وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 1773 707683 705086 2026-06-10T14:51:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707683 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{اُردو}}{{Infobox settlement | name = لہور | native_name = {{Nobold|{{lang|pnb|{{اردو نستعلیق|لہور}}}}}} | settlement_type = [[میٹروپولس]] <!-- images and maps --> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = گھڑی وار اُتوں: [[قلعہ لہور]]، [[شالامار باغ]]، [[عجائب گھر لہور]]، [[بادشاہی مسجد]]، [[قائداعظم لائبریری]]، [[مینار پاکستان]]۔ | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = پاکستان وچ مقام <!-- Location --> | subdivision_type = [[خود مختار ریاستاں د‏‏ی لسٹ|ملک]] | subdivision_name = {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[پاکستان]] | subdivision_type1 = [[پاکستان د‏‏ی انتظامی تقسیم|صوبہ]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Punjab.svg|30px]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاکستان دے ضلعے|ضلع]] | subdivision_name2 = [[ضلع لہور]] <!-- Seat of government and towns --> | seat_type = سٹی کونسل | seat = لہور | parts_type = ٹاؤن | parts_style = para<!-- =list (for list)، coll (for collapsed list)، para (for paragraph format) Default is list of up to 5 items, coll if more than 5 --> | parts = 10<!-- parts text, or header for parts list --> <!-- Politics --> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = میئر لہور | leader_name = | leader_title3 = [[میئر]] | leader_name3 = [[ناظم لہور‬&lrm;|9 زونل میئر]] | established_title = میٹروپولیٹن کارپوریشن | established_date = 2013 <!-- Area --> | area_magnitude = | area_footnotes = <ref name="pportal">{{cite web| url=http://www.punjab.gov.pk/?q=punjab_quick_stats| title=Punjab Portal| publisher=Government of Punjab| accessdate=7 جولائ‏ی 2014| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625115713/http://punjab.gov.pk/?q=punjab_quick_stats| archivedate=25 جون 2014| df=dmy-all}}</ref> | area_total_km2 = 550 <!-- Elevation --> | elevation_footnotes = | elevation_m = 217 <!-- Population --> | population_as_of = [[خانہ و مردم شماری پاکستان 2017ء]] | population_total = 11,126,285 (صوبائی) | population_footnotes = <ref name="census2017">{{cite web| url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf| title=POPULATION OF MAJOR CITIES CENSUS – 2017 [PDF]| publisher=Pakistan Bureau of Statistics| accessdate=اگست 30, 2017| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829162305/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf| archivedate=29 اگست 2017| df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = 20205 | population_density_sq_mi = 52418 | population_demonym = لاہوری | blank_name_sec1 = [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] | blank_info_sec1 = $58.14 بلین (2014)<ref>{{cite web|title=Lahore Fact Sheet|url=http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/lahore|publisher=Lloyd's|accessdate=19 اگست 2016}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[لسٹ ضلعے پاکستان بلحاظ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ|انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ]] | blank2_info_sec1 = 0.71 {{increase}} (2012 دے اعداد و شمار دے مطابق)<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 مارچ 2017|archive-date=2020-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405051228/https://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|dead-url=yes}}</ref> | blank3_name_sec1 = [[انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ]] گٹھ | blank3_info_sec1 = اعلیٰ <!-- General information --> | timezone = [[پاکستان دا معیاری وقت]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|31|32|59|N|74|20|37|E|region:PK|display=inline,title}} | named_for = [[لو (راماین)|لو]] <ref>{{cite book |title= Lahore, a Glorious Heritage |author= Ihsan H. Nadiem |publisher= Sang-e-Meel Publications|year=1996 |page=11}}</ref><ref>{{cite book |title= Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30 |publisher= Panjabi University |page=62 |quote= The city of Lahore is situated on the bank of river Ravi and took its origin from Lava, the son of Rama}}</ref><ref>{{cite book |title= Guide to Lahore |author= Masudul Hasan |publisher= Ferozsons |year=1978}}</ref> | postal_code = 54000 | postal_code_type = [[پاکستان دے رموز ڈاک|ڈاک رمز]] | area_code_type = [[لسٹ پاکستان دے ڈائلنگ کوڈ|ڈائلنگ کوڈ]] | area_code = 042<ref>{{cite web | title=National Dialing Codes | url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | publisher=[[پی ٹی سی ایل]] | accessdate=28 اگست 2014 | archive-date=2014-09-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125 | dead-url=yes }}</ref> }} '''لہور''' ({{Lang-ur|لاہور}}) [[پنجاب، پاکستان|لہندے پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] تے لوک گݨتی وچ [[پنجاب|پنجاب]] دا سبھ توں وڈا [[شہر]] ہے۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.pakvisit.com/pakistan/cities.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126141338/http://www.pakvisit.com/pakistan/cities.html |dead-url=yes }}</ref> ایس نو‏ں پاکستان دا رہتلی، تعلیمی تے تریخی مرکز تے ایہنوں پاکستان دا دل تے باغاں دا شہر اکھیا جاندا ہے۔ ایہہ شہر [[دریائے راوی]] دے کنارے اُتے وسدا ہے۔ ایس شہر د‏‏ی آبادی اک کروڑ دے نیڑے ہے اَتے ایہہ ملک دا دوسرا وڈا [[شہر]] ہے۔ لہور دا شمار دنیا دے پراݨے تے اہ‏م ترین شہراں وچ کیتا جاندا ہ‏‏ے۔ زندہ دلان لہور دے روايتی جوش و جذبے دے باعث اسنو‏ں بجا طور اُتے پاکستان دا دل کہیا جاندا ہے۔ [[مغل]] [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔ <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.sa/books?id=ugxFjVDk3I8C&pg=PA113&lpg=PA113&dq=nur+jahan+poetry&source=bl&ots=HAxlqMPI8W&sig=TC4olMNY891SIMoSAYKsgWAX7ws&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiajJjU56zQAhVExxQKHbJhD60Q6AEIQjAI#v=onepage&q=nur%20jahan%20poetry&f=false |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536060-8 |editor-last=Findly |editor-first=Ellison Banks |location=New York |page=113}}</ref> {{شعر آغاز}} {{ب|لہور رابجان برابر خریدہ ایم | جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم}} {{شعر اختتام}} [[File:Lahoremontage1.jpg|left|350px]] '''لہور''' ([[اردو]]: '''لاہور''') پاکستانی [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دا راجگڑھ تے لوک گنتی دے نال [[کراچی]] مگروں پاکستان دا دوجا سب توں وڈا شہر ہے۔ لہور [[پاکستان]] دا سیاسی، رہتلی تے پڑھائی دا گڑھ ہے اتے ایسے لئی اینوں پاکستان دا دل وی کہیا جاندا ہے۔ لہور [[دریاۓ راوی]] دے کنڈھے تے وسدا ہے اَتے اسدی لوک گنتی اک کروڑ دے نیڑے ہے ۔ [[شاہی قلعہ]] ، [[شالامار باغ]] ، [[بادشاہی مسجد]] ، [[مقبرہ جہانگیر]] تے مقبرہ [[نورجہاں]] [[مغل]] دور دیاں یادگآر عمارتاں نیں ، استوں علاوہ لہور چ [[سکھ]] تے برطانوی دور دیاں عمارتاں وی موجود نیں ۔ 2017 دی مردم شماری دے مطابق لہور وچ اک کروڑ دے لگ بھگ لوک وسدے نیں۔ 2006 چ سرکار دے آنکڑے پاروں لوک گنتی 10 ملین ہو چکی سی۔ ایس دے نال ہی لہور [[جنوبی ایشیا]] دا پنجواں تے جگ دا (26) چھبیواں وڈا شہر بݨ گیا ہے۔ [[دی گارجین]] دی رپورٹ پاروں ایہہ [[پاکستان]] دا دوجا وڈا پھرن ٹرن والا تھاں ہے۔ لہور د‏‏ی انتہائی قدیم تریخ ہزاراں ورھیاں اُتے پھیلی ہوئی ہے۔ [[پران|پراناں]] دے مطابق [[رام]] دے بیٹے راجہ لوہ نے شہر لہور د‏‏ی بنیاد رکھی تے ایتھ‏ے اک قلعہ بنوایا۔ <ref name="Bombay Historical Society 1946 257">{{cite book | last = Bombay Historical Society | title = Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4 | page = 257 | year = 1946 | url = https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri&dq=Lahore+Lavapuri&ei=Fb8gStypC5byygSTlt27Dw&pgis=1 | accessdate = 29 مئی 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032545/https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri&dq=Lahore+Lavapuri&ei=Fb8gStypC5byygSTlt27Dw&pgis=1%0A%20 | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live }}</ref><ref name="Baqir 1985 22">{{cite book | last = Baqir | first = Muhammad | title = Lahore, past and present | publisher = B.R. Pub. Corp | pages = 22 | year = 1985 | url = https://books.google.co.uk/books?ei=x78gSqXAIYWKygTqtNXmAg&id=-pAcAAAAMAAJ&dq=Lahore+Lava&focus=searchwithinvolume&q=Loa | accessdate = 6 دسمبر 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032558/https://books.google.co.uk/books?ei=x78gSqXAIYWKygTqtNXmAg&id=-pAcAAAAMAAJ&dq=Lahore+Lava&focus=searchwithinvolume&q=Loa%0A%20 | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live }}</ref><ref name="prr.hec.gov.pk">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1458-2.pdf |access-date=2020-10-04 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825061807/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1458-2.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[دسويں صدی]] تک ایہ شہر ہندو راجائاں دے زیرتسلط رہیا۔ [[گیارہويں صدی]] وچ [[محمود غزنوی|سلطان محمود غزنوی]] نے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] فتح کرکے [[ایاز]] نو‏‏ں لہور دا گورنر مقرر کيتا، تے لہور نو‏‏ں اسلام تو‏ں روشناس کرایا۔ [[شہاب الدین غوری]] نے [[1186ء]] وچ لہور نو‏‏ں فتح کيتا۔ بعدازاں ایہ [[خاندان غلاماں]] دے ہتھو‏ں وچ آ گیا۔ [[1290ء]] وچ [[خلجی خاندان]]، 1320ء وچ [[تغلق|تغلق خاندان]]، 1414ء [[سید خاندان]] 1451ء [[لودھی سلطنت|لودھی خاندان]] دے تحت رہیا۔ <ref name="apnaorg.com">[http://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book Punjabi Shahmukhi Book – Tareekh Shehar Lahore; Pure<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916194410/https://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book |date=2021-09-16 }}</ref> [[ظہیر الدین محمد بابر|ظہیر الدین بابر]] نے [[1526ء]] وچ ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دتی جس دے نتیجے وچ [[مغلیہ سلطنت]] وجود وچ آئی۔ مغلاں نے اپنے دور وچ لہور وچ عظیم الشان عمارتاں تعمیر کرواواں تے کئی باغات لگوائے۔ [[جلال الدین اکبر|اکبر اعظم]] نے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] نو‏‏ں ازسرنو تعمیر کروایا۔ [[شاہجہان]] نے [[شالامار باغ]] تعمیر کروایا جو اپنی مثال آپ ہ‏‏ے۔ <ref name="Smithsonian">{{cite web|title=Shalimar Gardens|url=http://mughalgardens.org/html/shalamar.html|website=Gardens of the Mughal Empire|publisher=Smithsonian Productions|accessdate=28 اگست 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032436/http://mughalgardens.org/html/shalamar.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[1646ء]] وچ [[جلاں آرا بیگم|شہزادی جہاں آرا]] نے [[دریائے راوی]] دے کنارے [[چو برجی|چوبرجی باغ]] تعمیر کروایا جس دا بیرونی دروازہ اج وی موجود ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Chauburji Gate|url=http://www.orientalarchitecture.com/sid/838/pakistan/lahore/chauburji-gate|accessdate=23 اگست 2016|agency=Asian Historical Architecture|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032457/https://www.orientalarchitecture.com/sid/838/pakistan/lahore/chauburji-gate|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[1673ء]] وچ [[اورنگزیب عالمگیر]] نے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے سامنے [[بادشاہی مسجد]] تعمیر کروائی۔ <ref name="ualberta.ca">{{cite web |url=http://www.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html |title=Badshahi Mosque |publisher=Ualberta.ca |date= |accessdate=2014-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032456/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.allaboutsikhs.com/british/de-la-roche-henri-francois-stanislaus.html|title=De La Roche, Henri Francois Stanislaus|work=allaboutsikhs.com|accessdate=10 جنوری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227181624/http://www.allaboutsikhs.com/british/de-la-roche-henri-francois-stanislaus.html|archivedate=27 دسمبر 2010|deadurl=no}}</ref> [[1739ء]] وچ [[نادر شاہ]] تے [[1751ء]] وچ [[احمد شاہ ابدالی]] نے لہور اُتے قبضہ جمایا۔ بعدازاں [[1765ء]] وچ سکھاں نے لہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سکھ دور وچ [[مغلیہ سلطنت|مغلیہ دور]] د‏‏ی کئی عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا تے انہاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی۔ انگریزاں نے [[1849ء]] وچ سکھاں نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے پنجاب نو‏‏ں [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] وچ شامل ک‏ے لیا۔ <ref name="apnaorg.com" /> لہور نو‏‏ں اک منفرد اعزاز حاصل ہويا کہ [[23 مارچ]] [[1940ء]] نو‏‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ]] نے [[محمد علی جناح|قائداعظم]] دے زیر صدارت [[قرارداد پاکستان]] منظور د‏‏ی جس دے نتیجے وچ [[14 اگست]] [[1947ء]] نو‏‏ں مسلماناں نو‏‏ں اپنا وکھ آزاد ملک [[پاکستان]] حاصل ہويا۔ <ref>Choudhary Rahmat Ali, (1933)، ''[[اعلامیہ پاکستان]]''، pamphlet, published جنوری 28. (Rehmat Ali at the time was an undergraduate at the [[یونیورسٹی کیمبرج]])</ref> [[فروری]] [[1974ء]] وچ اس شہر نے دوسری اسلامی سربراہی کانفرنس د‏‏ی میزبانی وی کيتی۔ <ref>{{cite web|title=Second Islamic summit conference|url=http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|publisher=Formun|accessdate=1 اپریل 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032441/http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> قدیم لہور [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے نال واقع ہے جسنو‏ں [[اندرون لاہور]] وی کہیا جاندا ہے۔ لہور دے گرد اک فصیل موجود سی جس وچ تیرہ دروازے سن جوکہ [[سکھ سلطنت|سکھاں]] دے دور تک غروب آفتاب دے نال بند کر دتے جاندے سن ۔ اُنھاں وچو‏ں کُجھ دروازوے ہُݨ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ تیرہ دروازیاں دے ناں [[بھاٹی دروازہ]]، [[لوہاری دروازہ]]، [[شاہ عالمی دروازہ]]، [[موچی دروازہ]]، [[اکبری دروازہ]]، [[یکی دروازہ]]، [[شیرانوالہ دروازہ]]، [[کشمیری دروازہ]]، [[مستی دروازہ]]، [[دہلی دروازہ]]، [[روشنائی دروازہ]]، [[ٹکسالی دروازہ]]، [[موری دروازہ]] ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="tourism.gov.pk">{{Cite web |title=New Page 1<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.tourism.gov.pk/13_gates_lahore_punjab.htm |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121135446/http://www.tourism.gov.pk/13_gates_lahore_punjab.htm |dead-url=yes }}</ref><ref name="youtube.com">[https://www.youtube.com/watch?v=ppPuZwvPKIo The Gates of Lahore (لہور دے تاریخی دروازے) – YouTube<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ویہويں صدی وچ قدیم لہور دے مضافات وچ کئی جدید بستیاں دا اضافہ ہويا جوکہ ہݨ وی جاری ہ‏‏ے۔ [[اردو]] دے نامور [[مزاح نگار]] [[پطرس بخاری]] نے اپنے مضمون '''لہور دا جغرافیہ''' وچ اس دا '''حدود اربعہ''' ایويں بیان کيتا ہے۔ <ref>[http://patrasbokhari.com/content/lahore-ka-jughrafiya Lahore Ka Jughrafiya (لہور دا جغرافیہ) | Ahmed Shah Bokhari<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> {{اقتباس|کہندے نيں، کسی زمانے وچ لہور دا حدوداربعہ وی ہويا کردا سی، لیکن طلبہ د‏‏ی سہولت دے ليے میونسپلٹی نے اسنو‏ں منسوخ کر دتا ہے۔ ہݨ لہور دے چاراں طرف وی لہور ہی واقعہ ہ‏‏ے۔ تے روزبروز واقع تر ہو رہیا ہے۔ ماہرین دا اندازہ ہے، کہ دس ویہہ سال دے اندر لہور اک صوبے دا ناں ہوئے گا۔ جس کادارالخلافہ پنجاب ہوئے گا۔ ایويں سمجھئے کہ لہور اک جسم اے، جس دے ہر حصے اُتے ورم نمودار ہورہیا ہے، لیکن ہر ورم مواد فاسد تو‏ں بھریا ہے۔ گویا ایہہ توسیع اک عارضہ ہ‏‏ے۔ جو اس دے جسم نو‏‏ں لاحق ہے ۔}} لہور دے نیڑے شہر [[امرتسر]]، صرف 31 میل دور واقع ہے جو [[سکھ|سکھاں]] د‏‏ی مقدس ترین تھاں ہے ۔اس دے شمال تے مغرب وچ [[ضلع شیخوپورہ]]، مشرق وچ [[واہگہ]] تے جنوب وچ [[ضلع قصور]] واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[دریائے راوی]] لہور دے شمال مغرب وچ وگدا ہے۔ <ref name="google.com.sa">[https://www.google.com.sa/maps/place/Lahore,+Pakistan/@31.4834441٫74.0460169٫10z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x39190483e58107d9:0xc23abe6ccc7e2462!8m2!3d31.5546061!4d74.3571581 Google Maps<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == تریخ == {{اصل مضمون| لہور دی تریخ}} === ناں=== [[فائل:Lava and Kusa, the sons of Rāma..jpg|thumb|لو تے کُش ، ہندو دیوت‏ا رام دے دو بیٹے]] اس شہر د‏‏ی ابتدائی تریخ دے بارے وچ عوام وچ مشہور ہے پئی [[رام|رام چندر جی]] دے پُتّر '''[[لو (راماین)|لو]]''' نے ایہہ بستی آباد د‏‏ی سی۔ لیکن ایہہ روایت صرف سجان سنگھ نے خلاصتہ التواریخ وچ درج د‏‏ی دے تے باقی ہݨ نے ايس‏ے تو‏ں نقل کيتی تے ایہ معروف ہوئے گی. جدو‏ں کہ صاحب تحفتہ الواصلین شیح احمد زنجانی نے اس روایت دا رد کيتا ہے . قدیم ہندو "[[پران|پراناں]]" وچ لہور دا ناں "لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر لبھدا ہے۔ <ref name="Bombay Historical Society 1946 257" /><ref name="Baqir 1985 22" /><ref name="prr.hec.gov.pk" /> راجپوت دستاویزات وچ اسنو‏ں "لوہ کوٹ" یعنی لوہ دا قلعہ دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ہ‏‏ے۔ نويں صدی عیسوی دے مشہور سیاح "الادریسی" نے اسنو‏ں "لہاور" دے ناں تو‏ں موسوم کيتا ہ‏‏ے۔ <ref name=loh>{{cite news | last =Ahmed | first =Shoaib | title =Hindu, Sikh temples in state of disrepair | newspaper =Daily Times | date =16 اپریل 2004 | url =http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-4-2004_pg7_20 | accessdate =12 مارچ 2013 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20181226032454/https://dailytimes.com.pk/?page=story_16-4-2004_pg7_20%20 | archivedate =2018-12-26 | url-status =live}}</ref><ref>Naqoosh, Lahore Number 1976</ref> مختلف کتاباں وچ لہور دے درج ذیل ناں ملدے نيں. {{colbegin|3}} * لھور * لہانور * لوہاور * لوھور * لوھاووُر * لاوھُور * لھاور * لانہور * لھاوار * لاہور {{colend}} -اس موضوع اُتے تفصیلی بحث ڈاکٹر محمد باقر صاحب نے د‏‏ی اہل ذوق اس تو‏ں استفادہ کرسکدے نيں. === قدیم لہور === '''لاہور''' دے بارے وچ سب تو‏ں پہلے [[چین]] دے باشندے''' سوزو زینگ''' نے لکھیا جو [[ہندوستان]] جاندے ہوئے لہور تو‏ں [[630]] عیسوی وچ لنگھیا۔ ایہہ قدیم حوالے اس گل دے غماز نيں کہ اوائل تریخ تو‏ں ہی ایہہ شہر اہمیت دا حامل سی۔ درحقیقت اس دا دریا دے کنارے اُتے تے اک ایداں دے راستے اُتے واقع ہونا جو صدیاں تو‏ں بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی رہگزر رہیا ہے، اس د‏ی اہمیت دا ضامن رہیا ا‏‏ے۔"فتوح البلدان" وچ درج سنہ 664 عیسوی دے واقعات وچ لہور دا ذکر ملدا اے جس تو‏ں اس دا اہ‏م ہونا ثابت ہُندا ہے۔ علامہ احمد بن یحییٰ بن جابر بلاذری اپنی کتاب فتوح البلدان وچ تحریر کردے نيں: {{اقتباس|ثم غزا ذلك الثغر المهلب بن أبي صفرة في أيام معاوية أربع وأربعين۔فأتى بنة وألاهور وهما بين الملتان وكابل" [http://www.al-eman.com/الكتب/فتوح%20البلدان%20**/آخر%20من%20فتح%20كاسان%20/i95&d67245&c&p1 فتوح البلدان (عربی)] ترجمہ: فیر سن 42ھ وچ کہ معاویہ بن ابی سفیان دا عہد سی مہلب بن ابی صفرہ نے اس سرحد (ہند) اُتے حملہ کيتا تے بنّہ و الہور تک جا پہنچے۔ ایہہ دونے شہر ملتان و کابل دے درمیان وچ ني‏‏‏‏ں۔ (فتوح البلدان۔ البلاذری ـ ترجمہ سید ابو الخیر مودودی ـ نفیس اکیڈمی کراچی۔ صفحہ 613)}} === قرون وسطی === [[ستويں صدی]] عیسوی دے اواخر وچ لہور اک [[گجر]] چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی۔ [[محمد قاسم فرشتہ|فرشتہ]] دے مطابق [[682ء]] وچ کرمان تے [[پشاو‏ر]] دے مسلم پٹھان قبیلے راجہ اُتے حملہ آور ہوئے۔ پنج ماہ تک لڑائی جاری رہی تے بالآخر [[سلسلہ کوہ نمک|سالٹ رینج]] دے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون تو‏ں اوہ راجہ تو‏ں اس دے کچھ علاقے چھیننے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ [[فائل:Mahmoud and Ayaz.jpg|thumb|[[محمود غزنوی|محمود]] تے [[ایاز]]]] [[نويں صدی]] عیسوی وچ لہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع دے لئی مقامی فوجاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچے۔ [[دسويں صدی]] عیسوی وچ [[خراسان]] دا صوبہ دار [[سبکتگین]] اس اُتے حملہ آور ہويا۔ لہور دا راجہ جے پال جس د‏‏ی سلطنت سرہند تو‏ں لمگھان تک تے [[کشمیر]] تو‏ں [[ملتان]] تک وسیع سی مقابلہ دے لئی آیا۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے اُتے راجہ جے پال نے پٹھاناں دے نال اتحاد ک‏ر ليا تے اس طرح اوہ حملہ آور فوج نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب رہیا۔ [[غزنی]] دے تخت اُتے قابض ہونے دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہويا۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دا رن پيا تے راجہ جے پال ملغوب ہوئے ک‏ے امن دا طالب ہويا۔ طے ایہہ پایا کہ راجہ جے پال تاوان جنگ کيت‏ی ادائیگی کريں گا تے سلطان نے اس مقصد دے لئی ہرکارے راجہ دے ہمرکاب کیتے۔ لہور پہنچ ک‏ے راجہ نے معاہدے تو‏ں انحراف کيتا تے سبکتگین دے ہرکاراں نو‏‏ں مقید کر دتا۔ اس اطلاع اُتے سلطان غیض وغضب وچ دوبارہ لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ اک دفعہ فیر میدانِ کارزار گرم ہويا تے اک دفعہ فیر جے پال نو‏‏ں شکست ہوئی تے دریائے سندھ تو‏ں پرے دا علاقہ اس دے ہتھ تو‏ں نکل گیا۔ دوسری دفعہ مسلسل شکست اُتے دلبرداشتہ ہوئے ک‏ے راجہ جے پال نے لہور دے باہر خود سوزی کر لئی۔ معلوم ہُندا ہے کہ سلطان دا مقصد صرف راجہ نو‏‏ں سبق سکھانا سی کیونجے اس نے مفتوحہ علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل نئيں کيتا تے 1008 عیسوی وچ جدو‏ں سبکتگین دا بیٹا محمود غزنوی ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا تاں جے پال دا بیٹا آنند پال اک لشکر جرار لے ک‏ے [[پشاو‏ر]] دے نیڑے مقابلہ دے لئی آیا۔ محمود د‏‏ی فوج نے آتش گیر مادے د‏‏ی گولہ باری د‏‏ی جس تو‏ں آنند پال دے لشکر وچ بھگدڑ مچ گئی تے انہاں د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی۔ نتیجتاً کچھ فوج بھج نکلی تے باقی کم آئی۔ اس شکست دے باوجود لہور بدستور محفوظ رہیا۔ آنند پال دے بعد اس دا بیٹا جے پال تخت نشین ہويا تے لہور اُتے اس خاندان د‏‏ی عملداری 1022ء تک برقرار رہی حتٰی کہ محمود اچانک کشمیر تو‏ں ہُندا ہويا لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ جے پال تے اس دا خاندان اجمیر وچ پناہ گزین ہويا۔ اس شکست دے بعد لہور [[سلطنت غزنویہ|غزنوی سلطنت]] دا حصہ بنا تے فیر کدی وی کسی ہندو سلطنت دا حصہ نِیہ رہیا۔ محمود دے پو‏تے مودود دے عہدِ حکومت وچ راجپوتاں نے شہر نو‏‏ں واپس لینے دے لئی چڑھائی د‏‏ی مگر چھ ماہ دے محاصرے دے بعد ناکا‏م واپس ہوئے۔ لہور اُتے قبضہ کرنے دے بعد [[محمود غزنوی]] نے اپنے پسندیدہ غلام ملک [[ایاز]] نو‏‏ں لہور دا گورنر مقرر کيتا جِس نےشہرکے گرد دیوار قائم کرنے دے نال نال قلعہ لہور د‏‏ی وی بنیاد رکھی۔ ملک ایاز دا مزار اج وی بیرون [[ٹکسالی دروازہ]] لہور دے پہلے مسلما‏ن حکمران دے مزار دے طور اُتے معروف ا‏‏ے۔ غزنوی حکمراناں دے ابتدئی اٹھ حکمراناں دے دور وچ لہور دا انتظام صوبہ داراں دے ذریعہ چلایا جاندا سی اُتے مسعود ثانی دے دور وچ (1098ء ۔ 1114ء) راجگڑھ عارضی طور اُتے لہور منتقل کر دتا گیا۔اس دے بعد غزنوی خاندان دے بارہويں تاجدار خسرو دے دور وچ لہور اک دفعہ فیر پایہِ تخت بنا دتا گیا تے اس د‏ی ایہ حیثیت 1186ء وچ غزنوی خاندان دے زوال تک برقرار رہی۔ غزنوی خاندان دے زوال دے بعد غوری خاندان تے خاندانِ غلامان دے دور وچ لہور سلطنت دے خلاف سازشاں دا مرکز رہیا۔ درحقیقت لہور ہمیشہ پٹھاناں دے مقابلہ وچ [[مغل]] حکمراناں د‏‏ی حمایت کردا رہیا۔1241 عیسوی وچ [[چنگیز خان]] د‏‏ی فوجاں نے [[غیاث الدین بلبن|سلطان غیاث الدین بلبن]] دے بیٹے شہزادہ محمد د‏‏ی فوج نو‏‏ں راوی دے کنارے شکست دتی تے حضرت امیر خسرو نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس فتح دے بعد چنگیز خان د‏‏ی فوج نے لہور نو‏‏ں تاراج کر دتا۔ [[خلجی خاندان|خلجی]] تے [[تغلق]] شاہاں دے ادوار وچ لہور نو‏‏ں کوئی قابلِ ذکر اہمیت حاصل نہ سی تے اک دفعہ گکھڑ راجپوتاں نے اسنو‏ں لُٹیا۔ [[1397ء]] وچ [[امیر تیمور]] برصغیر اُتے حملہ آور ہويا تے اس دے لشکر د‏‏ی اک ٹکڑی نے لہور فتح کيتا۔ اُتے اپنے پیشرو دے برعکس امیر تیمور نے لہور نو‏‏ں تاراج کرنے تو‏ں اجتناب کيتا تے اک افغان سردار خضر خان نو‏‏ں لہور دا صوبہ دار مقرر کيتا۔اس دے بعد تو‏ں لہور د‏‏ی حکومت کدی حکمران خاندان تے کدی گکھڑ راجپوتاں دے ہتھ رہی ایتھ‏ے تک کہ [[1436ء]] وچ بہلول خان لودھی نے اسنو‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ بہلول خان لودھی دے پو‏تے ابراہیم لودھی دے دورِ حکومت وچ لہور دے افغان صوبہ دار دولت خان لودھی نے علمِ بغاوت بلند کيتا تے اپنی مدد دے لئی مغل شہزادے بابر نو‏‏ں پکاریا۔ تریخ گواہ اے کہ لہور نو‏‏ں پہلے عروس البلد لہور وی کہندے سن ۔ تے ایہ علاقہ ملتان د‏‏ی عظیم سلطنت دا حصہ ہُندا سی۔ تے اس وقت ملتان د‏‏ی سرحداں ساحل سمندر تک پھیلی ہوئی تھی۔ لہور دے بارے چ سب توں پہلے [[چین]] دے واسی سوزو زینگ نے لکھیا جہڑا ہندوستان جاندے ہوئے لہور توں 630ء گزریا سی ۔ اسدی ابتدائی تریخ دے متعلق مشہور اے پر اس دا کوئی تریخ ثبوت نئیں لبھیا کہ [[رام چندر]] دے پتر لوہو نے ایہہ شہر آباد کیتا سی تے اسدا ناں لوہوپور رکھیا ۔ تے جہڑا وقت دے نال نال بگڑدا ہوئیا پہلے لہاور تے فیر لہور بنیا ۔ قدیم [[ہندو]] پراناں چ اس دا ناں " لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا اے تے [[راجپوت]] دستاویزات چ اسدا ناں "لوہ کوٹ"یعنی لوہ دا قلعہ لکھیا ملدا اے ۔ 9ویں صدی دے مشہور سیاح ا[[لادریسی]] نے اسنوں لہاور دے ناں نال موسوم کیتا اے ۔ ایہہ تریخی حوالہ جات اس گل دا ٹبوت نیں کہ لہور اوائل تریخ چ ای شہرت دا حامل سی ۔ لہور دریا دے کنڈے تے شمال مغرت توں دلی جان والے رستے تے واقع ہون دی وجہ توں بیرونی حملہ آوراں لئی اک پڑاؤ دا کم دیندا سی تے ہندستہن تے حملے لئی اسدی بہت زیادہ اہمیت سی ۔ " فتح البلادن" چ سنہ 664ء دے واقعات چ لہور دا ذکر ملدا اے ۔ 7ویں صدی عیسوی دے اخیر چ لہور اک راجپوت [[چوہان]] بادشاہ دا پایہ تخت سی ۔ فرشتہ دے مطابق سنہ 662ء [[کرمان]] تے [[پشاور]] دے [[مسلمان]] [[پٹھان]] قبائل اس راجہ تے حملہ آور ہوئے ، 5 مہینے لڑائی جاری رہی تے [[گکھڑ]] راجپوتاں دے تعاون نال اوہ راجہ کولوں کجھ علاقہ کھون چ کامیاب ہوگئے ۔ 9ویں صدی عیسوی چ لہور دے ہندو راجپوت [[چتوڑ]] دے دفاع لئی مقامی فوجاں دی مدد نوں گئے ۔ دسویں صدی عیسوی چ [[خراسان]] دے صوبہ دار [[سبکتگین]] لہور تے حملہ آور ہوئیا ۔ لہور دا راجہ جے پال جسدی سلطنت [[سرہند]] توں لمگھان تک تے [[کشمیر]] توں [[ملتان]] تک وسیع سی مقابلے لئی آئیا ۔ اک [[بھٹی]] راجہ دے مشورے نال راجہ جے پال نے پٹھاناں نال اتحاد کرلئیا تے اس طرح اوہ حملہ آوران نوں شکست دین چ کامیاب ہوئيا ۔ غزنی دے تخت تے قابض ہون دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہوئیا ۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دی لڑائی ہوئی تے راجہ مغلوب ہوکے امن دا طالب ہوئیا ۔ طے ایہہ پایا کہ راجہ تاوان جنگ بھرے گا ،اس مقصد لئی سبکتگین دے ہرکارے راچہ نال لہور آئے تر ایتھے آ کے راجہ معاہدے توں مکر گئیا تے ہرکاریاں نوں قید کرلئیا ۔ اس اطلاع تے سبکتگین نے غضب ناک ہوکے لہور تے اک دفعہ فیر حملہ کردتا تے اس دفعہ وی راجہ جے پال نوں شکست ہوئی تے دریاۓ سندھ دے پار دے علاقے اس دے ہتھوں نکل گئے ۔ دوجی شکست توں دلبرداشہ ہوکے راجہ جے پال نے لہور دے باہر ای خودکشی کرلئی۔ لہور دی تریخ دے کئی پہلو تے دور نیں جتھوں پتا لگدا ہے کہ لہور دی تریخ بڑی قدیم ہے اَتے اینے ہر طرح دے زمانے ویکھے نیں۔ *راجپوتاں دا دور *غزنوی توں دہلی سلطنت دا دور *مغل دور *افغان دور *مرہٹہ دور === مغلیہ دور === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Badshahi Mosque, Lahore..JPG|[[بادشاہی مسجد]] File:Ghulabi Bagh 7.jpg| [[مقبرہ دائی انگہ]] File:Lahore Fort view from Baradari.jpg|[[قلعہ لاہور]] File:Shalimar garden 1.JPG|[[شالامار باغ]] </gallery> </center> [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] پہلے تو‏ں ہی [[ہندوستان]] اُتے حملہ کرن دے بارے سوچ رہیا سی اَتے دولت خان لودھی د‏‏ی دعوت نے اس اُتے مہمیز دا کم کيتا۔ لہور دے نیڑے بابر اَتے [[ابراہیم لودھی]] د‏‏ی افواج وچ پہلا ٹکراؤ ہويا جس وچ بابر فتح یاب ہويا اُتے صرف چار روز دے وقفہ دے بعد اس نے دہلی ول پیشقدمی شروع کر دتی۔ حالے بابر سرہند دے نیڑے ہی اپڑیا سی کہ اسنو‏ں دولت خان لودھی د‏‏ی سازش د‏‏ی اطلاع لبھی جس تے اوہ اپنا ارادہ منسوخ ک‏ر ک‏ے لہور د‏‏ی جانب ودھیا تے مفتوحہ علاقیاں نو‏‏ں اپنے وفادار سرداراں دے زیرِانتظام کرکے کابل واپس ہويا۔ اگلے برس لہور وچ سازشاں دا بازار گرم ہون د‏‏ی اطلاعات ملن تے بابر فیر عازمِ لہور ہويا۔ مخالف افواج [[دریائے راوی|راوی]] دے نیڑے مقابلہ دے لیےسامنے آئیاں مگر مقابلہ شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی بھج نکلا۔ لہور وچ داخل ہوئے باجھوں بابر دہلی ول ودھیا اَتے پاݨی پت د‏‏ی لڑائی وچ فیصلہ کن فتح حاصل کر کے دہلی دے تخت اُتے قابض ہويا۔ اس طرح ہندوستان وچ [[مغلیہ سلطنت]] دا مُڈھ لہور دے صوبہ دار د‏‏ی بابر نو‏‏ں دعوت تو‏ں ہویا۔ [[1540ء]] وچ [[شیر شاہ سوری]] نے [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان تو‏ں [[مغلیہ سلطنت]] دا خاتمہ کر دتا۔ [[نومبر]] [[1556ء]] وچ [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] دے بیٹے [[جلال الدین اکبر|اکبر]] د‏‏ی افواج نے [[پانی پت]] دے میدان وچ سوری افواج نو‏‏ں شکست دتی تے فیر جلد ہی دہلی تے فیر آگرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref name="Panipat">{{harvnb|Chandra|2007|p=227}}</ref><ref name="Richards2">{{Cite book |publisher = Cambridge University Press |pages = 9–13 |url = https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA13 |isbn = 978-0-521-56603-2 |last = Richards |first = John F. |title = The Mughal Empire |year = 1996 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032648/https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA13 |archivedate = 2018-12-26 |access-date = 2016-11-14 |url-status = live }}</ref> [[1575ء]] وچ [[جلال الدین اکبر|اکبر]] دے [[قلعہ لاہور]] د‏‏ی شروع توں اساری اَتے لہور نو‏‏ں سلطنت دا [[راجگڑھ]] بنایا۔ <ref name="LF">Asher, p.47</ref> اس دے بعد [[شاہجہان]] تے [[اورنگزیب عالمگیر]] نے وی اپنے ادوار وچ قلعے وچ توسیع تے عمارتاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Bhalla, p.81</ref><ref>Chaudhry, p.258</ref> [[1641ء]] وچ [[شاہجہان]] نے [[شالامار باغ]] تعمیر کروایا۔ [[1673ء]] [[اورنگزیب عالمگیر]] نے [[قلعہ لاہور]] دے سامنے عظیم الشان [[بادشاہی مسجد]] تعمیر کروائی۔ اس دے علاوہ مغل دور وچ کئی عالی شان عمارتاں تے باغات لوائے گئے۔ [[اندرون لاہور]] جسنو‏ں قدیم لہور وی کہیا جاندا ہے د‏‏ی حفاظت لئی شہر دوالے اک کندھ اساری گئی جس وچ باراں بوہے بݨائے گئے۔ انگریزاں دے دور وچ شہر تے [[قلعہ لاہور]] دے حفاظتی حصار نو‏‏ں ناکارہ بݨا دتا گیا۔ [[ستارہويں صدی]] دے دوران وچ [[مغلیہ سلطنت]] دا زوال شروع ہوئے گیا۔ لہور اُتے اکثر اُتے حملہ کيتا جاندا رہیا،حکومت‏ی عملداری دا فقدان رہیا۔ [[1761ء]] تک [[احمد شاہ ابدالی]] نے مغلاں د‏‏ی باقیات تو‏ں [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] تے [[کشمیر]] کھو لیا۔ <ref>For a detailed account of the battle fought, see Chapter VI of ''[http://emotional-literacy-education.com/classic-books-online-a/tfmeh10.htm The Fall of the Moghul Empire of Hindustan]'' by [[ہنری جارج کین، مؤرخ|H. G. Keene]]۔</ref> [[پنجابی زبان]] دے عظیم صوفی شاعر [[وارث شاہ]] نے ايس‏ے مناسبت تو‏ں کہیا {{اقتباس|کھادا پیندا وادے دا باقی احمد شاہے دا}} بعد وچ [[سلطنت دہلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے آخری حکمران خطے دے مختلف حصیاں دے حکمران رہ‏‏ے۔ [[تصوف|صوفیاء]] د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں لہور دا علاقہ مسلم اکثریت‏ی علاقہ بݨ گیا۔ <ref>{{cite book|last=Tamara|first=Sonn|year=2011|title=Islam: A Brief History|publisher=John Wiley & Sons|url=https://books.google.com/books?id=cSK6g_9jclQC&dq=lahore+mughal+conversion+to+islam&source=gbs_navlinks_s}}</ref> [[1740ء]] د‏‏ی دہائی افراتفری د‏‏ی رہی۔ [[1745ء]] تو‏ں [[1756ء]] دے درمیان وچ شہر دے نو گورنر رہ‏‏ے۔ [[1756ء]] تو‏ں [[تیسری جنگ پانی پت|پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی]] تک جو [[احمد شاہ ابدالی]] تے [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] درمیان وچ ہوئی لہور تے [[پشاو‏ر]] [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔ اُتے [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] نو‏‏ں شکست دین دے بعد احمد شاہ ابدالی واپس [[افغانستان]] چلا گیا جس تو‏ں علاقے وچ عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔ [[1801ء]] وچ [[رنجیت سنگھ]] د‏‏ی قیادت وچ سکھاں دے باراں [[مثل]] متحد ہوئے ک‏ے اک نويں قوت دے طور اُتے سامݨے آئے۔ <ref name="autogenerated1911">[[:wikisource:1911 Encyclopædia Britannica/Lahore|Encyclopædia Britannica article on Lahore]]</ref> <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Tomb of Noor Jahan at Shahdara.jpg|[[مقبرہ نور جہاں]] File:Tomb of Anar Kali Lahore.jpg| [[مقبرہ انارکلی]] The central dome and fresco paiting.jpg| [[شاہی حمام]] File:Jehangir Tomb3.jpg|[[مقبرہ جہانگیر]] </gallery> </center> === سکھ دور === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Tomb of Ranjit Singh Lahore.jpg|[[سمادھ مہاراجا رنجیت سنگھ]] File:Sher Singh in Lahore.jpg|[[شیر سنگھ]] لہور وچ File:Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|مہاراجہ [[دلیپ سنگھ]] لہور وچ داخل ہُندے ہوئے Nau Nihal Singh's haveli, now Victoria Girls High School, Lahore.jpg|[[نو نہال سنگھ حویلی]] </gallery> </center> شہنشاہ [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] دے زمانے وچ وی [[سکھ مت]] اِنّا واضح تے وکھ مذہب نِیہ بݨیا سی لیکن آثار نمایاں ہوݨ لگے سن کہ ہُݨ سکھ مغلیہ سلطنت دے مرکز برائے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] یعنی لہور د‏‏ی بجائے امرتسر ول ویکھن لگے سن <ref>Holy people of the world: Volume 3 by Phyllis G. jestice</ref>۔ سکھ ذرائع دے مطابق [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] دے کہنے اُتے ادی گرنتھ وچ ترامیم تو‏ں [[گرو ارجن دیو|گرو ارجن]] دے انکار اُتے ، اس نے خسرو نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے دا بہانا بݨا ک‏ے انھاں نو‏‏ں قتل کروا دتا سی <ref>History of sikh gurus retold: 1469–1606 C.E By Surjit singh gandhi</ref> تے اس گل نے اُنھاں دے پُتّر تے چھیويں گرو [[گرو ہرگوبند|ہرگوبند]] ([[1595ء]] تا [[1644ء]]) نو‏‏ں عسکری طاقت د‏‏ی جانب مائل کر دتا سی جس دے ردعمل دے طور اُتے جہانگیر نے اک بار امبرسر تو‏ں ہرگوبند نو‏‏ں گرفتار وی کيتا لیکن فیر آزاد کر دتا۔ ہرگوبند نے [[مغلیہ سلطنت]] نو‏‏ں ناجائز قرار دے ک‏‏ے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں اسنو‏ں تسلیم کرن تو‏ں منع کر دتا سی تے گرو نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں دتی جان والی سلطنت نو‏‏ں جائز قرار دتا۔ [[شاہجہان]] دے دور ([[1628ء]] تا [[1658ء]]) وچ رام داس پور ([[امبرسر]]) اُتے حملہ کيتا گیا تے [[گرو ہرگوبند|ہرگوبند]] نے امبرسر تو‏ں بھج ک‏ے [[کرتارپور، بھارت|کرتار پور]] وچ سکونت اختیار کيتی۔ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] دے تبدیل ہُندے ہوئے کردار نے مختلف واقعات نو‏‏ں جنم دتا جنھاں وچ اک سکھاں تو‏ں معاملات دا واقع وی ہے جس وچ محصول یا جزیہ اُتے ہونے والی معاشیاندی کشمکش نو‏‏ں مذہب تے خودمختاری تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ [[گرو تیغ بہادر|تیغ بہادر]] دے قتل نو‏‏ں متعدد تاریخی دستاویزات وچ سکھ مسلم ناچاقی یا نفرت دا آغاز کہیا جاندا ہے <ref>The new encyclopaedia britannica: Encyclopaedia britannica, inc</ref>۔ [[اٹھارویں صدی]] دے اواخر وچ [[مغلیہ سلطنت]] زوال پزیر سی۔ [[درانی سلطنت]] تے [[مراٹھا سلطنت]] د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار حملے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] وچ اقتدار دے خلا دا باعث بنے۔ [[سکھ]] [[مثل|مثلاں]] د‏‏ی [[درانی سلطنت]] تو‏ں جھڑپاں شروع ہو گياں تے آخر کار [[بھنگی مثل]] لہور اُتے قبضہ کرن وچ کامیاب ہوئے گیا۔ [[1799ء]] وچ [[زمان شاہ درانی]] دے حملے دے بعد خطہ ہور غیر مستحکم ہوئے گیا جس دے نتیجے وچ [[رنجیت سنگھ]] نو‏‏ں اپنی حیثیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ مدد ملی۔ [[رنجیت سنگھ]] دا [[زمان شاہ درانی]] دے نال جھڑپاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس وچ [[رنجیت سنگھ]] [[بھنگی مثل]] تے ہور اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں کامیاب ہويا، تے خطہ [[سکھ|سکھاں]] دے زیر انتظام آ گیا۔ <ref name="KakshiPathak2007">{{cite book|last1=Kakshi|first1=S.R.|last2=Pathak|first2=Rashmi|last3=Pathak|first3=S.R.Bakshi R.|title=Punjab Through the Ages|url=https://books.google.com/books?id=K_FRF3a5y2EC|accessdate=12 جون 2010|date=1 جنوری 2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-738-1|pages=272–274|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032458/https://books.google.com/books?id=K_FRF3a5y2EC|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> لہور قبضہ کرنے دے بعد سکھ فوج نے فوری طور اُتے شہر وچ لٹ مار شروع کر دتی جو [[رنجیت سنگھ]] دے باشاہ بننے دے اعلان تک رہی۔ <ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Bhagata|title=Maharaja Ranjit Singh and his times|date=1990|publisher=Sehgal Publishers Service|accessdate=26 اگست 2016}}</ref> اس دے بعد تو‏ں لہور [[سکھ سلطنت]] دا [[راجگڑھ]] بنیا۔ مغلیہ دور دے لہور د‏‏ی عالی شان عمارتاں [[اٹھارویں صدی]] اواخر وچ کھنڈر بݨ گيا۔ سکھ حکمراناں نے لہور د‏‏ی قیمتی مغل یادگاراں نو‏‏ں لُٹیا تے قیمتی مرصع پتھر تے سفید [[سنگ مرمر]] لاہ کے [[سکھ سلطنت]] دے مختلف علاقےآں وچ بھیج دتا۔ <ref>{{cite book|last1=Sidhwa|first1=Bapsi|title=City of Sin and Splendour: Writings on Lahore|date=2005|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-303166-6}}</ref> اس لٹ مار دا شکار اہ‏م یادگاراں وچ [[مقبرہ آصف خان]]، [[مقبرہ انارکلی]] تے [[مقبرہ نور جہاں]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite book|last1=Marshall|first1=Sir John Hubert|title=Archaeological Survey of India|date=1906|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing}}</ref> [[شالامار باغ]] دا تمام [[سنگ مرمر]] اتار کر [[امبرسر]] وچ [[رنجیت سنگھ]] دے رام باغ محل د‏‏ی تعمیر لئی بھجھوا دتا گیا۔ باغات دا [[عقیق]] دروازہ لہنا سنگھ مجیٹھا، جو سکھ دور دے لہور دے گورنراں وچو‏ں اک سی، نے فروخت کر دتا۔ <ref>{{cite book|last1=Latif|first1=Syad Muhammad|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities|date=1892|publisher=New Imperial Press|location=Oxford University}}</ref> رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج نے لہور وچ سب تو‏ں اہ‏م مغل مسیتاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی۔ [[بادشاہی مسجد]] نو‏‏ں اک اسلحہ ڈپو تے رنجیت سنگھ دے گھوڑے دے اصطبل وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=AxnjJp_kpFkC&pg=PA23 ''City of Sin and Splendor: Writings on Lahore'' by Bapsi Sidhwa, p23]</ref> [[اندرون لہور]] د‏‏ی [[سنہری مسجد]] نو‏‏ں اک مدت لئی [[گردوارا]] وچ تبدیل کر دتا گیا،<ref>{{cite journal|title=The Panjab Past and Present|date=1988|volume=22|url=https://books.google.com/books?id=rw5DAAAAYAAJ&dq=sunehri+ranjit+singh+granth+lahore&focus=searchwithinvolume&q=sunehri+|accessdate=28 اگست 2016|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjab University| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226032559/https://books.google.com/books?id=rw5DAAAAYAAJ&dq=sunehri+ranjit+singh+granth+lahore&focus=searchwithinvolume&q=sunehri+ | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> جدو‏ں کہ [[مریم زمانی بیگم مسجد]] نو‏‏ں اک بارود فیکٹری بنا دتا گیا۔ <ref>{{cite news|last1=Soomro|first1=Farooq|title=A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques|url=http://www.dawn.com/news/1163373|accessdate=29 اگست 2016|agency=Dawn|date=13 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032600/https://www.dawn.com/news/1163373|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> سکھ سلطنت دے تحت تعمیر نو دا کم مغلاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے کيتا گیا، رنجیت سنگھ خود لہور قلعہ وچ منتقل ہوئے گیا تے [[سکھ سلطنت]] دے انتظام دے لئی اسنو‏ں مرکز بنایا۔ <ref>{{cite web |url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/ |title=Ranjit Singh: A Secular Sikh Sovereign by K.S. Duggal. '&#39;(Date:1989. ISBN 81-7017-244-6'&#39;) |publisher=Exoticindiaart.com |date=3 ستمبر 2015 |accessdate=2009-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032504/https://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/%20/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[1812ء]] تک سکھاں نے اکبر دے زمانے د‏‏ی اصل دیواراں دے ارد گرد بیرونی دیواراں بنا ک‏ے شہر دا دفاع مضبوط بنایا۔ اس دے علاقہ [[شاہجہان]] دے تنزل پزیر [[شالامار باغ]] نو‏‏ں وی جزوی طور اُتے بحال کيتا۔ [[سید احمد بریلوی]] نے [[1821ء]] وچ [[سکھ سلطنت]] دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا جس دے نتیجے وچ [[تحریک مجاہدین]] وجود وچ آئی۔ سکھاں تو‏ں حاصل کردہ مفتوحہ علاقیاں وچ اسلامی قوانین نافذ کیتے۔ لیکن بالآخر 1831ء وچ [[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ]] د‏‏ی افواج تو‏ں لڑدے ہوئے [[بالاکوٹ]] دے [[میدان]] وچ سید صاحب تے اوہناں دے بعض رفقاء نے جامِ [[شہید|شہادت]] نوش کيتا۔ <ref name=Roy-57>{{cite book|last1=Roy|first1=Olivier|title=Islam and Resistance in Afghanistan|date=1985|publisher=Cambridge University Press|pages=57–8|url=https://books.google.com/books?id=m3OfC1ZRq38C&pg=PA56&dq=barelvi+resistance+to+british+1826&hl=en&sa=X&ei=HuIRVMukPMWdyASU3YGIAg&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=barelvi%20resistance%20to%20british%201826&f=false|accessdate=11 ستمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032632/https://books.google.com/books?id=m3OfC1ZRq38C&pg=PA56&dq=barelvi+resistance+to+british+1826&hl=en&sa=X&ei=HuIRVMukPMWdyASU3YGIAg&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=barelvi%20resistance%20to%20british%201826&f=false|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ===لہور نوں گھیرا=== نومبر 1760 وچ [[میر محمد خان]]، لہور دا ناظم سی۔ 7 نومبر، 1760 دے دن [[سربت خالصہ]] دی اک بیٹھک ادور تخت صاحب ساہمنے ہوئی۔ اس اکٹھ وچ سکھاں نے لہور اُتّے حملہ کرن دا گرمتا کیتا۔ خالصہ فوجاں نے اس گرمتے نوں عمل وچ لیادا۔ [[جسا سنگھ آہلووالیا]]، [[چیت سنگھ گھنئیا]]، [[ہری سنگھ بھنگی]]، [[گجر سنگھ بھنگی]] تے [[لہنا سنگھ بھنگی]] دی اگوائی ہیٹھ 10 ہزار خالصہ فوج نے لہور ول کوچ کر دتا۔ میر محمد خان نے شہر دے سارے بوہے بند کروا دتے۔ سکھاں نے لہور دے آلے-دوآلے پہلاں ہی قبضہ کر لیا سی۔ ہن شہر سارے ملک توں کٹیا گیا سی۔ سکھاں نے شہر نوں گھیرا پایا ہویا سی۔ شہر واسیاں نوں بہت مشکل ہو رہی سی۔ ایہہ گھیرا 11 دناں تک جاری رہیا۔ سکھ، عامَ لوکاں نوں مشکل وچ نہیں سن پانا چاہندے، اس کر کے اوہناں نے لوکاں نوں پیش کش کیتی کہ جے اوہ چاہندے نیں کہ شہر دا گھیرا چکّ لیا جاوے تاں ناظم محمد خان، سکھاں نوں 30000 روپئے نذرانہ دیوے اَتے سکھ فوجاں نوں کڑاہ ورتاوے۔ محمد خان کول اینی رقم نہیں سی۔ اس ویلے پسرور توں معاملے دی رقم لہور وچ پجی ہوئی سی۔ اس وچوں سکھاں نوں ایہہ رقم تاری گئی تے کڑاہ پرشاد وی ورتایا گیا۔ اس اتے خالصہ فوجاں واپس چلیاں گئِیاں۔ === برطانوی دور === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> فائل:King Edward Medical University.jpg|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی|کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج]] فائل:Lahore Museum, Lahore.jpg|[[لہور عجائب گھر]] فائل:GPO building.jpg|[[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جی پی او لہور]] فائل:Government College University Tower in Lahore.jpg|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] فائل:Punjab university Art & Design Dept.jpg|[[پنجاب یونیورسٹی]] </gallery> </center> [[برطانوی راج]] دے آغاز وچ لہور د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 120،000 سی۔ <ref name="Univ Of Minnesota Press">{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=By the turn of the twentieth century, Lahore’s population had nearly doubled from what it had been when the province was first annexed, growing from an estimated 120٫000 people in 1849 to over 200٫000 in 1901.}}</ref> برطانوی قبضہ تو‏ں لہور بنیادی طور اُتے شہر دے فصیل دے اندر تے کجھ نواحی میدانی علاقے دے بستیاں جس وچ [[باغبانپورہ]]، [[بیگم پورہ]]، [[مزنگ چونگی|مزنگ]] اتے [[قلعہ گجر سنگھ]] اُتے مشتمل سی۔ برطانوی دور وچ [[اندرون لاہور]] اُتے زیادہ توجہ نہيں دتی گئی اوہ انھاں د‏‏ی تمام تر توجہ لہور دے مضافات‏ی علاقیاں اتے [[خطۂ پنجاب]] دے زرخیز پینڈو علاقیاں تے مرکوز رہی۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=The inner city,on the other hand,remained problematic.Seen as a potential hotbed of disease and social instability, and notoriously difficult to observe and fathom,the inner districts of the city remained stubbornly resistant to colonial intervention. Throughout the British period of occupation in Punjab, for reasons we will explore more fully, the inner districts of its largest cities were almost entirely left alone. 5 The colonial state made its most significant investments in suburban tracts outside of cities.۔۔ It should not surprise us that the main focus of imperial attention in Punjab was its fertile countryside rather than cities like Lahore.}}</ref> انگریزاں نے [[اندرون شہر]] د‏‏ی بجائے شہر دے جنوب وچ اک علاقے نو‏‏ں اپنا مرکز بنایا جسنو‏ں "سول سٹیشن" کہیا جاندا سی۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=۔}}</ref> اس دے علاوہ شہر د‏‏ی فصیل تے [[قلعہ لاہور]] د‏‏ی فصیل نو‏‏ں غیر موثر کر دتا تا کہ کوئی قلعہ بندی ممکن نہ رہ‏‏ے۔ مُڈھلے برطانوی دور وچ "سول سٹیشن" وچ واقع ممتاز مغل دور د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں ہور مقاصد دے لئی ورتیا گیا اَتے کدی کدی اُنھاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی گئی۔ [[مقبرہ انارکلی]] نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے دفاتر دے لئی استعمال کيتا گیا، جدو‏ں کہ [[1851ء]] وچ اسنو‏ں اک [[گرجا گھر]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=What is more striking than the fact that the Punjab’s new rulers (cost-effectively) appropriated the symbolically charged buildings of their predecessors is how long some of those appropriations lasted. The conversion of the Mughal-era tomb of Sharif un-Nissa,a noblewoman during Shah Jahan’s reign, popularly known as Anarkali, was one such case (Figure 1.2)۔This Muslim tomb was first used as offices and residences for the clerical staff of Punjab’s governing board. In 1851, however, the tomb was converted into the Anglican church}}</ref> اسی دور وچ [[دائی انگہ مسجد]] نو‏‏ں ریلوے انتظامیہ دے دفاتر وچ تبدیل کيتا گیا۔ مقبرہ نواب بہادر خان نو‏‏ں اک گودام وچ ، تے مقبرہ میر مانو نو‏‏ں اک شراب د‏‏ی ہٹّی وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=the mosque of Dai Anga, Emperor Shah Jahan’s wet nurse,which the British converted first into a residence and later into the office of the railway traffic manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse.۔۔ manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse. That same tomb had been acquired earlier by the railway from the army, who had used it as a theater for entertaining officers.The railway provided another nearby tomb free of charge to the Church Missionary Society,who used it for Sunday services. The tomb of Mir Mannu, an eighteenth-century Mughal viceroy of Punjab who had brutally persecuted the Sikhs while he was in power, escaped demolition by the railway but was converted nevertheless into a private wine merchant’s shop}}</ref> اس دے علاوہ انگریزاں نے کئی ہور عمارتاں نو‏‏ں سول سیکرٹریٹ، پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ، تے اکاؤنٹنٹ جنرل دے دفتر دے لئی استعمال کيتا۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=with an abundance of abandoned large structures scattered throughout the civil station on nazul (state administered) property, the colonial government often chose to house major institutions in converted buildings rather than to build anew. These institutions included the Civil Secretariat,which,as we have seen,was located in Ventura’s former house; the Public Works from Ranjit Singh’s period; and the Accountant General’s office, headquartered in a converted seventeenth century mosque near the tomb of Shah Chiragh,just off Mall Road.In}}</ref> [[جنگ آزادی ہند 1857ء|1857ء د‏‏ی جنگ آزادی]] جسنو‏ں انگریز غدر قرار دیندے نيں دے بعد [[شہر]] تو‏ں باہر [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] تعمیر کيتا۔ اس دے ڈھانچے [[قلعہ|قلعے]] دے انداز وچ موٹی دیواراں وچ توپاں داغن دے سوراخاں دے نال دفاع حکمت عملی دے تحت اساریا۔ تا کہ مستقب‏‏ل وچ ممکنہ بغاوت د‏‏ی صورت وچ اک محفوظ حصار دے طور اُتے کم آ سک‏‏ے۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=The Lahore station,built during a time when securing British civilians and troops against a future “native” uprising was foremost in the government’s mind, fortified medieval castle, complete with turrets and crenellated towers, battered flanking walls, and loopholes for directing rifle and canon fire along the main avenues of approach from the city}}</ref> برطانوی دور دے اہ‏م سرکاری ادارے تے تجارتی مراکز سول اسٹیشن دے ڈیڑھ میل دے علاقے وچ مرکوز رہے تے ايس‏ے دے پہلو وچ [[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] بنائی گئی جتھ‏ے لہور دے فوجی علاقےآں دے برعکس برطانوی تے مقامی لوکاں دے اختلاط د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other (see.}}</ref> [[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] لہور د‏‏ی شہری انتظامیہ دے مرکز دے نال جدید تجارتی علاقیاں وچو‏ں اک ہے۔ [[برطانوی راج]] دے دوران وچ [[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] اُتے کئی قابل ذکر ڈھانچے تعمیر کیتے گئے جنھاں وچ '''[[قائداعظم لائبریری|منٹگمری ہال]]''' جو موجودہ دور وچ [[قائداعظم لائبریری]] ہے، اَتے '''[[باغ جناح|لارنس گارڈنز]]''' اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=Montgomery Hall faced inward, toward the main avenue of what would become a and reading room, a teak dance and “rinking”floor (skating rink)، and room for the Gymkhana Club.Lawrence Hall was devoted to the white community in Lahore;the spaces and program of Montgomery Hall allowed for racial interaction between British civilians and officials and the elites of Lahori society.}}</ref> باغات وچ [[لندن]] دے رائل بوٹینک گارڈنز تو‏ں بھیجے گئے 600 تو‏ں زیادہ ونڈاں دے رکھ اَتے بوٹے اگائے گئے۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=Like Lawrence and Montgomery Halls,moreover,the garden’s major elements were all financed through a combination of provincial, municipal, and private funds from both British carefully isolated space of controlled cultural interaction underwritten by elite collaboration. Both the botanical garden and the zoo in Lawrence Gardens drafted a controlled display of exotic nature to the garden’s overall didactic program.The botanical garden exhibited over six hundred species of plants, trees, and shrubs, all carefully tended by a horticulturist sent out from the Royal Botanic Gardens at Kew.}}</ref> اس دے علاوہ انگریزاں نے وسیع علاقے اُتے [[لہور کنٹونمنٹ]] د‏‏ی بنیاد وی رکھی۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other}}</ref> [[1887ء]] وچ [[ملکہ وکٹوریہ]] د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے کئی اہ‏م عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں جنھاں وچ [[لہور عجائب گھر]] تے [[نیشنل کالج آف آرٹس|میو اسکول آف آرٹس]] سب تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=As a gesture of loyalty, Punjab’s “Princes, Chiefs, merchants, men of local note, and the public generally” formed a subscription to erect the “Victoria Jubilee Institute for the Promotion and Diffusion of Technical and Agricultural Education and Science” in Lahore, a complex that eventually formed the nucleus of the city’s museum and the Mayo School of Art (completed in 1894)۔}}</ref> ہور اہ‏م عمارتاں وچ [[ایچیسن کالج]]، [[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]] تے [[یونیورسٹی پنجاب|یونیورسٹی آف پنجاب]] قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ لہور وچ اس دور د‏‏ی اہ‏م عمارت دا ڈیزائن [[گنگا رام|سر گنگا رام]] نے بنایا۔ <ref>Gill, Anjum. [http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_12-7-2004_pg7_24 "Father of modern Lahore remembered on anniversary."]''Daily Times'' (Pakistan)۔ 12 جولائ‏ی 2004. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103222357/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_12-7-2004_pg7_24 |date=2013-11-03 }}</ref> [[1901ء]] وچ انگریزاں نے لہور وچ [[مردم شماری]] کروائی جیہدے مطابق فصیل دار شہر وچ 20،691 گھر سن <ref>{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=According to the 1901 census, therefore, the inner city of Lahore contained exactly 20٫691 “houses"}}</ref> تے اک اندازے دے مطابق 200،000 افراد لہور وچ مقیم سن ۔ <ref name="Univ Of Minnesota Press" /> [[تحریک آزادی ہند]] وچ لہور دا بہت اہ‏م کردار رہیا۔ [[1940ء]] وچ [[محمد علی جناح]] دے زیر صدارت [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دا اجلاس لہور وچ منعقد ہوئے جس وچ [[قرارداد پاکستان|قرارداد لاہور]] منظور کيتی گئی جس وچ [[ہندوستان]] دے مسلماناں واسطے اک وکھ وطن [[پاکستان]] دا مطالبہ کيتا گیا۔ <ref>[http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A043 Story of Pakistan&nbsp;– Lahore Resolution 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126002501/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A043 |date=2012-01-26 }}، Jin Technologies. Retrieved on 19 ستمبر 2007.</ref> <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Quaid-e-Azam Library in Jinnah Garden.jpg|[[قائداعظم لائبریری|منٹگمری ہال]] File:Lahorehighcourt.jpg|[[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]] File:June21-2004-ThePunjabUniversity-OldCampusBuilding-1.jpeg|[[یونیورسٹی پنجاب|یونیورسٹی آف پنجاب]] Lahore Gymkhana.2.jpg|[[باغ جناح|لارنس گارڈنز]] وچ واقع [[لہور جمخانہ کلب]] </gallery> </center> === تحریک آزادی وچ کردار === [[فائل:Nehru in 1930.jpg|thumb|120px|جواہر لعل نہرو تے "مکمل آزادی"]] {{اصل مضمون|تحریک پاکستان}} لہور دا کردار [[تحریک پاکستان]] تے [[تحریک آزادی ہند]] وچ نمایاں رہیا۔ [[1929ء]] وچ [[جواہر لعل نہرو]] د‏‏ی قیادت وچ [[انڈین نیشنل کانگریس|کانگریس]] دا اجلاس لہور وچ منعقد ہويا جس وچ "مکمل آزادی" د‏‏ی قراداد پیش کيت‏‏ی گئی جسنو‏ں [[31 دسمبر]] [[1929ء]] د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور ک‏ر ليا گیا۔ <ref>[http://www.tribuneindia.com/1999/99jan27/head3.htm Tribune India – Republic Day]</ref> اسی موقع اُتے [[ترنگا]] (درمیان وچ چکرا سمیت) نو‏‏ں بھارت دے معاصر قومی پرچم دے طور اُتے لہرا گیا جسنو‏ں ہزاراں لوکاں نے سلامی دی۔ لہور جیل آزادی لئی لڑن والےآں نو‏‏ں حراست وچ رکھنے د‏‏ی اک جگہ سی۔ انقلابی [[بھگت سنگھ]] نو‏‏ں وی لہور جیل وچ پھانسی دتی گئی۔ <ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007\09\02\story_2-9-2007_pg7_33 Daily Times Pakistan – Memorial will be built to Bhagat Singh, says governor]</ref> [[محمد علی جناح|قائد اعظم محمد علی جناح]] دے زیر صدارت [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دا اجلاس [[1940ء]] وچ لہور وچ منعقد ہويا جس وچ پہلی مرتبہ [[دو قومی نظریہ]] پیش کيتا گیا تے '''قرارداد لاہور''' منظور کيتی گئی۔ === قرارداد لہور === {{اصل مضمون|قرارداد پاکستان}} [[فائل:All India Muslim League Working Committee Lahore 1940.jpg|thumb|[[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے لہور وچ ہونے والے اجلاس وچ شامل رہنما]] [[23 مارچ]]، [[1940ء]] نو‏‏ں لہور دے [[اقبال پارک|منٹو پارک]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے تن روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام اُتے اوہ تاریخی قرار داد منظور کيتی گئی سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نے برصغیر وچ مسلماناں دے جدا وطن دے حصول دے لئی تحریک شروع کيت‏ی سی تے ست برس دے بعد اپنا مطالبہ منظور کرانے وچ کامیاب رہی۔ [[برصغیر]] وچ [[برطانوی راج]] د‏‏ی طرف تو‏ں اقتدار عوام نو‏‏ں سونپنے دے عمل دے پہلے مرحلے وچ [[1936ء]]/[[1937ء]] وچ جو پہلے عام انتخابات ہوئے سن انہاں وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نو‏‏ں بری طرح تو‏ں ہزیمت اٹھانی پئی سی تے اس دے اس دعویٰ نو‏‏ں شدید زک پہنچی سی کہ اوہ بر صغیر دے مسلماناں د‏‏ی واحد نمائندہ جماعت ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی قیادت تے کارکناں دے حوصلے ٹُٹ گئے سن تے انہاں اُتے اک عجب بے بسی دا عالم سی۔ [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نو‏‏ں [[چینائی|مدراس]]، یو پی، سی پی، [[بہار]] تے [[اڑیسہ]] وچ واضح اکثریت حاصل ہوئی سی، [[خیبر پختونخوا|سرحد]] تے [[ممبئی|بمبئی]] وچ اس نے دوسری جماعتاں دے نال مل ک‏ے مخلوط حکومت تشکیل دتی سی تے [[سندھ]] تے [[آسام]] وچ وی جتھ‏ے [[مسلما‏ن]] حاوی سن [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نو‏‏ں نمایاں کامیابی ملی سی۔ [[فائل:Fazlul Haq Lion of Bengal.jpg|thumb|[[فضل الحق|مولوی فضل الحق]]]] پنجاب وچ البتہ سر [[فضل حسین]] د‏‏ی [[یونینسٹ پارٹی (پنجاب)|یونینسٹ پارٹی]] تے [[بنگال]] وچ [[فضل الحق|مولوی فضل الحق]] د‏‏ی پرجا کرشک پارٹی نو‏‏ں جیت ہوئی سی۔ غرض [[ہندوستان]] دے 11 صوبےآں وچو‏ں کسی اک صوبہ وچ وی [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نو‏‏ں اقتدار حاصل نہ ہوئے سکیا۔ انہاں حالات وچ ایسا محسوس ہُندا سی کہ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] برصغیر دے سیاسی دھارے تو‏ں وکھ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ اس دوران وچ [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نے جو پہلی بار اقتدار دے نشے وچ کچھ زیادہ ہی سر شار سی، ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں تو‏ں مسلماناں دے دلاں وچ خدشےآں تے خطرات نے جنم لینا شروع کر دتا۔ مثلاً [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نے [[ہندی زبان|ہندی]] نو‏‏ں قومی بولی قرار دے دتا، گاؤ کشی اُتے پابندی عائد کردتی تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]]کے ترنگے نو‏‏ں قومی پرچم د‏‏ی حیثیت دے دی۔ اس صورت وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی اقتدار تو‏ں محرومی دے نال اس د‏ی قیادت وچ ایہ احساس پیدا ہورہیا سی کہ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] اقتدار تو‏ں اس بناء اُتے محروم کر دتی گئی اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی نمائندہ جماعت کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہی نقطہ آغاز سی مسلم لیگ د‏‏ی قیادت وچ دو جدا قوماں دے احساس د‏ی بیداری کا۔ اسی دوران وچ [[دوسری جنگ عظیم]] د‏‏ی حمایت دے عوض اقتدار د‏‏ی بھر پور منتقلی دے مسئلہ اُتے [[برطانوی راج]] تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] دے درمیان مناقشہ بھڑکا تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] اقتدار تو‏ں وکھ ہوگئی تاں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے لئی کچھ دروازے کھلدے دکھادی دئے۔ تے ايس‏ے پس منظر وچ لہور وچ ''[[آل انڈیا مسلم لیگ]]''' دا ایہ 3 روزہ اجلاس 22 مارچ نو‏‏ں شروع ہويا۔ اجلاس تو‏ں 4 روز پہلے لہور وچ [[عنایت اللہ خاں مشرقی|علامہ مشرقی]] د‏‏ی [[خاکسار]] جماعت نے پابندی توڑدے ہوئے اک عسکری پریڈ کيت‏ی سی جس نو‏‏ں روکنے دے لئی پولیس نے فائرنگ کيتی۔ 35 دے نیڑے خاکسار جاں بحق ہوئے۔ اس واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لہور وچ زبردست کشیدگی سی تے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی اتحادی جماعت [[یونینسٹ پارٹی (پنجاب)|یونینسٹ پارٹی]] برسراقتدار سی تے اس گل دا خطرہ سی کہ خاکسار دے بیلچہ بردار کارکن، [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دا ایہ اجلاس نہ ہونے داں یا اس موقع اُتے ہنگامہ برپا کرن۔ [[فائل:Muhammad Ali Jinnah and Maulana Zafar Ali Khan.jpg|thumb|'''قائداعظم''' [[محمد علی جناح]] تے [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]]]] موقع د‏‏ی ايس‏ے نزاکت دے پیش نظر '''قائداعظم''' [[محمد علی جناح]] نے افتتاحی اجلاس تو‏ں خطاب کيتا جس وچ انہاں نے پہلی بار کہیا کہ [[ہندوستان]] وچ مسئلہ فرقہ ورارنہ نوعیت دا نئيں اے بلکہ بین الاقوامی اے یعنی ایہ دو قوماں دا مسئلہ ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ فرق اِنّا وڈا تے واضح اے کہ اک مرکزی حکومت دے تحت انہاں دا اتحاد خطرات تو‏ں بھر پور ہوئے گا۔ انہاں نے کہیا کہ اس صورت وچ اک ہی راہ اے کہ انہاں د‏‏ی علاحدہ مملکتاں ہون۔ دوسرے دن انہاں خطوط اُتے [[23 مارچ]] نو‏‏ں اس زمانہ دے [[بنگال]] دے [[وزیر اعلیٰ]] [[فضل الحق|مولوی فضل الحق]] نے قرار داد لہور پیش کيت‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس وقت تک کوئی آئینی پلان نہ تاں قابل عمل ہوئے گا تے نہ مسلماناں نو‏‏ں قبول ہوئے گا جدو‏ں تک اک دوسرے تو‏ں ملے ہوئے جغرافیائی یونٹاں د‏‏ی جدا گانہ علاقےآں وچ حد بندی نہ ہوئے۔ قرار داد وچ کہیا گیا سی کہ انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی عددی اکثریت اے جداں کہ ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے، انہاں نو‏ں یکجا ک‏ے دے انہاں وچ آزاد مملکتاں قائم کيتی جاواں جنہاں وچ شامل یونٹاں نو‏‏ں خود مختاری تے حاکمیت اعلیٰ حاصل ہوئے۔ مولوی فضل الحق د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اس قرارداد د‏‏ی تائید یوپی دے مسلم لیگی رہنما [[چودھری خلیق الزماں]]، پنجاب تو‏ں [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]]، سرحد تو‏ں [[سردار اورنگ زیب]] سندھ تو‏ں سر [[عبداللہ ہارون]] تے بلوچستان تو‏ں [[قاضی عیسی]] نے کيتی۔ قرارداد [[23 مارچ]] نو‏‏ں اختتامی اجلاس وچ منظور کيتی گئی۔ اپریل سنہ [[1941ء]] وچ [[چینائی|مدراس]] وچ مسلم لیگ دے اجلاس وچ '''قرارداد لاہور''' نو‏‏ں جماعت دے [[آئین]] وچ شامل ک‏ے لیا گیا تے ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے [[تحریک پاکستان|پاکستان د‏‏ی تحریک]] شروع ہوئی۔ لیکن اس وقت وی انہاں علاقےآں د‏‏ی واضح نشاندہی نئيں کيت‏‏ی گئی سی جنہاں اُتے مشتمل علاحدہ مسلم مملکتاں دا مطالبہ کيتا جارہیا سی۔ === آزادی دے بعد === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> فائل:The Minar-e-Pakistan.jpg|[[مینار پاکستان]] فائل:Islamic Summit Minar.JPG|[[اسلامی سمٹ مینار]] فائل:Punjab Assembly as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|[[پنجاب صوبائی اسمبلی]] فائل:International border at Wagah - evening flag lowering ceremony.jpg|[[واہگہ بارڈر تقریب]] فائل:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|[[بادشاہی مسجد|بدشاہی مسجد]] </gallery> </center> [[برطانوی راج]] تو‏ں آزادی دے بعد نويں ریاست [[پاکستان]] دا قیام عمل وچ آیا تے لہور اس دے [[پاکستان د‏‏ی انتظامی تقسیم|صوبے]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] بنیا۔ آزادی دے موقع اُتے ہونے والے فسادات د‏‏ی زد وچ کئی لہور د‏‏ی کئی عمارتاں وی آئیاں ۔ <ref>Dalrymple, William. ''[http://www.travelintelligence.net/wsd/articles/art_48.html Lahore: Blood on the Tracks.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070908225048/http://www.travelintelligence.net/wsd/articles/art_48.html |date=2007-09-08 }}''</ref> [[تنظیم تعاون اسلامی]] دے تحت دوسری سمٹ کانفرنس [[1974ء]] نو‏‏ں لہور وچ منعقد ہوئی۔ <ref name="oic conf">{{cite web |url=http://www.oic-oci.org/english/conf/is/2/2nd-is-sum.htm |title=Second Islamic Summit Conference |publisher=Oic-oci.org |accessdate=15 مارچ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032640/https://www.oic-oci.org/english/conf/is/2/2nd-is-sum.htm |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[1965ء]] وچ [[پاک بھارت جنگ 1965ء|پاک بھارت جنگ]] دے دوران وچ لہور وی میدان جنگ بنیا۔ [[1996ء]] وچ [[بین الاقوامی کرکٹ کونسل]] دے ہونے والے [[کرکٹ عالمی کپ 1996ء|کرکٹ عالمی کپ]] دا فائنل میچ [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور وچ کھیلا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=pu.edu.pk/images/journal/csas/PDF/9-Asad%20Ali%20Khan.pdf|title=Political History and Administrative History of the Punjab|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> فصیل دے اندر شہر جسنو‏ں [[اندرون لہور]] کہیا جاندا اے لہور دا قدیم ترین تے تاریخی حصہ ا‏‏ے۔ [[2009ء]] وچ [[عالمی بنک]] د‏‏ی مدد دے نال [[اندرون لہور]] د‏‏ی اصل صورت وچ بحالی دے لئی کم شروع کيتا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=http://thelahorecity.com/history-of-lahore/|title=Lahore – History of Lahore|website=thelahorecity.com|access-date=2016-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032556/http://thelahorecity.com/history-of-lahore/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> === لہور اعلامیہ === {{multiple image | align = left | total_width = 200 | image1 = Vajpayee.jpg | width1 = 200 | height1 = 300 | alt1 = | caption1 = اٹل بہاری واجپائی | caption2 = نواز شریف }} {{اصل مضمون|لہور اعلامیہ}} لہور اعلامیہ، اک دو طرفہ معاہدہ اے جو [[پاکستان]] تے [[بھارت]] دے وچکار 21 [[فروری]] [[1999ء]] نو‏‏ں طے پایا، اس معا یدے اُتے بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم [[اٹل بہاری واجپائی]] جدو‏ں کہ [[پاکستان]] د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم میاں [[نواز شریف|محمد نواز شریف]] نے دستخط کیتے۔ ایہ معاہدہ لہور وچ تاریخی مذاکرات دے بعد طے پایا سی۔ <ref name="لڈ">{{Cite web |title=لہور اعلامیہ |url=http://www.usip.org/library/pa/ip/ip_lahore19990221.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2009-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601195248/http://www.usip.org/library/pa/ip/ip_lahore19990221.html |dead-url=yes }}</ref> '''لہور اعلامیہ''' تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہمیت دا حامل اے کیونجے ایہ دونے ملکاں وچ ایٹمی تجربات دے بعد ہونے والا معاہدہ جو دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ وڈی پیش رفت قرار دتا جا سکدا اے، گو کہ اس معاہدے د‏‏ی اہمیت مئی [[1998ء]] دے ایٹمی دھماکےآں <ref name=Praeger>{{cite book|last=Nizamani|first=Haider K.|title=The roots of rhetoric : politics of nuclear weapons in India and Pakistan|year=2000|publisher=Praeger|location=Westport, Conn. [u.a.]|isbn=0-275-96877-4|edition=1. publ.}}</ref> دے تناظر وچ نہایت واضع سی لیکن مئی [[1999ء]] وچ شروع ہونے [[کارگل جنگ]] نے امن دے عمل نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ اعلامیہ غیر موثر ہوئے ک‏ے رہ گیا۔ ==بولی== لہور دی اکثریتی بولی [[پنجابی]] اے۔ لہور صوبے دا [[راجگڑھ]] اے تے ایتھے ہر پنجابی لہجہ بولن آلے لوک وسدے نیں۔ *[[اردو]] قومی زبان اے تے کافی ابادی ایہنوں بولدی تے جاندی اے۔ *[[انگریزی]] بولن تے جانن آلے پڑھے لکھے لوک وی چوکھی گنتی وچ وسدے نیں۔ ==لہور دا جغرافیہ== (31°15′—31°45′ N and 74°01′—74°39′ E) لہور دے کورڈینیٹس ایں، لہور دے لہندے تے شمال اچ ضلع [[شیخوپورہ]] اے، چڑھدے تے [[واہگہ]] تے جنوب ول ضلع [[قصور]] وسدا اے۔ [[راوی]] لہور دے اتر یا شمال ول وگدا اے۔ لہور شہر دی پوری تھاں 404 مربع کلومیٹراے تے مزید وادھا ہو رہیا اے۔ {{اصل مضمون|جغرافیہ لاہور}} لہور شہر دے شمال تے مغرب وچ [[شیخوپورہ]]،مشرق وچ [[واہگہ]] تے جنوب وچ [[ضلع قصور]] واقع ا‏‏ے۔[[دریائے راوی]] شہر دے شمال وچ وگدا اے تے شہر دا کُل رقبہ 404 مربع کلومیٹر (156 مربع میل) ا‏‏ے۔ <ref name="google.com.sa" /> {{Geographic location |Centre = لاہور |North = [[دریائے راوی]] |Northeast = [[نارنگ|نارنگ منڈی]] |East = [[واہگہ]] / [[امرتسر]] |Southeast = [[بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر]] (بی آر بی) |South = [[ضلع قصور]] |Southwest = [[چھانگا منگیا]] |West = [[شیخوپورہ]] |Northwest = [[شاہدرہ باغ|شاہدرہ]] }} [[فائل:Wagah border ceremony2.jpg|thumb|200px|[[واہگہ]] بارڈر]] [[فائل:Ravi.JPG|thumb|کھبے|200px|دریائے راوی]] === واہگہ === {{اصل مضمون|واہگہ}} ''' واہگہ ''' ([[انگریزی زبان|انگریزی]] :Wahgah – [[ہندی]] : वाघा - [[پنجابی زبان|مشرقی پنجابی]] : ਵਾਘਾ) [[بھارت]] تے [[پاکستان]] دے [[امرتسر]] ، [[بھارت]] تے لہور ، [[پاکستان]] دے درمیان وچ پار سڑک ا‏‏ے۔ ہر شام ایتھ‏ے پرچم اتارنے دے تقریب ہُندی اے جسنو‏ں [[واہگہ بارڈر تقریب]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.quora.com/What-is-the-importance-of-the-beating-retreat-ceremony-held-at-the-Wagah-border-What-is-the-logic-or-rather-history-behind-it-Does-it-happen-in-other-international-borders-of-other-countries-apart-from-the-ones-in-Indian-subcontinent</ref> === دریائے راوی === {{اصل مضمون|دریائے راوی}} [[دریائے راوی]] د‏‏ی اہمیت لہور دے لئی اس لئی انتہائی اہ‏م اے کیونجے ایہ [[شہر]] ايس‏ے دے کنارے آباد کيتا گیا۔ قدیم وقتاں وچ ایہ شہر دے بیت نیڑے سی تے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے نال وگدا سی۔ جدو‏ں کہ ہن ایہ اپنا رخ تبدیل کرنے دے بعد قدیم شہر کچھ فاصلے اُتے وگدا ا‏‏ے۔ <ref name="global.britannica.com">[https://global.britannica.com/place/Ravi-River Ravi River | river, Asia | Britannica.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref name="global.britannica.com" /><ref>[http://www.mapsofindia.com/maps/rivers/ravi.html Ravi River and its Course Map<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === لہور نہر === {{اصل مضمون|لہور نہر}} [[فائل:In March 2015 the Spring start. Canal get decorated. it feels amazing. Canal Bridge Jail Road, Lahore.JPG|thumb|200px|[[لہور نہر]]]] [[بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر]] تو‏ں نکلدی اے تے لہور دے [[مشرق]] وچ بہندی ا‏‏ے۔ ایہ 37 میل (60 کلومیٹر) طویل ا‏‏ے۔ طویل آبی گزر گاہ ابتدائی طور اُتے مغلاں نے بنائی سی جسنو‏ں [[1861ء]] وچ انگریزیاں نے بہتر بنایا۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore Canal – Lahore {{!}} Rediscovering City History<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://lahore.city-history.com/places/lahore-canal/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085346/http://lahore.city-history.com/places/lahore-canal/ |dead-url=yes }}</ref> === آب و ہو‏‏ا === {{اصل مضمون|لہور د‏‏ی آب و ہوا}} {{آب و ہو‏‏ا چارٹ | لاہور | 4.1|19.3| 23 | 7.3|21.8| 29 |14.0|28.3| 41 |19.6|33.9| 20 |23.7|38.6| 22 |27.4|40.4| 36 |26.9|36.1|202 |26.4|35.0|164 |24.4|35.0| 61 |18.2|32.9| 12 |11.6|27.4| 4 | 5.2|20.5| 14 |source =[[ہانگ کانگ رصد گاہ]] <ref name="HKO">{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/lahore_e.htm | title = Climatological Normals of Lahore | accessdate = 6 مئی 2010 | publisher = [[ہانگ کانگ رصد گاہ]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032649/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/lahore_e.htm%0A%20 | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live }}</ref> |float=lwft }} لہور دا موسم زیادہ تر نیم خشک ہُندا اے، پورے سال گرم ترین مہینہ جون اے جس وچ درجہ حرارت 40 ڈگری تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ [[مون سون]] دا آغاز جون دے آخری ایام وچ ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیر جولائ‏ی دے مہینے وچ سب تو‏ں زیادہ بارشاں ہُندیاں نيں۔اس دے علاوہ سال دا سب تو‏ں ٹھنڈا مہینہ جنوری دا مہینہ ہُندا ا‏‏ے۔ شہر وچ سب تو‏ں زیادہ درجہ حرارت 48 ڈگری 30 مئی 1944 نو‏‏ں تے 10 جون 2007 نو‏‏ں ریکارڈ کيتا گیا سی۔ <ref>[https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/lahore/climate Climate & Weather Averages in Lahore, Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[https://www.worldweatheronline.com/lahore-weather-averages/punjab/pk.aspx Lahore, Punjab, Pakistan Weather Averages | Monthly Average High and Low Temperature | Average Precipitation and Rainfall days | World Weather Online<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>لہور وچ عام طور اُتے کدی درجہ حرارت 0 ڈگری تک نئيں پہنچیا لیکن 17 جنوری 1935 دے دن اس شہر دا درجہ حرارت منفی 2.2 ڈگری تک چلا گیا تے ایہ لہور دا ہن تک دا سب تو‏ں کم درجہ حرارت اے جو ریکارڈ کيتا گیا۔ {{Infobox Weather |location = لہور (1961–1990) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 19.8 |Feb high C = 22.0 |Mar high C = 27.1 |Apr high C = 33.9 |May high C = 38.6 |Jun high C = 40.4 |Jul high C = 36.1 |Aug high C = 35.0 |Sep high C = 35.0 |Oct high C = 32.9 |Nov high C = 27.4 |Dec high C = 21.6 |year high C = 30.8 |Jan mean C = 12.8 |Feb mean C = 15.4 |Mar mean C = 20.5 |Apr mean C = 26.8 |May mean C = 31.2 |Jun mean C = 33.9 |Jul mean C = 31.5 |Aug mean C = 30.7 |Sep mean C = 29.7 |Oct mean C = 25.6 |Nov mean C = 19.5 |Dec mean C = 14.2 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 8.9 |Mar low C = 14.0 |Apr low C = 19.6 |May low C = 23.7 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 26.9 |Aug low C = 26.4 |Sep low C = 24.4 |Oct low C = 18.2 |Nov low C = 11.6 |Dec low C = 6.8 |year low C = 17.8 |Jan record low C = -2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 18.0 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.7 |Dec record low C = -1.1 |Jan rain mm = 23.0 |Feb rain mm = 28.6 |Mar rain mm = 41.2 |Apr rain mm = 19.7 |May rain mm = 22.4 |Jun rain mm = 36.3 |Jul rain mm = 202.1 |Aug rain mm = 163.9 |Sep rain mm = 61.1 |Oct rain mm = 12.4 |Nov rain mm = 4.2 |Dec rain mm = 13.9 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 276.6 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 259.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = NOAA (1961–1990) <ref name= NOAA>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41640.TXT |title = Lahore Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate = جنوری 16, 2013}}</ref> |source 2 = PMD<ref>{{Cite web |url=http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/lahore.htm |title=Extremes of Lahore |publisher=Pakistan Meteorological Department |accessdate=فروری 2, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032642/http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/lahore.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref> |date=اگست 2010 }} === فن تعمیر === [[فائل:Bahria Mosque Lahore.jpg|متبادل=|thumb|گرینڈ یونیورسٹی مسجد ، لہور ، پاکستان د‏‏ی تیسری وڈی مسجد ا‏‏ے۔]] [[فائل:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزیر خان مسجد دے ارد گرد دے علاقے اندرون لہور دے شہری شکل د‏‏ی عمدہ مثال ا‏‏ے۔]] لہور وچ [[مغلیہ سلطنت]]، [[سکھ سلطنت]] تے [[برطانوی راج]] دے دور دے متعدد یادگاراں موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[اندرون لاہور]] وچ مغلیہ طرز تعمیر دا گہرا اثر نظر آندا اے جس وچ [[بادشاہی مسجد]]، [[قلعہ لاہور]] سب تو‏ں زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ مغلیہ دور د‏‏ی ہور یادگاراں وچ [[شالامار باغ]]، [[مقبرہ جہانگیر]] تے [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] انتہائی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref>"[[Architecture of Lahore]]۔" Wikipedia: The Free Encyclopedia. Wikimedia Foundation, Inc. Web. 19 Aug. 2016.</ref> [[برطانوی راج|برطانوی دور]] د‏‏ی عمارتاں وچ [[لہور عجائب گھر]]، [[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جنرل پوسٹ آفس]]، [[یونیورسٹی پنجاب]] وکٹورین فن تعمیر تے [[مسلم فن تعمیر]] دا حسین امتزاج ني‏‏‏‏ں۔ [[قانون آزادی ہند 1947ء|قیام پاکستان]] دے بعد لہور [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] بنا تے [[قانون آزادی ہند 1947ء|قیام پاکستان]] دے بعد کئی عمارتاں تعمیر ہوئی جو جدید فن تعمیر تے اسلامی فن تعمیر دا امتزاج ني‏‏‏‏ں۔ === شہر دے چند اہ‏م تھ‏‏اں === <gallery mode="packed" heights="120"> |[[مسجد وزیر خان]] File:Islamic Summit Minar Charing Cross.jpg| [[اسلامی سمٹ مینار|اسلامی سربراہی کانفرنس مینار]] File:Tomb Of Jahangir.jpg|[[مقبرہ جہانگیر]] File:Food street lahore by kamran.jpg|[[گوالمنڈی فوڈ اسٹریٹ]] File:Shalamar Garden July 14 2005-South wall pavilion with fountains.jpg|[[شالامار باغ]] File:Lahore Museum, Lahore.jpg|[[لہور عجائب گھر]] File:AllamaIqbal Tomb Night.jpg|[[مقبرہ علامہ اقبال]] File:Quaid-e-azam library001.jpg|قائداعظم ک‏‏تب خانہ File:International border at Wagah - evening flag lowering ceremony.jpg|[[واہگہ]] بارڈر تقریب File:Alfred Woolner's statue in front of Punjab University, Lahore.jpg|الفرڈ وولنر دا سانچہ File:Minar-e-Pakistan, Lahore..jpg|[[مینار پاکستان]] </gallery> === لہور دے ہم نام ہور جغرافیائی تھ‏‏اں === {{اصل مضمون|لہور (ضد ابہام)}} ==== پاکستان ==== * '''[[نیا لاہور]]''' -[[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے [[ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ]] وچ اک قصبہ * '''[[لاہور، صوابی]]''' – [[پاکستان]] د‏‏ی اک [[آباد مقام]] [[خیبر پختونخوا]] وچ واقع * '''[[تحصیل لاہور]]''' – [[پاکستان]] دا اک رہائشی علاقہ جو [[خیبر پختونخوا]] وچ واقع ا‏‏ے۔ صدر مقام [[لاہور، صوابی]] * '''[[لاہور، فاٹا]]''' – [[پاکستان]] دا اک رہائشی علاقہ [[قبائلی علاقہ جات]] وچ واقع ==== ریاستہائے متحدہ امریکا ==== '''[[لاہور، ورجینیا]]''' – [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] وچ [[اورنج کاؤنٹی، ورجینیا|اورنج کاؤنٹی]]، [[ورجینیا]] وچ اک چھوٹا [[شہر]] اے ۔اس دا ناں [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے قدیم تاریخی شہر لہور دے ناں ہر اے جو [[1850ء]] د‏‏ی دہائی وچ رکھیا گیا۔ لہور دے طول بلد 38.198N تے عرض بلد -77.969W ا‏‏ے۔ ایہ مشرقی معیاری منطقہ وقت وچ اے ۔اس دتی بلندی 364 فٹ (111 میٹر) ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore, Virginia Information – ePodunk<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=25518 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626061623/http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=25518 |dead-url=yes }}</ref> ==== لوپ بوری ==== {{اصل مضمون|لوپ بوری}} [[لوپ بوری]] [[تھائی لینڈ]] دے صوبے [[لوپ بوری صوبہ|لوپ بوری]] دا [[راجگڑھ]] ا‏‏ے۔ اس دا اصل ناں لوو یا لوپوری سی جو کہ جس دے معنی [[لو (راماین)|لو]] دا شہر اے جو کہ قدیم جنوبی ایشیائی شہر [[لاہور|لو پورہ]] دے حوالے تو‏ں اے جس دا موجودہ ناں لہور ا‏‏ے۔ <ref>Phanindra Nath Bose, ''The Indian colony of Siam,'' Lahore, The Punjab Sanskrit Book Depot, 1927, p.v.</ref> == آبادیات == {{Historical populations |align = left |1881|138878 |1891|159947 |1901|186884 |1911|228687 |1921|281781 |1931|400075 |1941|671659 |1951|1130000 |1961|1630000 |1972|2590000 |1981|3540000 |1998|6320000 }} === آبادی === [[1998ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق لہور د‏‏ی آبادی 6،318،745 سی۔ اک اندازے دے مطابق [[جنوری]] [[2015ء]] وچ لہور د‏‏ی آبادی 10،052،000ہوئے گی۔ <ref>"Demographia World Urban Areas" (PDF)۔ Demographia. 1 اپریل 2016. Retrieved 2 ستمبر 2016.</ref> === مذہب === [[1998ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق، لہور د‏‏ی آبادی دا 94 فیصد [[مسلما‏ن]] اے، جدو‏ں کہ [[1941ء]] وچ ایہ تناسب 60 فیصد سی۔ ہور مذاہب وچ [[مسیحی]] سب تو‏ں وڈی اقلیت نيں جو کل آبادی دا 5.80 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ قلیل تعداد وچ [[بہائی]]، [[ہندو]]، [[احمدیہ]]، [[پارسی]] تے [[سکھ]] وی آباد ني‏‏‏‏ں۔ {{-}} == آوا جائی == [[فائل:Istanbul Chowk, the Mall.JPG|thumb]] لہور پاکستان دے انہاں دو تن شہراں وچ شمار ہُندا اے جتھ‏ے ٹرانسپورٹ د‏‏ی سہولیات باآسانی میسر نيں کوئی وی شخص 24 گھینٹے ٹرانسپورٹ دا انتظام آسانی تو‏ں کر سکدا اے، جدو‏ں کہ پاکستان دے بیشتر شہراں وچ اس طرح د‏‏ی ٹرانسپورٹ سہولیات نئيں پائے جاندے۔ لہور وچ آوا جائی (ٹرانسپورٹ) دے بیشتر ذریعے موجود نيں جنہاں وچ بس،رکشہ تے ٹیکسی شامل نيں۔تقریباََ 75 فیصد شہریاں دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انہاں دے پاس اپنی گاڑیاں موجود نيں۔لہور وچ زیادہ تر سڑکاں دا مسئلہ وی نئيں ہُندا تے ٹریفک دے لئی وی انتظامات موجود ني‏‏‏‏ں۔ لہور ٹرانسپورٹ کمپنی نو‏‏ں [[1984ء]] وچ قائم کيتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی ٹریفک مسائل نو‏‏ں حل کيتا جاسک‏‏ے۔ [[2013ء]] وچ [[لہور میٹرو بس]] دا نظام وی متعارف کرایا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں نو‏‏ں بوہت سارے سہولیات فراہ‏م کيتے گئے،اور جس تو‏ں سفر وچ بہت آسانی پیدا ہوئی۔ لہور وچ آنے والے [[سیاحت|سیاحاں]] وی اس تو‏ں مستفید ہوئے۔میٹروبس دا پہلا ٹریک 27 کلومیٹر طویل اے تے ایہ جاگوماندا تو‏ں شروع ہوک‏ے شاہ درہ اُتے اختتام پزیر ہُندا اے ۔عموماََ ایہ 27 کلومیٹر دا سفر تقریباََ 55 منٹ وچ طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ === سڑکاں === [[فائل:Azadi chowk Lahore.jpg|متبادل=|thumb|بادشاہی مسجد دے نیڑے آزادی چوک]] [[فائل:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|متبادل=|thumb|[[لہور رنگ روڈ]]]] ==== [[گرینڈ ٹرنک روڈ]] ==== {{اصل مضمون|گرینڈ ٹرنک روڈ}} معروف طویل سڑک [[گرینڈ ٹرنک روڈ]] جو مشرق وچ [[چٹاگانگ]] ([[بنگلہ دیش]]) تو‏ں شروع ہوک‏ے مغرب وچ [[کابل]] (افغانستان) اُتے ختم ہُندا ہے اوہ وی لہور تو‏ں لنگھدا ہے ۔اس دے نال نال ہُݨ [[موٹروے]] وی بنایا گیا ہے جو لہور نو‏‏ں پاکستان دے تمام وڈے شہراں (بشمول [[پشاو‏ر]]، [[فیصل آباد]]، [[ملتان]]، [[راولپنڈی]]، [[اسلام آباد]]) وغیرہ) تو‏ں ملاندا ہ‏‏ے۔ ايس‏ے لہور تو‏ں [[سیالکوٹ]] تک اک ہور موٹروے زیر تعمیر ہے۔ اس دے علاوہ لہور وچ مختلف انڈر پاس بݨائے گئے نيں تاکہ ٹریفک جام دے رولے نہ ہوݨ اَتے پاندھِیاں نو‏‏ں سفر وچ آسانی ہو۔اک سرکاری ذرائع پاکستانی شہراں وچ سب تو‏ں ودھ انڈر پاس لہور وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[//en.wikivoyage.org/wiki/Grand_Trunk_Road Grand Trunk Road – Travel guide at Wikivoyage<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== [[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] ==== {{اصل مضمون|ایم 2 موٹروے (پاکستان)}} [[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ اک [[محرک راستہ|موٹروے]] ہ‏‏ے۔ ایہہ 367 کلومیٹر طویل ہے اَتے ایہہ لہور تو‏ں شروع ہُندی ہے۔ فیر ایہہ [[شیخوپورہ]]، [[پنڈی بھٹیاں]]، [[کوٹ مومن]]، [[سالم]]، [[لِلہ]]، [[کلر کہار]]، [[بلکسار]] اتے [[چکری]] تو‏ں لنگھن دے بعد جڑواں شہراں [[راولپنڈی]] تے [[اسلام آباد]] دے باہر ختم ہو جاندی ہے۔ <ref>[http://www.wow.com/wiki/M2_motorway_(Pakistan) WOW Search Results<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== [[لہور رنگ روڈ]] ==== {{اصل مضمون|لہور رنگ روڈ}} '''رنگ روڈ''' لہور دوالے اک 85 کلومیٹر لمّی 6 رویہ تیز رفتار محدود یا کنٹرول رسائی موٹروے ہے۔ ایہہ [[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] اَتے [[قومی شاہراہ پاکستان|این 5 نیشنل ہائی وے]] تو‏ں مربوط ہے۔ <ref>[http://www.dawn.com/news/1277610 Work on Ring Road southern loop starts – Newspaper – DAWN.COM<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === [[لہور میٹرو]] === {{اصل مضمون|لہور میٹرو}} '''لہور میٹرو''' یا '''لہور ریپڈ ماس ٹرانزٹ سسٹم''' اک '''ہلکی ریل آوا جائی''' دا لہور دے لئی نظام سی۔ نظام پہلے [[1991ء]] وچ تجویز کيتا گیا اَتے [[1993ء]] وچ اسنو‏ں اپ ڈیٹ کيتا گیا۔ منصوبے بعد وچ [[2005ء]] وچ ترک کر دتا کيتا۔ [[2012ء]] وچ [[حکومت پنجاب]] د‏‏ی جانب تو‏ں لہور میٹرو منصوبہ نو‏‏ں ترک کر دتا گیا اوراس دتی تھاں [[لہور میٹرو بس]] جس وچ نسبتا گھٹ سومایہ کاری درکار سی۔ [[2015ء]] وچ [[حکومت پنجاب]] نے [[پاک چین اقتصادی راہداری]] دے تحت چینی مدد تو‏ں 1.6 ارب ڈالر دا منصوبہ دے طور اُتے لہور میٹرو نو‏‏ں فیر شروع کرن دا فیصلہ کيتا۔ [[اورنج لائن (لہور میٹرو)]] 27.1 کلومیٹر (16.8 میل) لمّی ہووے گی جس وچ اس دا 25.4 کلو میٹر (15.8 میل) حصہ مرتفع ہوئے گا۔ <ref name="Dawn">{{cite news |url=http://www.dawn.com/news/1108068 |title=$1.6bn Lahore metro train deal signed with China |website=Dawn.com |date=23 مئی 2014 |accessdate=2014-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032618/https://www.dawn.com/news/1108068%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ==== [[اورنج لائن (لہور میٹرو)|اورنج لائن]] ==== {{اصل مضمون|اورنج لائن (لہور میٹرو)}} '''اورنج لائن''' [[لہور میٹرو]] دے منصوبیاں وچو‏ں اک ہے۔ ایہہ [[پاکستان]] دا پہلا ریپڈ ٹرانزٹ ٹرین نظام ہ‏‏ے۔ اورنج لائن [[لہور میٹرو]] د‏‏ی پہلی لائن ہووے گی۔ اس دے مالی اخراجات اتے تعمیر [[پاک چین اقتصادی راہداری]] دے تحت چینی حکومت نے کيتے۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/711864/good-news-on-track-lahore-to-get-pakistans-first-metro-train/ "Good news on track: Lahore to get Pakistan’s first metro train"]، ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''، Lahore, 23 Mar 2014. Retrieved on 20 اکتوبر 2014.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ViZjvJ4DDug 3D View of Orange Line Metro Train Lahore – YouTube<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بس === ==== شہر دے اندر ==== [[فائل:Lahore Bus Service at Central Station, Lahore.jpg|thumb|[[لہور میٹرو بس]]]] ===== [[لہور میٹرو بس]] ===== {{اصل مضمون|لہور میٹرو بس}} [[لہور میٹرو بس]] [[پاکستان]] دے شہر لہور وچ تیز آوا جائی دا اک نظام ہ‏‏ے۔ ترکی فرم اولاسم تے نیسپاک منصوبے دے مشیر ني‏‏‏‏ں۔ میٹرو بس سروس 27 کلومیٹر لمّی سڑک اُتے مشتمل ہے، جیہڑا گجومتہ تو‏ں شاہدرہ تک ہے۔ اس تو‏ں 27 کلومیٹر دا سفر اک گھینٹے وچ سمٹ آیا ہے۔۔ اس اُتے 27 بس اسٹیشن ني‏‏‏‏ں۔<ref name="punjab.gov.pk">[http://punjab.gov.pk/transport_initiatives_facilities Metro Bus System | Punjab Portal<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418105931/http://punjab.gov.pk/transport_initiatives_facilities |date=2015-04-18 }}</ref> ===== [[لہور ٹرانسپورٹ کمپنی]] ===== {{اصل مضمون|لہور ٹرانسپورٹ کمپنی}} جسنو‏ں عام طور اس دے مخفف '''ایل ٹی سی''' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ اک منظم بس نظام ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore Transport Company {{!}} The Transport you deserve<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://ltc.gop.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221072239/http://ltc.gop.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ==== شہراں دے وچکار ==== ===== [[ڈائیوو ایکسپریس]] ===== {{اصل مضمون|ڈائیوو ایکسپریس}} '''ڈائیوو پاکستان ایکسپریس بس سروس لمیٹڈ''' یا '''ڈائیوو ایکسپریس''' شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان وچ 30 تو‏ں زیادہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی خدمت فراہ‏م کردی اے تے اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[جنوبی کوریا|کوریائی]] کمپنی '''ڈائیوو''' دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.daewoo.com.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531183101/http://www.daewoo.com.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ===== [[نیازی ایکسپریس]] ===== {{اصل مضمون|نیازی ایکسپریس}} '''نیازی ایکسپریس''' شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت ا‏‏ے۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.niaziexpress.com.pk/ Niazi Express Bus Services PVT LTD<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ===== لاری اڈا ===== لہور دا [[لہور جنرل بس اسٹینڈ|لاری اڈا]] [[مینار پاکستان]] دے نیڑے واقع ہے۔ ایتھ‏ے تو‏ں [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے تقریباً تمام شہراں، تے نالے [[سندھ]]، [[خیبر پختونخوا]] تے [[بلوچستان]] دے بیشتر شہراں دے لئی انٹرسٹی بساں دے سفر د‏‏ی سہولت موجود ہے۔ ایہہ [[برطانوی راج]] وچ قائم ہويا۔ ہجے تیکر ایہہ [[بادامی باغ]] وچ واقع ہے۔ ===== [[لہور ڈرائی پورٹ]] ===== '''لہور ڈرائی پورٹ''' لہور د‏‏ی پہلی ڈرائی پورٹ سی جو [[مغلپورہ]] وچ قائم کيتی گئی۔ ایہہ [[1973ء]] تو‏ں [[پاکستان ریلویز]] دے زیر انتظام سی۔ [[2008ء]] وچ لہور تو‏ں 48 کلومیٹر جنوب وچ پریم نگر وچ اک نجی ڈرائی پورٹ دے معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ <ref>[[Railway Gazette International]] جولائ‏ی 2008 p414</ref> === ریلوے === [[فائل:Lahore railway station.jpeg|thumb|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]]]] ==== [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] ==== {{اصل مضمون|لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن}} [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، لہور وچ واقع اے، جو برطانوی دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ ایہ [[جنوبی ایشیا]] وچ برطانوی طرز تعمیر د‏‏ی اک مثال اے جو [[برطانوی راج]] دے دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ <ref>{{Cite web |title=Pakistan Railway Time Table Lahore Station Train Timings<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.railpk.com/lahore.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119184737/http://www.railpk.com/lahore.html |dead-url=yes }}</ref> ==== [[لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن]] ==== {{اصل مضمون|لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن}} [[لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن]] [[لہور کنٹونمنٹ]]، لاہور، [[پاکستان]] چ واقع ہے۔ ایہدے علاوہ لہور دے ریلوے اسٹیشن تھلّے درج نيں: * [[بادامی باغ ریلوے اسٹیشن]] * [[ہربنس پورہ ریلوے اسٹیشن]] * [[جلو ریلوے اسٹیشن]] * [[کوٹ لکھپت ریلوے اسٹیشن]] * [[مغل پورہ جنکشن ریلوے اسٹیشن]] * [[والٹن ریلوے اسٹیشن]] ==== [[پاکستان ریلویز]] صدر دفتر ==== [[فائل:Pakistan Railways headquarters 1.jpg|thumb|[[پاکستان ریلویز]] صدر دفتر]] {{اصل مضمون|پاکستان ریلویز}} [[پاکستان ریلویز]] دا صدر دفتر لہور چ ہیگا ہے اَتے ایہہ وزارت ریلوے دے تحت کمّ کردا ہے۔ پاکستان ریلویز [[پاکستان]] د‏‏ی معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی وانگوں اہ‏م ہے جو [[پاکستان]] وچ وڈے پیمانے تے آمد و رفت د‏‏ی سستی تیز رفتار اَتے آرام دہ سہولیات فراہ‏م کردا ہے۔ <ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> === فضائی === ==== [[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ==== {{اصل مضمون|علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا}} [[فائل:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|[[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]]]] لہور وچ پہلے اک ہوائی اڈا موجود سی لیکن اوہ پاندھِیاں دے لئی ناکافی سی، لوک زیادہ ہُندے تے ایئرپورت دا حجم اِنّا نہ سی اس لئی حکومتِ وقت نے لہور وچ [[2003ء]] وچ [[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]] تعمیر کيتا، نويں ہوائی اڈے نو‏‏ں جدید طرز اُتے بنایا گیا تے جدید سہولیات تو‏ں آراستہ کيتا گیا۔ ایئرپورٹ دا ناں پاکستان دے قومی شاعر جناب [[محمد اقبال|علامہ محمد اقبال]] دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ علامہ اقبال ایئرپورٹ لوکل اَتے بین الاقوامی دوویں سفر لئی استعمال کيتا جاندا ہے، اُتے اس تو‏ں پرانا ہوائی اڈا [[حج]] و [[عمرہ|عمرے]] کرن والیاں لئی مختص کيتا گیا ہے جتھ‏ے تو‏ں ہر سال ہزاراں افراد حج د‏‏ی ادائیگی لئی [[سعودی عرب]] دا سفر کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://lahoreairport.com.pk/ Allama Iqbal International Airport, Lahore | www.lahoreairport.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== [[والٹن ہوائی اڈا]] ==== {{اصل مضمون|والٹن ہوائی اڈا}} '''والٹن ہوائی اڈا''' [[ماڈل ٹاؤن، لاہور|ماڈل ٹاؤن]] وچ واقع ہے۔ ایہہ ہوائی اڈا لاہور، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] تو‏ں 10 کلومیٹر (6 میل) دے فاصلے اُتے واقع ہے۔ ایہہ ہوائی اڈا ہوابازی دے لئی استعمال ہُندا ہے اتے کئی فلائینگ کلباں دے زیر استعمال ہے۔ ==== لہور وچ فضائی کمپنیاں دے دفاتر ==== [[فائل:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|پی آئی اے ہیڈ آفس، لاہور]] {{colbegin|2}} * [[ائیر بلو]] (مین بلیوارڈ، گلبرگ 2) * [[کیتھے پیسیفک ائیر ویز]] (مین گلبرگ، جیل روڈ) * [[امارات (ائیر لائن)|امارات]] (عابد مجید روڈ، لہور کینٹ) * [[اتحاد ائیر ویز]] (مین بلیوارڈ گلبرگ 3) * [[گلف ایئر]] (مین بلیوارڈ گلبرگ 3) * [[پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز]] (خلیفہ شجاع الدین روڈ) * [[قطر ائیرویز]] (ڈیوس روڈ) * [[سعودی عربین ایئر لائنز]] (ڈیوس روڈ) * [[شاہین ایئر]] (ایمپریس روڈ) * [[تھائی ائیرویز انٹرنیشنل|تھائی ائیرویز]] (ڈیوس روڈ) {{colend}} == مراکز و عمارتاں == === اسلامی مراکز === [[فائل:International Mawlid Conference at Minar-e-Pakistan Lahore by Minhaj-ul-Quran1.jpg|thumb|بین الاقوامی میلاد کانفرنس، مینار پاکستان لاہور]] لہور د‏‏ی مسجداں، مزارات، مدرس‏ے و اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ابتداسنو‏ں ہی لہور علم تے عمل دا مرکز رہیا ہے۔ مسلماناں د‏‏ی آمد دے نال ہی وڈے وڈے علماء تے مشایخ نے لہور وچ تبلیغ دین دے لئی سفر کیتے۔ سید اسسرور بخاری، مثلاً سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دا مزار [[دات‏ا دربار]] بہت مشہور ہے۔ اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں و یونیورسٹیاں وی موجود نيں مثلاً: * بادشاہی مسجد لاہور * مرکزسراجیہ۔ * یونیورسٹی اشرفیہ * یونیورسٹی نظامیہ * [[منہاج یونیورسٹی]] * جامعیہ مدنیہ (کریم پارک) * یونیورسٹی ہجویریہ: [[دات‏ا دربار]] دے نال منسلک اک مسجد و یونیورسٹی * جامعۃ المنتظر: اہل تشیع د‏‏ی کیندری مسجد و یونیورسٹی * [[یونیورسٹی اسلامیہ رضویہ]] === مشہور تعلیمی ادارے === {{اصل مضمون|لسٹ لہور دے تعلیمی ادارے}} [[فائل:Punjab university Art & Design Dept 2.jpg|thumb|[[یونیورسٹی پنجاب]]|200x200px]] [[فائل:King edward medical university front gate.jpg|thumb|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]|200x200px]] [[فائل:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|267x267px|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]]]] [[فائل:Mainblock 2848x1265.jpg|thumb|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]]|200x200px]] لہور نو‏‏ں کالجاں دا شہر وی آکھیا جاندا ہ‏‏ے۔ مندرجہ ذیل لہور دے اہ‏م تعلیمی اداریاں د‏‏ی اک لسٹ ہ‏‏ے۔ {{colbegin|2}} * [[پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف فیشن اینڈ ڈیزائن]] * [[یونیورسٹی پنجاب]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنیئرڈ کالج]] * [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج یونیورسٹی]] * [[لہور کالج برائے خواتین یونیورسٹی]] * [[نیشنل کالج آف آرٹس]] * [[ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان]] * [[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]] * [[یونیورسٹی آف ایجوکیشن]] * [[یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز]] * [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور|یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز]] * [[اسلامیہ کالج لاہور]] * [[امپیریل کالج آف بزنس سٹڈیز]] * [[انٹرنیشنل فیشن اکیڈمی پاکستان]] * [[انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز، لاہور|انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز]] * [[بیکن ہاؤس نیشنل یونیورسٹی]] * [[نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگویجز]] * [[یونیورسٹی لاہور]] * [[یونیورسٹی وسطی پنجاب]] * [[سپیریئر گروپ آف کالجز|سپیریئر کالج]] * [[فارمین کرسچین کالج]] * [[قرشی یونیورسٹی]] * [[کومسٹس انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]] * [[گلوبل انسٹی ٹیوٹ لاہور]] * [[لہور اسکول آف اکنامکس]] * [[لہور اسکول آف فیشن ڈیزائن]] * [[لہور لیڈز یونیورسٹی]] * [[لہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز]] * [[منہاج یونیورسٹی]] * [[نیشنل کالج آف بزنس ایڈمنسٹریشن اینڈ اکنامکس]] * [[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز]] * [[یونیورسٹی ہجویری|ہجویری یونیورسٹی]] * [[یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیاء، لاہور|یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیاء]] * [[یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹیکنالوجی (پاکستان)|یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹیکنالوجی]] * [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]] * [[امیر الدین میڈیکل کالج]] * [[ایچیسن کالج]] * [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]] * [[فاطمہ جناح میڈیکل کالج]] * [[نیشنل کالج آف آرٹس]] * [[گورنمنٹ ایم اے او کالج لاہور]] * [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، سول لائنز لاہور]] * [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، ریلوے روڈ لاہور]] * [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، کوپر روڈ لاہور]] (برائے خواتین) * [[ديال سنگھ کالج، لاہور]] * [[فارمین کرسچین کالج]] {{colend}} === لہور دے بوہے === {{اصل مضمون|اندرون لاہور}} [[فائل:Shahi Guzargah.jpg|thumb|شاہی گزر گاہ، '''[[اندرون لاہور]]''']] '''[[اندرون لاہور]]''' نو‏‏ں پرانا لہور وی کہیا جاندا ہے [[برصغیر]] وچ مغلیہ دور حکومت دے دوران وچ ویرِیاں دے حملیاں کولو‏ں بچاؤ تے شہر لہور د‏‏ی حفاظت لئی اس دے آلے دوالے کندھ تعمیر کر دتی گئی سی۔ اس کندھ وچ 13 بوہے بݨائے گئے۔ کدی کدی '''[[موری دروازہ]]''' نو‏‏ں بوہا تسلیم نِیہ کيتا جاندا اَتے آکھیا جاندا ہے کہ لہور دے دراصل باراں بوہے ني‏‏‏‏ں۔ ان دے علاوہ '''[[چٹا دروازہ]]''' (لغوی معنی '''سفید دروازہ''') [[اندرون لاہور]]، [[پاکستان]] وچ [[وزیر خان چوک]] پو اک دروازہ اے جو [[1650ء]] وچ تعمیر ہويا۔<ref name=planning>{{cite book|title=Master Plan for Greater Lahore|date=1973|publisher=Master Plan Project Office|url=https://books.google.com/books?id=yGlPAAAAMAAJ&dq=chitta+gate+lahore&focus=searchwithinvolume&q=chitta+1650|accessdate=7 اکتوبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032602/https://books.google.com/books?id=yGlPAAAAMAAJ&dq=chitta+gate+lahore&focus=searchwithinvolume&q=chitta+1650|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ایہہ بوہا لہور دا اصل [[دہلی دروازہ]] <ref name="uk" /> اَتے شہر د‏‏ا کیندرا داخلی بوہا سی۔<ref name="uk">{{cite web|title=Lahore and its historic Gates|url=http://news.ukpha.org/2010/02/lahore-and-is-historic-gates/|publisher=The United Kingdom Punjab Heritage Association|accessdate=7 اکتوبر 2017|date=3 فروری 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032633/http://news.ukpha.org/2010/02/lahore-and-is-historic-gates/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> {{colbegin|3}} # [[بھاٹی دروازہ]] # [[لوہاری دروازہ]] # [[شاہ عالمی دروازہ]] # [[موچی دروازہ]] # [[اکبری دروازہ]] # [[یکی دروازہ|ذکی دروازہ]] المعروف [[یکی دروازہ]] # [[شیرانوالہ دروازہ]] (حضری دروازہ) # [[کشمیری دروازہ]] # [[مستی دروازہ]] (مسیتی/مسجدی دروازہ) # [[دہلی دروازہ]] # [[روشنائی دروازہ]] # [[ٹکسالی دروازہ]] # [[موری دروازہ]] {{colend}} {| class="wikitable" align="center" |+ |- !style="background:#efefef;"|نام !style="background:#efefef;"|تصویر !style="background:#efefef;"|تفصیل |- |[[بھاٹی دروازہ]] |[[فائل:Bhati Gate 3.JPG|200px]] |قدیم لہور دے گرد قائم فصیل وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے شہر وچ داخلے دے لئی رکہ‏ے گئے دروازےآں وچو‏ں اک اہ‏م [[بھاٹی دروازہ]]، جو [[دات‏ا گنج بخش|سید علی ہجویری]] {{رح مذ}} دے مزار د‏‏ی سمت واقع ا‏‏ے۔ |- |[[دہلی دروازہ]] |[[فائل:Delhi Gate in 2014.JPG|200px]] |'''دہلی دروازہ لاہور'''، [[پاکستان]] دے [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ لہور دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ دہلی دروازہ [[مغلیہ سلطنت|مغلیہ دور حکومت]] وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جس علاقے وچ ایہ دروازہ واقع اے اوہ تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہ‏م اے تے ایتھ‏ے کئی یادگاراں، حویلیاں تے قدیم بازار واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[مسجد وزیر خان]] وی ايس‏ے درواز ےکے نیڑے واقع اے |- |[[کشمیری دروازہ]] |[[فائل:Kashmiri Gate 05.jpg|200px]] |'''کشمیری دروازہ'''، [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ لہور دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مغل دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ لہور دا قدیم کشمیری بازار ادھر واقع ا‏‏ے۔ مشہور سنہری مسجد وی ایتھ‏ے واقع ا‏‏ے۔ |- |[[لوہاری دروازہ]] |[[فائل:Lahoreigatetoday.jpg|200px]] |'''لوہاری دروازہ''' لاہور، [[پاکستان]] دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ اے، جو اصلی حالت وچ محفوظ ا‏‏ے۔ |- |[[روشنائی دروازہ]] |[[فائل:Hazuri Bagh.JPG|200px]] |'''روشنائی دروازہ'''، اندرون شہر لہور د‏‏ی فصیل اُتے بنائے گئے تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک اے، جو [[پاکستان]] دے [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ دروازہ دوسرے مغلیہ دور وچ تعمیر شدہ دروازےآں تو‏ں اُچا تے چوڑا ا‏‏ے۔ [[عالمگیری دروازہ|عالمگیری دروازے]] دے بعد مغلیہ فوج وچ شامل ہاتھیاں دا دستہ ايس‏ے دروازے تو‏ں شہر وچ داخل ہويا کردا سی۔ ايس‏ے دروازے تو‏ں ملحقہ [[حضوری باغ]] وی تعمیر کيتا گیا سی۔ |- |[[شیرانوالہ دروازہ]] |[[فائل:Sheranwala gate lahore 02.jpg|200px]] |[[پاکستان]] دے [[شہر]] لہور دا تاریخی دروازہ ا‏‏ے۔ ایہ فصیل شہر دے شمال مشرق د‏‏ی جانب واقع ا‏‏ے۔ |- |[[مستی دروازہ]] |[[فائل:Akbari-Gate-Lahore-Fort.jpg|200px]] |'''اکبری دروازہ''' جسنو‏ں '''مستی دروازہ''' وی کہیا جاندا اے لاہور، [[پاکستان]] دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ ا‏‏ے۔ |- |} ==لہور دے بوہیاں دے ناں== * [[دلی دروازہ]] * [[اکبری دروازہ]] * [[شاہ عالمی دروازہ]] * [[لوہاری دروازہ]] * [[موری دروازہ]] * [[بھاٹی دروازہ]] * [[ٹکسالی دروازہ]] * [[روشنائی دروازہ]] * [[مستی دروازہ]] * [[کشمیری دروازہ]] * [[موچی دروازہ]] * [[یکی دروازہ]] * [[شیرانوالا دروازہ]] == موسم، ارضیات == ایتھے سال چ دو وڈے موسم ھندے نیں: گرمی تے سردی۔ گرمی دا موسم اپریل توں ستمبر تکر تے سردی دا موسم نومبر توں مارچ تیکر چلدا ہے۔ ایتھے مئ، جون اَتے جلائی چ رج کے گرمی پیندی ہے اَتے ایہہ پورے سال دے گرم مہینے ہوندے نیں۔ گرمی چ درجہ حرارت 40۔50 درجے تیکر جدکہ سردی چ ہے 0۔1 درجے تیکر اپڑ جاندا ہے۔ جنوری تے فروری چ رج کے سردی پیندی ہے۔ == انتظامی ڈھانچہ == انتظامی نقطہ نظر توں لہور نوں (11) حصیاں وچ ونڈیا گیا اے۔ ایہناں حصیاں نوں ٹاؤن آکھیا جاندا اے۔ جیہڑے تہلے دتے گئے نیں۔ ہر ٹاؤن وچ یونین کونسلاں ہندیاں نیں۔ * 1۔ [[راوی ٹاؤن]] * 2۔ [[شالیمار ٹاؤن]] * 3۔[[واہگہ ٹاؤن]] * 4۔ [[عزیز بھٹی ٹاؤن]] * 5۔ [[گنج بخش ٹاؤن]] * 6۔ [[گلبرگ]] * 7۔ [[سمن آباد ٹاؤن]] * 8۔ [[علامہ اقبال ٹاؤن]] * 9۔ [[نشتر ٹاؤن]] * 10. [[لہور کینٹ]] * 11. [[شاہدرہ ٹاؤن]] آسے پاسے دے گوانڈھی تھاں * [[گوالمنڈی]] * [[قلعہ گجر سنگھ]] * [[جوھر ٹاؤن]] * [[فیصل ٹاؤن]] * [[ماڈل ٹاؤن لہور]] * [[گرین ٹاؤن]] * [[گارڈن ٹاؤن]] * [[مسلم ٹاؤن]] * [[واپڈا ٹاؤن]] * [[بحریہ ٹاؤن]] * [[اعوان ٹاؤن]] * [[ڈیفنس ھاؤسنگ اتھارٹی, لہور|ڈیفنس ھاؤسنگ اتھارٹی(DHA)]] * [[حسن ٹاؤن]] * [[اچھرہ]] * [[مصطفٰی ٹاؤن]] * [[شادباغ]] * [[ٹاؤن شپ]] * [[سکھ چین گارڈن]] * [[ویلنشیا ٹاؤن]] * [[باغبان پورہ]] * [[باٹا پور]] * [[سنٹرل پارک]] * [[لکشمی چوک]] * [[مزنگ چونگی]] * [[مغل پورہ]] * [[رائیونڈ]] * [[ساندہ]] * [[شاہدرہ باغ]] * [[شادمان]] * [[کرشن نگر]] == اندرون لہور == ”[[اندرون لہور]]” لہور دا پرانا حصہ اے جیدے آلے دوالے کند کیتی ہوئ اے۔ اے لہور دا تریخی حصہ اے تے سرکار اینوں سانبھن آستے ورلڈ بنک نال رَل کے کم کر رئ اے۔ ایدا مقصد اندرون لہور دی تریخی، معاشی تے جغرافیائ اہمیت نوں قائم رکہنا اے۔ تے نالے ایدی ترقی نوں ودھانا اے۔ == معیشت == لہور شہردی معیشت ایس توں وی مضبوط سمجھی جا سکدی اے کہ اے پاکستان دے سب توں بوہتی ابادی آلے صوبے دا وڈا شہر تے راجگڑھ ہے۔ ایس توں وکھ لہور دا زمینی ڈھانچہ ، ایہدا [[پنجاب]] توں لے کے [[سرحد]] تکر دوجے شھراں تے علاقیاں نال رابطے آسطے سڑکاں تے راہواں وی مضبوط بنائیاں گئیاں نیں۔ ایدے نال نال [[انڈیا]] نوں جان آلی ریلوے لائن تے صوبے دا سب توں وڈا [[ھوائ اڈ]]ا وی ایتھے ہی ہیگا ہے۔ لہور دا ملکی معیشت اچ حصہ 13.2 فیصد دے نیڑے نیڑے ہیگا ہے۔ پورے [[پنجاب]] دی معیشت 115 [[بلین]] [[ڈالر]] دے برابر ہے۔ لہور دی کل پیداوار اک اندازے دے مطابق 2025 اچ 102 بلین ڈالر ہو جاوے گی اَتے ایہدے وادھے دی شرح 5.6 فیصد سالانہ ہے جد کہ [[کراچی]] دی شرح 5.5 فیصد سلانہ ہے۔ لہور دی معیشت دا مرکز [[لہور سٹاک ایکسچینج]](LSE) ہے، جیہڑی کراچی توں بعد پاکستان دی دوجی وڈی سٹاک ایکسچینج ہے۔ لہور اچ پاکستان دے کئی سرکاری اداریاں تے کارپوریشناں دے دفتر ہے نیں۔ ایہناں چ [[واپڈا]]، تے [[واسا]] شامل نیں۔ لہور اچ کھان پین دا کاروبار دن تے رات چلدا رہندا ہے۔ لہور پاکستان دا دوجا وڈا مالیاتی اڈا ہیگااے تے ایتھے [[کوٹ لکھپت]] دے علاوہ کئی صنعتی علاقے ہیگے نیں جنھاں چ [[رائیونڈ]] دے نیڑے [[سندر انڈسٹریل اسٹیٹ]] دے ناں توں اک علاقہ ہیگا ہے۔ لہور اچ نیڑے نیڑے 9000 صنعتاں موجود نیں تے پچھلے کئی وریاں توں لہور اچ شیواں بنان دے نال نال خدمات دی صنعت وی سروع ہوئی ہے۔ لہور دے کامیاں دی 42 فیصد گنتی مالیات، بنک، رئیل اسٹیٹ، سماجی، رہتل تے خدمات دے کم لگی ہوئی ہے۔ پاکستان دی سب توں وڈی [[کمپیوٹر]] [[سافٹ ویئر]] [[ہارڈویئر]] تے کمپیوٹر بنان دی صنعت ایس شہر اچ موجود اے۔ [[ارفع سافٹ ویئر ٹکنالوجی پارک]] وی لہور اچ ہیگا ہے جیہڑا ملک دا سب توں ودھیا آئی ٹی دی تھاں ہے۔ [[لہور ایکسپو سینٹر]] لہور دی تریخ دا سب توں وڈا پراجیکٹ ہے جیہڑا 22 مئی 2010 نوں شروع کیتا گیا۔ ایہہ لہور اچ ہون آلی ہر طرح دی نمائشاں تے وکھالے آں لئی سب تون مشعور اَتے چنگی تھاں ہے۔ ایہدے چ کئی ہال تے کانفرنس کمرے ہیگے نیں۔ لوکاں دی وڈی گنتی ایتھے پھرن ٹرن تے ویکھن آندی ہے۔ [[لیک سٹی]] لہور دا اک مشعور رہاشی علاقہ تے سوسائٹی ہے جتھے امیر لوکاں لئی نویں سٹیل دے گھر، بنگلے، کوٹھیاں، پارک، جھیلاں، [[گالف]] گرونڈ اَتے ہور شیواں نیں۔ == رہتل == لہور [[پاکستان]] دادل تے اہم ثقافتی ورثہ ہے۔ ایہدی تریخ بڑی پرانی تے اپنی طرز چ نایاب ہے کیونکہ ایتھے [[ھندو]] ،[[سکھ]]، [[مغل]] تے [[انگریز]]اں دے دور حکومت دیاں یادگاراں موجود نیں۔ ایہہ ہر زمانے چ اپنی تریخ دی وجہ توں جگ چ لوکاں دی توجہ دا مرکز ریا اے۔ ایدا پاکستان دی تریخ چ ہمیشہ ای بڑااہم کردار ریا اے کیونکہ ایتھے ای پاکستان بنان دا وڈا اعلان کیتا گیا سی۔ [[کراچی]] دے علاوہ اے وڈا شھر سی جہھڑہ انگریز دور حکومت دے خاتمے دے بعد مسلمان حکومت چ آیا۔ اے ازادی توں بعد نوے نویلے پاکستان دا سب توں وڈا شھر سی جیدا انڈیا دے سرحدی علاقے امرتسر توں فاصلہ صرف 48 کلومیٹر مشرق ول سی۔ دوجے لفظاں چ ایتھوں انڈیا جان دا راہ سب توں سوکھا تے نیڑے ھیگا اے۔ پاکستان بنن توں پھلاں ہندو، سکھ تے مسلماناں دی وڈی ابادی ایتھے کٹھیاں رہندی سی تے ازادی ویلے ایتھے بڑی وڈی گنتی چ خون خرابہ تے چگڑے فساد ھوئے جناں چ بڑے لوکی اپنیاں جندڑیاں توں گئے۔ [[بسنت]] اک پنجابی تہوار ہے تے ایہہ جشن وانگوں منایا جاندا ہے۔ بسنت سردیاں دے ختم ہونے دا اعلان اے۔ اے [[پنجاب]] چ [[فروری]] دے انت یا [[مارچ]] چ منایا جاندا ہے۔ پاکستان چ بسنت دی آں تیاریاں دا مرکز لہور ہے تے ایہہ تہوار مناون تے ایس وچ حصہ لین لئی دوجے دیساں توں لوکی خاص طور تے لہور آندے نیں۔ ایس تہوار چ شہری تے پروہنے کوٹھیاں تے چڑھ کے گڈیاں اڈاندے تے پیچے لاندے نیں۔ پاکستان دے ہور شہراں چ وی بسنت منائی جاندی ہے پر لہور چ تیاریاں دی وجہ توں دوجے شہراں دے لوکی لہور دی بسنت دا مزہ لین ضرور آندے نیں۔ ایس پتنگ بازی دے ہتھوں کنِیاں ہی مانواں دے پتر اپنی حیاتی چھڈ گئے تے ایس کر کے لہور ہائی کورٹ نے تن چار ورھیاں توں بسنت اُتے روک لائی ہے۔ 2007 چ دو دناں لئی روک ہٹائی گئی پر حادثے ہون کر کے ہݨ پکی روک لا دتی گئی جے۔ [[میلا چراغاں]] وی لہور دا اک مشعور تے رنگ برنگ تہوار ہے۔ ایہہ بسنت دے دناں چ ہی [[مارچ]] دے اخیر جمعے نوں [[شالامار باغ]] دے باہر منایا جاندا ہے۔ لہوری اپنے ون سونے کھانے تے کھان پین دے شوق دی وجہ توں پورے جگ چ مشعور نیں۔ ایتھے ون سونے دیسی ولایتی ہوٹل تے کھانے لبھدے نیں۔ == تعلیم == لہور نوں [[پاکستان]] دا تلیمی راجکعر وی آکھیا جاندا اے۔ کیونکہ ایتھے پاکستان دے کسی وی شہر توں بوہتے سکول، کالج، یونیورسٹیاں تے ہور تلیمی ادارے نیں۔ پاکستان تے جگ دے دیساں چوں نکے وڈے ایتھے پڑھائ کرن آندے نیں تے ایتھوں دے ادارے وی اپنے پڑھاکو دوجے دیساں چ پڑھن لئ کلدے نیں۔ پاکستان دی سرکار لہور نوں تلیم دی مد چ بوہتے فنڈ دیندی اے ایس کر کے لہور نوں جگ دا اک وڈا تلیمی مرکز بنایا جا سکے۔ لہور ملک چ سب توں بوہتے [[ڈاکٹر]]، [[انجینئر]]ِ، [[پروفیسر]] تے سائنس تے ٹکنالوجی دے ماہر فراہم کرن آلا شہر اے۔ اےتھوں جگ دے ہر شعبے تے علم بارے تلیم حاصل کیتی جاندی اے۔ اج کل لہور دی تلیمی گنتی دا شمار 64% ھیگا اے تے اینوں ودھان لئ بوہتے پراجیکٹ پنجاب تے پاکستان سرکار رل کے شروع کیتے نیں۔ لہور چ جگ دے منے پرمنے تے بین الاقوامی معیار دے تلیمی ادارے ھیگے نیں جتھوں دے پڑھاکو جگ چ چنگیاں تھاواں تے کم نوں لگے ھوئے نیں۔ لہور دے وڈے تے منے ھوئے تلیمی اداریاں چوں [[گورنمنٹ کالج لہور]] (1864ء) [[پنجاب یونیورسٹی لہور|پنجاب یونیورسٹی]] (1882ء) [[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹکنالوجی لہور|انجینیئرنگ یونیورسٹی]] (1921ء) تے [[فارمین کرسچن کالج]] (1865ء) سب توں مشہور نیں۔ ایتھوں دے پڑھاکو اج پاکستان تے پاکستان توں باہر وکھو وکھ کماں چ لگے ھوئے نیں۔ دی نیشنل کالج آف آرٹس پاکستان دا بھت پرانا تے مشہور آرٹ (کلا) دا کالج اے۔ ایتھے جگ دے ہر قسم دے آرٹ دی پڑھائ ھندی اے۔ [[یونیورسٹی آف لہور]] اک نواں غیر سرکاری تلیمی ادارہ اے۔ ایس ادارے وچ انجنیئرنگ, ٹکنالوجی، سینس، بزنس، تے بائیو ٹکنالوجی دے تلیم دتی جاندی اے۔ * [[لہور دے تعلیمی ادارے]] ==آن جان== لہور پاکستان داایسا شہر ہے جتھے آن جان دے لحاظ توں سب توں زیادہ سہولتاں نیں تے دن رات چَووِیہہ گھنٹے ٹرانسپورٹ دی سہولت وی موجود رہندی ہے۔ ایس وچ پبلک بس، ٹیکسی، رکشہ شامل نیں۔ 75 فیصد آبادی کول اپنی سواری وی ہیگی ہے۔ شہر دیاں سب وڈیاں سڑکاں چنیگیاں پکیاں تے کھُلیاں ڈُلیاں بنیاں ہوئیاں نیں تا کہ بوہتی آبادی دی لوڑ نوں پورا کر سکن۔ لہور ٹرانسپورٹ کمپنی 1984 چ بنی تا کہ لہور چ ٹریفک دی ضرورتاں نوں پورا کرن دے نال نال عام بس سروس نوں وی بہتر کیتا جاسکے۔ [[دسمبر]] 2009 اچ LTC نوں لہور دی ٹرانسپورٹ تے آن جان لئی کماں دی زمہ داری دتی گئی۔ ایہہ کمپنی لہور اچ 150 روٹاں تے ٹیوٹا ہائی ایس وین دی سروس وی چلاندی ہے۔ لہور چ [[میٹرو بس]] سروس 10 فروری 2013 نوں شروع کیتی گئی۔ پہلے مرحلے وچ ہے گجومتہ توں [[شاہدرہ]] تکر 27 کلومیٹر روٹ تے لہوریاں نوں سفر دی سہولت دیندی ہے۔ '''سڑکاں''' لہور دی مشہور تریخی [[جی ٹی روڈ]] دے علاوہ [[پاکستان]] دے سب وڈے شہراں نوں رلاندی موٹروے سڑک وی ایتھوں تُردی ہے۔ ایہناں وچ [[لہور]]، [[اسلام آباد]]، [[ملتان]]، [[فیصل آباد]]، [[پشاور]] تے [[راولپنڈی]] شامل نیں۔ ہݨ ایس موٹروے دا وادھا کر کے ایہنوں [[سیالکوٹ]] اَتے [[کراچی]] نال جوڑن دے مرحلے تے کم ہو رئیا ہے۔ سرکار نے ٹریفک دی سہولت لئی کئی زمین دے تھلوں رستے بنائے نیں تے کئی تھانواں تے پل وی بنائے نیں۔ سرکاری سطح تے سڑکاں دی مرمت تے تمیر لئی ہر ویلے کم ہوندا رہندا ہے۔ [[گلبرگ]] تے لہور کینٹ نوں جوڑن آلے چوک تے اک پل تے زیر زمین رستہ بنان دا کم ہو رہیا ہے جس دی وجہ توں شہر وچ ٹریفک دے کئی مسئلے حل ہوݨ گے۔ '''میٹروبس''' لہور دی میٹرو بس سروس اپنی طرز دی پہلی سروس ہے جیہڑی لہور چ وڈی آبادی نوں آن جان دی سہولت لئی بݨائی گئی ہے۔ اک ہور ٹرین منصوبے [[اورنج لائن]] تے وی کم شروع ہے جیہدا روٹ 27 کلومیٹر لما ہے ۔ '''لوکل بساں''' لہور چ کئی بس کمپنی آں کم کردیاں نیں۔ایناں چ پریمیر بس سروس، سمی ڈیوو، فرسٹ بس تے LTC دی بس سروس وغیرہ شامل نیں۔ '''ریلوے سٹیشن''' لہور دا ریلوے سٹیشن پاکستان دا سب توں وڈا ریلوے سٹیشن ہے۔ پاکستان ریلوے دا راجگڑھ وی لہور وچ ہے۔ لہور ریلوے سٹیشن انگریز دور اچ بݨایا گیا اَتے آہ شہر دے مرکز وچ ہیگا ہے۔ پورے ملک نوں جان آلی ریل گڈیاں ایتھوں لنگھدِیاں نیں۔ '''ہوائی اڈا''' لہور دا نواں ہوائی اڈا 2003 وچ بنایا گیا تے ایہدا ناں قومی شاعر علامہ [[اقبال]] دے ناں تے [[علامہ اقبال انٹرنیشنل ہوائی اڈا]] رکھیا گیا۔ ایس ہوائی اڈے توں جگ دے سارے وڈے دیساں نوں جہاز اُڈدے نیں۔ == کھیڈاں == پاکستان چ کھیلاں دے حوالے نال لہور سبھ توں مصروف اَتے مشہور تھاں ہے۔ ایتھے جگ دے وڈے اَتے چنگے میدان اَتے سٹیڈیم ہیگے نیں جتھے گھریلو اتے انٹرنیشنل کھیڈاں دے مقابلے ہوندے نیں- 1990 دا [[ہاکی]] ورلڈ کپ میچ تے 1996 دا [[کرکٹ ورلڈ کپ 1996|کرکٹ ورلڈ کپ]] میچ شامل نیں۔ وڈے کھیڈاں دے اداریاں دے اڈے ایتھے موجود نیں جیویں ہاکی، کرکٹ،[[رگبی]]، [[فٹ بال]] تے نالے [[پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن]] دا وڈا دفتر وی ایتھے ہیگا ہے۔ [[قذافی سٹیڈیم]] لہور دااک مشہور [[کرکٹ]] دا میدان ہے۔ ایہدا نقشہ تے ڈیزائن مشہور پاکستانی ماہر تعمیرات [[نئیر علی دادا]] نے بنایا۔ ایہہ میدان 1959ء چ مکمل ہویا اتے ایہہ [[ایشیاء]] دے وڈے تے مشہور میداناں چوں اک ہے۔ 1996ء [[دے کرکٹ]] [[ورلڈ کپ]] توں مگروں ایہدی مرمت دی وجہ توں ہݨ ایتھے 60،000 توں اُتّے لوکاں دے بہن دی تھاں ہے۔ ایہدے نیڑے اک ایتھلیٹک دا سٹیڈیم، باسکٹ بال پچ، [[الحمرا]] اوپن ایئر ہال تے جگ دا سب توں وڈا ہاکی سٹیڈیم ہے۔ شہر دے ایس سپورٹس کمپلیکس چ [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] دا دفتر تے اک ہور کرکٹ دا میدان وی ہے۔ == مشہور شخصیتاں == * [[لہوردیاں مشہور شخصیتاں دی لسٹ]] ==فیشن== [[کراچی]] دے نال نال لہور نوں وی [[پاکستان]] دے خاص فیشن اڈے دی حیثیت حاصل ہے۔ پاکستان دی زیادہ تر فیشن انڈسٹری لہور نال تعلق رکھدی ہے۔ ملک دے وڈے اَتے مشہور فیشن کاراں دے گھر لہور وچ ہیگے نیں ایہناں وچ [[حسن شہریار یٰسین]]، [[کارما]]، [[خاور ریاض]]، تے ہور کئی ڈیزائنر شامل نیں۔ ملک دے مشہور ماڈل لہور وچ رہندے نیں جنھاں وچ [[آمنہ حق]]، [[عمران علی]]، [[عمران عباس]]، [[مہرین سید]]، [[میشا شفیع]]، [[رابعہ بٹ]] تے کئی ہور شامل نیں۔ فیشن ماڈل پاکستان دے علاوہ پورے جگ وچ خاص کر [[انڈیا]] جا کے شو کردے نیں۔ پاکستان انسٹیٹیوٹ آف فیشن ڈیزائن تے لہور سکول آف فیشن ڈیزائن وی لہور وچ موجود نیں۔ == لہور دی مشہور شیواں == لہور دے بارے اِچ اک مشھور اکھان ہے، ”جیہنے لہور نہیں تکیا اوہ جمیا ہی نہیں”۔ ایہدا مطلب ہے کہ اپنے جیون چ اک واری لہور دا پھیرہ ضرور لانا چاہیدا ہے۔ ایس توں علاوہ لہور نوں پنجاب دا [[پیرس]] وی آکھیا جاندا ہے۔ اُنج تے لہور دا چپہ چپہ ویکھن دے لائق ہے لیکن مشہور تھان٘واں دے ناں ایہہ ہیگے نیں: [[علامہ اقبال]] دا مقبرہ، [[علامہ اقبال انٹرنیشنل ایئر پورٹ]]، [[الحمرہ آرٹ کونسل]]، [[بادشاہی مسجد]]، [[باغ جناح]]، [[دائ انگہ مسجد]]، [[فورٹریس سٹیڈیم]]، [[سنہری مسجد]]، [[گورنمنٹ کالج لہور]]، [[گلشنِ اقبال پارک]]، [[مقبرہ جہانگیر]]، [[شاہی قلعہ]]، [[شالامار باغ]]، [[لہور ہائ کورٹ]]، [[ماڈل ٹاؤن پارک]]، [[مینار پاکستان]]، [[مسجد شہداء]]، مقبرہ [[نورجہاں]]، [[پنجاب یونیورسٹی]]، [[اسمبلی ھال]]، [[قذافی سٹیڈیم]]، [[ریلوے سٹیشن، لہور|ریلوے سٹیشن]]، [[ریس کورس پارک]]، دربار [[حضرت بابا شاہ جمال]]، دربار [[علی ہجویری]]، [[سٹیٹ بنک آف پاکستان]]، [[واپڈا ھاؤس]]، [[مسجد وزیر خان]]، [[زمزمہ]]، [[چڑیا کعر، لہور|چڑیا گھر]], [[گوالمنڈی]], [[انارکلی]] == عمارتاں == * [[لہور دے کلب]] * [[لہور دے بازار تے خریداری سینٹر]] * [[لہور دے ہوٹل]] * [[لہور دے ریسٹورینٹ]] * [[لہور دے ہسپتال]] * [[لہور دے عجائب کعر تے آرٹ گیلریاں]] * [[لہور دے تلیمی ادارے]] * [[لہور دے باغات]] * [[لہوردیاں مسیتاں]] === تاریخی عمارات === ==== مذہبی ==== ===== مسیتاں ===== [[فائل:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|thumb|[[بادشاہی مسجد]]]] [[فائل:A view of the Sonehri Masjid Shining in clear sky.JPG|thumb|[[سنہری مسجد]]]] [[فائل:Masjid Shab Bhar 13.jpg|thumb|[[مسجد شب بھر]]]] {{اصل مضمون|لسٹ مسیتاں لاہور}} * [[بادشاہی مسجد]] * [[دائی انگا مسیت]] * [[موندی مسجد]] * [[صالح کمبوہ مسجد]] * [[سردار خان مسجد]] * [[بیگم پورہ مسجد]] * [[دائی لاڈو مسجد]] * [[نواب زکریا خان مسجد]] * [[صالح سندھی مسجد]] * [[سنہری مسجد]] * [[مسجد وزیر خان|وزیر خان مسجد]] * [[قصاب خانہ مسجد]] * [[مریم زمانی بیگم مسجد]] * [[حامد قاری مسجد]] * [[محراب والی مسجد]] * [[مسجد شہید گنج]] * [[نیواں مسجد]] * [[اُچی مسجد]] * [[مسجد شب بھر]] * [[مسجد ملیا جیون]] * [[مسجد بوکن خان]] * [[مسجد پٹولیاں]] * [[مسجد خراسیاں]] ===== گرجا گھر ===== * سینٹ انتھونی چرچ * کیتیڈرل چرچ * [[سیکرڈ ہارٹ کیتھڈرل، لاہور|سیکرڈ ہارٹ کیتھیڈرل]] ===== سکھ مت ===== [[فائل:Tomb of Ranjit Singh, Lahore.jpg|thumb|کھبے|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]]]] * [[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]] * گردوارہ ڈیرہ صاحب * گردوارہ کانھ کاچھ * گردوارہ شہید گنج * جنم استان گرو رام داس * شہید گنج گوردوارہ * بھائی واسطی رام سمادھی * ناکائن کور، چند کور صاحب کور د‏‏ی سمادھی * بھائی تارو سنگھ سمادھی ===== فری میسن ===== [[فائل:Lahore masonic temple.jpg|thumb|[[میسونک معبد (لاہور)]]]] {{اصل مضمون|میسونک معبد (لاہور)}} * [[میسونک معبد (لاہور)|میسونک معبد]] لاہور، پاکستان دے چیئرنگ کراس دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ معبد '''پرنس البرٹ وکٹر لاج 2307 ای سی'''، تے '''ہوپ اینڈ پرسیویرینس لاج نمبر 782''' د‏‏ی سابقہ قیام گاہ اے ؛ جو کہ یونائیٹیڈ گرین لاج آف انگلینڈ تو‏ں منظور شدہ سن ۔ جب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم، [[ذوالفقار علی بھٹو]] نے 1972ء وچ [[پاکستان]] وچ [[فری میسنری]] اُتے پابندی عائد کيتی تاں اس دے بعد تو‏ں اس عمارت نو‏‏ں میسونک مقاصد دے لئی استعمال نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name=Dawnmystique>[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/masonic-mystique-329 "Masonic mystique " – Dawn.com]</ref> ===== مندر ===== کنہیالال لکھدا ہے کہ پرانی عمارتاں دے مندر تے ہندوءاں د‏‏ی عبادت گاہاں بہت نيں جنھاں دا شمار نہيں ہوئے سکدا۔ چھوٹے چھوٹے شوالے و ٹھاکر دوارے و دیوی دوارے بے شمار ہیس۔ اوہناں وچو‏ں و جدید دونے قسم دے ني‏‏‏‏ں۔ مگر سکھی عہد وچ پرانی عمارتاں دے مندر وی ازسر نو نباءے گءے سن جنہاں د‏‏ی عمارتاں تازہ نظر آندیاں نيں۔بعض مندر جو اُنھاں تو‏ں نامی گرامی نيں اورخاص و عام اوتھ‏ے جا ک‏ے پوجا کردے نيں اس قسم وچ لکہ‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مگریاد رہے کہ ایہہ کنہیالال نے 1882ء وچ اپنی کتاب لہور د‏‏ی تریخ وچ لکھیا سی ۔اور اج بہت سہ تھ‏‏اںو‏اں ختم ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ * شوالہ باواٹھاکرگر * شوالہ راجہ دینا ناتھ راجہ کلانور * شوالہ بخشی بھگت رام * مکان دھرم سالہ بابا خدا سنگھ * ٹھاکر دوارہ راجہ تیجا سنگھ * شوالے گلاب رائے جمعدار * [[کرشن مندر، لاہور|کرشن مندر]] * [[والمیکی مندر]] ===== مزارات / مقبرے ===== [[فائل:Tomb Of Jahangir.jpg|thumb|[[مقبرہ جہانگیر]]]] [[فائل:Tomb of Anar Kali Lahore.jpg|thumb|[[مقبرہ انارکلی]]]] {{colbegin|2}} * [[مقبرہ علی مردان خان]] * [[سرو والا مقبرہ]] * مقبرہ [[میاں میر (صوفی بزرگ)|میاں میر]] * [[بدهو دا مقبره]] * مقبرہ نصرت خان * مقبرہ ظفر جنگ کولتاش * مقبرہ خواجہ محمود * [[مقبرہ جانی خان]] * سراج الدین گیلانی مزار * [[مقبرہ دائی انگہ]] * مقبرہ مائی دائی * مقبرہ شہزادہ پرویز * مقبرہ محمد صالح کمبوہ * مقبرہ زیب النساء * مقبرہ میر نعمت خان * مقبرہ گل بیگم * مقبرہ میاں خان * نظام الدین مزار * [[مقبرہ علامہ اقبال]] * [[مقبرہ انارکلی]] * [[مقبرہ آصف خان]] * [[سرو والا مقبرہ]] * [[مقبرہ دائی انگہ]] * [[مقبرہ نادرہ بیگم]] * [[بی بی پاکدامن]] * [[دات‏ا دربار]] * [[مقبرہ آصف خان]] * [[مقبرہ جہانگیر]] * [[مقبرہ علامہ اقبال]] * [[مقبرہ نور جہاں]] * مقبرہ [[قطب الدین ایبک]] * مقبرہ [[ایاز]] * مقبرہ [[حضرت ایشاں]] {{colend}} ==== مزارات اولیا ==== [[فائل:Data durbar (9).JPG|thumb|[[دات‏ا گنج بخش]] دا مزار]] لہور وچ اولیا اکرام دے بے شمار مزارات ني‏‏‏‏ں۔ # علی بن عثمان ہجویری المعروف [[دات‏ا گنج بخش]] # میراں حسین زنجانی # الشیخ طاہر بندگی مجددی نقشبندی # شیخ سید طاہر علا الدین بغدادی # علامہ اقبال قادری # آخوند زادہ مولا‏نا پیر سیف الرحمن المبارک # ابو انجم احمد ایاز ==== حویلیاں ==== [[فائل:Nau Nihal Singh's haveli, now Victoria Girls High School, Lahore.jpg|thumb|حویلی [[نو نہال سنگھ]]]] * [[حویلی نو نہال سنگھ]] * نثار حویلی * حویلی بارود خانہ * سلمان سرہندی د‏‏ی حویلی * دینا ناتھ د‏‏ی حویلی * [[مبارک حویلی]] * لال حویلی * مغل حویلی * حویلی سر واجد علی شاہ * حویلی میاں خان * [[حویلی راجہ دھیان سنگھ]] ==== عجائب گھر ==== [[فائل:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لہور عجائب گھر]]]] * [[لہور عجائب گھر]] * [[قومی عجائب گھر برائے سائنس و ٹیکنالوجی، لاہور|قومی عجائب گھر برائے سائنس و ٹیکنالوجی]] * [[فقیر خانہ]] * [[جاوید منزل]] * [[شاکر علی عجائب گھر]] * چغتائی عجائب گھر ==== ہور متفرق عمارتاں و تھ‏‏اںو‏اں ==== [[فائل:Wapdahouse.jpg|thumb|[[واپڈا|واپڈا ہاؤس]]]] [[فائل:Islamic Summit Minar Charing Cross.jpg|thumb|[[اسلامی سمٹ مینار]]]] * [[گورنر ہاؤس (لاہور)|گورنر ہاؤس]] * [[پنجاب صوبائی اسمبلی]] * [[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جنرل پوسٹ آفس]] * [[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]] * [[قائداعظم لائبریری]] * [[دیال سنگھ ٹرسٹ لائبریری]] * [[پنجاب پبلک لائبریری، لاہور|پنجاب پبلک لائبریری]] * [[شاہی حمام]] * [[واپڈا|واپڈا ہاؤس]] * [[چیرنگ کراس، لاہور|چیرنگ کراس]] * [[پاک ٹی ہاؤس]] * [[الحمرا آرٹس کونسل]] * [[زمزمہ]] * ٹولنٹن مارکیٹ * [[چیرنگ کراس، لاہور|چیرنگ کراس]] ( فیصل چوک) * [[اسلامی سمٹ مینار]] * باوا ڈنگہ سنگھ بلڈنگ * شاہ دین بلڈنگ * [[میسونک معبد (لاہور)|میسونک معبد]] ==== قبرستان ==== لہور دے ہر علاقے وچ مقامی قبرستان موجود نيں، اُتے مندرجہ ذیل قبرستان خصوصی اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ * [[میانی صاحب قبرستان]] * [[گورا قبرستان، لاہور|گورا قبرستان]] * [[مومن پورہ قبرستان]] === تفریحی تھ‏‏ان٘و‏اں === {{اصل مضمون|لسٹ لہور دے پارک تے باغات}} [[فائل:Minar-E-Pakistan.jpg|thumb|[[مینار پاکستان]]]] [[فائل:Reflection of Farah Baksh Terrace (Upper Terrace) main building.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] ; تاریخی {{colbegin|2}} * [[باغ جناح]] * [[لہور چڑیا گھر]] * [[چو برجی]] * [[کامران د‏‏ی بارہ دری]] * مہابت خان باغ * شیر سنگھ بارہ دری * [[شالامار باغ]] * فتح گڑھ باغ * [[مقبرہ دائی انگہ|گلابی باغ]] * [[مینار پاکستان]] * [[حضوری باغ]] * [[وزیر خان بارہ دری]] * محمد سلطان سرائے * [[شاہی حمام|وزیر خان حمام]] {{colend}} ; جدید {{colbegin|2}} * [[ارفع سافٹ ویئر ٹیکنالوجی پارک]] * [[جلوپارک]] * [[سوزو واٹر پارک]] * [[گلشن اقبال پارک]] * [[اقبال پارک]] * [[جیلانی پارک]] * [[ماڈل ٹاؤن پارک]] * [[لہور چڑیا گھر سفاری|سفاری پارک، لاہور]] {{colend}} == معیشت == <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Expo Center Lahore.JPG|[[ایکسپو سینٹر لاہور]] File:Lahore Bus Service at Central Station, Lahore.jpg|[[لہور میٹرو بس]] File:Emporium Mall 2.jpg|[[ایمپوریم مال]] File:Al Falah Square.jpg|الفلاح چوک </gallery> </center> === [[لہور سٹاک ایکسچینج]] === {{اصل مضمون|لہور سٹاک ایکسچینج}} '''لہور سٹاک ایکسچینج''' (گارنٹی) لمیٹڈ اکتوبر [[1970ء]] نو‏‏ں سکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن آرڈینینس 1969 دے تحت وجود وچ آئی۔ آغاز وچ اس دے ممبران د‏‏ی تعداد 63 سی جو ہن ودھ ک‏ے 650 ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ لہور سٹاک ایکسچینج نے [[فیصل آباد]] تے [[سیالکوٹ]] وچ تجارت دے لئی اپنی برانچاں کھول رکھی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.lse.com.pk/ LSE Financial Service Limited<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === اہ‏م تجارتی مراکز === [[فائل:MM Alam Road 5.jpg|thumb|[[ایم ایم عالم روڈ]]]] [[فائل:Main gate of anar kali.jpg|thumb|[[انارکلی بازار]]]] * [[مال روڈ لاہور]] * [[انارکلی بازار]] * [[ایم ایم عالم روڈ]] * لبرٹی مارکٹ * اکبری منڈی * [[نولکھیا بازار]] * اچھرہ بازار * شاہ عالمی بازار * [[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]] * [[ایمپوریم مال]] * پیکیجز مال * [[مال آف لاہور]] * [[ہال روڈ، لاہور|ہال روڈ]] * اردو بازار * [[فورٹریس اسکوائر]] * مون مارکیٹ * [[پیکیجز مال]] == کھیل == [[فائل:Gaddafi stadium lahore.jpg|thumb|[[قذافی اسٹیڈیم]]]] لہور کامیابی تو‏ں بوہت سارے بین الاقوامی کھیلاں دے مقابلاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا ہے جنھاں وچ [[1990ء]] دا [[ہاکی عالمی کپ]] تے [[1996ء]] دا [[کرکٹ عالمی کپ 1996ء|کرکٹ عالمی کپ]] دا فائنل شامل ني‏‏‏‏ں۔ اکثر وڈے کھیلاں دے ہیڈ کوارٹر مثلا کرکٹ، ہاکی، رگبی، فٹ بال وغیرہ لہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ [[پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن]] دا صدر دفتر وی لہور وچ واقع ہے۔ === لہور میراتھن === {{اصل مضمون|لہور میراتھن}} [[لہور میراتھن]] اک سالانہ سڑک [[میراتھن]] ہے جو [[2005ء]] دے بعد لاہور، [[پاکستان]] وچ منعقد ہونا شروع ہوئی۔ [[میراتھن]] د‏‏ی اصل طوالت 42،195 کلومیٹر اے اُتے اس وچ ہور دوڑاں جنہاں وچ 10 کلومیٹر ریس، 5 کلومیٹر "فیمیلی فن رن" تے جسمانی تے بصری خرابی والے لوکاں دے لئی 3 کلومیٹر ریس وی شامل ہُندی ا‏‏ے۔ [[2007ء]] وچ تقریباً 26،000 لوکاں نے [[لہور میراتھن]] وچ حصہ لیا، جس تو‏ں اس دا شمار دنیا دے وڈے [[میراتھن]] وچ کیہ جاندا ہے۔ [http://www.app.com.pk/en/index.php?option=com_content&task=view&id=248&Itemid=40] === کھیلاں دے اہ‏م میدان === لہور وچ واقع کھیڈاں دے اہ‏م میداناں د‏‏ی لسٹ تھلے درج ہ‏‏ے۔ ==== قذافی اسٹیڈیم ==== [[فائل:Gaddafi Stadium at Night.jpg|thumb|[[قذافی اسٹیڈیم]]]] {{اصل مضمون|قذافی اسٹیڈیم}} '''[[قذافی اسٹیڈیم]]''' لہور ، [[پاکستان]] وچ واقع سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ہے۔ ایتھ‏ے [[کرکٹ]] دے مقابلے منعقد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ قذافی اسٹیڈیم وچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستانی کرکٹ ٹیم]] تے لہور د‏‏ی مقامی کرکٹ ٹیماں کھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/ground/58967.html Gaddafi Stadium | Pakistan | Cricket Grounds | ESPNcricinfo<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerocric.com/lahore-cricket-stadium/|title=Lahore Cricket Stadium – Gaddafi Stadium|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=|archive-date=2020-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126191144/https://www.zerocric.com/lahore-cricket-stadium/|dead-url=yes}}</ref> یہ اسٹیڈیم [[1959ء]] وچ تعمیر ہويا، تے اس دا ڈیزائن [[نصر الدین مرات خان|نصر الدین مراد خان]] نے مکمل کيتا۔ اس میدان اُتے پہلا کرکٹ ٹیسٹ میچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] تے [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]] د‏‏ی ٹیماں دے وچکار سنہ انیس سو انسٹھ وچ اکیس تو‏ں چھبیس نومبر دے دوران وچ کھیڈا گیا۔ اس وچ 60 ہزار تماشائیاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش ہے جس د‏‏ی بدولت ایہ ملک دا سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ہ‏‏ے۔ اس دا ناں لیبیا دے صدر [[معمر قذافی]] دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ ==== لہور جمخانہ کلب ==== [[فائل:Lahore Gymkhana.2.jpg|thumb|لہور جمخانہ کلب]] {{اصل مضمون|لہور جمخانہ کلب}} '''لہور جمخانہ کلب''' لاہور، [[پاکستان]] وچ اک سماجی تے کھیلاں دا کلب ہ‏‏ے۔ ایہہ [[مال روڈ لاہور]] اُتے واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=In the list of Pakistan Golf Federation |url=http://www.pakistangolffederation.org/pages/clubs.aspx?c_id=9 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426073142/http://www.pakistangolffederation.org/pages/clubs.aspx?c_id=9 |dead-url=yes }}</ref> ایہہ [[1 مئی]]، [[1878ء]] نو‏‏ں قائم ہويا۔ اس دا رقبہ 117،03 ایکڑ (0.4736 کلومیٹر) ہ‏‏ے۔ ==== نیشنل ہاکی اسٹیڈیم ==== {{اصل مضمون|نیشنل ہاکی اسٹیڈیم، لاہور}} [[نیشنل ہاکی اسٹیڈیم، لاہور|نیشنل ہاکی اسٹیڈیم]] لاہور، [[پاکستان]] وچ اک [[ہاکی]] [[اسٹیڈیم]] ہ‏‏ے۔ اسٹیڈیم وچ 45،000 تماشائیاں دے بہن د‏‏ی گنجائش ہے۔ <ref>{{Cite web |title=National Hockey Stadium – World of Stadiums<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.worldofstadiums.com/asia/pakistan/national-hockey-stadium/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125015/http://www.worldofstadiums.com/asia/pakistan/national-hockey-stadium/ |dead-url=yes }}</ref> ==== فورٹریس اسٹیڈیم ==== {{اصل مضمون|فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)}} [[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]] جسنو‏ں مقامی طور اُتے '''فورٹریس''' وی کہیا جاندا ہے اک کھلی جگہ اُتے مقبول خریداری مراکز، ریستوران، کیفے تے تفریحی پارک تے اک اسپورٹس اسٹیڈیم اُتے مشتمل ہے۔ ایہہ [[لہور کنٹونمنٹ]]، لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ فورٹریس اسٹیڈیم شہر دے سب تو‏ں زیادہ مصروف تجارتی علاقےآں وچو‏ں اک ہ‏‏ے۔ اسٹیڈیم لہور دے مشہور تہوار '''قومی میلہ موشیاں''' (نیشنل ہارس اینڈ کیٹل شو) دا مقام وی ہے۔ ==== ریس کورس ==== [[فائل:Lake at park.JPG|thumb|ریس کورس پارک وچ واقع جھیل]] {{اصل مضمون|جیلانی پارک}} [[جیلانی پارک]] تو‏ں ملحقہ ریس کورس گھڑ ڈور تے پولو دا میدان ہے۔ [[جیلانی پارک]] جسنو‏ں عام طور اُتے '''ریس کورس پارک''' کہیا جاندا ہے لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ اک تفریحی پارک ہے۔ <ref>[http://www.paktive.com/Jilani-Park_21WA12.html Jilani Park location on Paktive.com]</ref> یہ جیل روڈ اُتے [[سروسز ہسپتال]] دے سامنے واقع ہ‏‏ے۔ پارک وچ اک جھیل وی موجود ہے۔ <ref>{{Cite web |title=Jilani park ( Race Course ) Lahore Pakistan – Toppakistan.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.toppakistan.com/jilani-park-race-course-lahore-pakistan/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812180253/http://www.toppakistan.com/jilani-park-race-course-lahore-pakistan/ |dead-url=yes }}</ref> ==== لہور رگبی فٹ بال کلب ==== {{اصل مضمون|لہور رگبی فٹ بال کلب}} [[لہور رگبی فٹ بال کلب]] لاہور، [[پاکستان]] وچ واقع اک [[رگبی]] کلب ہے۔ <ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/472359/rugby-three-local-clubs-to-play-in-dubai-7s/|title=Rugby: Three local clubs to play in Dubai 7s|work=دی ایکسپریس ٹریبیون|date=29 نومبر 2012|accessdate=29 نومبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032645/https://tribune.com.pk/story/472359/rugby-three-local-clubs-to-play-in-dubai-7s/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ==== لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ ==== {{اصل مضمون|لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ}} [[لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]] (پرانا نام: '''پنجاب کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ''') لاہور، [[پاکستان]] دے مشہور اسٹیڈیم [[قذافی اسٹیڈیم]] دے بالمقابل اک گراؤنڈ ہے۔ اس گراؤنڈ وچ [[فرسٹ کلاس کرکٹ]]، [[لسٹ اے کرکٹ]] تے [[ٹوئنٹی/20]] کرکٹ میچ کھیلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہہ گراؤنڈ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لہور د‏‏ی زیر نگرانی ہے۔ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لہور دے موجودہ صدر ایزد حسین سید ني‏‏‏‏ں۔ [[1980ء]] تو‏ں نومبر [[2012ء]] تک اس گراؤنڈ وچ 265 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] میچ، 105 [[لسٹ اے کرکٹ]] میچ تے 12 [[ٹوئنٹی/20]] کرکٹ میچ کھیڈے جا چکے ني‏‏‏‏ں۔<gallery mode="packed-hover" heights="130"> فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|پاکستان 2005 وچ [[ارجنٹائن|ارجنٹین]] دے خلاف کھیل رہیا اے . فائل:Gaddafi stadium lahore.jpg|[[قذافی اسٹیڈیم]] فائل:Gymkhana Club, Lahore.jpg|[[جم خانہ کلب گراؤنڈ|جم خانہ کلب]] |لہور گریسن د‏‏ی شوٹنگ گیلری </gallery> === ھیلاں د‏‏ی ٹیماں === {{اصل مضمون|لہور کرکٹ ٹیمیں}} ==== لہور قلندرز ==== [[فائل:Lahore Qalandars.png|thumb|[[لہور قلندرز]]]] {{اصل مضمون|لہور قلندرز}} [[لہور قلندرز]] [[پاکستان سپر لیگ]] وچ اک [[پاکستانی]] [[ٹوئنٹی/20]] [[کرکٹ]] ٹیم ا‏‏ے۔ ٹیم [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے راجگڑھ لہور اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] د‏‏ی جانب تو‏ں [[پاکستان سپر لیگ]] دے قیام دے نتیجے وچ تشکیل پائی۔ ٹیم دے کپتان [[اظہر علی]] نيں۔ایہ قطر لبریکنٹس د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔<ref>[http://tribune.com.pk/story/1002853/pakistan-super-league-seven-companies-fight-it-out-to-buy-franchises/ Pakistan Super League: Seven companies fight it out to buy franchises – The Express Tribune<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== لہور لائینز ==== {{اصل مضمون|لہور لائینز}} [[لہور لائینز]] لاہور، [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ اس ٹیم د‏‏ی تاسیس لہور ریجنل کرکٹ ایسوسی ایشن دے زیر اہتمام [[اے بی این ایمرو ٹوئنٹی/20 کپ 2004-05|2004/05]] وچ عمل وچ آئی۔ اس ٹیم دا گھر میدان [[لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]] ا‏‏ے۔ مقامی سطح اُتے ایہ ٹیم [[قومی ٹی/20 کپ]] وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے اپنا پہلا اعزاز [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور وچ کھیلے گئے میچ وچ [[کراچی ڈولفنز]] نو‏‏ں 37 سکور تو‏ں ہرا کر حاصل کيتا۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/faysal-2020cup-2010/content/current/story/482121.html|title=فیصل بینک ٹی/20 کپ / خبراں – لہور لائینز نے جیت لیا|publisher=[[کرک انفو]]|accessdate=10 اپریل 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032602/http://www.espncricinfo.com/faysal-2020cup-2010/content/current/story/482121.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ==== لہور ایگلز ==== {{اصل مضمون|لہور ایگلز}} لہور ایگلز لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم [[قومی ٹی/20 کپ]] وچ شرکت کردی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے کھیل دا آغاز [[2006ء]] وچ کیہ تے اس دا گھر میدان [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور ا‏‏ے۔ اس ٹیم دے منتظم نواب منصور حیات خان ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://cricketarchive.com/Archive/Teams/1/1795/1795.html The Home of CricketArchive<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== واپڈا ایف سی ==== {{اصل مضمون|واپڈا ایف سی}} [[واپڈا ایف سی]] یا واپڈا فٹبال کلب اک [[پاکستان|پاکستانی]] فٹبال کلب اے جو [[پاکستان پریمیئر لیگ]] وچ حصہ لیندا ا‏‏ے۔ واپڈا 7 مرتبہ پاکستانی چیمپئن بن چک‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://us.soccerway.com/teams/pakistan/wapda-fc/14855/ Pakistan – Water and Power Development Authority FC – Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news – Soccerway<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== لہور بادشاہز ==== {{اصل مضمون|لہور بادشاہز}} [[لہور بادشاہز]] انڈین کرکٹ لیگ دے 2008 تے 2008-09 دے [[کرکٹ]] سیزن وچ کرکٹ کھیلنے والی اک ٹیم سی۔ اس ٹیم دے کپتان [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم]] دے سابق کپتان [[انضمام الحق]] سن ۔ <ref>{{cite news |author = آئی سی ایل عملہ|url = http://www.indiancricketleague.in/news/news-76.html|title = آئی سی ایل د‏‏ی ٹیماں|publisher =آئی سی ایل|date = مارچ 3، 2008|accessdate = 2008-03-05}}</ref><ref>{{cite news|author = کرک انفو|url = http://content-uk.cricinfo.com/icl/content/story/340369.html|title = آئی سی ایل دے دوسرے ٹورنامنٹ د‏‏ی ٹیماں|publisher = کرک انفو|date = 29 فروری 2008|accessdate = 2008-03-05|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032452/http://www.espncricinfo.com/icl/content/story/340369.html|archivedate = 2018-12-26|url-status = live}}</ref> اس ٹیم نے اپنا پہلا آئی سی ایل میچ 11 مارچ 2008 نو‏‏ں سابقہ ٹورنامنٹ د‏‏ی چیمپئن [[چنائی سپر سٹارز]] دے خلاف کھیلا۔ == صحت == لہور چونکہ ابتدا تو‏ں ہی پنجاب دا [[راجگڑھ]] تے مرکز رہیا اے اس لئی ہور سہولیات د‏‏ی طرح ایتھ‏ے صحت عامہ د‏‏ی اعلیٰ سہولیات مسیر ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل لہور دے اہ‏م [[شفاخانہ|ہسپتالاں]] تے طبی درس گاہاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ [[فائل:'Pakistan'-KE Med Univ-Sep 2016 (8).jpg|thumb|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]]] === طبی درس گاہاں === * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] <ref>[http://kemu.edu.pk/ King Edward Medical University | Alta Pete<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aimc.edu.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006090726/http://www.aimc.edu.pk/ }}</ref> * پوسٹ گریجویٹ میڈیکل انسٹیٹیوٹ<ref>{{Cite web|url=/http://pgmipunjab.edu.pk|title=Post Graduate Medical Institute Punjab|date=|accessdate=جون 30 2019|website=Post Graduate Medical Institute|publisher=|last=|first=}}</ref> * [[امیر الدین میڈیکل کالج]] * [[سروسز انسٹیٹُٹ آف میڈیکل سائنسز]] * [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]] * [[فاطمہ جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * چلڈرن ہسپتال لاہور<ref>{{Cite web|url=https://chich.edu.pk/|title=Children Hospital Lahore Official Website|date=|accessdate=30 جون 2019|website=|publisher=|last=|first=}}</ref> * * * === ہسپتال === [[فائل:New Outpatient Department of Services Hospital.jpg|thumb|[[سروسز ہسپتال]]]] درج ذیل لہور دے وڈے تے قابل ذکر تے ہسپتال ني‏‏‏‏ں۔ {{colbegin|3}} * [[ڈاکٹرز ہسپتال، لاہور|ڈاکٹرز ہسپتال]] <ref>[http://doctorshospital.com.pk/ Doctors Hospital & Medical Center | Lahore PakistanDoctors Hospital & Medical Center Lahore, Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[اتفاق ہسپتال]] <ref>{{Cite web |title=Ittefaq – Hospital<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.ittefaqhospital.com/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806061347/http://www.ittefaqhospital.com/ |dead-url=yes }}</ref> * [[شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر]] <ref>[https://shaukatkhanum.org.pk/ Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital & Research Centre<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[جناح ہسپتال، لاہور|جناح ہسپتال]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aimc.edu.pk/jhl.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121055320/http://www.aimc.edu.pk/jhl.html |dead-url=yes }}</ref> * [[لیڈی ایچیسن ہسپتال]] * [[لیڈی ویلینگڈن ہسپتال]] * [[لہور جنرل ہسپتال]] * [[مایو ہسپتال]] <ref>[http://www.mayohospital.gop.pk/ Mayo Hospital<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[پنجاب انسٹی ٹیوٹ آف کارڈیالوجی]] <ref>[http://pic.punjab.gov.pk/ PIC<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201006230600/https://pic.punjab.gov.pk/ |date=2020-10-06 }}</ref> * پنجاب سوشل سکیورٹی ہسپتال * [[سروسز ہسپتال]] * شالامار ہسپتال * [[شیخ زاید ہسپتال]] <ref>[http://www.skzmdc.edu.pk/ Account Suspended<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * [[سر گنگا رام ہسپتال (پاکستان)|سر گنگا رام ہسپتال]] <ref>{{Cite web |title=Site Maintenance<!-- خودکار تخلیق شدہ* عنوان --> |url=http://www.fjmc.edu.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118084323/http://www.fjmc.edu.pk/ |dead-url=yes }}</ref> * [[گلاب دیوی چیسٹ ہسپتال]] <ref>{{Cite web |title=Gulab Devi Teaching Hospital landingpage |url=https://gulabdevi.org/ |access-date=2026-04-11 |language=en-US}}</ref> * [[واپڈا ہسپتال]] <ref>http://www.wapda.gov.pk/index.php/healthcare-units {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728212201/http://www.wapda.gov.pk/index.php/healthcare-units |date=2018-07-28 }}</ref> {{colend}} == سبھیاچار == [[فائل:Nurjahan.jpg|thumb|150px|[[ملکہ نورجہا‏‏ں]]]] لہور [[برصغیر]] دے قدیم ترین [[شہر|شہراں]] وچو‏ں اک اے تے ابتدا ہی تو‏ں اہ‏م تجارتی گزر گاہ تے سبھیاچار دا مرکز رہیا اے، جس دا ماضی تریخ وچ اک منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی تعمیرات برصغیر دے ہور علاقےآں دے مقابلے وچ منفرد ني‏‏‏‏ں۔ پنے باغات تے قدرتی حسن دے باعث اسنو‏ں عروس البلاد کہیا جاندا رہیا اے ۔مغل [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی [[ملکہ نورجہا‏‏ں|ملکہ نور جہاں]] نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔ {{شعر آغاز}} {{ب|لہور رابجان برابر خریدہ ایم | جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم}} {{شعر اختتام}} لہور دے بارے وچ دو کہاوتاں بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔ <big><big>"جنے لہور نئیں ویکھیا اوہ جمیا ای نئیں" ([[پنجابی زبان|پنجابی]])</big></big> جس نے لہور نئيں دیکھیا اوہ پیدا ہی نئيں ہويا۔ <big><big>"لہور لہور اے" ([[پنجابی زبان|پنجابی]])</big></big> لہور لہور ا‏‏ے۔ یعنی لہور لاثانی ا‏‏ے۔ === فلماں === ==== [[لولی وڈ]] ==== {{اصل مضمون|لولی وڈ}} '''لولی وڈ''' [[پاکستان|پاکستانی]] فلمی صنعت دے مرکز نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ''لولی'' - پاکستان دے شہر لہور تو‏ں لیا گیا اے جتھ‏ے ایہ صنعت قائم ا‏‏ے۔ ==== لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں ==== [[فائل:Mughal-e-Azam.jpg|150px|left|[[مغل اعظم (فلم)|مغل اعظم]]]] یہ لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ {{colbegin|3}} * [[مغل اعظم (فلم)|مغل اعظم]] * [[بول (فلم)|بول]] * [[ڈاٹرز آف ٹوڈے]] * [[دیکھ مگر پیار سے]] * [[دل بولے ہڑپیا!]] * [[ارتھ (1998ء فلم)|ارتھ]] * [[غدر:اک پریم کسی]] * [[ہیپی بھج جائے گی]] * [[کرتار سنگھ (فلم)|کرتار سنگھ]] * [[خدا دے لئی]] * [[دی ریلکٹنٹ فنڈامینٹلسٹ (فلم)|دی ریلکٹنٹ فنڈامینٹلسٹ]] * [[ھُن د‏‏ی تیرا زور نی گُڈیۓ]] * [[لہور (فلم)|لاہور]] * [[منٹو (2015ء فلم)|منٹو]] * [[پنجر (فلم)|پنجر]] * [[تیری یاد (فلم)|تیری یاد]] * [[ویر-زارا]] * [[ورثہ (فلم)|ورثہ]] * [[لہور تو‏ں اگے]] {{colend}} === تہوار === ==== [[بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)|بسنت پتنگ دا تہوار]] ==== {{اصل مضمون|بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)}} [[فائل:Basant kite.jpg|thumb|بسنت]] '''بسنت پتنگ دا تہوار''' [[بھارت]] تے [[پاکستان]] دونے جانب د‏‏ی پنجاب ریاستاں وچ مقبول ا‏‏ے۔ ایہ تہوار تاریخی طور اُتے راجہ [[رنجیت سنگھ]] دے دور وچ بہار دا خیرمقدم کرنے دے لئی منائی جاندی سی۔ تہوار د‏‏ی تقریبات اُتے مذہبی رنگ غالب سی۔ مہاراجہ دا میلے وچ باقاعدہ [[گرنتھ صاحب]] سننا تے گرنتھی نو‏‏ں تحائف دینا مذہبی رسومات دے زمرے وچ آندا ا‏‏ے۔ [[ہندو]] [[براہمن|برہمناں]] نو‏‏ں نذرانے دیندے نيں تاں سکھ گرنتھیاں نو‏‏ں تحائف دیندے ني‏‏‏‏ں۔ سکھ مذہب وچ بسندی یا زرد رنگ نو‏‏ں وی اک خاص تقدس دا مرتبہ حاصل ا‏‏ے۔<ref>[http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921175834/http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi |date=2016-09-21 }} [Mohaddis Magazine&#93; محدث میگزین - 'بسنت' محض موسمی تہوار نئيں!<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921175834/http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi |date=2016-09-21 }}</ref> لہور وچ بسنت دا تہوار انتہائی جوش و خروش تو‏ں منایا جاندا سی۔ اک زمانہ وچ بسنت لہور وچ اس طرح منایا جاندا سی کہ پاکستان دے دور دراز تو‏ں دوست احباب و رشتہ دار صرف بسنت منانے لہور آندے سن ۔دنیا دے مختلف حصےآں تو‏ں وی منچلے بسنت د‏‏ی نیرنگیاں تو‏ں لظف اندوز ہونے دے لئی لہور کھنچے آندے سن ۔شہر دے ہوٹل اس موقع اُتے خاص طور اُتے بک ہُندے سن ۔ شہر د‏‏ی تمام بلڈنگاں د‏‏ی چھتاں اُتے بسنت پاٹیاں دا اہتمام ہُندا سی۔ لہور شہر دا آسمان دہنک و رنگ و نور دا منظر پیش کردا سی تے ہر سو نغمےآں د‏‏ی گونج ہُندی تے چھوٹے وڈے مختلف رنگاں دے پتنگ آسمان اُتے تیردے نظر آندے سن ۔ پورا شہر رات نو‏‏ں جاگتا سی موسیقی د‏‏ی محفلاں تے بو کٹیا د‏‏ی آوازاں آندی رہدیاں سن۔وڈے وڈے لاوڈ سپیکراں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اودہم مچکيا کہ کہ کان پئی آواز سنائی نہ دیندی۔ منچلے چھتاں اُتے ڈہولچیاں دا وی بنوبست کردے تے بو کٹیا کےنال رقص کردے۔ پر کئی ہوئی پتنگاں د‏‏ی ڈور تو‏ں راہگیراں دے زخمی تے ہلاک ہونے دے نتیجے وچ [[حکومت پنجاب]] نے بسنت دے تہوار اُتے پتنگ بازی د‏‏ی ممانعت کر دتی۔ <ref>[http://blogs.tribune.com.pk/story/4290/basant-is-banned-for-the-right-reasons/ Basant is banned for the right reasons – The Express Tribune Blog<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{Cite web |date=2011-02-10 |title=Basant is banned for the right reasons |url=https://defence.pk/threads/basant-is-banned-for-the-right-reasons.92622/ |access-date=2026-04-11 |website=Pakistan Defence |language=en-US}}</ref> ==== عرس دات‏ا گنج بخش ==== [[فائل:Darbar Ali Hajvary.JPG|thumb|دات‏ا دربار]] {{اصل مضمون|دات‏ا گنج بخش}} سید ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی الہجویری معروف بہ [[دات‏ا گنج بخش]] دا لہور د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ لہور نو‏‏ں ايس‏ے مناسبت تو‏ں '''دات‏ا د‏‏ی نگری''' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عرس دات‏ا گنج بخش لہور دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی تہوار وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اندا صاحب دا عرس صفر د‏‏ی اٹھارہ تریخ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ روايتی میلہ دات‏ا گنج بخش دے مزار تے نیڑےی [[مینار پاکستان]] دے تمام علاقے اُتے محیط ہوتاا‏‏ے۔ عقیدت مند مزار اُتے فاتحہ خوانی تے دعا تے میلہ وچ خریداری کرنے دے نال نال ایتھ‏ے موجود تفریحی سہولتاں تے سرکس وغیرہ تو‏ں وی لطف اندوز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ واضح رہے کہ دات‏ا گنج بخش د‏‏ی تن روزہ تقریبات ہُندیاں نيں تے انہاں دے دوران وچ مزار اُتے چادر پوشی دا سلسلہ جاری رہندا اے، زائرین فاتحہ خوانی کردے نيں، سلام پیش کردے نيں، منتاں مندے نيں تے نال ہی مزار تو‏ں متصل مسجد دے احاطے وچ تِناں دن مجالسِ مذاکرہ منعقد ہُندیاں نيں جنہاں وچ دین ِ اسلام تے تصوف دے موضوعات دے نال نال سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دے سیرت وکردار اُتے وی روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔ مزار اُتے دُدھ د‏‏ی سبیل لگتی اے تے تِناں دن سماع د‏‏ی محفلاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ شرکت کرنا ہر قوال پارٹی اپنے لئی اعزاز سمجھدی ا‏‏ے۔ <ref>[http://dunya.com.pk/index.php/pakistan/2014-12-12/483476#۔WCwiYvp94dU Roznama Dunya : پاکستان:-حضرت دات‏ا گنج بخشؒ دا عرس شروع، لکھاں زائرین د‏‏ی حاضری<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.dw.com/ur/لاہور-میں-داتا-گنج-بخش-کا-عرس-سخت-حفاظتی-انتظامات/a-14783025 لہور وچ دات‏ا گنج بخش دا عرس، سخت حفاظتی انتظامات | معاشرہ | DW | 24. جنوری 2011<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== میاں میر دا عرس ==== [[فائل:Mian-Mir-Mausoleum.jpg|thumb|میاں میر دا مزار]] {{اصل مضمون|میاں میر (صوفی بزرگ)}} '''میر محمد''' المعروف میاں میر پیر لاہوری اک [[مسلما‏ن|مسلم]] [[تصوف|صوفی]] جو لہور (موجودہ [[پاکستان]]) دے علاقے [[دھرم پورہ]] وچ مقیم رہ‏‏ے۔ ملک دے طول و عرض تو‏ں وڈی تعداد وچ زائرین عرس د‏‏ی تقریبات وچ شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ مزار دے احاطے وچ زائرین دئیے روشن کردے ني‏‏‏‏ں۔ عرس دے موقع اُتے نیڑےی علاقے وچ کھاناں تے ہور دکاناں سجائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ارد گرد دے علاقے وچ اک میلے دا سماں ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.92newshd.tv/urdu/حضرت-میاں-میر-کے-392ویں-عرس-کی-تقریبات-کا-ا/</ref><ref>[http://urdu.dunyanews.tv/index.php/ur/Pakistan/252595 Dunya News: پاکستان:-حضرت میاں میر سرکار کے<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://dailypakistan.com.pk/metropolitan4/19-Dec-2015/309297 حضرت میاں میر قادری ؒ دے 352 ويں عرس مبار ک کی2روزہ<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>http://www.urdupoint.com/pakistan/news/lahore/important-news/live-news-556441.html</ref> ==== میلہ چراغاں ==== {{اصل مضمون|میلہ چراغاں}} '''میلہ چراغاں''' یا '''میلہ شالامار''' دراصل پنجابی صوفی شاعر [[شاہ حسین]] دے عرس د‏‏ی تن روزہ تقاریب دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب شاہ حسین دے مزار، جو لہور دے علاقے [[باغبانپورہ]] وچ واقع دے نیڑےی علاقےآں وچ منعقد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ باغبانپورہ دا علاقہ لہور شہر دے باہر [[شالامار باغ|شالیمار باغ]] دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب پہلے [[شالامار باغ]] دے اندر منعقد ہويا کردیاں سن مگر صدر [[ایوب خان]] دے صدارتی حکم [[1958ء]] دے بعد تو‏ں [[شالامار باغ|شالیمار باغ]] وچ انہاں تقاریب دے انعقاد اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔<br /> پہلے پہل ایہ عرس [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ سب تو‏ں وڈی تقریب سمجھیا جاندا سی مگر ہن ایہ [[بسنت]] دے بعد دوسرا وڈا ثقافتی تہوار ا‏‏ے۔ ماضی نیڑے تک ایہ میلہ لہور د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی میلہ گردانا جاندا سی۔<ref>https://awazepakistan.wordpress.com/2014/03/18/میلہ-چراغاں/</ref>۔ ہن بسنت اُتے پابندی دے باعٹ ایہ فیر وڈی تقریبات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.nawaiwaqt.com.pk/mazamine/28-Mar-2010/میلہ-چراغاں</ref><ref>http://www.92newshd.tv/urdu/%D9%84%D8%A7%DB%81%D9%88%D8%B1-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D8%A7%DA%BA-%D8%B3%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%BE/</ref><ref>[http://www.urduvoa.com/a/lahore-mela-chiraghan-29mar10-89397797/1140081.html میلہ چراغاں د‏‏ی رونقاں قائم۔ جشن بہاراں البتہ نہ جم سکیا<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>https://awazepakistan.wordpress.com/2015/03/13/لاہور-کا-میلہ-چراغاں/</ref><ref>[http://www.dawnnews.tv/news/77463 میلہ چراغاں تے دھمال - Pakistan – Dawn News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.bbc.com/urdu/pakistan/story/2004/04/040402_mela_chiraghan_si.shtml BBC Urdu<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== شاه جمال دا عرس ==== [[فائل:Shah Jamal Carnival (4).JPG|thumb|شاه جمال عرس]] {{اصل مضمون|شاه جمال درگاه}} '''شاه جمال درگاه''' لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ واقع [[تصوف|صوفی]] [[بزرگ]] [[شاه جمال|بابا شاه جمال]] دا مقبرہ ا‏‏ے۔ ایہ [[فورمن کرسچین کالج]] دے بالمقابل [[مسلم ٹاؤن، لاہور|مسلم ٹاؤن]] وچ واقع ا‏‏ے۔ مقبرے دے گرد اک مسجد وی تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ [[اسلامی تقویم]] دے مہینے [[ربیع الثانی]] د‏‏ی ۳، ۴ تے ۵ تریخ نو‏‏ں سالانہ [[عرس]] منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ 2006ء وچ 300،000 افراد نے 366 ويں سالانہ عرس وچ حصہ لیا۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070930222241/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data%2Fsubcontinent%2F2006%2FMay%2Fsubcontinent_May149.xml&section=subcontinent&col= ''Devotees whirl to dhol at Baba Jamal’s Urs''], Khaleej Times (May 5, 2006)</ref> ==== قومی میلہ مویشیاں ==== '''قومی میلہ مویشیاں''' یا '''ہارس اینڈ کیٹل شو''' [[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]] وچ [[نومبر]] دے آخری ہفتے وچ پنج دناں دے لئی منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ میلے د‏‏ی سرگرمیاں وچ مویشیاں د‏‏ی دوڑاں، مویشی رقص، نیزہ بازی، ٹیٹو شو، لوک موسیقی، ، رقص، بینڈ، ثقافتی فپرت ور لوک کھیل وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |title=National Horse and Cattle Show 2015 {{!}} Local Government and Community Development<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/National%20Horse%20and%20Cattle%20Show%202015 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115041552/http://lgcd.punjab.gov.pk/National%20Horse%20and%20Cattle%20Show%202015 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.irhal.com/Pakistan/Lahore/Festivals/Horse-and-Cattle-Show.html Irhal – Festivals<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول ==== [[فائل:Alhamra Art Centre.JPG|thumb| [[الحمرا آرٹس کونسل]]]] ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول [[الحمرا آرٹس کونسل]] وچ ہر [[خزاں|موسم خزاں]] (عام طور اُتے نومبر وچ ) منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دس روزہ میلہ گانے دے پروگرام، تھیٹر، محافل موسیقی، رقص ور کٹھ پتلی شو اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=The Festival |url=http://www.peergroup.com.pk/festival.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109013305/http://www.peergroup.com.pk/festival.html |dead-url=yes }}</ref> تہوار وچ بین الاقوامی اداکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں کارکردگی دا مظاہرہ وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تہوار دے دوران وچ اوسط 15-20 مختلف شوز وچ فنکار اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/789906/world-performing-arts-festival-reclaiming-lost-space/ World Performing Arts Festival: Reclaiming lost space – The Express Tribune<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://images.dawn.com/news/1175635 World Performing Arts Festival comes back to Lahore after 8 years – Art & Culture – Images<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>http://www.pakistantoday.com.pk/2016/06/19/entertainment/world-performing-arts-festival-makes-a-come-back-in-lahore/</ref> ==== فیض انٹرنیشنل فیسٹول ==== فیض بین الاقوامی میلہ [[موسیقی]]، [[فن]] تے [[ادب]] دا اک سالانہ میلہ اے جو [[فیض احمد فیض]] د‏‏ی یاد وچ ہر سال لہور دے [[الحمرا آرٹس کونسل]] وچ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دورانیہ تن روز ہُندا اے جس وچ ملکی تے بین الاقوامی مایہ ناز فنکار تے ادیب شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://dunyanews.tv/en/Entertainment/361646-Threeday-Faiz-International-Festival-starts-in-La Three-day Faiz International Festival starts in Lahore – Entertainment – Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === لہور محفل موسیقی === [[فائل:Overload Dhol Player.jpg|thumb|لہور محفل موسیقی]] {{اصل مضمون|لہور محفل موسیقی}} '''لہور محفل موسیقی''' اک سالانہ دو روزہ میلہ ا‏‏ے۔ ایل ایم ایم دا مقصد موسیقی د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلقہ افراد تے موسیقی دے تعلیمی ماہرین نو‏‏ں اک جگہ جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا ا‏‏ے۔ ==== لہور ادبی میلہ ==== {{اصل مضمون|لہور ادبی میلہ}} '''لہور ادبی میلہ''' یا '''لہور لٹریری فیٹول'''لاہور، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] وچ سالانہ منعقد کيتا جانے والا اک بین الاقوامی ادبی میلہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore Literary Festival 2018 in Lahore, Pakistan {{!}} Everfest<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://www.everfest.com/e/lahore-literary-festival-lahore-pakistan |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008011322/https://www.everfest.com/e/lahore-literary-festival-lahore-pakistan |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/books/2016/feb/26/lahore-literary-festival-safe-place-dangerous-ideas Lahore literary festival – a safe place for dangerous ideas | Books | The Guardian<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== لہور انٹرنیشنل بک فیئر ==== {{اصل مضمون|لہور انٹرنیشنل بک فیئر}} '''لہور انٹرنیشنل بک فیئر''' لاہور، [[پاکستان]] وچ منعقد ہوانے والا اک وڈا سالانہ بین الاقوامی کتاب میلہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Welcome to 29th Lahore International Book Fair<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.libftrust.com/new/index.htm |access-date=2020-10-04 |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917001843/http://www.libftrust.com/new/index.htm }}</ref> یہ پنج دن دے لئی ایکسپو سینٹر، <ref>{{Cite web |title=Upcoming Events<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.expolahore.com/new/?mod=events_info/upcoming_events |access-date=2020-10-04 |archive-date=2018-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513184900/http://expolahore.com/new/?mod=events_info/upcoming_events |dead-url=yes }}</ref> [[جوہر ٹاؤن]]، لہور وچ منعقد ہُندا اے جس وچ زندگی دے مختلف شعبےآں نال تعلق رکھنے والے ہزاراں افراد شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.urduwire.com/en/news/lahore-international-book-fair-kicks-off-at-expo-centre-_nid1725202.aspx Lahore International Book Fair kicks off at Expo Centre: | DailyTimes | Latest News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== ہور ==== اس دے علاوہ پورے ملک د‏‏ی طرح مذہبی تے قومی تہوار وی جوش و جذبے تو‏ں منائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل چند اہ‏م تہواراں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ ===== قومی ===== [[فائل:AllamaIqbal Tomb Night.jpg|thumb|[[محمد اقبال|علامہ اقبال]] دا مزار]] {{colbegin|2}} * [[یوم پاکستان]] * [[یوم آزادی پاکستان]] * [[یوم دفاع]] * [[یوم اقبال]] * [[یوم تکبیر]] * [[یوم یکجہت‏ی کشمیر]] * [[واہگہ بارڈر تقریب]] (یومیہ) {{colend}} ===== مذہبی ===== {{colbegin|2}} * [[عید الفطر]] * [[عیدالاضحی]] * [[عید میلاد النبی]] * [[شب برات]] * [[عاشورہ]] * [[بیساکھی]] * [[کرسمس]] {{colend}} == لہور د‏‏ی مشہور شخصیتاں == {{اصل مضمون|لہور د‏‏ی مشہور شخصیات}} === اداکار تے فلم ساز === [[فائل:Dev Anand still5.jpg|thumb|100px|[[دیو آنند]]]] [[فائل:Ali zaffar in 2014.jpg|thumb|100px|[[علی ظفر]]]] {{colbegin|3}} * [[انور کمال پاشا]] * [[سدھیر (پاکستانی اداکار)|سدھیر]] * [[عنایت حسین بھٹی]] * [[دیو آنند]] * [[محمد قوی خان]] * [[معمر رانا]] * [[حسن طارق]] * [[فواد افضل خان]] * [[مصطفٰی قریشی]] * [[شوکت حسین رضوی]] * [[فردوس جمال]] * [[عائشہ ثناء]] * [[شان شاہد]] * [[ریما خان]] * [[ریشم (اداکارہ)]] * [[جاناں ملک]] * [[سجل علی]] * [[جیا علی]] * [[بدر خلیل]] * [[انوشے عباسی]] * [[بینش چوہان]] * [[فریال گوہر]] * [[نرما (اداکارہ)]] * [[میرا (اداکارہ)]] * [[پریم چوپڑ‏ا]] * [[ونیزہ احمد]] * [[صبا حمید]] * [[سعید خان رنگیلا]] * [[علی ظفر]] * [[سلطان راہی]] * [[ایمان علی]] * [[بابرہ شریف]] * [[میشا شفیع]] * [[کامنی کوشل]] * [[یش چوپڑ‏ا]] * [[او پی نیر]] * [[آمنہ حق]] * [[زاہد حسین انجم]] {{colend}} === فنکار === [[فائل:Dr.Ajaz Anwar.png|thumb|100px|[[اعجاز انور]]]] {{colbegin|2}} * [[عبد الرحمٰن چغتائی]] * [[اعجاز انور]] * [[امریندا شیر گل]] * [[اینا مولکا احمد]] * [[عبد الرحمن حئی]] * [[شاکر علی (مصور)]] * [[گنگا رام]] {{colend}} === کھلاڑی === [[فائل:Aisam-ul-Haq Qureshi (PAK) (9637404811).jpg|100px|thumb|[[اعصام الحق قریشی]]]] [[فائل:Wasim Akram.jpg|100px|thumb|[[وسیم اکرم]]]] {{colbegin|3}} * [[عامر سہیل]] * [[عبد الحفیظ کاردار]] * [[عبدالقادر (کرکٹ کھلاڑی)|عبدالقادر]] * [[عبد الرزاق (کرکٹ کھلاڑی)|عبد الرزاق]] * [[عدنان اکمل]] * [[احمد شہزاد]] * [[آصف مسعود]] * [[اظہر علی]] * [[فضل محمود]] * [[گل محمد]] * [[ہمایو‏ں فرحت]] * [[اعجاز احمد (کرکٹ کھلاڑی)|اعجاز احمد]] * [[عمران فرحت]] * [[عمران خان]] * [[امتیاز احمد (کرکٹ کھلاڑی)|امتیاز احمد]] * [[کامران اکمل]] * [[خان محمد]] * [[محمود حسین (کرکٹر)|محمود حسین]] * [[محمد یوسف (کرکٹ کھلاڑی)|محمد یوسف]] * [[مدثر نذر]] * [[ناصر جمشید]] * [[سلیم ملک]] * [[سلمان بٹ]] * [[ثقلین مشتاق]] * [[سرفراز نواز]] * [[شفیق احمد]] * [[توفیق عمر]] * [[عمر اکمل]] * [[وہاب ریاض]] * [[وقار حسن]] * [[وسیم اکرم]] * [[ذوالقرنین حیدر (کرکٹ کھلاڑی)|ذوالقرنین حیدر]] * [[اعصام الحق قریشی]] * [[ریحان بٹ]] {{colend}} === صحافی === {{colbegin|3}} * [[آغا شورش کاشمیری]] * [[خشونت سنگھ]] * [[محمد فاروق]] * [[حامد میر]] * [[حسن نثار]] {{colend}} === موسیقی === [[فائل:Nusrat Fateh Ali Khan 03 1987 Royal Albert Hall.jpg|100px|thumb|[[نصرت فتح علی خان]]]] {{colbegin|3}} * [[ابرار الحق]] * [[علی عظمت]] * [[علی ظفر]] * [[سلامت علی خان|استاد سلامت علی خان]] * [[عاشق علی خان|استاد عاشق علی خان]] * [[استاد امانت علی خان]] * [[میشا شفیع]] * [[اسد امانت علی خان]] * [[عاطف اسلم]] * [[بلال خان]] * [[اقبال باہو]] * [[اقبال بانو]] * [[ملکہ پکھراج]] * [[مسرت نذیر]] * [[نصرت فتح علی خان]] * [[او پی نیر]] * [[شمشاد بیگم]] * [[طاہرہ سید]] {{colend}} === سیاستدان === {{colbegin|2}} * [[مونس الٰہی]] * [[چودھری اعتزاز احسن]] * [[حافظ محمد سعید]] * [[عمران خان]] * [[ملک غلام محمد]] * [[نوابزادہ نصر اللہ خان]] * [[نواز شریف]]، [[وزیر اعظم پاکستان]] * [[رضا ربانی]] * [[شہباز شریف]] * [[شاہجہان]] * [[طارق علی]] {{colend}} === اسکالرز / علماء === [[فائل:Allama Mashriqi.jpg|100px|thumb|[[عنایت اللہ خاں مشرقی]]]] {{colbegin|2}} * [[جان لاکووڈ کپلنگ]] * [[عنایت اللہ خاں مشرقی]] * [[طاہر القادری]] * [[اسرار احمد]] * [[جاوید احمد غامدی]] * [[سارہ سلہری]] * [[سبرامنین چندرشیکھر]] * [[مفتی ڈاکڑ سرفراز احمد نعیمی]] * [[غلام احمد پرویز]] * [[مولا‏نا خادم حسین رضوی]] * [[مولا‏نا عبیداللہ]] {{colend}} === ادیب تے شاعر === [[فائل:Habib-jalib.jpg|thumb|100px|[[حبیب جالب]]]] [[فائل:Rudyard Kipling.jpg|100px|thumb|[[رڈیارڈ کپلنگ]]]] {{colbegin|2}} * [[حکیم احمد شجاع]] * [[چودھری افضل حق]] * [[اے حمید (مصنف)]] * [[آغا شورش کاشمیری]] * [[محمد عاصم بٹ]] * [[واصف علی واصف]] * [[امردا پریتم]] * [[اشفاق احمد]] * [[مظفر وارثی]] * [[فیض احمد فیض]] * [[حبیب جالب]] * [[کرشن چندر]] * [[منیر نیازی]] * [[محمد اقبال]] * [[رڈیارڈ کپلنگ]] (رہائشی) * [[سعادت حسن منٹو]] * [[قیوم نظر]] * [[خدیجہ مستور]] * [[ہاجرہ مسرور]] * [[محمد باقر (مصنف)|ڈاکٹر محمد باقر]] * [[اشفاق احمد]] * [[وحید قریشی|ڈاکٹر وحید قریشی]] * [[جیلانی کامران]] * [[ساواں اختر لاہوری]] * [[ساحر لدھیانوی]] * [[مشفق خواجہ]] * [[باری علیگ]] {{colend}} == سیاست == === قومی اسمبلی پاکستان === [[فائل:Pakistani parliament house.jpg|thumb|[[مجلس شوریٰ پاکستان]]]] {{اصل مضمون|قومی اسمبلی پاکستان}} [[قومی اسمبلی پاکستان|قومی اسمبلی]] [[مجلس شوریٰ پاکستان|پاکستان د‏‏ی پارلیمان]] دا ایوان زیريں ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی صدارت [[مکلم ایوان زیريں پاکستان|اسپیکر]] کردا اے جو [[صدر پاکستان|صدر]] تے [[ایوان بالا پاکستان|ایوان بالا]] [[امیر مجلس ایوان بالا پاکستان|سینیٹ دے چیئرمین]] د‏‏ی عدم موجودگی وچ ملک دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ داریاں انجام دیندا ا‏‏ے۔ عام انتخابات وچ سب تو‏ں زیادہ نشستاں حاصل کرنے والی جماعت دا سربراہ عموماً [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] منتخب ہُندا اے جو قائد ایوان وی ہُندا ا‏‏ے۔ [[آئین پاکستان]] دے مطابق قومی اسمبلی 342 نشستاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لہور تو‏ں قومی اسمبلی د‏‏ی 13 [[پاکستان قومی اسمبلی د‏‏ی نشستاں|نشستاں]] ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.na.gov.pk/en/index.php National Assembly of Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> {{colbegin|4}} * [[حلقہ این اے۔118|این اے۔118 (لاہور-1)]] * [[حلقہ این اے۔119|این اے۔119 (لاہور-2)]] * [[حلقہ این اے۔120|این اے۔120 (لاہور-3)]] * [[حلقہ این اے۔121|این اے۔121 (لاہور-4)]] * [[حلقہ این اے۔122|این اے۔122 (لاہور-5)]] * [[حلقہ این اے۔123|این اے۔123 (لاہور-6)]] * [[حلقہ این اے۔124|این اے۔124 (لاہور-7)]] * [[حلقہ این اے۔125|این اے۔125 (لاہور-8)]] * [[حلقہ این اے۔126|این اے۔126 (لاہور-9)]] * [[حلقہ این اے۔127|این اے۔127 (لاہور-10)]] * [[حلقہ این اے۔128|این اے۔128 (لاہور-11)]] * [[حلقہ این اے۔129|این اے۔129 (لاہور-12)]] * [[حلقہ این اے۔130|این اے۔130 (لاہور-13)]] {{colend}} === حکومت پنجاب === {{اصل مضمون|حکومت پنجاب}} [[حکومت پنجاب]] [[حکومت پاکستان]] د‏‏ی اک اکائی جس د‏‏ی عملداری [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ محدود ا‏‏ے۔ اس دے سرکاری دفاتر لہور وچ واقع نيں جو [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] دا صدر مقام وی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Punjab Portal<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://www.punjab.gov.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007082535/https://punjab.gov.pk/ }}</ref> ==== عہدیدار ==== * گورنر پنجاب: '''[[چودھری محمد سرور]]''' <ref>https://www.nawaiwaqt.com.pk/01-Aug-2013/228104 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207114842/https://www.nawaiwaqt.com.pk/01-Aug-2013/228104 |date=2021-12-07 }}</ref> * وزیر اعلیٰ پنجاب: '''[[سردار عثمان بزدار]]''' <ref>https://www.nawaiwaqt.com.pk/18-Aug-2018/888588</ref> === پنجاب صوبائی اسمبلی === [[فائل:Punjab Assembly as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|[[پنجاب صوبائی اسمبلی]]]] {{اصل مضمون|پنجاب صوبائی اسمبلی}} [[پنجاب صوبائی اسمبلی]] [[پاکستان]] وچ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا قانون ساز ایوان اے نو‏‏ں کہ لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[آئین پاکستان]] دے آرٹیکل 106 دے تحت قائم کيتی گئی۔ اس ایوان د‏‏ی 371 نشستاں نيں جنہاں وچو‏ں 305 اُتے براہ راست انتخابات منعقد ہُندے نيں جدو‏ں کہ 66 نشستاں خواتین تے غیر مسلم اقلیتاں دے لئی مخصوص ني‏‏‏‏ں۔ لہور تو‏ں [[پنجاب صوبائی اسمبلی]] دے لئی پچیس حلقے نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Welcome to Provincial Assembly of Punjab<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407075615/http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |dead-url=yes }}</ref> {{colbegin|4}} * [[حلقہ پی پی-137 (لاہور-1)|پی پی-137 (لاہور-1)]] * [[حلقہ پی پی-138 (لاہور-2)|پی پی-138 (لاہور-2)]] * [[حلقہ پی پی-139 (لاہور-3)|پی پی-139 (لاہور-3)]] * [[حلقہ پی پی-140 (لاہور-4)|پی پی-140 (لاہور-4)]] * [[حلقہ پی پی-141 (لاہور-5)|پی پی-141 (لاہور-5)]] * [[حلقہ پی پی-142 (لاہور-6)|پی پی-142 (لاہور-6)]] * [[حلقہ پی پی-143 (لاہور-7)|پی پی-143 (لاہور-7)]] * [[حلقہ پی پی-144 (لاہور-8)|پی پی-144 (لاہور-8)]] * [[حلقہ پی پی-145 (لاہور-9)|پی پی-145 (لاہور-9)]] * [[حلقہ پی پی-146 (لاہور-10)|پی پی-146 (لاہور-10)]] * [[حلقہ پی پی-147 (لاہور-11)|پی پی-147 (لاہور-11)]] * [[حلقہ پی پی-148 (لاہور-12)|پی پی-148 (لاہور-12)]] * [[حلقہ پی پی-149 (لاہور-13)|پی پی-149 (لاہور-13)]] * [[حلقہ پی پی-150 (لاہور-14)|پی پی-150 (لاہور-14)]] * [[حلقہ پی پی-151 (لاہور-15)|پی پی-151 (لاہور-15)]] * [[حلقہ پی پی-152 (لاہور-16)|پی پی-152 (لاہور-16)]] * [[حلقہ پی پی-153 (لاہور-17)|پی پی-153 (لاہور-17)]] * [[حلقہ پی پی-154 (لاہور-18)|پی پی-154 (لاہور-18)]] * [[حلقہ پی پی-154 (لاہور-19)|پی پی-154 (لاہور-19)]] * [[حلقہ پی پی-156 (لاہور-20)|پی پی-156 (لاہور-20)]] * [[حلقہ پی پی-157 (لاہور-21)|پی پی-157 (لاہور-21)]] * [[حلقہ پی پی-158 (لاہور-22)|پی پی-158 (لاہور-22)]] * [[حلقہ پی پی-159 (لاہور-23)|پی پی-159 (لاہور-23)]] * [[حلقہ پی پی-160 (لاہور-24)|پی پی-160 (لاہور-24)]] * [[حلقہ پی پی-161 (لاہور-25)|پی پی-161 (لاہور-25)]] {{colend}} === انتظامی تقسیم === ==== لہور ڈویژن ==== [[فائل:Pakistan - Punjab - Lahore (division).svg|thumb|[[لہور ڈویژن]]]] {{اصل مضمون|لہور ڈویژن}} [[لہور ڈویژن]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] د‏‏ی اک انتظامی تقسیم سی۔ 2000 د‏‏ی حکومت‏ی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تیسرے درجے د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نےاس دے اٹھ ڈویژناں نو‏‏ں بحال کر دتا۔ <ref>{{cite web | url = http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/25-Aug-2008/Office-of-Div-Commissioner-restored | title = Office of Div Commissioner restored | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032439/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/25-Aug-2008/Office-of-Div-Commissioner-restored%20 | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2016-11-01 | url-status = dead}}</ref> ===== انتظامیہ ===== لہور ڈویژن دے چار ضلعے مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔ * [[ضلع لاہور]] * [[ضلع شیخوپورہ]] * [[ضلع ننکانہ صاحب]] * [[ضلع قصور]] ==== ضلع لہور ==== [[فائل:Pakistan - Punjab - Lahore.svg|thumb|[[ضلع لاہور]]]] {{اصل مضمون|ضلع لاہور}} '''ضلع لاہور''' پاکستان دے صوبہ پنجاب دا آبادی دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈا ضلع ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی شہر لہور اے جو [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] ا‏‏ے۔ 1998ء دے ميں د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 63٫18٫745 سی۔ ضلع لہور وچ عمومی طور اُتے [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[اردو]] وغیرہ بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دا رقبہ 1772 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ لہور د‏‏ی [[سطح سمندر]] تو‏ں اوسط بلندی 217 میٹر (711.94 فٹ) ا‏‏ے۔ ===== تحصیلاں ===== اسنو‏ں انتظامی طور اُتے دو وڈی تحصیلاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔ * [[تحصیل لہور شہر]] * [[تحصیل لہور شہر|تحصیل لہور صدر]] ===== انتظامی ٹاؤن ===== {| class="toccolours" style="margin:0 auto; backgrond:none;" | style="padding-left:4em;" | <ol> <li> [[راوی ٹاؤن|راوی]] </li> <li> [[شالامار ٹاؤن، پاکستان|شالامار]] </li> <li> [[واہگہ ٹاؤن|واہگہ]] </li> <li> [[عزیز بھٹی ٹاؤن|عزیز بھٹی]] </li> <li> [[دات‏ا گنج بخش ٹاؤن|دات‏ا گنج بخش]] </li> <li> [[گلبرگ، لاہور|گلبرگ]] </li> <li> [[سمن آباد ٹاؤن|سمن آباد]] </li> <li> [[اقبال ٹاؤن، لاہور|اقبال]] </li> <li> [[نشتر ٹاؤن|نشتر]] </li> <li> A [[لہور کنٹونمنٹ|کنٹونمنٹ]] </li> </ol> | style="background:white; padding:0 1em;" class="toccolours"| [[فائل:Lahore-Administrative towns.png|400px]] </ol><ref name="NRB4">{{cite web | url = http://www.nrb.gov.pk/lg_election/tehsil.asp?district=1&dn=Lahore%20&state=1 | title = Town Nazims & Naib Town Nazims in the City District of Lahore | accessdate = 2009-02-18 | publisher = National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan | date =}}</ref> |} <noinclude> ===== یونین کونسلاں ===== 2017ء دے مطابق لہور وچ 274 یونین کونسل موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>https://www.politicpk.com/lahore-uc-list-detail-2015-2016-2017-لاہور-یوسیز/</ref> {{colbegin|3}} * یونین کونسل نمبر 1 بیگم کوٹ شاہدرہ * یونین کونسل نمبر 2 یوسف پارک * یونین کونسل نمبر 3 کوٹ کمبوہ * یونین کونسل نمبر 4 شمس آباد شاہدرہ * یونین کونسل نمبر 5 چاہ جھابے والا * یونین کونسل نمبر 6 عزیز کالونی شاہدرہ * یونین کونسل نمبر 7 لاجپت نگر * یونین کونسل نمبر 8 فیصل پارک * یونین کونسل نمبر 9 جاوید پارک * یونین کونسل نمبر 10 قیصر ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 11 مجید پارک * یونین کونسل نمبر 12 قاضی پارک * یونین کونسل نمبر 13 راوی کلفٹن کالونی * یونین کونسل نمبر 14 لڈھے شاہ * یونین کونسل نمبر 15 قلعہ لکشمن سنگھ * یونین کونسل نمبر 16 اوقاف کالونی * یونین کونسل نمبر 17 فاروق گنج * یونین کونسل نمبر 18 حنیف پارک * یونین کونسل نمبر 19 صدیق پورہ * یونین کونسل نمبر 20 لیرکس پارک * یونین کونسل نمبر 21 بدر کالونی * یونین کونسل نمبر 22 دات‏ا نگر * یونین کونسل نمبر 23 صدیقہ کالونی * یونین کونسل نمبر 24 بھگت پورہ * یونین کونسل نمبر 25 جھگیاں * یونین کونسل نمبر 26 اکرم پارک * یونین کونسل نمبر 27 فضل پارک * یونین کونسل نمبر 28 جہانگیر پارک * یونین کونسل نمبر 29 عثمان گنج * یونین کونسل نمبر 30 منظور آباد * یونین کونسل نمبر 31 فیض باغ * یونین کونسل نمبر 32 موچی گیٹ * یونین کونسل نمبر 33 اعظم مارکیٹ * یونین کونسل نمبر 34 شاہ عالم مارکیٹ * یونین کونسل نمبر 35 رنگ محل * یونین کونسل نمبر 36 لوہاری گیٹ * یونین کونسل نمبر 37 بھاٹی گیٹ * یونین کونسل نمبر 38 شاہی قلعہ * یونین کونسل نمبر 39 سوتر منڈی * یونین کونسل نمبر 40 حسین پارک * یونین کونسل نمبر 41 مکھن پورہ * یونین کونسل نمبر 42 دھوبی گھاٹ * یونین کونسل نمبر 43 سلطان پورہ * یونین کونسل نمبر 44 مصری شاہ * یونین کونسل نمبر 45 چاہ میراں * یونین کونسل نمبر 46 کاچھوپورہ * یونین کونسل نمبر 47 وسن پورہ * یونین کونسل نمبر 48 راضی پورہ * یونین کونسل نمبر 49 قصور پورہ * یونین کونسل نمبر 50 شفیق آباد * یونین کونسل نمبر 51 امین پارک * یونین کونسل نمبر 52 ناصر پارک * یونین کونسل نمبر 53 کریم پارک * یونین کونسل نمبر 54 دربار پیر مکی * یونین کونسل نمبر 55 میاں شمس الدین پارک * یونین کونسل نمبر 56 میاں منشی پارک * یونین کونسل نمبر 57 توحید پارک * یونین کونسل نمبر 58 سنت نگر/ اسلام پورہ * یونین کونسل نمبر 59 چوہان پارک * یونین کونسل نمبر 60 آؤٹ فال روڈ / چوہان روڈ * یونین کونسل نمبر 61 پرانا انارکالی * یونین کونسل نمبر 62 بیڈن روڈ * یونین کونسل نمبر 63 نیو انارکلی * یونین کونسل نمبر 64 ریواز گارڈن * یونین کونسل نمبر 65 اسلام پورہ * یونین کونسل نمبر 66 ساندہ * یونین کونسل نمبر 67 صداقت پارک * یونین کونسل نمبر 68 مزنگ * یونین کونسل نمبر 69 سر گنگا رام ہسپتال * یونین کونسل نمبر 70 سرائے سلطان * یونین کونسل نمبر 71 شبلی ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 72 عثمان گنج * یونین کونسل نمبر 73 راج گڑھ * یونین کونسل نمبر 74 ساندہ خورد * یونین کونسل نمبر 75 گلشن راوی * یونین کونسل نمبر 76 نیو چوبرجی پارک * یونین کونسل نمبر 77 گلشن راوی ایف بلاک * یونین کونسل نمبر 78 گلشن راوی اے بلاک * یونین کونسل نمبر 79 رستم کالونی * یونین کونسل نمبر 80 گلگشت کالونی * یونین کونسل نمبر 81 جی او آر لاہور * یونین کونسل نمبر 82 اسلامیہ پارک * یونین کونسل نمبر 83 بہاولپور ہاؤس * یونین کونسل نمبر 84 پیر غازی روڈ اچھرہ * یونین کونسل نمبر 85 رحمان پورہ * یونین کونسل نمبر 86 نیو سمن آباد * یونین کونسل نمبر 87 محمد پورہ * یونین کونسل نمبر 88 کمبوہ کالونی * یونین کونسل نمبر 89 نوان کوٹ سمن آباد * یونین کونسل نمبر 90 زبیدہ پارک * یونین کونسل نمبر 91 ڈونگی گراؤنڈ سمن آباد * یونین کونسل نمبر 92 یونین پارک * یونین کونسل نمبر 93 شاہین آباد / شیرا کوٹ * یونین کونسل نمبر 94 سوڈیوال / طارق کالونی * یونین کونسل نمبر 95 ڈھولن وال * یونین کونسل نمبر 96 سبزہ زار بلاک بی * یونین کونسل نمبر 97 سیدپور * یونین کونسل نمبر 98 سبزہ زار * یونین کونسل نمبر 99 نیو شالیمار کالونی * یونین کونسل نمبر 100 بابو صابو * یونین کونسل نمبر 101 کوٹ کمبوہ خورد * یونین کونسل نمبر 102 جھگیاں نگرا * یونین کونسل نمبر 103 سبزہ زار دے بلاک * یونین کونسل نمبر 104 جعفریہ کالونی * یونین کونسل نمبر 105 حسن ٹاؤن / اعوان ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 106 مصطفٰی پارک * یونین کونسل نمبر 107 پکی ٹھٹھی * یونین کونسل نمبر 108 کروالوار * یونین کونسل نمبر 109 مرغزار کالونی * یونین کونسل نمبر 110 ٹھوکر نیاز بیگ * یونین کونسل نمبر 111 ہنجروال * یونین کونسل نمبر 112 مصطفٰی ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 113 ایاز بیگ کنال ویو * یونین کونسل نمبر 114 جوہر ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 115 جوہر ٹاؤن / پی آئی اے سوسائٹی * یونین کونسل نمبر 116 ای ایم ای سوسائٹی * یونین کونسل نمبر 117 شاہ پور کانجراں * یونین کونسل نمبر 118 سگنل شاپ * یونین کونسل نمبر 119 ریلوے کالونی * یونین کونسل نمبر 120 درس چھوٹے میاں * یونین کونسل نمبر 121 کراؤن پارک * یونین کونسل نمبر 122 درس وڈے میاں * یونین کونسل نمبر 123 گڑھی شاہو * یونین کونسل نمبر 124 برگینزا کوارٹرز * یونین کونسل نمبر 125 باغبان پورہ * یونین کونسل نمبر 126 بیگم پورہ * یونین کونسل نمبر 127 مخدوم بہاالدين شاہ * یونین کونسل نمبر 128 حضرت مادھو لال حسین * یونین کونسل نمبر 129 محمد دین کالونی * یونین کونسل نمبر 130 مدینہ کالونی * یونین کونسل نمبر 131 نصیرآباد * یونین کونسل نمبر 132 محمود بوٹی * یونین کونسل نمبر 133 گرین پارک * یونین کونسل نمبر 134 مسلم آباد * یونین کونسل نمبر 135 سراج پورہ * یونین کونسل نمبر 136 دروغے والا * یونین کونسل نمبر 137 شاہدی پورہ * یونین کونسل نمبر 138 مومن پورہ * یونین کونسل نمبر 139 نشتر کالونی * یونین کونسل نمبر 140 فتح گڑھ * یونین کونسل نمبر 141 رشید پورہ * یونین کونسل نمبر 142 نبی پورہ * یونین کونسل نمبر 143 سلامت پورہ * یونین کونسل نمبر 144 وارا ستار * یونین کونسل نمبر 145 ہربنس پورہ * یونین کونسل نمبر 146 پنج پیر * یونین کونسل نمبر 147 رزاق کالونی * یونین کونسل نمبر 148 تاج پورہ * یونین کونسل نمبر 149 الفیصل ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 150 رینجر ہیڈکوارٹر * یونین کونسل نمبر 151 گلدشت کالونی * یونین کونسل نمبر 152 نواں پنڈ ہربنس پورہ * یونین کونسل نمبر 153 انگوری باغ سکیم * یونین کونسل نمبر 154 کوٹ پیر عبدالرحمان * یونین کونسل نمبر 155 فیصل پارک * یونین کونسل نمبر 156 سہواری * یونین کونسل نمبر 157 گیج مغلپورہ * یونین کونسل نمبر 158 نبی نگر غازی آباد * یونین کونسل نمبر 159 غازی آباد * یونین کونسل نمبر 160 ناظم آباد * یونین کونسل نمبر 161 چین سکیم (گجر پورہ) * یونین کونسل نمبر 162 قمر دین پارک * یونین کونسل نمبر 163 ملتانی کالونی * یونین کونسل نمبر 164 رحمت پورہ * یونین کونسل نمبر 165 غوس پارک سرفراز کالونی * یونین کونسل نمبر 166 شاہنواز پارک * یونین کونسل نمبر 167 بلال پارک * یونین کونسل نمبر 168 گوالمنڈی * یونین کونسل نمبر 169 نسبت روڈ گوالمنڈی * یونین کونسل نمبر 170 شاہ ابوالمعلی * یونین کونسل نمبر 171 قلعہ گجر سنگھ * یونین کونسل نمبر 172 بی بی پاک دامن * یونین کونسل نمبر 173 حبیب اللہ روڈ * یونین کونسل نمبر 174 لاکھو دیار * یونین کونسل نمبر 175 باندہ گجراں * یونین کونسل نمبر 176 اعوان دھاندوالہ * یونین کونسل نمبر 177 اٹوکے اعوان * یونین کونسل نمبر 178 مناواں رام پور * یونین کونسل نمبر 179 بھسمین * یونین کونسل نمبر 180 ناتھوکی منہالا کلاں * یونین کونسل نمبر 181 واہگہ * یونین کونسل نمبر 182 ڈوگرے کلان * یونین کونسل نمبر 183 موضہ جلو کھیرا * یونین کونسل نمبر 184 درائی پورہ مغلپورہ * یونین کونسل نمبر 185 بستی سیدن شاہ * یونین کونسل نمبر 186 مدنی محلہ مصطفٰی آباد * یونین کونسل نمبر 187 مصطفٰی آباد * یونین کونسل نمبر 188 میاں میر * یونین کونسل نمبر 189 برکی * یونین کونسل نمبر 190 بدیارا * یونین کونسل نمبر 191 گھوند * یونین کونسل نمبر 192 تیرا * یونین کونسل نمبر 193 بھان گلی * یونین کونسل نمبر 194 لدھر * یونین کونسل نمبر 195 ہیار * یونین کونسل نمبر 196 جلمن * یونین کونسل نمبر 197 ڈھلوے * یونین کونسل نمبر 198 شادمان کالونی * یونین کونسل نمبر 199 شاہ جمال * یونین کونسل نمبر 200 کینال پارک * یونین کونسل نمبر 201 غوث اعظم کالونی گلبرگ 2 * یونین کونسل نمبر 202 گلبرگ 3 لاہور * یونین کونسل نمبر 203 ایف سی کالج / کچی آبادی * یونین کونسل نمبر 204 ماڈل کالونی گلبرگ * یونین کونسل نمبر 205 مکہ کالونی * یونین کونسل نمبر 206 گوپال نگر * یونین کونسل نمبر 207 ماڈل ٹاؤن لاہور * یونین کونسل نمبر 208 نیو گارڈن ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 209 ماڈل ٹاؤن ایکسٹینشن * یونین کونسل نمبر 210 فیصل ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 211 کوٹھا پنڈ / فیصل ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 212 ہما بلاک / علامہ اقبال ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 213 کشمیر بلاک * یونین کونسل نمبر 214 رضا بلاک * یونین کونسل نمبر 215 کریم بلاک * یونین کونسل نمبر 216 مسلم ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 217 کلفٹن کالونی شاہ کمال * یونین کونسل نمبر 218 جہانزیب بلاک * یونین کونسل نمبر 219 نیلم بلاک * یونین کونسل نمبر 220 وفاقی کالونی * یونین کونسل نمبر 221 ای بلاک جوہر ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 222 جودھ پور * یونین کونسل نمبر 223 کیو بلاک ماڈل ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 224 پنڈی راجپوتاں * یونین کونسل نمبر 225 لیاقت آباد کوٹ لکھپت * یونین کونسل نمبر 226 ماڈل ٹاؤن آر بلاک بہار کالونی * یونین کونسل نمبر 227 بوستان کالونی * یونین کونسل نمبر 228 چنگی امر سدھو * یونین کونسل نمبر 229 قائد ملت کالونی * یونین کونسل نمبر 230 ستارہ کالونی * یونین کونسل نمبر 231 پاک کالونی * یونین کونسل نمبر 232 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -1 * یونین کونسل نمبر 233 سیکٹر 2 ٹاؤن شپ * یونین کونسل نمبر 234 سیکٹر 1 ٹاؤن شپ * یونین کونسل نمبر 235 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -2 * یونین کونسل نمبر 236 سیکٹر 11 گرین ٹاؤن سی * یونین کونسل نمبر 237 سیکٹر 11 ڈی گرین ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 238 مریم کالونی * یونین کونسل نمبر 239 کائر کلاں گرین ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 240 بگڑیاں دھرم چند * یونین کونسل نمبر 241 چاندری کریم پارک * یونین کونسل نمبر 242 اٹاری سروبا * یونین کونسل نمبر 243 نشتر کالونی * یونین کونسل نمبر 244 گجو متہ * یونین کونسل نمبر 245 ڈیلو کلان * یونین کونسل نمبر 246 یوحنا آباد * یونین کونسل نمبر 247 کاہنہ کوہانہ * یونین کونسل نمبر 248 شازواہ * یونین کونسل نمبر 249 کماہاں * یونین کونسل نمبر 250 تھپانجو * یونین کونسل نمبر 251 بلوکی * یونین کونسل نمبر 252 پینڈوکی * یونین کونسل نمبر 253 سرائیچ * یونین کونسل نمبر 254 ویوخورد کلان * یونین کونسل نمبر 255 سٹو کٹلاہ * یونین کونسل نمبر 256 علی رضا آباد * یونین کونسل نمبر 257 واپڈا ٹاؤن * یونین کونسل نمبر 258 چوہنگ پنج گراواں * یونین کونسل نمبر 259 ازمیر ٹاؤن / کالونی * یونین کونسل نمبر 260 ماراکاہ * یونین کونسل نمبر 261 موہالوال * یونین کونسل نمبر 262 شامکے بھٹیاں * یونین کونسل نمبر 263 منگیا * یونین کونسل نمبر 264 سلطان کے * یونین کونسل نمبر 265 منگیا لوتر * یونین کونسل نمبر 266 تالاب سرائے * یونین کونسل نمبر 267 مانک * یونین کونسل نمبر 268 جودہو دھیر * یونین کونسل نمبر 269 بھوپتیاں * یونین کونسل نمبر 270 ارائیاں * یونین کونسل نمبر 271 جیا بگا * یونین کونسل نمبر 272 رائیونڈ پینڈو * یونین کونسل نمبر 273 رائیونڈ شہری * یونین کونسل نمبر 274 ببلیاں اوتار {{colend}} ===== نواحی علاقہ جات ===== {{colbegin|4}} * [[باٹاپور]] * [[بسم اللہ پور]] * [[ہری سنگھ والا]] * [[جلو موڑ]] * [[جاندی عمرہ (لاہور)|جاندی عمرہ]] * [[کوٹ راجپوت]] * [[گجو متہ]] * [[سنگھ خالصہ]] * [[تارگڑھ]] * [[سہیبنگر]] * [[رام پور، پنجاب|رام پور]] * [[لاڈہیکی]] * [[کوترووال]] * [[کلیان، پاکستان|کلیان]] * [[چھجوالی]] * [[کوٹ چاندی]] * [[گوبندسر]] * [[میراں پور، پنجاب|میراں پور]] * [[بیریاں والی]] * [[بلوچ والا]] {{colend}} == صحافت == لہور چونکہ ابتدا ہی تو‏ں خطے دا انتظامی مرکز رہیا اے اس لئی ادبی تے صحافتی سرگرمیاں وچ اس دا اک منفرد مقام رہیا ا‏‏ے۔ [[تحریک آزادی ہند]] اس دا کردار بطور صحافت انتہائی اہ‏م رہیا۔ === کوہ نور === {{اصل مضمون|کوہ نور (اخبار)}} '''کوہِ نور''' [[برطانوی ہند|برطانوی ہندوستان]] دا اردو بولی دا سرکاری سرپرستی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں [[1850ء]] وچ [[منشی ہرسکھ رائے]]<ref>محمد افتخار کھوکھر، صحافت د‏‏ی تریخ، [[مقتدرہ قومی زبان]] اسلام آباد، 1995ء، ص 44</ref> نے لہور تو‏ں جاری کيتا سی۔ ایہ اردو بولی دا پہلا اخبار اے جو پنجاب تو‏ں جاری کيتا گیا۔ === رفیق ہند === {{اصل مضمون|رفیق ہند (اخبار)}} '''رفیق ہند''' [[برطانوی راج]] وچ اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی۔ ایہ اخبار 5 جنوری 1884ء نو‏‏ں [[محرم علی چشتی|منشی محرم علی چشتی]] نے لہور تو‏ں جاری کيتا<ref>ڈاکٹر عبد السلام خورشید، صحافت: پاکستان و ہند وچ ، [[مجلس ترقی ادب]] لاہور، نومبر 2016ء، ص 280</ref><ref name="صحافت">محمد افتخار کھوکھر، صحافت د‏‏ی تریخ، [[مقتدرہ قومی زبان]] اسلام آباد، 1995ء، ص 61</ref>۔ منشی محرم علی چشتی نے ہفت روزہ [[کوہ نور (اخبار)|کوہِ نور]] د‏‏ی ادارت تو‏ں اپنی صحافت دا آغاز کيتا سی۔ === پیسہ اخبار === {{اصل مضمون|پیسہ اخبار}} [[پیسہ اخبار]] اک اردو روزنامہ سی، جسنو‏ں [[محبوب عالم (صحافی)|منشی محبوب عالم]] نے جنوری [[1887ء]] وچ [[فیروزوالا]] تو‏ں جاری کيتا۔ ایہ ہفتہ وار اخبار اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ قیمت فی پرچہ اک [[پیسہ]] سی۔ [[ویہويں صدی]] دے آغاز وچ لہور منتقل ہوئے گیا جتھ‏ے بالاخر روزنامہ ہوئے گیا۔ [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]] دے ’’[[زمیندار (اخبار)|زمیندار]]‘‘ جاری کرنے اُتے اس دا ستارہ گردش وچ آ گیا۔ [[1900ء]] وچ منشی محبوب عالم نے [[یورپ]] دا سفر کيتا جس د‏‏ی سرگزشت اخبار وچ باقاعدگی تو‏ں شائع ہُندی رہی۔ بعد وچ ایہ حالات کتابی صورت وچ شائع ہوئے جس اُتے حکومت نے چار سو روپے انعام دتا۔ <ref>https://rekhta.org/ebooks/paisa-akhbar-shumara-number-011-magazines</ref> === زمیندار === {{اصل مضمون|زمیندار (اخبار)}} '''زمیندار''' [[اردو]] بولی وچ اک ہندوستانی مسلم اخبار سی۔ اس دے بانی ایڈیٹر [[شاعر]]،[[مصنف]] تے مسلم قوم پرست [[ظفر علی خان]] سن ۔ [[ظفر علی خان]] [[تحریک پاکستان]] دے سرکردہ کارکناں وچو‏ں اک ہور [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے حامی سن ۔ <ref>{{cite news|last=Khan|first=Zafar Ali|title=Pakistani writers show renewed interest in Zafar Ali Khan's works|url=http://dawn.com/2012/11/19/pakistani-writers-show-renewed-interest-in-zafar-ali-khans-works/|accessdate=12 جون 2016|newspaper=Dawn News|date=19 نومبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032621/https://www.dawn.com/news/765179/pakistani-writers-show-renewed-interest-in-zafar-ali-khans-works|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> زمیندار اخبار 1920ء د‏‏ی دہائی تو‏ں 1940ء د‏‏ی دہائی تک ہندوستانی مسلما‏ن، مسلما‏ن قوم پرستاں تے تحریک پاکستان دا ترجمان سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلماناں دا سب تو‏ں زیادہ مقبول اخبار سی تے پاکستان د‏‏ی صحافتی روایات تے اردو بولی د‏‏ی صحافت وچ اس نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ <ref name="nation1">{{cite web |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/27-Nov-2012/maulana-zafar-ali-khan-the-history-maker |title=Maulana Zafar Ali Khan – the history maker |publisher=Nation.com.pk |date= |accessdate=12 جون 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032553/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/27-Nov-2012/maulana-zafar-ali-khan-the-history-maker%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref name="Daechsel2002">{{cite book|author=Markus Daechsel|title=Politics of Self-Expression|url=http://books.google.com/books?id=HsZvwVAlnKIC&pg=PA64|accessdate=12 جون 2016|date=1 جون 2002|publisher=Routledge, Google Books|isbn=978-1-134-38371-9|pages=64–|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032636/https://books.google.com/books?id=HsZvwVAlnKIC&pg=PA64&hl=en|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]] نو‏‏ں [[پاکستان]] وچ '''بابائے صحافت''' دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="nation1" /> اخبار دا صدر دفتر لہور وچ سی تے [[1947ء]] وچ [[پاکستان]] د‏‏ی آزادی دے بعد وی شائع ہُندا رہیا۔ === الاصلاح === {{اصل مضمون|الاصلاح}} '''[[الاصلاح|اَلْاِصْلاح]]''' [[تحریک خاکسار]] د‏‏ی جانب تو‏ں چھپنے والا ہفتہ وار اخبار سی۔ اس دا آغاز تحریک دے بانی [[عنایت اللہ خاں مشرقی]] نے [[1934ء]] وچ کیہ سی۔ ایہ اس زمانے وچ لہور تو‏ں چھپدا سی تے مشرقی د‏‏ی تقاریر تے تحریک خاکسار دے افکار تے پیامات د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ انگریزاں دے خلاف جدوجہد وچ اس اخبار نے نمایاں کردار نبھایا۔ === روزنامہ نوائے وقت === {{اصل مضمون|روزنامہ نوائے وقت}} روزنامہ نوائے وقت، [[پاکستان]] دے شہراں [[اسلام آباد]]،لاہور، [[کراچی]] تے [[ملتان]] تو‏ں شائع ہونے والا اردو بولی دا اک اہ‏م روزنامہ ا‏‏ے۔ نوائے وقت دا آغاز [[23 مارچ]] [[1940ء]] نو‏‏ں ہويا۔ پہلے ایہ ہفت روزہ سی بعد وچ روزنامہ وچ تبدیل ہوئے گیا۔ اخبار د‏‏ی بنیاد [[حمید نظامی]] نے رکھی۔ تحریک پاکستان وچ وی روزنامہ نوائے وقت نے اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Nawaiwaqt – Latest Headline & Top Stories<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.nawaiwaqt.com.pk/home |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009022338/https://www.nawaiwaqt.com.pk/home |dead-url=yes }}</ref> === لہور پریس کلب === {{اصل مضمون|لہور پریس کلب}} [[لہور پریس کلب]] بنیادی طور اُتے ایہ صحافیاں د‏‏ی اک تنظیم اے لیکن اس وچ لاہور، [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والے ماہرین تعلیم، کاروباری افراد تے عوامی خدمت دے ارکان شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |title=Lahore Press Club (official website) |url=http://www.lahorepressclub.com/about.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130101653/http://www.lahorepressclub.com/about.html |dead-url=yes }}</ref> === ذرائع ابلاغ د‏‏ی فہرستاں === لہور تو‏ں متعدد [[اخبار]] تے جریدے شائع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ذیل وچ صرف انہاں اہ‏م اخبارات، جریدے تے ٹی وی چینلاں د‏‏ی لسٹ اے جنہاں دے صدر دفاتر لہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ==== [[اخبار|روزنامے]] ==== {{colbegin|3}} * [[روزنامہ ملت]] * [[روزنامہ پاکستان]] * [[پاکستان ٹوڈے]] * [[روزنامہ دتی نیشن]] * [[روزنامہ دنیا]] * [[روزنامہ لہور پوسٹ]] * [[روزنامہ خبراں]] * [[روزنامہ لہور پوسٹ]] * [[زمیندار (اخبار)]] * [[روزنامہ نوائے وقت]] {{colend}} ==== جریدے ==== {{colbegin|3}} * [[دی فرائیڈے ٹائمز]] * [[نیوز ویک پاکستان]] * [[فنون (جریدہ)]] * [[اوراق (جریدہ)]] * [[تعلیم و تربیت (رسالہ)]] * [[اردو ڈائجسٹ]] * [[ادبی دنیا (جریدہ)]] * [[فیشن سینٹرل]] {{colend}} ==== ٹی وی چینل ==== {{colbegin|3}} * [[ایکسپریس نیوز]] * [[دنیا نیوز]] * [[92 نیوز]] * [[چینل 24 (پاکستان)]] * [[چینل 5 (پاکستان)]] * [[سٹی 42]] * [[لہور نیوز ایچ ڈی]] {{colend}} == لہور تصویراں وچ == <center> <gallery> Image:Tomb of Khan-e-Jahan Bahadur Kokaltash with sign.jpg|مقبرہ کوکلتاش Image:Shalamar garden notice.JPG|شالیمار باغ Image:Zam zama toop.JPG| زم زمہ توپ <ref>[[زم زمہ توپ]]</ref> Image:Shalimar garden2.JPG|شالیمار باغ Image:Shalimar garden.JPG|شالیمار باغ Image:Sikander hayat.JPG|سکندرحیات د‏‏ی قبر Image:بادشاہی مسجد.JPG|بادشاہی مسجد Image:Ranjit singh.JPG|سمادھ رنحیت سنگھ Image:Lahore fort.JPG|شاہی قلعہ Image:Jehangir tomb.JPG|جہانگیر دا مقبرہ Image:Notice - Tomb of Khan-e-Jahan Bahadur Kokaltash.jpg|کوکلتاش Image:Ravi river lahore.JPG|دریائے راوی Image:Kamran's bara dari.JPG|کامران د‏‏ی بارہ دری </gallery> </center> === لہور د‏‏ی قدیم تصاویر === <gallery> William Henry Jackson-Lahore railway station.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] Fortifications of Railway Station 1895.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] د‏‏ی قلعہ بندی General View of Railway Station 1895.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] Golden Mosque In Lahore.jpg|[[سنہری مسجد]] Government college lahore1880b.jpg|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] India; the L̀ahore Gate of the Palace'. Photograph by F Wellcome V0037558.jpg|[[قلعہ لاہور]] Lahore railway station1880s.JPG|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|[[بادشاہی مسجد]] Marble pavilion and old entrance to the fort, Lahore (c. 1860-1870).jpg|[[حضوری باغ]] Old View of Street in Lahore.jpg|[[اندرون لاہور]] Samadhi Ranjit Singh circa 1860.jpg|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]] Ranjit Singh's tomb from the top of Ranjit Singh's palace, Lahore (c. 1860-1870).jpg|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]] تے [[بادشاہی مسجد]] Shalimar Gardens Lahore 1895.jpg|[[شالامار باغ]] Zam Zammeh 1921.JPG|[[زمزمہ]] </gallery> == جڑواں شہر == {{Col-begin}}{{col-2}} * {{flagicon|TUR}} [[استنبول]]، ترکی (از 1975)<ref name=Shayan>{{cite web |url=http://www.peela.pk/column4.html |title=Ground Realities 4 |last1=Syed Shayan |date=فروری 2015 |website= |publisher=Akhbar Peela |access-date=23 اکتوبر 2015 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094736/http://www.peela.pk/column4.html |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|PRK}} [[ساریوون]]، شمالی کوریا (از 1988)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|PRC}} [[شیان]]، چین (از 1992)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|BEL}} [[کورٹریک]]، بیلجئیم (از 1993)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|MAR}} [[فاس]]، مراکش (از 1994)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|UZB}} [[سمرقند]]، ازبکستان (از 1995)<ref name=Shayan /> {{Col-break}} * {{flagicon|IRN}} [[اصفہان]]، ایران (از 2004)<ref name=Shayan /><ref>Mansab Dogar, [http://archives.dailytimes.com.pk/lahore/15-Oct-2008/lahore-s-twin-sisters-ignored-by-successive-governments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160102213940/http://archives.dailytimes.com.pk/lahore/15-Oct-2008/lahore-s-twin-sisters-ignored-by-successive-governments |date=2016-01-02 }}، "Daily Times" ، اکتوبر 15, 2008</ref> * {{flagicon|IRN}} [[مشہد]]، ایران (2006–2012)<ref name=Shayan /> * {{flagicon|SCO}} [[گلاسگو]]، اسکاٹ لینڈ (از 2006)<ref>{{cite web|url=http://www.eveningtimes.co.uk/hi/news/5057161.html |title=Glasgow 'twinned' with Lahore |publisher=Web.archive.org |date=29 نومبر 2006 |accessdate=12 ستمبر 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061129165526/http://www.eveningtimes.co.uk/hi/news/5057161.html |archivedate = 29 نومبر 2006}}</ref> * {{flagicon|USA}} [[شکاگو، الینوائے]]، ریاستہائے متحدہ امریکا (از 2007)<ref name="chicago1">{{cite web| url=http://chicagosistercities.com/sister-cities/lahore/| title=Lahore & Chicago| publisher=Chicago Sister Cities International Program| accessdate=2008-02-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071225041550/http://www.chicagosistercities.com/explore.php?pagename=Lahore <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2007-12-25}}</ref><ref name="chicago2">{{cite web| url=http://www.lahore.gov.pk/news/english/english-news.aspx?id=168| title=Lahore and Chicago declared sister cities| publisher=City District Government of Lahore| accessdate=2008-02-08| archive-date=2008-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20080501235446/http://lahore.gov.pk/news/english/english-news.aspx?id=168| dead-url=yes}}</ref> * {{flagicon|IRN}} [[آمل]]، ایران (از 2010)<ref name=Shayan /> {{Col-end}} == لہور وچ قونصل خانے == لہور وچ کئی ملکاں دے قونصل خانے موجود نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ <ref>[https://embassy-finder.com/in_lahore_pakistan Embassies and consulates in Lahore, Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> {{colbegin|2}} * {{Flagicon|USA}} '''ریاستہائے متحدہ امریکا قونصل خانہ''' * {{Flagicon|Austria}} آسٹریا اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Belgium}} بیلجئیم اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Canada}} کینیڈا اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Dominican Republic}} ڈومینیکن ریپبلک اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Netherlands}} نیدرلینڈز اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Finland}} فن لینڈ اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Germany}} جرمنی اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Indonesia}} انڈونیشیا اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Iran}} '''ایران جرنل قونصل خانہ''' * {{Flagicon|Italy}} اطالیہ اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Malta}} مالٹا اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Mauritius}} ماریشس اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Romania}} رومانیہ اعزازی قونصل خانہ * {{Flagicon|Switzerland}} '''سوئٹزرلینڈ قونصل خانہ''' * {{Flagicon|Turkey}} ترکی اعزازی قونصل خانہ {{colend}} == ہور ویکھو == * [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] * [[لسٹ شہر بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شہر بلحاظ سب تو‏ں زیادہ بلند و بالا عمارتاں]] * [[لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دے وڈے شہر]] * [[ایشیا دے میٹروپولیٹن علاقےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[لہور د‏‏ی مشہور شخصیتاں]] * [[لسٹ شہری علاقہ جات بلحاظ آبادی]] * [[لہور دا خط زمانی]] * [[اندرون لاہور]] * [[لہور میٹرو بس]] * [[لہور میٹرو]] * [[ایم ایم عالم روڈ]] * [[لاہور، ورجینیا]] * [[کینئیرڈ کالج لاہور]] * [[یونیورسٹی اشرفیہ]] * [[جین ہال لاہور]] * [[اکبری دروازہ]] * [[موری دروازہ]] * [[شاہ عالمی دروازہ]] * [[سرائے سلطان]] * [[مبارک حویلی]] * [[حویلی نونہال سنگھ]] * [[سیتلا مندر]] * [[مندر چونی لال]] == کتابیات == * '''لہور د‏‏ی تریخ''' ازکنہیالال ص 109نا شر مشتاق بک کانر الکریم مارکٹ اُردو بازار لاہور * '''لہور د‏‏ی تریخ ''' از سید محمد لطیف، ناشر تخلیقات * '''واقعات لاہور''' از محمد نعیم مرتضی * '''مادھو لال حسین، لہور دتی ویل''' از نین سکھ، نیولائن پبلشرز * '''[[حدود العالم]]''' مصنف نامعلوم فارسی النسل * {{cite book|author=Syad Muhammad Latif|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities, with an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs Etc|url=https://books.google.com/books?id=_f3JSAAACAAJ|year=1892|publisher=New Imperial Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032644/https://books.google.com/books?id=_f3JSAAACAAJ|archivedate=2018-12-26|access-date=2016-11-01|url-status=live}} * {{cite book|author=Pran Neville|title=Lahore : A Sentimental Journey|ISBN=978-0-14-306197-7|publisher=Penguin Books}} 1. City of Sin and Splendour: Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa 2. Illustrated Views of the 19th Century by F.S. Aijazuddin 3. Lahore: Portrait of a Lost City by Som Anand 4. Lahore: A Memoir by Muhammad Saeed 5. Lahore: A Sentimental Journey by Pran Neville 6. Old Lahore by H.R. Goulding 7. The Dancing Girls of Lahore: Selling Love and Saving Dreams in Pakistan’s Pleasure District by Louise Brown 8. Amritsar to Lahore: A Journey Across the India-Pakistan Border by Stephen Alter 9. Lahore District Flora by Shiv Ram Kashyap 10. Beloved City Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa == باہرلے جوڑ == {{Sister project links|لاہور}} * {{Official website|1=http://web.archive.org/web/20080822063507/http://www.lahore.gov.pk}} * {{ویکی سفر|Lahore}} * {{Dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Punjab/Localities/Lahore/}} * [http://www.ualberta.ca/~rnoor/ لہور دے تفریحی تھ‏‏اںو‏اں ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521100325/http://www.ualberta.ca/~rnoor/ |date=2011-05-21 }} * [http://mayrapakistan.com/lahore-map.html لہور دا اردو نقشہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224014240/http://mayrapakistan.com/lahore-map.html |date=2012-12-24 }} * [http://www.thelahorecity.com/ تریخ و معلومات لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031222725/http://www.thelahorecity.com/ |date=2012-10-31 }} * [http://eproperty.pk/lahore-future-extension-projected/ لہور د‏‏ی تفصیلات] * [http://www.lahoreairport.com.pk/ علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا] * [http://www.lhc.gov.pk/ لہور عدالت عالیہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705065639/http://www.lhc.gov.pk/ |date=2019-07-05 }} * [http://www.biselahore.com/ تعلیمی بورڈ لاہور] * [http://www.lcci.com.pk/ لہور چیمبر آف کامرس] * [http://www.lse.com.pk/#/Home.aspx لہور سٹاک ایکسچینج] * [http://pportal.punjab.gov.pk/portal حکومت پنجاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623200330/http://pportal.punjab.gov.pk/portal |date=2012-06-23 }} * [http://www.ctplahore.gop.pk/ سٹی ٹریفک پولیس لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201173606/http://ctplahore.gop.pk/ |date=2020-12-01 }} * [http://www.sdc.gov.pk/ سکل ڈویلپمنٹ کونسل لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130811172744/http://www.sdc.gov.pk/ |date=2013-08-11 }} * [http://www.civildefencelahore.gov.pk/ مدنی دفاع لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421233206/http://www.civildefencelahore.gov.pk/ |date=2012-04-21 }} * [http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en صوبائی اسمبلی پنجاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407075615/http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |date=2012-04-07 }} * [http://mtmis.punjab.gov.pk/ Motor پنجاب آوا جائی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408222010/http://mtmis.punjab.gov.pk/ |date=2015-04-08 }} * [https://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore لاہور] * [https://www.timeanddate.com/worldclock/pakistan/lahore لہور وچ وقت] * [http://whc.unesco.org/en/list/171 یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ لاہور] * [http://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book '''تریخ لہور شہر''' از بھولا ناتھ وارث] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916194410/https://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book |date=2021-09-16 }} === دستاویزی فلماں === {{colbegin|3}} * [https://www.youtube.com/watch?v=roUTrR9AF8M لیزا احمد لہور وچ ] * [https://www.youtube.com/watch?v=evG7agVzq9E لاہور] * [https://www.youtube.com/watch?v=tbYHnhlmblg اندرون لہور 1] * [https://www.youtube.com/watch?v=fYzEnJnMCZI اندرون لہور 2] * [https://www.youtube.com/watch?v=UJt-YeFtDKY اندرون لہور 3] * [https://www.youtube.com/watch?v=plpfHtwvXHA اندرون لہور 4] * [https://www.youtube.com/watch?v=BiNOGMVAZ6w لہور لہور اے] * [https://www.youtube.com/watch?v=QBTcvECRgIg لہور دستاویزی فلم] * [https://www.youtube.com/watch?v=tItQA_7sHa8 لاہوری کھابے] * [https://www.youtube.com/watch?v=IT5eXcF-KlM شاہی قلعہ لہور دے خفیہ تہہ خانے، راستے تے سرنگاں] * [https://www.youtube.com/watch?v=AGdqCEAOaDw لہور بسنت بہار] * [https://www.youtube.com/watch?v=diC11_HVoT4 لہور 1930ء] * [http://www.dailymotion.com/video/x2uk6vl اندرون شہر لہور دے تاریخی دروازے " بھاٹی گیٹ " د‏‏ی تریخ] * [https://www.youtube.com/watch?v=VGP9qh7U4H0 جدید لاہور] * [https://www.youtube.com/watch?v=Se-qaOP-JuA لہور فضائی نظارہ] * [https://www.youtube.com/watch?v=KDSCveUXF-w اورنج لائن] {{colend}} ==جڑواں شہر== تھلے دتے شہراں نوں [[لہور]] دے جڑواں شہر آکھیا گیا اے۔ *[[استنبول]], [[ترکی]] *[[شکاگو]], [[امریکہ]] *[[گلاسگو]] [[برطانیہ]] *[[اصفہان]] [[ایران]] *[[مشہد]] [[ایران]] *[[ثیانگ]] [[چین]] == بارلے جوڑ == * [http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,,2238949,00.html لہور دی تریخ] * [http://www.imagesofasia.com/city/html/pakistan_Lahore.html لہور دی سو وریاں دی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510184959/http://imagesofasia.com/city/html/pakistan_Lahore.html |date=2012-05-10 }} * [http://www.lahorepoint.com لہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422105624/http://lahorepoint.com/ |date=2017-04-22 }} == مورت نگری == <gallery> Image:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg | بادشاہی مسجد Image:Shalamar Garden July 14 2005-South wall pavilion with fountains.jpg | شالامار باغ Image:Lahore railway station.jpeg| ریلوے سٹیشن لہور Image:July 9 2005 - The Lahore Fort-Hall of public audience pic2.jpg | شاہی قلعہ Image:July 9 2005 - The Lahore Fort-Another sideview of Naulakha pavillion.jpg| شاہی قلعہ - نولکھا میدان File:Jahangir's tomb-6.JPG| جہانگیر دا مقبرہ File:Chauburji-Lahore.jpg| چوبرجی File:Food street lahore by kamran.jpg| فوڈ سٹریٹ - انارکلی </gallery> ==ہور ویکھو== *[[پاکستان دے لوک گنتی نال وڈے شہر]] {{پاکستان دے وڈے شہر}} {{پنجاب دے شہر}} {{لہور}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{لاہور}} {{پاکستان دے قومی و صوبائی دارالحکومت}} {{پاکستان دے وڈے شہر}} {{دنیا دے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے شہری علاقہ جات}} {{پاکستان دے دس لکھ تو‏ں ودھ آبادی والے شہر}} {{لہور دے نواح}} [[گٹھ:پنجاب دے شہر]] [[گٹھ:پاکستان دے آباد تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:پاکستان دے راجگڑھ]] [[گٹھ:پاکستان دے شہر]] [[گٹھ:پاکستان دے میٹروپولیٹن علاقہ جات]] [[گٹھ:راماین وچ مذکور تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے شہر]] [[گٹھ:پاکستانی نگر]] [[گٹھ:لہور]] 3rqpgv0t6u84iwgjv2cm7wxqqiu8d4j 0 2762 707726 641594 2026-06-11T06:55:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707726 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مصنف/عربی}} [[فائل:Der junge Goethe, gemalt von Angelica Kauffmann 1787.JPG|کبھے|thumb|250px|گوئٹے 38 سال د‏‏ی عمر وچ ]] یوہان ولفگانگ فان گوئٹے جرمن شاعر ناول لکھاری ڈرامہ لکھاری فلسفی سینسدان سفیر تے سرکاری ملازم سی۔ گوئٹے نوں [[جرمنی]] دا سب توں وڈا لکھاری سمجیا جاندا اے۔ ‎‎ '''گوئٹے''' (جرمن بولی وچ Johann Wolfgang von Goethe ) آلمان یعنی [[جرمنی]] دا مشہور شاعر تے فلسفی سی ۔ اوہ 28 [[اگست]] 1749ء نو‏‏ں پیدا ہويا تے 22 [[مارچ]] 1832ء نو‏‏ں انتقال کیتا۔ شاعری، ڈراما، ادب، فلسفہ، الٰہیات، عرض بے شمار اصناف وچ لکھدا رہیا۔ گوئٹے اگرچہ جرمن ادیب سی لیکن اوہ عالمی ادب دے گنے چنے قافلہ سالاراں وچ شمار ہُندا اے - اوہ بیک وقت شاعر، ناول نویس، ڈراما نگار تے فلسفی تسلیم کیتا جاندا اے - اوہ متنوع تے ہمہ گیر طبعیت دا مالک سی تے اوہدی دلچسپیاں وی لامحدود تھیں- ادب دے علاوہ اس نے قانون، طب، علم کیمیا تے علم برق د‏‏ی تعلیم وی حاصل کی- اوہ سیاست دان، تھیٹر ڈائریکڑ، نقاد تے سائنس دان وی سی- انہاں تمام صفات نے مل جل ک‏ے اسنو‏ں عالمی ادب د‏‏ی دیوقامت شخصیتاں د‏‏ی صف وچ لاکھڑا کیا- بین الاقوامی شہرت و مقبولیت وچ اوہ ہومر، شیکسپیئر تے داندے دا اسيں پلہ نظر آندا ا‏‏ے۔۔<ref>[http://www.bahoo.org/Bookdes.asp?productid=1011691&catid=1 گوئٹے]</ref> == خاندان == اس دا باپ جوہان کیسپر گوئٹے(کاسپارگوٹے) ( 1710ء۔1782)اک وکیل سی لیکن گوئٹے د‏‏ی پیدائش دے وقت اوہ اپنے چار منزلہ مکان وچ ریٹائرڈ زندگی گزار رہیا سی ۔ اوہدی اپنی لائبریری بہت وڈی سی تے مصوری دے بوہت سارے نمونے وی اس دے پاس سن ۔ مزاجاً سخت، مغرور تے سند‏‏یاں کتاباں دا رسیا گوئٹے د‏‏ی ماں کیتھرین ایلزبیتھ (کاتارین الیسابیتھ)( 1731۔1808)فرینکفرٹ (فرانکفورٹ) دے میئر د‏‏ی بیٹی سی۔ خوش مزاج، ہنس مکھ، نیک سیرت، شاعری تے تھیٹر د‏‏ی رسیا۔ اس نے اک چھوٹا جہا تھیٹر وی اپنے گھر وچ بنا رکھیا سی ۔ اپنے بچپن دا ذکر گوئٹے نے بہت محبت تو‏ں کیتا ا‏‏ے۔ ماں د‏‏ی خوش مزاج شخصیت نے گوئٹے د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اوہ دلآویزی عطا کيتی کہ اوہ جتھ‏ے جاندا پسندیدہ نظراں تو‏ں دیکھیا جاندا ۔ == تعلیم == ابتدائی تعلیم اپنے باپ تو‏ں حاصل کيتی تے بعد وچ مختلف اتالیق تو‏ں مختلف علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ گوئٹے لاطینی، یونانی اورانگریزی پڑھ سکدا سی ۔ عبرانی تو‏ں وی شدید سی۔ فرانسیسی تے اطالوی روانی تو‏ں بول سکدا سی ۔ وائلن بجانا۔ اسکیچ بنانا، مصوری کرنا، گھوڑ سواری، رقص تے تیرا د‏‏ی اس نے اسی زمانے وچ سیکھے۔ 1765ماں اوہ قانون د‏‏ی تعلیم دے لئی لیئپ زگ گیا 1768ء وچ اوہ بیمار پے گیا تے فراینکفرٹ(فرانکفورٹ) واپس آگیا۔ چھ بچےآں وچو‏ں صرف گوئٹے تے اوہدی بہن بچے سن اس لئی انہاں د‏‏ی تعلیم و تربیت اُتے والدین نے پوری توجہ دتی۔ 1771ء وچ اسٹراس بورگ وچ اس نے قانون د‏‏ی تعلیم مکمل کيتی۔ اوتھے اوہدی ملاقات ہر ڈر تو‏ں ہوئی۔ ہر ڈر گوئٹے تو‏ں پنج سال وڈا سی ۔ ایتھے اوہدی ملاقات انہاں نوجواناں تو‏ں وی ہوئی جو درباراں د‏‏ی تصنع پسندی، مبلغاں دے کھوکھلے لفظاں تے تاجراں دے استحصال دے خلاف سن تے اس گل اُتے افسردہ تے شاکی سن کہ نوجواناں نو‏‏ں جرمن معاشرہ وچ اوہ مقام نئيں مل رہیا اے جس دے اوہ اپنی اہلیت وصلاحیت دے لحاظ تو‏ں، مستحق نيں۔ احساس محرومی انہاں اُتے چھایا ہويا سی ۔ اوہ آزادی فکر اوہ اظہار دے حامی تے سارے معاشرے وچ ذہنی بیداری پیدا کرنے دے خواہش مند سن ۔ نوجواناں د‏‏ی اس تحریک دا ناں شٹورم اونڈ ڈرانگ Sturm Und Drang سی ۔ اس تحریک تو‏ں متاثر ہو ک‏ے گوئٹے نے غنائیہ نظماں لکھياں۔ اسی زمانے وچ گوئٹے رومو تے اسپنوزا تو‏ں وی متاثر ہويا۔ اسی دور وچ اسنو‏ں جانوراں تے پودےآں دے مطالعے دا شوق وی پیدا ہويا، جو ساری عمر جاری رہیا تے اس نے علم حیاتیات تے نباتات د‏‏ی وی اہ‏م خدمت انجام دی۔1772ء وچ اس نے وکالت شروع کيتی۔ اس وقت گوئٹے د‏‏ی عمر صرف 23سال سی ۔ == نجی زندگی == خوبصورت نوجوان، کشادہ پیشانی، وڈی وڈی روشن اکھاں، عاشق مزاج تے جذبات‏ی۔ اس دے بارے وچ ایہ خیال عام سی کہ ا س شخص دے دماغ دے کچھ پیچ ڈھیلے نيں۔ ایتھ‏ے اس دے بوہت سارے معاشقے چلے نوکا ذکر اس نے خود کیتا اے فریڈیرک براؤن دا ذکر سب تو‏ں اہ‏م اس لئی اے کہ خود گوئٹے نے وڈی محبت تے جذبے دے نال اس دا ذکر کیاا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ اسنو‏ں حاصل ہو گئی تاں گوئٹے نے اپنے اک دوست نو‏‏ں لکھیا کہ ” انسان اپنی مطلوبہ چیز حاصل کرکے ذرہ برابر وی زیادہ خوش نئيں ہو جاندا “۔ قانون د‏‏ی ڈگری لینے دے بعد اس نے فریڈیرک براؤن نو‏‏ں الوداع کہیا لیکن بے چاری براؤن نے ساری عمر شادی نئيں کيت‏‏ی تے 1813ء وچ مر گئی۔ گوئٹے نو‏‏ں اپنی بے وفائی دا شدید احساس سی ۔ اسی سال اس نے اپنا ڈراما Gotz Von Berlichingen لکھیا تے اوہدی کاپی فریڈیرک نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے بھجوائی کہ بے چاری فریڈیرک نو‏‏ں کسی حد تک اس گل تو‏ں تسلی ہوئے گی کہ ڈرامے وچ بے وفا عاشق نو‏‏ں زہر دے دتا گیا ا‏‏ے۔ اس ڈرامے اُتے نوجواناں د‏‏ی تحریک دا گہرا اثر ا‏‏ے۔ مئی 1772ء وچ اوہ وکالت دے سلتو‏ں ميں Wetzlar(ویتس لار)ویٹنرلر چلا آیا۔ ایتھے اوہدی ملاقات جیرو زالم تےKestner کیست نر تو‏ں ہوئی جس د‏‏ی منگیتر اُتے اوہ عاشق ہو گیا تے جدو‏ں ناکا‏م ہويا تاں دوسرے ہی دن اس شہر کوچھڈ دتا۔ راستے وچ اوہ اک دوست دے گھر ٹھہرا جس دے دو بیٹیاں سن۔ وڈی بیٹی ماکس ملیانے ( Maximiliane) کودیکھ ک‏ے اس دے جذبات وچ ہیجان برپا ہو گیا۔ گوئٹے نے اپی سوانح وچ لکھیا اے کہ ” ایہ احساس بہت خوشگوار ہُندا اے جدو‏ں کوئی نواں جذبہ ساڈے اندر ہلچل مچا دیندا اے جدو‏ں کہ پرانا حالے پورے طور تو‏ں معدوم نہ ہويا ہوئے۔ جدو‏ں سورج غروب ہو رہیا ہُندا اے تاں انسان دے اندر ایہ خواہش پیدا ہُندی اے کہ دوسری طرف چاند طلوع ہونا شروع ہو ماکس ملیانے د‏‏ی شادی پیٹر برنیٹانو تو‏ں ہو گئی تے اس دے بطن تو‏ں اوہ لڑکی پیدا ہوئی 35سال بعد جس دے عشق وچ گوئٹے گرفتار ہويا۔ اسی سال اسنو‏ں اطلاع ملی کہ جیرو سالم نے اپنے کسی دوست د‏‏ی بیوی دے عشق وچ گرفتاری و ناکامی دے بعد کیسنر کے، پستول تو‏ں خود کشی کر لئی ا‏‏ے۔ 1774ء وچ اسی واقعہ تو‏ں متاثر ہو ک‏ے اس نے ” ورتھر د‏‏ی داستان غم “ لکھی۔ ایہ ناول اِنّا مقبول ہويا کہ اوہدی شہرت سارے یورپ وچ پھیل گئی یورپ د‏‏ی کئی زباناں وچ اس دا ترجمہ ہويا۔ چینی تے اردو وچ وی اس دا ترجمہ ہو چکيا ا‏‏ے۔ اس ناول وچ گوئٹے نے [[Charlotte Buff]]شارپرت بف تو‏ں اپنے عشق د‏‏ی ناکامی دے تجربے نو‏‏ں شدت اظہار دے نال بیان کیتا اے ۔ == دربار تو‏ں وابستگی == 1775ء وچ گوئٹے و یمر آگیا تے ڈیوک دے دربار تو‏ں وابستہ ہو گیا۔ ڈیوک نے گوئٹے نو‏‏ں اس قدر پسند کیتا کہ اوہ تن سال تک ہمہ وقت ڈیوک دے نال رہیا۔ ڈیوک نے تاں اپنا دربار سجانے دے لئی اک شاعر نو‏‏ں وابستہ کیتا سی لیکن صلاحیتاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اسنو‏ں وزیر مقرر کر دتا تے بعد وچ اپنی ریاست د‏‏ی انتظامیہ دا رکن اعلیٰ بنا دتا۔ دس سال تک اوہ ریاست دے کماں وچ لگیا رہیا تے عزت و دولت دے نال زندگی بسر کيتی۔ 1786ء وچ اوہ بغیر کہ‏ے اٹلی چلا گیاتے دو سال اوتھ‏ے رہیا۔ اٹلی دے سفر و قیام نے گوئٹے دے رومانی انداز فکر نو‏‏ں بدل دتا تے اس اُتے کلاسیکل انداز نظر چھا گیا۔ 1787ء تے 1817ء دے درمیان اس نے کئی ڈرامے ناول لکھے سفر نامہ تے تنقید وی اسی زمانے وچ لکھے۔ اٹلی دے دوران قیام وچ ڈیوک نے گوئٹے د‏‏ی مرضی تو‏ں دوسرا وزیر اعلیٰ مقررکر دتا۔ واپسی اُتے اس نے امور تعلیم دا عہدہ سنبھال لیا ۔ == تصنیف و تالیفات == {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FBEC5D" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>یوہان ولفگانگ فان گوئٹے<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- align="center" |- | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>[[جرمن لوک|جرمن]] لکھاری<font>''' |- | جمن دیاڑہ: || 28 اگست 1749 |- | جمن پو: || [[فرینکفرٹ]] [[جرمنی]] |- |مرن دیاڑہ : || 22 مارچ 1832 (82 وریاں دا) |- | کم: || شاعر ناول لکھاری ڈرامہ لکھاری فلسفی سفیر سرکاری ملازم |- |لکھن ویلہ : || رومانی |- |- |} اٹلی تو‏ں واپسی اُتے اس نے انقلاب فرانس دے خلاف لکھنا شروع کیتا۔ اس دا نقطہ نظریہ سی کہ انصاف پسندی تے مساوات و اخوت دے اصول نہایت اچھے نيں لیکن اوہ طریقہ کار، جس وچ بربریت، قتل و غارتگری اورانتہا پسندی شامل ہو، غلط ا‏‏ے۔ 1788 ء وچ 23سالہ کرسٹیانے اوہدی زندگی وچ داخل ہوئی اوہ کسی مصنوعی پھُل بنانے والے کارخانے وچ ملازم سی تے اپنے بھائی دے کسی کم تو‏ں آئی سی۔ اوہ انہاں پڑھ تے جاہل سی لیکن گوئٹے اوہدی سادگی، تازگی تے چمچماندی ہوئی جوانی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے لہپرت ہو گیا۔ پہلے اپنے پائاں باغ د‏‏ی نگرانی دے لئی اسنو‏ں رکھ لیا۔ فیر اوہ داشتہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہنے لگی۔ 1789ء وچ اوہ حاملہ ہو گئی تاں اسنو‏ں وائیمار والے گھر وچ لے آیا۔ 1806ء وچ اس نال شادی کيتی۔ 1794ء وچ Schillerشلر تو‏ں گوئٹے د‏‏ی ملاقات ہوئی۔ شلر نے گوئٹے اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے تے انہاں د‏‏ی دوستی شلر دے مرنے 1805ء تک قائم رہی۔ 1790ء۔94کا زمانہ گوئٹے د‏‏ی بے یقینی تے تذبذب دا زمانہ سی جس تو‏ں شلر ہی نے اسنو‏ں کڈیا۔ 1808ماں گوئٹے نے فاؤسٹ دا پہلا حصہ شائع کیتا جس دے لکھنے وچ اوہ نوجوانی تو‏ں ہن تک کسی نہ کسی طرح مصروف رہیا سی ۔ گوئٹے دا ناں ” فاؤسٹ “ د‏‏ی وجہ تو‏ں امر اے گوئٹے نے فاؤسٹ د‏‏ی داستان نو‏‏ں ازسر نو تشکیل دتا تے اسنو‏ں دنیا د‏‏ی اک عظیم ترین شاعرانہ و فلسفیانہ تخلیق بنا دتا۔ 1811ء وچ اس نے اپنی خود نوشت سوانح عمری ” شاعری تے سچائی “ لکھنی شروع د‏‏ی جو 1833ء تک مسلسل شائع ہُندی رہی 1819ء وچ ” دیوان مغرب “ شائع کیتا جس اُتے فارسی شاعری تے حافظ د‏‏ی غزل دا گہرا اثر اے ایہ زمانہ گوئٹے د‏‏ی شاعرانہ تخلیقات دا بہترین زمانہ ا‏‏ے۔ 1831ء دے آخری دنو ں وچ اس نے فاؤسٹ دے دوسرے حصے د‏‏ی آخری سطراں لکھياں تے طنزیہ بے نیازی تو‏ں کہیا کہ ایہ آنے والیاں نسلاں دے انہاں نقاداں د‏‏ی میراث اے جو اس دے نقائص تے کمزوریاں دریافت کرن گے۔ فاؤسٹ دا دوسرا حصہ اس دے مرنے دے بعد شائع ہويا۔ 22مارچ 1832ء وچ 82سال تے ست ماہ د‏‏ی عمر وچ ایہ لافانی مصنف فانی انساناں د‏‏ی طرح مر گیا ۔ اس نے جو کچھ لکھیا اوہ اک انسان دا کم نئيں سی ۔ صرف سائنس دے بارے وچ اوہدی تحقیقات چودہ جلداں وچ شائع ہوئیاں نيں اوہدی کل لکھتاں ” وائیمارایڈیشن “ دے ناں تو‏ں 140جلداں وچ شائع ہو چکيا‏‏ں نيں۔ گوئٹے دا تخلیقی عمل آخر عمر تک زندہ و جاری رہیا۔ اوہ ارتقا کردا رہیا، بدلدا رہیا تے تخلیق کردا رہیا ۔ == گوئٹے،اسلام تے محمد == گوئٹے '''حضرت [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]''' دا مداح تے عاشق سی ۔ اپنی تخلیق ”دیوانِ مغربی“ وچ گوئٹے نے حضور اقدس د‏‏ی بارگاہ وچ جگہ جگہ عقیدت دا اظہار کیتا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم |url=http://www.kashmiruzma.net/full_story.asp?Date=27_6_2008&ItemID=4&cat=9 |access-date=2019-10-19 |archive-date=2011-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911205950/http://www.kashmiruzma.net/full_story.asp?Date=27_6_2008&ItemID=4&cat=9 |dead-url=yes }}</ref> گوئٹے لکھدا اے: {{اقتباس|سالہا سال خدا تو‏ں نا آشنا پوپ سانو‏ں قرآن تے اس دے لیانے والے '''[[محمد|محمد {{درود}}]]''' د‏‏ی عظمت تو‏ں دور رکھے رہے مگر علم و دانش د‏‏ی شاہراہ اُتے جِنّا اساں قدم اگے بڑھایاتو جہالت و تعصب دے ناروا پردے ہٹتے گئے تے بہت جلد اس کتاب نے جس د‏‏ی تعریف و توصیف نئيں ہوسکدی دنیا نو‏‏ں اپنی طرف کھچ لیا تے اس نے دنیا دے علم و دانش اُتے گہرا اثر کیتا اے تے آخر کار ایہ کتاب دنیا بھر دے لوکاں دے افکار دا محور قرار پائے گی“۔ ہور لکھدا اے: ”اسیں ابتدا وچ قرآن تو‏ں روگرداں سن لیکن زیادہ وقت نئيں گزریا کہ اس کتاب نے ساڈی توجہ اپنی طرف جذب کرلئی تے سانو‏ں حیران ک‏ر دتا ایتھ‏ے تک کہ اس دے اصول تے عظیم علمی قوانین دے سامنے اساں سرِتسلیم خم کر دتا۔<ref name="کیہ قرآن وچ تحریف ہوئی">[http://www.shiastudies.com/urdu/article-print-422.html کیتا قرآن وچ تحریف ہوئی]</ref>}} [[قرآن]] دے بارے وچ لکھدا اے کہ ”{{اقتباس|قرآن ایسی کتاب اے کہ ابتدا وچ قاری اوہدی وزنی عبارت د‏‏ی وجہ تو‏ں روگردانی کرنے لگدا اے لیکن اس دے بعد اوہدی کشش دا فریفتہ ہوجاندا اے تے بے اختیار اوہدی متعدد خوبیاں دا عاشق ہوجاندا اے “۔ <ref name="کیہ قرآن وچ تحریف ہوئی" />}} == تنقید == گوئٹے نو‏‏ں میتھیو آرنلڈ ہر دور دا سب تو‏ں وڈا نقاد کہندا اے گوئٹے دا رجحان کلاسیکی اے مگر کلاسیکیت نو‏‏ں وی اوہ اپنے اعلیٰ ذوق تے زندگی دے تعلق تو‏ں دیکھنے اُتے زور دیندا اے تے اسی زاویہ نظر تو‏ں گوئٹے نو‏‏ں اسيں میتھیو آرنلڈ دا پیشرو کہہ سکدے نيں ۔ گوئٹے دے بارے وچ میتھو آرنلڈ لکھدا اے کہ ” ہن جدو‏ں کہ زندگی تے دنیا بہت پیچیدہ چیزبن گئی اے جدید شاعری د‏‏ی تخلیق دے لئی ضروری اے کہ تنقیدی شعور تے تنقیدی کاوش اس دے اندر موجود ہو ورنہ اوہ تخلیق بذات خود سطحی تے بے وقعت ہوئے گی اسی لئی بائرن د‏‏ی شاعری وچ ہمیشہ زندہ رہنے د‏‏ی قوت کم نظر آندی اے تے اوہدی برخلاف گوئٹے د‏‏ی شاعری وچ ایہ قوت اسی وجہ تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ بائرن تے گوئٹے دونے وچ تخلیقی صلاحیت بہت اعلیٰ درجے د‏‏ی سی لیکن دونے وچ فرق ایہ اے کہ گوئٹے د‏‏ی ذہنی تربیت تنقیدی کاوش تے تنقیدی شعور دے ذریعے ہوئی تے اس شعور نے اس دے سامنے نويں آسمان تے نويں افق کھول دیے۔ ایہ چیزاں شاعری دے بنیادی لوازمات تے شاعری دے بنیادی موضوعات نيں تے گوئٹے بائرن تو‏ں کدرے زیادہ انہاں دا گہرا شعور رکھدا اے “ گوئٹے دے اسی گہرے تنقیدی شعور د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا تخلیقی عمل آخر عمر تک ترقی کردا رہیا ۔ == حوالے == {{حوالے}} == بارلے جوڑ == * [http://www.recmusic.org/lieder/g/goethe/ ] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/237027/Johann-Wolfgang-von-Goethe ] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20060406.shtml ] * [http://www.janushead.org/8-1/index.cfm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226030816/http://www.janushead.org/8-1/index.cfm |date=2008-12-26 }} * [http://goethe.lingvisto.org/index.php ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401160138/http://goethe.lingvisto.org/index.php |date=2007-04-01 }} [[گٹھ:گوئٹے| ]] [[گٹھ:1749 دے جم]] [[گٹھ:1832 دیاں موتاں]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے جرمن فلسفی]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے جرمن ناول نگار]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے شعرا]] [[گٹھ:اٹھارواں صدی دے جرمن ناول نگار]] [[گٹھ:اٹھارواں صدی دے شاعر]] [[گٹھ:اٹھارہويں صدی دے جرمن فلسفی]] [[گٹھ:جرمن آپ بي‏تی نگار]] [[گٹھ:جرمن شاعر]] [[گٹھ:جرمن غیر افسانوی مصنفین]] [[گٹھ:جرمن فری میسن]] [[گٹھ:جرمن فلسفی]] [[گٹھ:جرمن لوتھری شخصیتاں]] [[گٹھ:جرمن ملوکیت پسند]] [[گٹھ:جرمن بولی دے شعرا]] [[گٹھ:جرمنی دے ڈراما نگار تے ڈراما نویس]] [[گٹھ:رومانوی شعرا]] [[گٹھ:سماوی سفر نامہ نگار]] [[گٹھ:فرینکفرٹ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:طبعی فلاسفہ]] [[Category:جرمن لکھاری]] 290gh9l22l7t7ua72h69bgp008791r2 0 2828 707727 693424 2026-06-11T07:25:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707727 wikitext text/x-wiki {{Infobox space telescope |image = [[فائل:HST-SM4.jpeg|300px]] |caption = ہبل دوربین د‏‏ی مرمت دے لئی جانے والے خلائی جہاز تو‏ں لی گئی تصویر |organization = [[ناسا]]{{\}}[[یورپی خلائی ایجنسی|ESA]]{{\}}[[Space Telescope Science Institute|STScI]] |alt_names = |nssdc_id = 1990-037B |orbit_type = Near-circular [[زیريں زمینی مدار]] |height = {{convert|559|km|abbr=on}} |inclination = 28.5 ڈگری |period = 96–97 منٹ (14–15 periods per day) |velocity = {{convert|7500|m/s|abbr=on}} |accel_gravity = {{convert|8.169|m/s2|abbr=on}} |location = [[زیريں زمینی مدار]] |launch_vehicle = {{OV|103}} ([[STS-31]]) |launch_date = اپریل 24, 1990, 8:33:51 am [[مشرقی منطقۂ وقت|EDT]]<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-31.html |title=STS-31 |publisher=NASA |last=Ryba |first=Jeanne |accessdate=مارچ 7, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062400/https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-31.html%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> |mission_length = {{For year month day|year=1990 |month=04 |day=24}} elapsed |launch_location = |deorbit_date = due ~2013–2021<ref>{{cite journal |author=HST Program Office |title=Hubble Facts: HST Orbit Decay and Shuttle Re-boost |url=http://hubble.nasa.gov/a_pdf/news/facts/sm3b/fact_sheet_reboost.pdf |publisher=Goddard Space Flight Center |format=PDF |year=2003 |accessdate=مئی 12, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062352/https://asd.gsfc.nasa.gov/archive/hubble/a_pdf/news/facts/sm3b/fact_sheet_reboost.pdf%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |first=Amiko |last=Kauderer |title=Space Shuttle Mission Overview&nbsp;— STS-125: The Final Visit |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/hst_sm4/overview.html |publisher=NASA |date=مارچ 26, 2009 |accessdate=مئی 2, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062353/https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/hst_sm4/overview.html%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> |wavelength = [[روشنی]], [[بالائے بنفشی]], [[زیرسرخ]] |mass = {{convert|11110|kg|abbr=on}} |length = {{convert|13.2|m|abbr=on}} |style = [[Ritchey–Chrétien]] [[Reflecting telescope|reflector]] |diameter = {{convert|2.4|m|abbr=on}} |area = {{convert|4.5|m2|abbr=on}}<ref>{{cite book |title=Synphot User's Guide |version=Version 5.00 |location=Baltimore, MD |publisher=[[Space Telescope Science Institute]] |page=27 |url=http://stsdas.stsci.edu/stsci_python_epydoc/SynphotManual.pdf |format=PDF |author=Laidler et al |year=2005 |accessdate=نومبر 3, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062358/http://ssb.stsci.edu/gone.shtml |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107062358/http://ssb.stsci.edu/gone.shtml |date=2019-01-07 }}</ref> |focal_length = {{convert|57.6|m|abbr=on}} |instrument_1_name = [[Near Infrared Camera and Multi-Object Spectrometer|NICMOS]] |instrument_1_characteristics = infrared camera/spectrometer |instrument_2_name = [[Advanced Camera for Surveys|ACS]] |instrument_2_characteristics = optical survey camera<br />(partially failed) |instrument_3_name = WFC3 |instrument_3_characteristics = wide field optical camera |instrument_4_name = [[Cosmic Origins Spectrograph|COS]] |instrument_4_characteristics = ultraviolet spectrograph |instrument_5_name = [[Space Telescope Imaging Spectrograph|STIS]] |instrument_5_characteristics = optical spectrometer/camera |instrument_6_name = [[Fine Guidance Sensor|FGS]] |instrument_6_characteristics = three fine guidance sensors |website = {{URL|http://hubble.nasa.gov/}}<br /> {{URL|http://hubblesite.org/}}<br /> {{URL|http://spacetelescope.org}} }} '''ہبل خلائی دوربین''' (انگریزی: Hubble Space Telescope) [[زمین]] دے مدار وچ گردش کرنے والی اک خلائی [[رصدگاہ|رصد گاہ]] و [[دوربین]] ا‏‏ے۔ اسنو‏ں [[خلائیہ|خلائی جہاز]] [[خلائی جہاز ڈسکوری|ڈسکوری]] دے ذریعے اپریل [[1990ء]] وچ مدار وچ بھیجیا گیا سی۔ اس دا ناں امریک‏‏ی خلائی سائنس دان [[ایڈون ہبل]] دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ بھانويں ہبل کوئی پہلی خلائی دوربین نئيں، لیکن اس خلائی سائنس دے لئی تعلقات عامہ وچ انتہائی اہ‏م کردار ادا کيتا اے تے عام لوکاں وچ عمومی طور اُتے جانی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ انتہائی وڈی خلائی دوربیناں وچو‏ں اک ہور خلائی تحقیق دے لئی اہ‏م ترین اثاثہ ا‏‏ے۔ ہبل امریک‏‏ی خلائی ادارے [[ناسا]] تے [[یورپی خلائی ادارہ]] د‏‏ی مشترکہ کاوش ا‏‏ے۔ [[فائل:HubbleExploded.svg|thumb|کھبے|400px|ہبل خلائی دوربین د‏‏ی ساخت]] ہبل واحد خلائی دوربین اے جسنو‏ں خلاء باز مدار وچ مرمت ک‏ر سکدے نيں تے نويں اجزا لگیا کر کارکردگی ودھیا سکدے نيں۔ ہن تک ہبل نو‏‏ں چار بار مرمت کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[File:HST-SM4.jpeg|thumb|250px|left|خلائی شٹل اٹلانٹس توں نظر آندی ہبل دوربین]] [[File:Hubble_telescope_2009.jpg|thumb|250px|left|خلا چ تیردی ہوئی ہبل دوربین]] ہبل خلائی ٹیلیسکوپ اک خلائی [[ٹیلیسکوپ]] اے جیڑی زمین دے مدار وچ 1990 نوں ناسا نیں پیجی سی۔ ایہ اپنے وڈے 2۔4 میٹر دے شیشے نال الٹراوائلٹ، نظر آن آلے چانن تے انفراریڈ وچ دور تک ویکھدی اے۔ ہبل 1990ء [[خلائی شٹل]] ڈسکوری دے نال [[گھبلا زمینی مدار|خلائی مدار]] وچ پہنچائی گئی خلائی [[دوربین]] اے ۔ ایس دا [[ناں]] [[امریکہ|امریکی]] تارہ گرو [[ایڈوین ہبل]] دے [[ناں]] تے رکھیا گیا اے ۔ بھاویں ایہہ پہلی خلائی [[دوربین]] نئیں ،پر ہبل [[خلا]] وچ سب توں وڈی [[ٹیلیسکوپ]] اے ۔ہبل خلائی ٹیلیسکوپ نوں خلا وچ [[ناسا]] تے [[یورپی خلائی ایجنسی]] نیں رل مل کہ پیجیا سی۔ ۔ [[امریکہ]] دیاں دوجیاں وڈیاں گالاہاں ، [[کامپٹون گاما ریز رصدگاہ]] ، [[چندرا خلائی ٹیلیسکوپ]] تے [[سپٹزر خلائی ٹیلیسکوپ]] دے نال نال ہبل [[ٹیلیسکوپ|خلائی ٹیلیسکوپ]] [[امریکہ]] دی وڈی گالا اے۔ خلائی ٹیلیسکوپ دا خیال سب توں پہلاں 1923ء وچ سوچیا گیا لیکن ہبل 1970ء دی دہائی وچ بنائی گئی تے 1983ء وچ ایس نوں خلا وچ بھیجن دا منصوبہ سی ، پر ایہہ پروجیکٹ کجھ تکنیکی مسئلیاں،بجٹ دے کاٹے تے [[خلائی شٹل|چیلنجر خلائی شٹل]] حادثے دی وجہ توں لیٹ ہندا گیا ۔ آخرکار 1990ء وچ ایس نوں [[خلا]] وچ پیجیا گیا ۔ فیر [[سائنسدان|سائنسداناں]] نوں پتہ لگا پئی ایس دا وڈا [[شیشہ]] ٹھیک طرح فٹ نہیں لگا تے [[دوربین]] دی کارکردگی بہت زیادہ متاثر ہو رہی اے ۔ 1993ء وچ سروس مشن دے دوران ایس دا ایہہ نقص دور کرکے ایس دی اصلی کارکردگی ٹور دتی گئی ۔ ہبل دی [[زمین]] دی [[فضا]] توں باہر پوزیشن ، تیز [[چانن]] نا ہون دے برابر ہون دی وجہ توں ،ایس دی بہت واضع فوٹواں لین وچ مدد کردی اے ۔ ہبل دی کھوج نال [[تارہ پڑھت]] وچ کئی اہم کامیابیاں ملیاں نیں مثلا [[کائنات]] دے وڈے ہون دی رفتار دی ٹھیک ٹھیک جانکاری لبی گئی ۔ ہبل اپنی ونڈ دی اکو ای [[ٹیلیسکوپ]] اے جس دی مرمت وغیرہ [[خلاباز|خلابازاں]] نے خلا وچ کیتی ہن تک ایس دے 4 مرمتی مشن ہوئے نیں ، پہلا مشن [[دسمبر]] 1993ء وچ ہوئیا جس وچ ایس دے وڈے شیشے دے نقص نوں ٹھیک کیتا گيا ،مشن 2 ،3 اے تے 3 بی وچ ایس دے کئی نکے پرزیاں دی مرمت کیتی گئی تے کئی گالاہ کرن آلیاں شیواں نوں نویں تے چنگے ورژناں نال بدل دتا گیاں ۔ 2003ء وچ [[خلائی شٹل|کولمبیا خلائی شٹل]] حادثے دی وجہ توں 5واں مشن بچاؤ کماں دی وجہ توں مکا دتا گیا ۔ [[اک]] آخری مرمتی مشن [[اکتوبر]] 2008ء وچ ہونا سی پر [[ستمبر]] وچ [[اک]] اہم پرزے دی خرابی دا پتہ لگن دی وجہ توں ایہہ مشن [[مئی]] 2009ء تک ٹرکا دتا گیا ،جس وچ اس حصے نوں وی بدل دتا جاوے گا ۔ اس مرمت توں بعد گھٹو گھٹ [[ٹیلیسکوپ]] 2014ء تک کم کردی رئے گئی ۔ فیر ایس دی گدی [[جیمز ویب خلائی ٹیلیسکوپ]] خلا وچ 2018 نوں پہنچ کے لے لۓ گی۔ ==ڈیزائن تے تریخ== 1923 وچ پہلی واری ہرمن اوبرتھ نیں کیا کہ راکٹ نال اک وڈی [[ٹیلیسکوپ]] خلا وچ پیجی جاسکدی اے۔ اس دے بعد کئی خلائی گرواں نیں ایہ گل آخی کہ خلائی ٹیلیسکوپ بوت دور صاف ویکھ سکے گی تہ اوہ دوربین زیادہ چنگا حساب کر سکے گی۔ اس دی وجہ ایہ وے کہ زمینی ٹیلیسکوپاں ہوا تے اوزون وغیرہ دی وجہ توں بوت دور صاف نئیں ویکھ سکدیاں۔ اس دے نال نال خلائی ٹیلیسکوپ انفراریڈ تے الٹراوائلٹ وچ وی ویکھ سکے گی کیونجہ ایہ [[تابکاری]] زمین جزب کرلیندی اے اس لئی ایناں نوں خلائی ٹیلیسکوپاں ای ویکھ سکدیاں نیں۔ [[دوجی وڈی جنگ]] دے بعد [[برطانیہ]] تے [[امریکہ]] نیں خلائی ٹیلیسکوپاں راکٹاں نال زمین دے مدار چ پائیاں۔ ایناں تجربیاں توں سکھ کے 1968 چ امریکی خلائی ایجنسی [[ناسا]] نیں اک وڈی خلائی ٹیلیسکوپ بنان دی ٹھان لئی۔ ناسا نیں 1970 وچ دو کمیٹیاں بنا دتیاں: اک دا کم دوربین دا تکنیکی پاسا سی تے اک دا کم دوربین دا سائنسی کم لبنا سی۔ اس دے بعد ناسا نیں کانگرس توں بوت زيادہ پیسے لینے سن، خلائی ٹیلیسکوپ زمینی ٹیلیسکوپ توں بوت مہنگی ہوندی اے۔ امریکی کانگرس نیں اس ٹیلیسکوپ دے اتے بوت تنقید کیتی تے ہلے پلیننگ دے وشکار ای ایدا بجٹ ادھا کردتا۔ 1974 وج کٹ بجٹ ہون دی وجہ توں کانگس نیں ایدا بجٹ مکمل مکا دتا۔ اس دے بدلے وچ پورے امریکی دیس وچ ٹیلیسکوپ لئی تحریک ٹر پئی۔ اس تحریک چ خلائی گرو امریکی کانگس ممبر تے سینیٹراں نال ملے، بوت سنعیے لکھے گۓ تے نیشنل اکیڈمی آف سائنسز نیں خلائی دوربین دی خاصیتاں دے اتے رپورٹ دتی۔ اس دے بعد سینٹ پرانے توں وی ادھے بجٹ تے مان گئی۔ کٹ بجٹ دی وجہ توں ٹیلیسکوپ دے سکیل وچ وی کاٹا آگیا۔ میش شیشے دا سائز 3 میٹر توں 2۔4 [[میٹر]] ہوگیا۔ اک نکی 1۔5 میٹر آلی نال جڑی ہوئی ٹیلیسکوپ مکمل تور تہ مکا دتی گئی۔ نال نال بجٹ نوں پورا کرن لئی یورپین خلائی ایجنسی (ESA) توں وی مدد منگی گئی بدلے وچ ٹیلیسکوپ نوں ٹورن دا 15٪ فیصد چر وی گارنٹی کیتا گیا۔ ایدا ناں 1983 چ ہبل [[ایڈون ہبل]] دے اتے رکھیا گیا، اونیں ایہ گل پتہ کیتی سی کہ کائنات وددی جا رئی اے۔ بجٹ پکا ہون دے بعد [[ناسا]] دے کئی اداریاں چ اینوں بنان دا کم ونڈ دتا گیا تے [[لاکہیڈ مارٹن]] نوں نویں قسم دا خلائی جعاز بنان دا ٹھیکہ دے دتا گیا جیڑا اینوں خلا چ لے کہ جاسکے۔ اس ٹیلیسکوپ دا کم الٹراوائلٹ توں لے کہ نظر آلی ویوولینتھ چ ویکھنا سی۔ اس لئی ایدا شیشہ 10 نینو میٹر تک پالش کیتا گیا سی تے ایدے شیشے نوں ہر ویلے 15 ڈگری سینٹی گریڈ تے رکھیا جاندا اے۔ مگر اس وجہ توں ایہ دوربین انفراریڈ چ بوتا نئیں ویکھ سکدی۔ == ہور ویکھو == * [[جیمز ویب خلائی ٹیلیسکوپ]] * [[گریٹ کنیرا ٹیلیسکوپ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:خلائی دوربیناں]] [[گٹھ:فلکیات]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] * [http://www.stsci.edu/hst/proposing/documents/cp/primer.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624111638/http://www.stsci.edu/hst/proposing/documents/cp/primer.pdf |date=2009-06-24 }} ہبل خلائی دوربین]] == باہرلے جوڑ == * [http://hubblesite.org/ ہبل دوربین دی ویب سائیٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624111638/http://www.stsci.edu/hst/proposing/documents/cp/primer.pdf |date=2009-06-24 }}لوکاں لئی ہبل دوربین دی ویب سائیٹ * [http://hubble.nasa.gov/ ہبل دوربین بارے ناسا دی ویب سائیٹ] [[گٹھ:ٹیکنالوجی]] [[گٹھ:دوربیناں]] [[Category:رپھڑی صفے]] [[Category:ٹیلیسکوپ]] n1l9xl44ayhxhcw3otfonvxfyl40b03 0 4186 707692 673921 2026-06-10T19:24:57Z Nanx12 44451 707692 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="background:pink 1em 0; font-size: 200%; color: green; text-align: center;" | '''جمال عبدالناصر''' |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>15 جنوری 1918ہ توں 28 ستمبر 1970ء<font> |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[فائل:Official Portrait - Gamal Abdel Nasser.jpg|center|frameless]] |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>مصر دا دوجا صدر<font> |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>متحدہ عرب جمہوریہ دا صدر (پہلا)<font> |- |'''دور حکومت''' |style="padding-right: 1em;" | 1956ء - 1970ء |- style="vertical-align: top;" |'''پیشرو''' |style="padding-right: 1em;" | [[محمد نجیب]] |- style="vertical-align: top;" |'''جانشین'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[انور سادات]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |- | colspan="2" style="background:lavender 1em 0; font-size: 100%; color: green; text-align: center;" | '''غیر وابستہ تحریک دا سیکٹری جنرل (دوجا)''' |- |'''مدت''' |style="padding-right: 1em;" | 1964ء - 1970ء |- style="vertical-align: top;" |- |پیشرو : || [[جوزف بروز ٹیٹو]] |- |جانشین : || کنیتھ کاؤنڈا |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>افریقی اتحاد دی تنظیم دا چیئرمین (دوجا)<font> |- |'''چیئرمینی دی مدت''' |style="padding-right: 1em;" | 17 [[جولائی]] 1964ء - 21 [[اکتوبر]] 1965ء |- style="vertical-align: top;" |'''پیشرو'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[ہیل سلاسی]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''جانشین''' |style="padding-right: 1em;" | کوامے نکروما |- style="vertical-align: top;" |- | colspan="2" style="background:pink 1em 0; font-size: 100%; color: green; text-align: center;" | '''وزیراعظم متحدہ عرب جمہوریہ''' |- |'''وزات عظمی''' |style="padding-right: 1em;" | 1 [[فروری]] 1958ء - 29 [[ستمبر]] 1962ء |- style="vertical-align: top;" |'''جانشین''' |style="padding-right: 1em;" | علی صابری |- style="vertical-align: top;" |- | colspan="2" style="background:pink 1em 0; font-size: 100%; color: green; text-align: center;" | '''وزیراعظم مصر''' |- |'''وزارت عظمی دی مدت''' |style="padding-right: 1em;" | 18 [[اپریل]] 1954ء - 1 [[فروری]] 1958ء |- style="vertical-align: top;" |'''پیشرو''' |style="padding-right: 1em;" | [[محمد نجیب]] |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>نائب چیئرمین مصری انقلابی کمانڈ کونسل<font> |- |'''مدت'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 1952ء - 1954ء <hr> |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>جیون<font> |- |'''جم'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 15 [[جنوری]] 1918 [[سکندریہ]] ، [[مصر]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''موت''' |style="padding-right: 1em;" | 28 [[ستمبر]] 1970ء [[قاہرہ]] |- style="vertical-align: top;" |'''موت ویلے عمر''' |style="padding-right: 1em;" | 52 [[سال]] |- style="vertical-align: top;" |'''قومیت''' |style="padding-right: 1em;" | مصری [[عرب]] |- style="vertical-align: top;" |'''سیاسی جماعت'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | عرب اشتراکی اتحاد <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''بیوی''' |style="padding-right: 1em;" | تاہیہ کاظم |- style="vertical-align: top;" |- |'''نیانے'''<hr> : || ہودہ عبدالناصر |- | : || مونا عبدالناصر |- | : || خالد عبدالناصر |- | : || عبدالحمید عبدالناصر |- | : || عبدالحکیم عبدالناصر |- |پیشہ <hr> : || فوجی انسٹریکٹر <hr> |- |مذہب : || [[اسلام]] سنی |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>فوجی سروس<font> |- |سروس : || مصری فوج |- |فوجی چ خدمات دا عرصہ : || 1938ء - 1952ء |- |رینک : || کرنل |- |جنگاں : || 1948ء [[عرب]] [[اسرائیل]] جنگ |- |} جمال عبدالناصر ( جم :15 [[جنوری]] 1918ء ؛ وفات 28 [[ستمبر]] 1970ء) 1954ء توں 1970ء چ اپنی موت تک [[مصر]] دا صدر رہئیا ۔ اوہ [[عرب]] قوم پرستی تے نوآبادیاتی نظام دے خلاف اپنی پالیسی پاروں مشہور ہوئیا ۔ [[عرب]] قوم پرستی اس دے [[ناں]] تے ای ناصر ازم کہلاندی اے ۔ ناصر اج وی [[عرب]] دیا چ عرباں دی عظمت تے آزادی دی علامت سمجھیا جاندا اے ۔ == مڈھلا جیون == اوہ 15 [[جنوری]] 1918ء چ [[مصر]] دے شہر [[سکندریہ]] چ جمئیا ۔ اسدا پیؤ محکمہ ڈاک چ کم کردا سی ۔ اوہ نکے ہندےآں توں ای سیاسی سرگرمیاں چ حصہ لین دا شوقین سی تے اسنے صرف 11 [[سال|ورہےآں]] دی عمر چ [[اک]] سیاسی مظاہرے چ شرکت کیتی جتھے اوہ پولیس دے لاٹھی چارج نال پھٹر ہوئیا تے بعد چ گرفتار ہوئیا ۔ == سیاسی جیون دی شروعات == اسنے [[دوجی جنگ عظیم]] دے دوران [[مصر]] نوں برطانوی قبضے توں آزاد لئی [[محوری طاقتاں]] خصوصا [[اٹلی]] نال رابطہ کیتا پر اپنے منصوبے چ ناکام رہئیا ۔ اس نے فوج چ ہم خیال بندےآں دا [[اک]] گروہ بنائیا جہڑا "حرکۃ الضباط الاحرار" کہلائیا ۔ ایسے گروہ نے 23 [[جولائی]] 1952ء چ بغاوت کردے ہوئے حکومتی دفتراں ، ریڈیو سٹیشناں ، تھانےآں تے [[قاہرہ]] چ فوج دے صدر دفتر تے قبضہ کر لئیا ۔ ایسے بغاوت دے نتیجے چ 1948ء دی [[عرب]] [[اسرائیل]] جنگ دا ہیرو جنرل [[محمد نجیب]] [[مصر]] دا صدر بن گئیا ۔ جمال 23 جون 1956ء نوں [[مصر]] دا [[صدر]] بنئیا ۔ اس دے دور صدارت دے کارنامےآں چ [[نہر سوئز]] توں [[برطانیہ]] دے فوجی دستےآں دا انخلا تے ا[[سوان ڈیم]] دی اساری اے ۔ صدر ناصر شروع شروع چ [[اک]] ایہوجہی پالیسی تے عمل پیرا سی جہڑی لہندے [[دیس|دیساں]] دے خلاف نئیں سی پر 1954ء دے بعد اوہ [[روس]] تے [[اشتراکی]] دیساں ول بوہتے جھکن لگے تے اینج [[مصر]] تے مغربی ملکاں وچکار براہ راست کشمکش شروع ہو گئی ، جس دا پہلا اظہار [[اسوان ڈیم]] دی اساری دے سلسلے چ ہوئیا ۔ [[File:Gamal Abdel Nasser.jpg|thumb|250px|left|جمال عبدالناصر دی اک بچپن دی مورت]] [[مصر]] دی خوشحالی دا سارا انحصار [[دریاۓ نیل]] تے اے ، جس دے پاروں [[مصر]] نوں تحفہ نیل وی آکھئیا جاندا اے ۔ [[دریاۓ نیل]] دے [[پانی]] توں ودھ توں ودھ فیدہ چکن لئی مصری حکومت نے [[اسوان]] دے مقام تے پرانے بند دی تھاں [[اک]] نواں بند اسارن دا منصوبہ تیار کیتا سی ، تاکہ [[مصر]] چ ہور بھوئیں تے کاشت ہو سکے تے پن [[بجلی]] بوہتی مقدار چ پیدا کیتی جا سکے ۔ [[امریکہ]] ، [[برطانیہ]] تے [[عالمی بنک]] نے اس منصوبے لئی قرضہ دین دا وعدہ وی کر لئیا سی ، پر جدوں اینہاں ملکاں نے ویکھئیا کہ [[مصر]] [[روس]] تے اشتراکی دیساں ول مائل ہو رہئیا اے تے [[اک]] ایسی پالیسی تے چل رہئیا اے جہڑی اینہاں دے مفاد دے خلاف اے تے اینہاں نے [[جولائی]] 1956ء چ قرضہ دین دا فیصلہ واپس لے لئیا ۔ == سوئز بحران == [[اسوان ڈیم]] دی اساری مصری معیشت لئی بنیادی اہمیت رکھدی سی ۔ اس لئی [[مصر]] چ [[امریکہ]] تے [[برطانیہ]] دے فیصلے دے خلاف شدید ردعمل ہوئیا ۔ ناصر نے [[فرانس]] تے [[برطانیہ]] دے ملکیت ہیٹھ [[نہر سوئز]] نوں قومی ملکیت چ لے لئیا تے اعلان کیتا کہ اسوان بند ، نہر سوئز دی آمدنی نال اسارئیا جائے گا ۔ [[برطانیہ]] تے [[فرانس]] نے [[مصر]] دے اس فیصلے دے خلاف [[اسرائیل]] نال مل کے سازش دے تحت 29 [[اکتوبر]] 1956ء چ [[اسرائیل]] دے ذریعے [[مصر]] تے حملہ کروا دتا جس دے دوران اسرائیل نے [[جزیرہ نما سینا]] تے مل مار لئیا ۔ اگلے ہفتے [[برطانیہ]] تے [[فرانس]] نے وی [[نہر سوئز]] دے علاقے چ اپنیاں فوجاں اتار دتیاں ۔ برطانیہ تے فرانس دی اس جارحانہ کاروائی دا [[دنیا]] بھر چ شدید ردعمل ہوئیا ، [[امریکہ]] نے وی پر زور مذمت کیتی تے [[روس]] نے کھل کے مصر نوں امداد دین دا اعلان کیتا ۔ رائے عامہ دے اس دباء دے تحت [[برطانیہ]] تے [[فرانس]] نوں اپنیاں فوجاں واپس بلانیاں پئیاں تے [[اسرائیل]] نے وی [[جزیرہ نما سینا]] خالی کر دتا ۔ اس دے مگروں [[اقوام متحدہ]] دے دستے [[مصر]] تے [[اسرائیل]] دی سرحد تے متعین کر دتے گئے تاکہ طرفین اک دوجے دے خلاف فوجی کاروائی نا کر سکن ۔ ایہہ واقع [[سوئز بحران]] کہلاندا اے ۔ غیر ملکی فوجاں دے کامیاب انخلا دے مگروں ناصر [[عرب]] دنیا چ ہیرو تے فہتح دی حثیت نال ابھریا ۔ [[روس]] دی مدد نال [[اسوان ڈیم|اسوان بند]] دی تعمیر یکم [[جولائی]] 1960ء چ شروع ہوئی تے 1970ء چ مکمل ہوئی ۔ بند دی اساری دے نتیجے چ جہڑی [[جھیل]] وجود چ آئی اسنوں [[جھیل ناصر]] دا [[ناں]] دتا گئیا ۔ == روسی اثر دا ودھنا == [[File:Gamal-002.jpg|thumb|200px|right|صدر جمال تے خروشیف]] 9 تو‏ں 26 مئی 1964ء تک مصر دے دورے دے دوران سوویت وزیر اعظم [[نکیندا خروشیف]] نے ناصر نو‏‏ں "ہیرو آف سوویت یونین"، آرڈر آف لینن" تے "سوویت گولڈن اسٹار" دے اعزازات تو‏ں نوازیا۔ اسوان بند د‏‏ی تعمیر د‏‏ی ذمہ داری وی روس نے قبول کرلئی تے وسیع پیمانے اُتے اسلحہ وی مصر نو‏‏ں فراہ‏م کرنا شروع کر دتا۔ مصر نے ایہ پالیسی اگرچہ مغربی اثرات تو‏ں آزاد رہ ک‏ے قومی مقاصد نو‏‏ں اپنی مرضی دے مطابق پورے کرنے دے لئی اختیار کيت‏ی سی لیکن مغرب تو‏ں پوری طرح کٹ جانے دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ مصر د‏‏ی غیر جانبدارانہ پالیسی ختم ہوئے گئی تے مصر نہ صرف اپنی ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں د‏‏ی تکمیل بلکہ اپنی بقا دے ليے وی روس دا محتاج ہوئے گیا۔ مصر د‏‏ی حالت تقریباً اس قسم د‏‏ی ہوئے گئی سی جو [[سوئیکارنو]] دے آخری دور وچ [[انڈونیشیا]] د‏‏ی سی۔ ناصر نے اگرچہ انقلاب دے آغاز وچ ہی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں خلاف قانون قرار دے دتا سی لیکن اس دے باوجود اشتراکی نظریات پہلے تو‏ں زیادہ شدت تو‏ں مصر وچ عام ہونا شروع ہوئے گئے تے صدر ناصر دے دور وچ مصر وچ جنہاں سماجی تے اقتصادی نظریات دا غلبہ ہويا اوہ روس دے اشتراکی نظریات تو‏ں زیادہ مختلف نئيں سن ۔ [[نہر سوئز]] نو‏‏ں قومی ملکیت وچ لے ک‏ے برطانیہ تے فرانس دے حملےآں دا جرات دے نال مقابلہ کرکے ناصر نے جس ہمت دا ثبوت دتا اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ عرباں وچ بالخصوص تے دنیا وچ بالعموم مصر دا وقار ودھ گیا لیکن مصر دے وقار وچ اس اضافے دے نال نال مصر اُتے روس دے اثرات وچ وادھا ہوئے گیا۔ ہن تک مصر دے بیشتر ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے امریکا تے مغربی ملکاں د‏‏ی امداد تو‏ں مکمل کیتے جاندے سن لیکن ہر سوئز نو‏‏ں قومی ملکیت وچ لینے دے بعد مغربی ملکاں تو‏ں مصر دے تعلقات ختم ہوئے گئے۔ اس طرح بیرونی امداد دے معاملے وچ جو خلا پیدا ہويا اسنو‏ں روس تے ہور اشتراکی ملکاں نے اُتے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ صدر ناصر چونکہ عرب دنیا د‏‏ی مقبول ترین شخصیت بن چکے سن اس ليے انہاں نے اپنی اس حیثیت تو‏ں فائدہ اٹھاکر عرب اتحاد دے ليے اپنی سرگرمیاں تیز کر دتیاں۔ اس مقصد د‏‏ی تکمیل وچ عرب ملکاں دے بادشاہی نظام تے غیر اشتراکی نظام سب تو‏ں وڈی رکاوٹ سن ۔ ناصر نے انہاں نو‏‏ں ختم کرنے دے ليے جمہوری طریقےآں د‏‏ی بجائے سازشاں دا طریقہ اختیار کيتا تے عرب ملکاں وچ براہ راست مداخلت شروع کردتی۔ اس طریقہ کار نے عرب ملکاں نو‏‏ں ایہ سوچنے اُتے مجبور کر دتا کہ ناصر عرب اتحاد نئيں بلکہ اپنا اقتدار چاہندے نيں۔ نتیجہ ایہ نکلیا کہ عرب ملکاں دے اختلافات پہلے تو‏ں زیادہ ودھ گئے۔ == عرب اتحاد دا نعرہ == عرب اتحاد دے نقطۂ نظر تو‏ں [[1958ء]] تو‏ں [[1960ء]] تک دا زمانہ سب تو‏ں کامیاب زمانہ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ فروری 1958ء وچ شام وچ اشتراکیو‏ں دے ودھدے ہوئے اثر نو‏‏ں روکن لئی [[شام]] نے [[مصر]] تو‏ں الحاق ک‏ر ليا تے ایس طراں دوویں دیساں اُتے مشتمل [[متحدہ عرب جمہوریہ]] وجود وچ آیا۔ بعد وچ یمن ایس جمہوریہ دا تیجا رکن بن گیا لیکن صدر ناصر د‏‏ی آمرانہ پالیسی د‏‏ی وجہ تو‏ں متحدہ عرب جمہوریہ د‏‏ی گڈی زیادہ دن نہ چل سکی۔ سب تو‏ں پہلاں شام نے بغاوت کیتی تے اوہ [[30 ستمبر]] [[1961ء]] نو‏‏ں مصر تو‏ں وکھ ہو گیا۔ ایس دے بعد یمن نو‏‏ں خود مصر نے متحدہ عرب جمہوریہ تو‏ں خارج کر دتا۔ ایس دے باوجود مصر اپنے ليے 10 سال یعنی ستمبر [[1971ء]] تک متحدہ عرب جمہوریہ د‏‏ی اصطلاح استعمال کردا رہیا۔ == عرب ملکاں وچ مداخلت == صدر ناصر اگرچہ اپنے حامیاں د‏‏ی مدد تو‏ں [[عراق]]، [[شام]] تے [[اردن]] وچ مداخلت ک‏ر رہ‏ے سن تے [[سعودی عرب]] دے خلاف انہاں نے مسلسل مہم چلا‏ئی۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ انہاں تمام ملکاں وچ مغربی کٹھ پتلی حکومتاں بادشاہت د‏‏ی صورت وچ قائم سن تے ھر فیصلے دے لئی مغرب د‏‏ی محتاج سن۔ دوسرے ملکاں دے اندرونی معاملات وچ مداخلت د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں مثال [[یمن]] د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے انہاں نے پہلے تاں یمنی حریت پسنداں دے اک گروہ تو‏ں سازش کرکے ستمبر 1965ء وچ امام یمن دا تختہ الٹ دتا تے جدو‏ں اس دے نتیجے وچ شاہ پسنداں تے جمہوریت پسنداں دے درمیان جنگ چھڑ گئی تاں صدر ناصر نے اپنے حامیاں د‏‏ی مدد دے لئی وسیع پیمانے اُتے فوج تے اسلحہ یمن بھیجنا شرع کر دتا تے چند ماہ دے اندر یمن وچ مصری فوجاں د‏‏ی تعداد 70 ہزار تک پہنچ گئی۔ بلاشبہ صدر ناصر دے اس جرات مندانہ اقدام د‏‏ی وجہ تو‏ں عرب دے اک انتہائی پسماندہ ملک یمن وچ بادشاہت دا قدیم تے فرسودہ نظام ختم ہوئے گیا تے جمہوریت د‏‏ی داغ بیل ڈال دتی گئی لیکن ایہ اقدام خود مصر دے ليے تباہ کن ثابت ہويا۔ == 6 روزہ جنگ == <small>مکمل مضمون دے ليے ویکھو [[6 روزہ جنگ]]</small> صدر ناصر [[یمن]] د‏‏ی فوجی امداد دے بعد اس غلط فہمی وچ مبتلا ہوئے گئے سن کہ ہن مصر دنیائے عرب دا سب تو‏ں طاقتور ملک بن گیا اے اوہ [[اسرائیل]] دے مقابلے وچ [[روس]] اُتے مکمل بھروسا کر سکدا اے چنانچہ اک طرف تاں انہاں نے طاقت دے مظاہرے دے لئی ہزاراں فوجی یمن بھیج دتے تے دوسری طرف اسرائیل نو‏‏ں دھمکیاں دینا تے مشتعل کرنا شروع کر دتا۔ [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی جو فوج 1956ء تو‏ں اسرائیل تے مصر د‏‏ی سرحد اُتے تعینات سی صدر ناصر نے اس د‏ی واپسی دا مطالبہ کر دتا تے [[آبنائے عقبہ]] نو‏‏ں جہاز رانی دے لئی بند کرکے اسرائیل د‏‏ی ناکہ بندی کردتی۔ اسرائیل نے جو جنگ دے لئی پوری طرح تیار سی تے جس نو‏‏ں امریکا د‏‏ی امداد اُتے بجا طور اُتے بھروسا سی مصر د‏‏ی کمزوری دا اندازہ کرکے جون 1967ء دے پہلے ہفتے وچ بغیر کسی اعلان جنگ دے اچانک مصر اُتے حملہ کر دتا تے مصر دا بیشتر فضائی بیڑا اک ہی حملے وچ تباہ کر دتا۔ مصر د‏‏ی فوج دا وڈا حصہ یمن وچ سی جسنو‏ں بروقت بلیانا نا ممکن سی نتیجہ ایہ ہويا کہ 6 دن د‏‏ی مختصر مدت وچ اسرائیل نے نہ صرف باقی [[فلسطین]] تو‏ں مصر تے اردن نو‏‏ں کڈ باہر کيتا بلکہ شام وچ [[جولان]] دے پہاڑی علاقے تے مصر دے پورے [[جزیرہ نمائے سینا]] اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ ہزاراں مصری فوجی قیدی بنالئے گئے تے روسی اسلحہ تے ٹینک یا تاں جنگ وچ برباد ہوئے گئے یا اسرائیلیاں دے قبضے وچ چلے گئے۔ عرباں نے اپنی تریخ وچ کدی اِنّی ذلت آمیز شکست نئيں کھادی ہوئے گی تے اس دے اثرات تو‏ں حالے تک عرباں نو‏‏ں نجات نئيں ملی۔ اسرائیل دے مقابلے وچ اس ذلت آمیز شکست دے بعد صدر ناصر نو‏‏ں اپنی غلطی دا احساس ہويا۔ [[سعودی عرب]] تے [[اردن]] تو‏ں مفاہمت پیدا د‏‏ی تے [[شاہ فیصل]] تو‏ں تصفیہ دے بعد جس دے تحت مصر نے یمن وچ مداخلت نہ کرنے دا عہد کيتا، مصری فوجاں یمن تو‏ں واپس بلالی گئياں۔ مصر د‏‏ی شکست د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ مصری فوج د‏‏ی نااہلی تے مصری فوجی نظام دے نقائص سن لیکن مصری فوج تے اسلحہ د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں یمن بھیجنا وی شکست د‏‏ی اک وڈی وجہ سی۔ جون 1967ء د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ غزہ (فلسطین) تے جزیرہ نمائے سینا دا 24 ہزار مربع میل (اک لکھ 8 ہزار مربع کلومیٹر) دا علاقہ اسرائیل دے قبضے وچ آ گیا، [[نہر سوئز]] بند ہوئے گئی تے مصر [[جزیرہ نمائے سینا]] دے تیل دے چشماں تو‏ں محروم ہوئے گیا۔ صدر ناصر نے شکست د‏‏ی ذمہ داری تسلیم کردے ہوئے فورا استعفی دے دتا لیکن اک آمرانہ نظام وچ مشکل ایہ ہُندی اے کہ آمر د‏‏ی جگہ لینے والا آسانی تو‏ں نئيں ملدا۔ مصر وچ وی ایہی ہويا چونکہ کوئی متبادل رہنما سامنے نئيں آیا اس ليے 9 جون نو‏‏ں استعفی واپس لینے دے ليے قاہرہ وچ مظاہرے کیتے گئے تے صدر ناصر نے استعفی واپس لے لیا۔ اس طرح صدر ناصر دا اقتدار تاں قائم رہیا لیکن 1967ء د‏‏ی شکست د‏‏ی وجہ تو‏ں مصری فوج د‏‏ی عزت خاک وچ مل گئی۔ لوک فوجیاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے فقرے چست کرنے لگے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فوجیاں نو‏‏ں عام اوقات وچ وردی پہن کر سڑکاں اُتے نکلنے تو‏ں روک دتا گیا۔ 1967ء د‏‏ی جنگ نے مصر د‏‏ی معیشت نو‏‏ں وی سخت نقصان پہنچایا۔ مصر د‏‏ی آمدنی دا اک بہت وڈا ذریعہ نہر سوئز سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مصر نو‏‏ں ہر سال ساڈھے 9 کروڑ ڈالر د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔ نہر دے مشرقی کنارے اُتے اسرائیل دا قبضہ ہوجانے دے بعد نہر سوئز وچ جہاز رانی بند ہوئے گئی۔ اک ایداں دے موقع اُتے جدو‏ں کہ مصر نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی جارحانہ کارروائیاں دا مقابلہ کرنے دے ليے تے اپنی معیشت نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی سرمائے د‏‏ی ضرورت سی نہر سوئز د‏‏ی آمدنی دا بند ہونا وڈا تباہ کن ثابت ہُندا لیکن سعودی عرب، کویت تے لیبیا آڑے آئے تے تِناں نے مل ک‏ے ساڈھے 9 کروڑ ڈالر سالانہ د‏‏ی امداد فراہ‏م کرکے نہر سوئز د‏‏ی بندش تو‏ں ہونے والے نقصان د‏‏ی تلافی کردتی۔ جولائ‏ی 1968ء وچ صدر ناصر نے روس دا دورہ کيتا جس دے بعد روس نے مصر نو‏‏ں از سر نو مسلح کرنا شروع کيتا۔ روس نے پہلی مرتبہ زمین تو‏ں ہويا وچ چلائے جانے والے کم فاصلے دے میزائل مصر نو‏‏ں دیے۔ آواز د‏‏ی رفتار تو‏ں ڈیڑھ گنیاتیز چلنے والے جیٹ طیارے تے 500 ٹینک دینے دا وعدہ کيتا۔ تن ہزار فوجی مشیر تے فنی ماہر وی فراہ‏م کیتے۔ عرب ملکاں وچ [[سعودی عرب]]، [[کویت]] تے [[لیبیا]] نے وسیع پیمانے اُتے مالی امداد فراہ‏م کيتی۔ روس تے عرب ملکاں د‏‏ی اس امداد تو‏ں مصر دے فوجی نقصانات د‏‏ی اک حد تک تلافی وی ہوئے گئی تے اقتصادی حالت وی سنبھل گئی۔ 1968ء دے آخر وچ اسوان بند نے وی کم شروع کر دتا۔ صدر نے اگرچہ 1968ء وچ اک استصواب رائے دے ذریعے عوام دا اعتماد وی حاصل ک‏ر ليا سی لیکن انہاں د‏‏ی پالیسی دے خلاف اندرونی بے چینی وچ برابر وادھا ہوئے رہیا سی لیکن اس دا اظہار استبدادی نظام د‏‏ی وجہ تو‏ں کھل دے نئيں ہوئے سکدا سی لیکن جنوری 1968ء وچ طلبہ نے پولیس راج دے خلاف جو مظاہرہ کيتا اس تو‏ں اس بے چینی دا اندازہ لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ روس د‏‏ی پالیسی تو‏ں عوام غیر مطمئن سن لیکن ہن صدر ناصر نو‏‏ں وی شک د‏‏ی نگاہاں تو‏ں دیکھنے لگے۔ روس صرف دفاع د‏‏ی حد تک اسلحہ دینا چاہندا سی تے اوہ مصر نو‏‏ں اِنّا مضبوط نئيں بنانا چاہندا سی کہ اسرائیل دا وجود خطرے وچ پڑ جائے۔ اس دے بر خلاف امریکا نے اسرائیل نو‏‏ں اِنّا مسلح کر دتا سی کہ اوہ اپنے پڑوس دے تمام عرب ملکاں دے خلاف بیک وقت جارحانہ کارروائی کر سکدا سی۔ صدر ناصر نو‏‏ں پہلی مرتبہ محسوس ہويا کہ روس فوجی تے اقتصادی امداد دے ذریعے مصر وچ کمیونزم دا فروغ چاہندا اے تے فلسطین تو‏ں متعلق عرباں د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں اپنے مفاد دے تحت تشکیل دینا چاہندا ا‏‏ے۔ آخر کار صدر ناصر نے طے کيتا کہ اسلحہ تے اقتصادیات دے معاملے وچ صرف اک ملک اُتے انحصار مصر دے لئی مفید نئيں ہوئے سکدا تے 1969ء وچ انہاں نے اس مقصد دے لئی مغرب خصوصاً فرانس د‏‏ی طرف رخ کيتا لیکن صدر ناصر د‏‏ی ایہ پالیسی حالے واضح شکل وی اختیار نہ کر پائی کہ 28 ستمبر 1970ء نو‏‏ں حرکت قلب بند ہوئے جانے دے باعث انہاں دا اچانک انتقال ہوئے گیا۔ == ناصر تے اخوان == ناصر نے اپنے دور اقتدار وچ [[13 جنوری]] [[1954ء]] نو‏‏ں [[اخوان المسلمون]] اُتے پابندی عائد کرکے اسنو‏ں خلاف قانون قرار دے دتا تے [[حسن الہضیبی]] سمیت بوہت سارے اخوانی گرفتار کرلئے گئے۔ اخوان د‏‏ی سرگرمیاں پابندی دے بعد وی ختم نئيں ہوئیاں۔ [[7 جولائ‏ی]] [[1954ء]] نو‏‏ں مصری حکومت نے جدو‏ں [[انگریز]]اں تو‏ں معاہدہ کيتا تاں اخوان نے اس د‏ی شدت تو‏ں مخالفت کيتی تے اس معاہدے نو‏‏ں [[مصر]] نو‏‏ں [[برطانیہ]] دے ہتھو‏ں فروخت کر دین‏ے دے مترادف قرار دتا۔ اس معاہدے د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں حکومت نے روزنامہ اخوان المسلمون نو‏‏ں [[10 ستمبر]] [[1954ء]] نو‏‏ں بند کر دتا۔ [[26 اکتوبر]] نو‏‏ں ناصر اُتے قاتلانہ حملہ ہويا جس نے ناصر نو‏‏ں اخوان دے خلاف کارروائی کرنے دا موقع فراہ‏م کر دتا تے اخوان د‏‏ی تردید دے باوجود کارکناں د‏‏ی گرفتاریاں شروع ہوگئياں۔ مصر دے مشہور اخبار "المصری" دے ایڈیٹر احمد ابو الفتح دے مطابق چند ہفتےآں دے اندر گرفتار ہونے والےآں د‏‏ی تعداد 50 ہزار تک پہنچ گئی جنہاں وچ [[سید قطب]] تے [[عبدالقادر عودہ]] جداں مفکر تے ادیب وی شامل سن ۔ [[7 نومبر]] [[1954ء]] نو‏‏ں فوجی عدالت نے 6 ممتاز رہنماواں نو‏‏ں صفائی د‏‏ی سہولتاں فراہ‏م کیتے بغیر سزائے موت سنادی۔ حسن ہضیبی د‏‏ی سزائے موت بڑھاپے د‏‏ی وجہ تو‏ں عمر قید وچ تبدیل کردتی گئی۔ [[مارچ]] [[1964ء]] وچ جدو‏ں مصر وچ ہنگامی حالت دا خاتمہ ہويا تاں تمام سیاسی قیدی رہیا کر دتے گئے جنہاں وچ اخوان وی سن لیکن اک سال بعد ہی اخوان ابتلا تے آزمائش وچ مبتلا ہوئے گئے۔ [[جولائ‏ی]] [[1965ء]] وچ حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی سازش دے الزام وچ پھڑ دھکڑ د‏‏ی نويں مہم شروع ہوئے گئی جس وچ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 6 ہزار اخوان کر لئی گئے جدو‏ں کہ غیر سرکاری اطلاعات دے مطابق ایہ تعداد 20 تو‏ں 50 ہزار تک بیان کيتی گئی اے جنہاں وچ تقریبا 800 خواتین وی شامل سن۔ حسن ہضیبی وی دوبارہ گرفتار کر لئی گئے تے انہاں نو‏‏ں تن سال قید بامشقت د‏‏ی سزا سنائی گئی جس د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے اوہ 8 نومبر 1965ءکو شہید ہوئے گئے۔ اس مرتبہ نو‏‏ں جو لوک گرفتار ہوئے انہاں وچ سب تو‏ں ممتاز شخصیت [[سید قطب]] ([[1906ء]] تو‏ں [[1966ء]]) کيت‏ی سی جو نہ صرف اخوان دے حلقے بلکہ اپنے زمانے وچ مصر دے سب تو‏ں وڈے مفکر تے ادیب سن ۔ انہاں نو‏ں [[13 جولائ‏ی]] [[1955ء]] نو‏‏ں عوامی عدالت د‏‏ی طرف تو‏ں 15 سید قید بامشقت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ اُتے انہاں د‏‏ی علمی عظمت تو‏ں واقفیت دے بعد ناصر نے انہاں نو‏ں اک سال بعد معافی د‏‏ی شرط اُتے رہیا کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی لیکن سید قطب نے معافی مانگنے تو‏ں انکار کر دتا۔ انہاں نو‏ں وزارت تعلیم د‏‏ی وی پیشکش کیت‏‏ی گئی جو انہاں نے ٹھکرادتی۔ حکومت‏ی پیشکشاں قبول نہ کرنے اُتے سید قطب د‏‏ی رہائی عمل وچ نہ آسکيتی۔ مارچ [[1964ء]] وچ ہنگامی حالت دے خاتمے دے بعد رہیا ہونے والے سیاسی قیدیاں وچ اوہ وی شامل سن لیکن اک سال بعد اخوان دے تیسرے دور ابتلا و آزمائش وچ اوہ فیر گرفتار کرلئے گئے۔ اس مرتبہ انہاں دے بھائی [[محمد قطب]] تے دو بہناں [[حمیدہ قطب]] تے [[امینہ قطب]] وی گرفتار ہوئیاں۔ [[25 اگست]] [[1966ء]] نو‏‏ں حکومت دا تختہ الٹنے دے الزام وچ سید قطب تے انہاں دے ساتھیاں اُتے بند کمرے وچ مقدمہ چلایا گیا۔ ملزمان د‏‏ی طرف تو‏ں پیروی کرنے والا کوئی وکیل نہ سی، باہر دے لوکاں نے پیروی کرنا چاہی لیکن انہاں نو‏ں اس د‏ی اجازت نہ دتی گئی۔ بالآخر 25 اگست 1966ء نو‏‏ں سید قطب نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس طرح اوہ حق د‏‏ی خاطر جان لٹانے والے شہداء دے قافلے دے اسيں سفر بن گئے۔ == شخصیت == اس وچ کوئی شک نئيں کہ [[نہر سوئز]] نو‏‏ں قومی ملکیت وچ لینا، زرعی و صنعتی اصلاحات تے مغرب د‏‏ی سامراجی قوتاں دے مقابلے وچ جرات مندانہ اقدامات صدر ناصر دے ایداں دے کارنامے نيں جنہاں د‏‏ی اہمیت تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا لیکن انہاں دے روشن کارنامےآں نو‏‏ں انہاں دے استبدادی مزاج تے مخالف عناصر اُتے ہولناک مظالم نے داغدار کر دتا تے سب تو‏ں وڈی گل ایہ کہ تریخ وچ صدر ناصر دا ناں اسلامی تحریک نو‏‏ں کچلنے، اسلامی اقدار تے پیغام نو‏‏ں دبانے تے غیر اسلامی اقدار نو‏‏ں فروغ دینے والےآں وچ سر لسٹ اے تے ستم ظریفی ایہ اے کہ ایہ سب کچھ ایداں دے شخص دے دور وچ ہويا جس نے مصر تو‏ں باہر [[افریقا]] وچ اسلام د‏‏ی تبلیغ دے ليے قابل قدر کوششاں کيتياں۔ ناصر د‏‏ی طبیعت دا ایہ تضاد ظاہر کردا اے کہ [[اسلام]] تو‏ں زیادہ انہاں نو‏‏ں اپنا اقتدار عزیز سی۔ تریخ وچ ایسی ہی اک مثال سانو‏ں [[حجاج بن یوسف]] د‏‏ی ملدی اے جس دے اسلامی کارنامےآں تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے سادہ لوح عوام اس دے گرویدہ ہوئے گئے سن لیکن دنیا اسنو‏ں ہمیشہ اک بد ترین جابر تے ظالم دے ناں تو‏ں یاد رکھے گی == انتقال == [[فائل:Nasserf.jpg|thumb|300px|ناصر دا جنازہ]] ناصر [[28 ستمبر]] [[1970ء]] نو‏‏ں [[قاہرہ]] وچ عرب ملکاں دے رہنماواں دے اجلاس دے بعد دل دا دورہ پڑنے تو‏ں انتقال کر گئے۔ ناصر نے زندگی وچ اک شادی کيتی جنہاں تو‏ں انہاں دے تن بیٹے خالد، عبد الحکیم تے عبد الحمید تے دو بیٹیاں ہدی تے مونا پیدا ہوئیاں۔ == کتاباں == جمال عبد الناصر نے مندرجہ ذیل کتاباں لکھياں: * ''1948ء جنگ فلسطین اُتے جمال عبد الناصر د‏‏ی یاداں'' (1955ء) * ''آزادی د‏‏ی جانب'' (1959ء) * ''مصر د‏‏ی آزادی، فلسفۂ انقلاب'' (1955ء) جمال ناصر دے عہد دے مظالم اُتے مندرجہ ذیل کتاباں لکھی گئياں: * ''سیاہ دروازہ''، احمد رائف * ''قیدی دا روزنامچہ''، کمال فرماوی * ''جیل دے چند سال''، علی جرشہ، مصری ریاستی کونسل دے رکن، 1965ء تو‏ں 1971ء قید رہے * ''خاموش رہنے والے مہرت سکوت توڑدے نيں''، اس کتاب وچ ناصر دے دور دے دو وزراء سمیت مختلف افراد نے مظالم د‏‏ی داستاناں بیان کيت‏یاں نيں * ''مصیبت دے سال'': سابق مصری اٹارنی جنرل عبد السلام == متعلقہ مضامین == [[انور سادات]] [[6 روزہ جنگ]] [[اخوان المسلمون]] == باہرلے جوڑ == [http://www.nasser.org/ باضابطہ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730053048/http://www.nasser.org/ |date=2019-07-30 }} {{گٹھ کومنز|Gamal Abdel Nasser}} {{صدور مصر}} [[گٹھ:1918 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۱۸ دے جم]] [[گٹھ:1970 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اسکندریہ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:اسلامیت دے نقاد]] [[گٹھ:افریقی اتحاد دے چیئرپرسن]] [[گٹھ:افریقی انقلابی]] [[گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے]] [[گٹھ:سرد جنگ کيت‏ی شخصیتاں]] [[گٹھ:سرد جنگ دے رہنما]] [[گٹھ:شام دے صدور]] [[گٹھ:سیاسی جماعتاں دے بانیان]] [[گٹھ:ضد سامراجیت]] [[گٹھ:عرب قوم پرست]] [[گٹھ:فاضل یونیورسٹی قاہرہ]] [[گٹھ:مصر دے وزرائے اعظم]] [[گٹھ:مصری اشتراکیت پسند]] [[گٹھ:مصری انقلابی]] [[گٹھ:مصری سیاست دان]] [[گٹھ:مصری صدور]] [[گٹھ:مصری قوم پرست]] [[گٹھ:مصری مسلم]] [[گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب]] [[گٹھ:مصر]] [[گٹھ:مصری شخصیتاں]] [[گٹھ:افریقہ]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:سیاستدان]] [[گٹھ:عرب]] [[گٹھ:صدر]] b7ca23inncksfb18cu0p3tmnxjpsbqh 0 7396 707709 641110 2026-06-11T04:37:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707709 wikitext text/x-wiki [[File:Sergiy_Vasylkivskiy-_Cossack.jpg|thumb|200px|left|زاپوروژینی کاسک]] [[File:Sergiy_Vasylkivskiy-_Cossack_colonel.jpg|thumb|200px|left|زاپوروژینی کاسک کرنل]] [[File:Repin_Cossack.jpg|thumb|200px|left|سلطنت عثمانیہ دے سلطان محمت جہارم نوں زاروپوژینی کاسکان دا جواب ، الیاریپن دی بنائی مورت]] کاسک ([[روسی]] [[بولی]] چ [[کازاک]]) [[روس]] تے چڑھدے [[یورپ]] دے دکھنی [[گیاہستان|گیاہستاناں]] چ رہن آلے مختلف نسل دے فوجی جنگجو لوکاں نوں آکھیا جاندا اے ۔ کازاک (کاسک) بنیادی طور اُتے [[مشرقی سلاوی زباناں|مشرقی سلاو بولی بولنے]] والے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس عیسائی]] لوکاں دا اک گروہ اے جو [[بحیرہ اسود|بحیرہ اسود دے]] شمال وچ ، پونٹک اسٹیپ وچ شروع ہونے والی ، جمہوری ، خود حکمرانی ، نیم فوجی برادری دے ممبر دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نچلے [[دریائے دنیپر|ڈینیپر]] ، ڈان ، ٹیرک تے یورال ندیاں دے علاقےآں ، <ref>R.P. Magocsi, ''A History of Russia,'' pp. 179–181</ref> وچ بوہت گھٹ آبادی والے علاقےآں تے جزیراں اُتے آباد کيت‏‏ا تے یوکرائن تے روس دونے د‏‏ی تاریخی تے ثقافتی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ <ref name="ORourke_2000">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&pg=PA62&lpg=PA62&dq=cossacks+old+believers|title=Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia|last=O'Rourke|first=Shane|year=2000|isbn=978-0-312-22774-6}}</ref><ref>A noted author, Count [[لیو ٹالسٹائی]], wrote "...&nbsp;that all of the Russian history has been made by Cossacks. No wonder Europeans call all of us that&nbsp;... Our people as a whole wish to be Cossacks." (L. Tosltoy, A Complete Collection of Works, v. 48, page 123, Moscow, 1952; Полн. собр. соч. в 90 т. М., 1952 г., т.48, стр. 123)"</ref> اینہاں دے وجود چ آن دے مختلف نظریئے نیں ، 14ویں صدی عیسوی دے اخیر چ دو کاسک مسلح جتھے (hosts) نمودار ہوئے ، [[اک]] [[دریائے ڈینیپر]] دے زیریں علاقے چ تے دوجا [[دریائے ڈون]] تے ۔ اینہاں نال کافی سارے روتھینی مہاجر رل گئے ، جہڑے نالدیاں ریاستاں [[ماسکو]] تے [[لتھوانیا]] چھڈ کے آئے سن ۔ 16ویں صدی عیسوی دے شروع چ ایہہ وڈیاں جنگجو ریاستاں ، جنہاں نوں '''ہتمندات''' آکھیا جاندا سی ، چ بدل گئے ۔ (ہتمانات نوں [[انگریزی]] [[بولی]] چ '''ہوسٹ''' یعنی فوجی جنگجو لشکر یاں ریاست آکھیا جاندا اے تے [[اردو]] تے [[پنجابی]] چ اسنوں '''اردو''' وی آکھیا جا سکدا اے ، جداں کہ [[تاتاری]] تے منگول اپنیاں ریاستاں نوں اردو یعنی لشکر آکھدے سن مثلا [[طلائی اردو]] تے [[وڈا اردو]]) ۔ [[یوکرین]] دے ڈینیپر کاسکاں نے زاپوروژینی سیچ بنائی ۔ جہڑی پہلے [[پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ]] دی باجگزار سی ، تے دولت مشرکہ ولوں ودھدے سماجی تے مذہبی دباء پاروں ، اینہاں نے [[کاسک ہتمانات]] قائم کرن دا اعلان کیتا ، جسدی ابتدا 17ویں صدی عیسوی دےادھ چ بوہدان خمیلنیسکی دی قیادت چ بغاوت سی ۔ اسدے مگروں [[روسی سلطنت]] نال معاہدہ پریسلاول نال پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ دا زوال شروع ہو گئیا تے [[یوکرین]] اگلے 3 سو [[سال]] لئی [[روس]] دے اقتدار تھلے چلا گیا ۔ ڈون کاسک ہتمانات [[روسی سلطنت]] دا اتحادی بن گیا ، تے [[روس]] نے اپنیاں سرحداں محفوظ کرن لئی علاقے دی منظم فتح تے سامراجیت دی شروع کیتی تے [[دریائے وولگا]] ، [[خانان سائبیریا|سائبیریا]] تے [[دریائے تیریک]] دے علاقےآں تے مل ماریا گیا ۔ 18ویں صدی عیسوی چ ودھدی ہوئی [[روسی سلطنت]] کاسکاں دی وفاداری دی مرہون منت سی ۔ پر کاسکاں دے روایتی آزادانہ طرز زندگی پاروں بوہت ساریاں بغاوتاں نے وی جنم لیا ۔ جنہاں چ ستینکا رازن ، کوندریتی بولاوین تے ییمیلیاں پوگاچیو دیاں بغاوتاں شامل نیں ۔ 18ویں صدی دے اخیر چ کاسک [[اک]] خاص سماجی رتبہ (سوسلوویئے) بن گیا ، تے ایہہ ببین القوامی تے اندرونی سرحداں تے نگرانی دی خدمات سرانجام دین لگ پئے تے باقاعدگی نال جنگاں چ فوجی مہیا کرن لگے ۔ بوہت ساریاں [[ترک روس جنگاں]] کاسک سپاہیاں نے لڑیاں ۔ بدلے چ اینہاں نوں وسیع سماجی آزادی دتی گئی ۔ [[روسی خانہ جنگی]] چ کاسک علاقے [[بالشویزم|بالشویک]] مخالف [[سفید تحریک]] دے اہم مرکز بن گئے ، تے اینہاں دے [[اک]] حصے نے سفید ایمیگرے بنائی ۔ [[لال فوج]] دے ہتھوں تے اسدی فتح دے مگروں ، کاسک علاقے قحط دا شکار بنے تے وڈیاں مصیبتاں توں لنگھے تے 1930ء دے دہاکے دے ادھ توں مگروں ایہہ کجھ پرسکون ہوئے ۔ [[دوجی جنگ عظیم]] چ کاسک [[سویت یونین]] تے [[نازی جرمنی]] دونہاں ولوں لڑے ۔ [[سویٹ یونین]] دے ٹٹن مگروں کاسک طرز زندگی [[روس]] چ بوہت پھلیا پھولیا ۔ موجودہ [[روس]] دی فوج کاسکاں دے سپیشل یونٹ موجود نیں جہڑے مکمل طور تے اینہاں تے مشتمل نیں ۔ کاسک اپن ے ابائی علاقےآں چ سول انتظامیہ تے پولیس چ وی خدمات دیندے نیں تے ہن ایہہ روسی معاشرے دا انٹٹ (اٹوٹ) حصہ نیں ۔ [[قازقستان]] ، [[یوکرین]] تے دوجے [[دیس|دیساں]] چ وی کاسک تنظیماں موجود نیں ۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ، سوویت فوج وچ کازاک یونٹ ختم کردتے گئے۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] پیرسٹرویکا دور دے دوران ، کوساکس د‏‏ی اولاد نے اپنی قومی روایات نو‏‏ں زندہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ 1988 وچ ، سوویت یونین نے اک ایسا قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ سابقہ کازاک ہوسٹاں د‏‏ی بحالی ، تے نويں افراد دے قیام د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ، بوہت سارے علاقائی حکا‏م نے انہاں کازاک ہوسٹاں نو‏‏ں مقامی انتظامی تے پولیسنگ د‏‏ی کچھ ذمہ داریاں دے حوالے کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ ==گنتی== 2002 د‏‏ی روسی مردم شماری وچ ، 140،028 &nbsp; 2010 وچ روسی مردم شماری وچ 67،573 افراد نے کازاک [[نسلیت|نسلی ہونے]] دا دعوی کيت‏‏ا۔ 3.5 تے 5 &nbsp; ملین دے درمیان افراد اپنے آپ نو‏‏ں یورپ تے پوری دنیا وچ کازاک شناخت تو‏ں منسلک کردے نيں ، تے روس ، [[قازقستان]] ، [[یوکرین]] ، [[بیلاروس]] ، تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریدا]] وچ کازاک تنظیماں موجود ني‏‏‏‏ں۔ == ناں == [[اردو]] ، [[پنجابی]] چ ایہہ [[ناں]] [[انگریزی]] [[بولی]] چوں آیا اے تے اس چ ایہہ ناں [[فرانسیسی]] توں آیا سی ۔ جدوں کہ فرانسیسی [[بولی]] ایہہ [[پولینڈ|پولش]] بولی توں ترجمہ ہو کے آیا ، جہڑا کہ یوکرینی بولی دے لفظ کوزاک توں لیا گیا سی ۔ اصل چ ایہہ اک [[ترک]] [[بولی]] دا لفظ '''قازاق''' اے جسدا مطلب مہم جو یاں '''آزاد بندا''' اے ۔ کاسک (قازاق لر) [[خانان قازان]] چ وی سرحداں دے محافظ سن ۔ == تریخ == ایہہ واضع نئیں کہ کدوں [[روسی]] [[لوک]] [[دریائے ڈینیپر]] تے [[دریائے ڈون]] دے تھلویں علاقےآں چ آباد ہونا شروع ہوئے ۔ شاید ایہہ 13ویں صدی عیسوی دے شروع چ اوس ویلے ایتھے آباد ہوئے جدوں منگول اردوآں (لشکراں) نے کومان تے دوجے [[ترک]] قبیلےآں دی اس علاقے چ طاقت توڑ دتی ۔ ایہہ معلوم اے کہ کاسکاں نے ایہہ آزادانہ طرز زندگی ، ترک کماناں تے چرکیسی کاساک آں (کاسوگ) توں وراثت چ لیا ۔ ابتدائی کاسک گروہ اج دے [[یوکرین]] دی بھوئیں تے 13ویں صدی عیسوی دے ادھ چ وجود چ آئے ۔ کازاک د‏‏ی اصل متنازعہ نيں. اصل وچ ایہ اصطلاح نیم آزاد آزاد تاتار گروہاں (قازق یا "آزاد آدمی") د‏‏ی طرف اشارہ اے جو [[دریائے دنیپر|دریائے دینپر]] دے نیڑے [[بحیرہ اسود]] دے شمال وچ "وائلڈ فیلڈز" یا سٹیپیس وچ آباد سن ۔ 15 واں صدی دے آخر تک ، ایہ اصطلاح کساناں اُتے وی لاگو ہوگئی جو دیپر تے ڈان ندی دے کنارے تباہ کن علاقےآں وچ بھج گئے سن جتھ‏ے انہاں نے اپنی خودمختار برادری قائم کيتی سی۔ کم تو‏ں کم 1630ء د‏‏ی دہائی تک ، ایہ کازاک گروپ نسلی تے مذہبی طور اُتے کِس‏ے دے لئی وی کھلے رہے ، حالانکہ سلوک عنصر غالب ا‏‏ے۔ سولہويں صدی وچ کازاکاں دے کئی وڈے ہوسٹ سن : دیپر ، [[دریائے وولگیا|وولگیا]] تے [[دریائے اورال|یورال]] ندیاں دے نیڑے۔ [[قفقاز|کاکیشیا]] وچ گریبن کازاک ؛ تے زپوروزیان کازاک ، بنیادی طور اُتے [[دریائے دنیپر|دینپر]] دے مغرب وچ {{Sfn|Witzenrath|2007}} زپوریزیان سیچ ، جاگیردارانہ دور وچ پولینڈ – لیتھوانیا د‏‏ی اک باشعور سیاست بن گیا۔ 17 واں صدی دے وسط وچ پولش – لتھوانیائی دولت مشترکہ دے بڑھدے ہوئے دباؤ دے تحت ، سیچ نے اک آزاد کازاک ہیٹ مینیٹ دا اعلان کيت‏‏ا۔ ہیٹمانیٹ دا آغاز [[بوگدان خملنیسکی|بوہدان خمیلنیسدی]] دے تحت پولش تے کیتھولک تسلط دے خلاف بغاوت دے ذریعہ ہويا سی ، جسنو‏ں [[بوگدان خملنیسکی|خمیلنیسدی]]<nowiki/>بغاوت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، پیریاسلاو (1654) دا معاہدہ روسی حکومت دے تحت بیشتر کازاک ریاست لیایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2Y8GNIp42ysC|title=From Tak to Yes: Understanding the east Europeans|last=Richmond|first=Yale|publisher=Intercultural Press|year=1995|isbn=978-1-877864-30-8|page=294|access-date=2015-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425202655/https://books.google.com/books?id=2Y8GNIp42ysC&printsec=frontcover|archive-date=2016-04-25|url-status=live|via=Google Books}}</ref> سیچ ، اپنی سرزمیناں دے نال ، روسی دفاع دے تحت اک خودمختار علاقہ بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=15249&ob_no=16146|script-title=ru:Андрусовское перемирие. 30&nbsp;января 1667|website=Historydoc.edu.ru|accessdate=2015-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004003218/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=15249&ob_no=16146|archivedate=2015-10-04}}</ref> ڈان کازاک ہوسٹ ، جو 16 واں صدی تک قائم ہوچکيا اے ، [[روسی زار شاہی|روس دے سارڈوم نال]] اتحاد کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے مل ک‏ے ، [[دریائے وولگیا|وولگیا]] ، پوری [[سائبیریا]] ( یرمک تیموفیوچ ) ، تے [[دریائے اورال|یائک (اورال)]] تے تیریک ندیاں د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی اک نال منظم فتح تے زمیناں اُتے نوآبادیات دا آغاز کيت‏‏ا۔ ڈان کازاکاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے کازاک برادریاں نے بعد دے دو ندیاں دے نال نال ترقی کرلئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The History of Cossacks|last=Gordeyev|first=Andrew|year=1992|location=Moscow}}</ref> 18 ویں صدی تک ، روسی سلطنت وچ موجود کازاک ہوسٹاں نے اس د‏ی سرحداں اُتے موثر بفر زون اُتے قبضہ کرلیا۔ سلطنت دے توسیع پسندانہ عزائم کازاک وفاداری نو‏‏ں یقینی بنانے اُتے انحصار کردے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی روايتی آزادی ، جمہوریت ، خود حکمرانی تے آزادی دے تناؤ دا سبب بنا سی۔ غلامی تے سخت بیوروکریسی دے خاتمے تے آزادی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی سلطنت وچ ستینکا رازین ، کوندراندی بواوین ، ایوان مازیپا تے ییمیلیان پگاچیف جداں کازاکاں نے سلطنت وچ وڈی سامراجی جنگاں تے انقلاباں د‏‏ی قیادت کيتی۔ اس سلطنت نے پھانسیاں تے اذیتاں دا نشانہ بنایا ، 1707–1708 وچ بیلون بغاوت دے دوران ڈان کازاک ہوسٹ دے مغربی حصے د‏‏ی تباہی ، 1708 وچ مزیپے دے بغاوت دے بعد باتورین د‏‏ی تباہی ، {{Efn|See, for example, [[Executions of Cossacks in Lebedin]].}} تے اس دے نال سن 1775 وچ پگاچیو بغاوت دے بعد لوئر ڈینیپر زپوروزیان ہوسٹاں د‏‏ی باضابطہ تحلیل ۔ {{Efn|After the Pugachev rebellion, the Empire renamed the Yaik Host, its capital, the Yaik Cossaks, and the Cossack town of Zimoveyskaya in the Don region to try to encourage the Cossacks to forget the men and their uprisings. It also formally dissolved the Lower Dnieper Zaporozhian Cossack Host, and destroyed their fortress on the Dnieper (the Sich itself). This may in part have been due to the participation of some Zaporozhian and other Ukrainian exiles in Pugachev's rebellion. During his campaign, Pugachev issued manifestos calling for restoration of all borders and freedoms of both the Polish–Lithuanian Commonwealth and the Lower Dnieper (Nyzovyi in Ukrainian) Cossack Host under the joint protectorate of Russia and the Commonwealth.}} 18 واں صدی دے آخر تک ، کازاک اک خصوصی فوجی اسٹیٹ ( سوسلووی ) وچ تبدیل ہوچکے سن ، "اک فوجی طبقہ"۔ {{Efn|The Malorussian Cossacks (the former "Registered Cossacks" ["Town Zaporozhian Host" in Russia]) were excluded from this transformation, but were promoted to membership of various civil estates or classes (often Russian nobility), including the newly created civil estate of Cossacks.}} جاگیردارانہ دور وچ قرون وسطی دے یورپ د‏‏ی ٹائیٹاں د‏‏ی طرح ، یا قبائلی رومن دے معاونین د‏‏ی طرح ، کازاکاں نو‏‏ں اپنے خرچ اُتے اپنے گھڑسوار گھوڑے ، اسلحہ تے سامان حاصل کرنا ہُندا سی، حکومت صرف آتشاں اسلحہ تے سپلائی فراہ‏م کردی سی ۔ {{Efn|Lacking horses, the poor served in the Cossack infantry and artillery. In the navy alone, Cossacks served with other peoples as the Russian navy had no Cossack ships and units.}} کازاک سروس نو‏‏ں سخت سمجھیا جاندا سی۔ کازاک فورسز نے 18 واں 20 واں روس دیاں جنگاں وچ اک اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا &nbsp; صدیاں ، بشمول عظیم شمالی جنگ ، [[ست سالہ جنگ|ست سالاں د‏‏ی جنگ]] ، [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] ، [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگ]] ، [[جنگ قفقاز|قفقاز د‏‏ی جنگ]] ، بہت ساری روس-فارسی جنگاں ، بہت ساری [[ترک روس جنگاں|روس-ترکی جنگاں]] ، تے [[پہلی جنگ عظیم]] ۔ 19 واں دے آخر تے 20 واں دے اوائل وچ &nbsp; صدیاں وچ ، سارسٹ حکومت نے پولیس سروس انجام دینے دے لئی وڈے پیمانے اُتے کازاکاں دا استعمال کيت‏‏ا۔ {{Efn|Their use in preventing [[پوگروم]]s is reflected in a story by prominent Jewish writer [[Sholom Aleichem]], titled "A Wedding Without Musicians", describing an attack on a Jewish [[shtetl]] in Ukraine by a local mob, and the Cossack unit stopping the pogrom.<ref>{{cite book |author-link=Sholom Aleichem |first1=Шолом |last1=Алейхем |script-title=ru:Быть бы свадьбе, да музыки не нашлось |publisher=Гослитиздат |place=Moscow |year=1961 |url=http://www.litmir.co/bd/?b=168140 |title=Archived copy |access-date=2015-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209195829/http://www.litmir.co/bd/?b=168140 |archive-date=2016-02-09 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160209195829/http://www.litmir.co/bd/?b=168140 |date=2016-02-09 }}</ref>}} کازاکاں نے قومی تے داخلی نسلی سرحداں اُتے سرحدی محافظ دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں ، جداں کہ قفقاز جنگ وچ پیش آیا سی۔ روسی خانہ جنگی دے دوران ، ڈان تے کوبن کازاک پہلے افراد سن جنہاں نے [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں دے]] خلاف کھلی جنگ دا اعلان کيت‏‏ا۔ 1918 وچ ، روسی کازاکاں نے اپنی مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، جس تو‏ں دو آزاد ریاستاں تشکیل پائاں: ڈان جمہوریہ تے کیوبن عوامی جمہوریہ ، تے یوکرائنی ریاست ابھری۔ کازاک فوجیاں نے بالشویک وائٹ آرمی دا اک موثر مرکز تشکیل دتا ، تے کازاک جمہوریہ ، بلشویک مخالف [[سفید تحریک|وائٹ تحریک دے]] مراکز بن گئياں۔ [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دی]] فتح دے نال ،کازاکاں د‏‏ی سرزمیناں نو‏‏ں غیر منقطع کرنے تے ہولوڈومور قحط دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے نتیجے وچ ، عظیم محب وطن جنگ وچ ، انہاں د‏‏ی وفاداریاں تقسیم ہوگئياں تے دونے اطراف وچ کازاک اپنی صفاں وچ لڑ رہے سن ۔ سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے بعد ، کازاکاں نے روس وچ باقاعدہ واپسی کيتی۔ بوہت سارے افراد نے سوویت دے بعد دے تنازعات وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ 2002 د‏‏ی روسی مردم شماری وچ ، 140،028 &nbsp; لوکاں نے کازاک دے طور اُتے اپنی [[نسلیت|نسل دی]] اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17|title=Russian Official Census|year=2002|quote=Cossacks and Pomory are accounted in the records as separate ethnic subgroups of Russians.|accessdate=2019-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006125801/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17|archivedate=2014-10-06}}</ref> روس ، [[قازقستان]] ، [[یوکرین]] ، [[بیلاروس]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] وچ کازاک تنظیماں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kazaksusa.com|script-title=ru:Конгресс Казаков в Америке &#124; Рассеяны но не расторгнуты|website=Kazaksusa.com|accessdate=2012-08-13|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626152414/http://www.kazaksusa.com/|archivedate=2012-06-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kazarla.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071020015215/http://kazarla.ru/|archivedate=2007-10-20|script-title=ru:Этническое казачье объединение Казарла|website=Kazarla.ru|accessdate=2012-08-13}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fstanitsa.ru|script-title=ru:Вольная Станица|website=Fstanitsa.ru|accessdate=2012-08-13|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815114900/http://fstanitsa.ru/|archivedate=2012-08-15}}</ref> == شجرہ نسب == [[فائل:Cossack Mamay 1890.jpg|متبادل=|thumb| کوسیک بینڈورسٹ ، 1890]] میکس واسمر د‏‏ی علمی لغت وچ اس دا ناں [[قدیم مشرقی سلاوی|اولڈ ایسٹ سلواک]] لفظ {{lang|sla|козакъ}} ، {{lang|sla-Latn|kozak}} ، کومان بولی دا اک ''لفظ'' ، جس وچ ''کازاک'' دا مطلب "آزاد آدمی" سی ، ترک زباناں تو‏ں سی۔ <ref>For a detailed analysis, see {{حوالہ رسالہ|title=The Turkic Etymology of the Word Qazaq 'Cossack'}}</ref> قازق ناں د‏‏ی وی ایہی [[ترک زباناں|ترک]] بنیاد ا‏‏ے۔ <ref name="etymo">{{حوالہ کتاب|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cossack|title=Online Etymology Dictionary|work=Etymonline.com|chapter=Cossack|access-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003175721/http://www.etymonline.com/index.php?term=Cossack|archive-date=2015-10-03|url-status=live}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Histoire des Cosaques|last=Lebedynsky|first=Iaroslav|publisher=Terre Noire|year=1995|location=Lyon, FR|page=38|language=fr|trans-title=History of the Cossacks}}</ref> جدید ترکی وچ اسنو‏ں "کازک" دے ناں تو‏ں تعبیر کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ تحریری ذرائع وچ ، اس ناں د‏‏ی ''کوڈیکس کومینکس'' وچ 13 تریخ تو‏ں پہلی بار تصدیق کيتی گئی اے &nbsp; صدی <ref>{{حوالہ ویب|last=Max Vasmer|authorlink=Max Vasmer|url=http://vasmer.narod.ru/p242.htm|script-title=ru:Этимологический словарь Фасмера: казаґк|trans-title=Etymological Dictionary: Kazagk|language=ru|website=narod.ru|page=242|accessdate=23 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721190849/http://vasmer.narod.ru/p242.htm|archivedate=21 July 2015}}</ref> [[انگریزی زبان|انگریزی وچ ]] ، "کوساک" د‏‏ی پہلی تصدیق 1590 وچ ہوئی۔ <ref name="etymo"/> == ابتدائی تریخ == [[فائل:Ukraine-Dyke Pole.png|متبادل=|thumb| 17 واں صدی وچ وائلڈ فیلڈز دا نقشہ]] یہ گل واضح نئيں اے جدو‏ں [[سلاو|سلاوی]] علاوہ ہور لوکاں Brodnici تے Berladniki جداں وڈے دریاواں دے تھلے پہنچ جاندا اے وچ حل کرنا شروع کر دتا ڈان تے [[دریائے دنیپر|Dnieper]] دے انتقال دے بعد [[خذر|Khazar ریاست]] . انہاں د‏‏ی آمد 13 واں صدی تو‏ں پہلے دا امکان نئيں اے ، جدو‏ں [[منگول|منگولاں]] نے [[کومان|کماناں دی]] طاقت نو‏‏ں توڑ دتا سی ، جنہاں نے اس علاقے وچ پچھلی آبادی نو‏‏ں ضم کردتا سی۔ ایہ نويں آبادکاراں طویل پری مورخہ کہ انہاں د‏‏ی موجودگی سمیت اک طرز زندگی دے وارث بنے کہ ناں تو‏ں جانیا جاندا اے کہ ترکی دے [[کومان|Cumans]] تے [[چیرکاسیا|Circassian]] Kassaks.<ref name="Shambarov">{{حوالہ کتاب|title=Kazachestvo Istoriya Volnoy Rusi|last=Shambarov|first=Valery|publisher=Algoritm Expo|year=2007|isbn=978-5-699-20121-1|location=Moscow}}</ref> اس دے برعکس ، جنوبی یوکرین وچ سلاو settleں د‏‏ی بستیاں نے نسبتا early ابتدائی طور اُتے اومانہاں دتی جداں ابتدائی عہد اوشکی د‏‏ی شروعات 11 واں صدی تو‏ں شروع ہوئی ا‏‏ے۔ == روسی فیڈریشن دے رجسٹرڈ کازاک == روسی فیڈریشن دے رجسٹرڈ کازاک 5 دسمبر 2005 نو‏‏ں روسی فیڈریشن دے وفاقی قانون نمبر 154-ایف زیڈ دے تحت ، "روسی کازاک د‏‏ی ریاستی خدمات" "کے تحت ، روسی تے فیڈریشن دے سرکاری تے ہور خدمات فراہ‏م کرنے والے کازاک نیم فوجی دستے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rg.ru/2005/12/08/kazachestvo.html|script-title=ru:Федеральный закон Российской Федерации от 5&nbsp;декабря 2005 г. N 154-ФЗ – О государственной службе российского казачества|trans-title=Federal Law of the Russian Federation from 5&nbsp;December 2005 No 154-FZ – On the State Service of Russian Cossacks|language=ru|website=rg.ru|date=8 December 2005|accessdate=21 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020101853/https://rg.ru/2005/12/08/kazachestvo.html|archivedate=20 October 2017}}</ref> == ایہ وی دیکھو == {{Div col}} * [[History of the Cossacks]] * [[Combat Hopak]] * [[Cossack explorers]] * [[Betrayal of the Cossacks]] * [[Hetmans of Ukrainian Cossacks]] * [[Cossack motorcycle]] * [[Persian Cossack Brigade]] * [[Registered Cossacks]] * [[Registered Cossacks of the Russian Federation]] * [[Jewish Cossacks]] * [[Nağaybäk|Tatar Cossaks]] * [[Tatar invasions]] * [[خانان کریمیا]] * [[Wild Fields]] * [[Kosiński Uprising]] * [[Cossacks II: Napoleonic Wars]] * [[Cossack election]] {{Div col end}} == فوٹ نوٹ == {{حواشی|1}} * Knotel, Richard, Knotel, Herbert, & Sieg Herbert, Uniforms of the World: A compendium of Army, Navy and Air Force uniforms 1700-1937, Charles Scribner's Sons, New York, 1980 == حوالے == {{حوالے|30em|refs=<ref name=Avrich_1976>{{cite book |last1=Avrich |first1=Paul |title=Russian Rebels, 1600–1800 |year=1976 |orig-year=1972 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00836-4 |title-link=Russian Rebels, 1600–1800}}</ref> <ref name=Mueggenberg_2019>{{cite book |last1=Mueggenberg |first1=Brent |title=The Cossack Struggle Against Communism, 1917–1945 |year=2019 |publisher=McFarland & Company, Inc. |place=Jefferson |isbn=978-1-4766-7948-8}}</ref> <ref name=ORourke_2008>{{cite book |last1=O'Rourke |first1=Shane |title=The Cossacks |url=https://books.google.com/books?id=GuhoAAAAMAAJ |year=2008 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-7680-0 |access-date=2015-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509173353/https://books.google.com/books?id=GuhoAAAAMAAJ |archive-date=2016-05-09 |url-status=live}}</ref>}} == ہور پڑھو == * H. Havelock, ''The Cossacks in the Early Seventeenth Century'', English Historical Review, Vol. 13, No. 50 (Apr., 1898), pp.&nbsp;242–260, [http://links.jstor.org/sici?sici=0013-8266(189804)13%3A50%3C242%3ATCITES%3E2.0.CO%3B2-X JSTOR] * "The Cossack Corps", General der Flieger Hellmuth Felmy, US Army Historical Division, Hailer Publishing, 2007 http://www.hailerpublishing.com/cossack.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415061251/http://www.hailerpublishing.com/cossack.html |date=2009-04-15 }} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=w6x8AgAAQBAJ|title=Cossacks and the Russian Empire, 1598–1725: Manipulation, Rebellion and Expansion into Siberia|last=Witzenrath|first=Christoph|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-11749-9}} * {{حوالہ رسالہ|first1=H.|last1=Havelock|title=The Cossacks in the Early Seventeenth Century|date=April 1898}} * {{حوالہ کتاب|title=Cossack Hurrah: Russian Irregular Cavalry Organisation and Uniforms during the Napoleonic Wars|last=Summerfield|first=Stephen|publisher=Partizan Press|year=2005|isbn=978-1-85818-513-2}} * {{حوالہ کتاب|title=The Brazen Cross: Brazen Cross of Courage: Russian Opochenie, Partizans and Russo-German Legion during the Napoleonic Wars|last=Summerfield|first=Stephen|publisher=Partizan Press|year=2007|isbn=978-1-85818-555-2}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.hailerpublishing.com/cossack.html|archivedate=2009-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415061251/http://www.hailerpublishing.com/cossack.html|trans-title=The Cossack Corps|title=General der Flieger Hellmuth Felmy|publisher=Hailer Publishing|year=2007}} == باہرلے جوڑ == * "Cossacks" . Encyclopædia Britannica. 7 (11th ed.). 1911. * {{حوالہ ویب|url=http://napoleonistyka.atspace.com/cossacks.htm|title=Cossacks during the Napoleonic Wars}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages/Z/A/ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhian Cossacks}} {{حوالہ ویب|url=http://encyclopediaofukraine.com/|title=Encyclopedia of Ukraine}} * {{حوالہ ویب|url=http://encyclopediaofukraine.com/pages/C/O/Cossacks.htm|title=History of Ukrainian Cossacks}} {{حوالہ ویب|url=http://encyclopediaofukraine.com/|title=Encyclopedia of Ukraine}} * Soviet Cossacks (photography). – an issue of the propaganda journal ''[[تعمیر وچ یو ایس ایس آر|USSR in Construction]]'' which presents numerous images of Cossack life in Soviet Russia. * {{حوالہ ویب|url=http://kazak_nation.livejournal.com/|title=Cossack Nation Live journal}} * {{حوالہ ویب|url=http://kazaknation.com/|title=Cossack Nation – The Social Network of Ethnic Cossacks}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.kazaksusa.com/|title=The Congress of Cossacks in America}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.cindyvallar.com/razin.html|title=Pirate, Rebel, Freedom Fighter, Champion of the Poor}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.cossackdom.com/|series=Open Public Library|title=History of the Cossacks 15–21st&nbsp;centuries|quote=Documents, maps, illustrations}} * {{حوالہ ویب|first=Siobhan|last=Peeling|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cossacks/|title=Cossacks}} {{حوالہ ویب|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/|title=International Encyclopedia of the First World War|website=1914-1918-online}} * [http://www.CossackWeb.narod.ru/ کاسک ویب سائیٹ ، انگریزی ، روسی ، ہسپانوی تے فرانسیسی چ] * [http://www.ukrainians.ca/society-news/3118-cossacks.html کاسک ، یوکرین دے اپنے رابن ہڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091219013224/http://www.ukrainians.ca/society-news/3118-cossacks.html |date=2009-12-19 }} * [https://web.archive.org/web/20070505100405/http://veshki-bazar.by.ru/docs.htm ڈان دے کاسک] * [http://www.skvriz.com/ کاسکاں دا اکٹھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820004543/http://www.skvriz.com/ |date=2007-08-20 }} - سرکاری کاسک تنظیم. * [http://www.cossackdom.com کاسکڈم ڈاٹ کوم] - کاسکاں دی 15ویں توں 12ویں صدی عیسوی دی تریخ ۔ * [http://www.armymuseum.ru/kaz1_e.html کاسکاں دی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718120913/http://www.armymuseum.ru/kaz1_e.html |date=2014-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20010420183006/http://www.geocities.com/unavy/aCossack1.html کاسک بحریہ 16ویں - 17ویں صدی عیسوی] * [http://www.wumag.kiev.ua/index2.php?param=pgs20051/98 کاسک حملے] * [http://napoleonistyka.atspace.com/cossacks.htm کاسک نیپولینائی جنگاں دوران] * [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages/Z/A/ZaporizhiaThe.htm زاپوریژنی کاسک] * [http://encyclopediaofukraine.com/pages/C/O/Cossacks.htm یوکرینی کاساں دی تریخ] [http://encyclopediaofukraine.com/ یوکرین دا انسائیکلوپیڈیا] اتے ۔ * [http://www.cossacks.kiev.ua/ یوکرینی کاسک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040410045158/http://www.cossacks.kiev.ua/ |date=2004-04-10 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=uYN9Ax3wR7k&NR=1 جرمنی چ کاسک] * [http://www.itcmarchetti.net/Sito%20con%20Frame/THE%20WAR.htm اٹلی چ کاسک 1944ء چ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206174656/http://www.itcmarchetti.net/Sito%20con%20Frame/THE%20WAR.htm |date=2009-02-06 }} * [http://kozatstvo.org.ua/main_e.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031051006/http://www.kozatstvo.org.ua/main_e.php |date=2007-10-31 }} یوکرین دے رجسٹرڈ کاسک * [http://www.dzhigitovka.info/ کاسک ژیویتووکا دی تریخ تے موجودہ حثیت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031051006/http://www.kozatstvo.org.ua/main_e.php |date=2007-10-31 }} * [http://library2.usask.ca/USSRConst/gallery/cossacks سویت کاسک] [[Category:روس]] [[Category:روس دی تریخ]] [[گٹھ:لوک]] [[گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:ہند یورپی قبیلے]] [[گٹھ:یوکرین]] [[گٹھ:یوکرین دی تریخ]] [[Category:یورپ]] [[گٹھ:روس د‏‏ی معاشرتی تریخ]] [[گٹھ:سلاوی نسلی گروہ]] [[گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ استونیائی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ مجارستانی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ سلوواک بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ چیک بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ پولش بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ بیلا روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ یوکرینی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 8awc40avez8jsr5ezyhkbpccgkq6grm 0 16401 707673 409846 2026-06-10T12:33:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707673 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid #996699; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #FFFFCC; width: 305px" | style="background:red" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=#006666><font>''' |- | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=green>فیئیر کاؤنٹی <font>''' |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=white>ھنگری دی اک کاؤنٹی<font>''' |- | style="background:#66CCFF;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="1" |- | align="center" width="140px" | [[File:Coat of Arms of Hungary.svg|200px]] |} |- | style="background:#C2B280" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>ہنگری دا نشان<font>''' |- | align="center" colspan="2" | [[File:ہنگری دیاں کاؤنٹیاں دا نقشہ.jpg|300px]] |- |- | style="background:#FFCCCC" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>ہنگری دیاں کاؤنٹیاں دا نقشہ<font>''' |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=yellow>سیاسی حثیت<font>''' |- |'''دیس''' || '''[[ھنگری]]''' |- |'''سیاسی حثیت''' || '''[[کاؤنٹی]]''' |- |'''[[راجگھر|راجگڑھ]]''' || '''[[شیکیسفیہیروار]]''' |- |'''[[بولی]]''' || '''[[میگیار]] [[بولی]]''' |- | style="background:#FFCC99" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>اعداد و شمار<font>''' |- | '''لوک گنتی''' || '''428,579''' |- | '''رقبہ''' || '''4,359 مربع [[کلومیٹر]]''' |- |'''آبادی دی گنجانی''' || '''98 افراد فی مربع [[کلومیٹر]]''' |- |'''کاؤنٹی چ قصبے تے [[پنڈ''' || '''108 ''' |} [[ھنگری]] [[یورپ]] دا [[اک]] [[دیس]] اے ، جہڑا [[گھبلا یورپ|گھبلے یورپ]] ([[وسطی یورپ]]) چ واقع اے ۔ [[ھنگری]] دے 20 انتظامی علاقے نیں ، جنہاں چ 19 [[کاؤنٹی|کاؤنٹیاں]] تے [[اک]] [[راجگھر|راجگڑھ]] [[شہر]] [[بودا پسٹ]] اے ۔ فیجیر کاؤنٹی [[ھنگری]] دیاں 19 [[کاؤنٹی|کاؤنٹیاں]] چوں [[اک]] اے تے اسدا انتظامی مرکز [[شیکیسفیہیروار]] [[شہر]] اے ۔ ==باہرلے جوڑ== * [http://www.bacskiskun.hu/] * [http://www.baranya.hu/] * [http://www.bekesmegye.hu/] * [http://www.baz.hu/] * [http://www.csongrad-megye.hu/] * [http://www.fejer.hu/] * [http://www.gymsmo.hu/] * [http://www.hbmo.hu/] * [http://www.hevesmegye.hu/] * [http://www.jnszm.hu/site/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216151423/http://www.jnszm.hu/site/ |date=2008-12-16 }} * [[Komárom-Esztergom]] * [http://www.nograd.hu/] * [http://www.pestmegye.hu/] * [http://www.somogy.hu/] * [http://www.szszbmo.hu/] * [http://www.tolnamegye.hu/] * [http://www.vasmegye.hu/] * [http://www.vpmegye.hu/] * [http://www.zala.hu/] {{ھنگری دیاں کاؤنٹیاں}} ]] [[گٹھ:یورپ]] epk0awvzb4hcx9m06sczvd33a5gvbb8 0 23757 707699 693253 2026-06-10T23:50:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707699 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#00BFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=black>ٹرانسنسٹریا<font>''' |- | style="background:#C2B280" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>دنیسترپار مالدووی لوک راج<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Transnistria State Flag.svg|120px|center]] | style="width: 145px;" | [[File:Transnistria-coa.svg|120px|center]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''جھنڈا'''<center> | style="width: 145px;" | <center>'''نشان'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:ٹرانسنسٹریا دا نقشہ.png|thumb|center|250px]] |-|- align="center" |- | style="background:lavender" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>ٹرانسنسٹریا دا نقشہ<font>''' |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>سیاسی اعداد و شمار<font>''' |- |'''[[راجگڑھ]]'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[تراسپول]]<hr> |- style="vertical-align: top |'''سرکاری [[بولیاں]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[روسی]] ، مالدووی تے یوکرینی بولیاں |- style="vertical-align: top;" |'''نسلی گروہ''' |style="padding-right: 1em;" | مالدووی ، [[روسی]] ، [[یوکرین|یوکرینی]] |- style="vertical-align: top;"- |'''حکومت'''<hr> |style="padding-right: 1em;" |صدارتی جمہوریہ <hr> |- style="vertical-align: top |'''صدر''' |style="padding-right: 1em;" | ایگور سمرنوف |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>آزادی (خودساختہ)<font>''' |- |'''آزادی دا اعلان'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 2 [[ستمبر]] 1990ء <hr> |- style="vertical-align: top |'''ٹرانسنسٹریا دی جنگ''' |style="padding-right: 1em;" | 2 [[مارچ]] توں 21 [[جولائی]] 1992ء |- style="vertical-align: top;" |'''تسلیم کرن آلے دیس''' |style="padding-right: 1em;" | اقوام متحدہ دی رکنیت توں بغیر 3 دیس |- style="vertical-align: top;"- |'''کرنسی'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | ٹرہنسنسٹریائی روبل <hr> |- style="vertical-align: top |'''ویلہ''' |style="padding-right: 1em;" | ای ای ٹی (یو ٹی سی 2+) |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>رقبہ آبادی<font>''' |- |'''کل رقبہ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 4،163 مربع [[کلومیٹر]] <hr> |- style="vertical-align: top |'''آبادی (2010ء)''' |style="padding-right: 1em;" | 5،18،700 |- style="vertical-align: top;" |'''آبادی (2004ء)''' |style="padding-right: 1em;" | 5،55،347 |- style="vertical-align: top;"- |'''آبادی دی گنجانی'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 125 لوک فی مربع [[کلومیٹر]] <hr> |- style="vertical-align: top |- |} ٹرانسنسٹریا [[مالدووا]] توں علیحدہ ہو جان آلا علاقہ اے ، جہڑا زیادہ تر [[دریائے دنستر]] تے [[مالدووا]] دی چڑھدی سرحد توں [[یوکرین]] وچکار اے ۔ 1990ء چ اپنے اعلان آزادی بے خاص طور اتے 1992ء دی [[ٹرانسنسٹریا دی جنگ]] مگروں اسنوں '''دنستر پار مالدووی لوک راج''' دے طور اتے چلایا جا رہیا اے ، ایہہ اک غیرتسلیم شدہ ریاست اے ، جہڑی دریائے دنستر دے چڑھدے دے علاقے دا دعوی کردی اے ۔ اقوام متحدہ اسنوں [[مالدووا]] دا حصہ من دی اے تے اقوام متحدہ دے کسے وی وکن دیس نے اسنوں تسلیم نئیں کیتا ۔ == باہرلے جوڑ == * BBC: [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3641826.stm Profile of Trans-Dniester] * دی اکانومسٹ: [http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9116439 The black hole that ate Moldova] * [[Radio Free Europe]]: [http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/2921dabd-b521-449a-a326-bf81bbe3ac88.html Transdniester Conflict Was Long In The Making] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614204016/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/2921dabd-b521-449a-a326-bf81bbe3ac88.html |date=2008-06-14 }} * Jos Boonstra, [http://www.fride.org/eng/File/ViewLinkFile.aspx?FileId=1351 "Moldova, Transnistria, and European Democracy Polices"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070227101156/http://www.fride.org/ |date=2007-02-27 }}, [http://www.fride.org/ FRIDE], February 2007 * Stuart Hensel, [http://www.peacebuilding.md/library/153/en/Moldova%20Strategic%20Conflict%20Assessment%202006.pdf Moldova Strategic Conflict Assessment (SCA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025224219/http://www.peacebuilding.md/library/153/en/Moldova%20Strategic%20Conflict%20Assessment%202006.pdf |date=2007-10-25 }}, Economist Intelligence Unit. * Viorel Dolha - All about Transnistria [http://www.mdn.md/en/index.php?day=1048 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929234730/http://www.mdn.md/en/index.php?day=1048 |date=2011-09-29 }}, [http://www.mdn.md/en/index.php?day=1086 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512064709/http://www.mdn.md/en/index.php?day=1086 |date=2013-05-12 }}, [http://www.mdn.md/en/index.php?day=1100 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721162043/http://www.mdn.md/en/index.php?day=1100 |date=2011-07-21 }}, [http://www.mdn.md/en/index.php?day=1501 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512074235/http://www.mdn.md/en/index.php?day=1501 |date=2013-05-12 }}, [http://www.mdn.md/en/index.php?day=1502 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929234902/http://www.mdn.md/en/index.php?day=1502 |date=2011-09-29 }}. === مقامی جوڑ === * [http://www.president-pmr.org/ ٹرانسنسٹریا دی صدارتی ویب سائیٹ] * [http://www.vspmr.org/?Lang=Eng ٹرانسنٹنیا دی پارلیمنٹ دی ویب سائیٹ], سرکاری سائیٹ * [http://www.tiras.ru/en/ ٹرانسنسٹریا دیاں خبراں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928061456/http://www.tiras.ru/en/ |date=2011-09-28 }} * [http://www.transnistria.md/ٹرانسنسٹریا] {{مالدووا دی انتظامی ونڈ}} [[Category:مالدووا]] [[Category:یورپ]] [[Category:سویت یونین]] [[Category:جغرافیہ]] [[Category:یورپ دا جغرافیہ]] [[Category:علاقے]] [[Category:متنازعہ علاقے]] b3002fnvui2qi6bfpu3hsennloxxvdy 0 35719 707701 706717 2026-06-11T01:57:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707701 wikitext text/x-wiki '''[[پاکستان]]''' دے اعلیٰ تعلیمی نظام وچ نجی تے سرکاری دونے طرح د‏‏ی یونیورسٹیاں نيں۔ [[ہائر ایجوکیشن کمیشن]] 203 ادارےآں نو‏‏ں تسلیم کردی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://hec.gov.pk/OurInstitutes/Pages/Default.aspx|title=Our Institutions|publisher=Higher Education Commission of Pakistan|accessdate=2010-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143705/http://hec.gov.pk/OurInstitutes/Pages/Default.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.jocation.com/institution_list.php jocation.com – View Complete list of fully operational Universities in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130713113323/http://www.jocation.com/institution_list.php |date=2013-07-13 }} [https://www.tuf.edu.pk/course-detail/doctor-of-pharmacy D pharmacy]</ref> [[File:Islamia College Peshawar University.JPG|thumbnail]] * [[قائداعظم یونیورسٹی]] * [[لہور یونیورسٹی آف مینیجمنٹ سائینسز]] * [[لہور یونیورسٹی]] * [[لہور کالج فار ویمن یونیورسٹی]] * [[لہور سکول آف اکنامکس]] * [[فارمین کرسچن کالج]] * [[علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]] * [[سرگودھا یونیورسٹی]] * [[بیکن ہاؤس نیشنل یونیورسٹی]] * [[انسٹیٹیوٹ آف سپیس ٹیکنالوجی]] * [[اسلامیہ کالج یونیورسٹی پشاور]] * [[ائیریونیورسٹی اسلام آباد]] * == اسلام آباد == [[فائل:Allama Iqbal Open University, Islamabad.JPG|thumb|180px|علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]] <!-- Deleted image removed: [[تصویر:FBAS IIUI.jpg|thumb|180px|International Islamic University{{Pufc|1=FBAS IIUI.jpg|date=22 October 2012}}]] --> {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right;" ! یونیورسٹی ! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں ) ! قیام ! قسم ! تخصص ! ویب سائٹ |- |[[یونیورسٹی قائداعظم]] | [[اسلام آباد]] | 1965 | سرکاری | عام |[http://www.qau.edu.pk] |- |[[بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی]] |[[اسلام آباد]] |1980 |سرکاری |[[معاشرتی علوم]], اسلامی، انجینئری تے بزنس سٹڈیز |[http://www.iiu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515155948/http://www.iiu.edu.pk/ |date=2021-05-15 }} |- |[[Pakistan Institute of Development Economics]] | [[اسلام آباد]] | 1957 | سرکاری |معاشیات تے کاروبار |[http://www.pide.org.pk] |- |[[اباسین یونیورسٹی]] |[[اسلام آباد]] |2012 |سرکاری |عام |[http://www.abasyn.edu.pk] |- |[[پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف انجینئرنگ اینڈ اپلائیڈ سائنسز]] | [[اسلام آباد]] | 1967 | سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.pieas.edu.pk] |- |[[Preston University]] (اسلام آباد کیمپس) | [[اسلام آباد]] | 1967 | نجی |عام |[http://www.preston.edu.pk] |- |[[علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]] | [[اسلام آباد]] | 1974 | سرکاری |فاصلاندی تعلیم |[http://www.aiou.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702001457/http://www.aiou.edu.pk/ |date=2011-07-02 }} |- |[[جامعۂ ہمدرد]] (اسلام آباد کیمپس) |[[اسلام آباد]] |1991 |نجی |عام |[http://www.hamdard-isb.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805180017/http://www.hamdard-isb.edu.pk/ |date=2013-08-05 }} |- |[[نیشنل یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی|National University of Sciences and Technology]] |[[اسلام آباد]] |1991 |سرکاری |سائنس تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nust.edu.pk/] |- |[[شہید ذوالفقار علی بھٹو انسٹی ٹیوٹ آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی]] |[[اسلام آباد]] |1995 |نجی |عام |[http://www.szabist-isb.edu.pk/] |- |[[اقرا یونیورسٹی]] (اسلام آباد کیمپس) |[[اسلام آباد]] |1998 <small>(2000*)</small> |نجی |عام |[http://www.iqraisb.edu.pk] |- |[[محمد علی جناح یونیورسٹی]] |[[اسلام آباد]] |1998 |نجی |[[انتظام]] تے [[ہندسیات]] |[http://www.jinnah.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007043323/http://www.jinnah.edu.pk/ |date=2011-10-07 }} |- |[[یونیورسٹی لاہور]] (اسلام آباد کیمپس) |[[اسلام آباد]] |1999 <small>(2002)*</small> |نجی |عام |[http://www.uolisb.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609053750/http://www.uolisb.edu.pk/ |date=2021-06-09 }} |- |[[جامعۂ بحریہ]] |[[اسلام آباد]] |2000 |سرکاری/بحریہ |عام |[http://www.bahria.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427170702/http://www.bahria.edu.pk/ |date=2012-04-27 }} |- |[[کومسٹس انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]] |[[اسلام آباد]] |2000 |سرکاری |[[اطلاعاندی طرزیات]] |[http://www.comsats.edu.pk] |- | [[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز|National University of Computer and Emerging Sciences – FAST]] |[[اسلام آباد]] |2000 |نجی |[[اطلاعاندی طرزیات]] |[http://www.nu.edu.pk] |- |[[یونیورسٹی نمل]] |[[اسلام آباد]] |2000 |سرکاری |زباناں |[http://www.numl.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528200656/http://www.numl.edu.pk/ |date=2010-05-28 }} |- |[[Alkauthar Islamic University]] |[[اسلام آباد]] |2002 |سرکاری |شیعہ اسلام |[http://www.alkauthar.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240229144552/https://alkauthar.edu.pk/ |date=2024-02-29 }} |- |[[ائیر یونیورسٹی (اسلام آباد)|Air University]] |[[اسلام آباد]] |2002 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے بزنس مینجمنٹ |[http://www.au.edu.pk/] |- |[[وفاقی جامعۂ اردو]] |[[اسلام آباد]] |2002 |سرکاری |عام |[http://www.fuuast.edu.pk/] |- |[[فاؤنڈیشن یونیورسٹی، اسلام آباد|Foundation University]] |[[اسلام آباد]] |2002 |نجی |عام |[http://www.fui.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017210710/https://fui.edu.pk/ |date=2021-10-17 }} |- |[[انسٹی ٹیوٹ آف اسپیس ٹیکنالوجی]] |[[اسلام آباد]] |2002 | سرکاری |[[خلائی طرزیات]] |[http://www.ist.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112040622/http://www.ist.edu.pk/ |date=2016-01-12 }} |- |[[رفاہ انٹرنیشنل یونیورسٹی]] |[[اسلام آباد]] |2002 |نجی |طبی تے [[ہندسیات]] |[http://www.riphah.edu.pk/] |- |[[سینٹر فار یڈوانس اسٹڈیز انہاں انجینئرنگ]] |[[اسلام آباد]] |2003 |نجی |[[ہندسیات]] تے بزنس مینجمنٹ |[http://www.case.edu.pk/] |- |[[نیشنل ڈیفینس یونیورسٹی، پاکستان|National Defence University]] |[[اسلام آباد]] |2007 |سرکاری |عسکری |[http://www.ndu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/ |date=2021-09-21 }} |} == بلوچستان == {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right;" ! یونیورسٹی ! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں ) ! قیام ! قسم ! تخصص ! ویب سائٹ |- |[[یونیورسٹی بلوچستان]] |[[کوئٹہ]] |1971 |سرکاری |عام |[http://www.uob.edu.pk/] |- |[[بلوچستان یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی خضدار]] |[[خضدار]] |1987 |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://buetk.edu.pk] |- |[[Al-Hamd Educational Society|Al-Hamd Islamic University]] |[[کوئٹہ]] |1995 <small>(2005)*</small> |نجی |عام |[http://www.aiu.edu.pk/] |- |[[اقرا یونیورسٹی]] |[[کوئٹہ]] |1998 |نجی |عام |[http://www.iqra.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021090548/https://iqra.edu.pk/ |date=2020-10-21 }} |- | Balochistan University of Information Technology, Engineering and Management Sciences |[[کوئٹہ]] |2002 |سرکاری |[[اطلاعاندی طرزیات]], [[ہندسیات]] تے انتظامی علوم |[http://www.buitms.edu.pk] |- |[[Sardar Bahadur Khan Women University]] |[[کوئٹہ]] |2004 |سرکاری |عام |[http://www.sbkwu.edu.pk/] |- |} <small>* جامعی درجہ عطا .</small> == خیبر پختونخوا == [[فائل:Islamia College Peshawar University.JPG|thumb|180px|اسلامیہ کالج یونیورسٹی]] [[فائل:Chakdara.jpg|thumb|180px|یونیورسٹی آف مالاکنڈ، چکدرہ]] [[فائل:Comsats Abbottabad.jpg|thumb|180px|کامسیٹس ایبٹ آباد]] {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right;" ! یونیورسٹی ! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں ) ! قیام ! قسم ! تخصص ! ویب سائٹ |- |[[اسلامیہ کالج یونیورسٹی]] |[[پشاو‏ر]] |1913 <small>(2008*)</small> |سرکاری |عام |[http://www.icp.edu.pk/] |- |[[پاکستان فوجی درسگاہ]] |[[کاکول]]، [[ایبٹ آباد]] |1947 |عسکری |عسکری |[http://www.pakistanarmy.gov.pk/] |- |[[باچا خان یونیورسٹی]] |[[چارسدہ]] |2012ء | |عام |[http://www.bkuc.edu.pk/ BKUC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127203406/http://bkuc.edu.pk/ |date=2016-01-27 }} |- |[[Cecos university]] |[[پشاو‏ر]] |1986 |نجی |[[اطلاعاندی طرزیات]] |[http://www.cecos.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224055353/http://www.cecos.edu.pk/ |date=2017-12-24 }} |- |[[ایبٹ آباد انٹرنیشنل میڈیکل کالج]] |[[ایبٹ آباد]] |2008 |نجی |طبی |[http://www.aimca.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718225628/http://www.aimca.edu.pk/ |date=2019-07-18 }} |- |[[Al-Razi Medical College]] |[[ایبٹ آباد]] |2012 |نجی |طبی |[http://www.alrazimedicalcollege.com.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191002230505/http://www.alrazimedicalcollege.com.pk/ |date=2019-10-02 }} |- |[[ایوب طب کالج]] |[[ایبٹ آباد]] |1979 |سرکاری |طبی |[http://www.ayubmed.edu.pk] |- |[[Bannu Medical College]] |[[بناں]] |2007 |سرکاری |طبی |[http://www.mbbs8bmc.wordpress.com] |- |[[Saidu Medical College]] |[[سوات]] |1998 |سرکاری |طبی |[http://www.smcswat.wordpress.com] |- |[[Women Medical College]] |[[ایبٹ آباد]] |2000 |نجی |طبی |[http://www.wmc.edu.pk] |- |[[Frontier Medical College]] |[[ایبٹ آباد]] |1996 |نجی |طبی |[http://www.fmc.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023232359/http://fmc.edu.pk/ |date=2020-10-23 }} |- |[[Peshawar Medical College]] |[[پشاو‏ر]] |2005 |نجی |طبی |[http://www.prime.edu.pk] |- |[[Rehman Medical Colleg]] |[[پشاو‏ر]] |2010 |نجی |طبی |[http://www.rmi.edu.pk] |- |[[Pak International Medical College]] |[[پشاو‏ر]] |2010 |نجی |طبی |[http://www.pimc.edu.pk] |- |[[Gomal Medical College]] |[[ڈیرہ اسماعیل خان]] |1998 |سرکاری |طبی |[http://www.gmcdikhan.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924214115/https://www.gmcdikhan.edu.pk/ |date=2021-09-24 }} |- |[[KUST Institute of Medical Sciences]] |[[کوہاٹ]] |2006 |سرکاری |طبی |[http://www.kust.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624151251/http://www.kust.edu.pk/ |date=2013-06-24 }} |- |[[Khyber Girls Medical College]] |[[پشاو‏ر]] |2004 |سرکاری |طبی |[http://www.kgmc.edu.pk] |- | Kabir Medical College |[[پشاو‏ر]] |1995 |نجی |طبی |[http://www.gandhara.edu.pk] |- |[[Jinnah Medical College]] |[[پشاو‏ر]] |2009 |نجی |طبی |[http://www.jmcp.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924174609/http://www.jmcp.edu.pk/ |date=2021-09-24 }} |- |[[NUML university]] |[[پشاو‏ر]] |1970 |نجی |عام |[http://www.numl.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528200656/http://www.numl.edu.pk/ |date=2010-05-28 }} |- |[[Abdul Wali khan university]] |[[مردان]] |2009 |سرکاری |عام |[http://www.awkum.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629184455/http://www.awkum.edu.pk/ |date=2013-06-29 }} |- |[[جامعۂ پشاو‏ر]] |[[پشاو‏ر]] |1950 |سرکاری |عام |[http://www.upesh.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111014223316/http://www.upesh.edu.pk/ |date=2011-10-14 }} |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر]] |[[پشاو‏ر]] |1980 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }} |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر]] |[[جلوزئی]] |2012 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }} |- |[[یونیورسٹی گومل]] |[[ڈیرہ اسماعیل خان]] |1974 |سرکاری |عام |[http://www.gu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109071558/http://www.gu.edu.pk/ |date=2018-01-09 }} |- |[[Fast university]] |[[پشاو‏ر]] |2000 |نجی |[[اطلاعاندی طرزیات]] |[http://www.nu.edu.pk/] |- |[[Peshawar college of Engineering]] |[[پشاو‏ر]] |1996 |نجی |[[ہندسیات]] |[http://www.pce.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر]] |[[کوہاٹ]] |2011 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }} |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر|University of Engineering and Technology]] |[[مردان]] |1980 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }} |- |[[Iqra university]] |[[پشاو‏ر]] |1998 |نجی |عام |[http://www.iqrapsh.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030622170312/http://www.iqrapsh.edu.pk/ |date=2003-06-22 }} |- |[[زرعی یونیورسٹی پشاو‏ر]] |[[پشاو‏ر]] |1981 |سرکاری |زرعی علوم، ویٹرنری تے انتظامی علوم |[http://www.aup.edu.pk/] |- |[[قرطبہ یونیورسٹی|Qurtuba University of Science and Information Technology]] |[[پشاو‏ر]] |2001 |نجی |عام |[http://www.qurtuba.edu.pk/] |- |[[Preston University]] |[[کوہاٹ]] |1984 |نجی |عام |[http://www.preston.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر|University of Engineering and Technology]] |[[پشاو‏ر]] |1980 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }} |- |[[غلام اسحاق انسٹیٹیوٹ برائے انجینیرنگ سائنس اینڈ ٹیکنالوجی]] |[[ٹوپی، خیبر پختونخوا|ٹوپی]], [[ضلع صوابی|صوابی]] |1988 <small>(1993)*</small> |نجی |[[ہندسیات]] [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.giki.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر|University of Engineering and Technology]] |[[بناں]] |1980 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }} |- | Institute of Management Sciences |[[پشاو‏ر]] |1995 <small>(2002)*</small> |سرکاری |انتظامی علوم s |[http://imsciences.edu.pk] |- |[[کومسٹس انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]] |[[ایبٹ آباد]] |2001 |سرکاری |سائنس و ٹیکنالوجی |[http://www.ciit.net.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924172521/http://www.ciit.net.pk/ |date=2021-09-24 }} |- |[[Kohat University of Science and Technology]] |[[کوہاٹ]] |2001 |سرکاری |سائنس تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.kust.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624151251/http://www.kust.edu.pk/ |date=2013-06-24 }} |- |[[قرطبہ یونیورسٹی|Qurtuba University of Science and Information Technology]] |[[ڈیرہ اسماعیل خان]] |2001 |نجی |عام |[http://www.qurtuba.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر|University of Engineering and Technology]] |[[مردان]] |1980 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }} |- |[[یونیورسٹی سرحد]] |[[پشاو‏ر]] |2001 |نجی |سائنس و ٹیکنالوجی |[http://www.suit.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، پشاو‏ر]] |[[ایبٹ آباد]] |1980 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.nwfpuet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }} |- |[[Nust university]] |[[رسالپور]] |1991 |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.nust.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی مالاکنڈ]] |[[چکدرہ]] |2001 |سرکاری |عام |[http://www.uom.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026225936/https://www.uom.edu.pk/ |date=2020-10-26 }} |- |[[بناں]] |[[بناں]] |2001 <small>(2005)*</small> |سرکاری |سائنس تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.ustb.edu.pk/] |- |[[گاندھارا یونیورسٹی]] |[[پشاو‏ر]] |2002 |نجی |طبی علوم |[http://www.gandhara.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی ہزارہ]] |[[مانسہرہ]] |2002 |سرکاری |عام |[http://www.hu.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی شہید بینظیر بھٹو برائے خواتین]] |[[پشاو‏ر]] |2005 |سرکاری |عام |[http://www.fwu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702132833/http://www.fwu.edu.pk/ |date=2012-07-02 }} |- |[[اباسین یونیورسٹی]] |[[پشاو‏ر]] |2007 |نجی |عام |[http://www.abasyn.edu.pk/] |- |[[خیبر میڈیکل یونیورسٹی]] |[[پشاو‏ر]] |2007 |سرکاری |طبی علوم |[http://www.kmu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926123326/http://www.kmu.edu.pk/ |date=2021-09-26 }} |- |[[Northern University (Nowshehra)|Northern University]] |[[نوشہرہ]] |2008 |نجی |عام |[http://www.northern.edu.pk/] |- |[[Shaheed Benazir Bhutto University (Sheringal)|Shaheed Benazir Bhutto University]] |شرنگال، [[دیر بالا]] |2009 |سرکاری |عام |[http://www.sbbu.edu.pk/] |- |[[Swat University]] |[[سوات]], [[سیدو شریف]] |2009 |سرکاری |عام |[http://www.uswat.edu.pk/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621040118/http://www.uswat.edu.pk/index.php |date=2013-06-21 }} |- |[[Tracks Institute Management Education & IT]], |[[بناں]] |2013 |سرکاری |عام |[http://www.tracksinstitute.webs.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024131759/https://tracksinstitute.webs.com/ |date=2020-10-24 }} |} <small>* جامعی درجہ عطا .</small> == پنجاب == [[فائل:Main building FJWU.JPG|thumb|180px|فاطمہ جناح ویمن یونیورسٹی راولپنڈی]] [[فائل:Government College University, Lahore - Tower1.jpg|thumb|180px|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی, لاہور]]]] [[فائل:FCC-in-1930.jpg|thumb|180px|[[فورمین کرسچین کالج]], [[لاہور]]]] [[فائل:UET Lahore Auditorium.jpg|thumb|180px|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]], [[لاہور]].]] {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right;" ! یونیورسٹیPEER MEHR ALI SHAH ARID AGRICULTURE UNIVERSITY RAWALPINDI ! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں )KHUSHAB ! قیام2007 ! قسمGOVT. ! تخصص سرکاری ! ویب سائٹ |- |[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] |[[لاہور]] |1860 <small>(2005*)</small> |سرکاری |طبی علوم |[http://www.kemu.edu.pk/] |- |[[ایئر یونیورسٹی (پاک فضائیہ)|ایئر یونیورسٹی]] |[[ملتان]] |2011 |سرکاری |عام |[http://www.au.edu.pk] |- |[[انفارمیشن ٹیکنالوجی یونیورسٹی]] |[[لاہور]] |2013 |نجی |IT |[http://www.itu.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927073824/https://itu.edu.pk/ |date=2021-09-27 }} |- |[[جامعۂ بحریہ]] |[[لاہور]] |2013 |سرکاری/بحریہ |عام |[http://www.bahria.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427170702/http://www.bahria.edu.pk/ |date=2012-04-27 }} |- |[[واہ انجینئرنگ کالج]] |[[واہ]] |2002 |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.wecuw.edu.pk] |- |[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور]] |[[لاہور]] |1864 <small>(2002*)</small> |سرکاری |عام |[http://www.gcu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041020020125/http://www.gcu.edu.pk/ |date=2004-10-20 }} |- |[[فارمین کرسچین کالج]] |[[لاہور]] |1864 <small>(2004*)</small> |<small>نجی (غیر منافع بخش)</small> |عام |[http://www.fccollege.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226032932/http://www.fccollege.edu.pk/ |date=2018-12-26 }} |- |[[نیشنل کالج آف آرٹس]] |[[لاہور]] |1875 <small>(1985*)</small> |سرکاری |[[فنون لطیفہ]] تے [[کثیرالوسیط|ملٹی میڈیا]] |[http://www.nca.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی پنجاب]] |[[لاہور]] |1882 |سرکاری |عام |[http://www.pu.edu.pk] |- |[[یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز]] |[[لاہور]] |1882 <small>(2002*)</small> |سرکاری |ویٹرنری |[http://www.uvas.edu.pk] |- |[[کنیئرڈ کالج]] |[[لاہور]] |1913 <small>(2002*)</small> |سرکاری |عام |[http://www.kinnaird.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128111218/http://www.kinnaird.edu.pk/ |date=2021-11-28 }} |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]] |[[لاہور]] |1921 <small>(1961*)</small> |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.uet.edu.pk/] |- |[[لاہور کالج برائے خواتین یونیورسٹی]] |[[لاہور]] |1922 <small>(2002*)</small> |سرکاری |عام |[http://www.lcwu.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]] |[[نارووال]] |2012 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.uet.edu.pk/] |- |[[لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز]] |[[لاہور]] |1984 |نجی |عام |[http://www.lums.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]] |[[کالا شاہ کاکو]] |2006 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.uet.edu.pk/] |- |[[منہاج انٹرنیشنل یونیورسٹی]] |[[لاہور]] |1984 <small>(2005*)</small> |نجی |عام |[http://www.mul.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]] |[[گوجرانوالہ]] |2003 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.uet.edu.pk/] |- |[[انسٹی ٹیوٹ آف انجینرنگ اینڈ فرٹیلایزر ریسرچ]] |[[فیصل آباد]] |1986 |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.iefr.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026101026/https://www.iefr.edu.pk/ |date=2020-10-26 }} |- |[[انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز، لاہور]] |[[لاہور]] |1987 <small>(2002*)</small> |نجی |انتظامی علوم تے کمپیوٹر سائنس |[http://www.pakaims.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303234531/http://www.pakaims.edu.pk/ |date=2016-03-03 }} |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]] |[[فیصل آباد]] |2004 |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.uet.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیا، لاہور|یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیا]] |[[لاہور]] |1988 <small>(2005*)</small> |نجی |عام |[http://www.usa.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف مینجمینٹ اینڈ ٹیکنالوجی (پاکستان)]] |[[لاہور]] |1990 <small>(2004*)</small> |نجی |نظامت تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.umt.edu.pk/] |- |[[امپیریل کالج آف بزنس سٹڈیز]] |[[لاہور]] |1991 <small>(2002*)</small> |نجی |بزنس سٹڈیز |[http://www.imperial.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630034639/http://www.imperial.edu.pk/ |date=2013-06-30 }} |- |[[لاہور سکول آف اکنامکس]] |[[لاہور]] |1993 <small>(1997*)</small> |نجی |عام |[http://www.lahoreschoolofeconomics.edu.pk/] |- |[[این ایف سی انسٹی ٹیوٹ آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی ٹریننگ]] |[[ملتان]] |1993 |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.nfciet.edu.pk] |- |[[نیشنل کالج آف بزنس ایڈمنسٹریشن و اکنامکس]] |[[لاہور]] |1994 <small>(2002*)</small> |نجی |انتظامی علوم |[http://www.ncbae.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی کالج لاہور]] |[[لاہور]] |1994 |نجی |عام |[http://www.ucl.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی فاطمہ جناح برائے خواتین]] |[[راولپنڈی]] |1998 |سرکاری |عام |[http://www.fjwu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707142353/http://www.fjwu.edu.pk/ |date=2013-07-07 }} |- |[[یونیورسٹی لاہور]] |[[لاہور]] |1999 <small>(2002*)</small> |نجی |عام |[http://www.uol.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006161045/http://www.uol.edu.pk/ |date=2011-10-06 }} |- |- |[[سویڈش کالج آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی واہ کینٹ]] |[[واہ]] |1995 <small>(2005*)</small> |نجی |[[ہندسیات]] |[http://www.sceat.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111035627/http://www.sceat.edu.pk/ |date=2014-01-11 }} |- |[[سپیریئر گروپ آف کالجز]] |[[لاہور]] |2000 <small>(2004*)</small> |نجی |عام |[http://superior.edu.pk/] |- |[[پی آئی ایم ایس اے ٹی]] |[[لاہور]] |2001 |نجی |[[انتظام]], ٹیکنالوجی تے بزنس سٹڈیز |[http://pimsat-khi.edu.pk] |- |[[جی آئی ایف ٹی یونیورسٹی]] |[[گوجرانوالہ]] |2002 <small>(2004*)</small> |نجی |عام |[http://www.gift.edu.pk/] |- |[[گلوبل انسٹی ٹیوٹ لاہور]] |[[لاہور]] |1996 |نجی |انتظامی علوم تے [[اطلاعاندی طرزیات]] |[http://www.global.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی ہجویری]] |[[لاہور]] |2002 |نجی |عام |[http://www.hup.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی وسطی پنجاب]] |[[لاہور]] |2002 |نجی |عام |[http://www.ucp.edu.pk/] |- |[[لاہور لیڈز یونیورسٹی]] |[[لاہور]] |1995 |نجی |عام |[http://www.leads.edu.pk/] |- |[[کومسیٹس انسٹی ٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]] |[[لاہور]] |2001 |نجی |[[اطلاعاندی طرزیات]] |[http://www.ciitlahore.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006191344/http://www.ciitlahore.edu.pk/ |date=2011-10-06 }} |- |[[یونیورسٹی آف ایجوکیشن]] |[[لاہور]] |2002 |سرکاری |تعلیم |[http://www.ue.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی فیصل آباد]] |[[فیصل آباد]] |2002 |نجی |عام |[http://www.tuf.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]] |[[لاہور]] |2002 |سرکاری |طبی علوم |[http://www.uhs.edu.pk/] |- |[[سرگودھا یونیورسٹی]] |[[سرگودھا]] |2002 |سرکاری |عام |[http://uos.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302044118/http://www.uos.edu.pk./ |date=2022-03-02 }} |- |[[ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان]] |[[لاہور]] |2002 |سرکاری |اطلاعاندی و مواصلا‏تی ٹیکنالوجی |[http://www.vu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610163032/http://www.vu.edu.pk/ |date=2019-06-10 }} |- |[[بیکن ہاوس نیشنل یونیورسٹی]] |[[لاہور]] |2003 |نجی |عام |[http://www.bnu.edu.pk/] |- |[[علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی]], (لاہور کیمپس) |[[لاہور]] |1974 |سرکاری |عام |[http://www.aiou.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702001457/http://www.aiou.edu.pk/ |date=2011-07-02 }} |- |[[پریسٹن یونیورسٹی]], (لاہور کیمپس) |[[لاہور]] |1984 |نجی |[[انتظام]] |[http://www.preston.edu.pk/] |- |[[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز]], (لاہور کیمپس) |[[لاہور]] |1985 |سرکاری |کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز |[http://lhr.nu.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی نمل]], (لاہور کیمپس) |[[لاہور]] |2003 |سرکاری |جدید زباناں |[http://www.numllahore.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805071210/http://www.numllahore.edu.pk/ |date=2013-08-05 }} |- |[[یونیورسٹی گجرات]] |[[گجرات]] |2004 |سرکاری |عام |[http://www.uog.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226013543/http://www.uog.edu.pk/ |date=2018-12-26 }} |- |[[واہ یونیورسٹی]] |[[واہ]] |2005 |نجی |عام |[http://www.wecuw.edu.pk/] |- |[[ہائی ٹیک یونیورسٹی]] |[[ٹیکسلا]] |2007 <small>(2009*)</small> |نجی |انتظامی علوم [[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.hitecuni.edu.pk/] |- |[[جی سی یونیورسٹی فیصل آباد]] |[[فیصل آباد]] |1897 <small>(2002*)</small> |سرکاری |عام |[http://www.gcuf.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004005053/http://gcuf.edu.pk/ |date=2006-10-04 }} |- |[[نیشنل ٹیکسٹائل یونیورسٹی]] |[[فیصل آباد]] |1959 <small>(2002*)</small> |سرکاری |ٹیکسٹائل |[http://www.ntu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723155342/http://www.ntu.edu.pk/ |date=2013-07-23 }} |- |[[یونیورسٹی زرعیہ فیصل آباد]] |[[فیصل آباد]] |1961 |سرکاری |عام |[http://www.uaf.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف ایرڈ ایگریکلچر]] |[[راولپنڈی]] |1970 <small>(1994*)</small> |سرکاری |زرعی علوم |[http://www.uaar.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922192643/https://uaar.edu.pk/ |date=2020-09-22 }} |- |[[بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی]] |[[ملتان]] |1975 |سرکاری |عام |[http://www.bzu.edu.pk/] |- |[[اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور]] |[[بہاولپور]] |1975 |سرکاری |عام |[http://www.iub.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، ٹیکسلا]] |[[ٹیکسلا]] |1975 <small>(1993*)</small> |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.uettaxila.edu.pk] |- |[[غازی یونیورسٹی]] |[[ڈیرہ غازی خان]] |2011 |سرکاری |عام | |- |[[قرشی یونیورسٹی]] |[[لاہور]] |2011 |نجی |تحقیق |[http://www.qu.edu.pk/] |} <small>* جامعی درجہ عطا .</small> == سندھ == [[فائل:Audio Visual Centre KU.jpg|thumb|180px|یونیورسٹی آف کراچی]] [[فائل:SSUET.jpg|thumb|180px|سر سید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]] {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right;" ! یونیورسٹی ! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں ) ! قیام ! قسم ! تخصص ! ویب سائٹ |- |[[Liaquat University of Medical and Health Sciences]] |[[لاڑکانہ]] |1881 <small>(2002)*</small> |سرکاری |طبی علوم |[http://www.lumhs.edu.pk/] |- |[[سندھ مدرسۃ الاسلام|یونیورسٹی سندھ مدرسۃ الاسلام]] |[[کراچی]] |1885 <small>(2012*)</small> |سرکاری |عام |[http://smiu.edu.pk//] |- |[[Shaheed Benazir Bhutto University, Shaheed Benazirabad]] |[[بینظیرآباد]] |2010 |سرکاری |عام |[http://www.sbbusba.edu.pk/] |- |[[این ای ڈی یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]] |[[کراچی]] |1921 <small>(1977)*</small> |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.ue.edu.pk/] |- |[[DHA Suffa University]] |[[کراچی]] |2012 |نجی |عام |[http://www.dsu.edu.pk/] |- |[[انڈس یونیورسٹی]] |[[کراچی]] |2002 |نجی |عام |[http://www.indus.edu.pk/] |- |[[ڈاؤ یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز]] |[[کراچی]] |1945 <small>(2003)*</small> |سرکاری |طبی علوم |[http://www.duhs.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916140753/http://duhs.edu.pk/ |date=2020-09-16 }} |- |[[جامع سندھ]] |[[جامشورو]] |1947 |سرکاری |عام |[http://www.usindh.edu.pk/] |- |[[انسٹی ٹیوٹ آف کوسٹ اینڈ مینیجمینٹ اکاؤنٹنٹس آف پاکستان]] |[[کراچی]] |1951 <small>(1966*)</small> |سرکاری |[[حسابداری]] |[http://www.icmap.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020033640/https://www.icmap.com.pk/ |date=2020-10-20 }} |- |[[یونیورسٹی کراچی]] |[[کراچی]] |1951 |سرکاری |عام |[http://www.uok.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125103641/http://www.uok.edu.pk/ |date=2021-01-25 }} |- |[[Institute of Business Administration, Karachi]] |[[کراچی]] |1955 |سرکاری |بزنس سٹڈیز |[http://www.iba.edu.pk] |- |[[داؤد کالج آف انجینیرنگ]] |[[کراچی]] |1962 <small>(2007)*</small> |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.dcet.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140430041749/http://www.dcet.edu.pk/ |date=2014-04-30 }} |- |[[مہران یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]] |[[جامشورو]] |1963 <small>(1977)*</small> |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.muet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226191526/http://www.muet.edu.pk/ |date=2021-02-26 }} |- |[[پاکستان نیوی انجینئرنگ کالج]] |[[کراچی]] |1966 |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.pnec.nust.edu.pk/] |- |[[پاک بحریہ]] |[[کراچی]] |1970 |سرکاری |عسکری |[http://www.paknavy.gov.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430203704/http://www.paknavy.gov.pk/ |date=2009-04-30 }} |- |[[Quaid-e-Awam University of Engineering, Science and Technology]] |[[نوابشاہ]] |1974 <small>(1996)*</small> |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.quest.edu.pk/] |- |[[یونیورسٹی شاہ عبد اللطیف]] |[[خیرپور]] |1974 <small>(1987)*</small> |سرکاری |عام |[http://www.salu.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728074249/http://www.salu.edu.pk/ |date=2013-07-28 }} |- |[[سندھ زرعی یونیورسٹی]] |[[ٹنڈو جام]] |1977 |سرکاری |زرعی علوم تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://sau.edu.pk/] |- |[[آغا خان یونیورسٹی]] |[[کراچی]] |1983 |نجی |طبی علوم |[http://www.aku.edu/] |- |[[پریسٹن یونیورسٹی (پاکستان)]] |[[کراچی]] |1984 |نجی |عام |[http://www.preston.edu.pk/] |- |[[بقائی میڈیکل یونیورسٹی]] |[[کراچی]] |1989 <small>(1996)*</small> |نجی |طبی علوم |[http://www.baqai.edu.pk/] |- |[[Indus Valley School of Art and Architecture]] |[[کراچی]] |1989 <small>(1994*)</small> |نجی |فنون تے فن تعمیرات |[http://www.indusvalley.edu.pk/] |- |[[جامعۂ ہمدرد]] |[[کراچی]] |1991 |نجی |عام |[http://www.hamdard.edu.pk/] |- |[[سرسید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]] |[[کراچی]] |1993 |نجی |[[ہندسیات]] |[http://www.ssuet.edu.pk/] |- |[[Sukkur Institute of Business Administration]] |[[سکھر]] |1994 |سرکاری |بزنس تے آئی ٹی |[http://www.iba-suk.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021093048/https://www.iba-suk.edu.pk/ |date=2020-10-21 }} |- |[[Textile Institute of Pakistan]] |[[کراچی]] |1994 <small>(2001)*</small> |نجی |ٹیکسٹائل و ملبوست (ڈیزائن / سائنس / بزنس) |[http://www.tip.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209141002/http://www.tip.edu.pk/ |date=2014-02-09 }} |- |[[انسٹی ٹیوٹ آف بزنس مینجمنٹ]] |[[کراچی]] |1995 |نجی |بزنس مینجمنٹ، انجینئری تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.iobm.edu.pk/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120070946/http://iobm.edu.pk/index.html |date=2009-01-20 }} |- |[[شہید ذوالفقار علی بھٹو انسٹی ٹیوٹ آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی]] |[[کراچی]] |1995 |نجی |عام |[http://www.szabist.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702055620/http://www.szabist.edu.pk/ |date=2013-07-02 }} |- |[[Ziauddin Medical University]] |[[کراچی]] |1995 |نجی |طبی علوم |[http://www.zu.edu.pk/] |- |[[Isra University]] |[[حیدرآباد، سندھ|حیدرآباد]] |1997 |نجی |عام |[http://www.isra.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703065713/http://www.isra.edu.pk/ |date=2013-07-03 }} |- |[[Karachi Institute of Economics and Technology]] |[[کراچی]] |1997 |نجی |عام |[http://www.pafkiet.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827021820/http://pafkiet.edu.pk/ |date=2014-08-27 }} |- |[[Greenwich University (Karachi)]] |[[کراچی]] |1998 |نجی |عام |[http://www.greenwichuniversity.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801090420/http://www.greenwichuniversity.edu.pk/ |date=2013-08-01 }} |- |[[اقرا یونیورسٹی]] |[[کراچی]] |1998 <small>(2000)*</small> |نجی |عام |[http://iqra.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021090548/https://iqra.edu.pk/ |date=2020-10-21 }} |- |[[Jinnah University for Women]] |[[کراچی]] |1998 |نجی |عام |[http://www.juw.edu.pk/] |- |[[محمد علی جناح یونیورسٹی]] |[[کراچی]] |1998 |نجی |عام |[http://www.jinnah.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007043323/http://www.jinnah.edu.pk/ |date=2011-10-07 }} |- |[[جامعۂ بحریہ]] |[[کراچی]] |2000 |سرکاری/بحریہ |عام |[http://www.bahria.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427170702/http://www.bahria.edu.pk/ |date=2012-04-27 }} |- |[[Dadabhoy Institute of Higher Education]] |[[کراچی]] |2000 |نجی |عام |[http://www.dadabhoy.edu.pk/] |- |[[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز]] |[[کراچی]] |2000 |نجی |[[اطلاعاندی طرزیات]] علوم |[http://www.nu.edu.pk/] |- |[[Institute of Business and Technology (Biztek)]] |[[کراچی]] |2001 |نجی |بزنس |[http://www.biztek.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202113607/http://www.biztek.edu.pk/ |date=2014-02-02 }} |- | PIMSAT |[[کراچی]] |2001 |نجی |[[انتظام]], ٹیکنالوجی تے بزنس سٹڈیز |[http://pimsat-khi.edu.pk] |- |[[وفاقی جامعۂ اردو]] |[[کراچی]] |2002 |سرکاری |عام |[http://www.fuuast.edu.pk] |- |[[Benazir Bhutto Shaheed University (Karachi)]] |[[کراچی]] |2010 <small>(2007)*</small> |سرکاری |عام |[http://www.bbsul.du.pk] |- |[[شہید محترمہ بے نظیر بہٹو میڈیکل یونیورسٹی]] |[[لاڑکانہ]] |2008 |سرکاری |طبی |[http://www.smbbmu.edu.pk] |- |[[Quaid-e-Awam University of Engineering, Technology and Science Larkana Branch]] |[[لاڑکانہ]] |2011 |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.quest.edu.pk] |- |[[Usman Institute Of Technology(Hamdard-Univsersity),Karachi]] |[[کراچی]] |1994 |سرکاری |[[ہندسیات]] |[http://www.uit.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528152930/http://uit.edu.pk/ |date=2009-05-28 }} |- |[[ZA Bhutto Agricultural College Dokri]] |[[لاڑکانہ]] |1992 |سرکاری |زرعی کلیہ |[http://www.sau.edu.pk/zabac.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303225743/http://www.sau.edu.pk/zabac.html |date=2014-03-03 }} |- |[[SZABIST Larkana Campus]] |[[لاڑکانہ]] |2004 |نجی |عام |[http://www.larkana.szabist.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324130029/http://www.larkana.szabist.edu.pk/ |date=2018-03-24 }} |- |} <small>* جامعی درجہ عطا .</small> == آزاد کشمیر == {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right;" ! یونیورسٹی ! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں ) ! قیام ! قسم ! تخصص ! ویب سائٹ |- |[[میرپور یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی|میرپور یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی، میرپور]] |[[میر پور (کشمیر)|میر پور]] |1980 <small>(2008)*</small> |سرکاری |[[ہندسیات]] تے [[ٹیکنالوجی]] |[http://www.must.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024150949/http://must.edu.pk/ |date=2020-10-24 }} |- |[[آزاد جموں‏ و کشمیر یونیورسٹی]] |[[مظفر آباد]] |1980 |سرکاری |عام |[http://www.ajku.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213133609/http://ajku.edu.pk/campus.php?CampusID=2 |date=2013-12-13 }} |- |[[آزاد جموں‏ کشمیر میڈیکل کالج]] |[[مظفر آباد]] |2012 |سرکاری |طبی |[http://www.ajkmc.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210903112532/http://ajkmc.edu.pk/ |date=2021-09-03 }} |- |[[محترمہ بے نظیر بھٹو شہید میڈیکل کالج میرپور آزاد کشمیر]] |[[میر پور (کشمیر)|میر پور]] |2010 |سرکاری |طبی |[http://mbbsmc.edu.pk/] |- |[[الخیر یونیورسٹی]] |[[میر پور (کشمیر)|میر پور]] |1994 <small>(2011*)</small> |نجی |عام |[http://www.alkhair.edu.pk/] |- |[[محی الدین اسلامی یونیورسٹی]] |[[نیرین شریف]] |2000 |سرکاری |عام |[http://www.miu.edu.pk/] |- |} <small>* جامعی درجہ عطا .</small> == گلگت بلتستان == {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right;" ! یونیورسٹی ! مقام ( تھ‏‏اںو‏اں ) ! قیام ! قسم ! تخصص ! ویب سائٹ |- |[[قراقرم انٹرنیشنل یونیورسٹی]] |[[گلگت]] |2002 |سرکاری |عام |[http://www.kiu.edu.pk//] |- |[[قراقرم انٹرنیشنل یونیورسٹی]] |[[سکردو]] |2012 |سرکاری |عام |[http://www.kiu.edu.pk//] |- |} == حوالے == {{حوالے}} {{موضوعات ایشیا|فہررست جامعات}} {{موضوعات پاکستان}} [[گٹھ:پاکستان تعلیم متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں و کالج د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک]] [[گٹھ:لسٹ ایشیا د‏‏ی یونیورسٹیاں تے کلیات]] [[گٹھ:لسٹ پاکستان د‏‏ی یونیورسٹیاں تے کلیات]] {{D pharmacy| https://www.tuf.edu.pk/course-detail/doctor-of-pharmacy}} [[Category:پاکستانی یونیورسٹیاں]] a7sk9kgeavsq6u5mqcuko9k5vfas1hk 0 51386 707697 702124 2026-06-10T21:29:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707697 wikitext text/x-wiki ہن تک [[نوبل انعام ]]جیتو شخصیتاں چوں 170 [[یہودی]] اس انعام نوں وصول کر چکے نیں جو کہ مجموعی طور اتے نوبل انعام جتل آلےآں دا 20 فیصد بن دے نیں جدونکہ دنیا چ یہودی پیروکاراں دی آبادی مجموعی طور اتے صرف0.2% اے۔(یا پنچ سو وچوں اک یہودی اے)مجموعی طور اتے یہودی شخصیتاں نے معاشیات دے شعبے چ 41فیصد ادویات چ 28 فیصد فزکس چ 26 فیصد، 19 فیصد کیمیاء چ13 فیصد ساہت چ جدونکہ 9 فیصد امن دے شعبے چ لئے نیں۔ سب توں پہلا یہودی شخص ایڈولف وون بئیر سی جے نے 1905 چ کیمیاء چ نوبل انعام وصول کیتا۔ == ساہت== {| class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! وجہ |- | 1910 | [[File:Adolf Friedrich Erdmann von Menzel 042.jpg|75px]] | [[پال ہیسی]]<ref name="Shengold">{{citation |contribution=Jewish Nobel Prize Winners |editor1-first=Mordecai |editor1-last=Schreiber |editor2-first=Alvin I. |editor2-last=Schiff |editor3-first=Leon |editor3-last=Klenicki |title=The Shengold Jewish Encyclopedia |publisher=Schreiber Publishing| year=2003 |page=198 |isbn=1-887563-77-6}}</ref><ref name=scicoillit>[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Literature.php "Jewish Laureates of Nobel Prize in Literature"]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2012.</ref> | جرمنی | "as a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories"<ref name="Literature1910">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1927 | [[File:Bergson-Nobel-photo.jpg|75px]] | [[ہنری برگساں]]<ref name=scicoillit/> | فرانس | "in recognition of his rich and vitalizing ideas and the brilliant skill with which they have been presented"<ref name="Literature1927">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1927/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1927|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- |- | 1958 | | [[بریس پاسترناک]]<ref name=scicoillit/>> | Soviet Union | "for his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition"<ref name="Literature1958">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1958|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | rowspan="2" | 1966 | | [[سیمویل یوسف اگنون]]<ref name=scicoillit/> | Israel | "for his profoundly characteristic narrative art with motifs from the life of the Jewish people"<ref name="Literature1966">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1966|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | [[File:Nelly Sachs 1966.jpg|75px]] | [[نیلی سکہس]]<ref name=scicoillit/> | Sweden | "for her outstanding lyrical and dramatic writing, which interprets Israel's destiny with touching strength"<ref name="Literature1966"/> |- | 1976 | | [[سال بیلو]]<ref name=scicoillit/> | امریکا | "for the human understanding and subtle analysis of contemporary culture that are combined in his work"<ref name="Literature1976">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1976/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1976|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1978 | | [[آئزک بشوس سنگر]]<ref name=scicoillit/> | امریکا | "for his impassioned narrative art which, with roots in a Polish-Jewish cultural tradition, brings universal human conditions to life"<ref name="Literature1978">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1978/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1978|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1981 | [[File:Elias Canetti 2.jpg|75px]] | [[الیاس کینٹی]]<ref name=scicoillit/> | برطانیہ | "for writings marked by a broad outlook, a wealth of ideas and artistic power"<ref name="Literature1981">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1981/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1981|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1987 | [[File:Joseph Brodsky 1988.jpg|75px]] | [[جوزف برودسکی]]<ref name=scicoillit/> | امریکا | "for an all-embracing authorship, imbued with clarity of thought and poetic intensity"<ref name="Literature1987">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1987/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1987|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1991 | [[File:Nadine Gordimer 01.JPG|75px]] | [[ناڈینگورڈیمر]]<ref name=scicoillit/> | South Africa | "who through her magnificent epic writing has – in the words of Alfred Nobel – been of very great benefit to humanity"<ref name="Literature1991">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1991/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1991|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2002 | [[File:Kertész Imre (Frankl Aliona).jpg|75px]] | [[امری کرٹرز]]<ref name=scicoillit/><ref name=Segel2008p20>Segel, Harold B. (2008). ''The Columbia Literary History of Eastern Europe Since 1945''. [[Columbia University Press]]. p. 20. ISBN 978-0-231-13306-7"... the few Hungarian writers who have attempted to deal with Hungary's role in the ware and the fate of the Hungarian Jewish population have been mostly Hungarian Jews. Certainly the best known, due to his receipt of the coveted Nobel Prize in Literature in 2002, is Imre Kertész (b. 1929)".</ref><ref name=Suleiman>Rubin Suleiman, Susan; Forgács, Éva (eds) (2003). ''Contemporary Jewish Writing in Hungary: An Anthology''. [[University of Nebraska Press]]. p. xlvi.</ref> | Hungary | "for writing that upholds the fragile experience of the individual against the barbaric arbitrariness of history"<ref name="Literature2002">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2002/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2002|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2004 | [[File:Elfriede jelinek 2004 small.jpg|75px]] | [[الفرڈ جیلنک]]<ref>{{cite book | title=Keepers of the Motherland: German texts by Jewish women writers | author = [[Dagmar C. G. Lorenz]] | year=2007 | publisher=University of Nebraska Press|pages=251–252 |isbn=978-0-8032-2917-4 |quote=Jewish women's writing likewise employs satirical and grotesque elements when depicting non-Jews... Some do so pointedly, such as Ilse Aichinger, Elfriede Gerstl, and Elifriede Jelinek... Jelinek resumed the techniques of the Jewish interwar satirists... Jelinek stresses her affinity to Karl Krauss and the Jewish Cabaret of the interwar era... She claims her own Jewish identity as the daughter of a Holocaust victim, her father, thereby suggesting that there is a continuity of Vienna's Jewish tradition (Berka 1993, 137f.; Gilman 1995, 3).}}</ref> | Austria | "for her musical flow of voices and counter-voices in novels and plays that with extraordinary linguistic zeal reveal the absurdity of society's clichés and their subjugating power"<ref name="Literature2004">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2004/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2004|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2005 | [[File:Harold-pinter-atp.jpg|75px]] | [[ہیرلڈ پنٹر]]<ref name=scicoillit/><ref>[[Michael Billington (critic)|Billington, Michael]] (2007). ''Harold Pinter''. London: [[Faber and Faber]]. p. 2. ISBN 0-571-23476-3.</ref> | برطانیہ | "who in his plays uncovers the precipice under everyday prattle and forces entry into oppression's closed rooms"<ref name="Literature2005">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2005/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2005|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2014 | [[File:Patrick Modiano 6 dec 2014 - 22.jpg|75px]] | [[پیتریک مودیانو]]<ref>{{cite web|url=http://jewishquarterly.org/2014/10/nobel-prize-winner-patrick-modiano|title=Nobel Prize Winner Patrick Modiano – Who?|publisher=[[Jewish Quarterly]]|accessdate=|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226104308/https://jewishquarterly.org/2014/10/nobel-prize-winner-patrick-modiano/|dead-url=yes}}</ref> <ref>[http://www.nytimes.com/2014/12/28/books/review/patrick-modianos-suspended-sentences.html?_r=0 Patrick Modiano’s ‘Suspended Sentences’]. [[نیو یارک ٹائمز]] [http://www.nytimes.com website].</ref> | France | "for the art of memory with which he has evoked the most ungraspable human destinies and uncovered the life-world of the occupation"<ref name="Literature2014">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2014/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2014|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2014-10-09}}</ref> |} == کیمیاء== {| class="wikitable" |- !سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! وجہ |- | 1905 | [[File:Adolf von Baeyer (1905).jpg|75px]] | [[ایڈولف وان بایر]]<ref name=scicoilch>[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Chemistry.php "Jewish Laureates of Nobel Prize in Chemistry"]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2011.</ref><ref name=EncSciRel493>Wentzel Van Huyssteen (2003). ''Encyclopedia of Science and Religion'', Volume 2. MacMillan Reference USA. p. 493.</ref><ref name=Feuer1995p402>[[Lewis Samuel Feuer|Feuer, Lewis Samuel]] (1995). ''Varieties of Scientific Experience: Emotive Aims in Scientific Hypotheses'' (citing ''Encylopaedia Judaica''). [[Transaction Publishers]]. p. 402. ISBN 978-1-56000-223-9</ref><ref name=Hollingsworth2007p136>[[J. Rogers Hollingsworth]] (2007), "High Cognitive Complexity and the Making of Major Scientific Discoveries", in Arnaud Sales, Marcel Fournier (eds.). ''Knowledge, Communication and Creativity''Sage Studies in International Sociology, SAGE, 2007, p. 136. ISBN 9780761943075</ref> | جرمنی | "[for] the advancement of organic chemistry and the chemical industry, through his work on [[Indigo dye|organic dyes]] and hydroaromatic compounds"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1905 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1906 | [[File:Henri Moissan.jpg|75px]] | [[آنری موئساں]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref>{{cite book |author=Joan Comay |author2=Lavinia Cohn-Sherbok |title=Who's who in Jewish history: after the period of the Old Testament |page=264 |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=0-415-12583-9 |quote=Moissan, whose mother was Jewish, [...]}}</ref> | France | "[for his] investigation and isolation of the element [[fluorine]], and for [the] [[electric arc furnace|electric furnace]] called after him"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1906 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1906/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1910 | [[File:Voit 168 Otto Wallach.jpg|75px]] | [[اوتو والاخ]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | جرمنی | "[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of [[alicyclic compound]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1910 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1915 | [[File:Richard Willstätter.jpg|75px]] | [[رچرڈ ولسٹیٹر]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | جرمنی | "for his researches on plant pigments, especially [[chlorophyll]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1915 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1915/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1918 | [[File:Fritz Haber.png|75px]] | [[فرٹز ہیبر]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Leroy2003p28>Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 28. ISBN 978-0-8247-0876-4</ref> | جرمنی | "for the [[ہیبر کا طریقہ|synthesis of ammonia]] from its elements"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1918 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1943 | [[File:George de Hevesy.jpg|75px]] | [[جارج دی ہیوسی]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | Hungary | "for his work on the use of isotopes as [[radioactive tracer|tracers]] in the study of chemical processes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1943 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1961 | [[File:Melvin Calvin.jpg|75px|Melvin Calvin]] | [[ملون کیلون]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | امریکا | "for his research on the [[Calvin cycle|carbon dioxide assimilation in plants]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1961 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1961/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1962 | [[File:Max Perutz.jpg|75px]] | [[میکس پیروٹز]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref>{{cite book |title=Max Perutz and the secret of life |author=Georgina Ferry |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |location=New York |year=2008 |page=2 |isbn=0-7011-7695-4}}</ref> | برطانیہ | "for their studies of the structures of [[myoglobin|globular proteins]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1962 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | rowspan=2|1972 | [[File:Christian B. Anfinsen, NIH portrait, 1969.jpg|75px|Christian B. Anfinsen]] | [[کرسچن بی اینفنسن]]<ref name=scicoilch/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref>{{cite web | title = The Christian B. Anfinsen Papers Biographical Information | work = Profiles in Science | publisher = National Library of Medicine | url = http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/KK/p-nid/14|accessdate=2011-10-19}}</ref> | امریکا | "for his work on [[ribonuclease]], especially concerning the connection between the [[amino acid]] sequence and the biologically active conformation"<ref name="n1972">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1972 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1972/index.html|accessdate=2011-10-19}}</ref> |- | | [[ولیم ہورڈ سٹین]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | امریکا | "for their contribution to the understanding of the connection between chemical structure and catalytic activity of the active centre of the ribonuclease molecule"<ref name="n1972"/> |- | 1977 | [[File:Ilya Prigogine.jpg|75px]] | [[الیا پرگوگین]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref> * Radu Balescu. "Ilya Prigogine: His Life, His Work", in Stuart Alan Rice (2007). ''Special volume in memory of Ilya Prigogine'', John Wiley and Sons. p. 2. "In the history of science, there are few examples of such a flashing and immense ascent as that of Ilya Prigogine (Fig. 1). The little Russian Jewish immigrant arrived in Brussels at the age of 12..." * Magnus Ramage, Karen Shipp (2009). ''Systems Thinkers''. Springer. p. 277. "Prigogine was born in January 1917 in Moscow... His family 'had a difficult relationship with the new regime' (Prigogine 1977), being both Jewish and merchants... * Jean Maruani, Roland Lefebvre, Erkki Brändas (eds.) (2003). ''Advanced Topics in Theoretical Chemical Physics'', Springer, p. xv. "Ilya Prigogine was born on January 25, 1917, in Moscow, Russia, the second boy in a middle-class, Jewish family."</ref> | Belgium | "for his contributions to non-equilibrium thermodynamics, particularly the theory of [[Dissipative structures#Overview|dissipative structures]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1977 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1977/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1979 | [[File:William Howard Stein.jpg|75px]] | [[ہربرٹ سی براون]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref>[[ہربرٹ سی براون]], "Herbert C. Brown", in Tore Frängsmyr, Sture Forsén (1993). ''Chemistry, 1971–1980''. World Scientific. p. 337. "My parents... came to London in 1908 as part of the vast Jewish immigration in the early part of this century."</ref> | امریکا | "for their development of the use of [[Organoborane#Synthesis|boron- and phosphorus-containing compounds]], respectively, into [[Wittig reaction|important reagents in organic synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1979 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1979/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | rowspan=2|1980 | [[File:Paul Berg in 1980.jpg|75px]] | [[پاول برگ]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p113/> | امریکا | "for his fundamental studies of the biochemistry of nucleic acids, with particular regard to [[Recombinant DNA|recombinant-DNA]]"<ref name="n1980">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1980 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | [[File:WalterGilbert2.jpg|75px|Walter Gilbert]] | [[والٹر گلبرٹ]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | امریکا | "for [[Chain termination method|their contributions]] concerning the [[DNA sequencing|determination of base sequences]] in nucleic acids"<ref name="n1980"/> |- | 1981 | [[File:Roald Hoffmann.jpg|75px]] | [[روالڈ ہوف مین]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | امریکا | rowspan=1|"for [[Woodward–Hoffmann rules|their theories]], developed independently, concerning the course of chemical reactions"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1981 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1981/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1982 | [[File:Aaron Klug 1979.jpg|75px]] | [[ارون کلگ]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | برطانیہ | "for his development of [[Electron crystallography|crystallographic electron microscopy]] and his structural elucidation of biologically important [[Chromatin|nucleic acid-protein complexes]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1982 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1982/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | rowspan=2|1985 | [[File:Jerome Karle.jpg|75px|Jerome Karle]] | [[جیروم کارلی]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p112>Hargittai, István (2003). ''The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists''. [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]. p. 112. ISBN 978-0-19-860785-4</ref><ref>[http://www1.ccny.cuny.edu/prospective/humanities/profiles/jkarle.cfm "Jerome Karle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005100532/http://www1.ccny.cuny.edu/prospective/humanities/profiles/jkarle.cfm |date=2013-10-05 }}, Profiles, Humanities and the Arts, City College of New York website. Retrieved September 10, 2011. "Jerome Karle is an American Jewish physical chemist who shared the 1985 Nobel Prize in Chemistry with a fellow CCNY classmate, Herbert Hauptman"</ref><ref>Seymour "Sy" Brody. [http://www.fau.edu/library/nobel8.htm "Jerome Karle: Nobel Prize"], American Jewish Recipients of the Nobel Prize, Florida Atlantic University Libraries website. Retrieved September 10, 2011.</ref> | امریکا | rowspan=2|"for their outstanding achievements in developing [[Hauptman-Karle method|direct methods]] for the determination of crystal structures"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1985 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | [[File:Herbert Hauptman - UB 2009.jpg|75px|Herbert Hauptman]] | [[ہربرٹ اے ہاوپٹمین]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p111>Hargittai, István (2003). ''The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists''. [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]. p. 111. ISBN 978-0-19-860785-4</ref><ref>Bernard S. Schlessinger, June H. Schlessinger (1996). ''The who's who of Nobel Prize winners, 1901–1995''. Oryx Press. p. 101.</ref><ref name=Kurinksy>Samuel Kurinksy. [http://www.hebrewhistory.info/factpapers/fp044-1_nobel_chem.htm "Jewish Nobel Prize Winners Part I: Chemistry"], Hebrew History Federation.</ref><ref name=Boulevard>[http://www.hwi.buffalo.edu/newsroom/Newsletter/spring_11.pdf "Nobel Prize Laureates Boulevard"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104180530/http://www.hwi.buffalo.edu/newsroom/Newsletter/spring_11.pdf |date=2012-01-04 }}, ''Structures'', Hauptman-Woodward Medical Research Institute, Spring 2011, p. 4. "Dr. Hauptman interestingly is one of 160 Jewish Nobel Laureates... In honor of this distinction, there is a boulevard dedicated to Jewish Nobel Prize Laureates in a town called Kiryat Hatanei Pras Nobel (Nobel Prize Laureates' Town) outside of Tel Aviv, Israel. On this boulevard, a monument and plaque have been dedicated in Dr. Hauptman's honor."</ref> | امریکا |- | 1989 | [[File:Sidney Altman crop.jpg|75px]] | [[سڈنی آلٹ مین]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | Canada<br />امریکا | "for their discovery of [[Ribozyme|catalytic properties of RNA]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1989 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1989/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 1992 | [[File:Prof. Dr. Rudolph A. Marcus.jpg|75px]] | [[روڈلف اے مارکس]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | امریکا | "for his contributions to the [[Marcus theory|theory of electron transfer reactions]] in chemical systems"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1992 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1992/index.html|accessdate=2008-10-19}}</ref> |- | 1994 | [[File:Oláh György előadása 8299.jpg|75px|George Andrew Olah]] | [[جارج انڈریو اولاح]]<ref name="Shengold"/><ref name=scicoilch/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | Hungary | "for his contribution to [[carbocation]] chemistry"<ref name="n1994">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1998 | publisher = Nobel Foundation | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/index.html|accessdate=2011-10-19}}</ref> |- | 1996 | [[File:Harold Kroto 1c389 8471.sweden.jpg|75px]] | [[ہیری کروٹو]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/kroto-autobio.html|title = Sir Harold Kroto – Autobiography|accessdate = 2012-10-14|publisher = Nobel Foundation}}</ref> | England | "for the discovery of fullerenes"<ref name="nobel-1996"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html | title = The Nobel Prize in Chemistry 1996 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation}}</ref> |- | 1998 | [[File:WalterKohnGraz21042006 1.jpg|75px|Walter Kohn]] | [[والٹر کوہن]]<ref name=scicoilch/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p111/><ref name=KohnAutobiography>{{cite web | title = Walter Kohn Autobiography | publisher = Nobelprize.org | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1998/kohn-autobio.html|accessdate=2011-10-19|quote=They are dominated by my vivid recollections of 1 1/2 years as a Jewish boy under the Austrian Nazi regime... On another level, I want to mention that I have a strong Jewish identity and – over the years – have been involved in several Jewish projects, such as the establishment of a strong program of Judaic Studies at the University of California in San Diego.}}</ref><ref name=Leroy2003p108>Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 108. ISBN 978-0-8247-0876-4</ref> | امریکا | "for his development of the [[density functional theory|density-functional theory]]"<ref name="n1998">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1998 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1998/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | 2000 | [[File:Heeger, Alan J. (1936).jpg|75px]] | [[الان جے ہیگر]]<ref name=scicoilch/><ref name=EncSciRel493/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref>Fant, Kenne (2006). ''Alfred Nobel: A Biography''. Arcade Publishing. p. 478. "Heeger was born in Sioux City, Iowa to a Jewish family."</ref> | امریکا | "for the discovery and development of [[conductive polymer]]s"<ref name="n2000">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2000 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/index.html|accessdate=2011-10-19}}</ref> |- | rowspan=3|2004 | [[File:Nobel2004chemistrylaurets-Ciehanover.jpg|75px]] | [[ارون چیکونور]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Arad2010>Boaz Arad. [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3969852,00.html "Best Jewish brains head to China. Beijing conference on science and technology to host Israeli, Jewish American Nobel laureates"]. ''[[Yedioth Ahronoth]]''. January 11, 2010. "Three Nobel Prize laureates – Ada Yonath, Aaron Ciechanover, and Avram Hershko – are scheduled to take part in a conference in Beijing this month to present Israel's top achievements in the field of Chemistry. The three will be joined by two Jewish American laureates, Professor Roger Kornberg, a biochemist, and David Gross, who won a physics Nobel."</ref><ref>Aaron Ciechanover. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19571788 "The 2008 Lindau Nobel Laureate Meeting: Aaron Ciechanover, Chemistry 2004."] ''[[Journal of Visualized Experiments]]'' (J Vis Exp). 2009 Jul 1;(29). pii: 1559. doi: 10.3791/1559. "The life and work of Aaron Ciechanover are deeply rooted and influenced by Judaism and Israel and it is therefore that with only brief intermission, Ciechanover spent his scientific career in Israel as he is—through his presence and work—able to contribute and shape presence and future of the State of Israel."</ref> | [[اسرائیل]] | rowspan=3|"for the discovery of [[Ubiquitin#Identification|ubiquitin]]-mediated protein degradation"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2004| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2004/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | [[File:Nobel2004chemistrylaurets-Hershko.jpg|75px]] | [[اورامہ]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Arad2010/> | Israel |- | [[File:Nobel2004chemistrylaurets-Rose.jpg|75px]] | [[ارون روس]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref>István Hargittai, Magdolna Hargittai (2006). ''Candid Science VI''. [[Imperial College Press]]. "Both Irwin Rose's parents came from secular Jewish families, on his maternal side, the Greenwalds originated from Hungary and on his paternal side, the Roses originated from the Odessa region of Russia."</ref><ref>Seymour "Sy" Brody. [http://www.fau.edu/library/nobel10.htm "Irwin Rose: Chemistry Recipient-2004"], American Jewish Recipients of the Nobel Prize, Florida Atlantic University Libraries website. Retrieved October 16, 2011.</ref> | امریکا |- | 2006 | [[File:Roger.Kornberg.JPG|75px]] | [[راجر ڈی کورنبرگ]]<ref name=Arad2010/><ref>Joe Eskenazi. [http://www.jewishjournal.com/science_and_technology/article/winning_nobel_prizes_seems_to_run_in_one_familys_chemistry_and_biology/ "Winning Nobel Prizes seems to run in one family’s chemistry—and biology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529200348/http://www.jewishjournal.com/science_and_technology/article/winning_nobel_prizes_seems_to_run_in_one_familys_chemistry_and_biology/ |date=2016-05-29 }}.''[[The Jewish Journal of Greater Los Angeles]]''. October 12, 2006. "Arthur Kornberg – who still has his own lab at Stanford Medical School at age 88 – grew up in an Orthodox Brooklyn household, where Yiddish was the first language. His future wife, Sylvy Levy, also grew up Orthodox, but the couple raised their children in a fairly secular environment. Still, the family had a strong Jewish and pro-Israel identity, and Roger Kornberg is a consistent donor to the San Francisco-based Jewish Community Federation. Roger married an Israeli scientist, Yahli Lorch, a Stanford professor of structural biology, and they live almost half the year in their Jerusalem flat, where he leads his research team remotely via the Internet. "</ref><ref>Nadan Feldman. [http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/u-s-nobel-laureate-israel-must-invest-more-in-higher-education-1.407091 "U.S. Nobel laureate: Israel must invest more in higher education"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925002839/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/u-s-nobel-laureate-israel-must-invest-more-in-higher-education-1.407091 |date=2015-09-25 }}. ''[[Haaretz]]''. January 13, 2012. "...explains Kornberg, when asked about the values his father instilled in him, and the atmosphere in which he grew up, in a Jewish family in the 1950s."</ref> | امریکا | "for his studies of the molecular basis of [[eukaryotic transcription]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2006| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2006/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref><ref>http://www.fau.edu/library/nobel11.htm</ref> |- | 2008 | [[File:Martin Chalfie-press conference Dec 07th, 2008-4.jpg|75px]] | [[مارٹن کالفی]]<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/chalfie.html?print=1 Autobiography on Nobelprize.org]</ref> | امریکا | "for the discovery and development of the [[green fluorescent protein]], GFP".<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/ Website of the Nobel Prize committee.]</ref> |- | 2009 | [[File:AdaYonath.jpg|75px]] | [[ادا یوناتھ]]<ref name=Arad2010/> | Israel | "for studies of the structure and function of the [[ribosome]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2009| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/index.html|accessdate=2009-10-07}}</ref> |- | 2011 | | [[ڈان سیکٹ مین]]<ref name=5Jews2011>* Janice Arnold (2011-10-12). [http://www.cjnews.com/index.php?option=com_content&task=view&id=22234&Itemid=86 "Nobel laureate is pride of Sherbrooke Jews"]. ''[[Canadian Jewish News]]''. "Shechtman was one of five Jews, including a former Montrealer, the late Ralph Steinman, to receive the prestigious prize for their scientific endeavours... Steinman and Bruce Beutler... won for their groundbreaking work in discoveries on the immune system. Saul Perlmutter and Adam Riess, both American Jews... won the prize in physics." * Looks, Elka (2011-10-05). [http://www.haaretz.com/jewish-world/jews-make-strong-showing-among-2011-nobel-prize-winners-1.388342 "Jews make strong showing among 2011 Nobel Prize winners"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929003430/http://www.haaretz.com/jewish-world/jews-make-strong-showing-among-2011-nobel-prize-winners-1.388342 |date=2015-09-29 }}. ''[[Haaretz]]''. "Israeli scientist Daniel Shechtman has made headlines at home for winning the 2011 Nobel Prize in chemistry, but he is not the only Jewish recipient... Ralph Steinman and Bruce Beutler were awarded the Nobel Prize for medicine for their discoveries on the immune system... Saul Perlmutter and Adam G. Riess, both American Jews, are two of the three Nobel Prize in physics winners... So far, five of the seven Nobel Prize winners this year are Jewish..."</ref> | Israel | "for the discovery of [[quasicrystals]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2011| publisher = Nobelprize.org | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2011/press.html|accessdate=2011-10-05}}</ref> |- | 2012 | [[File:Lefkowitz3.jpg|75px]] | [[رابرٹ لیفکووٹز]]<ref>[http://www.jpost.com/JewishWorld/JewishNews/Article.aspx?id=287256 "NY Jewish doctor wins Nobel Prize in Chemistry"], ''[[The Jerusalem Post]]'' (''[[Jewish Telegraphic Agency]]''), October 10, 2012.</ref> | امریکا | "for studies of G-protein-coupled receptors"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2012| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|accessdate=2012-10-09}}</ref> |- | rowspan=3|2013 | [[File:AW TW PS.jpg|75px]] | [[اریا وارشل]]<ref name=THEJC2013-10-10>[http://www.thejc.com/news/world-news/112223/a-remarkable-week-jewish-nobel-prize-winners A remarkable week for Jewish Nobel Prize winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027224126/https://www.thejc.com/news/world-news/112223/a-remarkable-week-jewish-nobel-prize-winners |date=2021-10-27 }}''[[The Jewish Chronicle]]'', October 10, 2013. "No less than six Jewish scientists were awarded Nobel Prizes this week... Belgian-born Francois Englert won the accolade in physics... Also this week, two American Jews were awarded the Nobel Prize in medicine [...] James Rothman and Randy Schekman... Meanwhile, three Jewish-American scientists, Arieh Warshel, Michael Levitt and Martin Karplus, shared the Nobel Prize in chemistry... Karplus [...] fled the Nazi occupation of Austria as a child in 1938.</ref><ref name=JP2013-10-19>[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Israeli-scientists-awarded-Nobel-Prize-in-Chemistry-328246 "Three Jewish American scientists, two of which have Israeli citizenship, won the 2013 Nobel Prize for chemistry"], ''[[The Jerusalem Post]]'' (''[[Jewish Telegraphic Agency]]''), October 19, 2013.</ref> | Israel | rowspan=3 |"for the development of multiscale models for complex chemical systems"<ref name="n2013">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2013 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2013/index.html|accessdate=2013-10-09}}</ref> |- | [[File:Michael Levitt.jpg|75px]] | [[مائیکل لیوٹ]]<ref name=THEJC2013-10-10/><ref name=JP2013-10-19/> | امریکا, Britain, Israel <ref>[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Israeli-scientists-awarded-Nobel-Prize-in-Chemistry-328246 "Michael Levitt is a US, British and Israeli citizen"], ''[[The Jerusalem Post]]'', October 9, 2013.</ref><ref>[http://www.timesofisrael.com/israeli-prof-arieh-warshel-shares-2013-nobel-prize-in-chemistry/ "Fellow winner Michael Levitt, a South Africa-born professor, also holds Israeli citizenship."], ''[[The Times of Israel]]'', October 9, 2013.</ref> |- | [[File:Nobel Prize 22 2013.jpg|75px]] | [[مارٹن کارپلس]]<ref name=THEJC2013-10-10/><ref name=JP2013-10-19/> | امریکا, Austria <ref>[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Israeli-scientists-awarded-Nobel-Prize-in-Chemistry-328246 "Martin Karplus, a US and Austrian citizen"], ''[[The Jerusalem Post]]'', October 9, 2013.</ref> |- |} ==طب == {| class="wikitable" |- !سال ! colspan=2|وصول کنندہ ! ملک ! وجہ |- | rowspan=2|1908 | [[File:Ilya Mechnikov nobel.jpg|75px]] | [[الئی مٹینیکو]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi>[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Biomedical.php "Jewish Laureates of Nobel Prize in Biomedical Sciences"]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2012.</ref> | روس | rowspan=2|"in recognition of their work on [[immune system|immunity]]"<ref name="nobel-1908"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:Paul Ehrlich 1915.jpg|75px]] | [[پاول اہرلچ]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | جرمنی |- | 1914 | [[File:Robert Barany.jpg|75px]] | [[رابرٹ برانی]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | Austria-Hungary | "for his work on the physiology and pathology of the [[vestibular apparatus]]"<ref name="nobel-1914"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1914/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1914 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1922 | [[File:Otto Fritz Meyerhof.jpg|75px]] | [[اوٹو فرٹز مئیر ہوف]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | جرمنی | "for his discovery of the fixed relationship between the consumption of oxygen and the [[metabolism]] of [[lactic acid]] in the muscle"<ref name="nobel-1922"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1922/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1930 | [[File:Karl Landsteiner nobel.jpg|75px]] | [[کارل لینڈ سٹینر]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | Austria | "for his discovery of human [[blood type|blood groups]]"<ref name="nobel-1930"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1930 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1931 | [[File:Otto Warburg.jpg|75px]] | [[اوٹو ہنرچ وار برگ]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/> | جرمنی | "for his discovery of the nature and mode of action of the [[cytochrome|respiratory enzyme]]"<ref name="nobel-1931"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1931 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1936 | [[File:Otto Loewi nobel.jpg|75px]] | [[اوٹو لوئی]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | Austria | "for their discoveries relating to [[neurotransmitter|chemical transmission of nerve impulses]]"<ref name="nobel-1936"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1936/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1936 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|1944 | [[File:Joseph Erlanger nobel.jpg|75px]] | [[جوزف ارلینگر]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/><ref name=EJudaica2007p733>Fred Skolnik, Michael Berenbaum (eds.) 2007. ''Encyclopaedia Judaica'', Volume 13. Macmillan Reference USA / Keter Publishing House. p. 733. "Jewish scientists have participated in this problem from the early days of Joseph Erlanger's research on nerve conduction to Richard Axel's dissection of the pathways relevant to olfactory function."</ref> | rowspan=2|امریکا | rowspan=2|"for their discoveries relating to the highly differentiated functions of single [[nerve fibre]]s"<ref name="nobel-1944"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1944/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1944 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:Herbert Spencer Gasser nobel.jpg|75px]] | [[ہر برٹ سپنسر گیسر]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/> |- | 1945 | [[File:Ernst Boris Chain 1945.jpg|75px]] | [[ارنسٹ بوری چین]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | برطانیہ | "for the discovery of [[penicillin]] and its curative effect in various [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1945"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1946 | [[File:Hermann Joseph Muller.jpg|75px]] | [[ہرمن جوزف میولر]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for the discovery of the production of mutations by means of [[ایکس شعاع]] [[irradiation]]"<ref name="nobel-1946"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1946/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1946 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1947 | [[File:Gerty Theresa Cori.jpg|75px]] | [[گرٹی کوری]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discovery of the course of the catalytic conversion of [[glycogen]]"<ref name="nobel-1947"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1950 | [[File:Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg|75px]] | [[تادؤش رائشتائن|Tadeusz Reichstein]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | Switzerland / Poland | "for their discoveries relating to the [[hormone]]s of the [[adrenal cortex]], their structure and biological effects"<ref name="nobel-1950"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1950/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1950 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1952 | [[File:Selman Waksman NYWTS.jpg|75px]] | [[عیل مین والکمین]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for his discovery of [[streptomycin]], the first [[antibiotic]] effective against [[tuberculosis]]"<ref name="nobel-1952"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1952/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1952 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|1953 | [[File:Hans Adolf Krebs.jpg|75px]] | [[ہنس ایڈلف کرب]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p111/><ref name=scicoilbi/> | برطانیہ | "for his discovery of the [[citric acid cycle]]"<ref name = "nobel-1953"/> |- | [[File:Portrait of Fritz Albert Lipmann (1899-1986), Biochemist (2551001689).jpg|75px]] | [[فرٹز البرٹ لیپ مین]]<ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for his discovery of [[coenzyme A|co-enzyme A]] and its importance for intermediary metabolism"<ref name="nobel-1953"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1953/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1953 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1958 | [[File:Joshua Lederberg.jpg|75px]] | [[جیشوا لیڈربرگ]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for his discoveries concerning [[genetic recombination]] and the organization of the [[gene|genetic material]] of [[bacteria]]"<ref name="nobel-1958"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1958/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1958 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1959 | [[File:Arthur Kornberg.jpg|75px]] | [[آرتھر کورن برگ]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p112/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discovery of the mechanisms in the biological synthesis of [[ribonucleic acid]] and [[deoxyribonucleic acid]]"<ref name="nobel-1959"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1959 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1964 | [[File:Konrad Bloch.JPG|75px]] | [[کونارڈ ایمل بلوک]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/><ref name=Leroy2003p291>Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 291. ISBN 978-0-8247-0876-4</ref> | امریکا | "for their discoveries concerning the mechanism and regulation of the [[cholesterol]] and [[fatty acid]] [[metabolism]]"<ref name="nobel-1964"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1964/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1964 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|1965 | [[File:François Jacob nobel.jpg|75px]] | [[فرانکیوس جیکب]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | rowspan=2|France | rowspan=2|"for their discoveries concerning [[انتساخ (حیاتیات)|genetic control of enzyme]] and [[provirus|virus synthesis]]"<ref name="nobel-1965"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1965/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1965 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:André Lwoff nobel.jpg|75px]] | [[انڈری مائیکل لوف]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> |- | 1967 | [[File:George Wald nobel.jpg|75px]] | [[جارج والڈ]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discoveries concerning the primary physiological and chemical visual processes in the eye"<ref name="nobel-1967"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1967 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1968 | [[File:MNirenberg.jpg|75px]] | [[مارشل وارن نارنبرگ]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their interpretation of the [[genetic code]] and its function in [[Protein biosynthesis|protein synthesis]]"<ref name="nobel-1968"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1968/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1969 | [[File:Salvador E. Luria ca.1969.jpg|75px]] | [[سیلواڈور لوریا]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا, Italy | "for their discoveries concerning the replication mechanism and the genetic structure of [[virus]]es"<ref name="nobel-1969"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1969/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1969 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|1970 | [[File:Axelrod01.jpg|75px]] | [[جیولیوس ایکزل روڈ]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | rowspan=2|"for their discoveries concerning the humoral [[neurotransmitter|transmittors in the nerve terminals]] and the mechanism for their storage, release and inactivation"<ref name="nobel-1970"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1970/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1970 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | | [[برنارڈ کٹز]]<ref name=Feuer1995p402/><ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | برطانیہ |- | 1972 | [[File:Professor Gerald M. Edelman.jpg|75px]] | [[گیرالڈ ایڈر مین]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discoveries concerning the chemical structure of [[antibodies]]"<ref name="nobel-1972"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1972 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|1975 | [[File:DavidBaltimore2008.JPG|75px]] | [[ڈیوڈ بلٹی مور]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | rowspan=2|"for their discoveries concerning the interaction between [[tumor virus]]es and the genetic material of the cell"<ref name="nobel-1975"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1975 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | | [[ہوورڈ مارٹن ٹیمن]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا |- | 1976 | [[File:Baruch Samuel Blumberg by Tom Trower (NASA).jpg|75px]] | [[باروچ سیمیول بلوم برگ]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discoveries concerning new mechanisms for the origin and dissemination of [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1976"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1976 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|1977 | [[File:Andrew Schally portrait.jpg|75px]] | [[انڈریو شیلی]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/><ref>Mark Avrum Ehrlich. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1'', [[ABC-CLIO]], 2009, p. 1037.</ref><ref>Frank Heynick. ''Jews and Medicine: An Epic Saga'', KTAV Publishing House, 2002, p. 574.</ref> | امریکا | "for their discoveries concerning the [[peptide hormone]] production of the brain"<ref name = "nobel-1977"/> |- | [[File:Rosalyn Yalow.jpg|75px]] | [[روزالن سوسمین یالو]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p113>Hargittai, István (2003). ''The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists''. [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]. p. 113. ISBN 978-0-19-860785-4</ref><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for the development of [[radioimmunoassay]]s of peptide hormones"<ref name="nobel-1977"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1977/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1977 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1978 | | [[ڈینئیل نیتھن]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for the discovery of [[restriction enzyme]]s and their application to problems of [[molecular genetics]]"<ref name="nobel-1978"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- | 1980 | | [[باروخ بن الصراف]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discoveries concerning genetically determined [[major histocompatibility complex|structures on the cell surface]] that regulate [[immune system|immunological reactions]]"<ref name="nobel-1980"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1980 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1984 | [[File:Milstein lnp.jpg|75px]] | [[سیسر میلسٹین]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p113/><ref name=scicoilbi/> | Argentina<br /> | "for theories concerning the specificity in development and control of the [[immune system]] and the discovery of the principle for production of [[monoclonal antibodies]]"<ref name="nobel-1984"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1984/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1984 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|1985 | [[File:Mike Brown 2003.jpg|75px]] | [[مائیکل سٹاورٹ براون]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | rowspan=2|"for their discoveries concerning the regulation of [[cholesterol]] [[metabolism]]"<ref name="nobel-1985"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1985/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1985 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:Joe Goldstein.JPG|75px]] | [[جوزف گولڈ سٹین]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا |- | rowspan=2|1986 | [[File:Stanley Cohen Nobel.webp|75px]] | [[سٹینلی کوہن(حیاتیاتی کیمیاءدان)|Stanley Cohen]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p113/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | rowspan=2|"for their discoveries of [[growth factor]]s"<ref name="nobel-1986"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1986 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:Rita Levi-Montalcini (1986) (cropped).jpg|75px]] | [[ریٹا لیوی-مونٹلسینی]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/><ref name=Hargittai2003p110>Hargittai, István (2003). ''The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists''. [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]. p. 110. ISBN 978-0-19-860785-4</ref> | Italy |- | 1988 | [[File:Nci-vol-8236-300 Gertrude Elion.jpg|75px]] | [[گرٹروڈ بی. الیون]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discoveries of important principles for [[Pharmacology|drug treatment]]"<ref name="nobel-1988"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1988 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1989 | [[File:Varmus, Harold Elliot (1939).jpg|75px]] | [[ہیرالڈ ای. ورمس]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p113/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discovery of the cellular origin of [[retrovirus|retroviral]] [[oncogene]]s"<ref name="nobel-1989"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1989/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1989 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|1994 | | [[الفرڈ جی گلمین]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | rowspan=2|امریکا | rowspan=2|"for their discovery of [[G-protein]]s and the role of these proteins in [[signal transduction]] in cells"<ref name="nobel-1994"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1994/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1994 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:Rodbell, Martin (1925-1998).jpg|75px]] | [[مارٹن روڈبل]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> |- | 1997 | [[File:Prusiner 1.JPG|75px]] | [[سٹینلی بی پروسینر]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for his discovery of [[prion]]s – a new biological principle of infection"<ref name="nobel-1997"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1997/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1997 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 1998 | [[File:Drfurchgott.jpg|75px]] | [[رابرٹ فرشگوٹ]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=Hargittai2003p111/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for their discoveries concerning [[nitric oxide]] as a signalling molecule in the cardiovascular system"<ref name="nobel-1998"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1998 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|2000 | [[File:Paul Greengard.jpg|75px]] | [[پاول گرین گارڈ]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا | rowspan=2|"for their discoveries concerning [[signal transduction]] in the [[nervous system]]"<ref name="nobel-2000"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2000 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:Eric Richard Kandel.jpg|75px]] | [[ارک کینڈل]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا |- | rowspan=2|2002 | | [[سڈنی برینر]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | برطانیہ | rowspan=2|"for their discoveries concerning 'genetic regulation of organ development and [[apoptosis|programmed cell death]]'"<ref name="nobel-2002"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2002 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | | [[ایچ رابرٹ ہروٹز]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/> | امریکا |- | 2004 | [[File:Richard Axel.jpg|75px]] | [[رچرڈ اکزل]]<ref name=Hollingsworth2007p136/><ref name=scicoilbi/><ref name=EJudaica2007p733/><ref>Peter Badge, Nikolaus Turner (2007). ''Nobel Faces: A Gallery of Nobel Prize Winners'' Wiley-VCH. p. 126. ISBN 978-3-527-40678-4. "Axel was born to Polish Jewish refugees in New York in 1946"</ref> | امریکا | "for their discoveries of [[odorant receptor]]s and the organization of the [[olfactory system]]"<ref name="nobel-2004"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | 2006 | [[File:Andrew Fire, Stanford University.jpg|75px]] | [[انڈریو فائر]]<ref name=scicoilbi/> | امریکا | "for his discovery of [[RNA interference]] – gene silencing by double-stranded RNA"<ref name="nobel-2006"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2006/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2006 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | rowspan=2|2011 | | [[رالف ایم. سٹین مین]]<ref name=5Jews2011/><ref name=scicoilbi/><ref>{{Cite web |title=Canadian scientist wins Nobel prize days after death |url=http://www2.canada.com/topics/news/national/story.html?id=5492973 |access-date=2016-02-29 |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713205316/http://www2.canada.com/topics/news/national/story.html?id=5492973 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.multiculturalcanada.ca/node/130436/fit Bar-Mitzvah of Steinman's brother Mark Charles (Canadian Jewish Review)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007200342/http://www.multiculturalcanada.ca/node/130436/fit |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19620911&id=a8ItAAAAIBAJ&sjid=d54FAAAAIBAJ&pg=4441,1839459 Seymour David Steinman]</ref> | Canada | for "his discovery of the [[dendritic cell]] and its role in [[adaptive immunity]]"<ref name="nobel-2011"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2011/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2011 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:Nobel Prize 2011-Press Conference KI-DSC 7512.jpg|75px]] | [[بروس بیوٹلر]]<ref name=5Jews2011/><ref name=scicoilbi/><ref>{{Cite web |title=Dr. Ernest Beutler, 1928–2008 |url=http://articles.chicagotribune.com/2008-10-10/news/0810090738_1_dr-ernest-beutler-anemia-pioneer-in-bone-marrow |access-date=2016-02-29 |archive-date=2012-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104175213/http://articles.chicagotribune.com/2008-10-10/news/0810090738_1_dr-ernest-beutler-anemia-pioneer-in-bone-marrow |dead-url=yes }}</ref> | امریکا | "for their discoveries concerning the activation of innate immunity" |- | rowspan=2|2013 | | [[جیمز روتھ مین]]<ref name=THEJC2013-10-10/><ref name=TOI2013-10-07>[http://www.timesofisrael.com/two-americans-german-win-nobel-medicine-prize/ "James Rothman and Randy Schekman, both Jewish, win together with Thomas Suedhof for discoveries on how proteins are transported within cells"], ''[[The Times of Israel]]'', October 7, 2013.</ref><ref name=LMJ2013-10-07>[http://www.lemondejuif.info/prix-nobel-medecine-2013-duo-chercheurs-americains-juifs-recompense/ "Prix Nobel de médecine 2013 : un duo de chercheurs américains juifs récompensé"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017015134/http://www.lemondejuif.info/prix-nobel-medecine-2013-duo-chercheurs-americains-juifs-recompense/ |date=2013-10-17 }}, ''Le Monde Juif'', October 7, 2013.</ref> | امریکا | rowspan=2|for "their discoveries of machinery regulating vesicle traffic, a major transport system in our cells"<ref name="nobel-2013"> {{cite web | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2013/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2011 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- | [[File:Randy Schekman 8 February 2012.jpg|75px]] | [[رینڈی شیک مین]]<ref name=THEJC2013-10-10/><ref name=TOI2013-10-07/><ref name=LMJ2013-10-07/> | امریکا |} == [[فزکس]]== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|وجہ ! ملک ! وجہ |- | 1907 | [[File:Albert Abraham Michelson2.jpg|75px]] | [[البرٹ اے مچلسن]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph>[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Physics.php "Jewish Laureates of Nobel Prize in Physics"]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2012.</ref> | امریکا | "for his optical precision instruments and the spectroscopic and metrological investigations carried out with their aid"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1907 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1907/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1908 | [[File:G lippmann.jpg|75px]] | [[گبریل لیپمین]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | France | "for [[Lippmann plate|his method of reproducing colours photographically]] based on the phenomenon of [[Interference (wave propagation)|interference]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1908 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1908/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1921 | [[File:Einstein1921 by F Schmutzer 4.jpg|75px]] | [[البرٹ آئنسٹائن]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/><ref name=Leroy2003p134>Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 134. ISBN 978-0-8247-0876-4</ref> | جرمنی | "for his services to Theoretical Physics, and especially for his discovery of the law of the [[photoelectric effect]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1921 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1922 | [[File:Niels Bohr.jpg|75px]] | [[نیلز بوہر]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | Denmark | "for his services in the investigation of the structure of atoms and of the radiation emanating from them"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1922 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1922/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | rowspan=2|1925 | [[File:James Franck.jpg|75px]] | [[جیمز فرانک]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | جرمنی | rowspan=2|"for their discovery of the laws governing the impact of an [[برقیہ]] upon an atom"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1925 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | [[File:Gustav Hertz.jpg|75px]] | [[گستاف لوڈوگ ہرٹز|Gustav Hertz]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/> | جرمنی |- | 1943 | [[File:Otto Stern.jpg|75px]] | [[اوٹو سٹرن]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | امریکا | "for his contribution to the development of the molecular ray method and his discovery of the [[magnetic moment]] of the [[proton]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1943 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1944 | [[File:Isidor Isaac Rabi.jpg|75px]] | [[ازیڈور ائیزک ربی]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | امریکا | "for his resonance method for recording the magnetic properties of atomic nuclei"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1944 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1944/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1945 | [[File:Wolfgang Pauli young.jpg|75px]] | [[ولف گینگ پاولی|Wolfgang Pauli]]<ref name=scicoilph/><ref>Pauli had three Jewish grandparents. When discussing his plans to leave Switzerland in 1940, he wrote "Actually I suppose I am under German law 75 per cent Jewish." {{cite web|url=http://www.ethbib.ethz.ch/exhibit/pauli/ausreise_e.html|title=Wolfgang Pauli – Failed naturalisation and departure to the USA|accessdate=2010-03-08}}</ref> | Austria | "for the discovery of the Exclusion Principle, also called the [[Pauli principle]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1945 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1952 | [[File:Felix Bloch, Stanford University.jpg|75px]] | [[فلکس بلوک]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | امریکا | "for their development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1952 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1954 | [[File:Max Born.jpg|75px]] | [[میکس بورن]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | برطانیہ | "for his fundamental research in [[quantum mechanics]], especially for his statistical interpretation of the wavefunction"<ref name="N54">{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1954 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1958 | [[File:Ilya Frank.jpg|75px]] | [[الوا فرانک]]<ref name=scicoilph/> | Soviet Union | "for the discovery and the interpretation of the [[Cherenkov-Vavilov effect|Cherenkov effect]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1958 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/index.html|accessdate=2008-10-09}} * {{cite book |title = Understanding American Jewry|author=Marshall Sklare|page =108| publisher = Transaction Publishers| year=1982|isbn=978-0-87855-454-6|url = http://books.google.com/books?id=SUsUKZgDtX8C&pg=PA108}} * {{cite book |title = Who's who in Jewish history: after the period of the Old Testament|author1=Joan Comay|author2=Lavinia Cohn-Sherbok|page=362|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-415-26030-5}} * {{cite book |title = The who's who of Nobel Prize winners, 1901–1995|author1=Bernard S. Schlessinger|author2=June H. Schlessinger|publisher=Oryx Press|year=1996|page=201|isbn=978-0-89774-899-5|quote=Parents: Father, Evgen ; Mother, Olga Davidova . Nationality: Russian. Religion: Jewish.}} * {{cite book |title = Driven to innovate: a century of Jewish mathematicians and physicists|author=Ioan Mackenzie James|publisher=Peter Lang|year=2009|isbn=978-1-906165-22-2|page=262}}</ref> |- | 1959 | [[File:Segre.jpg|75px]] | [[ایملیو جی سگری|Emilio Gino Segrè]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | Italy | "for their discovery of the [[antiproton]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1959 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1959/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1960 | [[File:Donald Glaser.jpg|75px]] | [[ڈونالڈ اے گلیسر]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | امریکا | "for the invention of the [[bubble chamber]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1960 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1960/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1961 | [[File:Robert Hofstadter.jpg|75px]] | [[رابرٹ ہوفسٹڈلر]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | امریکا | "for his pioneering studies of electron scattering in atomic nuclei and for his thereby achieved discoveries concerning the structure of the nucleons"<ref name=N61>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1961 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1961/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1962 | [[File:Landau.jpg|75px]] | [[لیو لینڈاؤ]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/><ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Lev_Landau.html "Lev Landau"]. Jewish Virtual Library. Retrieved January 20, 2012.</ref> | Soviet Union | "for his pioneering theories for [[condensed matter]], especially [[liquid helium]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1962 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lev Landau: Topmost Soviet Jewish Scientist Wins Nobel Prize |url=http://archive.jta.org/article/1962/11/02/3071305/lev-landau-topmost-soviet-jewish-scientist-wins-nobel-prize |access-date=2016-02-29 |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031234746/http://www.jta.org/1962/11/02/archive/lev-landau-topmost-soviet-jewish-scientist-wins-nobel-prize |dead-url=yes }}</ref> |- | 1963 | [[File:Wigner.jpg|75px]] | [[یوجین پاول وگنر]]<ref name=scicoilph/><ref name=Marton2006p4>Marton, Kati (2006). ''The Great Escape: Nine Jews Who Fled Hitler and Changed the World''. [[Simon & Schuster]]. p. 4. ISBN 978-1-4165-4245-2</ref> | امریکا | "for his contributions to the theory of the atomic nucleus and the elementary particles, particularly through the discovery and application of fundamental symmetry principles"<ref name=N63>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1963 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1963/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | rowspan=2|1965 | [[File:Richard Feynman.png|75px]] | [[رچرڈ فلپ فے مین]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/><ref name=Gleick1992p85>[[James Gleick]]. ''Genius: The Life and Science of Richard Feynman''. Random House. 1995. p. 85. "Feynman, as a New York Jew distinctly uninterested in either the faith or sociology of Judaism..."</ref> | امریکا | rowspan=2|"for their fundamental work in [[quantum electrodynamics]], with deep-ploughing consequences for the physics of elementary particles"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1965 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1965/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | [[File:Schwinger.jpg|75px]] | [[جولیان سکونگر]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/> | امریکا |- | 1967 | [[File:Hans Bethe.jpg|75px]] | [[ہنس بیتھ]]<ref name=scicoilph/> | امریکا | "for his contributions to the theory of nuclear reactions, especially his discoveries concerning the energy production in [[star]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1967 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1967/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1969 | [[File:Murray Gell-Mann.jpg|75px]] | [[ماری گیل مین]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Feuer1995p402/><ref name=scicoilph/><ref name=Leroy2003p183>Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 183. ISBN 978-0-8247-0876-4</ref> | امریکا | "for his contributions and discoveries concerning the classification of elementary particles and their interactions"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1969 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1969/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1971 | [[File:Dennis Gabor.jpg|75px]] | [[ڈینس گبور]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | برطانیہ | "for his invention and development of the [[holography|holographic method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1971 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1972 | [[File:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|75px]] | [[لیون کوپر]]<ref name=scicoilph/><ref name=scicoilph/><ref>Bernard S. Schlessinger, June H. Schlessinger (1996). ''The Who's Who of Nobel Prize Winners, 1901–1995''. "Cooper, Leon Neil". Oryx Press. p. 605. "Religion: Jewish".</ref><ref>Kurtz, Seymour (1985). ''Jewish America''. [[McGraw-Hill]]. p. 244.</ref> | امریکا | "for his jointly developed theory of [[superconductivity]], usually called the [[BCS-theory]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1972 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1972/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1973 | [[File:Brian Josephson, March 2004.jpg|75px]] | [[برائن ڈیوڈ جوزف سن]]<ref name=EncSciRel493/> | برطانیہ | "for his theoretical predictions of the properties of a supercurrent through a tunnel barrier, in particular those phenomena which are generally known as the [[Josephson effect]]"<ref name=N73>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1973 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1973/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1975 | [[File:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|75px]] | [[بن روئے مٹل سن]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | Denmark | "for the discovery of the connection between collective motion and particle motion in atomic nuclei and the development of the theory of the structure of the atomic nucleus based on this connection"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1975 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1975/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1976 | [[File:Burton Richter - charm quark.jpg|75px]] | [[برٹن رچر]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | امریکا | "for his pioneering work in the discovery of a heavy elementary particle of a new kind"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1976 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1976/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1978 | [[File:Arno Penzias.jpg|75px]] | [[ارنو الن پنزاس]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | امریکا | "for his discovery of [[cosmic microwave background radiation]]"<ref name=N78>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1978 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | rowspan=2|1979 | [[File:Sheldon Glashow at Harvard.jpg|75px]] | [[شیلڈن لی گلاشو]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | امریکا | rowspan=2|"for their contributions to the theory of the [[electroweak force|unified weak and electromagnetic interaction]] between elementary particles, including, inter alia, the prediction of the [[weak neutral current]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1979 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1979/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | [[File:Steven-weinberg.jpg|75px]] | [[سٹیون وینبرگ]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | امریکا |- | 1987 | [[File:Karl Alexander Mueller.jpg|75px]] | [[کارل ایلکزینڈر میولر]]<ref name=scicoilph/> | Switzerland | "for their important breakthrough in the discovery of superconductivity in ceramic materials"<ref name=N87>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1987 | publisher = Nobel Foundation | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1987/index.html|accessdate=2011-10-18}}</ref> |- | rowspan=3|1988 | [[File:Leon M. Lederman.jpg|75px]] | [[لیون ایم لیڈر مین]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=Hargittai2003p113/><ref name=scicoilph/> | امریکا | rowspan=3|"for the [[neutrino]] beam method and the demonstration of the doublet structure of the [[lepton]]s through the discovery of the muon neutrino"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1988 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1988/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | | [[ملون سکوارٹز]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | امریکا |- | [[File:Jack-Steinberger-2008.JPG|75px]] | [[جیک سٹین برگر]]<ref name=EncSciRel493/><ref name=scicoilph/> | امریکا |- | 1990 | | [[جیروم آئیزک فرائڈ مین]]<ref name=scicoilph/> | امریکا | "for his pioneering investigations concerning [[deep inelastic scattering]] of electrons on protons and bound neutrons, which have been of essential importance for the development of the [[quark model]] in particle physics"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1990 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 1992 | [[File:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|75px]] | [[جیرج چارپک]]<ref name=scicoilph/> | France / Poland | "for his invention and development of particle detectors, in particular the [[multiwire proportional chamber]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1992 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1992/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | rowspan=2|1995 | [[File:Martin Perl - tau.jpg|75px]] | [[مارٹن لیوس پیرل]]<ref name=scicoilph/> | امریکا | "for the discovery of the [[tau lepton]]" and "for pioneering experimental contributions to [[lepton]] physics"<ref name=N95>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1995 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1995/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | [[File:Frederick Reines.jpg|75px]] | [[فریڈرک رینز]]<ref name=scicoilph/> | امریکا | "for the detection of the [[neutrino]]" and "for pioneering experimental contributions to [[lepton]] physics"<ref name=N95/> |- | rowspan=2|1996 | [[File:David M Lee Dec 2008.jpg|75px]] | [[ڈیوڈ لی|David Morris Lee]]<ref name="Shengold"/><ref name=scicoilph/> | امریکا | rowspan=2|"for their discovery of [[superfluid]]ity in [[helium-3]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1996 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | [[File:Douglas Osheroff.jpg|75px]] | [[ڈوگلاس اوشروف]]<ref name="Shengold"/> | امریکا |- | 1997 | [[File:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|75px]] | [[کلاؤڈ کوہن-ٹناڈجی]]<ref name=scicoilph/> | France | "for development of methods to cool and trap atoms with laser light"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | 2000 | [[File:Zhores Alferov.jpg|75px]] | [[زورس ایونوچ الفرو]]<ref name="Shengold"/><ref name=scicoilph/> | Russia | "for developing [[semiconductor]] heterostructures used in high-speed- and [[optoelectronics]]"<ref name=N00>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2000 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | rowspan=2|2003 | [[File:AA Abrikosov ANL1.jpg|75px]] | [[الیکزی الیکزیوچ ابریکوسو]]<ref name=scicoilph/> | Russia<br />امریکا | rowspan=2|"for pioneering contributions to the theory of [[superconductivity|superconductors]] and superfluids"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2003 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2003/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | [[File:Виталий Лазаревич Гинзбург.jpg|75px]] | [[وائٹلی گنزبرگ]]<ref name=scicoilph/> | Russia |- | rowspan=2|2004 | [[File:David Gross cropped.JPG|75px]] | [[ڈیوڈ جے گروس]]<ref name=Arad2010/><ref name=scicoilph/><ref>{{cite web | title = David J. Gross: Autobiography | publisher = Nobel Foundation | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/gross-autobio.html|accessdate=2011-10-16}}</ref> | امریکا | rowspan=2|"for the discovery of [[asymptotic freedom]] in the theory of the [[strong interaction]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2004 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | | |[[ہگ ڈیوڈ پیولٹزر]]<ref name=scicoilph/> | امریکا |- | 2005 | [[File:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|75px]] | [[روئے جے گلوبر]]<ref name=scicoilph/> | امریکا | "for his contribution to the quantum theory of [[Coherence (physics)|optical coherence]]"<ref name=N05>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2005 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2005/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- | rowspan=2|2011 | [[File:Adam Riess Agr cover.jpg|75px]] | [[ایڈم ریس]]<ref name=5Jews2011/><ref name=scicoilph/><ref>[http://www.nytimes.com/1998/01/11/style/weddings-nancy-schondorf-and-adam-riess.html Wedding: Nancy Schondorf And Adam Riess]</ref><ref>[http://www.nytimes.com/1989/06/18/style/dr-gail-riess-is-married.html Wedding: Drs. Gail Michele Riess and Leonard Bruce Saltz]</ref><ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E3DD163AF932A25753C1A9619C8B63 Obituary: Michael Riess]</ref> | امریکا | rowspan=2|"for providing evidence that the expansion of the universe is accelerating"<ref name=N05/> |- |- | [[File:Nobel Prize 2011-Press Conference KVA-DSC 7744.jpg|75px]] | [[ساول پرلموتر]]<ref name=5Jews2011/><ref name=scicoilph/><ref>{{Cite web |title=Samuel Davidson, led Yiddish revival |url=http://articles.philly.com/1989-12-05/news/26157213_1_yiddish-culture-yiddish-language-jewish-cultural-organization |access-date=2016-02-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042041/http://articles.philly.com/1989-12-05/news/26157213_1_yiddish-culture-yiddish-language-jewish-cultural-organization }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Jewish Public Forum at CLAL |url=http://www.clal.org/c2.html |access-date=2016-02-29 |archive-date=2002-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020329142352/http://www.clal.org/c2.html |dead-url=yes }}</ref> | امریکا |- | 2012 | [[File:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|75px]] | [[سرگ ہروچ]]<ref>[http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/french-jewish-physicist-wins-nobel-prize-along-with-american-colleague-1.468913 " French-Jewish physicist wins Nobel Prize along with American colleague"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162633/http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/french-jewish-physicist-wins-nobel-prize-along-with-american-colleague-1.468913 |date=2015-09-24 }}, ''[[Haaretz]]'' (''[[Jewish Telegraphic Agency]]''), October 9, 2012.</ref> | France | "for ground-breaking experimental methods that enable measuring and manipulation of individual quantum systems"<ref name=N05/> |- | 2013 | [[File:Francois Englert.jpg|75px]] | [[فرانکیوس انگلرٹ]]<ref name=THEJC2013-10-10/><ref name=USHMMEnglert>[http://collections.ushmm.org/search/catalog/vha42758 USC Shoah Foundation Institute testimony of Francois Englert - USHMM Collections Search], [[امریکا Holocaust Memorial Museum]] website. Retrieved October 13, 2013.</ref><ref>[http://www.timesofisrael.com/tel-aviv-university-professor-shares-nobel-prize-in-physics/ "Tel Aviv University professor shares Nobel Prize in physics"], ''[[The Times of Israel]]'', October 8, 2013. "Professor Englert is a Belgian Jew"</ref><ref>Ziri, Daniel. [http://www.jpost.com/International/Tel-Aviv-U-affiliated-prof-and-Holocaust-survivor-shares-Nobel-for-physics-328171 "Tel Aviv U. affiliated prof. who is a Holocaust survivor wins Nobel for physics"], ''[[The Jerusalem Post]]'' (''[[Reuters]]''), October 8, 2013. "The 80-year-old Englert – a Belgian Jew and Holocaust survivor..."</ref> | Belgium | "for the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERN's Large Hadron Collider"<ref name=N13>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2013 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/index.html}}</ref> |- |} == امن== {| class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|وصول کنندہ ! ملک ! وجہ |- | rowspan=2| 1911 | [[File:TMCasser.jpg|75px]] | [[ٹوبیاس مائیکل کارل اسر]]<ref name=Abrams2001p78>[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 78. ISBN 978-0-88135-388-4</ref> | The Netherlands | "Initiator of the Conferences on International Private Law at the Hague; Cabinet Minister; Lawyer"<ref name="N11">{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1911/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1911 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Alfred Herrmann Fried Foto.jpg|75px]] | [[الفرڈ ہرمن فرائڈ]]<ref name=Abrams2001p76>[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 76. ISBN 978-0-88135-388-4</ref> | Austria | "Journalist; Founder of ''Die Friedenswarte''"<ref name="N11"/> |- | 1968 | [[File:René Cassin nobel.jpg|75px]] | [[رینے کاسن]] | France | "President of the [[European Court of Human Rights|European Court for Human Rights]]"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1968/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1968 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1973 | [[File:Henry Kissinger.jpg|75px]] | [[ہنری کسنگر|Henry A. Kissinger]]<ref name=Abrams2001p220>[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 220. ISBN 978-0-88135-388-4</ref> | امریکا | "For the 1973 [[Paris Peace Accords|Paris agreement]] intended to bring about a cease-fire in the Vietnam War and a withdrawal of the American forces"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1973/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1973 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref><ref name="Lundestad">{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html |title=The Nobel Peace Prize, 1901–2000|author=Lundestad, Geir|accessdate=2008-11-28|date=2001-03-15|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |- | 1978 | [[File:Menachem Begin 2.jpg|75px]] | [[مناخم بیگن]]<ref name=Abrams2001p239>[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 239. ISBN 978-0-88135-388-4</ref> | [[اسرائیل]] | "for the Camp David Agreement, which brought about a negotiated peace between Egypt and Israel"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1978/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1978 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1986 | [[File:Elie Wiesel.jpg|75px]] | [[ایلائ وائسل]]<ref name=Abrams2001p266>[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 266. ISBN 978-0-88135-388-4</ref> | امریکا | "Chairman of "The President's Commission on the Holocaust""<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1986/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1986 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | rowspan=2| 1994 | [[File:Yitzhak Rabin (1986) cropped.jpg|75px]] | [[اسحاق رابین]] | Israel | rowspan=2| "to honour a political act which called for great courage on both sides, and which has opened up opportunities for a new development towards fraternity in the Middle East."<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/press.html|title=Press Release- The Nobel Peace Prize 1994 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Shimon Peres World Economic Forum 2007.jpg|75px]] | [[شمعون پیریز]] | Israel |- | 1995 | [[File:Josef Rotblat ID badge.png|75px]] | [[جازف راٹبلاٹ]] | برطانیہ<br />Poland | "for his efforts to diminish the part played by nuclear arms in international politics and, in the longer run, to eliminate such arms"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1995/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1995 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |} == معاشیات== {| class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|وصول کنندہ ! ملک !وجہ |- | 1970 | [[File:Paul Samuelson.jpg|75px]] | [[پاؤل سیمیولسن]]<ref name=scicoilec>[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Economics.php "Jewish Laureates of Nobel Prize in Economics"]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2012.</ref><ref name=Norwood2008p719>Stephen Harlan Norwood, Eunice G. Pollack (2008). "American Jews in Economics". ''Encyclopedia of American Jewish History'', Volume 1. ISBN 978-1-85109-638-1. p. 719.</ref> | امریکہ | "for the scientific work through which he has developed static and dynamic economic theory and actively contributed to raising the level of analysis in economic science" <ref name="e1">{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1970/ |title=The Nobel Prize in Economics 1970 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1971 | | [[سائمن کزٹس]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p720>Stephen Harlan Norwood, Eunice G. Pollack (2008). "American Jews in Economics". ''Encyclopedia of American Jewish History'', Volume 1. ISBN 978-1-85109-638-1. p. 720.</ref> | امریکہ | "for his empirically founded interpretation of economic growth which has led to new and deepened insight into the economic and social structure and process of development"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1971/|title=The Nobel Prize in Economics 1971 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1972 | [[File:Kenneth Arrow, Stanford University.jpg|75px]] | [[کینتھ ارو]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p718>Stephen Harlan Norwood, Eunice G. Pollack (2008). "American Jews in Economics". ''Encyclopedia of American Jewish History'', Volume 1. ISBN 978-1-85109-638-1. p. 718.</ref> | امریکہ | "for his pioneering contributions to general economic equilibrium theory and welfare theory"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1972/|title=The Nobel Prize in Economics 1972 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1973 | | [[واسلےلیونٹیف]]<ref name=scicoilec/> | Russia<br />جرمنی<br />امریکہ | "for the development of the input-output method and for its application to important economic problems"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1973/|title=The Nobel Prize in Economics 1973 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1975 | [[File:Leonid Kantorovich 1975.jpg|75px]] | [[لیونڈکانٹروچ]]<ref name=scicoilec/> | Soviet Union | "for his contributions to the theory of optimum allocation of resources"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1975/|title=The Nobel Prize in Economics 1975 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1976 | [[File:Portrait of Milton Friedman.jpg|75px]] | [[ملٹن فریڈمان]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p718/><ref name=Vane2007p82>Vane, Howard R (2007). ''The Nobel Memorial Laureates in Economics: An Introduction to their Careers''. [[Edward Elgar Publishing]], p. 82. ISBN 978-1-84720-092-1</ref> | امریکہ | "for his achievements in the fields of consumption analysis, monetary history and theory and for his demonstration of the complexity of stabilization policy"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1976/|title=The Nobel Prize in Economics 1976 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1978 | | [[ہربرٹ اے۔ سائمن]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721>Stephen Harlan Norwood, Eunice G. Pollack (2008). "American Jews in Economics". ''Encyclopedia of American Jewish History'', Volume 1. ISBN 978-1-85109-638-1. p. 721.</ref> |امریکہ | "for his pioneering research into the decision-making process within economic organizations"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1978/|title=The Nobel Prize in Economics 1978 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1980 | | [[لاؤرنس کلائین]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/> | امریکہ | "for the creation of econometric models and the application to the analysis of economic fluctuations and economic policies"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1980/|title=The Nobel Prize in Economics 1980 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1985 | [[File:Franco Modigliani.jpg|75px]] | [[فرانکو موڈگ لیامی]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p719/> | Italy<br />امریکہ | "for his pioneering analyses of saving and of financial markets"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1985/|title=The Nobel Prize in Economics 1985 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1987 | [[File:Solow natmedal.jpg|75px]] | [[رابرٹ سولو]]<ref name=scicoilec/> | امریکہ | "for his contributions to the theory of economic growth""<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1987/|title=The Nobel Prize in Economics 1987 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | rowspan=2| 1990 | | [[ہیری مارکوٹز]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/> |امریکہ | rowspan=2| "for their pioneering work in the theory of financial economics""<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1990/|title=The Nobel Prize in Economics 1990 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | | [[مرٹن ملر]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/> | امریکا |- | 1992 | [[File:GaryBecker-May24-2008.jpg|75px]] | [[گارے بکر]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/> | امریکہ | "for having extended the domain of microeconomic analysis to a wide range of human behaviour and interaction, including nonmarket behaviour""<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1992/|title=The Nobel Prize in Economics 1992 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1993 | [[File:Robert William Fogel.jpg|75px]] | [[رابرٹ فوگل]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/> | امریکہ | "for having renewed research in economic history by applying economic theory and quantitative methods in order to explain economic and institutional change"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1993/|title=The Nobel Prize in Economics 1993 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1994 | | [[جون ہارسانئے]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/><ref name=Vane2007p222>Vane, Howard R (2007). ''The Nobel Memorial Laureates in Economics: An Introduction to their Careers''. [[Edward Elgar Publishing]], p. 222. ISBN 978-1-84720-092-1</ref> | Hungary | "for their pioneering analysis of equilibria in the theory of non-cooperative games"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/|title=The Nobel Prize in Economics 1994 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1997 | [[File:Myron Scholes 2008 in Lindau.png|75px]] | [[میرون سکولز]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/><ref>Lesley Simpson. "Endowment fund named for winner of Nobel Prize". ''[[The Hamilton Spectator]]''. September 16, 1998. p. A8.</ref> | Canada | "for a new method to determine the value of derivatives"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1997/|title=The Nobel Prize in Economics 1997 |accessdate=2011-10-28 |publisher=Nobel Foundation}}</ref><ref>{{cite book|last1= Norwood|first1=Stephen Harlan|last2=Pollack|first2=Eunice G.|title=Encyclopedia of American Jewish History, Volume 1|url=http://books.google.com/books?id=IB3mBsgfIHQC&pg=PA721&dq=%22Myron+Scholes%22+jewish&hl=en&sa=X&ei=GUxhT_WXK4f40gH9zcnMBw&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22Myron%20Scholes%22%20jewish&f=false|year=2008|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=9781851096381|page=721}}</ref> |- | rowspan=2| 2001 | [[File:Joseph E. Stiglitz - cropped.jpg|75px]] | [[جوزف اسٹگلیز]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/> | امریکہ | rowspan=2| "for their analyses of markets with asymmetric information"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2001/|title=The Nobel Prize in Economics 2001 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:George Akerlof.jpg|75px]] | [[جارج اکرلوف]]<ref>[http://www.fau.edu/library/nobel86.htm Florida Atlantic University Libraries]</ref> |امریکہ |- | 2002 | [[File:Daniel KAHNEMAN.jpg|75px]] | [[ڈینئیل کہنیمن]]<ref name=scicoilec/><ref name=Norwood2008p721/> | Israel <br /> امریکہ | "for having integrated insights from psychological research into economic science, especially concerning human judgment and decision-making under uncertainty"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2002/|title=The Nobel Prize in Economics 2002 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2005 | [[File:ישראל אומן 2010.jpg|75px]] | [[رابرٹ اومن]]<ref name=scicoilec/><ref>{{cite web |url=http://www.ma.huji.ac.il/~raumann/Brief%20Bio.htm |title=Brief Bio – Robert J Aumann |accessdate=2010-04-17 |publisher=Robert Aumann |quote=Robert Aumann was born in Frankfurt am Main, جرمنی, in 1930, to a well-to-do orthodox Jewish family.}}</ref> | Israel <br />امریکہ | "for having enhanced our understanding of conflict and cooperation through [[Game theory|game-theory]] analysis"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2005/|title=The Nobel Prize in Economics 2005|accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | rowspan=3|2007 | [[File:Leonid Hurwicz.jpg|75px]] | [[لیونڈ ہروکز]]<ref name=scicoilec/><ref>{{cite web | url = http://www.fau.edu/library/nobel90.htm | title = Leonid Hurwicz: Nobel Prize in Economics Recipient-2007 | author = Seymour "Sy" Brody | publisher = Florida Atlantic University Libraries | accessdate = 2010-03-31}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Hurwicz.html | title = Leonid Hurwicz (1917–2008) | publisher = American-Israeli Cooperative Enterprise | work =Jewish Virtual Library | accessdate = 2010-03-31}}</ref><ref name="MN-resolution">{{cite web|title=A house resolution honoring Professor Leo Hurwicz on his 90th birthday|publisher=Legislature of the State of Minnesota (image via University of Minnesota, umn.edu)|url=http://www.econ.umn.edu/hurwicz/images/house_resolution_large_for_.jpg|date=9 April 2007|accessdate=2007-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071025031214/http://www.econ.umn.edu/hurwicz/images/house_resolution_large_for_.jpg|archivedate=2007-10-25|dead-url=no}}</ref><ref name=Pervos2007>Pervos, Stefanie (11/5/2007). [http://www.juf.org/news/local.aspx?id=27784 "Nobel Prize winners have Jewish, Chicago connections"]. ''JUF News''. "Three Jewish scholars, two with Chicago connections, were awarded the 2007 Nobel Prize in Economic Science in October. Leonid Hurwicz, a professor emeritus at the University of Minnesota and former researcher at the University of Chicago; Roger B. Myerson, a University of Chicago professor; and Eric S. Maskin of the Institute for Advanced Study at Princeton University, N.J., were honored for their joint work on mechanism design theory."</ref> | امریکا <br /> Poland | rowspan=3|"For having laid the foundations of [[mechanism design]] theory"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2007/|title=The Nobel Prize in Economics 2007|accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:05N3441 emaskin.jpg|75px]] | [[ارک ماسکن]]<ref name=scicoilec/><ref name=Pervos2007/><ref>Silverstein, Marilyn. [http://www.njjewishnews.com/njjn.com/110807/njNobelWinner.html "Nobel winner who's at home with Einstein"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208125212/http://www.njjewishnews.com/njjn.com/110807/njNobelWinner.html |date=2008-12-08 }}, ''New Jersey Jewish News'', November 8, 2007. "A native of New York, Maskin grew up in New Jersey, in a nonreligious Jewish home in the town of Alpine... But is he culturally Jewish? "Sure," he said. "It's a very rich culture, and I'm attracted to that side of it. I listen to klezmer — I'm actually a clarinetist myself. And there are certain Jewish foods I'm especially fond of — latkes, chopped liver, chicken soup with matza balls. I like to cook, and a lot of the things I cook have been handed down — a stuffed cabbage recipe I'm fond of, a meat pie recipe. I saw my grandmother do them."</ref> | امریکہ |- | [[File:Myerson roger b print.jpg|75px]] | [[روگر مائرسن]]<ref name=scicoilec/><ref name=Pervos2007/> | امریکہ |- | 2008 | [[File:Paul Krugman-press conference Dec 07th, 2008-8.jpg|75px]] | [[پاول کرگمین]]<ref name=scicoilec/><ref>{{cite news |author=Paul Krugman |url=http://www.nytimes.com/2003/10/28/opinion/a-willful-ignorance.html |title=A Willful Ignorance |date=2003-10-28 |accessdate=2010-04-17 |work=New York Times |quote=Sure enough, I was accused in various places not just of 'tolerance for anti-Semitism' (yes, I'm Jewish) [...]}}</ref> | امریکہ | "for his analysis of trade patterns and location of economic activity"<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2008/|title=The Nobel Prize in Economics 2008|accessdate=2009-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2010 | [[File:Peter Diamond cropped.jpg|75px]] | [[پیٹر ڈائمنڈ]]<ref>[http://web.mit.edu/hillel/www/events/seminars/diamond-invite-111004.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518032304/http://web.mit.edu/hillel/www/events/seminars/diamond-invite-111004.pdf |date=2013-05-18 }}</ref><ref>[http://www.liherald.com/fivetowns/fivetowns/stories/Going-to-the-head-of-the-class,28212?content_source=&category_id=&search_filter=woodmere&event_mode=&event_ts_from=&list_type=&order_by=&order_sort=&content_class=&sub_type=&town_id=]</ref> |امریکہ | "for his analysis of [[Search and matching theory|markets with search frictions]]"<ref name="Winners2010">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2010/|title=The Prize in Economic Sciences 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2010-10-11}}</ref> |- | 2012 | [[File:Alvin E. Roth 3 2012.jpg|75px]] | [[الون اے روتھ]]<ref>[http://www.jpost.com/International/Article.aspx?id=287930 "US economists tied to Israeli academia win Nobel"], [[Jewish Telegraphic Agency|JTA]] in ''[[The Jerusalem Post]]'', October 15, 2012.</ref> | امریکہ | "for the theory of stable allocations and the practice of market design" <ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2012/|title=The Nobel Prize in Economics 2012|accessdate=2012-10-15 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |} == جنہان نوںانعام وصول کرن توں روکیا گیا == [[بریس پاسترناک]], a [[History of the Jews in Russia|Russian Jew]], winner of the 1958 prize for literature, initially accepted the award, but—after intense pressure from Soviet authorities—subsequently declined it.<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html |title=Four Nobel Laureates have been forced by authorities to decline the Nobel Prize |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2010-03-01}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Pasternak.html |title=Boris Leonidovich Pasternak (1890–1960) | publisher = American-Israeli Cooperative Enterprise | work =Jewish Virtual Library | accessdate = 2010-03-31}}</ref><ref name="timesonline-292690">Mark Franchetti. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article1292690.ece "How the CIA won Zhivago a Nobel"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805073045/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article1292690.ece |date=2011-08-05 }}. ''[[The Sunday Times]]''. January 14, 2007.</ref><ref name=nobel_lectures> {{cite book | title = Literature 1901–1967 | author = Frenz, Horst (ed.) | series = Nobel Lectures | year = 1969 | publisher = Elsevier | location = Amsterdam }} (Via {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/press.html | title = Nobel Prize in Literature 1958 – Announcement | accessdate = 24 May 2007 | publisher = [[نوبل فاونڈیشن]] }}) </ref> ==بولیورڈ (اک تختی ) انعام یافتہ == [[اسرائیل]] چ اک گلی چ تختی لگی اے جس چ تمام یہودی نوبل انعام یافتگان دے نان کندہ نیں اس دا مقصد انہاں تمام حضرات نوں خراج تحسین پیش کرنا اے۔ The Israeli town of [[ریشون لضیون]] has a street in it dedicated to honoring all Jewish Nobel laureates. The street, called ''Tayelet Hatnei Pras Nobel'' (Nobel Laureates Boulevard/Promenade), has a monument with attached plaque for each Nobel laureate.<ref name=Boulevard/> ==ہور ویکھو== *[[نوبل انعام جیتو جاپانی]] *[[نوبل انعام جیتو عورتاں]] *[[نوبل انعام جتن والیاں دی لسٹ]] *[[نوبل انعام جیتو مسلمان]] *[[نوبل انعام جیتو بلحاظ دیس]] *[[نوبل انعام جیتوآں دی یونیورسٹی وابستگی لحاظ نال لسٹ]] {{clear}} ==حوالے== {{Reflist|2}} {{reflist|group=Note}} ==ہور پڑھو== * Charpa, Ulrich; Deichmann, Ute. (eds.) (2007). [http://books.google.co.uk/books?id=00dDXnUck9QC&pg=PA23 ''Jews and Sciences in German Contexts: Case Studies From the 19th and 20th Centuries''], Mohr Siebeck, pp.&nbsp;23–25. * Feldman, Burton (2001). [http://books.google.co.uk/books?id=xnckeeTICn0C&pg=PA407 ''The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige''], [[Arcade Publishing]], pp.&nbsp;407–10. * Julius, Anthony (1995). [http://books.google.co.uk/books?id=QSU4AAAAIAAJ&pg=PA266 ''T. S. Eliot, Anti-Semitism, and Literary Form''], [[Cambridge University Press]], p.&nbsp;266. * Lazarus, William P.; Sullivan, Mark. (2008). [http://books.google.co.uk/books?id=oTtcFiGbW2kC&pg=PA45 ''Comparative Religion For Dummies''], [[جان وائلی اینڈ سنز]], p.&nbsp;45. * Patai, Raphael (1996). [http://books.google.co.uk/books?id=6jNniq7Ji7YC&pg=PA339 ''The Jewish Mind''], [[Wayne State University Press]], pp.&nbsp;339–42. * Rubinstein, W. D. (1982). [http://books.google.co.uk/books?id=5dUOAAAAQAAJ&pg=PA63 ''The Left, the Right and the Jews''], [[Croom Helm]], p.&nbsp;63. * Scharfstein, Sol (1999). [http://books.google.co.uk/books?id=mE031Ysq03wC&pg=PA168 ''Understanding Jewish Holidays and Customs: Historical and Contemporary''], [[KTAV Publishing House]], p.&nbsp;168. * Weiss, Mosheh (2004). [http://books.google.co.uk/books?id=oJOvpkHg7msC&pg=PA216 ''A Brief History of the Jewish People''], [[Rowman & Littlefield]], pp.&nbsp;216–17. * Zuckerman, Harriet (1996). [http://books.google.co.uk/books?id=HAHCzJfmD5IC&pg=PA71 ''Scientific Elite: Nobel Laureates in the امریکا''], [[Transaction Publishers]], originally publishing in 1977, pp.&nbsp;71–78. ==باہرلے جوڑ== * [http://www.youtube.com/watch?v=DBmglA-yCCk Video by the National Museum of American Jewish History with some Jewish Nobel laureates listed] {{نوبل انعام}} [[گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ]] [[گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ بلحاظ مذہب]] [[گٹھ:سائنسداناں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:نوبل انعام]] piwjueikcod9oz8w81edhfj1afcxor9 0 51831 707680 706872 2026-06-10T14:23:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707680 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ یورپی دیس بلحاظ آبادی''' اے، جو کہ بنیادی طور اتے [[اقوام متحدہ]] دے تخمینے اتے مبنی اے۔ {| class="sortable wikitable" style="text-align: right" !درجہ!!ملک (یا منحصر علاقہ)!!1 جولائی، 2012 اقوام متحدہ دا تخمینہ!!آبادی فیصد!!اوسط سالانہ وادھا(٪ اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the following formula: UN_estimate<SUB>2012</SUB>/UN_estimate<SUB>2011</SUB>x100-100.</ref>!!اوسط مطلق سالانہ وادھا(اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the calculation: UN_estimate<SUB>2012</SUB>xUN_annual_growth/100.</ref>!!اندازا آبادی دوگنا ہون دا ویلہ (سال، اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the formula: LN(2)/LN(UN_growth/100+1), which produces exactly the same result as LOG<SUB>10</SUB>(2)/LOG<SUB>10</SUB>(UN_growth/100+1).</ref>!!متبادل اعداد شمار!!تاریخ!!ماخذ |- |1||align=right|{{RUS}}||142,703,000||19.28||−0.09||−128,000||-||143,030,106||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul2012.xls سرکاری تخمینہ] |- |2||align=right|{{GER}}||81,991,000||11.08||−0.21||−172,000||-||81,831,000||ستمبر 30, 2011||align=right|[http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp |date=2015-09-24 }} |- |3||align=right|{{FRA}}||63,458,000||8.58||0.53||336,000||131||63,490,000||فروری 1, 2012||align=right|[http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387 ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |4||align=right|{{GBR}}||62,798,000||8.49||0.61||383,000||114||62,300,000||جولائی 1, 2010||align=right|[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2010-population-estimates/annual-mid-year-population-estimates--2010.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117063130/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2010-population-estimates/annual-mid-year-population-estimates--2010.pdf |date=2016-01-17 }} |- |5||align=right|{{ITA}}||60,964,000||8.24||0.29||177,000||239||60,776,531||ستمبر 30, 2011||align=right|[http://demo.istat.it/bilmens2011gen ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |6||align=right|{{ESP}}||46,772,000||6.32||0.68||318,000||102||46,196,278||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2 ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317115207/http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2 |date=2012-03-17 }} |- |7||align=right|{{UKR}}||44,940,000||6.07||−0.55||−247,000||-||45,644,419||دسمبر 1, 2011||align=right|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2011/ds/kn/kn_e/kn1111_e.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |8||align=right|{{POL}}||38,317,000||5.18||0.05||19,000||1,387||38,501,000||اکتوبر 31, 2011||align=right|[https://web.archive.org/web/20130116214520/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |9||align=right|{{ROM}}||21,388,000||2.89||−0.22||−47,000||-||19,042,936||اکتوبر 20, 2011||align=right|[http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/alte/2012/Comunicat%20DATE%20PROVIZORII%20RPL%202011.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |10||align=right|{{NLD}}||16,714,000||2.26||0.29||48,000||239||16,728,091||جنوری 31, 2012||align=right|[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=37943eng&LA=EN ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |11||align=right|{{GRE}}||11,419,000||1.54||0.25||29,000||278||10,787,690||مئی 24, 2011||align=right|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011061403/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |date=2011-10-11 }} |- |12||align=right|{{BEL}}||10,788,000||1.46||0.32||35,000||217||10,839,905||جنوری 1, 2010||align=right|[http://statbel.fgov.be/fr/modules/publications/statistiques/population/population_par_nationalite_sexe_superficie_et_densite.jsp سرکاری تخمینہ] |- |13||align=right|{{PRT}}||10,699,000||1.45||0.08||9,000||867||10,561,614||اکتوبر 21, 2011||align=right|[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&selTab=tab0 نتیجہ مردم شماری] |- |14||align=right|{{CZE}}||10,566,000||1.43||0.30||32,000||231||10,548,527||ستمبر 30, 2011||align=right|[http://czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population سرکاری تخمینہ] |- |15||align=right|{{HUN}}||9,950,000||1.34||−0.16||−16,000||-||9,985,722||جنوری 1, 2011||align=right|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html سرکاری تخمینہ] |- |16||align=right|{{SRB}}||9,847,000||1.33||−0.07||−7,000||-||7,120,666||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://media.popis2011.stat.rs/2011/prvi_rezultati.pdf نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408140039/http://media.popis2011.stat.rs/2011/prvi_rezultati.pdf |date=2020-04-08 }} |- |17||align=right|{{BLR}}||9,527,000||1.29||−0.33||−31,000||-||9,463,000||فروری 1, 2012||align=right|[https://archive.is/20121128000236/belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |18||align=right|{{SWE}}||9,495,000||1.28||0.57||54,000||122||9,486,591||جنوری 31, 2012||align=right|[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |19||align=right|{{AUT}}||8,429,000||1.14||0.19||16,000||365||8,452,835||2012||align=right|[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html سرکاری تخمینہ] |- |20||align=right|{{SUI}}||7,734,000||1.05||0.42||32,000||165||7,870,100||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand.html سرکاری تخمینہ] |- |21||align=right|{{BUL}}||7,398,000||1.00||−0.64||−47,000||-||7,364,570||فروری 1, 2011||align=right|[http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |22||align=right|{{DNK}}||5,593,000||0.76||0.36||20,000||193||5,580,516||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.dst.dk/en/Statistics/Key_indicators/Population/pop.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |23||align=right|{{SVK}}||5,480,000||0.74||0.15||8,000||462||5,445,324||ستمبر 30, 2011||align=right|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113190208/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 |date=2012-11-13 }} |- |24||align=right|{{FIN}}||5,403,000||0.73||0.33||18,000||210||{{formatnum: {{#expr: 540000+4.5*{{Age in days|2011|11|16}} round 0}}0}}||{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}||align=right|[http://vrk.fi/default.aspx?site=4 سرکاری آبادی گھڑی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006024826/http://vrk.fi/default.aspx?site=4 |date=2015-10-06 }} |- |25||align=right|{{NOR}}||4,960,000||0.67||0.71||35,000||98||{{formatnum: {{#expr: 49859+1.81*{{Age in days|2012|1|1}} round 0}}00}}||{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}||align=right|[http://www.ssb.no/befolkning_en سرکاری آبادی گھڑی] |- |26||align=right|{{IRL}}||4,579,000||0.62||1.17||54,000||60||4,581,269||اپریل 10, 2011||align=right|[http://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/Prelim%20complete.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |27||align=right|{{CRO}}||4,387,000||0.59||−0.20||−9,000||-||4,290,612||اکتوبر 31, 2011||align=right|[http://www.dzs.hr/default_e.htm نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123094014/http://www.dzs.hr/default_e.htm |date=2015-11-23 }} |- |28||align=right|{{BIH}}||3,744,000||0.51||−0.21||−8,000||-||3,839,737||جون 30, 2011||align=right|[http://www.bhas.ba سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804170036/http://www.bhas.ba/ |date=2017-08-04 }} |- |29||align=right|{{MDA}}||3,519,000||0.48||−0.73||−26,000||-||3,560,400||جنوری 1, 2011||align=right|[http://www.statistica.md/newsview.php?l=en&idc=168&id=3319 سرکاری تخمینہ] |- |30||align=right|{{LIT}}||3,292,000||0.44||−0.45||−15,000||-||3,192,800||اکتوبر 1, 2012||align=right|[http://www.stat.gov.lt/en/?PHPSESSID=93fe1806bab21ce69273c93cf301fefd ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |31||align=right|{{ALB}}||3,227,000||0.44||0.34||11,000||204||2,831,741||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://census.al/Resources/Data/Census2011/Instat_print%20.pdf نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112022139/http://census.al/Resources/Data/Census2011/Instat_print%20.pdf |date=2012-01-12 }} |- |32||align=right|{{LAT}}||2,235,000||0.30||−0.36||−8,000||-||2,067,887||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=2012-06-10 }} |- |33||align=right|{{MKD}}||2,067,000||0.28||0.15||3,000||462||2,057,284||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 سرکاری تخمینہ] |- |34||align=right|{{SVN}}||2,040,000||0.28||0.25||5,000||278||{{formatnum: {{#expr: 205474.1+1.4*{{Age in days|2011|10|1}} round 0}}0}}||{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}||align=right|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp سرکاری آبادی گھڑی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |35||align=right|{{EST}}||1,340,000||0.18||−0.07||−1,000||-||1,316,541||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.stat.ee/main-indicators سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |36||align=right|{{MNE}}||633,000||0.09||0.16||1,000||434||620,029||اپریل 1, 2011||align=right|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |37||align=right|{{LUX}}||523,000||0.07||1.36||7,000||51||511,840||جنوری 1, 2011||align=right|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=385&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118155415/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=385&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 |date=2012-01-18 }} |- |38||align=right|{{MLT}}||419,000||0.06||0.24||1,000||289||417,617||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3173 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516051022/http://nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3173 |date=2013-05-16 }} |- |39||align=right|{{ISL}}||328,000||0.04||1.23||4,000||57||319,575||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.statice.is/Pages/444?NewsID=8973 سرکاری تخمینہ] |- |40||align=right|{{AND}}||88,000||0.01||2.33||2,000||30||78,115||2011||align=right|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074953/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 |date=2017-05-25 }} |- |41||align=right|{{IMN}} ([[برطانیہ]])||84,000||0.01||1.20||1,000||58||84,497||اکتوبر 27, 2011||align=right|[http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034313/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf |date=2012-08-15 }} |- |42||align=right|{{فارو}} ||49,000||0.01||0.00||0||-||48,372||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} |- |43||align=right|{{LIE}}||37,000||0.00||2.78||1,000||25||36,157||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-basisdaten.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927014224/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-basisdaten.htm |date=2011-09-27 }} |- |44||align=right|{{MON}}||35,000||0.00||0.00||0||-||35,881||2010||align=right|[http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/9f4c8225649f27c8c12578240036385cfr?OpenDocument&Count=10000&InfoChap=Statistiques%20-%20IMSEE%20&InfoSujet=Population%20annuelle&8Fr سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118172740/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/9f4c8225649f27c8c12578240036385cfr?OpenDocument&Count=10000&InfoChap=Statistiques%20-%20IMSEE%20&InfoSujet=Population%20annuelle&8Fr |date=2012-01-18 }} |- |45||align=right|{{SMR}}||32,000||0.00||0.00||0||-||32,252||جنوری 31, 2012||align=right|[http://www.statistica.sm/contents/instance15/files/document/14048836pop_bilancio_dem.pdf ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |46||align=right|{{GIB}} (برطانیہ)<ref>Enclave claimed by Spain. Captured by the British on August 4, 1704, in the context of the [[War of the Spanish Succession]] (1701–1713/1715) and formally ceded to Great Britain through the signing of the [[Treaty of Utrecht]] on اپریل 11, 1713.</ref>||29,000||0.00||0.00||0||-||29,441||2010||align=right|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |47||align=right|{{VAT}}||1,000||0.00||0.00||0||-||800||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://www.vaticanstate.va/IT/Stato_e_Governo/NoteGenerali/Popolazione.htm سرکاری تخمینہ] |- |||align=right|'''مجموعہ'''||'''740,021,000'''||'''100.00'''||'''0.12'''||'''897,000'''||'''586'''|| |} ==ہور ویکھو == * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ افریقی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس شمالی تے جنوبی امریکہ بشمول جزیرے بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ مشرق وسطی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی یونین ممبر دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ لاطینی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس ممبردولت مشترکہ بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ عرب دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شمالی امریکی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ اوشیانا دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ جنوبی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی تے مستقبل]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی (اقوام متحدہ)]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2000]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2010]] * [[لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی]] *[[لسٹ ایشیائی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1900]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1907]] * [[لسٹ براعظم بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ آبادی بلحاظ مذہب]] * [[وڈے مذہبی گروہ]] * [[مذہب بلحاظ دیس]] * [[بدھ مت بلحاظ دیس]] * [[لادینییت بلحاظ دیس]] * [[رومن کیتھولک بلحاظ دیس]] * [[پروٹسٹنٹ بلحاظ دیس]] * [[آرتھوڈاکس بلحاظ دیس]] * [[یہودیت بلحاظ دیس]] {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{لسٹاں آبادی بلحاظ دیس}} [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں|آبادی]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:یورپی دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:یورپ متعلقہ لسٹاں]] [[گٹھ:یورپی دیس]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاںبلحاظ آبادی]] edh45ssgr3wcdxw0qug1ttkgyt9378q 0 52031 707681 706817 2026-06-10T14:26:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707681 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی''' اے، جو کہ بنیادی طور اتے [[اقوام متحدہ ]] دے تخمینے دی بنیاد اتے اے۔ {| class="sortable wikitable" style="text-align: right" !درجہ!!دیس(یا منحصر علاقے)!!1 جولائی، 2012 اقوام متحدہ دا تخمینہ!!آبادی فیصد!!اوسط سالانہ وادھا(٪ اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the following formula: UN_estimate<SUB>2012</SUB>/UN_estimate<SUB>2011</SUB>x100-100.</ref>!!اوسط مطلق سالانہ وادھا(اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the calculation: UN_estimate<SUB>2012</SUB>xUN_annual_growth/100.</ref>!!اندازا آبادی دوگنا ہون دا ویلہ (سال، اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the formula: LN(2)/LN(UN_growth/100+1), which produces exactly the same result as LOG<SUB>10</SUB>(2)/LOG<SUB>10</SUB>(UN_growth/100+1).</ref>!!متبادل اعداد تے شمار!!تریخ!!ماخذ |- |1||align=right|{{CHN}}||1,353,601,000||27.25||0.45||6,063,000||155||1,354,040,000||دسمبر 31, 2012||align=right|[http://www.stats.gov.cn/english/pressrelease/t20130118_402867147.htm سرکاری تخمینہ] |- |2||align=right|{{IND}}||1,258,351,000||25.33||1.36||17,088,000||51||1,210,193,422||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf 2011 مردم شماری] |- |3||align=right|{{IDN}}||244,769,000||4.93||1.01||2,468,000||69||237,641,326||مئی 2010||align=right|[http://www.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?kat=1&tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 2010 مردم شماری] |- |4||align=right|{{PAK}}||179,951,000||3.62||1.81||3,264,000||39||197,361,691||ستمبر 27, 2011||align=right|[http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13514-Population-shoots-up-by-47-percent-since-1998 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701193658/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13514-Population-shoots-up-by-47-percent-since-1998 |date=2012-07-01 }} |- |5||align=right|{{BAN}}||152,409,000||3.07||1.27||1,939,000||55||152,518,015||جولائی 16, 2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20121009045253/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf سرکاری تخمینہ] |- |6||align=right|{{RUS}}||142,703,000||2.87||-0.09||-133,000||-||143,300,000||اکتوبر 1, 2012||align=right|[http://www.gks.ru/bgd/free/B12_00/IssWWW.exe/Stg/dk10/8-0.htm سرکاری تخمینہ] |- |7||align=right|{{JPN}}||126,435,000||2.55||-0.05||-62,000||-||127,460,000||جنوری 1, 2013||align=right|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |8||align=right|{{PHI}}||96,471,000||1.94||1.71||1,647,000||41||92,337,852||مئی 1, 2010||align=right|[http://www.census.gov.ph/content/2010-census-population-and-housing-reveals-philippine-population-9234-million 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517185347/http://www.census.gov.ph/content/2010-census-population-and-housing-reveals-philippine-population-9234-million |date=2016-05-17 }} |- |9||align=right|{{VNM}}||89,730,000||1.81||1.06||948,000||66||87,840,000||2011||align=right|[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&ItemID=12133 سرکاری تخمینہ] |- |10||align=right|{{GER}}||81,991,000||1.65||-0.21||-172,000||-||81,923,000||جولائی 31, 2012||align=right|[http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp |date=2015-09-24 }} |- |11||align=right|{{IRN}}||75,612,000||1.52||1.09||822,000||64||75,149,669||اکتوبر 24, 2011||align=right|[http://www.tehrantimes.com/politics/99936-irans-population-reaches-75-million-national-census-reveals 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119133852/http://www.tehrantimes.com/politics/99936-irans-population-reaches-75-million-national-census-reveals |date=2012-11-19 }} |- |12||align=right|{{TUR}}||74,509,000||1.50||1.18||879,000||59||75,627,384||دسمبر 31, 2012||align=right|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425 سرکاری تخمینہ] |- |13||align=right|{{THA}}||69,892,000||1.41||0.54||375,000||130||65,926,261||ستمبر 1, 2010||align=right|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |14||align=right|{{FRA}}||63,458,000||1.28||0.53||334,000||132||65,635,000||نومبر 1, 2012||align=right|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |15||align=right|{{GBR}}||62,798,000||1.26||0.61||383,000||114||63,181,775||مارچ 27, 2011||align=right|[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }} |- |16||align=right|{{ITA}}||60,964,000||1.23||0.29||176,000||241||60,870,745||جون 30, 2012||align=right|[http://demo.istat.it/bilmens2012gen/index_e.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |17||align=right|{{MYA}}||48,724,000||0.98||0.80||390,000||87||57,197,871||2012||align=right|[http://archive.is/20130105195644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&des=wg&geo=-141&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 عالمی گزیٹیر پروجیکشن] |- |18||align=right|{{KOR}}||48,588,000||0.98||0.41||198,000||171||50,004,441||جولائی 1, 2012||align=right|[http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/9/index.board?bmode=download&bSeq=&aSeq=259208&ord=1 سرکاری تخمینہ] |- |19||align=right|{{ESP}}||46,772,000||0.94||0.68||319,000||102||46,815,916||نومبر 1, 2011||align=right|[http://www.ine.es/prensa/np756.pdf 2011 مردم شماری] |- |20||align=right|{{UKR}}||44,940,000||0.90||-0.55||-249,000||-||45,560,251||دسمبر 1, 2012||align=right|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2012/fin/ds/kn/kn_r/kn1212_r.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |21||align=right|{{POL}}||38,317,000||0.77||0.05||18,000||1,475||38,538,447||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13211_PLK_HTML.htm سرکاری تخمینہ] |- |22||align=right|{{IRQ}}||33,703,000||0.68||3.18||1,071,000||22||33,330,000||2011||align=right|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- |23||align=right|{{AFG}}||33,397,000||0.67||3.21||1,072,000||22||25,500,100||جنوری 1, 2013||align=right|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division..pdf سرکاری تخمینہ] |- |24||align=right|{{NPL}}||31,011,000||0.62||1.72||534,000||41||26,494,504||جون 22, 2011||align=right|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2013-07-17 }} |- |25||align=right|{{MAS}}||29,322,000||0.59||1.60||470,000||44||28,334,135||جولائی 6, 2010||align=right|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113155230/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en |date=2011-11-13 }} |- |26||align=right|{{SAU}}||28,705,000||0.58||2.21||636,000||32||28,376,355||جولائی 1, 2011||align=right|[http://www.cdsi.gov.sa/english سرکاری تخمینہ] |- |27||align=right|{{UZB}}||28,077,000||0.57||1.14||321,000||61||29,559,100||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.stat.uz/press/1/3399/ سرکاری تخمینہ] |- |28||align=right|{{YEM}}||25,569,000||0.51||3.10||793,000||23||24,527,000||2012||align=right|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |29||align=right|{{PRK}}||24,554,000||0.49||0.42||103,000||165||24,052,231||اکتوبر 1, 2008||align=right|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf 2008 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228042653/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |date=2013-02-28 }} |- |30||align=right|{{ROM}}||21,388,000||0.43||-0.22||-48,000||-||19,043,767||اکتوبر 20, 2011||align=right|[https://web.archive.org/web/20120922094800/http://www.insse.ro/cms/files%5Cstatistici%5Ccomunicate%5Calte%5C2012%5CRPL_rezultate%20preliminare.pdf 2011 مردم شماری] |- |31||align=right|{{SRI}}||21,224,000||0.43||0.85||181,000||82||20,277,597||مارچ 21, 2012||align=right|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf 2012 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |32||align=right|{{SYR}}||21,118,000||0.43||1.70||358,000||41||20,866,000||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.cbssyr.org/yearbook/2010/chapter2-EN.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229030727/http://www.cbssyr.org/yearbook/2010/chapter2-EN.htm |date=2011-12-29 }} |- |33||align=right|{{NLD}}||16,714,000||0.34||0.29||49,000||236||16,775,273||نومبر 30, 2012||align=right|[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=37943eng&LA=EN ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |34||align=right|{{KAZ}}||16,381,000||0.33||1.07||176,000||65||16,897,000||دسمبر 1, 2012||align=right|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113144920/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2012-11-13 }} |- |35||align=right|{{KHM}}||14,478,000||0.29||1.21||175,000||58||13,395,682||مارچ 3, 2008||align=right|[http://www.nis.gov.kh 2008 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} |- |36||align=right|{{GRE}}||11,419,000||0.23||0.25||29,000||273||10,815,197||مئی 24, 2011||align=right|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817195146/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf |date=2014-08-17 }} |- |37||align=right|{{BEL}}||10,788,000||0.22||0.32||34,000||220||11,139,292||نومبر 1, 2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20090419074752/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/Registre/fr/statistiques_population/stat_1_f.pdf سرکاری تخمینہ] |- |38||align=right|{{POR}}||10,699,000||0.22||0.08||9,000||824||10,562,178||مارچ 21, 2011||align=right|[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&selTab=tab0 2011 مردم شماری] |- |39||align=right|{{CZE}}||10,566,000||0.21||0.30||32,000||229||10,513,209||ستمبر 30, 2012||align=right|[http://czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population سرکاری تخمینہ] |- |40||align=right|{{HUN}}||9,950,000||0.20||-0.16||-16,000||-||9,957,731||جنوری 1, 2012||align=right|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html سرکاری تخمینہ] |- |41||align=right|{{SRB}}||9,847,000||0.20||-0.07||-7,000||-||7,241,295||جنوری 1, 2012||align=right|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 سرکاری تخمینہ] |- |42||align=right|{{BLR}}||9,527,000||0.19||-0.33||-32,000||-||9,460,700||دسمبر 1, 2012||align=right|[https://archive.is/20121128000236/belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |43||align=right|{{SWE}}||9,495,000||0.19||0.57||54,000||122||9,551,781||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |44||align=right|{{AZE}}||9,421,000||0.19||1.24||116,000||56||9,235,100||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml سرکاری تخمینہ] |- |45||align=right|{{AUT}}||8,429,000||0.17||0.19||16,000||365||8,458,023||2012||align=right|[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html سرکاری تخمینہ] |- |46||align=right|{{UAE}}||8,106,000||0.16||2.72||221,000||26||8,264,070||2010||align=right|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |47||align=right|{{SUI}}||7,734,000||0.16||0.42||32,000||167||8,014,000||ستمبر 30, 2012||align=right|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html سرکاری تخمینہ] |- |48||align=right|{{ISR}}||7,695,000||0.15||1.76||135,000||40||7,968,300||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www1.cbs.gov.il/www/yarhon/b1_e.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |49||align=right|{{BUL}}||7,398,000||0.15||-0.64||-48,000||-||7,364,570||فروری 1, 2011||align=right|[http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf 2011 مردم شماری] |- |50||align=right|{{HKG}} ([[چین]])<ref>Special Administrative Region (SAR)Former [[پرتگال|portuguese]] colony, it reverted to Chinese sovereignty on دسمبر 20, 1999.</ref>||7,196,000||0.14||1.04||75,000||67||7,136,300||جولائی 1, 2012||align=right|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |51||align=right|{{TJK}}||7,079,000||0.14||1.46||103,000||48||7,800,000||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.stat.tj/en سرکاری تخمینہ] |- |52||align=right|{{JOR}}||6,457,000||0.13||2.01||130,000||35||6,328,716||2011||align=right|[http://www.dos.gov.jo/sdb_pop/sdb_pop_e/ehsaat/alsokan/pop2030.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110145942/http://www.dos.gov.jo/sdb_pop/sdb_pop_e/ehsaat/alsokan/pop2030.pdf |date=2011-11-10 }} |- |53||align=right|{{LAO}}||6,374,000||0.13||1.37||87,000||51||6,465,800||2012||align=right|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm سرکاری تخمینہ] |- |54||align=right|{{DNK}}||5,593,000||0.11||0.36||20,000||193||5,599,665||اکتوبر 1, 2012||align=right|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx سرکاری تخمینہ] |- |55||align=right|{{SVK}}||5,480,000||0.11||0.15||8,000||474||5,445,324||ستمبر 30, 2011||align=right|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113190208/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 |date=2012-11-13 }} |- |56||align=right|{{KGZ}}||5,448,000||0.11||1.02||56,000||68||5,551,900||2012||align=right|[http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909195539/http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf |date=2015-09-09 }} |- |57||align=right|{{FIN}}||5,403,000||0.11||0.33||18,000||208||5,399,090||نومبر 30, 2011||align=right|[http://www.stat.fi/til/vrm.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |58||align=right|{{SIN}}||5,256,000||0.11||1.31||69,000||53||5,312,400||جولائی 1, 2012||align=right|[http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118144103/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html |date=2008-11-18 }} |- |59||align=right|{{TKM}}||5,170,000||0.10||1.27||66,000||55||7,966,724||2012||align=right|[http://archive.is/20130105070535/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&des=wg&geo=-211&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 عالمی گزیٹیر پروجیکشن] |- |60||align=right|{{NOR}}||4,960,000||0.10||0.71||35,000||98||4,985,011||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.ssb.no/folkber_en/tab-2011-12-15-01-en.html سرکاری تخمینہ] |- |61||align=right|{{IRL}}||4,579,000||0.09||1.17||54,000||60||4,588,252||اپریل 10, 2011||align=right|[http://www.cso.ie/en/newsandevents/pressreleases/2012pressreleases/pressreleasethisisireland-highlightsfromcensus2011part1 2011 مردم شماری] |- |62||align=right|{{CRO}}||4,387,000||0.09||-0.20||-9,000||-||4,290,612||مارچ 31, 2011||align=right|[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/e11_RH.html 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114150141/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/e11_RH.html |date=2011-11-14 }} |- |63||align=right|{{GEO}}||4,304,000||0.09||-0.58||-25,000||-||4,497,600||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng سرکاری تخمینہ] |- |64||align=right|{{LBN}}||4,292,000||0.09||0.77||33,000||90||3,759,100||2007||align=right|[http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507233942/http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 |date=2012-05-07 }} |- |65||align=right|{{PSE}}<ref>It comprises the [[غزہ کی پٹی]] and the [[مغربی کنارہ]], separated between each other by an [[اسرائیل]]i land corridor.</ref>||4,271,000||0.09||2.87||122,000||25||4,293,313||2012||align=right|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} |- |66||align=right|{{BIH}}||3,744,000||0.08||-0.21||-8,000||-||3,839,737||جون 30, 2011||align=right|[http://www.bhas.ba سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804170036/http://www.bhas.ba/ |date=2017-08-04 }} |- |67||align=right|{{MDA}}||3,519,000||0.07||-0.73||-26,000||-||3,559,500||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& سرکاری تخمینہ] |- |68||align=right|{{LIT}}||3,292,000||0.07||-0.45||-15,000||-||2,979,300||جنوری 1, 2013||align=right|[http://www.stat.gov.lt/en/?PHPSESSID=93fe1806bab21ce69273c93cf301fefd ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |69||align=right|{{ALB}}||3,227,000||0.06||0.34||11,000||203||2,821,977||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }} |- |70||align=right|{{ARM}}||3,109,000||0.06||0.29||9,000||239||3,278,100||ستمبر 2012||align=right|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |71||align=right|{{OMN}}||2,904,000||0.06||2.04||59,000||34||2,773,479||دسمبر 12, 2010||align=right|[http://www.moneoman.gov.om/documents/Census_2010.pdf 2010 مردم شماری] |- |72||align=right|{{KWT}}||2,892,000||0.06||2.63||76,000||27||3,582,054||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html سرکاری تخمینہ] |- |73||align=right|{{MNG}}||2,844,000||0.06||1.57||45,000||44||2,736,800||2009||align=right|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401092152/http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 |date=2012-04-01 }} |- |74||align=right|{{LAT}}||2,235,000||0.04||-0.36||-8,000||-||2,070,371||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=2012-06-10 }} |- |75||align=right|{{MKD}}||2,067,000||0.04||0.15||3,000||477||2,059,794||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 سرکاری تخمینہ] |- |76||align=right|{{SVN}}||2,040,000||0.04||0.25||5,000||282||2,055,527||اپریل 1, 2012||align=right|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |77||align=right|{{QAT}}||1,939,000||0.04||3.69||72,000||19||1,757,540||اکتوبر 31, 2012||align=right|[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm سرکاری تخمینہ] |- |78||align=right|{{BHR}}||1,359,000||0.03||2.64||36,000||27||1,234,571||اپریل 27, 2010||align=right|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |79||align=right|{{EST}}||1,340,000||0.03||-0.07||-1,000||-||1,294,455||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.ee/67162 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603112750/http://www.stat.ee/67162 |date=2013-06-03 }} |- |80||align=right|{{TLS}}||1,187,000||0.02||2.86||34,000||25||1,066,409||جولائی 11, 2010||align=right|[http://dne.mof.gov.tl 2010 مردم شماری] |- |81||align=right|{{CYP}}||1,129,000||0.02||1.07||12,000||65||838,897||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=&print 2011 مردم شماری] |- |82||align=right|{{BTN}}||750,000||0.02||1.63||12,000||43||720,679||2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20101113145947/http://www.nsb.gov.bt/pub/phcb/Population%20Projections%20of%20Bhutan%202005-2030.pdf سرکاری تخمینہ] |- |83||align=right|{{MNE}}||633,000||0.01||0.16||1,000||438||620,029||اپریل 1, 2011||align=right|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf 2011 مردم شماری] |- |84||align=right|{{MAC}} ([[چین]])<ref>Special Administrative Region (SAR)Former [[پرتگال|portuguese]] colony, it reverted to Chinese sovereignty on دسمبر 20, 1999.</ref>||567,000||0.01||1.98||11,000||35||568,700||جون 30, 2012||align=right|[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2012Q2.aspx?lang=en-US سرکاری تخمینہ] |- |85||align=right|{{LUX}}||523,000||0.01||1.36||7,000||51||524,900||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011192950/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 |date=2012-10-11 }} |- |86||align=right|{{MLT}}||419,000||0.01||0.24||1,000||290||416,055||نومبر 20, 2011||align=right|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }} |- |87||align=right|{{BRU}}||413,000||0.01||1.72||7,000||41||393,162||جون 20, 2011||align=right|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf 2011 مردم شماری] |- |88||align=right|{{ISL}}||328,000||0.01||1.23||4,000||56||320,060||اپریل 1, 2012||align=right|[http://www.statice.is/Pages/444?NewsID=8978 سرکاری تخمینہ] |- |89||align=right|{{MDV}}||324,000||0.01||1.25||4,000||56||317,280||2010||align=right|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230513/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2013-05-02 }} |- |90||align=right|{{AND}}||88,000||0.00||2.33||2,000||30||78,115||2011||align=right|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2011&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616074150/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2011&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= |date=2017-06-16 }} |- |91||align=right|{{IMN}} ([[برطانیہ|UK]])||84,000||0.00||1.20||1,000||58||84,497||مارچ 27, 2011||align=right|[http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034313/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf |date=2012-08-15 }} |- |92||align=right|{{پرچم|جزائرفارو}} ([[ڈنمارک]])||49,000||0.00||0.00||0||-||48,139||نومبر 1, 2012||align=right|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} |- |93||align=right|{{LIE}}||37,000||0.00||2.78||1,000||25||36,476||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }} |- |94||align=right|{{MCO}}||35,000||0.00||0.00||0||-||35,352||جون 9, 2008||align=right|[http://www.citypopulation.de/Monaco.html 2008 مردم شماری] |- |95||align=right|{{SMR}}||32,000||0.00||0.00||0||-||32,457||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |96||align=right|{{GIB}} ([[برطانیہ]])<ref>Enclave claimed by [[ہسپانیہ]].</ref>||29,000||0.00||0.00||0||-||29,752||2011||align=right|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |97||align=right|{{VAT}}||1,000||0.00||0.00||0||-||800||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.vaticanstate.va/IT/Stato_e_Governo/NoteGenerali/Popolazione.htm سرکاری تخمینہ] |- |||align=right|'''مجموعہ'''||'''4,967,088,000'''||'''100.00'''||'''0.89'''||'''44,358,000'''||'''78'''|| |} ==ہور ویکھو == * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ افریقی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس شمالی تے جنوبی امریکہ بشمول جزیرے بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ مشرق وسطی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی یونین ممبر دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ لاطینی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس ممبردولت مشترکہ بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ عرب دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شمالی امریکی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ اوشیانا دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ جنوبی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی تے مستقبل]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی (اقوام متحدہ)]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2000]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2010]] * [[لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی]] *[[لسٹ ایشیائی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1900]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1907]] * [[لسٹ براعظم بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ آبادی بلحاظ مذہب]] * [[وڈے مذہبی گروہ]] * [[مذہب بلحاظ دیس]] * [[بدھ مت بلحاظ دیس]] * [[لادینییت بلحاظ دیس]] * [[رومن کیتھولک بلحاظ دیس]] * [[پروٹسٹنٹ بلحاظ دیس]] * [[آرتھوڈاکس بلحاظ دیس]] * [[یہودیت بلحاظ دیس]] {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{لسٹاں آبادی بلحاظ دیس}} [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں|آبادی]] == حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:ایشیا دےدیس]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:یورپ دےدیس]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] k5pbzox21hnk5ur950pk432qjnj4lii 0 65118 707679 706813 2026-06-10T14:22:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707679 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ گھٹ آبادی والے دس اے۔ ایہ صرف انہاں ماکاں دی فہرست اے جنہاں دی آبادی ایک درمیانے درجے دے شہر دے سائز دے برابر یعنی 500،000 توں گھٹ اے۔ {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! درجہ || ملک / علاقہ || آبادی || تاریخ تخمینہ || دنیا دی آبادی دا فیصد || class="unsortable"|ماخذ |- | 54 || align=right|'''{{پرچم|مالٹا}}''' || 417,608 || جنوری 1, 2011 || {{#expr: 417608 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 یورو اعداد و شمار کا اندازا] |- | 53 || align=right|'''{{پرچم|برونائی}}''' || 399,000 || 2010 || {{#expr: 407000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 52 || align=right|'''{{پرچم|بہاماس}}''' || 353,658 || مئی 3, 2010 || {{#expr: 353658 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://statistics.بہاماس.gov.bs/download/095485600.pdf سرکاری تخمینہ] |- | 51 || align=right|'''{{پرچم|بیلیز}}''' || 333,200 || وسط-2009 || {{#expr: 333200 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.statisticsبیلیز.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20100112164405_2.pdf ادارہ شماریات بیلیز] |- | 50 || align=right|'''{{پرچم|آئس لینڈ}}''' || 318,452 || جنوری 1, 2011 || {{#expr: 318452 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.statice.is آئس لینڈ اعداد و شمار] |- | 49 || align=right|'''{{پرچم|مالدیپ}}''' || 317,280 || 2010 || {{#expr: 317280 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/index.html# سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331131706/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/index.html |date=2012-03-31 }} |- | 48 || align=right|'''{{پرچم|بارباڈوس}}''' || 273,000 || 2010 || {{#expr: 257000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 47 || align=right|'''{{پرچم|وانواتو}}''' || 240,000 || 2010 || {{#expr: 246000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 46 || align=right|'''{{پرچم|سامووا}}''' || 187,032 || 2010 || {{#expr: 187032 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.sbs.gov.ws سرکاری تخمینہ] |- | 45 || align=right|''{{پرچم|گوام}}'' || 180,000 || 2010 || {{#expr: 180000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 44 || align=right|'''{{پرچم|سینٹ لوسیا}}''' || 166,526 || مئی 10, 2010 || {{#expr: 166526 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Lucia/SL_Pre2010census_report.pdf ابتدائی مردم شماری نتیجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110900/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Lucia/SL_Pre2010census_report.pdf |date=2016-03-04 }} |- | 43 || align=right|'''{{flag|ساؤ ٹوم و پرنسپے}}''' || 165,000 || 2010 || {{#expr: 165000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 42 || align=right|''{{پرچم|کیوراساؤ}}'' || 142,180 || جنوری 1, 2010 || {{#expr: 142180 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.central-bureau-of-statistics.an/population/population_b2.asp سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918221325/http://www.central-bureau-of-statistics.an/population/population_b2.asp |date=2010-09-18 }} |- | 41 || align=right|'''{{پرچم|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}}''' || 109,000 || 2010 || {{#expr: 109000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 40 || align=right|''{{پرچم|امریکی ورجن جزیرے}}'' || 109,000 || 2010 || {{#expr: 109000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 39 || align=right|''{{پرچم|اروبا}}'' || 107,000 || 2010 || {{#expr: 107000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 38 || align=right|'''{{پرچم|گریناڈا}}''' || 104,000 || 2010 || {{#expr: 104000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 37 || align=right|'''{{پرچم|ٹونگا}}''' || 104,000 || 2010 || {{#expr: 104000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 36 || align=right|'''{{پرچم|مائکرونیشیا}}''' || 102,624 || اپریل 4, 2010 || {{#expr: 102624 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.sboc.fm/index.php?id1=Vm0xMFlWbFdWWGhhU0VwT1ZtdHdVbFpyVWtKUFVUMDk ابتدائی مردم شماری نتیجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105113419/http://www.sboc.fm/index.php?id1=Vm0xMFlWbFdWWGhhU0VwT1ZtdHdVbFpyVWtKUFVUMDk |date=2012-11-05 }} |- | 35 || align=right|'''{{پرچم|کیریباتی}}''' || 100,000 || 2010 || {{#expr: 100000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 34 || align=right|''{{پرچم|جرزی}}'' || 92,500 || دسمبر 31, 2009 || {{#expr: 92500 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.gov.je/Government/World/StatisticsUnit/Population/Pages/Population.aspx سرکاری تخمینہ] |- | 33 || align=right|'''{{پرچم|اینٹیگوا و باربوڈا}}''' || 89,000 || 2010 || {{#expr: 89000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 32 || align=right|'''{{پرچم|سیچیلیس}}''' || 86,525 || جولائی 1, 2010 || {{#expr: 86525 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.nsb.gov.sc/news_items/census_update.php سرکاری تخمینہ] |- | 31 || align=right|'''{{پرچم|انڈورا}}''' || 84,082 || دسمبر 31, 2009 || {{#expr: 84082 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/noticies/noticia311cat.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221195303/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/noticies/noticia311cat.pdf |date=2011-02-21 }} |- | 30 || align=right|''{{پرچم|آئل آف مین}}'' || 83,000 || 2010 || {{#expr: 83000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 29 || align=right|''{{پرچم|امریکی سمووا}}'' || 68,000 || 2010 || {{#expr: 68000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 28 || align=right|'''{{پرچم|ڈومینیکا}}''' || 68,000 || 2010 || {{#expr: 68000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 27 || align=right|''{{پرچم|برمودا}}'' || 64,566 || جولائی 1, 2010 || {{#expr: 64566 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.namlc.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_523_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/articles/population_projections_2000_2030_0.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706150342/http://www.namlc.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_523_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/articles/population_projections_2000_2030_0.pdf |date=2011-07-06 }} |- | 26 || align=right|''{{پرچم|گرنزی}}'' || 62,431 || مارچ 31, 2010 || {{#expr: 62431 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.gov.gg/ccm/navigation/government/facts---figures/population سرکاری تخمینہ] |- | 25 || align=right|''{{پرچم|اتلے ماریانا جزیرے}}'' || 61,000 || 2010 || {{#expr: 61000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 24 || align=right|''{{پرچم|گرین لینڈ}}'' || 56,452 || 2010 || {{#expr: 56452 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.stat.gl/LinkClick.aspx?link=Greenland+in+Figures%2fGIF_2010.pdf&tabid=36&mid=391&language=en-US سرکاری تخمینہ] |- | 23 || align=right|''{{پرچم|کیمین جزیرے}}'' || 54,878 || اکتوبر 10, 2010 || {{#expr: 54878 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.eso.ky/file.php?path=docum406.pdf ابتدائی مردم شماری نتیجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327051701/http://www.eso.ky/file.php?path=docum406.pdf |date=2012-03-27 }} |- | 22 || align=right|'''{{پرچم|مارشل جزیرے}}''' || 54,305 || 2010 || {{#expr: 54305 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Social/Population/pop_proj.htm سرکاری تخمینہ] |- | 21 || align=right|'''{{پرچم|سینٹ کیٹز}}''' || 52,000 || 2010 || {{#expr: 52000 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 20 || align=right|''{{پرچم|فارو جزیرے}}'' || 48,596 || اپریل 1, 2011 || {{#expr: 48596 / {{worldpop}} * 100 round 3}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands سرکاری اعداد و شمار جزائرفارو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} |- | 19 || align=right|''{{پرچم|جزائر کیکس و ترکیہ}}'' || 40,357 || 2010 || {{#expr: 40357 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.depstc.org/stat/social/popn_housing/TCI%20Population%20and%20Population%20Density%201970-2015.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331142742/http://www.depstc.org/stat/social/popn_housing/TCI%20Population%20and%20Population%20Density%201970-2015.pdf |date=2012-03-31 }} |- | 18 || align=right|''{{پرچم|سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)}}'' || 37,429 || جنوری 1, 2010 || {{#expr: 37429 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.central-bureau-of-statistics.an/population/population_b2.asp سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918221325/http://www.central-bureau-of-statistics.an/population/population_b2.asp |date=2010-09-18 }} |- | 17 || align=right|'''{{پرچم|لیختینستائن}}''' || 36,157 || دسمبر 31, 2010 || {{#expr: 35904 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-basisdaten.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927014224/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-basisdaten.htm |date=2011-09-27 }} |- | 16 || align=right|'''{{پرچم|موناکو}}''' || 35,000 || 2010 || {{#expr: 35000 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 15 || align=right|'''{{پرچم|سان مارینو}}''' || 31,887 || دسمبر 31, 2010 || {{#expr: 31887 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.statistica.sm/contents/instance15/files/document/14027115pop_bilancio_dem.pdf ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- | 14 || align=right|''{{پرچم|جبل الطارق}}'' || 29,441 || 2010 || {{#expr: 29000 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.Gibraltar.gov.gi/statistics/faqs جبل الطارق] |- | 13 || align=right|''{{پرچم|برطانوی ورجن جزیرے}}'' || 28,213 || 2008 || {{#expr: 28213 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.dpu.gov.vg/images/dpu_pdf/DemographicIndicators%201994%20to%202008.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715113301/http://www.dpu.gov.vg/images/dpu_pdf/DemographicIndicators%201994%20to%202008.pdf |date=2011-07-15 }} |- | 12 || align=right|''{{پرچم|کک جزیرے}}'' || 24,600 || دسمبر 2010 || {{#expr: 24600 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.stats.gov.ck/Statistics/Demography/popn_estimate.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323155941/http://www.stats.gov.ck/Statistics/Demography/popn_estimate.htm |date=2012-03-23 }} |- | 11 || align=right|'''{{پرچم|پلاؤ}}''' || 20,000 || || {{#expr: 21000 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 10 || align=right|''{{پرچم|اینگویلا}}'' || 15,236 || 2011 || {{#expr: 15236 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://www.gov.ai/statistics/census/index.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229234839/http://gov.ai/statistics/census/index.htm |date=2017-12-29 }} |- | 9 || align=right|'''{{پرچم|ناورو}}''' || 10,000 || || {{#expr: 10000 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 8 || align=right|'''{{پرچم|تووالو}}''' || 10,000 || || {{#expr: 10000 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 7 || align=right|''{{پرچم|مانٹسریٹ}}'' || 6,000 || || {{#expr: 6000 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 6 || align=right|''{{پرچم|سینٹ ہلینا}}'' || 4,000 || || {{#expr: 4000 / {{worldpop}} * 100 round 4}}% || style="font-size: 75%"|[http://esa.un.org/UNPP 2008 اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107202528/http://esa.un.org/unpp |date=2010-01-07 }} |- | 5 || align=right|''{{پرچم|فاکلینڈ جزیرے}}'' || 3,000 || || 0.00005% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 4 || align=right|''{{پرچم|نیووے}}'' || 1,500 || || 0.00003% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 3 || align=right|''{{پرچم|ٹوکیلاؤ}}'' || 1,100 || || 0.00003% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 2 || align=right|'''{{پرچم|ویٹیکن سٹی}}''' || 500 || || 0.00001% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ کا تخمینہ 2010 |- | 1 || align=right|''{{پرچم|پٹکیرن جزیرے}}'' || 50 || || 0.000001% || style="font-size: 75%"|اقوام متحدہ تخمینہ |} == ہور ویکھو == *[[اک لکھ توں گھٹ آبادی والے دیس]] *[[لسٹ گھٹ آبادی والے دیس]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ افریقی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس شمالی تے جنوبی امریکہ بشمول جزیرے بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ مشرق وسطی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی یونین ممبر دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ لاطینی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس ممبردولت مشترکہ بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ عرب دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شمالی امریکی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ اوشیانا دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ جنوبی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی تے مستقبل]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی (اقوام متحدہ)]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2000]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2010]] * [[لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی]] *[[لسٹ ایشیائی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1900]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1907]] * [[لسٹ براعظم بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ آبادی بلحاظ مذہب]] * [[وڈے مذہبی گروہ]] * [[مذہب بلحاظ دیس]] * [[بدھ مت بلحاظ دیس]] * [[لادینییت بلحاظ دیس]] * [[رومن کیتھولک بلحاظ دیس]] * [[پروٹسٹنٹ بلحاظ دیس]] * [[آرتھوڈاکس بلحاظ دیس]] * [[یہودیت بلحاظ دیس]] *[[اسلام بلحاظ دیس]] ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلےجوڑ== {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{لسٹاں آبادی بلحاظ دیس}} [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں|آبادی]] pt71inqji0rgvvz7xtzmx1a2e7ybc1a 0 66598 707732 641973 2026-06-11T09:03:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707732 wikitext text/x-wiki {{اطلاع|اس صفحے وچ موجود [[سرخ روابط]] اردو دے بجائے ہور مساوی زباناں دے ویکیپیڈیاواں خصوصاًً انگریزی ویکیپیڈیا وچ موجود نيں، انہاں زباناں تو‏ں اردو وچ ترجمہ ک‏ر ک‏ے ویکیپیڈیا د‏‏ی مدد کرو۔}} {{Jews and Judaism sidebar|تاریخ}} [[یہودیت|یہودی دھرم]] دا اتہاس قریب 4000 سال پرانا اے ۔ اس دھرم دا اتہاس [[مصر]] دے [[نیل دریا]] سے لے کے حال [[عراق]] دے [[دجلہ]] - [[دریائے فرات|فرات]] دریاوان دے وچ شروع ہویا اتے اجوکا [[اسرائیل]] اکو اک یہودی دیس اے ۔ '''یہودی تریخ''' [[یہودی]]اں تے یہودیت د‏‏ی [[تریخ]] ا‏‏ے۔ اگرچہ یہودیت بطور مذہب یونانی تاریخی حوالےآں دے مطابق سب تو‏ں پہلے ھلنستی دور (31 ق م – 323 ق م) وچ ظاہر ہويا تے [[بنی اسرائیل|اسرائیل]] دا قدیم ترین ذکر، قطبہ [[:en:Merneptah Stele|مرنپتاح]] 1203–1213 ق م اُتے لکھیا ملدا اے، مذہبی ادب [[بنی اسرائیل]]یاں د‏‏ی کہانی 1500 سال ق م پرانی بتلاندا ا‏‏ے۔ یہودی جلاوطن برادری اسوری فتح دے نال ہی شروع ہوئی تے بابلی فتح اُتے شدت اختیار کيتی۔ یہودی رومی سلطنت وچ وی جابجا پھیلے ہوئے سن، جس وچ بازنطینی حکمرانی دور وچ وسطی تے مشرقی بحیرہ روم وچ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ 638ء وچ بازنطینی سلطنت نے بلاد شام تے مشرقی بحیرہ رومی علاقےآں دا قبضہ کھو دتا، عرب [[خلافت راشدہ|اسلامی سلطنت]] دے تحت [[عمر بن خطاب|خلیفہ عمر]] نے یروشلم، [[بین النہرین|میسوپوٹامیا]]، شام، فلسطین تے مصر فتح کيتا۔ سپین وچ یہودی سبھیاچار دا سنہری دور مسلم سنہری دور تے یورپ دے [[قرون وسطی]] دے تاریک دور نال وقوع پزیر ہويا جدو‏ں [[جزیرہ نما آئبیریا]] دے زیادہ تر علاقےآں وچ [[اندلس|مسلم حکمرانی]] سی۔ اس دور وچ یہودیاں نو‏‏ں عام طور اُتے معاشرے وچ تسلیم کيتا جاندا سی چنانچہ یہودی مذہبی، ثقافتی تے اقتصادی زندگی نے ترقی کيتی۔ یہودی پرمپرا دے مطابق ، پہلاں یہودی مصر دے اندر غلام ہندے سن ۔ بعد وچ [[حضرت موسی علیہ السلام]] دی اگوائی وچ اوہ اسرائل آ گئے ۔ [[عیسیٰ مسیح|عیسی ؑ]] دے 1100 سال پہلاں یعقوب علیہ سلام دے 12 پتران دے بنیاد اتے وکھ - وکھ یہودی قبیلے بنے ۔ ایہہ دو کھیمےآں وچ بٹ گئے - اک ، جو 10 قبیلےآں دا بنا سی اسرائل کہلایا اتے دو ، جو باقی دے دو قبیلےآں توں بنا سی اوہ یہودیہ کہلایا ۔ 10 قبیلےآں والے اسرائیل دا کی ہویا اسدا پتہ نہیں اے ۔ یہودیہ اتے [[بابل]] دا قبضہ ہو گیا ۔ بعد وچ سن 800 [[ق م]] دے آسپاس ایہہ اسیریا دے ماتحت چلیا گیا ۔ فارس دے [[ہخامنشی سلطنت|ہخامنشی]] حکمراناں نے اسیریائیاں نوں 530 [[ق م]] تک ہرا دتا تاں ایہہ کھیتر فارسی حکمرانی وچ آ گیا ۔ اس ویلے جرآلودہ دے دھرم دا اثر یہودی دھرم اتے پیا ۔ یونانی جیتو [[سکندر]] نے جدوں دارا تیسرے نوں 330 [[ق م]] وچ ہرایا تاں ایہہ یہودی یونانی حکمرانی وچ آ گئے ۔ سکندر دی موت دے بعد سیلیوکس دے سامراج اتے اسدے بعد رومن سامراج دے ماتحت رہن دے بعد عیسائیت دا شروع ہویا ۔ اسدے بعد یہودیاں نوں تکلیفاں دتیاں جان لگیاں ۔ ستویں صدی وچ [[اسلام]] دے ظہور تک انھاننوں پریشانی دا سامنا کرنا پیا ۔ اسدے بعد ترک ، مملوک حکمرانی دے ویلے ایہناں دا فرار اس کھیتر توں شروع ہویا ۔ ویہویں صدی دے شروع وچ کئی یہودی [[یورپ]] توں آکے اجوکے اسرائلی کھیتراں وچ بسن لگے ۔ کلاسیکی عثمانی مدت دے دوران وچ 1300ء -1600ء سلطنت د‏‏ی تمام اقليتی برادریاں بشمول یہود کسی حد تک خوشحالی و آزادی دا لطف اٹھاندے رہ‏‏ے۔ ،17واں ء صدی وچ مغربی یورپ وچ اچھی خاصی یہودی آبادیاں سن۔ [[نشاۃ ثانیہ|یورپی نشا‌‌‍ ۃ ثانیہ]] تے روشن خیالی د‏‏ی مدت دے دوران وچ خود یہودی برادریاں وچ وی اہ‏م تبدیلیاں واقع ہُندیاں رہیاں۔ 18واں صدی عیسوی وچ یہودیاں نے تحدیدی قوانین تو‏ں آزادی تے وسیع تر یورپی معاشرے وچ انضمام دے لئی مہم شروع کيتی۔ 1870ء تے 1880ء د‏‏ی دہائیاں دے دوران یورپی یہود نے زیادہ فعال طور اُتے ہجرت کرنے تے یہود نو‏‏ں فلسطین تے [[ارض مقدسہ]] دے علاقےآں وچ دوبارہ آبادکاری دے بارے آزادانہ گفتگو تے بحثاں شروع کيتی۔ [[صیہونیت|صیہونی]] تحریک باضابطہ طور اُتے 1897ء وچ قائم کيتی گئی۔ دراں اثنا، یورپ تے امریکا دے یہود نے سائنس، سبھیاچار تے معیشت دے شعبےآں وچ ميں مہارت حاصل کيتی جنہاں وچ عام طور اُتے سائنس دان [[البرٹ آئنسٹائن]] تے فلسفی [[لڈوگ وٹگنسٹائن]] نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ مشہور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور دے بعد تو‏ں یہود نے وڈی تعداد وچ [[نوبل انعام]] جیتنا شروع کیتے۔<ref name="Jewish Nobel Prize Winners">{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107092115/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|archivedate=2019-01-07|access-date=2018-04-28|url-status=live}}</ref> 1933ء وچ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] تے [[نازی جرمنی|نازیاں]] دے جرمنی وچ اقتدار وچ آندے نال یہودیاں د‏‏ی صورت حال زیادہ کشیدہ ہوئے گئی۔ اقتصادی بحران، سام مخالف نسلی قوانین تے نیڑے تر ہُندی آئندہ د‏‏ی جنگ دے خوف نے بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں یورپ تو‏ں فلسطین، ریاست ہائے متحدہ امریکا تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] فرار ہونے اُتے مجبور کيتا۔ 1939ء وچ [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہوئی 1941ء تک ہٹلر نے پولینڈ تے فرانس سمیت تقریباً تمام یورپ جتھ‏ے اس وقت لکھاں یہودی رہ رہے سن اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1941ء وچ سوویت یونین اُتے حملے دے بعد یہودیاں دا [[حتمی حل|حتمی علاج]] یعنی یہودی لوکاں دا وسیع پیمانے اُتے بے مثال و منظم قتلِ عام شروع ہويا جس دا مقصد یہودی نسل د‏‏ی فنا و تعدیم سی تے جس دے نتیجہ یورپ بشمول شمالی افریقہ (نازی نواز وکی - شمالی افریقہ تے اطالوی لیبیا) وچ یہود اُتے ظلم و ستم تے عقوبت وقوع پزیر ہويا۔ اس [[نسل کشی]] جس وچ تقریباً سٹھ لکھ یہود باضابطہ طریقے تو‏ں ہلاک کیتے گئے مرگ انبوہ یعنی [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] یا (عبرانی اصطلاح) شواح دے طور اُتے جانیا جاندا اے صرف پولینڈ دے حراستی کیمپاں وچ تیس لکھ یہود [[گیس چیمبر|گیس د‏‏ی کوٹھڑیاں]] دے ذریعے قتل ہوئے جدو‏ں کہ صرف [[آوشویتز حراستی کیمپ|آشوٹز]] حراستی کیمپ ہی وچ دس لکھ قتل کیتے گئے۔ 1945ء وچ فلسطینی یہودی مزاحمتی تنظیماں متحد ہوئیاں تے یہودی مزاحمتی تحریک [[ہگاناہ|ہگانا]] د‏‏ی باقاعدہ بنیاد پائی ،تحریک نے برطانوی تسلط تو‏ں لاتعلقی دا برملا اظہار شروع کر دتا حتی کہ برطانوی حکومت دے فلسطینی علاقےآں وچ لامحدود یہودی آبادکاری تو‏ں انکار اُتے ہگانا دہشت گرد طریقہ مزاحمت اپنایا تے نال ہی نال بحری جہازاں وچ غیر قانونی تارکین وطن یہود نو‏‏ں فلسطین وچ آباد کرنے لگے۔ ڈیوڈ بن گوریان نے 14 مئی 1948ء نو‏‏ں [[ارض اسرائیل]] وچ [[یہودی ریاست]] دے قیام دا اعلان کر دتا جو [[اسرائیل|اسرائیلی ریاست]] دے طور اُتے جانا گیا۔ اس دے بعد فوری طور اُتے تمام ہمسایہ عرب ریاستاں نے اسرائیل اُتے حملہ کر دتا، جدو‏ں کہ نو زائیدہ اسرائیلی فوج برطانیہ اورفرانس د‏‏ی مدد تو‏ں مزاحمت کردی رہی۔ 1949ء وچ جنگ ختم ہوئی تاں اسرائیل د‏‏ی ریاست د‏‏ی تعمیر شروع ہوئی، ریاست نے وڈے پیمانے اُتے دنیا بھر تو‏ں سینکڑاں ہزاراں یہودی مہاجرین د‏‏ی لہراں نو‏‏ں جذب کيتا۔ اج [[اسرائیل]] اک [[پارلیمانی نظام|پارلیمانی جمہوریت]] اے جس د‏‏ی آبادی 80 لکھ افراد تو‏ں ودھ اے، جنہاں وچ 60 لکھ [[یہودی]] نيں۔ سب تو‏ں وڈا یہودی طبقہ اسرائیل تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] وچ اے جدو‏ں کہ اہ‏م برادریاں فرانس، ارجنٹائن، روس، برطانیہ، آسٹریلیا، کینیڈا تے جرمنی وچ نيں۔ اعداد و شمار تے جمعیت شماری دے لئی [[یہودیت بلحاظ ملک|یہودی آبادی]] صفحہ ملاحظہ کرن۔ == یہودی تاریخ دے دور== یہودیاں تے یہودیت دی تریخ پنج دوراں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے: (1) آغازِِ یہودیت توں پہلے دا قدیم اسرائیل - 586 ق م; (2) 5 تے 6 صدی ق م وچ آغازِ یہودیت دے دوران;{{Clarify|reason=This looks like accidentally poor wording. As written, the entirety of the Second Temple period is left out of this timeline.|date=جون 2017}} (3) [[ہیکل دوم]] دی تباہی دے بعد 70ء وچ [[ربیائی یہودیت|راہبائی یہودیت]] دی تشکیل ; (4) رہبائی یہودیت دا دور رَفعِ [[مسیحیت|عیسؑی]] توں لیکر 312ء وچ حکمران [[قسطنطین اعظم ]] دے سیاسی دورِ اقتدار تک تے 18ویں صدی دے آخر وچ عیسائی سیاسی بالادستی دے خاتمے تک ; تے (5)، مختلف یہودیت دا دور ، فرانسیسی تے امریکی انقلابات توں لیکر موجودہ دور تک۔ == یہودی تریخ دے ادوار == یہودیاں تے یہودیت د‏‏ی تریخ پنج ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: (1) آغازِِ یہودیت تو‏ں پہلے دا قدیم اسرائیل - 586 ق م؛ (2) 5 تے 6 صدی ق م وچ آغازِ یہودیت دے دوران؛ (3) [[ہیکل دوم]] د‏‏ی تباہی دے بعد 70ء وچ [[ربیائی یہودیت]] د‏‏ی تشکیل ؛ (4) رہبائی یہودیت دا دور رَفعِ [[مسیحیت]] تو‏ں لےک‏ے 312ء وچ حکمران [[قسطنطین اعظم]] دے سیاسی دورِ اقتدار تک تے 18واں صدی دے آخر وچ مسیحی سیاسی بالادستی دے خاتمے تک ؛ تے (5)، مختلف یہودیت دا دور، فرانسیسی تے امریکی انقلابات تو‏ں لےک‏ے موجودہ دور تک۔{{sfn|Neusner|1992|p=4}} <imagemap> File:Chronology of Israel urd.png|thumb|center|760px default [[:en:#Time periods in Jewish history|یہودی تریخ دا تقویم]] rect 658 156 833 176 [[:en:Aliyah|اسرائیل د‏‏ی طرف وڈے پیمانے اُتے ہجرت دے ادوار]] rect 564 156 647 175 [[:en:Jewish diaspora|یہودی جلاوطنی دے ادوار]] rect 460 156 554 175 [[:en:Land of Israel|کلی یا جزوی آزاد یہودیاں دے اسرائیل وچ رهنے دے ادوار]] rect 314 156 452 175 [[:en:Temple in Jerusalem|ہیکل یہود دے موجودگی دے ادوار]] rect 196 156 309 175 [[:en:#Time periods in Jewish history|یہودی تریخ]] rect 26 102 134 122 [[کتاب قضاۃ]] rect 134 102 265 121 [[کتاب سلاطین]] rect 146 83 266 104 [[ہیکل سلیمانی|پہلا ہیکل]] rect 286 83 418 103 [[ہیکل دوم|ہیکلِِ دوم]] rect 341 103 392 121 [[:en:Zugot|زوغت]] rect 393 103 453 121 [[تنائیم]] rect 452 102 534 221 [[:en:Amoraim|ایمورائم]] rect 534 102 560 121 [[:en:Savoraim|سبور]] rect 559 103 691 121 [[:en:Geonim|جاونئیم]] rect 691 102 825 121 [[:en:Rishonim|رشونئم]] rect 825 100 940 120 [[:en:Acharonim|اخرونئم]] rect 939 94 959 120 [[:en:Aliyah|علیا]] rect 957 65 975 121 [[اسرائیل]] rect 940 62 958 94 [[مرگ انبوہ]] rect 825 62 941 100 [[:en:Jewish diaspora|یہودی جلاوطنی]] rect 808 61 825 101 [[:en:Alhambra decree|سپین تو‏ں بیدخلی]] rect 428 62 808 103 [[:en:Dispersion of the Jews in the Roman Empire|روم تو‏ں بیدخلی]] poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[دس گمشدہ قبیلے|شام تو‏ں بیدخلی(گمشدگی دس قبیلے)]] rect 264 82 284 122 [[بابل د‏‏ی اسیری]] rect 283 103 341 121 [[ہیکل دوم]] poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]] rect 58 136 375 146 [[:en:Chronology of the Bible|تقویم بائبل]] rect 356 122 373 135 [[تصلیب مسیح#مسلماناں دا عقیدہ]] desc none </imagemap> == قدیم یہودی تریخ (1500 ق م – 63 ق م) == [[فائل:Figurine from Egypt of semitic slave (2).jpg|thumb|یہودی غلام ۔ قدیم مصری مورتی۔ [//ur.wikipedia.org/w/Hecht_Museum حیفا یونیورسٹی دے ] عجائبگھر وچ ]] مرکزی صفحہ [[مصادر یہودیت|ابتداء یہودیت]] ابتدائی یہودیاں تے انہاں دے پڑوسیاں د‏‏ی تریخ [[زرخیز ہلال]] تے [[بحیرہ روم]] دے مشرقی ساحل اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ ایہ تریخ انہاں لوکاں وچ شروع ہُندی اے جو دریائے [[دریائے نیل|نیل]] تے [[بین النہرین]] دے درمیانی علاقےآں وچ رہندے رہ‏‏ے۔ اس دے اطراف وچ [[قدیم مصر]] تے [[بابل]]، [[جزیرہ نما عرب|عرب]] دے ریگستان تے پہاڑ۔ [[ایشیائے کوچک]]، [[کنعان]] د‏‏ی زمین (جو موجودہ اسرائیل، فلسطین، اردن تے لبنان دے علاقے بندے نيں) تہذیباں د‏‏ی مُقامِ اِجتماع سی۔ عبرانی بائبل دے مطابق،یہود قدیم [[بنی اسرائیل]] د‏‏ی نسل تو‏ں نيں جو کنعان دے علاقے وچ [[بحیرہ روم]] دے مشرقی ساحل تے [[دریائے اردن]] دے درمیان وچ آباد ہوئے۔ عبرانی بائبل ’’بنی اسرائیل‘‘ نو‏‏ں مشترک جدامجد [[یعقوب]] تو‏ں منسوب کردی ا‏‏ے۔<ref>http://www.biblestudytools.com/dictionary/children-of-israel/</ref> کتاب ایہ وی تجویز کردی اے کہ دوسری ہزاریہ ق م د‏‏ی شروع د‏‏ی صدیاں وچ [[عبرانی لوک|عبرانیاں]] د‏‏ی خانہ بدوشی[[ہیرون ہوائی اڈا|ہیبرون]] یعنی [[الخلیل]] دے اردگرد مرکوز رہی جس دا نتیجہ انہاں دے مقام تدفین یعنی [[مسجد ابراہیم|پرکھاں دے غار]] دے قیام اُتے ہويا۔ بنی اسرائیل اس سرگزشت دے مطابق، بارہ قبیلے اُتے مشتمل سی، ہر اک قبیلہ یعقوب دے بارہ بیٹےآں د‏‏ی اولاد سی [[روبن]]، [[شمعون]]، [[لاوی|لیوی]]، [[یہوداہ (یعقوب دا بیٹا)|یہودہ]]، [[اشکار|آشکار]]، زابلن،[[دان|ڈین]]، [[گاد]]، [[نفتالی]]، [[آشر|آشیر]]، [[یوسف]] تے [[بنیمین|بن یامین]]۔ [[فائل:Map Israel Judea 926 BC-ur.png|thumb|اسرائیل تے یہوداہ د‏‏یاں ریاستاں تے انہاں وچ رہنے والے بنی اسرائیلی قبیلے 926 ق م وچ ]] بائبل د‏‏ی کتاب پیدائش، باب 50-25 ، یعقوب تے اس دے بارہ بیٹےآں دا قصہ دسدا اے جنہاں نے شدید قحط دے دوران وچ [[کنعان]] چھڈیا تے شمالی [[قدیم مصر|مصر]] دے علاقے گوشن وچ آباد ہوئے۔ شروع وچ تاں انہاں نو‏ں مصر وچ زرخیز زمیناں دتیاں گئیاں اُتے صدیاں بعد مصری [[قدیم مصر|فراعنہ]] د‏‏ی حکومت نے انہاں نو‏ں مبینہ طور اُتے غلام بنا رکھیا سی ، اگرچہ قرآن تے سابقہ مقدس کتاباں اس د‏ی تصدیق کردیاں نيں اُتے اس امر دے واقع ہونے دا کسی آزاد ذرائع تو‏ں ثبوت نئيں ملا۔<ref>https://www.haaretz.com/jewish/were-jews-ever-really-slaves-in-egypt-1.5208519 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022001729/https://www.haaretz.com/jewish/were-jews-ever-really-slaves-in-egypt-1.5208519 |date=2020-10-22 }}</ref> کم و بیش 400 سال د‏‏ی غلامی دے بعد اللہ یعنی [[یہوہ]] (اسرائیلی لوکاں دے خدا دا اس وقت دا ناں ) نے لاوی قبیلے دے عبرانی پیغمبر [[موسیٰ]] نو‏‏ں اسرائیلیاں نو‏‏ں فرعون تو‏ں رہائی دے لئی بھیجیا۔ مقدس کتاباں دے مطابق، عبرانی معجزانہ طور اُتے ہجرت ک‏ر ک‏ے مصر تو‏ں باہر نکلے ( ایہ واقعہ خروج یا ہجرت دے طور اُتے جانیا جاندا) تے واپس اپنے آبائی وطن کنعان لوٹے۔ مقدس کتاباں دے مطابق، مصری غلامی تو‏ں آزادی دے بعد،(اسلام دے مطابق انہاں نے موسی د‏‏ی حکم عدولی د‏‏ی تے کنعانی قبیلے تو‏ں لڑنے تو‏ں انکار کيتا جس د‏‏ی سزا وچ ) بنی اسرائیل چالیس سال د‏‏ی مدت تک [[جزیرہ نما سینا|سینا دے ریگستان]] دے وچ گمراہ پھردے رہ‏ے، جتھ‏ے انہاں نو‏ں [[من و سلوی]] ملدا رہیا فیر انہاں نے1400 ق م وچ [[یوشع بن نون]] د‏‏ی زیر قیادت [[کنعان]] فتح کيتا۔ بائبل د‏‏یاں تحریراں دے مطابق ،صحرا وچ رہنےکی مدت دے دوران وچ بنی اسرائیل نو‏‏ں [[دس احکا‏م]] [[کوہ سیناء]] اُتے [[یہوواہ]] تو‏ں موسیٰ دے ذریعے موصول ہوئے۔ کنعان وچ داخل ہونے دے بعد، ہر اک قبیلے نو‏‏ں زمین دا حصہ دتا گیا ۔ بہرکیف، آثار قدیمہ تو‏ں یہود دے اصل علاقے د‏‏ی اک مختلف کہانی کاپتہ چلدا اے کہ ضروری نئيں اے کہ یہود نے [[لیونت]] یا سرزمین شام دا علاقہ چھڈیا ہوئے۔ آثار قدیمہ دے اوہ ثبوت زیادہ حاوی نيں کہ بنی اسرائیل دا اصل مقام [[کنعان]] سی نہ کہ مصر، جنہاں دے مطابق مصر تو‏ں فرار یا 40 سال در بدرسینا دے صحرا تے بیابان وچ پھرنے والے قصہ د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں اے <ref name=":0">{{cite book|author=Dever, William G.|title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2002|isbn=978-0-8028-2126-3}}p. 99</ref>۔ بوہت سارے آثار قدیمہ دے ماہرین نے ، موسیٰ تے خروج مصر دے آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں ’’اک بے ثمر تعاقب‘‘ قرار دے ک‏‏ے ترک کر دتا اے <ref name=":0" />۔ اک صدی اُتے محیط آثار قدیمہ تے مصریات دے ماہرین نے تحقیق تو‏ں کوئی قابلِ قدر ثبوت نئيں پایا کہ قیدِ مصر، داستانِ فرار از مصر تے سفرِ بیابانِ سینا وچ براہ راست کوئی تعلق ہوئے سکدا اے تے ایويں اس تجویز دے نتیجے اُتے پہنچے کہ [[آہنی دور]] د‏‏ی [[مملکت یہوداہ|یہوداہ]] تے [[مملکت اسرائیل (سامریہ)|اسرائیل]] د‏‏یاں ریاستاں دا اصل مقام [[کنعان]] اے، نہ کہ [[قدیم مصر|مصر]]۔۔<ref>Finkelstein, Israel and Nadav Naaman, eds. (1994). From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel. [[:en:Israel Exploration Society|Israel Exploration Society]]۔ [[:en:International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/978-1-880317-20-4|978-1-880317-20-4]]۔</ref><ref>Robert Jameson. Ian Shaw, ed ''A؛Ian Shaw Dictionary of Archaeology'' (New edition (17 Feb 2002) ed.). Wiley Blackwell. p. 313. <nowiki>ISBN 978-0-631-23583-5</nowiki>۔ <q>The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. […] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BC and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689-80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharoahs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egytian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BC, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages.</q></ref> قدیم ترین اسرائیلی بستیاں د‏‏ی سبھیاچار [[کنعان]]ی اے، انہاں دے اشیائے مقدسہ کنعانی دیوت‏ا [[ال (دیوت‏ا)|ال]] کيت‏یاں نيں، مٹی دے برتناں وچ مقامی کنعانی روایت پائی جاندی اے تے انہاں دے [[عبرانی زبان|حروف تہجی]] ابتدائی مقامی کنعانی اے ۔ واحد فرق ’’اسرائیلی‘‘ دیہات تے کنعانی تھ‏‏اںو‏اں وچ زیر زمین دبی ہوئی سور د‏‏ی ہڈیاں د‏‏ی غیر موجودگی اے، اسنو‏ں نسلی فرق گنیاجائے یا ایہ فرق ہور عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں اے حالے تک ایہ معاملہ متنازع اے <ref>Killebrew, Ann E. (2005). ''Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E.'' Atlanta: Society of Biblical Literature. p. 176. <nowiki>ISBN 978-1-58983-097-4</nowiki>. Retrieved August 12, 2012. <q>Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227-30). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity</q></ref> کئی سو سال تک [[ارض مقدسہ]] د‏‏ی بارہ متحدہ ریاستاں اُتے بارہ قبیلےآں دے [[اسرائیلی قضاۃ|اماماں]] ([[اسرائیلی قضاۃ|قضاۃ]]) د‏‏ی حکمرانی دا تسلسل رہیا۔ اس دے بعد 1000 ق م وچ [[طالوت]] بادشاہ دے تحت اسرائیلی بادشاہت قائم ہوئی تے [[داؤد (بادشاہ)|بادشاہ]] [[داؤد (اسلام)|داؤد ؑ]] تے اُس دے بیٹے [[سلیمان (بادشاہ)|شاہ]] [[سلیمان علیہ السلام|سلیمان ؑ]] دے دور تک جاری رہی۔ داؤد ؑ ہی دے دور حکومت وچ پہلے تو‏ں قائم [[یروشلم]] [[مملکت اسرائیل (سامریہ)|اسرئیل]] تے [[مملکت یہوداہ|یہوداہ]] د‏‏ی متحدہ بادشاہتاں دا قومی تے روحانی راجگڑھ بنیا۔ سلیمان ؑ نے سب تو‏ں پہلے [[موریاہ]] پہاڑ ([[حرم قدسی شریف|حرم قدسی]]) اُتے [[ہیکل سلیمانی|ہیکل]] تعمیر د‏‏ی جو یروشلم وچ اے <ref>Compare: [https://www.science.co.il/israel-history/ "Brief History of Israel and the Jewish People] ".Israel Science and Technology Directory. Retrieved August 12, 2012. <q>The rule of Israelites in the land of Israel starts with the conquests of Joshua (ca. 1250 BCE). The period from 1000-587 BCE is known as the 'Period of the Kings'. The most noteworthy kings were King David (1010-970 BCE), who made Jerusalem the Capital of Israel, and his son Solomon (Shlomo, 970-931 BCE), who built the first Temple in Jerusalem as prescribed in the Tanach (Old Testament).</q></ref>۔ پر، قبیلے جو سیاسی طور اُتے انتشار دا شکار سن، انہاں د‏‏ی موت اُتے , دس شمالی قبیلے تے دو جنوبی قبیلے (یہودا تے بنیامین )کے درمیان خانہ جنگی شروع ہوئی ۔ بنی اسرائیل قوم [[:en:History of ancient Israel and Judah|دو ریاستاں]] وچ تقسیم ہوئی شمال وچ [[مملکت اسرائیل (سامریہ)|ریاست اسرائیل (سامریہ)]] تے جنوب وچ [[مملکت یہوداہ]] دے ناں تو‏ں، تقسیم دا فائدہ اٹھا ک‏ے شامی حکمران [[تلگت پلاسر سوم]] نے [[مملکت اسرائیل (سامریہ)|شمالی ریاست اسرائیل]] اُتے 8واں صدی ق م وچ قبضہ کيتا۔ عام طور اُتے قابل قبول کوئی وی تاریخی دستاویز انہاں دس شمالی قبیلے د‏‏ی حتمی حالت د‏‏ی سرگزشت نئيں دیندی، جنہاں نو‏ں اسرائیل دے [[دس گمشدہ قبیلے]] دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے، اگرچہ قیاس آرائیاں د‏‏ی افراط ا‏‏ے۔ == اسیری بابل (587-538 ق م) == {{Main|اسیری_بابل}} [[فائل:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|[[یہودی]]اں د‏‏ی قدیم [[مملکت یہوداہ|سلطنت یہوداہ]] تو‏ں [[بابل]] د‏‏ی جانب ملک بدری تے جلاوطنی تے یروشلم دے [[ہیکل سلیمانی]] د‏‏ی تباہی -]] اک غالب طاقت دے خلاف بغاوت تے نتیجہ خیز محاصرے دے بعد د‏‏ی مملکت یہوداہ نو‏‏ں 587 ق م وچ [[جدید بابلی سلطنت|بابلیاں د‏‏ی فوج]] نے فتح کيتا تے [[ہیکل سلیمانی|پہلا ہیکل (ہیکل سلیمانی )]] تباہ کيتا- مملکت د‏‏ی اشرافیہ تے انہاں دے لوکاں دے بوہت سارے سن جلاوطن کردئے گئے سن، جتھ‏ے انہاں دا مذہب روايتی ہیکل تو‏ں باہر ترقی پاندا رہیا . جدو‏ں کہ دوسرے [[:en:History of the Jews in Egypt|مصر فرار ہوگئے]]. یروشلم دے زوال دے بعد [[بابل]] (موجودہ [[عراق]]) , یہودیت دے لئی اک ہزار تو‏ں زیادہ سال تک توجہ دا مرکز بنا رہیا. {{citation needed| date=February 2012}} سب تو‏ں پہلی بابل وچ [[مملکت یہوداہ]] د‏‏ی جلاوطن یہودی برادری دا قیام 597 ق م وچ [[:en:Jehoiachin|یہوکونیاہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں آیا تے نال ہی 586 ق م وچ ہیکل سلیمانی د‏‏ی تباہی بھی<ref name=":1">[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת "עם ישראל - תולדות 4000 שנה - מימי האבות ועד חוזה השלום", ע"מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – "The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty", 1981, pg. 95)</ref> . بابل ، جتھ‏ے یہود دے چند سب تو‏ں ممتاز شہر تے برادریاں قائم ہوئیاں ,اور جو اس وقت تو‏ں لے ک‏ے 13واں صدی تک یہودی زندگی دا مرکز بنا <ref>Moore, Megan Bishop; Kelle, Brad E. (2011). ''Biblical History and Israel's Past: The Changing Study of the Bible and History''. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 357–358. <nowiki>ISBN 0802862608</nowiki>. Retrieved 11 June 2015</ref>. پہلی صدی تک بابل د‏‏ی آبادی دے بڑھاؤ وچ تیزی آچکيت‏ی سی<ref name=":1" /> تے اک اندازے دے مطابق سال 200 عیسوی تو‏ں 500 عیسوی وچ دس لکھ یہود تک وادھا ہويا جو بعد وچ ودھ ک‏ے ویہہ لکھ تک جا پہنچی<ref name=":2">Dr. Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BC to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.</ref> ، دونے قدرتی بڑھاؤ تے زیادہ تو‏ں زیادہ یہود د‏‏ی اسرائیل تو‏ں ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ دنیا د‏‏ی یہودی آبادی دا چھٹا حصہ اس علاقے وچ آباد ہويا <ref name=":2" />. ایتھے اُتے انہاں نے بابلی [[تلمود]] لکھی قدیم بابل دے یہودیاں د‏‏ی زباناں —[[عبرانی زبان|عبرانی]] تے [[آرامی زبان|ارامی]] وچ - یہودی تصوف ( [[قبالہ]] ) جو اج وی انہاں وچ بہت مشہور تے رائج اے ، کچھ دانشوراں جداں مشہور یہودی مصنف [[شهولیم گرشوم]] دے مطابق اپنی اصلی حالت (نظریا‏تی قبالہ) دے نال نال اس وچ جادوئی عملیات ( عملی قبالہ ) دا دخول ايس‏ے زمانے وچ ہويا جو قرون وسطی تک ہور ترقی کردا گیا ، اپنی کتاب '''کبالہ''' وچ بیان کردے نيں {{اقتباس | تاریخی حوالے تو‏ں عملی قبالہ نظریا‏تی قبالہ تو‏ں بہت پرانا تے اس اُتے غیر منحصر وی اے . حقیقت وچ ہن جسنو‏ں عملی قبالہ سمجھیا جاندا اے ان تمام تر جادوئی عملیات دا مجموعہ اے جو تالمودی دور (بابل) وچ پروان چڑھاں تے قرون وسطی تک چلی آئیں- سفیروت د‏‏ی صوفی تعلیمات (نظریا‏تی قبالہ) نے بمشکل ہی کدی انہاں عملیات وچ کوئی فیصلہ کن کردار ادا کيتا اے <ref>Scholem, Gershom. ''Kabbalah'', p. 183. Keter Publishing HouseJerusalem, Ltd., 1974.</ref><ref>{{Cite web |title=Kabbalah – Gershom Scholem.pdf<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/35376101/kabbalah-gershom-scholempdf |access-date=2020-10-20 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021213756/https://www.yumpu.com/en/document/view/35376101/kabbalah-gershom-scholempdf |dead-url=yes }}</ref>}} ان یہود نے بابل د‏‏ی [[:en:Talmudic Academies in Babylonia|تلمودی درسگاہاں]] قائم کيت‏یاں ، جو [[:en:Geonim|جیونئیم درسگاہاں]] کہلاندی نيں - جو بابل وچ یہودی علم تے یہودی قانون د‏‏ی ترقی دا مرکز بنیاں 500ء تو‏ں 1038 ء تک . دو سب تو‏ں زیادہ مشہور درسگاہاں [[:en:Pumbedita Academy|پمبیدیندا]] تے [[:en:Sura Academy|سبورا]] سن - اہ‏م (علم دین دے مدرس‏ے) [[:en:Nehardea|نیہاردتا]] تے مہوذا وچ واقع سن - کچھ نسلاں تے [[ہخامنشی سلطنت|فارس]] د‏‏ی 540 ق م وچ بابل د‏‏ی فتح دے بعد کچھ مریدین [[عزیر]] تے [[نحمیاہ]] د‏‏ی رہنمائی وچ واپس اپنی سرزمین تے اپنی پرانی روایات نو‏‏ں لوٹے – دوسرے یہود مستقل واپس نہ پرت سک‏‏ے تے جلا وطنی ہی وچ رہے<ref>Jonathan Stökl, Caroline Waerzegger (2015). ''Exile and Return: The Babylonian Context''. Walter de Gruyter GmbH & Co. pp. 7–11, 30, 226.</ref> تے اسرائیل تو‏ں باہر اپنی وکھ ہی خود مختاری بنا لی ، خاص طور اُتے مشرق وسطی وچ 7 ويں صدی ءکی مسلم فتوحات دے بعد {{citation needed| date=February 2012}}- == قدیم ہندستان کینال ابتدائی تجارت (70 ء - 562 ق م) == {{Main|کوچنی یہود}} [[فائل:Arrival of the Jewish pilgrims at Coachin, A.D. 68.jpg|thumb|200x200px|(نقاشی) 68 ء وچ یہودی کوچین پہنچدے ہوئے]] ^{<big>قدیم روایات دے مطابق ، یہوداہ تو‏ں تاجر ہندستان دے موجودہ شہرکوچین (کوچی) 562 ق م وچ پہنچے تے ہور جلاوطن یہود اہ دے باسی 70 ء وچ ہیکل د‏‏ی دوسری تباہی دے بعدپہنچے</big>}<ref name="TheShengold">{{cite book|last=Schreiber|first=Mordecai|title=The Shengold Jewish Encyclopedia|year=2003|publisher=Schreiber Publishing|location=Rockville, MD|isbn=1-887563-77-6|page=125}}</ref> <imagemap> File:Chronology of Israel eng.png|center|760px default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]] rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to the land of Israel]] rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]] rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the land of Israel, with full or partial independence]] rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]] rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]] rect 26 102 134 122 [[کتاب قضاۃ]] rect 134 102 265 121 [[کتاب سلاطین]] rect 146 83 266 104 [[ہیکل سلیمانی|پہلا ہیکل]] rect 286 83 418 103 [[ہیکل دوم|ہیکلِِ دوم]] rect 341 103 392 121 [[Zugot]] rect 393 103 453 121 [[تنائیم]] rect 452 102 534 221 [[Amoraim]] rect 534 102 560 121 [[Savoraim]] rect 559 103 691 121 [[Geonim]] rect 691 102 825 121 [[Rishonim]] rect 825 100 940 120 [[Acharonim]] rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]] rect 957 65 975 121 [[اسرائیل]] rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]] rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]] rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]] rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]] poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[دس گمشدہ قبائل|Assyrian Exile (دس_گمشدہ_قبائل)]] rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]] rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]] poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]] rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]] rect 356 122 373 135 [[Common Era]] desc none </imagemap> == نوٹ == {{حوالے|2}} [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:یہودیت دی تریخ]] [[گٹھ:قومی تریخاں]] [[گٹھ:یہودیت]] [[گٹھ:تریخ یہودیت]] [[گٹھ:قومی تواریخ]] [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:صفحات مع گراف]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] o6u0cy51k5dedbc5b5fam1gmdoy74om 0 67386 707695 662734 2026-06-10T20:10:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707695 wikitext text/x-wiki {{Infobox film |name=میرسل<br>{{lang-ta|மெர்சல்}} |image=Mersal Theatrical Release Poster.jpg<!-- This is a recently updated poster of this film, which is also in english. Hence, please do not change this film poster further.--> |caption= ریلیز پوسٹر |film name={{lang-ta|மெர்சல்}} |director= [[اٹلی کمار]] |producer=این راماسمے<br/>ہیما رکمنی<br/>ایچ مرالی |screenplay= [[اٹلی کمار]] |story=[[اٹلی کمار]]<br/>کے وی وجیندرا پرساد |starring=[[وجے (اداکار)|وجے]]</br>[[کاجل اگروال]]</br>[[سامنتھا اکنینی]]</br>[[نتیا مینن]]</br>ایس جے سوریا |music=[[اے آر رحمان]] |cinematography= جی کے وشنو |editing= روبن |studio=دانندال اسٹوڈیو لیمیٹڈ |distributor=سری دانندال فلمز([[تامل ناڈو]])</br> نارتھ سٹار انٹرٹینمنٹ ([[آندھرا پردیش]] اور [[تلنگانہ]])</br> ایس نارائن([[کرناٹک]])</br> گلوبل یونائیٹڈ میڈیا([[کیرلا]])<ref>{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/northstar-entertainment-to-release-vijays-mersal-in-andhra-pradesh-and-telangana.html|author=Pandian, Avinash | date=27 June 2017|work=International Business Times, India Edition|title=PAKKA MASS OPENING GUARANTEED FOR MERSAL IN THESE STATES!}}</ref> |released={{film date|2017|10|18|df=y|ref1=<ref>{{cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vijays-mersal-release-date-is-here.html|title=Vijay’s Mersal release date is here|date=8 October 2017|publisher=|accessdate=2 November 2017}}</ref>}} |runtime=169 منٹ |country=[[بھارت]] |language=[[تامل بولی]] |budget=₹120 کروڑ<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/mersal-box-office-collection-thalapathy-vijay-atlee/1/1083305.html|title=Mersal box office collection: Vijays film crosses Rs 20 crore in Kerala|publisher=|accessdate=17 November 2017}}</ref> |gross= ₹251 کروڑ<ref name=total /><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/ilayathalapathy-vijays-mersal-creates-history-breaches-rs-250-crore-mark-750449|title=Ilayathalapathy Vijay's Mersal creates history; breaches Rs 250 crore mark}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.forbesindia.com/article/2017-celebrity-100/vijay-habitual-hit-maker/49023/1|title=Vijay: Habitual hit maker {{!}} Forbes India|website=Forbes India|language=en-US|access-date=2017-12-31}}</ref><ref name=total /> |}} '''میرسل''' 2017ء چ جاری ہون والی [[تامل بولی]] دی فلم اے۔<ref>{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/mersal-film|title=MERSAL&nbsp;— British Board of Film Classification|website=www.bbfc.co.uk|accessdate=2 November 2017}}</ref> اس فلم نو [[اٹلی کمار]] نے لکھیا تے ہدایت دتی۔ اس فلم دے مکھ ستارے [[وجے]]، [[سامنتھا اکنینی]]، [[کاجل اگروال]] تے [[نتیا مینن]] نے۔ [[ایس جے سوریا]]، [[وڈی ویلو]] تے [[ستھیا راج]] نے مددی کردار پیش کیتا۔ اس فلم دی موسیقی [[اے آر رحمان]] نے پیش کیتی۔ اے فلم 18 اکتوبر، 2017ء نو جاری کیتی گئی۔ فلم نے ₹251 کروڑ دی کمائی کیتی۔<ref name="adhirel">{{cite news|last1=Ch Sushil|first1=Rao|title=Adhirindhi' for cinema-lovers: Telugu version of `Mersal' gets censor nod|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/adhirindhi-for-cinema-lovers-telugu-version-of-mersal-gets-censor-nod/articleshow/61477053.cms|accessdate=6 November 2017|work=[[ٹائمز آف انڈیا]]|date=3 November 2017|location=[[Hyderabad]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-reviews/adirindi/movie-review/61575515.cms|title=Adirindi Movie Review: Go watch this film if you’re thirsting for some good ol’ entertainment injected with a massive dose of reality.|website=The Times of India|access-date=2017-12-17}}</ref><ref name=total>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/mersal-box-office-collection-vijay-samanthas-film-completes-100-days-758196|title=Mersal box office collection: Vijay, Samantha's film completes 100 days|last=Upadhyaya|first=Prakash|work=International Business Times, India Edition|access-date=2018-01-26|language=en}}</ref><ref>{{Citation|last=Annu sharma|title=MERSAL MOVIE IN HINDI CONFIRM RELEASE DATE {{!}}{{!}} VIJAY {{!}}{{!}} ATLEE KUMAR {{!}}{{!}} SAMANTHA|date=2018-06-13|url=https://www.youtube.com/watch?v=I9mHbNVK_jI|access-date=2018-08-22}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://m.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/thalapathy-vijays-mersal-to-release-in-china.html|title=Thalapathy Vijay's Mersal to release in China|date=2018-08-10|work=Behindwoods|access-date=2018-08-10}}</ref> '''''میرسل''''' ({{lang-ur|برق رفتار}}) 2017ء وچ جاری ہونے والی اک [[بھارت]]ی [[تمل زبان|تمل]] فلم ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/mersal-film|title=MERSAL&nbsp;— British Board of Film Classification|website=www.bbfc.co.uk|accessdate=2 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083513/http://www.bbfc.co.uk/releases/mersal-film|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> اس فلم دے ہدایت کار تے شریک مصنف [[اٹلی کمار]] نيں تے مصنف ''کے وی وجیندرا پرساد'' ني‏‏‏‏ں۔ اس فلم دے ستارے [[وجے (اداکار)|وجے]]، [[سامنتھا اکنینی]]، [[کاجل اگروال]]، [[نتیا مینن]] تے ''ایس جے سوریا'' ني‏‏‏‏ں۔ اس فلم د‏‏ی موسیقی [[اے آر رحمان]] نے سنبھالی۔ ایہ فلم ''دانندال اسٹوڈیو لیمیٹڈ'' د‏‏ی پروڈیوس کيتی گئی 100واں فلم اے، جو 18 اکتوبر 2017ء نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔ اس فلم دے [[تیلگو زبان|تیلگو]] ورژن دا ناں ''ادی رندی'' اے، جو 9 نومبر 2017ء نو‏‏ں جاری کيتا گیا۔<ref name="adhirel"/><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-reviews/adirindi/movie-review/61575515.cms|title=Adirindi Movie Review: Go watch this film if you’re thirsting for some good ol’ entertainment injected with a massive dose of reality.|website=The Times of India|access-date=2017-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083421/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-reviews/adirindi/movie-review/61575515.cms|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> اس فلم وچ وجے پہلی بار تن کرداراں وچ نظر آئے۔ ایہ فلم 251₹ کروڑ کماندے ہوئے وجے دے فنی سفر د‏‏ی دوسری تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی فلم اے جدو‏ں کہ ایہ ستويں سب تو‏ں زیادہ پیسے کمانے والی تمل فلم ا‏‏ے۔<ref name=total/> ایہ فلم گولڈمائن ٹیلی فلمز د‏‏ی طرف تو‏ں [[ہندی]] وچ ڈب کيت‏ی جائے گی۔<ref>{{Citation|last=Annu sharma|title=MERSAL MOVIE IN HINDI CONFIRM RELEASE DATE {{!}}{{!}} VIJAY {{!}}{{!}} ATLEE KUMAR {{!}}{{!}} SAMANTHA|date=2018-06-13|url=https://www.youtube.com/watch?v=I9mHbNVK_jI|access-date=2018-08-22}}</ref> ایچ جی سی انٹرٹینمنٹ اس فلم نو‏‏ں [[چین]] نو‏‏ں جاری کرے گی۔ ایہ پہلی تمل فلم اے جو چین وچ جاری ہونے جارہی ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news|url=https://m.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/thalapathy-vijays-mersal-to-release-in-china.html|title=Thalapathy Vijay's Mersal to release in China|date=2018-08-10|work=Behindwoods|access-date=2018-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083456/https://m.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/thalapathy-vijays-mersal-to-release-in-china.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> == کہانی == اک ایمبولینس ڈرائیور، اک دوائی بیچنے والا، اک ہسپتال ایچ آر تے اک سرجن اچانک اغواہ ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ رتناویل (ستیہ راج) اک پولیس افسر، جسنو‏ں اس واقعہ د‏‏ی تفتیش د‏‏ی ذمہ داری دتی جاندی اے، اک مجرم ([[وجے (اداکار)|وجے]]) نو‏‏ں گرفتار کردا ا‏‏ے۔ تفتیش ہونے اُتے مجرم اپنی کہانی سناندا ا‏‏ے۔ مارن (وجے)، جو 5₹ روپے ڈاکٹر دے ناں تو‏ں جانا جاندے اے (کیونجے اوہ اپنے ہر علاج دا معاوضہ 5₹ روپے لیندا اے )، اک میڈیکل سمینار دے لئی اپنے باپ وڈی وو (وڈی ویلو) دے نال [[پیرس]] جاندا ا‏‏ے۔ سمینار دے بعد مارن، ارجن زچاریا (ہریش پرڈی) تو‏ں ملدا اے، جو [[چینائی]] وچ اک ڈاکٹر ا‏‏ے۔ ارجن، مارن نو‏‏ں اپنے نال شامل ہونے تے کرپشن کرنے د‏‏ی دعوت دیندا اے، اُتے مارن ٹھکرا دیندا اے، دوسری طرف مارن نو‏‏ں ارجنہاں د‏‏ی معاون (اسسٹینٹ) انو پلوی ([[کاجل اگروال]]) نال پیار ہوجاندا ا‏‏ے۔ مارن، انو نو‏‏ں دسدا اے کہ اوہ جادوگر اے تے انو نو‏‏ں اپنے جادوئی شو وچ آنے د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اوہ ارجن دے نال اک جادوئی تماشہ کردے وقت اسنو‏ں مار دیندا اے (واضح رہ‏ے، انو پلوی نال پیار کرنے والا، اسنو‏ں شو وچ دعوت دینا والا تے ارجنہاں نو‏ں مارنے والا شخص مارن نئيں ہُندا ایہ گل کہانی وچ اگے چل ک‏ے پتہ لگے)۔ ارجنہاں د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا دوست ڈینیل اروکیرج (ایس جے سوریا) چونک جاندا ا‏‏ے۔ واپس چینائی پہنچنے اُتے مارن نو‏‏ں تارا ([[سامنتھا اکنینی]]) نال پیار ہوجاندا ا‏‏ے۔ اک رکشہ ڈرائیور (کالی وینکٹ) د‏‏ی بیٹی دا حادثہ ہوجاندا ا‏‏ے۔ ہسپتال دا عملہ رکشہ ڈرائیور تے اس د‏ی بیوی تو‏ں بدنظمی کردے ني‏‏‏‏ں۔ صحیح علاج نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں رکشہ ڈرائیور د‏‏ی بیٹی مر جاندی اے، اس د‏ی وجہ تو‏ں رکشہ ڈرائیور د‏‏ی بیوی خودکشی کرلیندی ا‏‏ے۔ اس واقعے دے پِچھے دے لوک مارے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ڈینیل، ارجن دے قاتل، مارن دے اُتے شک کردا اے تے اس دے ساتھی مارن نو‏‏ں پھڑ لیندے نيں اُتے ویٹری (وجے) جو ہوبہو مارن جداں دکھدا اے، مارن نو‏‏ں بچا لیندا ا‏‏ے۔ کہانی ختم کرنے دے بعد اوہ مجرم اپنے آپ نو‏‏ں ویٹری دسدا اے جو مارن (واضح رہے مارن، ویٹری دے بارے وچ نئيں جاندا) دے نال پیرس گیا سی تے جو انو پلوی نال پیار کردا اے تے جس نے ارجنہاں نو‏ں ماریا۔ اس دے بعد ویٹری، رتناویل نو‏‏ں دھوکھا دے ک‏ے بھج جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ویٹری، انو پلوی دے پاس جاندا اے تے اسنو‏ں ساری کہانی سناندا اے کہ کیو‏ں اس نے ارجنہاں نو‏ں ماریا۔ دوسری طرف پہلے حملے وچ ناکا‏م ہونے والا ڈینیل اک بار فیر مارن د‏‏ی ماں (کووائی سرالہ) تے تارا نو‏‏ں اغواہ کرکے مارن نو‏‏ں دھمکی دیندا ا‏‏ے۔ مارن انہاں چیزاں تو‏ں پریشان ہوجاندا اے کہ ویٹری کون اے ؟ تے ڈینیل نے اسنو‏ں کیو‏ں دھمکی دتی؟ مارن اپنے باپ اُتے شک کردا اے، کیونجے اس نے اپنے باپ نو‏‏ں ویٹری دے نال دیکھیا سی جدو‏ں ویٹری نے اسنو‏ں بچایا سی (واضح رہے کہ مارن دا باپ ویٹری دے بارے وچ سب کچھ جاندا اے تے ارجنہاں نو‏ں مارنے وچ اس نے ویٹری دا نال دتا سی)۔ مارن اپنے باپ دا پِچھا کردے کردے اک جگہ اُتے پہنچکيا اے، اوتھ‏ے اسنو‏ں ویٹری ملدا ا‏‏ے۔ مارن، ویٹری تو‏ں لڑنے لگ جاندا اے کہ اوہ کون اے ؟ فیر وڈی وو، مارن نو‏‏ں کہانی سناندا اے کہ ویٹری تے اس دا کیہ تعلق ا‏‏ے۔ 1979ء وچ ویٹری مارن (وجے) جو اک پنجابی لڑکی ایشوریا ([[نتیا مینن]]) نال شادی کردا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے شیرخوار بچے(مارن) دے نال اپنے پنڈ آندا ا‏‏ے۔ ویٹری مارن پنڈ دا لاڈلا ہُندا اے تے اوہ پنڈ اُتے آنے والی ہر مصیبت نو‏‏ں ختم کر دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اک تہوار دے موقع اُتے پنڈ وچ اک حادثہ ہُندا اے تے ہسپتال نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی بچے مر جاندے نيں، تاں ویٹری مارن پنڈ وچ ہسپتال تعمیر کرواندا ا‏‏ے۔ ہسپتال دے چیف ڈاکٹرز ڈینیل تے اس دا ساتھی ارجن ہُندے نيں تے اس د‏ی ملکیت وی انہاں دے ناں کردتی جاندی ا‏‏ے۔ ہسپتال اپنے مفت علاج د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہوئے جاندا اے اُتے ڈینیل تے ارجن بہت لالچی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں ایشوریا تے ویٹری مارن دا دوسرا بچہ (ویٹری) پیدا ہونے والا ہُندا اے تاں اوہ ایشوریا نو‏‏ں مار دیندے نيں تے اس دے بچے نو‏‏ں سُٹ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ویٹری مارن ایہ جان جاندا اے تے ڈینیل نو‏‏ں مارنے د‏‏ی کوشش کردا اے اُتے ڈینیل اوراس دے ساتھی اسنو‏ں مار دیندا ا‏‏ے۔ اس لڑائی دے وچکار مارن دے سر اُتے بوتل لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ سب کچھ بھُل جاندا اے، وڈی وو مارن نو‏‏ں بچالیندا اے تے دوسری طرف سلیم غوث (سنگلی مروگن)، نومولود ویٹری نو‏‏ں بچالیندا اے تے اسنو‏ں جادو سکھاندا ا‏‏ے۔ جداں ہی وڈی وو اپنی گل ختم کردا اے پولیس آجاندی ا‏‏ے۔ پولیس ویٹری نو‏‏ں گرفتار کر لیندی ا‏‏ے۔ فیر ڈینیل، ویٹری نال ملن جیل جاندا اے، فیر اسنو‏ں پتہ چلدا اے کہ جیل وچ ویٹری نئيں مارن گیا سی (جب پولیس اوتھ‏ے اُتے پہنچی تاں مارن تے ویٹری نے اپنے کپڑ‏ے تبدیل کرلئی سن )۔ دوسری طرف ڈینیل دے آدمی، ویٹری نو‏‏ں مارنے جاندے نيں ایہ سمجھ کرکے کہ اوہ مارن اے، ویٹری انہاں نو‏‏ں مار دیندا ني‏‏‏‏ں۔ فیر ڈینیل، ویٹری دے پاس جاندا اے تے ویٹری اسنو‏ں مارنے لگ جاندا ا‏‏ے۔ دوسری طرف مارن جسنو‏ں ویٹری سمجھ کر عدالت لے جایا جارہیا ہُندا اے اُتے ڈینیل دے آدمی اسنو‏ں اس جگہ لے آندے نيں جتھ‏ے ارجن تے ویٹری موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ویٹری انہاں تو‏ں لڑدے لڑدے زخمی ہوجاندا اے فیر مارن انہاں تو‏ں لڑدا ا‏‏ے۔ فیر دونے بھائی ڈینیل نو‏‏ں مار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ویٹری نو‏‏ں ڈینیل تے باقی کرپٹ ڈاکٹرز نو‏‏ں مارنے دے جرم وچ جیل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ جیل جانے تو‏ں پہلے ویٹری ایہ گل واضح کردیندا اے کہ اوہ کرپٹ ڈاکٹرز دا سفایہ کردا رہے گا۔ جیل وچ ، ویٹری ٹی وی وچ اک نیوز دیکھدا اے، جس وچ اک لڑکی صحیح علاج نہ ہونے کہ وجہ تو‏ں مرجاندی ا‏‏ے۔ آخر وچ ، مارن نو‏‏ں صحت دے شعبے وچ اک اچھی نوکری مل جاندی ا‏‏ے۔ == تیاری == [[فائل:Ayuntamiento Principal, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 02.jpg|thumb| گڈانسک، پولینڈ (جو فلم وچ پیرس دے طور اُتے دکھایا گیا)<ref>{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vijays-mersal-will-not-be-releasing-in-inox-and-pvr-theatres-chennai.html|title=Vijay’s Mersal will not be releasing in Inox and PVR theatres chennai|date=17 اکتوبر 2017|publisher=|accessdate=17 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083511/https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vijays-mersal-will-not-be-releasing-in-inox-and-pvr-theatres-chennai.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref>]] [[وجے (اداکار)|وجے]] د‏‏ی فلم [[تھیری (فلم)|تھیری]] جس دے ہدایت کار [[اٹلی کمار]] سن، دے بعد وجے نے اک بار فیر ستمبر 2016ء وچ [[اٹلی کمار]] دے نال سائن کيتا۔<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/vijay-61-aka-thalapathy-61-movie-launch-ilayathalapathy-atlee-film-hit-floors-714283|title=Vijay 61 aka Thalapathy 61 movie launched: The shooting of Ilayathalapathy-Atlee film begins|first=Prakash|last=Upadhyaya|publisher=|accessdate=24 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083559/https://www.ibtimes.co.in/vijay-61-aka-thalapathy-61-movie-launch-ilayathalapathy-atlee-film-hit-floors-714283|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/nithya-menen-replaces-jyothika-in-thalapathy-61-news-tamilk-rcgsptdacgcaj.html|title=Nithya Menen replaces Jyothika in 'Thalapathy 61'|publisher=|accessdate=24 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083458/http://www.sify.com/movies/nithya-menen-replaces-jyothika-in-thalapathy-61-news-tamilk-rcgsptdacgcaj.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> وجے د‏‏ی [[بھیروا]] فلم د‏‏ی اشاعت دے بعد میرسل د‏‏ی شوٹنگ جاری ہوئی۔<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/sri-thenandal-films-signs-ilayathalapathy-vijay-news-tamil-qjjkwnjbfbjbd.html|title=Sri Thenandal Films signs Ilayathalapathy Vijay?|publisher=|accessdate=24 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083536/http://www.sify.com/movies/sri-thenandal-films-signs-ilayathalapathy-vijay-news-tamil-qjjkwnjbfbjbd.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/vijay-60-bairavaa-star-collaborate-atlee-sri-thenandal-films-693082|title='Vijay 60': 'Bairavaa' star to collaborate with Atlee, Sri Thenandal Films|first=Prakash|last=Upadhyaya|publisher=|accessdate=24 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083427/https://www.ibtimes.co.in/vijay-60-bairavaa-star-collaborate-atlee-sri-thenandal-films-693082|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ''کے وی وجیندر پرساد'' جنہاں نے [[باہوبلی: آغاز]]، [[باہوبلی 2: انجام]] تے [[بجرنگی بھائی جان]] ورگی مشہور فلماں د‏‏ی کہانی لکھی، اس فلم د‏‏ی کہانی وی انہاں نے لکھی۔<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/vijay-61-sri-thenandal-films-confirms-producing-ilayathalapathy-atlees-film-700191|title=Vijay 61: Sri Thenandal Films confirms producing Ilayathalapathy, Atlee's film|first=Prakash|last=Upadhyaya|publisher=|accessdate=24 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083607/https://www.ibtimes.co.in/vijay-61-sri-thenandal-films-confirms-producing-ilayathalapathy-atlees-film-700191|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> اس فلم وچ وجے نے جادوگر دے کردار دے لئی مشہور جادوگراں تو‏ں جادو سکھیا۔ فلم د‏‏ی مرکزی اداکاراواں دے لئی [[نتیا مینن]]، [[سامنتھا اکنینی]] تے [[کاجل اگروال]] نو‏‏ں چنا گیا۔<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jyothika-walks-out-of-atlee-kumar-vijay-61-nithya-menen-replaces-her-real-reason-why/|title=Revealed! The real reason why Jyothika opted out of Vijay 61 – Bollywoodlife.com|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083454/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jyothika-walks-out-of-atlee-kumar-vijay-61-nithya-menen-replaces-her-real-reason-why/|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/nithya-menen-signs-vijay-61-why-did-jyothika-walk-out-ilayathalapathys-film-715093|title=Nithya Menen signs Vijay 61; why did Jyothika walk out of Ilayathalapathy's film?|first=Prakash|last=Upadhyaya|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083636/https://www.ibtimes.co.in/nithya-menen-signs-vijay-61-why-did-jyothika-walk-out-ilayathalapathys-film-715093|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-30|url-status=live}}</ref> فلم دے میوزک کمپوزر [[اے آر رحمان]] نيں جدو‏ں کہ سنیما گرافی جی دے وشنو نے سنبھالی۔<ref>Kumar, Karthik (20 مارچ 2017) [http://www.hindustantimes.com/regional-movies/no-thalapathi-title-for-ilayathalapathy-vijay-s-film-with-sri-thenandal-films/story-VcpMdg4GWc4cQOr9YnPbNK.html No thalapathi title for Ilayathalapathy Vijay’s film with Sri Thenandal Films!]۔ ''Hindustan Times''۔ Retrieved on 4 اکتوبر 2017.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/sri-thenandal-films-officially-announce-the-cast-and-crew-details-about-vijay-61.html|title=Sri Thenandal Films officially announces the cast and crew details about Vijay 61|date=31 جنوری 2017|publisher=|accessdate=24 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083609/https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/sri-thenandal-films-officially-announce-the-cast-and-crew-details-about-vijay-61.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Vijay-Vadivelu-team-up-for-a-cop-act/articleshow/46476018.cms Vjiay: Vijay, Vadivelu team up for a cop act]۔ ''Times of India'' (16 جنوری 2017)۔ Retrieved on 4 اکتوبر 2017.</ref> ایس جے سوریا فلم وچ ولن دا کردار نبھا رہے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.top10cinema.com/article/42292/vijay-61-official-news-on-first-look-and-theatrical-release|title=Vijay 61 official news on firstk look and theatrical release|date=22 اپریل 2017|work=Top 10 Cinema|access-date=22 اپریل 2017|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083518/https://www.top10cinema.com/article/42292/vijay-61-official-news-on-first-look-and-theatrical-release|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> رجیندرن، ستیہ راج تے وڈی ویلو نو‏‏ں معاون اداکاراں دے طور اُتے چنا گیا۔<ref>{{cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/vijay-61-ilayathalapathy-vijay-jyothika-kajal-samantha/1/871842.html |title=Ilayathalapathy Vijay to romance Kajal, Samantha, nithya menon in his next |publisher= |accessdate=24 مئی 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083420/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/vijay-61-ilayathalapathy-vijay-jyothika-kajal-samantha-958359-2017-02-01 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> فلم د‏‏ی شوٹنگ [[جمہوریہ مقدونیہ]]، [[پولینڈ]]، [[چینائی]]، [[جیسلمیر]]، [[راجستھان]] تے [[آندھرا پردیش]] وچ ہوئی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.top10cinema.com/article/42069/vijay-nithya-menen-in-hot-backdrops-of-jai-salmer|title=Vijay-Nithya Menen in hot backdrops of Jai Salmer|date=5 اپریل 2017|work=Top 10 Cinema|access-date=5 اپریل 2017|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083627/https://www.top10cinema.com/article/42069/vijay-nithya-menen-in-hot-backdrops-of-jai-salmer|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.top10cinema.com/article/42218/vijay-61-brings-back-rajasthani-heritage|title=Vijay 61 brings back Rajasthani heritage|date=17 اپریل 2017|work=Top 10 Cinema|access-date=18 اپریل 2017|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083459/https://www.top10cinema.com/article/42218/vijay-61-brings-back-rajasthani-heritage|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.keralanews247.com/vijay-61-new-clean-shaven-look-goes-viral-online/|title=Vijay 61 New clean-shaven look goes viral on Online {{!}} Latest News|date=18 اپریل 2017|work=Latest News|access-date=18 اپریل 2017|language=en-US|accessdate=2020-10-09|archivedate=2017-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170517211310/https://www.keralanews247.com/vijay-61-new-clean-shaven-look-goes-viral-online/}}</ref><ref>{{pl icon}} [http://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114438,22433495,zwiastun-hinduskiego-filmu-a-tam-stadion-w-gdansku-starowka.html#Czolka3Img Zwiastun hinduskiego filmu, a tam.۔۔ Stadion w Gdańsku, Poznań i lotnisko im. Wałęsy]۔ Kultura.gazeta.pl (27 ستمبر 2017)۔ Retrieved on 2017-10-04.</ref><ref>[http://rzeszow.eska.pl/poznaj-miasto/obiekt-g2a-arena-planem-indyjskiego-filmu-zobacz-zwiastun-wideo/570859 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007223231/http://rzeszow.eska.pl/poznaj-miasto/obiekt-g2a-arena-planem-indyjskiego-filmu-zobacz-zwiastun-wideo/570859 |date=2018-10-07 }} Obiekt G2A Arena planem indyjskiego filmu: Zobacz zwiastun [WIDEO&#93;&nbsp;– rzeszow.eskainfo.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007223231/http://rzeszow.eska.pl/poznaj-miasto/obiekt-g2a-arena-planem-indyjskiego-filmu-zobacz-zwiastun-wideo/570859 |date=2018-10-07 }}۔ Rzeszow.eska.pl. Retrieved on 4 اکتوبر 2017.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenews.pl/1/11/Artykul/308356,Bollywood-movie-to-be-shot-in-Poland|title=Bollywood movie to be shot in Poland|publisher=|accessdate=24 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083622/http://www.thenews.pl/1/11/Artykul/308356,Bollywood-movie-to-be-shot-in-Poland|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.top10cinema.com/article/43941/inevitable-fefsi-strike-delayed-release-of-mersal-velaikkaran-and-karuppan|title=Inevitable FEFSI Strike&nbsp;– Delayed release of Mersal, Velaikkaran and Karuppan?|date=7 ستمبر 2017|work=Top 10 Cinema|access-date=8 ستمبر 2017|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083525/https://www.top10cinema.com/article/43941/inevitable-fefsi-strike-delayed-release-of-mersal-velaikkaran-and-karuppan|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/060817/vijay-learns-a-few-tricks-for-mersal.html|title=Vijay learns a few tricks for Mersal|last=|first=|date=6 اگست 2017|work=www.deccanchronicle.com/|access-date=7 اگست 2017|dead-url=|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083430/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/060817/vijay-learns-a-few-tricks-for-mersal.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> == کردار == * [[وجے (اداکار)|وجے]] تن کرداراں وچ بطور ** ویٹری مارن (تیلگو ورژن وچ وجے بھارگو) ** ڈاکٹر مارن (تیلگو ورژن وچ ڈاکٹر بھارگو) ** جادوگر ویٹری (تیلگو ورژن وچ جادوگر وجے) * [[کاجل اگروال]] بطور انو پلوی، ویٹری د‏‏ی سہیلی * [[سامنتھا اکنینی]] بطور تارا، مارن د‏‏ی سہیلی * [[نتیا مینن]] بطور ایشوریا ویٹری مارن، ویٹری مارن د‏‏ی بیوی * وڈی ویلو بطور وڈی وو، ویٹری مارن دا بھائی تے مارن دا سوتیلا باپ * ایس جے سوریا بطور ڈینیل اروکیرج، اک کرپٹ ڈاکٹر * ستیہ راج بطور رتناویل، اک پولیس افسر * کووائی سرالا بطور سرالا، مارن د‏‏ی سوتیلی ماں * رجیندرن بطور وزیر صحت * ستین بطور مانیا، اک پولیس افسر * مشا گوشل بطور تارا د‏‏ی دوست * شیلجا پریا بطور تارا د‏‏ی ماں * ہریش پرڈی بطور ارجن زچاریا، اک ڈاکٹر تے ڈینیل دا ساتھی * سنگلی مروگن بطور سلہم غوث، اک جادوگر * کالی وینکٹ بطور اک رکشہ ڈرائیور == اشاعت تے تنازع == فلم دا پوسٹر تے عنوان 21 جون، 2017ء نو‏‏ں جاری ہويا۔<ref>[https://twitter.com/actorvijay/status/877504170747547648 Vijay on Twitter: "#Mersal https://t.co/WXC052cGY9%22]۔ Twitter.com (21 جون 2017)۔ Retrieved on 2017-10-04.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/mersal-is-the-title-of-vijay-61-aka-thalapathy-61-directed-by-atlee.html|title=Mersal is the title of Vijay 61 aka Thalapathy 61 directed by Atlee|date=21 جون 2017|publisher=|accessdate=2 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083629/https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/mersal-is-the-title-of-vijay-61-aka-thalapathy-61-directed-by-atlee.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eenaduindia.com/states/south/tamil-nadu/chennai-city/2017/09/22184514/HC-stops-Vijay-film-team-from-using-the-title-Mersal.vpf|title=HC stops Vijay film team from using the title 'Mersal'|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083546/http://www.eenaduindia.com/states/south/tamil-nadu/chennai-city/2017/09/22184514/HC-stops-Vijay-film-team-from-using-the-title-Mersal.vpf|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-30|url-status=dead}}</ref> اس دے 3 ماہ بعد 21 ستمبر، 2017ء نو‏‏ں فلم دا پہلا ٹیزر جاری کيتا گیا۔<ref>{{Cite news|url=https://top10cinema.com/article/43799/mersal-makes-another-achievement-after-emoji|title=Mersal makes another achievement after Emoji|date=29 اگست 2017|work=Top 10 Cinema|access-date=1 ستمبر 2017|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083538/https://top10cinema.com/article/43799/mersal-makes-another-achievement-after-emoji|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> فلم 18 اکتوبر، 2017ء نو‏‏ں دنیا بھر وچ ریلیز ہوئی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/mersal-1st-day-box-office-collection-vijays-film-gets-earth-shattering-opening-beat-baahubali-746055|title=Mersal box office collection: Vijay's film gets an earth-shattering opening, beats Baahubali 2 in Tamil Nadu|last=Upadhyaya|first=Prakash|work=International Business Times, India Edition|access-date=2017-10-19|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083423/https://www.ibtimes.co.in/mersal-1st-day-box-office-collection-vijays-film-gets-earth-shattering-opening-beat-baahubali-746055|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Atlee_dir/status/916290310493237250|title=#Mersal censored U/A|first=|last=atlee|publisher=|accessdate=2 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083511/https://twitter.com/Atlee_dir/status/916290310493237250|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/mersal-movie-review-vijay-atlee-samantha-ruth-prabhu-kajal-aggarwal-star-rating-4895175/|title=Mersal movie review: There is never a dull moment in this Ilayathalapathy Vijay starrer|date=18 اکتوبر 2017|publisher=|accessdate=2 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106152101/https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/mersal-movie-review-vijay-atlee-samantha-ruth-prabhu-kajal-aggarwal-star-rating-4895175/|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/241117/mersal-box-office-collection-vijays-film-to-enter-rs-250-crore-club.html|title=Mersal Box Office collection: Vijay's film to enter Rs. 250 crore club|date=24 نومبر 2017|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083503/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/241117/mersal-box-office-collection-vijays-film-to-enter-rs-250-crore-club.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-29|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies/mersal/mersal-review.html|title=Mersal (aka) Vijay's Mersal review|website=Behindwoods|accessdate=2 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083605/http://www.behindwoods.com/tamil-movies/mersal/mersal-review.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> اس فلم نو‏‏ں شائقین نے بہت پسند کيتا۔<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/mersal-movie-review-vijay-atlee-samantha-ruth-prabhu-kajal-aggarwal-star-rating-4895175/|title=Mersal movie review: There is never a dull moment in this Ilayathalapathy Vijay starrer|date=2017-10-18|work=The Indian Express|access-date=2018-05-05|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083548/https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/mersal-movie-review-vijay-atlee-samantha-ruth-prabhu-kajal-aggarwal-star-rating-4895175/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/mersal-movie-review-what-is-better-than-one-vijay-three-vijays/story-CdvJzyDYEXgEpCmCBDY42N.html|title=Mersal movie review: For Vijay and his fans, Atlee has delivered a celebratory film|date=18 اکتوبر 2017|publisher=|accessdate=2 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083617/https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/mersal-movie-review-what-is-better-than-one-vijay-three-vijays/story-CdvJzyDYEXgEpCmCBDY42N.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianmoviebiz.com/mersal-review45/|title=Mersal review:4/5&nbsp;– Indian movie biz|website=www.indianmoviebiz.com|language=en-US|access-date=2018-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083504/http://www.indianmoviebiz.com/mersal-review45/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/mersal/movie-review/61127534.cms|title=Mersal Review {3.5/5}: When you have a mass hero in full form like Vijay is in the film, how can things go wrong?|website=The Times of India|accessdate=2 نومبر 2017| archive-url = http://web.archive.org/web/20181226083650/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/mersal/movie-review/61127534.cms | archive-date = 26 دسمبر 2018 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106152117/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/mersal/movie-review/61127534.cms | archivedate = 6 جنوری 2019}}</ref> فلم د‏‏ی ریلیز دے بعد فلم دا لنک کئی ڈاکٹرز نے ویب سائٹس اُتے اپلوڈ کر دتا تا کہ اس فلم نو‏‏ں نقصان ہو، اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ ایہ فلم کرپٹ ڈاکٹرز دے کارنامےآں اُتے مبنی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/government-doctors-criticise-mersal/article19893820.ece |title=Government doctors criticise ‘Mersal’ |work=The Hindu |date=21 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/tn-doctors-boycott-vijay-starrer-mersal-prescribe-piracy/articleshow/61151055.cms |title=TN doctors boycott Vijay-starrer Mersal, prescribe piracy |work=The Times of India |date=20 اکتوبر 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083620/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/tn-doctors-boycott-vijay-starrer-mersal-prescribe-piracy/articleshow/61151055.cms%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2018-08-01 |url-status=live}}</ref> فلم وچ کچھ ایداں دے منظر سن جو ٹیکس دا طنز ک‏ر رہ‏ے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[وزیر اعظم بھارت|بھارتی وزیر اعظم]] [[نریندر مودی]] تے [[بھارتیہ جنت‏ا پارٹی]] نے اس دے خلاف مظاہرہ کيتا، انہاں منظراں نو‏‏ں بعد وچ فلم تو‏ں ہٹا دتا گیا۔<ref>{{cite web|url=https://thereel.scroll.in/855247/mersal-row-has-tamil-film-industry-worried-we-dont-know-what-to-depict-in-our-films-now|title=‘Mersal’ row has Tamil film industry worried: ‘We don’t know what to depict in our films now’|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083551/https://scroll.in/reel/855247/mersal-row-has-tamil-film-industry-worried-we-dont-know-what-to-depict-in-our-films-now|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/bjp-objects-to-incorrect-references-on-gst-in-vijays-mersal/article19882751.ece |title=BJP objects to ‘incorrect references’ on GST in Vijay’s ‘Mersal’ |work=The Hindu |date=19 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/soon-only-films-praising-govt-policies-will-be-allowed-p-chidambaram-reacts-to-mersal-row-4899680/ |title=P Chidambaram on Mersal row: Soon, only films ‘praising’ govt policies will be allowed |work=The Indian Express |date=21 اکتوبر 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083432/https://indianexpress.com/article/india/soon-only-films-praising-govt-policies-will-be-allowed-p-chidambaram-reacts-to-mersal-row-4899680/ |archivedate=2018-12-26 |access-date=2018-09-29 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.news18.com/news/politics/cut-scenes-mocking-gst-and-digital-india-in-vijay-starrer-mersal-demands-bjp-1551317.html |title=Cut Scenes Mocking GST and Digital India in Vijay's Mersal, Demands BJP |work=News 18 |date=19 اکتوبر 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083604/https://www.news18.com/news/politics/cut-scenes-mocking-gst-and-digital-india-in-vijay-starrer-mersal-demands-bjp-1551317.html%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2018-09-29 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/opposition-stands-with-mersal/article19900227.ece |title=Opposition stands with Mersal |work=The Hindu |date=22 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/vijay-vs-bjp-kollywood-celebs-take-a-stand-against-re-censoring-mersal-4900269/ |title=Vijay vs BJP: Kollywood celebs take a stand against re-censoring Mersal |work=The Indian Express |date=21 اکتوبر 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083449/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/vijay-vs-bjp-kollywood-celebs-take-a-stand-against-re-censoring-mersal-4900269/ |archivedate=2018-12-26 |access-date=2018-09-29 |url-status=live}}</ref> فلم دے ٹی وی براڈکاسٹ حقوق جولائ‏ی، 2017ء وچ '''زی تمل''' نو‏‏ں 30₹ کروڑ وچ بیچے گئے، <ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/vijay-s-mersal-satellite-rights-bagged-for-whopping-rs-30-crore/story-c0dfBS6UsYcQ8sy4P8dVdO.html|title=Vijay’s Mersal satellite rights bagged for whopping Rs 30 crore?|date=4 جولائ‏ی 2017|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083428/https://www.hindustantimes.com/regional-movies/vijay-s-mersal-satellite-rights-bagged-for-whopping-rs-30-crore/story-c0dfBS6UsYcQ8sy4P8dVdO.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/after-rajinikanth-akshay-kumar-2-0-zee-tv-bags-vijay-mersal-for-rs-30-cr-4733667/|title=After Rajinikanth, Akshay Kumar’s 2.0, Zee TV bags Vijay’s Mersal for Rs 30 cr?|date=3 جولائ‏ی 2017|work=The Indian Express|access-date=8 ستمبر 2017|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083450/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/after-rajinikanth-akshay-kumar-2-0-zee-tv-bags-vijay-mersal-for-rs-30-cr-4733667/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.indiaglitz.com/vijay-samantha-mersal-satellite-rights-purchased-by-zee-tamil-for-rs-30-crores-tamil-news-189033|title=Vijay Samantha Mersal satellite rights purchased by Zee Tamil for Rs 30 crores&nbsp;– Tamil Movie News&nbsp;– IndiaGlitz|work=IndiaGlitz.com|date=2 جولائ‏ی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083434/https://www.indiaglitz.com/vijay-samantha-mersal-satellite-rights-purchased-by-zee-tamil-for-rs-30-crores-tamil-news-189033|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-30|url-status=live}}</ref> تے فلم دا ٹی وی پریمیئر 14 جنوری، 2018ء نو‏‏ں [[پونگل]] دے تہوار دے موقع اُتے ہويا۔<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/mersal-tv-premiere-vijays-blockbuster-be-screened-this-pongal-755591|title=Mersal TV premiere: Vijay's blockbuster to be screened this Pongal|first=Prakash|last=Upadhyaya|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083453/https://www.ibtimes.co.in/mersal-tv-premiere-vijays-blockbuster-be-screened-this-pongal-755591|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/mersals-tv-premiere-on-pongal-on-zee-tamizh.html|title=Mersal's TV premiere on Pongal on Zee Tamizh|date=4 جنوری 2018|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083638/https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/mersals-tv-premiere-on-pongal-on-zee-tamizh.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=x26hJv8Ka8U|title=YouTube|website=www.youtube.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083601/https://www.youtube.com/watch?v=x26hJv8Ka8U|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-30|url-status=live}}</ref> == باکس آفس == فلم نے اپنی ریلیز دے پہلے ہفتے وچ پوری دنیا وچ 170₹ کروڑ کمائے۔<ref>{{cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/mersal-5-days-box-office-collection-vijays-film-racing-towards-rs-150-crore-1st-weekend-746518|title=Mersal 5-day box office collection: Vijay's film racing towards Rs 150 crore mark|work=IBTimes|date=23 اکتوبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083638/https://www.ibtimes.co.in/mersal-5-days-box-office-collection-vijays-film-racing-towards-rs-150-crore-1st-weekend-746518|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-09-29|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/mersal-box-office-vijay-film-inching-towards-rs-200-crore-set-to-beat-enthiran-record-in-tn-4906121/|title= Mersal box office: Vijay’s film inching towards Rs 200 crore, set to beat Enthiran record in&nbsp;TN|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181226083610/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/mersal-box-office-vijay-film-inching-towards-rs-200-crore-set-to-beat-enthiran-record-in-tn-4906121/|archivedate= 2018-12-26|access-date= 2018-09-29|url-status= live}}</ref> فلم نے ریلیز دے بارہوے دن 200₹ کروڑ کمالئے سن ۔<ref name="ibtimes">{{cite news|last1=Upadhyaya|first1=Prakash|title=Mersal box office collection: A crowning-moment for Vijay as his film joins Rs 200-crore club|url=http://www.ibtimes.co.in/mersal-14-day-box-office-collection-ilayathalapathy-vijays-film-rs-210-crore-beat-vikram-record-747732=}}</ref> جنہاں وچ 130₹ کروڑ [[بھارت]] وچ تے باقی 70₹ کروڑ [[ملائیشیا]]، [[سری لنکا]]، [[امریکا]] تے [[برطانیہ]] وچ کمائے۔ فلم نے کل 251₹ کروڑ روپے کمائے، [[تمل ناڈو]] وچ 120₹ کروڑ، [[کیرلا]] وچ 16₹ کروڑ، [[کرناٹک]] وچ 13₹ کروڑ تے 15₹ باقی بھارت وچ ، کل 164₹ کروڑ بھارت وچ تے 77₹ کروڑ پوری دنیا وچ کمائے۔<ref name="merbo">{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/ilayathalapathy-vijays-mersal-creates-history-breaches-rs-250-crore-mark-750449|title=Ilayathalapathy Vijay's Mersal creates history; breaches Rs 250-crore mark|work=IBTimes|date=23 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106152120/https://www.ibtimes.co.in/ilayathalapathy-vijays-mersal-creates-history-breaches-rs-250-crore-mark-750449|archivedate=2019-01-06|access-date=2018-09-29|url-status=live}}</ref> فلم نو‏‏ں ماہرین تے شائقیناں نے اچھے تجزیئے دیے، ایہ فلم [[وجے (اداکار)|وجے]] دے فنی سفر د‏‏ی دوسری تو‏ں زیادہ پیسے کمانے والی فلم بنی۔ == گاناں د‏‏ی لسٹ == میرسل فلم دے گاناں د‏‏ی تعداد 4 ا‏‏ے۔ انہاں گاناں نے [[یوٹیوب]] اُتے ریلیز ہونے دے دس دن تک 10 کروڑ ویوز حاصل کیتے سن ۔<ref>{{Cite news|url=http://www.news18.com/news/movies/mersal-music-of-vijays-controversial-tamil-film-breaks-crosses-100-mn-streams-1558543.html|title=Mersal: Music of Vijay's Controversial Tamil Film Crosses 100 mn Streams|work=News18|access-date=2018-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083631/https://www.news18.com/news/movies/mersal-music-of-vijays-controversial-tamil-film-breaks-crosses-100-mn-streams-1558543.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ایہ تمل فلم دے لئی اک ریکارڈ ا‏‏ے۔ انہاں گاناں د‏‏ی کل لمبائی 19 منٹ 8 سیکنڈ ا‏‏ے۔ انہاں سب گاناں نو‏‏ں ویویک نے لکھیا۔ اس فلم د‏‏ی البم نو‏‏ں [[اے آر رحمان]] نے کمپوز کيتا۔<ref>[https://twitter.com/actorvijay/status/888375529828532224 Vijay on Twitter: "#MersalMusic on 20th Aug https://t.co/qMhI9NAFIJ%22]۔ Twitter.com (21 جولائ‏ی 2017)۔ Retrieved on 2017-10-04.</ref><ref>[http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vijays-mersal-audio-launch-to-happen-on-اگست-20th-2017.html Vijay's Mersal audio launch to happen on اگست 20th 2017]۔ Behindwoods.com. Retrieved on 4 اکتوبر 2017.</ref><ref>[http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/shreya-ghoshal-and-kailash-kher-recorded-a-melody-song-for-vijays-mersal.html Shreya Ghoshal and Kailash Kher recorded a melody song for Vijay's Mersal]۔ Behindwoods.com (29 جولائ‏ی 2017)۔ Retrieved on 2017-10-04.</ref><ref>{{Cite news|url=https://silverscreen.in/tamil/news/gv-prakash-kumar-to-sing-for-vijays-mersal/|title=GV Prakash Kumar To Sing For Vijay's 'Mersal'&nbsp;– Silverscreen.in|date=18 اگست 2017|work=Silverscreen.in|access-date=19 اگست 2017|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226083442/https://silverscreen.in//news/gv-prakash-kumar-to-sing-for-vijays-mersal/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>[https://twitter.com/ThenandalFilms/status/895169894995591170 Sri Thenandal Films on Twitter: "#Mersal #FirstSingleAnnouncement @actorvijay @Atlee_dir @arrahman @SonyMusicSouth https://t.co/X6p09w9v7t%22]۔ Twitter.com (8 اگست 2017)۔ Retrieved on 2017-10-04.</ref><ref>[https://www.facebook.com/ActorVijay/photos/a.584748261545744.1073741854.584512021569368/1578608952159665/?type=3&theater Actor Vijay&nbsp;– ⁠⁠⁠⁠⁠#MersalMelody #NEETHANAE !!]۔ Facebook. Retrieved on 4 اکتوبر 2017.</ref> {| class="wikitable" |- ! گانا ! بول ! گلوکار ! لمبائی |- ! '''''"ماچو"''''' | ویویک | سڈ سری رام، شویندا موہن | 4:35 |- ! '''''"میرسل اڑسن"''''' | ویویک | جی وی پرکاش، نریش ایر، شرنیا سرینیواس، وشواپرساد | 4:16 |- ! '''''"نیتھانے"''''' | ویویک | [[اے آر رحمان]]، شریا گوشل | 4:29 |- ! '''''"عالپوران تھمیژان"''''' | ویویک | [[کیلاش کھیر]]، ستیہ پرکاش، دیپک، پوجا ویڈیانتھ | 5:48 |- ! colspan=7 align=center| '''کل لمبائی''' |- !colspan=7 align=center| 19:08 |} == اعزازات تے نامزدگیاں == {| class="wikitable" |- !تقریب !تریخ !گٹھ !نامزدگیاں !نتیجہ !حوالہ |- ! scope="row" rowspan="5" | اناڈا وکٹن سنیما اعزازات | rowspan="5"| 10 جنوری، 2018 | چنگا اداکار | [[وجے (اداکار)|وجے]] | {{won}} | style="text-align:center;" rowspan="5" | <ref>{{cite news | url=http://www.ibtimes.co.in/vikatan-cinema-awards-vijays-mersal-wins-big-ajith-bags-best-hard-working-actor-vivegam-756538 | title=Vijay's Mersal wins big at Vikatan Cinema Awards 2017 [See Complete Winners List] | work=[[International Business Times]] | last=Upadhyaya | first=Prakash | date=11 جنوری 2018 | accessdate=21 جنوری 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121155032/http://www.ibtimes.co.in/vikatan-cinema-awards-vijays-mersal-wins-big-ajith-bags-best-hard-working-actor-vivegam-756538 | archivedate=21 جنوری 2018 | deadurl=no}}</ref><br /><ref>{{cite web | url=https://www.vikatan.com/anandavikatan/2018-jan-17/ananda-vikatan-awards/137757-ananda-vikatan-awards-2017.html | title=ஆனந்த விகடன் சினிமா விருதுகள் 2017 - திறமைக்கு மரியாதை | work=[[Ananda Vikatan]] | language=Tamil | date=11 جنوری 2018 | accessdate=21 جنوری 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121155037/https://www.vikatan.com/anandavikatan/2018-jan-17/ananda-vikatan-awards/137757-ananda-vikatan-awards-2017.html | archivedate=21 جنوری 2018 | deadurl=no}}</ref> |- | چنگا موسیقی ہدایتکار | [[اے آر رحمان]] | {{won}} |- | اچھی پلےبیک گلوکارہ | شریا گوشل "نیتھانے" دے لئی | {{won}} |- | اچھا/اچھی کپڑ‏ے ڈیزائنر | نیراجا کونا، ارچا مہت‏ا، کومل شاہانی، پلوی سنگھ، جیالکشمی سندریسن | {{won}} |- | اچھی فلم (Talk of the Town) | میرسل | {{won}} |- ! scope="row" rowspan="7" | اڈیسن اعزازات |rowspan="7" | 26 جنوری، 2018ء | چنگا ہدایتکار | اٹلی | {{won}} | style="text-align:center;" rowspan="7" | <ref>{{cite news | url=https://www.ibtimes.co.in/11th-edison-awards-vijays-mersal-wins-big-complete-winners-list-2017-761866 | title=Ilayathalapathy Vijay's Mersal sweeps Edison Awards [winners' list] | work=International Business Times | last=Upadhyaya | first=Prakash | date=26 فروری 2018 | accessdate=29 اپریل 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180429105814/https://www.ibtimes.co.in/11th-edison-awards-vijays-mersal-wins-big-complete-winners-list-2017-761866 | archivedate=29 اپریل 2018 | deadurl=no}}</ref> |- | چنگا منفی اداکار | ایس جے سوریا | {{won}} |- | چنگا پلےبیک گلوکار | ستھیاپرکاش "عالپوران تھمیژان" دے لئی | {{won}} |- | چنگا مصنف(گانے کا) | ویویک | {{won}} |- | چنگا چیریوگرافر | شوبی | {{won}} |- | چنگا سنیماگرافر | جی دے وشنو | {{won}} |- | چنگا آرٹ ہدایتکار | ٹی موتھوراج | {{won}} |- ! scope="row" rowspan="11" | فلم فیئر اعزازات - جنوب |rowspan="11" | 16 جون، 2018 | چنگا ہدایتکار | اٹلی | {{nominated}} | style="text-align:center;" rowspan="11" | <ref>{{cite web | url=https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-65th-jio-filmfare-awards-south-2018_-28652-1.html | title=Nominations for the 65th Jio Filmfare Awards (South) 2018 | work=[[فلم فیئر]] | date=4 جون 2018 | accessdate=4 جون 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180604163156/https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-65th-jio-filmfare-awards-south-2018_-28652.html | archivedate=4 جون 2018 | deadurl=no}}</ref><br /><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/winners-65th-jio-filmfare-awards-south-2018/articleshow/64617904.cms | title=Winners: 65th Jio Filmfare Awards (South) 2018 | work=The Times of India | date=17 جون 2018 | accessdate=17 جون 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180617071126/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/winners-65th-jio-filmfare-awards-south-2018/articleshow/64617904.cms | archivedate=2018-06-17 | deadurl=no | url-status=live}}</ref> |- | چنگا اداکار | [[وجے (اداکار)|وجے]] | {{nominated}} |- | چنگا ساتھی اداکار | ایس جے سوریا | {{nominated}} |- | اچھی ساتھی اداکارہ | [[نتیا مینن]] | {{won}} |- | چنگا موسیقی ہدایتکار | [[اے آر رحمان]] | {{won}} |- |scope="row" rowspan="2" | چنگا پلےبیک گلوکار | [[اے آر رحمان]] | {{nominated}} |- | سڈ سریرام | {{nominated}} |- |scope="row" rowspan="2" | اچھی پلےبیک گلوکارہ | شویندا موہن "ماچو" دے لئی | {{nominated}} |- | شریا گوشل "نیتھانے" دے لئی | {{nominated}} |- |scope="row" rowspan="2" | چنگا مصنف (گانے کا) | ویویک "عالپوران تھمیژان" دے لئی | {{nominated}} |- | ویویک "نیتھانے" دے لئی | {{nominated}} |- ! scope="row" rowspan="2" | نیشنل فلم اعزازات انگلستان | rowspan="2"| 28 مارچ، 2018ء | اچھی [[بین الاقوامی]] فلم | ایچ مرالی، این راماسمے، ہیما رکمنی | {{won}} | style="text-align:center;" rowspan="2" | <ref name="NFAUK">{{cite web | url=http://www.nationalfilmawards.org/nominations-for-2018-national-film-awards-uk-announced/ | title=Nominations For 2018 National Film Awards UK Announced | publisher=[[National Film Awards UK]] | date=15 جنوری 2018 | accessdate=16 جنوری 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180418005528/http://www.nationalfilmawards.org/nominations-for-2018-national-film-awards-uk-announced/ | archivedate=18 اپریل 2018 | deadurl=no}}</ref><br /><ref>{{cite web | url=http://www.nationalfilmawards.org/winners-announced-at-the-4th-annual-national-film-awards-uk/| title=Winners Announced At The 4th Annual National Film Awards UK | publisher=[[National Film Awards UK]] | date=28 مارچ 2018 | accessdate=31 مارچ 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180418005534/http://www.nationalfilmawards.org/winners-announced-at-the-4th-annual-national-film-awards-uk/ | archivedate=18 اپریل 2018 | deadurl=no}}</ref> |- | چنگا ساتھی کردار | [[وجے (اداکار)|وجے]] | {{nominated}} |- ! scope="row" rowspan="2" | ناروے تمل فلم فیسٹول اعزازات | rowspan="2"| 26 جنوری، 2018ء | چنگا مصنف (گانے کا) | ویویک | {{won}} | style="text-align:center;" rowspan="2" | <ref>{{cite web | url=http://www.ntff.no/node/161 | title=9th NTFF 2018: Official selection & Winners of Tamilar Awards 2018 Tamil Nadu ! | publisher=[[Norway Tamil Film Festival Awards]] | date=26 جنوری 2018 | accessdate=10 جون 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180610082155/http://www.ntff.no/node/161 | archivedate=10 جون 2018 | deadurl=no}}</ref><br /><ref>{{cite web | url=http://www.ntff.no/News | title=News | publisher=Norway Tamil Film Festival Awards | accessdate=10 جون 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180610082341/http://www.ntff.no/News | archivedate=10 جون 2018 | deadurl=no}}</ref> |- | اچھی پلےبیک گلوکارہ | شریا گوشل "نیتھانے" دے لئی | {{won}} |- ! scope="row" rowspan="10" | ٹیکوفیس اعزازات |rowspan="10"| 19 فروری، 2018ء | اچھی فلم | ایچ مرالی، این راماسمے، ہیما رکمنی | {{won}} | style="text-align:center;" rowspan="10" | <ref>{{cite web | url=http://techofes.org.in/tawards/ | title=T-Awards Poll | publisher=[[Techofes]] | accessdate=19 فروری 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219154638/http://techofes.org.in/tawards/ | archivedate=19 فروری 2018 | deadurl=no}}</ref><br /><ref>{{cite web | url=http://techofes.org.in/pro-shows/ | title=Pro Shows | publisher=Techofes | accessdate=19 فروری 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219155111/http://techofes.org.in/pro-shows/ | archivedate=19 فروری 2018 | deadurl=no}}</ref><br /><ref>{{cite news | url=http://tamil.thehindu.com/cinema/tamil-cinema/article22795343.ece | title=இதுவரை 'மெர்சல்' செய்துள்ள சாதனைகள்: பட்டியலிட்ட படக்குழு | trans-title=Mersal's achievements thus far: List given by Crew | work=[[The Hindu (Tamil)|The Hindu Tamil]] | author=ஸ்கிரீனன் | language=Tamil | date=19 فروری 2018 | accessdate=18 اپریل 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180418010350/http://tamil.thehindu.com/cinema/tamil-cinema/article22795343.ece | archivedate=18 اپریل 2018 | deadurl=no}}</ref> |- | چنگا اداکار | [[وجے (اداکار)|وجے]] | {{won}} |- | چنگا ہدایتکار | اٹلی | {{won}} |- | چنگا منفی اداکار | ایس جے سوریا | {{won}} |- | چنگا پلےبیک گلوکار | ستیہ پرکاش "عالپوران تھمیژان" دے لئی | {{won}} |- | اچھی پلےبیک گلوکارہ | پوجا ویڈیانتھ "عالپوران تھمیژان" دے لئی | {{won}} |- | چنگا مصنف (گانے کا) | ویویک | {{won}} |- | چنگا چیریوگرافر | شوبی | {{won}} |- | چنگا سنیماگرافر | جی دے وشنو | {{won}} |- | چنگا آرٹ ہدایتکار | ٹی موتھوراج | {{won}} |- ! scope="row" rowspan="8" | وجے اعزازات |rowspan="8"| 3 جون، 2018ء | چنگا ڈائیلاگ | اٹلی، ایس رامنا گریوسن | {{nominated}} | style="text-align:center;" rowspan="8" | <ref>{{cite news | url=https://www.ibtimes.co.in/vijay-awards-2018-catch-live-updates-event-photos-complete-winners-list-770862 | title=Vijay Awards 2018: Here is the complete list of winners [Photos] | work=International Business Times | last=Upadhyaya | first=Prakash | date=4 جون 2018 | accessdate=4 جون 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180604112225/https://www.ibtimes.co.in/vijay-awards-2018-catch-live-updates-event-photos-complete-winners-list-770862 | archivedate=4 جون 2018 | deadurl=no}}</ref><br /><ref>{{cite web | url=http://www.hotstar.com/tv/vijay-awards/4031/the-glitzy-night-is-here/1100005877 | title=The Glitzy Night is Here! | publisher=[[Hotstar]] | date=16 جون 2018 | accessdate=18 جون 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618080028/http://www.hotstar.com/tv/vijay-awards/4031/the-glitzy-night-is-here/1100005877 | archivedate=18 جون 2018 | deadurl=no}}</ref><br /><ref>{{cite web | url=http://www.hotstar.com/tv/vijay-awards/4031/stars-of-the-night/1100005893 | title=Stars of the Night | publisher=Hotstar | date=17 جون 2018 | accessdate=18 جون 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075951/http://www.hotstar.com/tv/vijay-awards/4031/stars-of-the-night/1100005893 | archivedate=18 جون 2018 | deadurl=no}}</ref> |- | چنگا پلےبیک گلوکار | [[اے آر رحمان]] "نیتھانے" دے لئی | {{nominated}} |- | اچھی پلےبیک گلوکارہ | شریا گوشل "نیتھانے" دے لئی | {{nominated}} |- | چنگا مصنف (گانے کا) | ویویک "عالپوران تھمیژان" دے لئی | {{nominated}} |- | چنگا سنیماگرافر | جی دے وشنو | {{nominated}} |- | پسندیدہ فلم | ایچ مرالی، این راماسمے، ہیما رکمنی | {{won}} |- | پسندیدہ ہدایتکار | اٹلی | {{won}} |- | پسندیدہ گانا | عالپوران تھمیژان | {{won}} |- ! scope="row" rowspan="12" | جنوبی ہند بین الاقوامی فلم اعزازات | rowspan="12" | 14 تا 15 ستمبر، 2018ء | اچھی فلم | ایچ مرالی، این راماسمے، ہیما رکمنی | {{Nominated}} | style="text-align:center;" rowspan="12" | <ref>{{cite web | url=https://www.ndtv.com/entertainment/siima-2018-nominations-vijays-mersal-beats-madhavan-and-vijay-sethupathis-vikram-vedha-1901012 | title=SIIMA 2018 Nominations: Vijay's Mersal Beats Madhavan And Vijay Sethupathi's Vikram Vedha | publisher=[[این ڈی ٹی وی]] | last=Goyal | first=Divya | date=15 اگست، 2018ء | accessdate=10 ستمبر، 2018ء | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180910171301/https://www.ndtv.com/entertainment/siima-2018-nominations-vijays-mersal-beats-madhavan-and-vijay-sethupathis-vikram-vedha-1901012 | archivedate=10 ستمبر، 2018ء | deadurl=no}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.ibtimes.co.in/siima-awards-2018-tamil-winners-list-photos-vijays-mersal-tops-list-5-honours-780694 | title=SIIMA Awards 2018 – Tamil winners list and photos: Vijay's Mersal tops list with 5 honours | work=International Business Times | last=Hooli | first=Shekhar H. | date=16 ستمبر 2018 | accessdate=18 ستمبر 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180918112557/https://www.ibtimes.co.in/siima-awards-2018-tamil-winners-list-photos-vijays-mersal-tops-list-5-honours-780694 | archivedate=18 ستمبر 2018 | deadurl=no}}</ref> |- | چنگا ہدایت کار | اٹلی | {{Won}} |- | چنگا اداکار | [[وجے]] | {{Nominated}} |- | اچھی اداکارہ | [[نتیا مینن]] | {{Nominated}} |- | چنگا منفی کردار | ایس جے سوریا | {{Won}} |- | چنگا موسیقی ہدایتکار | [[اے آر رحمان]] | {{Won}} |- | چنگا مصنف (گانے کا) | ویویک "عالپوران تھمیژان" دے لئی | {{Won}} |- | rowspan="2" | چنگا پس پردہ گلوکار | [[اے آر رحمان]] "نیتھانے" دے لئی | {{Nominated}} |- | سڈ سریرام "ماچو" دے لئی | {{Won}} |- | اچھی پس پردہ گلوکارہ | شریا گوشل "نیتھانے" دے لئی | {{Nominated}} |- | چنگا مزاحیہ اداکار | یوگی بابو | {{Nominated}} |- | چنگا سنیماگرافر | جی دے وشنو | {{Nominated}} |} == ہور ویکھو == * [[سرکار (2018ء فلم)|سرکار]] * [[وجے د‏‏ی فلماں]] == باہرلے جوڑ == * {{IMDb title|id=6485666}} {{اٹلی کمار}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:1970ء وچ سیٹ فلماں]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تمل فلماں]] [[گٹھ:2017ء د‏‏یآں فلماں]] [[گٹھ:آندھرا پردیش وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:انتقام تو‏ں متعلق بھارتی فلماں]] [[گٹھ:بھارتی ایکشن تھرلر فلماں]] [[گٹھ:بھارتی ایکشن فلماں]] [[گٹھ:بھارتی فلماں]] [[گٹھ:پنجاب، بھارت وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں]] [[گٹھ:پولینڈ وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:پیرس وچ سیٹ فلماں]] [[گٹھ:پیرس وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:تمل بولی د‏‏یاں فلماں]] [[گٹھ:تمل ناڈو وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں]] [[گٹھ:چنائی وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں]] [[گٹھ:چینائی وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:راجستھان وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:کمپیوٹر تو‏ں تخلیق شدہ تصاویر اُتے مبنی فلماں]] [[گٹھ:مدورائی وچ فلم سیٹ]] [[گٹھ:مصالحہ فلماں]] [[گٹھ:مدورائی وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں]] qb9aj3n14aho0kux86infzahludmefd 0 67545 707735 705120 2026-06-11T09:15:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707735 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | partof=the [[Israeli–Lebanese conflict]] and the [[Iran–Israel proxy conflict]]<ref name=zisser/> | conflict=2006 Lebanon War | image=[[FIle:Tyre air strike.jpg|300px]] | image_size = 300px | caption=Bombed-out buildings in Lebanon, 2006 | date=12 July – 14 August 2006<br/><small>(Israeli blockade of Lebanon ended on 8 September 2006)</small> | place=[[Lebanon]], Northern [[Israel]] and the [[Golan Heights]]<ref>Uzi Rubin. [http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS71.pdf ''The Rocket Campaign against Israel during the 2006 Lebanon War'']. p. 12. The Begin-Sadat Center for Strategic Studies Bar-Ilan University</ref> | result= Stalemate,<ref>Matthews, Matt M. We Were Caught Unprepared: The 2006 Hezbollah-Israeli War, DIANE Publishing, 2011.</ref> both sides claim victory<ref name="foxnews-victory">{{cite web | url=http://www.foxnews.com/story/2006/08/14/both-hezbollah-and-israeli-leaders-declare-victory.html | title=Both Hezbollah and Israeli Leaders Declare Victory | accessdate=13 October 2015}}</ref><ref name="jewishvirtuallibrary-victory">{{cite web | url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/50_hizwar.html | title=Israeli Gains in the Second Lebanon War | accessdate=13 October 2015}}</ref> * [[Ceasefire]] through [[United Nations Security Council Resolution 1701|UNSC Resolution 1701]] * The [[Lebanese Army]] is introduced into South Lebanon and [[UNIFIL]] deployments reinforced | territory= | casus=[[2006 Hezbollah cross-border raid]] | combatant1='''{{flag|Israel}}'''<br/>{{collapsible list | bullets=no | title=Supported by: | {{flag|United States}}<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/public/article/SB115306760246608000-fL7werP3z8be6sp5glfKY2bil9I_20070721.html?mod=tff_main_tff_top|title=Rebuilding and Security in Focus|date=11 September 2006|work=Wall Street Journal|accessdate=20 September 2014|archive-date=18 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218234105/http://www.wsj.com/public/article/SB115306760246608000-fL7werP3z8be6sp5glfKY2bil9I_20070721.html?mod=tff_main_tff_top|dead-url=yes}}</ref>}} | commander1={{flagicon|Israel}} '''[[Ehud Olmert]]''' {{small|([[Prime Minister of Israel]])}} <br /> {{flagicon|Israel}} [[Amir Peretz]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Dan Halutz]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Moshe Kaplinsky]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Udi Adam]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Eliezer Shkedi]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[David Ben Ba'ashat]] | strength1=Up to<!--sic--> 10,000 soldiers by August 2;<ref>{{citation |contribution-url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2006-08-01-mideast-fighting_x.htm |contribution=Israel captures guerillas in Hezbollah hospital raid |title=USA Today |url=https://www.usatoday.com |date=2 August 2006 |publisher=reprinted from the Associated Press |accessdate=12 September 2015 |location=Beirut }}</ref> 30,000 soldiers in the last few days.<ref name=Reuters-130806>{{cite news |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215135534/http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |archivedate=15 February 2008 |deadurl=yes |url=http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |title=Some 30,000 Israeli troops in Lebanon – army radio |work=[[Yahoo! News]] |agency=Reuters |date=13 August 2006}}</ref> | casualties1='''Israel Defense Forces:'''<br/> Killed: 121 killed<br/> Wounded: 1,244 <ref>{{cite news|url=http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf|title=''The Final Winograd Commission report'', pp. 598–610|language=Hebrew|accessdate=23 September 2013|archivedate=3 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003191815/http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf}} 628 wounded according to [[Northern Command (Israel)|Northern Command]] medical census of 9 November 2006 (The Final Winograd Commission Report, page 353)</ref><br/> '''Israeli civilians:'''<br/> Killed: 44 <ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3443979,00.html |title=State snubbed war victim, family says |accessdate=13 July 2008 |date=30 August 2007 |publisher=ynetnews.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080602073716/http://www.ynetnews.com/articles/0%2C7340%2CL-3443979%2C00.html |archivedate=2 June 2008 |deadurl=yes |df= }}</ref> <ref name="BBC_preplanned">BBC News Online (8 March 2007). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6431637.stm "PM 'says Israel pre-planned war'"]. Retrieved 9 March 2007.</ref><br/> Wounded:1,384 <ref>{{cite news|url=http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf|title=''The Final Winograd Commission report'', pp. 598–610|language=Hebrew|accessdate=23 September 2013|archivedate=3 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003191815/http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf}}</ref> '''Foreign civilians:'''<br/>2 dead <ref name="ReferenceC">See [[Casualties of the 2006 Lebanon War#Foreign civilian casualties in Israel]] and [[Casualties of the 2006 Lebanon War#Foreign civilian casualties]] in Lebanon for a complete and adequately sourced list</ref> | combatant2={{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} '''[[حزب اللہ]]'''<br> {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[امل]]<ref name=DailyStarTimeline /><br> {{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Lebanese Communist Party|LCP]]<ref>{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HH17Ak02.html|title=Amid the bombs, unity is forged|author=Herbert Docena|work=[[Asia Times]]|date=17 August 2006|quote=The LCP ... has itself been very close to Hezbollah and fought alongside it in the frontlines in the south. According to Hadadeh, at least 12 LCP members and supporters died in the fighting.|accessdate=25 November 2011|archivedate=31 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060831215221/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HH17Ak02.html}}</ref><br> {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Popular Front for the Liberation of Palestine – General Command|PFLP-GC]]<ref>{{Cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203070450/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=3 February 2012 |deadurl=yes|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=PFLP claims losses in IDF strike on Lebanon base|agency=Associated Press|work=[[The Jerusalem Post]]|date=6 August 2006}}</ref> {{collapsible list | bullets=no | title=Supported by: | {{flag|Iran}}<ref name="zisser"/> | {{flag|Syria}}<ref name="iht_vio_challenge"/> | {{flag|Lebanon}} }} | commander2={{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} '''[[حسن نصر اللہ]]''' {{small|([[Secretary-General of Hezbollah]])}}<br /> {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Imad Mughniyeh]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[Nabih Berri]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Khaled Hadadi]]<br /> {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Ahmed Jibril]] | strength2= Several hundred<br /> (south of the [[Litani River]])<ref name="Nicholas Blanford">{{cite news |url=http://www.csmonitor.com/2006/0811/p01s01-wome.html |title=Hizbullah's resilience built on years of homework |work=The Christian Science Monitor |author=Nicholas Blanford |date=11 August 2006 |accessdate=23 January 2012}}</ref><ref>[[#citeHI|Harel and Issacharoff]], p. 172</ref> | casualties2='''Hezbollah Fighters:'''<br /> Killed: 250 (Hezbollah claim)<ref name=Ghattas/><br/> ≤500 <small>(Lebanese officials' est.)</small><ref name="Leb_est">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/04/wmid404.xml |title=Teheran fund pays war compensation to Hizbollah families |author=Con Coughlin |work=The Daily Telegraph |location=London |date=4 August 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070530003725/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F08%2F04%2Fwmid404.xml |archivedate=30 May 2007 |accessdate=2 March 2007 |deadurl=yes |df= }}</ref><br /> 500 <small>(UN officials' est.)</small><ref name="UN_est">{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080305095215/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F08%2F22%2Fwmid122.xml |archivedate=5 March 2008 |deadurl=yes |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/22/wmid122.xml |title=Peacekeeping force won't disarm Hizbollah |author=Patrick Bishop |work=The Daily Telegraph |location=London |date=22 August 2006 |accessdate=30 April 2007 |quote="A UN official estimated the deaths at 500" |df= }}</ref><br /> 600–800 (IDF claim)<ref>''Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War'', by Anthony H. Cordesman, William D. Sullivan, CSIS, 2007, page 16</ref><ref name="apstats"/><br /> Captured: 4 fighters<ref name="Yossi Melman">{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-to-hezbollah-forget-palestinian-prisoners-in-swap-for-idf-soldiers-1.246116|title=Israel to Hezbollah: Forget Palestinian prisoners in swap for IDF soldiers|author=Yossi Melman|date=19 May 2008|accessdate=20 October 2011|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924223652/http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-to-hezbollah-forget-palestinian-prisoners-in-swap-for-idf-soldiers-1.246116}}</ref> '''Amal militia:''' 17 dead '''LCP militia:''' 12 dead '''PFLP-GC militia:''' 2 dead '''[[Iranian Revolutionary Guard|IRGC]]:''' ≈6–9 dead (Lebanese officials' est.)<ref name="nysun1"/><ref name="ynetnews1"/> '''[[Lebanese Armed Forces]] and [[Internal Security Forces]]:''' 43 dead<ref name=DailyStarTimeline /><br><br> '''Lebanese civilians (combatants included) and foreign civilians:'''<br /> Dead:*<br /> 1,191 <small>(Amnesty International)</small><ref name=AI2007>{{cite web|title=Lebanon – Amnesty International Report 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217122530/https://www.amnesty.org/en/region/lebanon/report-2007|archivedate=17 February 2015|deadurl=yes|url=https://www.amnesty.org/en/region/lebanon/report-2007|work=Human Rights in LEBANESE REPUBLIC|publisher=Amnesty International}}</ref> <br /> 1,109 <small>(including 250 Hezbollah fighters)</small><small>(Human Rights Watch)</small><ref name="news.bbc.co.uk">[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/06_09_07_hrwlebanon.pdf Why They Died: Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War], Human Rights Watch, September 2007</ref><ref name="Cambridge University Press">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=BYVlQkSBxn8C&pg=PA171&dq=1,109+lebanon+2006#v=onepage&q&f=false|title=Moral Dilemmas of Modern War: Torture, Assassination, and Blackmail in an Age of Asymmetric Conflict|publisher=Cambridge University Press|accessdate=20 September 2014|isbn=9780521866156|year=2010}}</ref><br /> 1,191 <small>(Lebanese government est.)</small><ref name="Lebanon 2006">[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/21_11_06_amnesty.pdf Israel/Lebanon: Out of all proportion – civilians bear the brunt of the war], Amnesty International, November 2006.</ref><ref name="www2.ohchr.org">{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617180405/http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/specialsession/A.HRC.3.2.pdf|archivedate=17 June 2013|deadurl=yes|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/specialsession/A.HRC.3.2.pdf |title=Implementation of General Assembly Resolution 60/251 of March 2006 entitled "Human Rights Council" |publisher=United Nations Human Rights Council |date=23 November 2006}}</ref><ref name="books.google.co.uk">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=T5bicg3ETnsC&pg=PA241&dq=1,191+lebanon+2006#v=onepage&q&f=false|title=CANADIAN YEARBOOK OF INTERNATIONAL LAW: 2008|accessdate=20 September 2014|isbn=9780774859172|author1=McRae|first1=D.M|last2=De Mestral|first2=A.L.C|date=2010-02-01}}</ref><ref name="Ys0bJwNfF_MC page 69">[https://books.google.com/books?id=Ys0bJwNfF_MC&pg=PA69&dq=1,191+lebanon+2006&hl=en&sa=X&ei=vS-SUYjwBMrR0QXGg4GQDg&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament, And International Security], Oxford University Press, page 69.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=4Dk_AQAAIAAJ&q=1,191+lebanon+2006&dq=1,191+lebanon+2006|title=Yearbook of International Humanitarian Law:Volume 9; Volume 2006|publisher=|accessdate=20 September 2014|isbn=9789067042697|year=2006}}</ref><br>Wounded: <br/>4,409 '''Foreign civilians:'''<br/> 51 dead<ref name="ReferenceC"/><br/>25 wounded '''United Nations:'''<br/>5 dead<br/>12 wounded<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unifil/index.shtml|title=United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL)|publisher=United Nations|date=6 August 2009|accessdate=16 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210081548/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unifil/index.shtml|archivedate=10 December 2010|deadurl=no}}</ref> | notes= &#42;The Lebanese government does not differentiate between civilians and combatants in death toll figures.<ref name="apstats">{{Cite news|title=Lebanon Sees More Than 1,000 War Deaths |work=usti.net |agency=Associated Press |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206055402/http://news.usti.net/home/news/cn/?%2Fworld.mideast.misc%2F1%2Fwed%2Fbq%2FAlebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html |archivedate=6 February 2012 |deadurl=yes |url=http://news.usti.net/home/news/cn/?/world.mideast.misc/1/wed/bq/Alebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html |quote="Israel initially said 800 Hezbollah fighters died but later lowered that estimate to 600." |df= }}</ref><br/>For total casualty figures, see: [[Casualties of the 2006 Lebanon War]] }} {{Campaignbox 2006 Lebanon War}} {{Campaignbox Israel–Lebanon conflict}} [[File:Final day of the war sees Katyusha rockets in Haifa.jpg|thumb|Smoke over [[Haifa]], Israel, after a rocket launched by [[Hezbollah]] hit the city near Bnei-Zion hospital]] '''2006 اسرائیلی لیبنانی لڑائی''' [[اسرائیل]] اتے [[لبنان]] دے وچکار اک فوجی تصادم سی ، مکھ طور تے [[اسرائیل]] اتے [[حزب اللہ]] وچکار لڑیا گیا ۔ ایہہ 12 جولائی 2006 نوں شروع ہویا، 14 اگست، 2006 نوں جنگ بندی ہوئی۔ اسرائیل - لبنان لڑائی 2006 ؛([[انگریزی]] Israel Lebanon War 2006 ) ایہہ لڑائی [[ اسرائیل]] اتے [[ لبنان ]] دے وچکار لڈی گئی سی ۔ لڑائی دے ترنت بعد دوناں دیساں نے اپنے آپ نوں فاتح دسیا سی پر بعد وچ اسرائیلی پکھ نے ہار قبول کر لئی سی ۔ اس لڑائی وچ [[اسرائیل]] نوں [[حزب اللہ]] نے اپنی فوجی گنجائش دا چنگیرے نمائش کردے ہوئے [[اسرائیل]] نوں پہلی وار ہار دا سواد چکھایا سی ۔ اسدے بعد ولوں ہی [[اسرائیل]] [[حزب اللہ]] نوں [[ایران]] دے بعد اپنا سبھتوں بہت دشمن مانتا اے ۔ جدوں کہ [[حزب اللہ]] اج [[مشرق وسطی]] دی سبھتوں مضبوط اتے ناشکشت فوجاں وچوں اک اے ۔ اس لڑائی دے بعد حسن نصراللہ [[مشرق وسطی]] دے ہیرو بنّ گئے سن ۔ ==فوجی اگواہ == 2004 وچ ہوئے فوجیاں دی ادلی - بدلی وچ اپنے دو ساتھیاں نوں نہیں چھڈو جان دے بعد 2006 وچ [[حزب اللہ]] نے 2 اسرائیلی فوجیاں نوں اٹھا لیا اتے استوں بدلے وچ اپنے 3 ساتھیاں نوں رہا کرن دی منگ کیتی ۔ اس منگ نوں [[اسرائیل]] نے اپنی بے عزتی منیا ۔ جسدے بعد [[اسرائیل]] نے لیبنان وچ ہوائی حملے کیتے اتے لیبنان دے خلاف لڑائی چھیڑ دتا اتے رہائشی اتے ہجبلاہ دے ٹھکانیاں اتے ہوائی حملے کیتے ۔ اسرائیلی ہوائی ہملیاں وچ بہت سارے لیبنانی شہری مارے گئے ۔ اسدے بعد ہجبلاہ نے اسرائیلی فوجیاں ، الاکیاں نوں اپنی مسائلاں ولوں نشانہ بنایا جنہاں نوں اسرائیلی ڈپھینس سسٹم ڈٹیکٹ کرن وچ ااہل سی ۔ اس لڑائی دے دوران [[اسرائیل]] ارباں ڈالر خرچ کرن دے بعد وی کوئی سفلتا حاصل نہیں کر سکیا ۔ دنیا دی سبھتوں مضبوط ٹینک کہی جان والی ٹینک نوں نوں ہجبلاہ نے نشٹ کر دتا ۔ اتے 8 ہیلکاپٹروں 20 [[ٹینک]]اں اتے 3 لڑاکو پوتریاں نوں پھوڑ دتا ۔ [[حزب اللہ]] دے کول کوئی جہاز اتادِ نہیں ہون دے کارن اسنوں کسے اکوپمینٹ دا نقصان نہیں ہویا ۔ ==نقصان== لڑائی دے شروع وچ [[اسرائیل]] نے لیبنان وچوں [[حزب اللہ]] نوں ختم کرن لئی 1 جاں 2 دن دا وقت منگیا سی ۔ پر 33 دناں لڑائی وچ ہار دا سامنا کرنا پیا سی ۔ اس دوران لگبھگ 200 ولوں 250 اسرائیلی فوجی ، 20ٹینک ، 8 ہیلیکاپٹر ، 1 پوت ، 3 جہاز ، لگبھگ 550 اسرائیلی شہری اتے 150 ولوں 200 [[حزب اللہ]] لڑاکے ، لگبھگ 600 لیبنانی شہری مارے گئے ۔ اس لڑائی دے بعد ہجبلاہ نویں وچکار مشرقی طاقت دے روپ وچ مشہور ہویا ۔ اس لڑائی وچ ایہہ گل سدھ ہوئی دے لڑائی نوں ہتھیاراں دے زور اتے نہیں سگوں رنپالیسی دے دے زور اتے ہی جتیا جا سکدا اے ۔ اسرائل اتے اس لڑائی دے دوران ہجبلاہ نے تقریباً تن ہزار مسائلاں داغی سی ۔ جسدے کارن [[اسرائیل]] نوں کئی سو عرب ڈالر دا نقصان ہویا سی ۔ جدوں کہ ہجبلاہ دے خلاف کاروائی کرن وچ وی اسدے کئی سو عرب ڈالر دا نقصان ہویا سی ۔ اس لڑائی وچ ہجبلاہ دے دوارے ہائپھا سٹی اتے سبھتوں مضبوط کہی جان والی ٹینکاں نوں مسائلاں ولوں نشانہ بناؤن دے کارن ہجبلاہ نے کافی سرخیاں بٹوری اتے دنیا نوں حیران کیتا سی ۔ ==حوالہ== اس لڑائی وچ ہجبلاہ دے گھٹ فوجیاں دے ہون دے باو جود ملی جت دے بعد ایہہ لڑائی اس گل نوں پھر ولوں سدھ کردا اے کہ صرف زیادہ فوجیاں اتے ہتھیاراں ولوں لڑائی نہیں جتیا جاندا اے سگوں لڑائی جتن لئی اک چنگی رنپالیسی اتے فوجی کشلتا دی لوڑ ہندی اے ۔ اس کارن ایہہ لڑائی ہمیشہ یاد رکھیا جاویگا ۔ اس لڑائی دے بعد ایران دی فوجی کشلتا دا دنیا نوں پتہ لگ گیا ۔ جو ہجبلاہ دی مدد کر رہا سی جدوں کہ امریکہ اتے یوروپ دے دیساں نے [[اسرائیل]] دی مدد کیتی سی ۔ == دیساں دی حمایت== *امریکہ اتے بوہتے یورپی [[اسرائیل]] دے نال سن ۔ *ایران اپنے گھٹک [[حزب اللہ]] دے حمایت وچ سی ۔ === Israeli civilians === {| class="infobox bordered" |- | colspan="colnum" style="text-align:center;"|Israeli civilians killed by Hezbollah rocket attacks, 12 July – 13 August 2006 (black)<br> vs. the ethnic composition at the North of Israel (pink).<ref>[[:commons:File:Israeli civilians killed.svg]]</ref> <timeline> ImageSize = width:400 height:400 PlotArea = width:300 height:300 left:50 bottom:50 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:0 till:25 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:0 BarData= bar:1 text:"Jews" bar:2 bar:3 bar:4 text:"Sunni Muslims" bar:5 bar:6 bar:7 text:"Christians" bar:8 bar:9 bar:10 text:"Druze" bar:11 bar:12 bar:13 text:"Unclassified" bar:14 PlotData= width:15 bar:1 color:black from:0 till:24 bar:2 color:pink from:0 till:24.26 bar:3 bar:4 color:black from:0 till:14 bar:5 color:pink from:0 till:11.42 bar:6 bar:7 color:black from:0 till:4 bar:8 color:pink from:0 till:2.73 bar:9 bar:10 color:black from:0 till:1 bar:11 color:pink from:0 till:2.85 bar:12 bar:13 color:black from:0 till:0 bar:14 color:pink from:0 till:1.73 </timeline> |} == آکو== ==== اسرائیلی آگو==== #اہد اولمرٹ (وزیر اعظم) #آمر پیرینٹس #ڈین ہولٹج #مموضوع کپلنسکائی #ادی ایڈم #الیجر شکیڈِی #امیرکا تے یوروپی دیس ==== لینانی آگو==== #حسن نصر اللہ(جنرل [[حزب اللہ]] ) #ایماد مگھائی نبی بہرِ #خالد ہدادی #احمد جبریل ایران ==حوالے== {{حوالے}} == زریعے == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Cordesman |first=Anthony H. |title=Lessons of the 2006 Israeli–Hezbollah War |author2=George Sullivan |author3=William D. Sullivan |year=2007|publisher=CSIS |location=Washington}} * Cambanis, Thanassis, ''A Privilege to Die: Inside Hezbollah's Legions and Their Endless War Against Israel'', Free Press, New York, 2010 * {{cite book|last1=Harel|first1=Amos|last2=Issacharoff|first2=Avi|title=34 Days: Israel, Hezbollah, and the War in Lebanon|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York|year=2008|ref=citeHI/}} * Human Rights Watch (HRW), [https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/lebanon0907.pdf ''"Why They Died"''], Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War, September 2007 * Human Rights Watch (HRW), [https://www.hrw.org/reports/2007/08/28/civilians-under-assault ''Civilians under Assault''], Hezbollah's Rocket Attacks on Israel in the 2006 War, August 2007 Volume 19, No. 3 * {{cite journal|last1=Kober |first1=Avi |title=The Israel Defense Forces in the Second Lebanon War: Why the Poor Performance?|journal=The Journal of Strategic Studies |volume=31|issue=1|pages=3–40|year=2008|ref=Kober/}} * {{cite book| last=Matthews |first=Matt M. |title=We Were Caught Unprepared: The 2006 Hezbollah-Israeli War |url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/matthewsOP26.pdf |publisher=The Long War Series Occasional Paper 26, U.S. Army Combined Arms Center Combat Studies Institute Press Fort Leavenworth, Kansas |year=2006|ref=Matthews/}} * Rapaport, Amir, "The IDF and the Lessons of the Second Lebanon War", Mideast Security and Policy Studies No. 85, The Begin-Sadat Center for Strategic Studies, Bar-Ilan University, Ramat Gan, 2010 *{{cite web|url=http://go.ynet.co.il/pic/news/vinograd/vinograd.pdf |title=''The final Winograd Commission report'' (Hebrew) |accessdate=4 December 2011 |dead-url=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120830094827/http://go.ynet.co.il/pic/news/vinograd/vinograd.pdf |archivedate=30 August 2012 }} * Lubotzky, Asael, ''[[From the Wilderness and Lebanon]]'', [[Koren Publishers Jerusalem]], 2016 {{refend}} == باہرلے جوڑ == {{Sister project links |wikt=no |q=no |s=no |b=no |v=no}} *[https://www.un.org/press/en/2006/sc8808.doc.htm Security Council Resolution 1701]. [[United Nations]] *[http://www.mfa.gov.il/mfa/mfa-archive/2008/pages/winograd%20committee%20submits%20final%20report%2030-jan-2008.aspx Winograd Committee submits final report]. [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] *[https://www.idf.il/en/minisites/wars-and-operations/second-lebanon-war-2006/ Second Lebanon War]. [[Israel Defense Forces]] *[http://www.aljazeera.com/archive/2006/08/200849141752287545.html Timeline: Lebanon conflict]. [[Aljazeera.com]] *[https://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/07/15/The-2006-Lebanon-War-Hezbollah-s-expensive-victory-ten-years-on.html The 2006 Lebanon War: Hezbollah’s expensive ‘victory’ ten years on]. [[Al Arabiya]] *[http://time.com/4398489/lebanon-war-10-years-later-photos/ 10 Years After the Lebanon War: The Photos That Moved Them Most] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230061026/http://time.com/4398489/lebanon-war-10-years-later-photos/ |date=2018-12-30 }}. ''[[Time (magazine)|Time]]'' *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5257128.stm Middle East crisis: Facts and figures]. [[BBC News]] *[http://www.jewishvirtuallibrary.org/second-lebanon-war Second Lebanon War]. [[Jewish Virtual Library]] {{2006 Lebanon War}} [[گٹھ:لبنان دی تریخ]] [[گٹھ:اسرائیل دی تریخ]] [[گٹھ:لڑائیاں]] cb0p0qpm1t156uum72j6amvavamzvyx 0 78194 707696 699687 2026-06-10T20:26:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707696 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Metro systems of world.png|thumb|میٹرو نظام شہر]] [[تصویر:Pangyo Pangyotekeunobaelli Station 20140104 083117.jpg|thumb|250px|سیول سب وے]] [[تصویر:Vystavochnaya station.jpg|thumb|250px|ماسکو میٹرو]] [[تصویر:Iidabashistationunderground.jpg|thumb|250px|ٹوکیو میٹرو]] [[تصویر:朱辛庄站站台.JPG|thumb|250px|بیجنگ سب وے]] [[تصویر:Xujiahui Station.jpg|thumb|250px| شنگھائی میٹرو]] [[تصویر:NYCSub 7 Vernon Jackson 3.jpg|thumb|250px| نیویارک سٹی سب وے]] [[تصویر:Guangzhou Women and Children's Medical Center Station Site.JPG|thumb|250px| گوانگزو میٹرو.]] [[تصویر:Ligne-14-Chatelet-1.jpg|thumb|250px|پیرس میٹرو]] [[تصویر:Metro chabacano.jpg|thumb|250px|میکسیکو سٹی میٹرو]] [[تصویر:MTR Hong Kong station Causeway Bay.JPG|thumb|250px|ہانگ کانگ ماس ٹرانزٹ ریلوے]] [[تصویر:Green.park.underground.arp.750pix.jpg|thumb|250px|لندن انڈر گراونڈ]] [[تصویر:Kuala Lumpur Sentral station (Kelana Jaya Line), Kuala Lumpur.jpg|thumb|250px|ریپڈ دے ایل ریل]] [[تصویر:Metro Dubai 003.jpg|thumb|250px|دبئی میٹرو]] [[تصویر:Metrostationinside.jpg|thumb|250px|دلی میٹرو]] [[تصویر:Metro-1-l.jpg|thumb|250px|قاہرہ میٹرو]] یہ '''میٹرو نظام بلحاظ سالانہ مسافر سوار''' اے {| class="wikitable sortable" |- ! !نظام !سوار !سال !ملاحظات |- ||{{flagicon|South Korea}} ||سیول میٹروپولیٹن سب وے ||2.518 بلین ||2011 ||<ref group=Note name=seoul /> |- ||{{flagicon|Russia}} ||ماسکو میٹرو ||2.39 بلین ||2011 ||<ref>{{cite web |url=http://geography.about.com/od/urbaneconomicgeography/a/Busiest-Subways.htm |title=Busiest Subways The World's Busiest Subway Systems in Major Cities |date= |accessdate=2012-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085249/http://geography.about.com/od/urbaneconomicgeography/a/Busiest-Subways.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Japan}} ||ٹوکیو میٹرو ||2.27 بلین ||[[مالی سال]] 2011 ||<ref>[http://www.tokyometro.jp/en/corporate/enterprise/transportation/conditions/index.html Tokyo Metro: Business Situation]</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|PRC}} ||بیجنگ سب وے ||2.18 بلین ||2011 ||<ref>{{cite web|url=http://beijing.qianlong.com/3825/2012/01/12/2502@7640963.htm|title=北京公交出行再增两个百分点|date=2012-02-10|accessdate=2012-01-29|publisher=Qianlong|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085212/http://beijing.qianlong.com/3825/2012/01/12/2502@7640963.htm|archivedate=2018-12-26|dead-url=yes}}</ref> |- ||{{flagicon|PRC}} ||شنگھائی میٹرو ||2.101 بلین ||2011 ||<ref>{{cite web|url=http://www.stats-sh.gov.cn/sjfb/201202/239488.html|title=2011年上海市国民经济和社会发展统计公报|date=2012-02-23|accessdate=2012-02-24|publisher=Shanghai Bureau of Statistics and Shanghai Survey Corps, National Bureau of Statistics of China|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085129/http://www.stats-sh.gov.cn/sjfb/201202/239488.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> |- ||{{flagicon|USA}} ||نیویارک سٹی سب وے ||1.644 بلین ||2011 ||<ref>[http://www.mta.info/nyct/facts/ridership/index.htm#atGlance_s "Subway Ridership at a Glance"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722061759/http://www.mta.info/nyct/facts/ridership/index.htm#atGlance_s |date=2010-07-22 }} New York City Transit</ref><ref group=Note name=nyc /> |- ||{{flagicon|PRC}} ||گوانگزو میٹرو (بشمول ایف میٹرو) ||1.64 بلین ||2011 ||<ref name="2011ridership">{{cite news |url=http://www.gzcsxxw.com/article/article_2803.html |title={{lang|zh-cn|2011广州地铁运客16.4亿人次 行车里程达19308万车公里}} |trans_title=Guangzhou Metro 2011 ridership tops 1.64 بلین |publisher=''Guangzhou Metro Daily'' |date=2012-01-18 |language=Chinese |accessdate=2012-01-24 |archivedate=2013-12-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215071553/http://www.gzcsxxw.com/article/article_2803.html }}</ref> |- ||{{flagicon|France}} ||پیرس میٹرو ||1.524 بلین ||2011 ||<ref>{{cite web |url=http://www.stif.info/IMG/pdf/RA_2011_BD.pdf |title=STIF, 2011 Rapport d’activité |format=PDF |page=11 |date= |accessdate=2013-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085125/https://www.iledefrance-mobilites.fr/IMG/pdf/RA_2011_BD.pdf |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=paris /> |- ||{{flagicon|Mexico}} ||میکسیکو سٹی میٹرو ||1.487 بلین ||2011 ||<ref>{{cite web |url=http://www.metro.df.gob.mx/operacion/compaflu.html |title=Afluencia de estación por línea, cifras de operación, parque vehicular, modelos de los trenes |publisher=Metro.df.gob.mx |date= |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085159/http://www.metro.df.gob.mx/operacion/compaflu.html%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Hong Kong}} ||ہانگ کانگ ماس ٹرانزٹ ریلوے ||1.482 بلین ||2011 ||<ref>[http://www.mtr.com.hk/eng/investrelation/patronage.php] Summation of Monthly Total of ridership of MTR Lines, Airport Express and Cross-boundary services from Jan 2011 to Dec 2011. Retrieved on 2012-03-17.</ref><ref group=Note name=hongkong /> |- ||{{flagicon|Japan}} ||یا ما نوٹ لائن، ٹوکیو ||1.345 بلین ||[[مالی سال]] 2011 ||<ref name=tm /><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|UK}} ||لندن انڈر گراونڈ ||1.171 بلین ||[[مالی سال]] 2011 ||<ref>{{cite news|url=http://www.tfl.gov.uk/corporate/modesoftransport/londonunderground/1608.aspx|title=Key Facts|publisher=Transport for London|accessdate=2010-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085235/https://tfl.gov.uk/corporate/modesoftransport/londonunderground/1608.aspx|archivedate=2018-12-26}}</ref><ref group=Note name=london /> |- ||{{flagicon|Egypt}} ||قاہرہ میٹرو ||837 ملین ||2010/2011 ||<ref>{{cite web |url=http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx |title=Cairo Metro Statistics |accessdate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085058/http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Japan}} ||اوساکا میونسپل سب وے ||836 ملین ||[[مالی سال]] 2010 ||<ref>[http://www.kotsu.city.osaka.jp/jigyougaiyou/jigyou/yosan_kessan.html Osaka Municipal Transportation Bureau: 2010 overview]</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|Japan}} ||ٹوئی سب وے ||832 ملین ||[[مالی سال]] 2011 ||<ref name=tm>[http://www.train-media.net/report/1210/etc.pdf TRAIN-MEDIA.NET: 各 社 輸 送 人 員 一 覧 表]</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|Brazil}} ||ساؤ پالو میٹرو ||811.7 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.metro.sp.gov.br/metro/numeros-pesquisa/demanda.aspx Demanda | Portal da Transparência<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Singapore}} ||سنگاپور ماس ریپڈ ٹرانزٹ ||794.2 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/reference/yos12/statsT-transport.pdf |title=Statistics Singapore (Transport and Communications) |publisher=Department of Statistics, Singapore |date= |format=PDF |accessdate=2012-12-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113155738/http://www.singstat.gov.sg/pubn/reference/yos12/statsT-transport.pdf |archivedate=2012-11-13 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Russia}} ||سینٹ پیٹرز برگ میٹرو ||786 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web|url=http://petrostat.gks.ru/digital/region3/DocLib/02pass_g.htm|title=Петростат благодарит за предоставление информации|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085100/http://petrostat.gks.ru/digital/region3/DocLib/02pass_g.htm|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-10-04|dead-url=yes}}</ref> |- ||{{flagicon|PRC}} ||شینزین میٹرو ||781 ملین ||2012 ||<ref>(Chinese) [http://news.sina.com.cn/o/2013-01-10/043925998745.shtml 深圳地铁客流量 去年猛增近七成. Retrieved on 2013-01-10.]</ref> |- ||{{flagicon|ROC}} ||تائی پے میٹرو ||651.9 ملین ||2012 ||<ref>{{cite web|url=http://english.trtc.com.tw/ct.asp?xItem=1056489&ctNode=11767&mp=122032|title=Statistics: Ridership Counts|publisher=Taipei Rapid Transit Corporation|accessdate=2013-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085220/http://english.metro.taipei/ct.asp?xItem=1056489&ctNode=11767&mp=122032|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> |- ||{{flagicon|Chile}} ||سینٹیاگو میٹرو ||639.9 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web|url=http://www.metrosantiago.cl/files/documentos/memoria2011/memoria.pdf |title=Metro de Santiago 2011 Annual Report |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-24}}</ref> |- ||{{flagicon|Spain}} ||میڈرڈ میٹرو ||634.6 ملین ||2011 ||<ref name="ine.es">{{cite web |url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=/t10/e163&file=inebase&L= |title=Spanish Statistics National Institute INE |publisher=Ine.es |date= |accessdate=2012-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085217/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=/t10/e163&file=inebase&L=%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Italy}} ||میلان میٹرو ||584 ملین ||2008 ||<ref name=micro>{{cite web |url=http://www.milanofree.it/milano/trasporti/rete_metropolitana_milanese.html |title=Rete metropolitana milanese - |date=2012-07-25 |accessdate=2012-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085306/https://www.milanofree.it/milano/trasporti/rete_metropolitana_milanese.html |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Czech Republic}} ||پراگ میٹرو ||578.5 ملین ||2010 ||<ref>{{cite book |url=http://www.tsk-praha.cz/rocenka/udi-rocenka-2010-cz.pdf |title=Ročenka dopravy Praha 2010 |format=PDF |date=2011-04-11 |accessdate=2011-08-03 |page=21 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20120321182940/http://www.tsk-praha.cz/rocenka/udi-rocenka-2010-cz.pdf |archivedate=2012-03-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321182940/http://www.tsk-praha.cz/rocenka/udi-rocenka-2010-cz.pdf |date=2012-03-21 }}</ref> |- ||{{flagicon|Austria}} ||ویانا او بان ||534.4 ملین ||2010 ||<ref>{{cite web|url=http://www.wienerlinien.at/media/files/2011/wl_jahresbericht_2010_51536.pdf|title=Wiener Linien|publisher=Jahresbericht2010.wienerlinien.at|date=|accessdate=2011-05-13|page=2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725072715/http://www.wienerlinien.at/media/files/2011/wl_jahresbericht_2010_51536.pdf|archivedate=2011-07-25|dead-url=yes}}</ref> |- ||{{flagicon|Ukraine}} ||کیف میٹرو ||519 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://gorstat.kiev.ua/p.php3?c=2257&lang=1 |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515081613/http://gorstat.kiev.ua/p.php3?c=2257&lang=1 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Germany}} ||برلن او بان ||505.2 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.bvg.de/index.php/de/binaries/asset/download/1061261/file/1-1 Fahrinfo – BVG.de<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Venezuela}} ||کراکس میٹرو ||484.6 ملین ||2009 ||<ref>{{Cite web |title=Sistema Metro – Histoorico Pasajeros Transportados |url=http://www.metrodecaracas.com.ve/empresa/metrocifras/sistmet_pashist.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730103040/http://www.metrodecaracas.com.ve/empresa/metrocifras/sistmet_pashist.html |dead-url=yes }}</ref><ref group=Note name=delhi /> |- ||{{flagicon|Iran}} ||[[تہران میٹرو]] ||480.1 ملین ||2010/2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://metro.tehran.ir/Portals/0/5.pdf |access-date=2019-10-04 |archive-date=2012-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813012237/http://metro.tehran.ir/Portals/0/5.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref group=Note name=delhi /> |- ||{{flagicon|India}} ||دلی میٹرو ||459.5 ملین ||2010/2011 ||<ref>{{cite web|url=http://www.delhimetrorail.com/OtherDocuments/annual_report_2010-11_english.pdf|title=Annual Report 2010–2011|accessdate=2011-12-28}}.</ref><ref group=Note name=delhi /> |- ||{{flagicon|Spain}} ||بارسلونا میٹرو || 434.6 ملین || 2011 || <ref name="xifres2011">{{cite web |url=http://www.atm.cat/web/ca/veure.php?pdf=ca/_dir_transmet/xifres2011&h=770 |title=TransMet Xifres 2011 |author= |date= |work= |publisher=Autoritat del Transport Metropolità |accessdate=15 June 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085052/https://www.atm.cat/web/ca/zonificacio.php?pdf=ca/_dir_transmet/xifres2011&h=770%2520 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=yes }}</ref><ref name="MemoriaAnual_2010">{{cite web |url=http://www.fgc.es/downloads/continguts_corporatius/informes_anuals/MemoriaAnual_2010_cat.pdf |title=Transports Metropolitans de Barcelona |publisher=Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya |accessdate=5 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085147/https://www.fgc.cat/ |archivedate=26 December 2018 |dead-url=yes }}</ref><ref group=Note name=barcelona /> |- ||{{flagicon|Japan}} ||ناگویا میونسپل سب وے ||427.5 ملین ||2008 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Nagoya |title=Nagoya – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date=2010-09-05 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085038/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Nagoya%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|Greece}} ||ایتھنز میٹرو ||407 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.ametro.gr/page/default.asp?la=2&id=5 Αττικο Μετρο Α.Ε<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Brazil}} ||ریو ڈی جینرو میٹرو ||401.5 ملین || 2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.metrorio.com.br/imagens/rel_invest/MetroRioDemonstracoesFinaneiras2011.pdf |access-date=2013-01-27 |archive-date=2013-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127020612/http://www.metrorio.com.br/imagens/rel_invest/MetroRioDemonstracoesFinaneiras2011.pdf |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Germany}} ||میونخ او بان ||360 ملین ||2010 ||<ref>{{Cite web |title=Pressemeldung der MVG vom 27. مئی 2011 |url=http://www.mvg-mobil.de/presse/2011-05-27_mvg-pressemeldung.pdf |access-date=2019-10-04 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929002329/http://www.mvg-mobil.de/presse/2011-05-27_mvg-pressemeldung.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|PRC}} ||نانجنگ میٹرو ||343.7 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web |url=http://www.ditiezu.com/thread-213864-1-1.html |title=Ditiezu Archive » 2011年南京地铁客流量34370.10万人次 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106153140/http://www.ditiezu.com/thread-213864-1-1.html%20 |archivedate=2019-01-06 |access-date=2019-10-04 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Italy}} ||روم میٹرو || 331 ملین ||2008 ||<ref>{{cite web|url=http://www.atac.roma.it |title=ATAC S.p.A. &#124; Azienda per la mobilità |publisher=Atac.roma.it |date= |accessdate=2010-10-14}}</ref> |- ||{{flagicon|Argentina}} ||بیونس آئرس سب وے ||328.5 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.cronista.com/negocios/El-paro-del-subte-disparo-hasta-20-la-recaudacion-de-los-garages-del-centro-porteo-20120814-0013.html El paro del subte disparó hasta 20% la recaudación de los garages del centro porteño | El Cronista<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- |{{flagicon|Canada}} ||ٹورنٹو سب وے ||321.6 ملین ||2011 ||<ref name=apta10>Dawson, Christie. [http://www.apta.com/resources/statistics/Documents/Ridership/2011-q4-ridership-APTA.pdf Public Transportation Ridership Report. Fourth Quarter 2011]. American Public Transportation Association.</ref><ref name=aptaref>All [[American Public Transportation Association]] (APTA) figures are derived from unlinked transit passenger trips (i.e. a transfer between two lines counts as two passenger trips, transferring twice counts as three trips, etc.).</ref> |- ||{{flagicon|South Korea}} ||بسان سب وے ||320.35 ملین ||2012 ||<ref>[http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=102&oid=001&aid=0006008407 부산-김해경전철 승객 증가세…작년 대비 11.4%↑ : 네이버 뉴스<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.humetro.busan.kr/program/board/main/view.php?id=newsdata&num=7144&c=6&action=&field=&adminfield=&s_name=&category=&stype=&view=&page_now=&page= 부산교통공사<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Sweden}} ||سٹاکہوم میٹرو ||310 ملین ||2010 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://sl.se/PageFiles/838/SL_AnnualReport_2010.pdf |access-date=2012-03-13 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313090647/http://sl.se/PageFiles/838/SL_AnnualReport_2010.pdf |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Canada}} ||مونٹریال میٹرو ||308.7 ملین ||2011 ||<ref name="apta10" /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|Hungary}} ||بڈاپسٹ میٹرو || 301.6 ملین || 2010 || <ref>[http://www.bkv.hu/ftp/annual_report/annualreport2010.pdf BKV Annual Report 2010 page 33] 273 263 (Metro) + 28 293 (Millenium Underground)</ref> |- ||{{flagicon|Belarus}} ||منسک میٹرو ||273.6 ملین ||2010 ||<ref>{{Cite web |title=новости<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/transport4_pass.php |access-date=2011-05-30 |archive-date=2011-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110530123947/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/transport4_pass.php |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|France}} ||لیون میٹرو ||257 ملین ||2009 ||<ref>[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.sytral.fr/183.0.html&title=Le%20réseau%20métro Wikiwix's cache<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Ukraine}} ||خاركيف میٹرو ||250.1 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://uprstat.kharkov.ukrtel.net/ua/stat/stat_inf/transport/tab2.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205011137/http://uprstat.kharkov.ukrtel.net/ua/stat/stat_inf/transport/tab2.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|PRC}} ||چونگ کینگ ریل ٹرانزٹ ||~250 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://english.cqnews.net/html/2012-06/06/content_16357160.htm |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205736/http://english.cqnews.net/html/2012-06/06/content_16357160.htm |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|USA}} ||شکاگو 'ایل' ||222 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web|url=http://www.transitchicago.com/asset.aspx?AssetId=5875 |title=CTA 2011 Annual Ridership Report |publisher=Transitchicago.com |date= |accessdate=2012-04-25}}</ref> |- ||{{flagicon|Philippines}}||منیلا لائٹ ریل ٹرانزٹ سسٹم ||220.8 ملین ||2011 ||<ref>http://www.lrta.gov.ph/kpi_line1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901233922/http://www.lrta.gov.ph/kpi_line1.htm |date=2012-09-01 }}, http://www.lrta.gov.ph/line2_kpi.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317085604/http://www.lrta.gov.ph/line2_kpi.htm |date=2009-03-17 }}</ref> |- ||{{flagicon|USA}} ||واشنگٹن میٹرو ||217 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web|url=http://www.wmata.com/about_metro/docs/metrofacts.pdf|title=Metro Facts|publisher=Washington Metropolitan Area Transit Authority|accessdate=2011-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085253/https://www.wmata.com/about_metro/docs/metrofacts.pdf|archivedate=2018-12-26|dead-url=yes}}</ref> |- ||{{flagicon|Japan}} ||ساپپورو میونسپل سب وے ||210 ملین ||2006 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Sapporo |title=Sapporo – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date=2010-09-05 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085014/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Sapporo%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|Germany}} ||ہیمبرگ اوبان ||205.9 ملین ||2010||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hochbahn.de/wps/portal/de/home/hochbahn/unternehmen/die_hochbahn/unternehmen_auf_einen_blick?WCM_PORTLET=PC_7_QI5C5I930GON002FVCDEUT00Q4000000_WCM&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/de/home/hochbahn/unternehmen/die_hochbahn/unternehmen_auf_einen_blick |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512192140/http://www.hochbahn.de/wps/portal/de/home/hochbahn/unternehmen/die_hochbahn/unternehmen_auf_einen_blick?WCM_PORTLET=PC_7_QI5C5I930GON002FVCDEUT00Q4000000_WCM&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/de/home/hochbahn/unternehmen/die_hochbahn/unternehmen_auf_einen_blick |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Portugal}} ||لزبن میٹرو ||182.8 ملین ||2010 ||<ref>[http://www.metrolisboa.pt/wp-content/uploads/Relatório-e-Contas-20101.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101142429/http://www.metrolisboa.pt/wp-content/uploads/Relat%C3%B3rio-e-Contas-20101.pdf |date=2013-11-01 }} p. 4</ref> |- ||{{flagicon|Azerbaijan}} ||باکو میٹرو ||182.6 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/transport/en/index.shtml]</ref> |- ||{{flagicon|Romania}} ||بخارسٹ میٹرو ||177 ملین ||2010 ||<ref>http://www.evz.ro/detalii/stiri/aproape-500000-de-oameni-merg-zilnic-cu-metroul-din-bucuresti-926465.html</ref> |- ||{{flagicon|Thailand}} ||بنکاک سکائی ٹرین ||176 ملین ||مالی سال 2011 ||<ref>[http://www.btsgroup.co.th/en/investor.php Annual Report of 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514100251/http://www.btsgroup.co.th/en/investor.php |date=2013-05-14 }} annual report of fiscal year 2011 (mar 2012), p.31</ref> |- ||{{flagicon|India}} ||کولکتہ میٹرو ||173 ملین ||2009 ||<ref>{{cite web |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/kolkata-metro-expands.html |title=Kolkata metro expands |publisher=Railway Gazette |date=2009-09-10 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085209/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/kolkata-metro-expands.html%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Colombia}} ||میڈلین میٹرو (بشمول میٹرو کیبل)||169.9 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.metrodemedellin.gov.co/informe2011/index.php?option=com_content&view=featured&Itemid=268 |access-date=2019-10-04 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312061031/https://www.metrodemedellin.gov.co/informe2011/index.php?option=com_content&view=featured&Itemid=268 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Japan}} ||یوکوہاما میونسپل سب وے ||164 ملین ||2007 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Yokohama |title=Yokohama – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date=2010-09-05 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085248/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Yokohama%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|USA}} ||میسا چوسٹس بے نقل و حمل اتھارٹی، [[بوسٹن]] ||160.5 ملین ||2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|Belgium}} ||برسلز میٹرو ||151 ملین ||2010 ||<ref name="mic-ro.com">{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/table.html |title=World Metro Database – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date=2010-10-03 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085216/http://mic-ro.com/metro/table.html%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Malaysia}} ||ریپڈ دے ایل لائٹ ریل ٹرانزٹ، [[کوالالمپور]] ||146.4 ملین ||2011 ||<ref>http://www.mot.gov.my/en/Statistics/Rails/QUARTER%20IV%202011/Table%202.9.pdf</ref><ref group=Note name=KL /> |- ||{{flagicon|Georgia}} ||تبلیسی میٹرو ||141.2 ملین ||2010 ||<ref>{{Cite web |title=Tbilisi Metro Track Map<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_tbilisi.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004115752/http://www.mrl.ucsb.edu/%7Eyopopov/rrt/trackmaps/tm_tbilisi.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Poland}} ||وارسا میٹرو ||140.4 ملین ||2010 ||<ref>[http://www.metro.waw.pl/pliki/aktualnosci/2012/RaportRoczny2011.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310081513/http://www.metro.waw.pl/pliki/aktualnosci/2012/RaportRoczny2011.pdf |date=2013-03-10 }} Annual Report 2011 (Raport roczny 2011), in Polish & English, p. 5 (8+9) (str. 5 (8+9))</ref> |- ||{{flagicon|Turkey}} ||استنبول میٹرو ||140.1 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.istanbul-ulasim.com.tr/hakkımızda/yolcu-istatistikleri.aspx Metro İstanbul<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Italy}} ||نیپلز میٹرو ||139 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Official data – Line1/6/Funicular |url=http://www.metro.na.it/metro/images/stories/PDF/politica_qualita/carta%20mobilita_2011_web%201.pdf |access-date=2013-11-01 |archive-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101030415/http://www.metro.na.it/metro/images/stories/PDF/politica_qualita/carta%20mobilita_2011_web%201.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Official data – Line 2 |url=http://www.trenitalia.com/cms/v/index.jsp?vgnextoid=51740a77228ba110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |access-date=2019-10-04 |archive-date=2011-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111211003734/http://www.trenitalia.com/cms/v/index.jsp?vgnextoid=51740a77228ba110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Official data Line 3/4 |url=http://www.vesuviana.it/web/files/CM11_web.pdf |access-date=2011-10-05 |archive-date=2011-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005103608/http://www.vesuviana.it/web/files/CM11_web.pdf |dead-url=no }}</ref><ref>{{Cite web |title=Official data – Line 5/Cumana |url=http://www.sepsa.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/67 |access-date=2019-10-04 |archive-date=2012-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509103235/http://www.sepsa.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/67 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.mcne.it/pdf/carta_della_mobilita.pdf Official data Rainbow Line]</ref> |- ||{{flagicon|Mexico}} ||مانٹیری میٹرو ||136.6 ملین ||2009 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://dgcnesyp.inegi.gob.mx/cgi-win/bdieintsi.exe/NIVG100368#ARBOL |access-date=2019-10-04 |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104173759/http://dgcnesyp.inegi.gob.mx/cgi-win/bdieintsi.exe/NIVG100368#ARBOL |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|South Korea}} ||ڈایگو میٹرو ||126.5 ملین ||2012 ||<ref>http://www.dtro.or.kr/open_content/ko/notice/library/subway/?tag=view&regThid=100&page=1&total=69&keyfield=&keyword=</ref> |- ||{{flagicon|Japan}} ||کیوٹو میونسپل سب وے ||125.5 ملین ||2008 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Kyoto |title=Kyoto – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date= |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085102/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Kyoto%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|USA}} ||بے ایریا ریپڈ ٹرانزٹ، [[سان فرانسسکو]] ||124.5 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.bart.gov/docs/مالی سال11_Average_Weekday_Exits.pdf]</ref><ref>http://www.bart.gov/docs/quarterly_exits/BART_Ridership_مالی سال73_مالی سال12.xlsx</ref> |- ||{{flagicon|Japan}} ||فوکوکا سٹی سب وے ||124.1 ملین ||2007 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Fukuoka |title=Fukuoka – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date=2010-09-05 |accessdate=2012-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085127/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Fukuoka%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|Japan}} ||کوبے میونسپل سب وے ||121 ملین ||2008 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Kobe |title=Kobe – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date=2010-09-05 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085049/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Kobe%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|Canada}} ||سکائی ٹرین (وینکوور) ||119.6 ملین ||2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|Germany}} ||نیورمبرگ اوبان ||117.9 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.vgn.de/ib/site/documents/media/b9f8c130-aed5-54ba-c6bc-01c404054985.pdf/VGN_Statistik11.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314213559/http://www.vgn.de/ib/site/documents/media/b9f8c130-aed5-54ba-c6bc-01c404054985.pdf/VGN_Statistik11.pdf |date=2013-03-14 }} p. 15</ref> |- ||{{flagicon|Germany}} ||فرینکفرٹ اوبان ||117.5 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.vgf-ffm.de/fileadmin/data_archive/Downloads/VGF_Zahlenspiegel2012.pdf |access-date=2019-10-04 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311154813/https://www.vgf-ffm.de/fileadmin/data_archive/Downloads/VGF_Zahlenspiegel2012.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Turkey}} ||انقرہ میٹرو ||113.2 ملین ||2007 ||<ref>[http://www.abgs.gov.tr/en/NPAA/up_files/pdf/IV-14_eng_.pdf]{{dead link|date=October 2010}}</ref> |- ||{{flagicon|United Arab Emirates}} ||دبئی میٹرو ||109.491 ملین ||2012 ||<ref>{{cite web |url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/dubai-public-transport-logs-1m-daily-average-1.1134568 |title=Dubai Metro contributes to 2010 ridership statistics of 332&nbsp;m passengers |publisher=Gulf News |date=2013-01-19 |accessdate=2013-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085028/https://gulfnews.com/news/gulf/uae/dubai-public-transport-logs-1m-daily-average-1.1134568%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Netherlands}} ||ایمسٹرڈیم میٹرو ||107.7 ملین ||2009 ||<ref>http://www.gvb.nl/overgvb/feiten-en-cijfers/Pages/vervoer-in-cijfers.aspx</ref> |- ||{{flagicon|France}} ||ٹولوس میٹرو ||102.6 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.toulouse-metropole.fr/collectivite/en-chiffres Toulouse Métropole en chiffres – Toulouse Métropole<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|France}} ||للی میٹرو ||95.8 ملین ||2009 ||<ref>{{cite web |url=http://www.lavoixdunord.fr/actualite/L_info_en_continu/Metropole_Lilloise/2010/01/08/article_lille-l-utilisation-des-transports-en-co.shtml |title=Lille : l'utilisation des transports en commun a augmenté de 46% depuis 2001 – Metropole Lilloise - - La Voix du Nord |publisher=Lavoixdunord.fr |date= |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085205/http://www.lavoixdunord.fr/ |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|USA}} ||جنوب مشرقی پنسلوانیا نقل و حمل اتھارٹی، [[فلاڈیلفیا]] ||94.7 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.septa.org/reports/pdf/opfacts.pdf |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017082847/http://www.septa.org/reports/pdf/opfacts.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref group=Note name=SEPTA /> |- ||{{flagicon|Spain}} ||بلباو میٹرو ||89.6 ملین ||2011 ||<ref name="ine.es" /> |- ||{{flagicon|South Korea}} ||انچیان سب وے || 89.35 ملین ||2012 ||<ref>[http://media.daum.net/politics/administration/newsview?newsid=20121227145608413 인천교통공사, 올해 수송 인원 1억명 돌파 | Daum 뉴스<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|UK}} ||ڈاکلینڈز لائٹ ریلوے، [[لندن]]||86.1 ملین ||مالی سال 2011||<ref name=government>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.gov.uk/government/publications/light-rail-and-tram-statistics-2011-12 |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729005656/https://www.gov.uk/government/publications/light-rail-and-tram-statistics-2011-12 |dead-url=yes }}</ref> |- <!-- broken link and don't put up stats that include ridership from other non rapid transit modes --> <!-- ||{{flagicon|Brazil}} ||[[Recife Metro]]<br />(including diesel train line) ||76.65 ملین ||2010 ||<ref>[http://www2.cbtumetrorec.gov.br/caracteristicas.php]</ref>--> |- ||{{flagicon|USA}} ||پورٹ اتھارٹی ٹرانس ہڈسن، نیو جرسی-[[نیویارک شہر]] ||76.5 ملین ||2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|Norway}} ||اوسلو میٹرو ||76 ملین ||2010 ||<ref>[https://web.archive.org/web/20140112154911/http://www.ruter.no/Documents/Rapporter-dokumenter/%C3%85rsrapporter/arsrapport_2010.pdf Årsrapport 2010], [[Ruter]]</ref> |- ||{{flagicon|Russia}} ||برسک میٹرو ||75.6 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Novosibirsk Metro Track Map<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_novosibirsk.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729081228/http://www.mrl.ucsb.edu/%7Eyopopov/rrt/trackmaps/tm_novosibirsk.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Mexico}} ||گواڈلہارا لائیٹ ریل نظام، [[گواڈلہارا]] ||75.4 ملین ||2009 ||<ref>{{Cite web |title=SITEUR {{!}} Sistema de Tren Eléctrico Urbano<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.siteur.gob.mx/index.php |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208012316/http://www.siteur.gob.mx/index.php |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|USA}} ||میٹروپولیٹن اٹلانٹا ریپڈ ٹرانزٹ اتھارٹی، [[اٹلانٹا]] ||74.2 ملین ||2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|PRC}} ||ووہان میٹرو ||73 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web |url=http://cjmp.cnhan.com/whcb/html/2011-10/26/content_4910749.htm |title=轻轨高峰发车间隔缩短半分钟 |publisher=Cjmp.cnhan.com |date=2011-10-26 |accessdate=2012-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085150/http://cjmp.cnhan.com/whcb/html/2011-10/26/content_4910749.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Japan}} ||رنکائی لائن، ٹوکیو ||72 ملین ||مالی سال 2011 ||<ref>[http://www.twr.co.jp/enterprise/gaiyou_h23_final_outline.pdf 東京臨海高速鉄道㈱: 平成２３年度決算の概要]</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|Thailand}} ||بنکاک میٹرو ||69.1 ملین ||2011 ||<ref>[http://bmcl.listedcompany.com/misc/ar/20120316-BMCL-AR2011-EN-03.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512194053/http://bmcl.listedcompany.com/misc/ar/20120316-BMCL-AR2011-EN-03.pdf |date=2013-05-12 }} Bangkok Metro Public Corporation Annual Report 2011, p.16 (18)</ref> |- ||{{flagicon|France}} ||مارسیل میٹرو ||74.5 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.rtm.fr/nous-connaitre/tout-savoir-sur-lentreprise/fiche-didentite/fiche-d’identite-de-l’entreprise Fiche d’identité de l’entreprise | RTM, Régie des Transports Métropolitains : Métro, Tramway , Bus<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Uzbekistan}}||تاشقند میٹرو ||65.2 ملین ||2010 ||<ref>{{Cite web |title=Toshkent Metro Track Map<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_toshkent.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2014-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220164219/http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_toshkent.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Bulgaria}} ||صوفیہ میٹرو ||~65 ملین ||2009 ||<ref>{{cite web |author=Alex Bivol |url=http://sofiaecho.com/2009/05/15/719189_metro-interrupted |title=Metro interrupted – Business |publisher=The Sofia Echo |date=2009-05-15 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085233/https://www.capital.bg/kquarterly/issue7/ |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref>{{cite web |author=V Prudnikov |url=http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_sofia.html |title=Sofia Metro Track Map |publisher=trackmap.ru |date=2010-06 |accessdate=2010-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085222/http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_sofia.html%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Spain}} ||والاں سیا میٹرو ||64.9 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fgv.es/wordpress/?page_id=196 |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130713161217/http://www.fgv.es/wordpress/?page_id=196 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Netherlands}}||راٹرڈیم میٹرو ||64.8 ملین ||2009 ||<ref>{{cite web|url=http://www.ret.nl/over-ret/wat-doet-de-ret.aspx?sc_lang=en |title=RET – What RET does |publisher=Ret.nl |date= |accessdate=2010-10-14}}</ref> |- ||{{flagicon|PRC}} ||تیآنجن سب وے (تیآنجن میٹرو تے بنہائی ماس ٹرانزٹ) ||64.3 ملین ||2010 ||<ref>{{cite web|url=http://tjdt.8684.cn/intro|title=Ridership|accessdate=2012-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085258/https://tjdt.8684.cn/intro|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> |- ||{{flagicon|Turkey}} ||ازمیر میٹرو ||62.6 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web |url=http://www.rayturk.net/izmir-metrosu-gunde-172-000-yolcu-tasiyor/ |title=Izmir |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085201/http://www.rayturk.net/izmir-metrosu-gunde-172-000-yolcu-tasiyor/%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2019-10-04 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Brazil}} ||پورٹو الیگری میٹر ||62 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.trensurb.gov.br/paginas/paginas_detalhe.php?codigo_sitemap=40 A Linha Férrea – Trensurb – Empresa de Trens Urbanos de Porto Alegre S.A<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405033526/http://www.trensurb.gov.br/paginas/paginas_detalhe.php?codigo_sitemap=40 |date=2022-04-05 }}</ref> |- ||{{flagicon|Japan}} ||[[سیندائی]] سب وے ||58 ملین ||2008 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Sendai |title=Sendai – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date=2010-09-05 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085039/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Sendai%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|Finland}} ||ہیلسنکی میٹرو ||58 ملین ||2008 ||<ref>{{cite web |url=http://www.hel.fi/hki/hkl/en/HKL+Metro |title=Helsinki City Transport |publisher=Hel.fi |date= |accessdate=2011-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085200/http://www.hel.fi/hki/hkl/en/HKL+Metro%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Brazil}} ||بیلو ہوریزوندے میٹرو ||57.4 ملین ||2012 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cbtu.gov.br/noticias/destaques/2013/mes01/080113c/080113c.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110214024/http://www.cbtu.gov.br/noticias/destaques/2013/mes01/080113c/080113c.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Brazil}} ||براسیلیا میٹرو ||54.75 ملین ||2009 ||<ref>http://www.metro.df.gov.br/sobre-o-metro/memoria.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925131035/http://www.metro.df.gov.br/sobre-o-metro/memoria.html |date=2013-09-25 }}</ref> |- ||{{flagicon|Denmark}} ||کوپن ہیگن میٹرو ||54.3 ملین ||2011 ||<ref>http://politiken.dk/indland/ECE1515948/koebenhavnerne-stroemmer-ned-i-metroen/</ref> |- ||{{flagicon|ROC}} ||کاوسییانگ ماس ریپڈ ٹرانزٹ ||52.1 ملین ||2012 ||<ref>{{cite web|url=http://www.krtco.com.tw/about_us/about_us-6.aspx|title=統計資料|publisher=Kaohsiung Rapid Transit Corporation|accessdate=2012-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085025/http://www.krtco.com.tw/about_us/about_us-6.aspx|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> |- ||{{flagicon|France}} ||ریننیس میٹرو ||47.45 ملین ||2011 ||<ref>http://www.ouest-france.fr/actu/actuLocale_-10-ans-deja-Le-metro-c-etait-l-affaire-de-tous-_-2055282----35238-aud_actu.Htm</ref> |- ||{{flagicon|USA}} ||لاس اینجلس کاؤنٹی میٹرو ریل ||47 ملین ||2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|Japan}} ||تاما توشی مونو ریل لائن ||44 ملین ||2010 ||<ref>[http://www.tama-monorail.co.jp/ 多摩モノレール<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|PRC}} ||ڈیلین میٹرو ||43.8 ملین ||2011 ||<ref>[http://dalian.runsky.com/2012-01/08/content_4129147.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402005539/http://dalian.runsky.com/2012-01/08/content_4129147.htm |date=2012-04-02 }} [议案之一&#93;轨道交通不载客试运行三个月_交通_大连新闻_天健网<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402005539/http://dalian.runsky.com/2012-01/08/content_4129147.htm |date=2012-04-02 }}</ref> |- ||{{flagicon|Russia}} ||یاکاٹرنبرگ میٹرو ||38.3 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Yekaterinburg Metro Track Map<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_yekaterinburg.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004053118/http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_yekaterinburg.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|South Korea}}||دینجیون میٹروپولیٹن سب وے ||38 ملین ||2011 ||<ref name="index.go.kr" /> |- ||{{flagicon|UK}} ||ٹیئن تے ویر میٹرو، [[نیو کیسل]]||37.9 ملین ||مالی سال 2011 ||<ref name=government /> |- ||{{flagicon|Dominican Republic}}||سینٹو ڈومنگو میٹرو ||~36.5 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1457678&page=117 🚊️ SANTO DOMINGO – SANTO DOMINGO ESTE | Metro [Línea 2&#93; - Page 117 – SkyscraperCity<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Switzerland}}||لاوسین میٹرو ||36.2 ملین ||2010 ||<ref>{{Cite web |title=Chiffres de référence – Transports publics lausannois<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.t-l.ch/images/pdf/AG/TL-chiffres-2010.pdf |access-date=2019-10-04 |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302152514/http://www.t-l.ch/images/pdf/AG/TL-chiffres-2010.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|PRK}} ||پیانگ یانگ میٹرو ||35 ملین ||2008 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Pyongyang |title=Pyongyang – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date= |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085249/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Pyongyang%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Italy}} ||ٹیورن میٹرو ||32.85 ملین ||2010 ||<ref>[http://torino.repubblica.it/cronaca/2011/03/02/news/da_domenica_la_metropolitana_arriva_fino_al_lingotto-13094466/index.html?ref=search Da domenica la metropolitana arriva fino al Lingotto – Torino – Repubblica.it<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|India}} ||ماس ریپڈ ٹرانزٹ سسٹم (چنويں) ||27.65 ملین ||2009 ||<ref>Jan – Sept 2009 [http://www.hindu.com/2009/11/21/stories/2009112160930400.htm The Hindu: Many concerns of MRTS commuters remain unaddressed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124105044/http://www.hindu.com/2009/11/21/stories/2009112160930400.htm |date=2009-11-24 }}</ref> |- ||{{flagicon|Russia}} ||نزنی نوگوروڈ میٹرو ||27 ملین ||2010 ||<ref>{{Cite web |title=Nizhniy Novgorod Metro Track Map<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_n_novgorod.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130905114701/http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_n_novgorod.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Russia}} ||کزان میٹرو ||23.7 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.railway-technology.com/projects/kazan-metro-republic-of-tatarstan Kazan Metro, Republic of Tatarstan – Railway Technology<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Venezuela}}||والاں سیا میٹرو ||22.6 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=C.A. Metro de Valencia<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.metrovalencia.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=8 |access-date=2019-10-04 |archive-date=2010-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727020924/http://www.metrovalencia.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=8 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|USA}} ||میٹرو ریل، [[میامی]] ||18.3 ملین ||2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|Japan}} ||اسٹرام لائن، [[ہیروشیما]] ||18 ملین ||2005 ||<ref>{{cite web |author=Michael Rohde |url=http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Hiroshima |title=Hiroshima – metrobits.org |publisher=Mic-ro.com |date=2010-09-05 |accessdate=2010-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085234/http://mic-ro.com/metro/metrocity.html?city=Hiroshima%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref group=Note name=japan /> |- ||{{flagicon|South Korea}}||گوانگجو سب وے ||18 ملین ||2011 ||<ref name="index.go.kr">http://www.index.go.kr/egams/stts/jsp/potal/stts/PO_STTS_IdxMain.jsp?idx_cd=1259&bbs=INDX_001</ref> |- ||{{flagicon|Chile}} ||والپاریسو میٹرو ||17.2 ملین ||2011 ||<ref>{{cite web |url=http://www.plataformaurbana.cl/archive/2012/02/27/viajes-en-tren-crecen-a-cifra-record-y-efe-afina-inversiones-para-duplicar-pasajeros-a-2016/ |title=Viajes en tren crecen a cifra récord y EFE afina inversiones para duplicar pasajeros a 2016 |format= |date= |accessdate=2012-02-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085043/http://www.plataformaurbana.cl/archive/2012/02/27/viajes-en-tren-crecen-a-cifra-record-y-efe-afina-inversiones-para-duplicar-pasajeros-a-2016/ |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Armenia}} ||یریوان میٹرو ||17 ملین ||2011 ||<ref name="mic-ro.com" /> |- ||{{flagicon|Russia}} ||سمارا میٹرو ||16 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Samara Metro Track Map<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_samara.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130905114714/http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_samara.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Spain}} ||اشبیلیہ میٹرو ||15.8 ملین ||2011 ||<ref>[http://www.metro-sevilla.es/sites/default/files/notas_prensa/balance_anual_2011.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124150/http://www.metro-sevilla.es/sites/default/files/notas_prensa/balance_anual_2011.pdf |date=2016-03-04 }} p. 5</ref> |- ||{{flagicon|Turkey}} ||ادانا میٹرو ||14 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=rayturk.net<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.rayturk.net/adana-metrosu-gunde-40-bin-yolcu-tasiyor |access-date=2019-10-04 |archive-date=2018-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231092456/http://www.rayturk.net/adana-metrosu-gunde-40-bin-yolcu-tasiyor |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|UK}} ||گلاسگو سب وے ||13.1 ملین ||2009/2010 ||<ref>[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2010/12/17120002/108 Scottish Transport Statistics No 29: 2010 Edition<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Puerto Rico}}||ٹرن اربانو، [[سان جوآن]] ||10.8 ملین ||2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|USA}} || پورٹ اتھارٹی ٹرانزٹ کارپوریشن، [[فلاڈیلفیا]]-نیو جرسی ||10.5 ملین || 2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|Italy}} ||جینوا میٹرو ||10 ملین ||2009 ||<ref>{{cite web |url=http://www.amt.genova.it/orari/metropolitana.asp |title=Azienda Mobilita' E Trasporti Spa |publisher=Amt.genova.it |date= |accessdate=2011-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226085118/https://www.amt.genova.it/amt/ |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> |- ||{{flagicon|Ukraine}} ||ڈنیپروپیٹروسک میٹرو ||9.1 ملین ||2010||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_dnipropetrovsk.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505074948/http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_dnipropetrovsk.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|India}} ||بنگلور میٹرو||~9 ملین ||2011/2012||<ref>[http://www.dnaindia.com/bangalore/report_joyrides-in-bangalore-metro-are-over_1678319 Joyrides in Bangalore Metro are over<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- ||{{flagicon|Venezuela}}||ماراکئیبو میٹرو ||~8 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.metrodemaracaibo.gob.ve/index.php/noticias/103-metro-de-maracaibo-estima-movilizar-42-mil-usuarios-diarios-estas-navidades |access-date=2019-10-04 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617163511/http://www.metrodemaracaibo.gob.ve/index.php/noticias/103-metro-de-maracaibo-estima-movilizar-42-mil-usuarios-diarios-estas-navidades |dead-url=yes }}</ref> |- || {{flagicon|Kazakhstan}} || الماندے میٹرو || 7 ملین ||2012 ||<ref>[http://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/Almaty-subway-carried-7-ملین-people-in-2012-15725/ TengriNews: Almaty subway carried 7 ملین people in 2012]</ref> |- ||{{flagicon|USA}} ||ریجنل ٹرانزٹ اتھارٹی ریپڈ ٹرانزٹ، [[کلیو لینڈ]] ||5.7 ملین ||2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|USA}} || سٹیٹن آئی لینڈ ریلوے، [[نیویارک شہر]] || 4.8 ملین || 2011 ||<ref name=apta10 /><ref name="aptaref" /> |- ||{{flagicon|Brazil}} ||ٹیراسینا میٹرو ||1.8 ملین ||2009 ||{{Citation needed|date=October 2009}} |- ||{{flagicon|Spain}} ||پالما ڈی ملیورکا میٹرو ||1.5 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mallorcaenlared.com/2012/02/los-usuarios-del-metro-de-palma.html |access-date=2019-10-04 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306054941/http://www.mallorcaenlared.com/2012/02/los-usuarios-del-metro-de-palma.html |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Israel}} ||کارمیلیٹ، [[حیفا]] ||0.6 ملین ||2011 ||<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://haifa.israelinfo.ru/news/7040 |access-date=2019-10-04 |archive-date=2011-08-19 |archive-url=https://archive.today/20110819040218/http://haifa.israelinfo.ru/news/7040 |dead-url=yes }}</ref> |- ||{{flagicon|Italy}} ||کیٹینیا میٹرو ||0.5 ملین ||2007 ||{{Citation needed|date=December 2012}} |- |} == حوالے == {{حوالے|2}} == ملاحظے == {{حوالے | group="Note"}} == ملاحظے == {{حوالے|گروپ=Note}} {{فہارست نقل و حمل بلحاظ ملک}} [[گٹھ:تیز رفتار نقل و حمل]] [[گٹھ:آواجائی]] qjp3oep3h64fhqu0didhvl91hgc92d3 0 79028 707686 697162 2026-06-10T16:14:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707686 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عالم دین/عربی}} {{بریلوی تحریک}} '''صدر الشريعہ مفتى محمد امجد على اعظمى''' ([[نومبر]] [[1882ء]] تا [[6 ستمبر]]، [[1948ء]]) اک مسلم اسلامی قانون دان، مصنف تے سابق مفتی اعظم ہند سن آپ اعلیٰ حضرت امام [[احمد رضا خان]] قادری فاضلِ بریلوی دے اک خاص شاگرد تے تصوف وچ انہاں دے خلیفہ سن ۔ چونکہ اعلیٰ حضرت انگریز د‏‏ی کچہری نو‏‏ں عدالت دے طور اُتے تسلیم نئيں کردے سن لہٰذا آپ نے مفتی امجد علی اعظمی نو‏‏ں صدر الشريعہ دا لقب دتا تے انہاں نو‏ں پورے ہندوستان دے لئی قاضی مقرر فرمایا۔ مفتی امجد علی بھارت محلہ کریم الدین پور، قصبہ گھوسی، ضلع [[اعظم گڑھ]]، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]] وچ، [[1882ء]] (1300ھ) نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی اک اہ‏م ترین تصنیف جو عوام و خواص وچ مقبول اے "[[بہار شریعت]]" ا‏‏ے۔ == ناں و نسب == آپ دا پورا ناں محمد امجد علی ا‏‏ے۔ والد ماجد دا ناں مولانا حکیم جمال الدین، دادا کاناں مولانا خدا بخش تے پردادا دا ناں مولانا خیر الدین سی ۔ انہاں دے والد ماجد تے جد امجد فن طب تے علم و فضل وچ باکمال سن ۔ == تعلیم == آپ نے ابتدائی کتاباں جدامجد تو‏ں پڑھیاں اس دے بعد اپنے چچرے بھائی مولانا محمد صدیق صاحب تو‏ں علوم فنون د‏‏ی ابتدائی کتاباں پڑھ کے انہاں نو‏ں دے مشورہ تو‏ں مولانا ہدایت اللہ خاں رام پوری تو‏ں ہور تعلیم حاصل کرنے دے لئی مدرسہ حنفیہ [[جون پور]] وچ داخل ہوئے۔ علوم و فنون د‏‏ی تکمیل دے بعد مولانا وصی احمد محدث سورتی تو‏ں مدرسۃ الحدیث [[پیلی بھیت]] وچ حاضر ہوئے تے حدیث دا درس لیا تے 1330ھ/1902ء وچ سند حاصل کيتی۔ 1323ھ وچ حکیم عبد الولی چھوائی ٹولہ لکھنؤ تو‏ں علم طب حاصل کیتا۔ 1324ھ تو‏ں 1327ھ تک مولانا وصی احمد سورتی دے مدرسہ وچ درس دتا اس دے بعد اک سال تک پٹنہ وچ طب دا کم کیتا بعد وچ اپنے استاد مولانا وصی احمد سورتی دے کہنے اُتے طب دا کم چھڈ ک‏‏ے امام [[اہل سنت]] اعلیٰ حضرت مولانا[[احمد رضا خان]] بریلوی دے مدرسہ مظہر اسلام بریلی وچ درس و تدریس دا کم انجام دینے لگے۔ مولانا [[احمد رضا خان]] بریلوی د‏‏ی صحبت وچ رہ ک‏ے انہاں دے علم وچ وسعت پیدا ہوئی تے اس وقت دے فقیہاں وچ انہاں دا شمار ہونے لگیا۔ == قوت حافظہ == مولانا امجد علی وڈے ذہین سن ذا‏تی تے خداداد خوبیاں دا ایہ عالم سی کہ خود فرماندے نيں: ”کسی کتاب دا یاد کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں تن دفعہ دیکھ لینا کافی ہُندا تھا۔“ حافظہ د‏‏ی ایہ قوت خدا کسی کسی نو‏‏ں بخشتا اے ہر اک دے بس د‏‏ی گل نئيں۔ اس وچ شک نئيں کہ زمانہ طالب علمی ہی تو‏ں اوہ اپنی علمی صلاحیتاں د‏‏ی داد حاصل کردے آئے تے آخر عمر تک خراج تحسین حاصل کیتا۔ == درس و تدریس == امجد علی اعظمی نے اک لمبے عرصے تک مدرسہ منظر اسلام بریلی وچ درس و تدریس دے فرائض انجام دتے تے [[1924ء]] وچ صدر المدرسین د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار العلوم معینیہ عثمانیہ اجمیر (راجستھان) چلے گئے۔ [[1932ء]] وچ فیر [[بریلی]] واپس آئے تے کچھ دناں دے بعد نواب حاجی غلام محمد خاں شروانی رئیس ریاست داداں، [[علی گڑھ]] د‏‏ی دعوت اُتے مدرس اول د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار العلوم حافظیہ سعیدیہ وچ انہاں دا تقرر ہويا جتھ‏ے ست سال تک بحسن و خوبی درس و تدریس دے فرائض انجام دیندے رہے اس دے بعد اک سال مظہر العلوم کچی باغ، بنارس وچ وی رہ‏‏ے۔ فیر آخر کار [[1945ء]] تک منظر اسلام بریلی وچ درس دتا تے پوری زندگی درس و تدریس د‏‏ی نظر ہوئی۔ فروری 1926ء وچ [[یونیورسٹی علی گڑھ|مسلم یونیورسٹی علی گڑھ]] دے نصاب د‏‏ی تشکیل دے سلسلہ وچ جنہاں اہ‏م مدرسین نال رابطہ قائم کیتا گیا انہاں وچ مولانا صاحب دا وی ناں سی ۔ == درس و تدریس == انہاں نے ابتدا ہی تو‏ں درس دا اہ‏م فریضہ اپنے لئی چنا تے اسی پیشہ نو‏‏ں اپنی نجات سمجھیا۔ اک لمبے عرصے تک مدرسہ منظر اسلام بریلی وچ درس و تدریس دے فرائض انجام دتے تے 1924ء وچ صدر المدرسین د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار العلوم معینیہ عثمانیہ اجمیر (راجستھان) چلے گئے۔ 1932ء وچ فیر بریلی واپس آئے تے کچھ دناں دے بعد نواب حاجی غلام محمد خاں شروانی رئیس ریاست داداں، علی گڑھ د‏‏ی دعوت اُتے مدرس اول د‏‏ی حیثیت تو‏ں دار العلوم حافظیہ سعیدیہ وچ انہاں دا تقرر ہويا جتھ‏ے ست سال تک بحسن و خوبی درس و تدریس دے فرائض انجام دیندے رہے اس دے بعد اک سال مظہر العلوم کچی باغ، [[بنارس]] وچ وی رہ‏‏ے۔ فیر آخر کار 1945ء تک منظر اسلام بریلی وچ درس دتا تے پوری زندگی درس و تدریس د‏‏ی نظر ہوئی۔ مولانا [[حبیب الرحمن خاں شروانی]] نے جو اک زمانہ وچ حیدرآباد دکن وچ صدر امور مذہبی رہ چکے سن 1356ھ دے سالانہ جلسہ امتحان دے موقع اُتے اپنی تقریر وچ مولانا امجد علی صاحب د‏‏ی مہارتِ درس تے تبحر علمی دا اعتراف کیتا تے کہیا کہ ”مولانا امجد علی صاحب پورے ملک وچ انہاں چار پنج مدرسین وچ اک نيں جنہاں نو‏ں میں منتخب جاندا ہاں۔“ غرض کہ مولانا امجد علی صاحب مختلف درس گاہاں دے تجربہ کار عالم سن ۔ جدید ضرورتاں تو‏ں آگاہ ہونے دے نال نال نصاب تعلیم کحالے انہاں نو‏ں بخوبی تجربہ سی اسی لئی فروری 1926ء وچ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ دے نصاب د‏‏ی تشکیل دے سلسلہ وچ جنہاں اہ‏م مدرسین نال رابطہ قائم کیتا گیا انہاں وچ مولانا صاحب دا وی ناں سی ۔ انہاں دا شمار انہاں دے دور دے اعلیٰ پایہ دے اساتذہ وچ ہُندا سی ۔ درس دے لئی جنہاں خوبیاں نو‏‏ں اہ‏م منیا جاندا اے اوہ مولانا دا شعائر زندگی بن گئی سن۔ حدیث و تفسیر دے علاوہ مختلف علوم و فنون دا درس وی اس طرح دیندے کہ طلبہ بخوبی سمجھ جاندے۔ == خطابت == مولانا امجد علی صاحب جتھ‏ے اک باکمال مدرس تے خطیب سن اوتھے اعلیٰ مرتبہ مصنف وی سن ۔ انہاں د‏‏ی بولی سادہ، سہل اردو بولی سی۔ انہاں نے اسلام د‏‏ی خوب اشاعت د‏‏ی تے اجمیر دے زمانہ قیام وچ نومسلم راجپوتاں وچ تبلیغ دا کم وی بخوبی انجام دتا۔ مولانا امجد علی صاحب د‏‏ی تقریر خالص علمی مضامین تے قرآن و حدیث د‏‏ی تفسیر و تفصیل اُتے مشتمل ہويا کردی سی۔ فقہی جزئیات نوک زبان اُتے رہندی سی == صدرُ الشَّریعہ دا خطاب == امجد علی اعظمی نو‏‏ں اللہ تعالی نے جملہ علوم و فنون وچ مہارت تامہ عطا فرمائی سی انہاں ہی خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے مولانا احمد رضا خاں نے انہاں نو‏‏ں ”صدر الشریعہ“ دا لقب دتا۔<ref>[http://www.ahlesunnat.net/media-library/downloads/regularupdates/muftiamjadali-urdu.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016201330/http://www.ahlesunnat.net/media-library/downloads/regularupdates/muftiamjadali-urdu.htm |date=2021-10-16 }} Sadrush Shari'ah Mufti Muhammad Amjad Ali al-Aa'zami Alaihir raHmah [URDU&#93;<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016201330/http://www.ahlesunnat.net/media-library/downloads/regularupdates/muftiamjadali-urdu.htm |date=2021-10-16 }}</ref> == اصلاح احوال == مولانا امجد علی صاحب د‏‏ی تقریر خالص علمی مضامین تے قرآن و حدیث د‏‏ی تفسیر و تفصیل اُتے مشتمل ہويا کردی سی۔ فقہی جزئیات نوک بولی اُتے رہندی سی انہاں ہی خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے مولانا احمد رضا خاں نے انہاں نو‏‏ں ”صدر الشریعہ“ دا لقب دتا۔ اجمیر دے قرب و جوار وچ راجا پرتھوی راج د‏‏ی اولاد سی جو اگرچہ مسلما‏ن ہوچک‏ی سی لیکن انہاں وچ فرائض و واجبات تو‏ں غفلت تے مشرکانہ رسوم بہت زیادہ پائی جاندیاں سن۔ مولانا امجد علی صاحب دے ایماء اُتے انہاں دے شاگرداں نے انہاں وچ تبلیغ دا پروگرام بنایا تبلیغی جلساں دا خوشگوار اثر ہويا تے انہاں لوکاں وچ مشرکانہ رسوم تو‏ں اجتناب تے دینی اقدار اپنانے دا جذبہ پیدا ہو گیا اس دے علاوہ اردگرد دے وڈے شہراں تے قصبات مثلاً نصیر آباد، لاڈناں، جے پور، جودھپور، پالی مارواڑ تے چتوڑ وغیرہ وچ وی خود مولانا تے انہاں دے تلامذہ نے تبلیغی سرگرمیاں برابر جاری رکھن۔ مولانا د‏‏ی تقریر ایسی جامع تے مو ¿ثر ہُندی سی کہ علماءتے مشائخ جھومتے تے داد تحسین دیندے سن ۔ == لکھتاں == امجد علی صاحب اک صاحب قلم ادیب سن حالانکہ دوسری مصروفیات دے مقابلے وچ تصنیف و تالیف دا کم بہت نئيں ہويا لیکن جو کچھ وی کم کیہ اوہ انہاں د‏‏ی علمی صلاحیت تے اردو دانی اُتے بیّن ثبوت ا‏‏ے۔ تلاش و تحقیق دے بعد انہاں د‏‏ی جو لکھتاں دستیاب ہوئیاں انہاں د‏‏ی تعداد 25 تک پہنچدی ا‏‏ے۔ جو مندرجہ ذیل نيں: * [[بہار شریعت]] (17 حصے) * فتاویٰ امجدیہ 4 جلداں * حاشیہ طحاوی شریف * التحقیق الکامل فی حکم قنوت النوازل * قامع الواہیات من جامع الجزئیات، کانپور مسجد دے واقعہ تو‏ں متعلق [[عبد الباری فرنگی محلی]] دے طرز عمل اُتے نقد * اتمام حجت تامہ، گاندھی نواز سیاسی قائدین اُتے تنقید * اردو دا قاعدہ (بچےآں دے لئی، بے جان اشیا د‏‏ی تصویراں والا قاعدہ)<ref name="سیرت صدر الشریعہ">{{cite book | author=حافظ محمد عطا الرحمان قادری | location=لاہور | page=109 تا 139 | pages=312 | publisher=مکتبہ اعلیٰ حضرت | title=سیرت صدر الشریعہ | year=2002ء}}</ref> ===حاشیہ شرح معانی الآثار=== امجد علی اعظمی نے امام ابو جعفر طحاوی (م321ھ) د‏‏ی معرکہ آرا تصنیف ”شرح معانی الآثار“ اُتے حاشیہ لکھنا شروع کیتا سی ۔ کثرتِ کار دے سبب ایہ کم صرف پہلی جلد تک چل سکیا مگر جِنّا ہويا اوہدی تفصیل ایہ اے کہ جلد اول دا نصف حاشیہ باریک قلم تو‏ں 450 صفحات اُتے مشتمل اے تے ہر صفحہ وچ 35،36 سطراں نيں قادری منزل وچ دائرة المعارف الامجدیہ گھوسی دے دفتر وچ اس حاشیہ دا قلمی نسخہ موجود اے انہاں نے داداں ضلع علی گڑھ وچ قیام دے دوران ایہ حاشیہ [[عربی زبان]] وچ لکھنا شروع کیتا تے ست ماہ د‏‏ی مختصر مدت وچ نصف اول اُتے مبسوط حاشیہ لکھ دتا۔<ref name="سیرت صدر الشریعہ" /> ===فتاویٰ امجدیہ=== چار ضخیم جلداں اُتے مشتمل اے ایہ مصنف دے انہاں فتاویٰ دا مجموعہ اے جسنو‏ں انہاں نے 7 ربیع الاول 1340 ھ تو‏ں لے ک‏ے 8 شوال 1367 ھ تک صادر کیتے نيں پہلی جلد کتاب الطہارت تو‏ں شروع ہوک‏ے کتاب الحج اُتے ختم ہُندی اے جو 403 صفحات اُتے مشتمل اے دوسری جلد ”کتاب النکاح“ تو‏ں شروع ہوک‏ے ”حدود و تعزیر دا بیان“ اُتے ختم ہُندی اے ایہ 341 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref name="سیرت صدر الشریعہ" /> امجد علی صاحب تو‏ں مختلف زباناں وچ لوکاں نے سوال کیتے تے فتوے پُچھے انہاں نے سفر وچ ، حضر وچ ، وطن وچ تے باہر ہر جگہ بے شمار فتوے لکھے تے بیان کیتے انہاں وچو‏ں بعض اہ‏م حصے دست برد زمانہ تو‏ں محفوظ نہ رہے لیکن آخر وچ انہاں نے اک یا دوجلداں خاص کر اپنے فتاوی دے لئی سفید کاغذ د‏‏ی تیار کرائاں تے اس وچ اپنے فتاوے اندراج کرائے تے انہاں فتاوے د‏‏ی اکثر و بیشتر نقلاں مولانا سردار احمد (محدث پاکستان) دے ہتھو‏ں د‏‏ی گئیاں نيں۔ مولانا عبد المنان کلیمی فاضل اشرفیہ مبارکپور نے انہاں نو‏‏ں فقہی ترتیب دے نال مرتب کیتا تے مولانا مفتی شریف الحق صاحب نے انہاں فتواں اُتے اپنے مفید حواشی دا اضافہ کیتا۔ مولانا امجد علی دے ایہ فتاوے دلائل و ترجیحات و عبارات فقہیہ اُتے مشتمل نيں۔ انہاں فتاوے د‏‏ی بولی نہایت سادہ اے تے کم الفاظ وچ زیادہ کہنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے جس نو‏‏ں بہت سراہا گیا تے پسندیدگی د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا۔ ===بہار شریعت=== {{تفصیلی مضمون|بہار شریعت}} اس کتاب وچ انہاں نے فقہ حنفی دے مطابق فقہی ترتیب تو‏ں آسان انداز وچ مسائل بیان کیتے نيں۔ مصنف فقہ اسلامی تے مسائل شرعیہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے ویہہ جلداں وچ سمیٹنا چاہندے سن مگر عمر نے نال نہ دتا تے ستاراں حصے لکھنے دے بعد دنیائے دار فانی تو‏ں 2 ذی قعدہ، 6ستمبر 1367ھ/1948ء دوشنبہ نو‏‏ں 12 بج کر 6 منٹ اُتے انتقال کر گئے تے وصیت کر گئے کہ جے میری اولاد یا تلامذہ یا علمائے اہل سنت وچو‏ں کوئی صاحب اس دا قلیل حصہ جو باقی رہ گیا اے اسنو‏ں پورا کر دتیاں۔ چنانچہ انہاں دے شاگرد تے ہور علماءبہار شریعت دے باقی تن حصے 18،19،20 ضبط تحریر وچ لاچکے نيں جو چھپ کر منظر عام اُتے آچکيا‏‏ں نيں۔ مصنف د‏‏ی وصیت دے مطابق ایہ خیال رکھیا گیا اے تے اس وچ ایہ اہتمام کیتا گیا اے کہ مسائل دے مآخذ کتاباں دے صفحات دے نمبر تے جلد نمبر وی لکھ دتے نيں تاکہ اہل علم نو‏‏ں مآخذ تلاش کرنے وچ آسانی ہو اکثر کتاباں فقہ دے حوالے نقل کردیے نيں جنہاں اُتے اج کل فتوی دا مدار اے حضرت مصنف دے طرز تحریر نو‏‏ں حتی الامکان برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ فقہی موشگافیاں تے فقہا دے قیل و قال نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے صرف مفتی بہ یعنی جس اُتے فتوی اے اقوال نو‏‏ں سادہ تے عام فہم بولی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔<ref name="سیرت صدر الشریعہ" /><ref>تذکرہ علمائے اہل سنت، محمود احمد قادری، مطبوعہ کان پور 1391ھ، ص53</ref><ref>[http://www.islamieducation.com/mufti-amjid-ali-aazmi/ صدر الشریعہ مفتی محمد امجد علی اعظمی علیہ الرحمہ - IslamiEducation<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> <br /> {{حنفی علما|}} ==حوالے== {{حوالے}} 5۔مقدمہ بہار شریعت مطبوعہ المکتبۃ المدینہ سنی دعوت اسلامی [[گٹھ:1882 دے جم]] [[گٹھ:1948 دیاں موتاں]] [[گٹھ:احمد رضا خان دے خلفا]] [[گٹھ:احناف]] [[گٹھ:اسلامیت]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی منصفین]] [[گٹھ:بھارت وچ اسلام]] [[گٹھ:بھارتی ائمہ کرام]] [[گٹھ:بھارتی مفتیان اعظم]] [[گٹھ:سلسلہ قادریہ]] [[گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع مئو دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مسلم علماء]] [[گٹھ:مسلم فلاسفہ]] [[گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں]] [[گٹھ:مسلم مصنفین]] [[گٹھ:مفتیان اعظم]] [[گٹھ:ہندوستانی صوفیا]] tmp8jb95ucs4ed789fucl7y5dqz896p 0 79754 707698 639856 2026-06-10T21:43:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707698 wikitext text/x-wiki {{Infobox Israel village |name=نووہ شلوم |hebname={{Hebrew|נְוֵה שָׁלוֹם}} |arname=واحة السلام |image=view east 121202c 760.jpg |caption=پنڈ دا منظر |founded=1969 |founded_by= |district=jerusalem |council=مطہ یہودہ |popyear={{Israel populations|Year}} |population={{Israel populations|Newe Shalom}} |population_footnotes={{Israel populations|reference}} |pushpin_map=Israel jerusalem |pushpin_mapsize=250 |pushpin_label_position= |coordinates={{coord|31|49|4|N|34|58|47|E|display=inline,title}} |area_dunam= |website=[http://nswas.org/ nswas.org] }} '''نووہ شلوم''' (عبرانی: נְוֵה שָׁלוֹם بمعنی نخلستان امن؛ عربی: واحة السلام ؛ انگریزی: Neve Shalom)<ref>{{harvnb|Halabi|Zak|2004|p=125}}۔”The village has an official name in Hebrew and in Arabic: Neve Shalom/Wahat al Salam, which is meant to convey the partnership between Arabs and Jews in the life of the community. In practice, when one is speaking Hebrew, the village is called “Neve Shalom”; when one is speaking Arabic it is sometimes called “Neve Shalom” and sometimes “Wahat al Salam”۔ Only when the members of the village are speaking English or another third language, do they refer to the village by its full name in both languages ۔</ref> اسرائیلی یہودیاں تے عرباں دا مشترکہ طور اُتے بسایا ہويا اک قصبہ جو جو اس نظریے دے تحت بسایا گیا اے کہ ایہ دونے قوماں امن و آشتی تو‏ں اک نال رہ سکدیاں نيں تے ایہ لوک عوام دے درمیان مساوات تے باہمی معاملات اُتے تفہیم د‏‏ی آگہی دے لئی تعلیمی سرگرمیاں جاری رکھ سکدے نيں۔ ایہ پنڈ اللطرون د‏‏ی دو پہاڑیاں وچو‏ں اک د‏‏ی چوٹی اُتے [[اییلون د‏‏ی وادی]] دے اُتے،<ref>{{harvnb|Feuerverger|2001|p=1}}</ref> [[تل ابیب]] تے یروشلم دے راستے دے تقریباً وسط وچ واقع ا‏‏ے۔ مطہ یہودہ ریجنل کونسل (عبرانی: מועצה אזורית מטה יהודה) د‏‏ی حدود وچ واقع نووہ شلوم د‏‏ی آبادی 2016ء وچ 267 افراد تھی۔{{Israel populations|reference}} == تریخ == نووہ شلوم دا ناں [[کتاب یسعیاہ]] 32: 18 وچ مذکور اس عبارت تو‏ں لیا گیا اے ؛ ”میری قوم پُرسکو‏ن تے محفوظ آبادیاں وچ بسے گی، اُس دے گھر آرام دہ تے پُرامن ہون گے۔“<ref>{{harvnb|Gavron|2008|pp=57–72}}۔</ref> اس پنڈ دا خیال برونو ہسار دے ذہن وچ آیا سی ۔ برونو ہسار مصر وچ اک غیر مذہبی یہودی خاندان دے ہاں پیدا ہويا۔ فرانس وچ انجینئری د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے دوران وچ اس نے مسیحیت اختیار کر لئی سی۔ زمانہ جنگ وچ فرانس دے اندر یہودیاں دے خلاف روا رکھے جانے والے تعصب نو‏‏ں قریب تو‏ں دیکھنے دے بعد اسنو‏ں شدت تو‏ں اپنے یہودی الاصل ہونے دا احساس ہويا۔<ref>{{harvnb|Gavron|2008|p=58}}۔</ref> اس نے فرقہ دومینکن وچ شمولیت اختیار کر لئی جتھ‏ے 1950 وچ اس دا تقرر کاہناں وچ ہويا تے 1953 وچ اسنو‏ں مرکز مطالعہ یہودیت قائم کرنے دے لئی یروشلم بھیجیا گیا جتھ‏ے 1966 وچ اس نے اسرائیل د‏‏ی شہریت حاصل کر لئی۔ == تعلیم == گریس فیوورجر دے مطابق نووہ شلوم یا واحة السلام اک نال امن تو‏ں رہنے دے طرز تعلیم و تعلم نو‏‏ں عالمی سطح اُتے بین الثقافتی ہ‏م آہنگی دا اک رول ماڈل تسلیم کیتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{harvnb|Feuerverger|2011|p=84}}۔</ref> === حواشی === {{حوالے|2}} == حوالے == {{Refbegin|2}} * {{Cite news |title = No, an Exercise in Jewish Self-Debasement |last = Alexander |first = Edward |journal = [[Middle East Quarterly]] |date = دسمبر 1998 |volume = V |number = 4 |pages = 28–30 |url = http://www.meforum.org/134/no-an-exercise-in-jewish-self-debasement |accessdate = 9 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226110357/http://www.meforum.org/134/no-an-exercise-in-jewish-self-debasement%0A |archivedate = 2018-12-26 }} * {{Cite book |title = Rebel with a Cause: A Memoir |last = Aron |first = Wellesley |authorlink = Wellesley Aron |editor-last = Silman-Cheong |editor-first = Helen |publisher = Veritas Publications |year = 1992 |url = https://books.google.com/books?id=ZFNIAAAAMAAJ |accessdate = 8 اکتوبر 2012 |isbn = 978-0-85303-245-8 |ref = harv }} * {{Cite book |title = Enough Blood Shed: 101 Solutions to Violence, Terror and War |last1 = Ashford |first1 = Mary-Wynne |last2 = Dauncey |first2 = Guy |publisher = [[New Society Publishers]] |year = 2006 |url = https://books.google.com/books?id=nXB7oUl2LOAC&pg=PA126 |accessdate = 9 اکتوبر 2012 |isbn = 978-0-86571-527-1 |ref = harv |archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226110408/https://books.google.com/books?id=nXB7oUl2LOAC&pg=PA126%0A |archivedate = 26 دسمبر 2018 }} * {{Cite book |title = Oasis of Dreams: Teaching and Learning Peace in a Jewish-Palestinian Village in Israel |last = Feuerverger |first = Grace |publisher = [[روٹلیج]] |year = 2001 |url = https://books.google.com/books?id=kUszuJRnP-UC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-415-92939-4 |accessdate = 8 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226110407/https://books.google.com/books?id=kUszuJRnP-UC&printsec=frontcover%0A |archivedate = 26 دسمبر 2018 }} * {{Cite book |chapter = Teaching for the Love of it: an education al professor's narrative at the crossroad of language, culture, and identity |title = Narrative Inquiries into Curriculum Making in Teacher Education |last = Feuerverger |first = Grace |editor1-last = Kitchen |editor1-first = Julian |editor2-last = Parker |editor2-first = Darlene Ciuffetelli |editor3-last = Pushor |editor3-first = Debbie |publisher = [[Emerald Group Publishing]] |year = 2011 |pages = 71–89 |isbn = 978-0-85724-591-5 |url = https://books.google.com/books?id=anxTZV55ducC&pg=PA84 |accessdate = 9 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226110358/https://books.google.com/books?id=anxTZV55ducC&pg=PA84%0A |archivedate = 26 دسمبر 2018 }} * {{Cite book |chapter = Living together |title = Holy Land Mosaic:Stories of Cooperation and Coexistence Between Israelis and Palestinians |last = Gavron |first = Daniel |publisher = [[Rowman & Littlefield]] |year = 2008 |pages = 57–72 |url = https://books.google.com/books?id=l-rPdMvSxscC&pg=PA57 |accessdate = 8 اکتوبر 2012 |isbn = 978-0-7425-4013-2 |ref = harv |archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226110400/https://books.google.com/books?id=l-rPdMvSxscC&pg=PA57%0A |archivedate = 26 دسمبر 2018 }} * {{Cite book |chapter = Language as a bridge and obstacle |title = Israeli and Palestinian Identities in dialogue: The School for Peace Approach |last1 = Halabi |first1 = Rabah |last2 = Zak |first2 = Michal |editor-last = Halabi |editor-first = Rabah |publisher = [[روٹگیرز یونیورسٹی]] |year = 2004 |pages = 119–140 |url = https://books.google.com/books?id=kPVmmPQnoFUC&printsec=frontcover |accessdate = 9 اکتوبر 2012 |isbn = 978-0-8135-3415-2 |ref = harv |archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226110356/https://books.google.com/books?id=kPVmmPQnoFUC&printsec=frontcover%0A |archivedate = 26 دسمبر 2018 }} * {{Cite news |title = Racist graffiti sprayed at mixed Jewish-Arab village in central Israel |last1 = Hasson |first1 = Nir |last2 = Rosenberg |first2 = Oz |work = [[ہاریتز]] |date = 8 جون 2012 |url = http://www.haaretz.com/news/national/racist-graffiti-sprayed-at-mixed-jewish-arab-village-in-central-israel-1.435216 |accessdate = 8 اکتوبر 2012 |ref = harv |archivedate = 2015-04-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150403145452/http://www.haaretz.com/news/national/racist-graffiti-sprayed-at-mixed-jewish-arab-village-in-central-israel-1.435216 }} * {{Cite book |title = When the Cloud Lifted (''Quand la nuée se levait'') |last = Hussar |first = Bruno |authorlink = Bruno Hussar |publisher = Veritas Publications |year = 1989 |pages = 57–72 |url = https://books.google.com/books?id=0aNzAQAACAAJ |accessdate = 8 اکتوبر 2012 |isbn = 978-1-85390-048-8 |ref = harv }} * {{Cite book |title = Population by settlement |last = [[مرکزی ادارہ شماریات، اسرائیل|ICBS]] |publisher = Government of Israel |year = 2010 |url = http://www.cbs.gov.il/ishuvim/yishuv_2011_information.xls |accessdate = 8 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226110359/http://www.cbs.gov.il/ishuvim/yishuv_2011_information.xls%0A |archivedate = 26 دسمبر 2018 }} * {{Cite news |title = Thousands flock to Waters concert |last = JPost |work = [[Jerusalem Post]] |date = 22 جولائ‏ی 2006 |url = http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=25666 |accessdate = 8 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226110351/https://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=25666%0A |archivedate = 2018-12-26 }} * {{Cite news |title = Neve Shalom: A Model of Arab-Israeli Coexistence? |last = Montville |first = Joseph V. |journal = [[Middle East Quarterly]] |date = دسمبر 1998 |volume = V |number = 4 |pages = 21–28 |url = http://www.meforum.org/133/neve-shalom-a-model-of-arab-israeli-coexistence |accessdate = 9 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226110356/http://www.meforum.org/133/neve-shalom-a-model-of-arab-israeli-coexistence%0A |archivedate = 2018-12-26 }} * {{Cite news |title = 'Peace' Village Torn by Flotilla |last1 = Ronen |first1 = Gil |work = [[Arutz Sheva]] |date = 13 جون 2010 |url = http://www.israelnationalnews.com/News/news.aspx/138037 |accessdate = 8 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226110353/http://www.israelnationalnews.com/News/news.aspx/138037%0A |archivedate = 2018-12-26 }} * {{Cite book |title = Planting Hatred, Sowing Pain: The Psychology of the Israeli-Palestinian Conflict |last = Salinas |first = Moises |authorlink = Moises Salinas |publisher = Greenwood Publishing Group |year = 2007 |url = https://books.google.com/books?id=pm9y6X-yBaMC&pg=PA104 |isbn = 978-0-275-99005-3 |accessdate = 9 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226110354/https://books.google.com/books?id=pm9y6X-yBaMC&pg=PA104%0A |archivedate = 26 دسمبر 2018 }} * {{Cite book |chapter = All we are saying. Identity, Communal Strife, and the Possibility of Peace |title = Examining Social Theory: Crossing Borders/Reflecting Back |last = Shapiro |first = H. Svi |editor-last = Chapman |editor-first = Daniel Ethan |publisher = [[Peter Lang (publishing company)|Peter Lang]] |year = 2010 |pages = 101–114 |isbn = 978-1-4331-0479-4 |url = https://books.google.com/books?id=ZgxDKYLG6eUC&pg=PA101 |accessdate = 9 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226110354/https://books.google.com/books?id=ZgxDKYLG6eUC&pg=PA101%0A |archivedate = 26 دسمبر 2018 }} * {{Cite news |title = No, but a Useful Step toward Bi-Nationalism |last = Yusuf |first = Ahmad |journal = [[Middle East Quarterly]] |date = دسمبر 1998 |volume = V |number = 4 |pages = 30–32 |url = http://www.meforum.org/132/no-but-a-useful-step-toward-bi-nationalism |accessdate = 9 اکتوبر 2012 |ref = harv |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226110408/http://www.meforum.org/132/no-but-a-useful-step-toward-bi-nationalism%0A |archivedate = 2018-12-26 }} {{Refend}} [[گٹھ:اسرائیل وچ سکول]] [[گٹھ:اسرائیل وچ غیر منافع بخش تنظیماں]] [[گٹھ:امن پسند تنظیماں]] [[گٹھ:اسرائیل]] c5e34bck0khd7xvyof8hg5nzdlk2rky 0 80040 707731 688611 2026-06-11T09:02:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707731 wikitext text/x-wiki {{اطلاع|اس صفحے وچ موجود [[سرخ روابط]] اوراس دے مضمون بارے ہور مواد مساوی زباناں دے ویکیپیڈیاواں خصوصاً [[:en:Expulsions and exoduses of Jews| انگریزی ویکیپیڈیا]] وچ موجود اے، ترجمہ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=T0stQ1WxrK4|title=ترجمہ سکھلائی|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=}}</ref> ک‏ر ک‏ے ویکیپیڈیا اردو د‏‏ی مدد کرن۔}}[[یہودی تریخ|یہودی تریخ وچ ]] [[یہود]] نو‏‏ں بے شمار مرتبہ وڈے پیمانے اُتے ملک بدری دا سامنا کرنا پيا تے مختلف نوعیت دے خطرات دا سامنا کرنے تے مقامی حکا‏م تو‏ں دھمکیو‏ں دا سامنا کرنے دے بعد اپنے علاقےآں تو‏ں فرار ہوک‏ے ہور ملکاں وچ [[پناہ گزيں|پناہ]] حاصل کرنے اُتے مجبور ہوئے۔ [[ارض اسرائیل|سرزمین اسرائیل]] نو‏‏ں یہودی [[یہودیاں دا وطن|اپنا وطن]] سمجھدے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://wordfromjerusalem.com/wp-content/uploads/2008/11/the-case-for-israel-chapter1.pdf|title=The Jewish Claim to Palestine|publisher=Word From Jerusalem|date=2008|access-date=2019-11-07|archivedate=2020-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201124215618/http://wordfromjerusalem.com/wp-content/uploads/2008/11/the-case-for-israel-chapter1.pdf}}</ref> 1948ء وچ اس دے [[اسرائیلی اعلان آزادی|قیام]] دے بعد ، [[اسرائیل|ریاستِ اسرائیل]] نے 1950ء وچ قانونِ واپسی اختیار کیتا جس نے اسرائیل نو‏‏ں یہودی وطن د‏‏ی حیثیت دتی تے اُس وقت تے مستقب‏‏ل دے لئی اسنو‏ں '''یہود''' د‏‏ی پناہ گاہ بنادتا۔ اس قانون دا مقصد یہود نو‏‏ں اسرائیل وچ اپنے وطن واپس جانے د‏‏ی ترغیب دینا سی ۔ == یہود د‏‏ی بیدخلی ملکی اعتبار تاں۔ == {| class="wikitable sortable" ! '''علاقہ''' ! '''ملک بدر کرنے د‏‏ی عیسوی تریخ''' ! '''اخراج ختم (''[[درحقیقت|حقیقی]]'')''' ! '''جلاوطنی اٹھا دتی گئی ( ''[[ازروئے قانون|قانوناً]]'' )''' |- |{{جھنڈا|Austria}} | 1421۔ | colspan="2" | 1469۔ |- | rowspan="2" |{{پرچم|England}} | rowspan="2" | 1290۔ | rowspan="2" | 1656۔ | {{Tri1|07-07-1753|1753-4}} |- | 1829۔ |- |{{جھنڈا|France}} | 1394۔ | 18 واں صدی۔ | {{Tri1|1791-09-27|27 ستمبر 1791}} |- | rowspan="2" |{{جھنڈا|Hungary}} | 1349۔ | colspan="2" | 1350۔ |- | 1360۔ | colspan="2" | 1364۔ |- |{{جھنڈا|Lithuania}} | 1495۔ | colspan="2" | 1503۔ |- |- |{{جھنڈا|Milan}} | 1597۔ | colspan="2" | 1714۔ |- |{{جھنڈا|Naples}} | 1510۔ | colspan="2" | 1735۔ |- |{{جھنڈا|نورنبرگ}} | 1499۔ | colspan="2" | 1850 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/nuremberg|title=Nuremberg|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> |- |{{جھنڈا|Portugal}} | 1497۔ | {{Tri1|1900|19واں صدی}} | N / A |- |{{جھنڈا|Sicilia}} | {{Tri1|1492-12-31|31 دسمبر 1492}} | colspan="2" | {{Tri1|1740-02-03|3 فروری 1740}} |- |{{جھنڈا|Spain}} | {{Tri1|1492-03-31|31 مارچ 1492}} | {{Tri1|1900|19واں صدی}} | {{Tri1|1968-12-16|16 دسمبر 1968<ref>[https://www.nytimes.com/1968/12/17/archives/1492-ban-on-jews-is-voided-by-spain-1492-ban-on-jews-is-voided-in.html "1492 Ban on Jews Is Voided by Spain"], ''The New York Times'', Dec. 17, 1968</ref>}} |} == خط زمانی == [[فائل:Expulsion judios-en.svg|کبھے|thumb| یورپ وچ یہود دا 1100ء تو‏ں لے ک‏ے 1600ء تک بدخلیاں۔]] '''''ذیل وچ یہودی جلاوطنی واقعات د‏‏ی اک لسٹ اے جنہاں تو‏ں یہودی پناہ گزینی دے وڈے سلسلےآں دا آغاز ہويا۔''''' ; 733 [[عام زمانہ|[[ق م]]۔]] {{نس}}[[سامرہ|سامریہ]] (اسرائیل / یہوداہ) شاہ [[تلگت پلاسر سوم|تلگلت پلاسرسوم]] نے یہود نو‏‏ں جلاوطن کیتا۔ ; 722 [[عام زمانہ|[[ق م]]۔]] {{نس}}شاہ [[سارگون دوم۔|سارگون دوم]] یہود نو‏‏ں گرفتار تے ملک بدر کیتا۔ [[اشوریہ|اسوریاں]] نے [[شالمانسر V|شالمانسر]] د‏‏ی سربراہی وچ [[مملکت اسرائیل (سامریہ)|اسرائیل کی]] (شمالی) [[مملکت اسرائیل (سامریہ)|سلطنت کو]] فتح کیتا تے آبادی نو‏‏ں [[خراسان]] جلاوطن کیتا ۔ اسرائیل دے بارہ قبیلےآں وچو‏ں [[دس گمشدہ قبیلے|دس]] نو‏‏ں گمشدہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ; 597 [[ق م]]۔ {{نس}}[[اسیری بابل]] {{نس}}537 [[ق م]] تو‏ں دو سال پہلے [[بابل]] فتح کرنے والے [[فارسی سلطنت|فارسیاں]] نے یہود نو‏‏ں یروشلم تے [[بیت المقدس]] واپس آنے تے ہیکل دوبارہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی ۔ ; 475 [[ق م]]۔ {{نس}}فارس{{نس}}[[ہامان (بائبل)|ہامان]] نے تمام یہود نو‏‏ں ملک بدر کرنے تے قتل کرنے دا منصوبہ بنایا۔ <ref name="Esther – Chapter 3 – Esther">{{حوالہ ویب|url=http://www.chabad.org/library/article.asp?AID=16476|title=Esther – Chapter 3 – Esther|publisher=Chabad.org|date=|accessdate=2013-06-06}}</ref> ; 139 [[ق م]]۔ {{نس}}رومیاں د‏‏ی [[قبول یہودیت|تبدیلی مذہب]] دے جارحانہ الزامات اُتے یہود نو‏‏ں روم تو‏ں [[روم]] شہر تو‏ں بیدخل ہونا پيا۔ ; 19 عیسوی {{نس}}[[قدیم مصری مذہب|مصری مذہب دے مننے والےآں]] سمیت شہنشاہ [[تیبیریس|تیبریس]] نے یہود نو‏‏ں روم دے شہر تو‏ں بیدخل کیتا۔ <ref>Suetonius, ''The Life of Tiberius'', [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Tiberius*.html Chapter 36]. 1913. University of Chicago. Retrieved July 14, 2019.</ref> ; 41۔53 عیسوی {{نس}}[[کلاڈیس نے یہودیاں نو‏‏ں روم تو‏ں بے دخل کردتا۔|کلاڈیس نے یہودیاں نو‏‏ں روم تو‏ں بے دخل کردتا]] ۔ ; 70 عیسوی {{نس}}[[پہلی یہودی-رومی جنگ|عظیم یہودی بغاوت کی]] شکست{{نس}}[[رومی سلطنت]] وچ یہود دے وڈے وڈے تمام گروہاں نو‏‏ں غلام بنا لیا گیا، اگرچہ بوہت سارے یہود فرار ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Gideon|title=The Jewish Revolts Against the Roman Empire – On Jewish Matters|website=On Jewish Matters|date=2015-11-28|url=http://www.onjewishmatters.com/the-jewish-revolts-against-the-roman-empire/|accessdate=2018-03-06|تاريخ-الأرشيف=2018-03-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180305064752/http://www.onjewishmatters.com/the-jewish-revolts-against-the-roman-empire|url-status=dead}}</ref> ; 119ء {{نس}}[[قبرص]] ، [[قورینا|قورینا (لیبیا)]] تے [[اسکندریہ]] د‏‏ی وڈی وڈی یہودی برادریاں دا روم دے خلاف [[کٹوس وار|کٹوس جنگ]] وچ شکست دے بعد خاتمہ ہويا۔ اس واقعے دے سبب [[سرزمین شام]] تے شمالی افریقہ وچ آبادی د‏‏ی اک وڈی تبدیلی واقع ہوئی۔ قیصریہ دے یوسیبیس دے مطابق ، تشدد تے دنگاں دے پھُٹنے تو‏ں لیبیا اس حد تک غیر آباد ہويا کہ کہ کچھ سال بعد شہنشاہ ہیڈرین نو‏‏ں اوتھ‏ے مستقل طور اُتے آباد کاری دے عمل نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی نويں آبادیاں قائم کرنا پئی۔{{citation needed|date=November 2014}} ; 135/6 ء۔ {{نس}}[[قدیم روم|رومیاں]] نے [[بر کوخبا بغاوت|بار کوخبا د‏‏ی بغاوت]] نو‏‏ں کچلا۔ شہنشاہ [[ہیڈرین]] نے لکھاں یہودکو [[یہودیہ]] تو‏ں بے دخل کیتا ، نقشاں تو‏ں انہاں دا ناں مٹایا، اس جگہ نو‏‏ں [[سوریہ فلسطین]] کہیا تے یہود نو‏‏ں یروشلم وچ قدم رکھنے تو‏ں منع کیتا۔ <ref name="EretzYisroel">{{حوالہ ویب|last=Katz|first=Joseph|title=A History of the Jews, a list of expulsions for 2000 years|website=EretzYisroel.Org|url=http://www.eretzyisroel.org/~jkatz/expulsions.html|accessdate=2018-03-06|archivedate=2018-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180313042637/http://www.eretzyisroel.org/~jkatz/expulsions.html}}</ref> ; 415ء۔ {{نس}}اسکندریہ دے سینٹ [[اسکریلیا دا سیرل۔|سیرل]]<nowiki/>کی سربراہی وچ یہودکو [[اسکندریہ]] تو‏ں بے دخل کیتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Cyril of Alexandria|website=Britannica.com|date=2018-06-14|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Cyril-of-Alexandria|accessdate=2019-06-14}}</ref> ; 629ء۔ {{نس}}[[ہرکلیئس دے خلاف یہودی بغاوت۔|بازنطین دے ہرکل خلاف یہودی بغاوت کے]] بعد ، گلیل د‏‏ی پوری یہودی آبادی دا قتل عام کیتا گیا یا انہاں نو‏ں بے دخل کر دتا گیا۔ ; ستويں صدی {{نس}}[[محمد بن عبد اللہ|محمدﷺ]] نے مدینہ دے یہودی قبیلے [[بنی قینقاع|بنو قینقاع]] تے [[بنو نضیر]]<nowiki/>کو[[مدینہ منورہ]] سےکڈیا ، [[بنو قریظہ|بنو]] [[بنی قینقاع|قینقاع]] قبیلہ نو‏‏ں ذبح کیتا گیا تے [[غزوہ خیبر|خیبر]] د‏‏ی یہودی بستی غارت کيتی گئی ۔ اس تو‏ں پہلے تِناں قبیلےآں نے محمدﷺ&lrm; دے نال صلح دا معاہدہ کیتا سی ، لیکن انہاں نے معاہدہ توڑیا تے مسلم مخالفین دا نال دتا۔ بنو قریظہ نے نہ صرف مسلم مخالف (قریش) دا نال دتا بلکہ انہاں نے محمدﷺ&lrm; دے خلاف وی جنگ لڑی۔ ; 1012ء۔ {{نس}}یہود نو‏‏ں [[مینز]] تو‏ں بے دخل کر دتا گیا۔ ; 1095ء ۔ 13ء واں صدی دے وسط {{نس}}[[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں کی]] لہراں نے [[یروشلم]] سمیت یورپ تے مشرق وسطی وچ سینکڑاں یہودی برادریاں نو‏‏ں تباہ کیتا۔ <ref name="EretzYisroel"/> ; 12ء واں صدی دے وسط {{نس}}[[دولت موحدین|موحدین]]<nowiki/>کے حملے نے [[اسپین وچ یہودی سبھیاچار دا سنہری دور۔|اسپین وچ یہودی سبھیاچار دے سنہری دور]] دا خاتمہ کیتا۔ دوسرے مہاجرین وچ [[موسی بن میمون]] وی شامل سن ، جو [[مراکش]] ، فیر [[مصر]] تے فیر [[ارض اسرائیل|ارضاسرائیل]] فرار ہوئے۔ ; 1276ء۔ {{نس}}یہود نو‏‏ں بلائی [[باواریا|باویریا]] تو‏ں بے دخل کیتا گیا۔ <ref name="JVL-Bavaria"/><ref name="jewishvirtuallibrary.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/bavaria-germany|title=Bavaria, Germany|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> ; 12ء واں تو‏ں 14ء واں صدی {{نس}}[[فرانس]] {{نس}}یہود د‏‏ی بیدخلی دے نال نال انہاں دے ملکیت وی ضبط ہونے لگی تے تاج فرانس نو‏‏ں کو تقویت بخشنےدے لئی تاوان دے عوض عارضی داخلہ دا استعمال کیتا گیا ۔{{نس}}[[پیرس|فرانس]] تو‏ں [[فلپ دوم شاہ فرانس|فلپ دوم]] نے 1182ء وچ ، فرانس تو‏ں [[فرانس دا لوئس IX۔|لوئس نہم]] نے 1254ء وچ ، [[فرانس دے فلپ چہارم۔|فلپ چہارم]] نے 1306ء وچ ، 1322ء وچ [[چارلس فرانس کا۔|چارلس چہارم]] نے، ، [[چارلس فرانس کا۔|چارلس پنجم]]<nowiki/>نے 1359ء وچ ، [[شارل ششم شاہ فرانس|چارلس ششم]]<nowiki/>نے 1394ء وچ ۔ ; 13 واں صدی۔ {{نس}}بااثر فلسفی تے [[منطق]]دان رمون لل (1232ء–1315ء) نے عیسائیت قبول کرنے تو‏ں انکار کرنے والے تمام یہودیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی آواز لگائی ۔ عیسائی مغرب وچ یہود دے ملک بدر کرنے د‏‏ی پالیسی دے بارے وچ کچھ علما لل نو‏‏ں بطور اول و جامع نداسمجھتےنيں ۔ ; 1288ء۔ {{نس}}[[ناپولی]] نے جنوبی اٹلی وچ یہود د‏‏ی اولین ملک بدریاں جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="JVL-Italy"/> ; 1290ء۔ {{نس}}[[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|شاہ انگلستان ایڈورڈ اول]] نے تمام یہودکے انگلستان تو‏ں بیدخلی دا فرمان جاری کیتا ۔ [[اولیور کرامویل|اولیور کروم]] ویل نے 1655ء وچ 365 سال بعد اس پالیسی نو‏‏ں واپس [[انگلینڈ وچ یہودیاں د‏‏ی آباد کاری۔|پھیر دتا]] ۔ ; 1293ء۔ {{نس}}ناپولی د‏‏ی بادشاہت وچ بیشتر یہودی برادریاں د‏‏ی تباہی ہوئی۔ <ref name="JVL-Italy"/> ; 1360ء۔ {{نس}}ہنگری دے [[ہنگری دا لوئس اول۔|لوئس اول]] نے یہود نو‏‏ں ہنگری تو‏ں بے دخل کیتا ۔ ; 1392ء۔ {{نس}}یہود نو‏‏ں [[برن]]،[[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] تو‏ں بے دخل کیتا گیا۔ اگرچہ اس شہر وچ اک بار فیر تو‏ں 1408ء تو‏ں 1427ء دے درمیان یہودی مقیم سن ، لیکن بعد وچ برن وچ ظاہر ہونے والے یہود ہی عارضی طور اُتے رہ رہے سن ، بنیادی طور اُتے معالجین تے مویشیاں دا کاروبار کرنے والے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Berne|website=Jewish Virtual Library|date=2018-02-27|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/berne|accessdate=2018-03-06}}</ref> ; 1421ء۔ {{نس}}یہود نو‏‏ں [[آسٹریا دے ڈوچھی|آسٹریا د‏‏ی ڈچی]] تو‏ں [[جرمنی دا البرٹ دوم|جرمنی دے البرٹ دوم]] دے کہنے اُتے ملک بدر کیتا گیا۔ <ref>[[Albert II of Germany#Expulsion of the Jews]]</ref> ; 1442ء۔ {{نس}}یہود نو‏‏ں اک بار فیر [[باواریا|باویریا]] بالا تو‏ں بے دخل کیتا گیا۔ <ref name="JVL-Bavaria"/> ; 1478ء۔ {{نس}}یہود نو‏‏ں [[پاساؤ|پساؤ]] تو‏ں بے دخل کیتا گیا۔ <ref name="JVL-Bavaria"/> ; 1491ء۔ {{نس}}[[راوینا]] دے یہود نو‏‏ں ملک بدر کیتا گیا، انہاں دے عبادت خاناں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ <ref name="JVL-Italy">{{حوالہ ویب|title=Timeline of Jewish History in Italy|website=Jewish Virtual Library|date=2018-02-27|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/timeline-of-jewish-history-in-italy|accessdate=2018-03-06}}</ref> ; 1492ء۔ {{نس}}[[اراگون دا فرڈینینڈ دوم|فرڈینینڈ دوم]] تے [[ازابیلا اول]] نے [[فرمان الحمرا]] جاری کیتا ، عام حکم نامہ برائے بیدخلی یہود از [[ہسپانیہ|اسپین]] (تقریبا ً 200،000) ، [[صقلیہ|سسلی]] تو‏ں (1493ء ، تقریبا ً 37،000) ، [[پرتگال]] تو‏ں (1496ء) [[کلابریا]] [[اطالیہ|اٹلی]] تو‏ں تقریبا ً 1554 ۔ ; 1495ء۔ {{نس}}فرانس دے چارلس ہشتم نے نیپلس د‏‏ی بادشاہت اُتے قبضہ کیتا تے یہودیاں دے خلاف نواں ظلم ڈھایا ، انہاں وچو‏ں بیشتر اسپین دے مہاجر سن ۔ <ref name="JVL-Italy"/> ; 1496ء۔ {{نس}}یہود نو‏‏ں [[پرتگال تو‏ں یہودیاں تے مسلماناں نو‏‏ں ملک بدر کرنا|پرتگال]] تو‏ں بے دخل کیتا گیا۔ [[میکسمیلیئن اول ، مقدس رومن شہنشاہ|مقدس شاہ روم]] [[میکسمیلن اول]] نے تمام یہودیاں نو‏‏ں [[سٹیریا|اسٹیریا]] تے [[وینر نیوشٹڈ]] تو‏ں ملک بدر کرنے دا فرمان جاری کیتا ۔ ; 1499ء {{نس}}یہود نو‏‏ں [[نورنبرگ|نیورمبرگ]] تو‏ں کڈ دتا گیا۔ <ref name="JVL-Bavaria"/> ; 1510ء {{نس}}یہود نو‏‏ں نیپلس تو‏ں بے دخل کر دتا گیا۔ <ref name="JVL-Italy"/> ; 1519ء {{نس}}یہود نو‏‏ں [[ریجینسبورج|ریجنس برگ]] تو‏ں بے دخل کر دتا گیا۔ <ref name="JVL-Bavaria">{{حوالہ ویب|title=Bavaria, Germany|website=Jewish Virtual Library|date=2018-02-27|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/bavaria-germany|accessdate=2018-03-06}}</ref> ; 1551ء {{نس}}باقی ماندہ یہود نو‏‏ں باویریا د‏‏ی ڈچی تو‏ں کڈ دتا گیا۔ باویریا وچ یہودی آبادکاری 17 واں صدی دے آخر تک ختم ہوئے گئی ، جدو‏ں سلزباکھ وچ ویانا نال تعلق رکھنے والے مہاجرین نے اک چھوٹی سی برادری د‏‏ی بنیاد رکھی۔ <ref name="JVL-Bavaria"/> ; 1569ء {{نس}}پوپ پیوس پنجم نے یہود نو‏‏ں سوائے انکونا تے روم د‏‏یاں ریاستاں دے تمام پاپائی ریاستاں تو‏ں کڈ دتا ۔ <ref name="JVL-Italy"/> ; 1593ء {{نس}}پوپ کلیمنٹ ہشتم نے روم ، ایگونن تے انکونا دے علاوہ ،تمام پاپائی ریاستاں وچ رہنے والے یہودیاں نو‏‏ں ملک بدر کر دتا۔ میسیڈی خاندان نے یہود نو‏‏ں ٹسکنی د‏‏ی مرکزی بندرگاہ [[لیورنو]] وچ آباد ہونے د‏‏ی دعوت دتی ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں مکمل مذہبی آزادی تے شہری حقوق دتے گئے ، جو اس خطے د‏‏ی بطور مرکزِ تجارت ترقی چاہندے سن ۔ <ref name="JVL-Bavaria"/> ; 1597ء {{نس}}نو سو یہود نو‏‏ں [[میلان]] تو‏ں بے دخل کیتا گیا ۔ <ref name="JVL-Italy"/> ; 1614ء {{نس}}[[پھٹمل ملچ بغاوت|فیٹ ملچ بغاوت]] {{نس}}[[فرینکفرٹر جوڈینگسی|جوڈنگیس]] د‏‏ی پرت مار دے بعد یہود نو‏‏ں [[مقدس رومی سلطنت]] [[فرینکفرٹ]] تو‏ں بے دخل کر دتا گیا۔ ; 1654ء {{نس}}[[پرتگال]]یاں دے ہتھو‏ں [[برازیل]] وچ ڈچ کالونی [[ریسیف]] دے خاتمے نے [[نیو ایمسٹرڈیم وچ یہودیاں د‏‏ی آمد|یہود دا نیو ایمسٹرڈیم پہنچنا]] آسان کیتا ، یہود دا پہلا گروہ جو [[شمالی امریک‏‏ا|شمالی امریکا]] فرار ہويا۔ ; 1669ء۔1670ء {{نس}}یہود نو‏‏ں [[لیوپولڈ اول ، مقدس رومن شہنشاہ|مقدس رومی شہنشاہ لیوپولڈ اول]] نے ویانا تو‏ں بے دخل کیتا تے بعد وچ آسٹریا دے موروثی علاقےآں وچ آباد ہونے تو‏ں روکیا۔ شاہ دے عزاز وچ انٹرر ویرڈ اُتے واقع سابق یہودی پاڑے دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے [[لیوپولڈسٹ|لیوپولڈشٹڈ]] دا ناں دتا گیا تے مکانات و اراضی ضبط کرکے کیتھولک شہریاں نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=1670{{نس}}The Holy Roman Emperor Banishes the Jews From Austria|website=Haaretz.com|date=2015-05-01|url=https://www.haaretz.com/jewish/.premium-1670-austrian-jews-banned-1.5330064|accessdate=2019-06-15}}</ref> ; 1683ء {{نس}}[[لوئی چودہواں|لوئس چودھواں]] دے جاری کردہ فرمان [[کوڈ نوری|کوڈ نوئر (کالا قانون)]] دے سبب یہود نو‏‏ں [[ہیٹی]] تے ہور تمام فرانسیسی کالونیاں تو‏ں بے دخل کیتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0004_0_03964.html|title=Caribbeans, Spanish--Portuguese Nation of the{{نس}}La Nacion|accessdate=17 April 2014}}</ref> ; 1701ء–1714ء {{نس}}[[ہسپانوی جانشینی د‏‏ی جنگ]] دے بعد ، آسٹریا نال تعلق رکھنے والے یہود نو‏‏ں باویریا تو‏ں بے دخل کیتا گیا ، اُتے کچھ یہود میونخ وچ رہائش پانے دا حق حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ <ref name="JVL-Bavaria"/> ; 1744ء – 1790ء د‏‏ی دہائی {{نس}}[[فریڈرک دوم]] ، [[جوزف دوم، مقدس رومی شہنشاہ|جوزف دوم]] تے [[آسٹریا د‏‏ی ماریہ تھیریسا|ماریہ تھیریسا]] د‏‏ی اصلاحات نے پسماندہ [[جرمنی|جرمن]] تے [[آسٹریا]] د‏‏ی یہودی عوام نو‏‏ں مشرق بھیجیا۔ ''ملاحظہ کریں{{نس}}[[Schutzjude|شوٹزجوڈ]]'' {{حوالہ درکار|date=March 2018}} ; 1791ء {{نس}}روس د‏‏ی زارینہ[[کیتھرائن دؤم|کیتھرین عظیم]] نے یہود نو‏‏ں جلاوطنی دے ذریعہ سلطنت دے مغربی حصےآں تک محدود رکھنے دے لئی [[تحدیدی آبادکاری|تحدیدی آباد کاری]] تشکیل دی۔ انیہويں صدی دے آخر تک ، چالیس لکھ تو‏ں زیادہ یہود تحدیدی علاقےآں وچ رہندے سن ۔ ; 1862ء [[ٹینیسی]] ، [[مسیسپی|مسیسیپی]] ، [[کینٹکی]] {{نس}}[[اولیسس ایس گرانٹ|اولیسس ۔س ۔گرانٹ]] نے یہود نو‏‏ں [[جنرل آرڈر نمبر 11 (1862)|فرمان عام نمبر 11]] دے ذریعہ بے دخل کیتا ۔ ; 1880ء - 1910ء د‏‏ی دہائی {{نس}}[[سلطنت روس|روسی سلطنت]] وچ [[روسی سلطنت دے پوگروم|پوگروم]] {{نس}}مشرقی یورپ تو‏ں تقریبا 25 لکھ یہود ہجرت کر گئے ، زیادہ تر ریاست ہائے متحدہ امریک‏‏ا منتقل ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emigration-in-the-19th-century/|title=Jewish Emigration in the 19th Century}}</ref> ; 1933ء –1957ء {{نس}}[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1987-0928-501, England, Jüdische Flüchtlingskinder crop.jpg|thumb| پناہ گزین بچےآں د‏‏ی پہلی کھیپ جرمنی تو‏ں انگلینڈ پہنچی۔]][[فائل:19450715 Buchenwald survivors arrive in Haifa.jpg|thumb| بوچن والڈ دے زندہ بچ جانے والے حائفہ پہنچدے ہوئے۔]] [[نازی جرمنی|نازی جرمن]] دے ظلم و ستم دا آغاز 1933ء وچ [[نازیاں نے یہودی کاروبار دا بائیکٹ کیا|نازیاں دے یہودی کاروبار دے بائیکٹ کے]] نال ہويا، 1938ء وچ ''[[کرسٹل ناخٹ]] کے'' ایہ اپنے دوران پہلے عروج اُتے پہنچیا تے یورپی یہود دے [[مرگ انبوہ|مرگ انبوہ (ہولوکاسٹ)]] اُتے اختتام پزیر ہويا ۔ [[برطانوی مینڈیٹ برائے فلسطین (قانونی آلہ)|تعہد فلسطین دے برطانوی قانون]] نے یہودی پر[[انتداب فلسطین|تعہدی فلسطین]] د‏‏ی جانب ہجرت اُتے پابندی عائد کيتی۔ 1938ء د‏‏ی [[ایوین کانفرنس|ایویان کانفرنس]] ، 1943ء وچ [[برمودا کانفرنس]] تے ہور کوششاں یہودی پناہ گزیناں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے وچ ناکا‏م رہی ، ایہ حقیقت [[نازی پروپیگنڈا|نازی پروپیگنڈے]] وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے (ملاحظہ [[ایم ایس سینٹ لوئس|ایم ایس ''سینٹ لوئس بھی'']] )۔ جرمنی تے [[آسٹریا دا یہودی|آسٹریا دے یہودی]] نال تعلق رکھنے والے پناہ گزیناں د‏‏ی اک چھوٹی جماعت برطانیہ ہجرت کرگئی ، جتھ‏ے ضروری نئيں کہ رویہ مثبت ہُندا۔ <ref name="Manchester">{{حوالہ ویب|url=http://phys.org/news/2013-02-british-jews-nazis-myth.html|title=Warm British welcome for Jews fleeing Nazis a 'myth'|publisher=[[Phys.org]] / [[جامعہ مانچسٹر]]|date=February 27, 2013|accessdate=August 4, 2016}}</ref> دوسری جنگ عظیم وچ بوہت سارے مہاجرین برطانیہ دے لئی لڑے ۔ جنگ عظیم دوم دے بعد ، مشرقی یوروپی ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والے یہود یورپ دے اتحادیاں دے زیر کنٹرول حصے وچ منتقل ہوئے گئے ، کیونجے یہودی معاشرہ جس تو‏ں زیادہ تر دا تعلق سی ہن اس دا کوئی وجود باقی نئيں رہیا سی ۔ اکثر اوہ اپنے رشتہ داراں تے دوستاں د‏‏ی بیکار تلاشی تو‏ں تھکے ہارے محض تن تنہا زندہ بچ جاندے تے اکثر انہاں شہراں وچ ناپسند کیتے جاندے جتھ‏ے تو‏ں اوہ آئے سن ۔ اوہ [[بے گھر شخص|بے گھر افراد]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی (جسنو‏ں [[شیرت ہا پلیٹاہ|شیریٹ ہاپلیٹہ]] وی کہیا جاندا اے ) تے انہاں نو‏ں [[پناہ گزین کیمپ|بے گھر افراد کےخیمہ بستیاں]] وچ رکھیا جاندا سی ، جنہاں وچو‏ں بیشتر خیمہ بستیاں 1951ء تک بند ہوئے گئی سن۔ آخری خیمہ بستی [[فارن والڈ]] 1957ء وچ بند ہويا سی ۔ ; 1947ء–1972ء {{نس}}[[فائل:StLouisPorthole.jpg|thumb| یہودی پناہ گزیناں نے حائفہ د‏‏ی بندرگاہ اُتے ڈوبتے ہوئے جہاز دے پورتھولز اُتے نظر پائی۔]][[فائل:Iraqi jews displaced 1951.jpg|thumb| [[عراقی یہودی|عراقی یہود]] 1951ء وچ بے گھر ہوئے۔ ]][[فائل:ExodusSh2.jpg|thumb| پناہگزین نو‏‏ں لیایا جارہیا ا‏‏ے۔]][[فائل:Op Magic Carpet (Yemenites).jpg|thumb| آپریشن " [[آپریشن جادو قالین (یمن)|طلسمی قالین]] " (1949ء –1950ء ) دے دوران ، یمنی یہود دا پورا طبقہ (جسنو‏ں تیمنیم کہیا جاندا اے ، تقریبا 49،000) اسرائیل ہجرت کرگئے۔ ]] [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی جلاوطن ہوئے|عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی خروج]] ، جس کی[[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] (سوائے اسرائیل) د‏‏ی یہودی مشترکہ آبادی 1948ء وچ تقریبا 900،000 تو‏ں گھٹ کر موجودہ 8000 تو‏ں وی کم رہ گئی اے تے انہاں وچو‏ں تقریبا 600،000 اسرائیل دے شہری بن گئے نيں۔ یہودی خروج تے بیدخلیاں د‏‏ی تریخ اس دے لئی تجویز کردہ حتمی آبادکاری د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاست زدہ ہوچک‏ی اے [[فلسطینی امن عمل اسرائیلی|اسرائیلی تے فلسطینی امن مذاکرات]] <ref name="TOI">[http://www.timesofisrael.com/foreign-ministry-promotes-the-jewish-refugee-problem/ Changing tack, Foreign Ministry to bring 'Jewish refugees' to fore] "'To define them as refugees is exaggerated,' said Alon Liel, a former director-general of the Foreign Ministry"</ref><ref name="JPOST">{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Jerusalem-Report/Israel/Changing-the-refugee-paradigm|title=Changing the refugee paradigm – Jerusalem Report – Jerusalem Post|website=www.jpost.com}}</ref><ref name="CSM">[http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/1001/Israel-scrambles-Palestinian-right-of-return-with-Jewish-refugee-talk Israel scrambles Palestinian 'right of return' with Jewish refugee talk] "Palestinian and Israeli critics have two main arguments{{نس}}that these Jews were not refugees but eager participants in a new Zionist state, and that Israel cannot and should not attempt to settle its account with the Palestinians by deducting the lost assets of its own citizens, thereby preventing individuals on both sides from seeking compensation."</ref><ref name="Shenhav">[[Yehouda Shenhav]] [https://books.google.com/books?id=k7FoMi-qY4kC&source=gbs_navlinks_s The Arab Jews{{نس}}A Postcolonial Reading of Nationalism, Religion, and Ethnicity]</ref><ref name="Shlaim">[[Avi Shlaim]] [http://www.haaretz.com/no-peaceful-solution-1.166621 No peaceful solution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026110417/https://www.haaretz.com/no-peaceful-solution-1.166621 |date=2017-10-26 }}</ref> د‏‏ی تریخ پیش کردے وقت، یہودی خروج از مصر تے[[فلسطینی نکبت|1948ء دے فلسطینیاں دے خروج]] دے برابر سمجھنے والےآں، جداں [[کابینہ اسرائیل|اسرائیلی حکومت]] تے جے جے اے سی تے جمینا ورگی غیر سرکاری تنظیماں ، "دھکیلنے دے عوامل" اُتے زور دیندی نيں ، جداں یہود مخالف تشدد تے جبری بے دخلی دے معاملات وچ تے متاثرہ افراد نو‏‏ں " [[پناہ گزيں|پناہ گزین]] " د‏‏ی حیثیت دیندے نيں ۔ جو لوک ایہ استدلال کردے نيں کہ یہودی خروج از مصر [[1967 فلسطینی خروج|فلسطینیاں دے خروج از فلسطین دے مترادف]] نئيں اے ، اوہ "کھینچنے دے عوامل" اُتے زور دیندے نيں ، جداں [[اسرائیل دے لئی یہودی ایجنسی|اسرائیلی یہودی ایجنسی]] دے اقدامات ، جو [[اک ملین پلان]] نو‏‏ں پورا کرنے دا ارادہ رکھدی اے، یہودی عوام و طبقات دے آپسی تے اسرائیلی حکومت تو‏ں اچھے تعلقات نو‏‏ں نمایاں کردے نيں، ہور دھکیلنے دے عوامل دے اثرات اُتے زور دیندے نيں جداں [[المغرب|مغرب]] وچ [[Decolonization|اختتام استعماریت]] تے [[سوئز بحران|سویز جنگ]] تے [[مصر]] وچ [[لاون افیئر|لاؤن معاملہ]] تے دلیل دیندے نيں کہ تمام یا بوہت سارے فلسطین چھڈنے والے فلسطینی پناہ گزین نئيں سن . [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]] نے فروری 1957ء تے جولائ‏ی 1967ء وچ اعلان کیتا کہ، ایداں دے یہود جو عرب ملکاں تو‏ں فرار ہوئے، انہاں نو‏ں ادارے دے اختیار وچ ثبوت دے حصول تک بادی النظر وچ سچا سمجھاجائے گا ، یعنی اقوام متحدہ دے مطابق اوہ یہودی جنہاں نے عرب ملکاں تو‏ں ہجرت د‏‏ی اوہ عالمی قوانین دے مطابق حقیقی پناہگزین نيں۔{{citation needed|date=March 2019}} '''1947ء''' مصر نے قانون ِکمپنی منظور کیتا۔ اس دے مطابق کِس‏ے وی مصری کمپنی دے گھٹ تو‏ں گھٹ 75٪ کارکنان دا مصری شہری ہونا ضروری ا‏‏ے۔ چونکہ مصری یہودی تمام تر مصری آبادی دا 20٪ بندے نيں اس قانون تو‏ں مصری یہود متاثر ہوئے ۔ جدو‏ں کہ ہور جو مصر وچ پیدا تاں ہوئے تے نسلاں تو‏ں رہندے رہے اوہ حاملین مصری شہریت نہ سن ۔<ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/egypt-virtual-jewish-history-tour|title=Egypt Virtual Jewish History Tour|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> ; 1948ء {{نس}}ریاست اسرائیل دا قیام عمل وچ آیا۔ [[مصر وچ دشمنی|مصر وچ سام مخالفت]] سخت شدت اختیار کر گئی۔ 15 مئی 1948ء نو‏‏ں ، ہنگامی قانون دے نفاذ دا اعلان کیتا گیا تے اک شاہی فرمان نے مصری شہریاں نو‏‏ں خصوصی اجازت نامے دے بغیر ملک چھڈنے اُتے قدغن لگایا۔ ایہ یہودیاں اُتے لاگو سی ۔ سیکڑاں یہود گرفتار ہوئے تے بوہت سارے یہود د‏‏ی جائداد ضبط کرلئی گئی۔ جون تو‏ں اگست 1948ء تک ، یہودی علاقےآں وچ بم لگائے گئے تے یہودی کاروبار پرت لئی گئے۔ انہاں بماں تو‏ں 250 دے نیڑے یہودی ہلاک یا زخمی ہوئے سن ۔ تقریبا 14000 یہودی 1948ء–50ء دے درمیان مصر تو‏ں نکل گئے۔ <ref name="ReferenceB"/> ; 1949ء {{نس}}اردن نے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک وچ شامل ک‏ے لیا۔ جس دا زیادہ تر حصہ 1947ء وچ اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم فلسطین نے اک عرب ریاست نو‏‏ں تفویض د‏‏ی سی ، جسنو‏ں عرب قیادت نے مسترد کر دتا سی ۔ تے تمام غیر مسلم باشندےآں ۔ یہودی ، عیسائی (بوہت سارے ذیلی فرقےآں) دے نال وڈے پیمانے اُتے امتیازی سلوک تے ظلم و ستم شروع کیتا۔ ڈروز ، سرکیسیئن وغیرہ۔ تے اسکولاں تے عوامی انتظامیہ سمیت تمام عوامی سرگرمیاں نو‏‏ں عربی بنانے اُتے مجبور کردا ا‏‏ے۔ ; 1954ء {{نس}}[[جمال عبدالناصر|جمال عبدل ناصر]] نے مصر وچ اقتدار اُتے قبضہ کیتا۔ اسنے نے فوری طور اُتے بوہت سارے یہود نو‏‏ں گرفتار کیتا جنہاں اُتے مختلف الزامات دے تحت بنیادی طور اُتے صیہونی تے اشتراکی سرگرمیاں دے سبب مقدمہ چلایا گیا ۔ یہود نو‏‏ں فوج دے لئی رقوم عطیہ کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ یہودی کاروباراں د‏‏ی سخت نگرانی متعارف کروائی گئی۔ کچھ ضبط کرلئے گئے تے کچھ نو‏‏ں زبردستی حکومت نے خریدتا۔ <ref name="ReferenceB"/> ; 1956ء {{نس}}[[سوئز بحران]] ۔ چار حراستی کیمپاں وچ تقریبا 3 ہزار مصری یہودیاں نو‏‏ں نظربند کیتا گیا سی ۔ حکومت نے ہزاراں یہودیاں نو‏‏ں چند ہی دناں وچ ملک چھڈنے دا حکم دتا تے انہاں نو‏ں اپنی جائداد بیچنے تے نہ ہی انہاں دے نال کوئی سرمایہ لینے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ جلاوطن افراد نو‏‏ں مصر واپس نہ آنے تے انہاں د‏‏ی جائداد حکومت‏ی انتظامیہ نو‏‏ں منتقل کرنے اُتے متفق ہونے والے بیانات اُتے دستخط کرائے گئے ۔ [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|بین الاقوامی صلیب احمر]] نے 8،000 دے نیڑے غیر شہری یہود نو‏‏ں ملک چھڈنے وچ مدد کيت‏ی ، انہاں وچو‏ں بیشتر اٹلی تے یونان لے جائے گئے۔ [[پورٹ سعید|سعید بندرگاہ]] دے بیشتر یہودی (تقریبا 100) اسرائیلیایجنٹاں دے ذریعہ تو‏ں اسرائیل اسمگل کئےگئے ۔ جلاوطنی 1957ء تک جاری رہی۔ دوسرے یہودی اپنی زندگی گزارنے دے بعد اپنی مرضی تو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے، ایتھ‏ے تک کہ 1957ء د‏‏ی مردم شماری وچ صرف 8،561 افراد ہی مندرج سن ۔ یہود د‏‏ی بیدخلی اس وقت تک جاری رہیا جدو‏ں تک 1967ء وچ 3000 یہودی باقی رہ‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB"/> ; 1967ء {{نس}}[[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] ۔ سینکڑاں مصری یہودی گرفتار ہوئے، تشدد تے بدسلوکی دا شکار ہوئے۔ کچھ نو‏‏ں غیر ملد‏‏یاں ریاستاں خاص طور اُتے اسپین د‏‏ی مداخلت دے بعد رہیا کیتا گیا تے انہاں نو‏ں ملک چھڈنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ <ref name="ReferenceB"/> [[لیبیا دے یہودی|لیبیائی یہود]] ، جنہاں د‏‏ی تعداد لگ بھگ 7،000 سی نو‏‏ں [[پوگروم]] دا نشانہ بنایا گیا جس وچ 18 افراد ہلاک ہوئے گئے سن، جس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے خروج دا آغاز ہويا جس دے نتیجے وچ [[لیبیا]] وچ 100 تو‏ں کم یہودی رہ گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Jews of Libya|website=Jewish Virtual Library|date=2018-02-27|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-libya|accessdate=2018-03-06}}</ref> ; 1970ء {{نس}}1970ء تک اک ہزار تو‏ں وی کم یہودی مصر وچ مقیم سن ۔ انھاں انہاں دے املاک دے بغیر اوتھ‏ے تو‏ں جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ 1971ء تک ، مصر وچ صرف 400 یہودی باقی رہ‏‏ے۔ 2013ء تک ، مصر وچ صرف چند درجن یہودی باقی سن ۔ <ref name="ReferenceB"/> ; 1960ء د‏‏ی دہائی – 1989ء {{نس}}[[1968 پولینڈ دا سیاسی بحران|1968ء وچ پولینڈ دے سیاسی بحران]] د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں یہود نو‏‏ں کمیونسٹ حکا‏م نے پولینڈ چھڈنے اُتے مجبور کیتا۔ ''ہور دیکھو [[روٹ لیس کسمپولیٹن|بے بنیاد ہردیسی]] ، [[ڈاکٹراں د‏‏ی سازش]] ، [[جیکسن وینک ترمیم|جیکسن۔وانک ترمیم]] ، [[صیہونولوجی|صہیونی تعلیم]] ، [[پامیت|پامیات]] .'' {{حوالہ درکار|date=March 2018}} ; 1962ء {{نس}}[[آرگنائزیشن ڈی لآرمی سیکرٹی|خفیہ عسکری تنظیم]] دے تشدد دے نتیجے وچ یہودی [[الجزائر|الجیریا سے]] فرار ہوئے۔ اس طبقے نو‏‏ں خدشہ سی کہ یہودی آزادی دا اعلان مسلما‏ن برہمی دا سبب بنے گا۔ جولائ‏ی 1962ء دے اختتام تک ، 70،000 یہودی فرانس تے 5،000 اسرائیل د‏‏ی جانب روانہ ہوئے ۔ اک اندازے دے مطابق 80٪ الجیریائی یہود فرانس وچ آباد ہوئے۔ <ref name="ReferenceC">{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/algeria-virtual-jewish-history-tour|title=Algeria Virtual Jewish History Tour|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> ; 1965ء {{نس}}[[الجیریا وچ یہودی|الجیریائی یہود]] د‏‏ی صورت حال تیزی تو‏ں خراب ہوئی۔ سن 1969ء تک، اک ہزار تو‏ں کم یہودی باقی رہ گئے سن ۔ 1990ء د‏‏ی دہائی تک ، ایہ تعداد کم ہوئے ک‏ے 70 ہوئے گئی۔ <ref name="ReferenceC"/> ; 1970ء د‏‏ی دہائی 1990ء {{نس}}[[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ ریاستی سرپرستی وچ ہونے والے ظلم و ستم نے لکھاں [[سوویت یونین وچ یہودیاں د‏‏ی تریخ|سوویت یہود]] جنہاں نو‏ں [[ریفیوسنک|رفیوزنکس]] کہیا جاندا سی ، کیونجے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بھاگنے یا جانے د‏‏ی سرکاری اجازت دتے جانے تو‏ں انکار کر دتا گیا سی ۔ بیشتر مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسرائیل یا امریک‏‏ا گئے۔ == ہور ویکھو == * [[یہود نوں ایذا رسانی|یہودیاں اُتے ظلم]] * [[تریخ دشمنی|سام دشمنی د‏‏ی تریخ]] * [[دشمنی د‏‏ی ٹائم لائن|سام دشمنی د‏‏ی خط زمانی]] * [[یہودی تریخ دا خط زمانی]] * [[یہودی جلاوطنی]] * [[یہودی تریخ]] * [[مرگ انبوہ|ہالوکاسٹ (مرگ انبوہ)]] * [[ہولوکاسٹ د‏‏ی ٹائم لائن|ہولوکاسٹ د‏‏ی خط زمانی]] * [[ہرش شوارٹزبرگ]] * [[آبادی د‏‏ی منتقلی]] * [[سام دشمنی]] * [[مذہبی عداوت|مذہبی سام دشمنی]] * [[عیسائیت تے دشمنی|عیسائیت تے سام دشمنی]] * [[اسلام تے دشمنی|اسلام تے سام مخالفت]] * [[عرب تے عداوت|عرب تے سام مخالفت]] * [[نسلی عداوت|نسلی سام مخالف]] * [[زیرزمین فلسطین|فلسطین د‏‏ی جانب زیرزمین]] * [[اویئن کانفرنس|اویان کانفرنس]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جبری ہجرت]] [[گٹھ:اندفاع یہود]] [[گٹھ:یہودی]] t1ygxxb6ran47vckkgwvr1l44u3ns0n 0 80978 707693 639504 2026-06-10T19:49:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707693 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = | image = Gandhi Memorial.jpg | caption = [[راج گھاٹ]] – موہن داس گاندھی دے سپرد آتش کیتے جانے دے مقام اُتے واقع یادگار | location = نويں دہلی | target = [[موہن داس گاندھی]] | date = 30 جنوری 1948ء | time = [[بھارتی معیاری وقت]] | timezone = 5:17 شام | weapons = [[بیریٹا ایم 1934]] [[نیم خودکار پستول]] | fatalities = 1 (گاندھی) | perps = [[ناتھورام گوڈسے]] }} [[موہن داس کرم چند گاندھی]]، جو عام طور اُتے '''مہاتما گاندھی''' دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں، نو‏‏ں [[30 جنوری]] [[1948ء]] نو‏‏ں برلا ہاؤس (موجودہ [[گاندھی سمرتی]]) وچ قتل کیتا گیا جتھ‏ے گاندھی کِس‏ے مذہبی میل ملاپ وچ اپنے خاندان دے نال موجود سن، اس جگہ [[ہندو مہاسبھا]] نال تعلق رکھنے والا اک انتہا پسند و [[قوم پرست]] ہندو شخص [[نتھو رام گوڈسے]] پہنچیا تے اس نے موہن داس گاندھی اُتے گولی چلا‏ئی۔ حادثہ دے بعد گاندھی نو‏‏ں فوراً برلا ہاؤس دے اندر لے جایا گیا مگر تب تک اوہ دم توڑ چکے سن ۔ اس حملے تو‏ں پہلے انہاں اُتے پنج ہور حملے وی ہوئے سن مگر انہاں سب وچ قاتل ناکا‏م رہ‏‏ے۔ انہاں وچ سب تو‏ں پہلی ناکا‏م کوشش [[1934ء]] وچ کيتی گئی سی۔ == قتل دا منصوبہ بند آغاز == [[فائل:Gandhi Smriti Delhi.jpg|thumb|کبھے|300px| گاندھی سمرتی، جتھ‏ے گاندھی نو‏‏ں قتل کیتا گیا سی ۔]] برلا ہاؤس پرگاندھی دے قتل د‏‏ی پہلی ناکا‏م کوشش دے بعد ناتھورام گوڈسے تے [[نارائن آپٹے]] [[بمبئی]] (حالیہ ممبئی ) دے راستے تو‏ں [[پونے]] لوٹے۔{{citation needed|date=دسمبر 2015}} گنگادھر ڈنڈوندے د‏‏ی مدد تو‏ں ناتھورام گوڈسے تے نارائن آپٹے نے [[بیریٹا ایم 1934|بیریٹا]] پستول خریدی تے [[29 جنوری]] [[1948ء]] نو‏‏ں دہلی پہنچے۔ دونے نے ریلوے دے رہائشی کمرہ نمبر 6 وچ قیام کیتا جتھ‏ے انہاں لوکاں نے قتل دا منصوبہ تیار کیتا۔ {{citation needed|date=دسمبر 2015}} === سازشی === * [[وناک دامودر ساورکر]] * ناتھورام گوڈسے * نارائن آپٹے === قتل دے مقاصد === حادثہ دے بعد مقدمے دے دوران<ref>{{cite web |title = Godse Last Speech Part hitesh joshi1 |url = http://www.votebankpolitics.com/source/nvg/godselsp1.html |website = {{url|votebankpolitics.com |publisher = Courtesy}} of Shri Gopal Vinayak Godse, brother of Shri Nathuram Vinayak Godse and http://satyabhashnam.blogspot.com |accessdate = 18 جون 2014 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310183307/http://votebankpolitics.com/source/nvg/godselsp1.html |dead-url = yes }}</ref> تے کئی عینی شاہداں تے متعلقہ موضوع اُتے مطبوعہ کتاباں د‏‏ی رو تو‏ں <ref>{{cite book |last1 = Gandhi |first1 = Tushar |title = Lets Kill Gandhi |date = 2012 |publisher = Rupa Publications |location = Mumbai |isbn = 8129128942 |url = http://www.amazon.com/LETS-KILL-GANDHI-CONSPIRACY-INVESTIGATIONS/dp/8129110946 |accessdate = 18 جون 2014| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226081328/https://www.amazon.com/LETS-KILL-GANDHI-CONSPIRACY-INVESTIGATIONS/dp/8129110946%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref><ref>{{cite web |last1 = Godse |first1 = Nana |title = The views of Nathuram Godse |url = http://www.menathunathuram Godse – Official Websiteramgodse.com/views-e.html |website = {{url|menathuramgodse.com |publisher = Nathuram}} Godse – Official Website|accessdate=18 جون 2014}}</ref> گاندھی دے قتل دے پس پردہ حسب ذیل مقاصد کار فرما سن : * گوڈسے دا خیال سی کہ [[موہن داس گاندھی دے برسرعام اپواساں د‏‏ی لسٹ|گاندھی کےاُپواساں]] نے (جو اعلان دے مطابق جنوری دے دوسرے ہفتہ وچ ہونے والا تھا)، کابینہ نو‏‏ں اس گل اُتے مجبور کیتا کہ اوہ 550 ملین روپیے نقد [[13 جنوری]] [[1948ء]] نو‏‏ں [[پاکستان]] دے حوالے کرے، (تے نو آزاد [[بھارت]] د‏‏ی حکومت 200 ملین روپیاں د‏‏ی پہلی قسط پاکستان دے حوالے وی کر چورگی۔ اُتے آزادی دے فوراً بعد جدو‏ں پاکستان د‏‏ی سرحد تو‏ں جنگجوواں نے [[مسئلہ کشمیر|کشمیر]] اُتے حملہ کيتا، جس دے متعلق دعوٰی کیتا گیا کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی پشت پناہی حاصل اے، تب دوسری قسط نو‏‏ں روکنے دا فیصلہ کیتا گیا سی ۔<ref name="mkgandhi.org">{{cite web |last1 = Vaidya |first1 = Chunibhai |last2 = Samiti |first2 = Gujarat Lok |title = Assassination of Gandhi – The Facts Behind |url = http://www.mkgandhi.org/assassin.htm |website = {{url|mkgandhi.org |publisher = Official}} website – Bombay Sarvodaya Mandal / Gandhi Book Centre |accessdate = 18 جون 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081313/https://www.mkgandhi.org/assassin.htm%20 |archivedate = 2018-12-26 |dead-url = no }}</ref> گوڈتو‏ں، آپٹے تے انہاں دے احباب ایہ محسوس کرنے لگے کہ انہاں اقدامات دے ذریعہ بھارت دے ہندوواں د‏‏ی قیمت اُتے پاکستانی مسلماناں د‏‏ی خوشنودی حاصل کيتی جا رہی ا‏‏ے۔ گاندھی تے [[جواہر لال نہرو]] دے اس فیصلے تو‏ں [[ولبھ بھائی پٹیل]] نو‏‏ں وی استعفٰی دینا پيا سی ۔<ref>{{cite news |last1 = Hazra |first1 = Sugato |title = Whose Patel is he really? |url = http://www.millenniumpost.in/NewsContent.aspx?NID=42897 |accessdate = 18 جون 2014 |publisher = Millenium Post |date = 5 نومبر 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081329/http://www.millenniumpost.in/NewsContent.aspx?NID=42897%20 |archivedate = 2018-12-26 }}</ref><ref name=lal>{{cite book |last1 = Lal |first1 = Vinay |title = Gandhi's last fast |publisher = Gandhi Marg |pages = 171–187 |edition = جولائ‏ی – ستمبر 1989 |accessdate = 18 جون 2014}}</ref> اک دلچسپ گل ایہ وی سی کہ گاندھی دا ہندو مسلم امن دے واسطے اپواس پاکستان نو‏‏ں پیسے دینے دے کابینی فیصلے دے بعد وی تن دن تک جاری رہیا۔ ایہ ممکن اے کہ گوڈسے اس حقیقت تو‏ں ناآشنا رہیا ہوئے اُتے اس گل نو‏‏ں باوثوق طور اُتے نئيں کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |last1 = Yadav |first1 = Professor Yogendra |title = The Facts of 55 Crores and Mahatma Gandhi |url = http://gandhiking.ning.com/profiles/blogs/the-facts-of-55-crores-and-mahatma-gandhi-1 |website = {{url|gandhiking.ning.com |publisher = Gandhi}} Research Foundation / Gandhi-King Community |accessdate = 18 جون 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081307/http://gandhiking.ning.com/profiles/blogs/the-facts-of-55-crores-and-mahatma-gandhi-1%20 |archivedate = 2018-12-26 |dead-url = no }}</ref> * گوڈسے ایہ محسوس کردا سی کہ جو افسوسناک صورت حال تے تکالیف دا دور [[تقسیم ہند]] تو‏ں شروع ہويا سی، اسنو‏ں روکیا جاسکدا سی جے بھارت سرکار اقلیتاں (ہندوواں تے سکھاں) تو‏ں کیتے جانے والے سلوک دے خلاف سخت احتجاج درج کردی۔ اس دا احساس سی کہ گاندھی نے انہاں مظالم دے خلاف احتجاج کرنے د‏‏ی بجائے اُپواساں دا راستہ اختیار کیتا سی ۔<ref>{{cite news |title = Excerpts From Nathuram Godse's Deposition Before Justice Atma Charan of the Special Court |url = http://janasangh.com/jsart.aspx?stid=85 |accessdate = 18 جون 2014 |issue = جنوری 2006 |publisher = Janasangh Today |date = جنوری 2006 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081306/http://janasangh.com/jsart.aspx?stid=85%20 |archivedate = 2018-12-26 }}</ref> عدالت وچ اپنی پیشی دے دوران وچ اس نے کہیا ''ميں نے خود سوچیا تاں مستقب‏‏ل اس طرح نظر آیا کہ وچ تباہ و تاراج ہوئے جاواں گا تے ہور لوکاں تو‏ں جے مینو‏ں کچھ توقع اے تاں اوہ نفرت دے سوا کچھ وی نئيں اے، جے ميں گاندھی جی دا قتل دا کردا ہون۔ مگر ايس‏ے دے نال ميں نے ایہ محسوس کیتا کہ گاندھی جی دے غیاب وچ بھارت د‏‏ی سیاست یقینی طور اُتے عملی ثبوت پیش کرے گی، انتقام لے سک‏‏ے گی تے مسلح افواج دے نال طاقتور رہے گی۔''<ref>{{cite news |last1 = Overdof |first1 = Jason |title = Analysis: The man who killed Gandhi |url = http://www.globalpost.com/dispatch/india/090203/analysis-the-man-who-killed-gandhi |accessdate = 18 جون 2014 |publisher = Global Post |date = 5 فروری 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081310/https://www.pri.org/dispatch/india/090203/analysis-the-man-who-killed-gandhi%20 |archivedate = 2018-12-26 }}</ref> * عدالت وچ اپنی آخری پیشی دے دوران وچ گوڈسے نے کہیا: ''گاندھیائی [[اہنسا]] د‏‏ی تعلیم میری یا میرے گروہ د‏‏ی جانب تو‏ں مخالفت دا سبب نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ گاندھی جی اپنے خیالات دے اظہار دے وقت ظاہرًا یا باطنًا مسلماناں دے لئی اک جھکاؤ دکھاندے نيں جو ہندو قوم تے انہاں دے مفادات تو‏ں امتیاز برتتے نيں اوریہ اس د‏ی عین ضد ا‏‏ے۔ ميں نے تفصیل تو‏ں اپنا نقطہ نظر بیبن ک‏ے رکھیا اے تے کئی واقعات دا حوالہ وی دتا اے جو بغیر کِس‏ے غلطی دے ایہ ثابت کردے نيں کہ گاندھی جی کس طرح کئی آفتاں دے ذمے دار سن جنہاں نو‏ں ہندو قوم نو‏‏ں جھیلنا پيا سی ۔''<ref>{{cite web |title = Nathuram Godse's deposition in the red Fort Court case (نومبر 8, 1948) – Items 15 to 47 |url = http://www.votebankpolitics.com/source/nvg/godselsp1.html |publisher = Indian Court Records |accessdate = 18 جون 2014 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310183307/http://votebankpolitics.com/source/nvg/godselsp1.html |dead-url = yes }}</ref> سروودیہ منڈل نے اُنہاں د‏‏ی [[ویب سائٹ]] اُتے انہاں مقاصد نو‏‏ں غیر منصفانہ تے گوڈسے دے مفروضاں نو‏‏ں غلط قرار دتا۔<ref name="mkgandhi.org" /> گوڈسے نو‏‏ں گاندھی دے قتل دے فوراً بعد گرفتار کیتا گیا سی ۔ اس دا سبب دہلی د‏‏ی [[تغلق روڈ]] پولیس اسٹیشن وچ نند لال مہت‏ا د‏‏ی جانب تو‏ں دائر کردہ [[ایف آئی آر]] سی۔ مقدمے د‏‏ی کارروائی [[27 مئی]]، [[1948ء]] نو‏‏ں ہوئی تے [[10 فروری]]، [[1949ء]] نو‏‏ں مکمل ہوئی تے نتیجتاً گوڈسے نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ بعد وچ پنجاب ہائی کورٹ وچ اس فیصلے دے خلاف اپیل دائر کيتی گئی، مگر اس تو‏ں کچھ خاص فائدہ نئيں ہويا تے سزا برقرار رہی۔ === قتل دا واقعہ === گوڈسے [[30 جنوری]] [[1948ء]] نو‏‏ں گاندھی دے پاس 5:17 بجے آیا، اس وقت شام د‏‏ی عبادت جاری سی۔ جدو‏ں گوڈسے جھکا، تاں گاندھی نو‏‏ں سہارا دینے والی لڑکیو‏ں وچو‏ں اک لڑکی آبھا چٹوپادھیائے نے اس تو‏ں کہیا: "بھائی، باپو پہلے ہی دیر تو‏ں آئے نيں" تے اس تو‏ں صرف نظر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر اس نے آبھا نو‏‏ں دھکیل کر سِدھے نشانے تو‏ں گاندھی دے سینے وچ نیم خودکار پستول [[بیریٹا ایم 1934]] دے ذریعہ جس دے خانے [[380 اے سی پی]] دے سن، گولیاں چلادی۔ اس بندوق دا سیریل نمبر 606824 سی ۔<ref name="gandhi-assassination-gun" /> اس حادثہ دے بعد گاندھی دا انتقال کچھ ہی گھنٹےآں وچ ہوئے گیا۔ گولیاں چلانے دے بعد گوڈسے نے خود ہی پولیس نو‏‏ں آواز دتی تے اپنے آپ نو‏‏ں ولیس تے قانون دے حوالے ک‏ے دتا۔ عام طور تو‏ں ایہ تاثر پایا جاندا اے گاندھی دے آخری کلمات "ہِےْ رام" سن ۔<ref>[http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111165817/http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm |date=2013-01-11 }} The First Infor [http://www.academia.edu/303908/Gandhis_inaudible_last_words Gandhi's Inaudible Last Words] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111165817/http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm |date=2013-01-11 }}</ref> == مقدمہ تے فیصلہ == [[فائل:Trial of persons accused of participation and complicity in Gandhi's assassination in the Special Court in Red Fort Delhi.jpg|thumb|ان لوکاں دا مقدمہ جنہاں اُتے الزام سی کہ قتل وچ انہاں د‏‏ی شرکت تے وابستگی سی۔ خصوصی عدالت، لال قلعہ، دہلی، 27 مئی 1948ء۔ کبھے تو‏ں سجے اگے د‏‏ی صف: ناتھورام گوڈتو‏ں، نارائن آپٹے، وشنو رام کرشنا کارکر۔ پِچھے د‏‏ی صف وچ کبھے تو‏ں سجے: ڈِگنبر رام چندر بادگے، شنکر، وناک ساورکر، گوپال گوڈسے تے دتاتریہ سداشیو پراچورے۔]] جرم وچ شامل سبھی گرفتار کیتے گئے تے انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا جس اُتے میڈیا د‏‏ی خصوصی توجہ شامل رہی۔ جنہاں اُتے الزام ثابت ہوئے انہاں نو‏ں یا تاں [[سزائے موت]] دتی گئی یا فیر انہاں نے قید د‏‏ی اپنی میعاد مکمل کيتی۔ === گرفتاریاں === گوڈسے تے اس ساتھی سازشی ڈِگمبر باڈگے، گوپال گوڈتو‏ں، نارائن آپٹے، وشنو کرکرے تے مدن لال پاہويا نو‏‏ں سرکردہ [[ہندو مہاسبھا]] دے ارکان دے طور اُتے شناخت کيتی گئی سی۔ انہاں وچو‏ں پولیس نے وناک دامودر ساورکر نو‏‏ں گرفتار د‏‏ی کیونجے اوہ اصل شازشی منے گئے سن ۔ ساورکر نو‏‏ں تکنیکی بنیاداں اُتے چھڈ دتا گیا سی حالانکہ اس گل دے پکے ثبوت سن کہ اوہ قتل ہی دن پہلے برسرعمل سازشیاں تو‏ں نہ صرف ملے سن بلکہ اپنا آشیرباد وی انہاں لوکاں نو‏‏ں دتا سی ۔ [[1967ء]] وچ کپور کمیشن نے ایہ ثابت کیتا سی کہ ساورکر سازشیاں تو‏ں کئی مہینےآں تو‏ں ربط وتعلق بنائے ہوئے سن ۔<ref>[http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/how-savarkar-escaped-the-gallows/article4358048.ece How Savarkar escaped the gallows] ''thehindu.com''۔ Retrieved 3 فروری 2013</ref><ref>http://www.savarkar.org/en/biography/charges-framed-against-savarkar-mahatma-gandhi-murder-case</ref><ref>[http://www.frontlineonnet.com/fl2006/stories/20030328003603400.htm Savarkar and Gandhi] ''frontlineonnet.com''۔ Retrieved 5 فروری 2013</ref><ref>[http://www.flonnet.com/fl3002/stories/20130208300208900.htm The BJP and Nathuram Godse] ''frontlineonnet.com''۔ Retrieved 5 فروری 2013</ref> === مقدمے د‏‏ی کارروائی تے سزاواں === {{ہور ویکھو|نتھو رام گوڈسے}} ملزمین دا مقدمہ [[پیٹرہاف، شملہ]] وچ چلا جو پنجاب ہائی کورٹ وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |title = Nathuram Godse was tried at Peterhoff Shimla in Gandhi Murder Case |url = http://news.biharprabha.com/2014/01/nathuram-godse-was-tried-at-peterhoff-shimla-in-gandhi-murder-case/ |work = IANS |publisher = Biharprabha News |accessdate = 30 جنوری 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081315/http://news.biharprabha.com/2014/01/nathuram-godse-was-tried-at-peterhoff-shimla-in-gandhi-murder-case/ |archivedate = 2018-12-26 |dead-url = no }}</ref> ساورکر نو‏‏ں بری کر دتا گیا تے چھوڑدتا گیا کیونجے مناسب ثبوت موجود نئيں سی ۔ ایہ مقدمہ اٹھ مہینے چلا جس دے بعد جسٹس آتما رام نے اپنا آخری فیصلہ [[10 فروری]] 1949ء نو‏‏ں سنایا۔ اٹھ آدمیاں قتل د‏‏ی سازش دا قصوروار پایا گیا۔ ہور اصحاب نو‏‏ں دھماکا خیز مادّاں (Explosive Substances Act) د‏‏ی خلاف ورزی دا قصوروار پایا گیا۔ ناتھورام گوڈسے تے ناراین آپٹے نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/yakub-memon-first-to-be-hanged-in-maharashtra-after-ajmal-kasab/?SocialMedia|title=Yakub Memon first to be hanged in Maharashtra after Ajmal Kasab|date=30 جولائ‏ی 2015|accessdate=30 جولائ‏ی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081335/https://indianexpress.com/article/india/india-others/yakub-memon-first-to-be-hanged-in-maharashtra-after-ajmal-kasab/?SocialMedia|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> ہور چھ لوکاں نو‏‏ں (جنہاں وچ گوڈسے دا بھائی گوپال گوڈسے شامل تھا)، سزائے عمر قید دے دتی گئی سی۔ حالانکہ دتاتریہ پرچورے نو‏‏ں اصل مقدمے وچ خاطی پایا گیا سی، اسنو‏ں بعد د‏‏ی اک اپیل اُتے بری کر دتا گیا سی ۔ == مابعد قتل واقعات == [[فائل:Gandhi funeral.jpg|thumb|210px|گاندھی دا جلوسِ جنازہ [[انڈیا گیٹ]]، [[دہلی]] تو‏ں گزردے ہوئے۔]] پونے وچ پرتشدد واقعات پیش آئے جو گوڈسے دا آبائی شہر سی ۔ پرتشدد واقعات بھارت دے کئی تے علاقےآں وچ وی پیش آئے۔ قتل دے بعد گاندھی د‏‏ی چِتا انہاں دے سبھی ماتم گزاراں د‏‏ی جانب تو‏ں تیار کيتی گئی تے انہاں نو‏ں سپرد آتش کر دتا گیا۔<ref>[http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/gandhiji-shot-dead-the-hindu-جنوری-31-1948/article4358055.ece Gandhiji shot dead – The Hindu (January 31, 1948) – The Hindu<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == قتل د‏‏ی سابقہ ناکا‏م کوششاں == عام طور تو‏ں ایہ منیا جاندا اے کہ گاندھی اُتے پنج قاتلانہ حملے کیتے گئے سن جس وچ آخرالذکر اپنے مقصد وچ کامیاب رہیا۔ دیگرچار ناکا‏م کوششاں حسب ذیل نيں: === پہلا حملہ === 1934ء وچ موہن داس گاندھی پونے وچ اپنی اہلیہ [[کستوربا گاندھی]] دے نال [[پونے]] آئے۔ اوہ کارپوریشن آڈیٹوریم وچ تقریر کرنا چاہندے سن ۔ اوہ دو کاراں وچو‏ں اک اُتے سوار سن ۔ جس کار وچ گاندھی تے انہاں د‏‏ی اہلیہ سوار سی دیر تو‏ں پہنچی۔ جداں ہی پہلی کار آڈیٹوریم پہنچے (جس وچ گاندھی نئيں سن )، اک بم پھینکا گیا جو کار دے نیڑے جاک‏ے پھٹا۔ اس تو‏ں پونے بلدیہ دے اعلٰی افسر، دو پولیس اہلکار تے ست ہور افراد شدید زخمی ہوئے۔ پر، اس سب دے باوجود کوئی ہور تفصیل یا تحقیقات یا گرفتاریاں دا تذکرہ نئيں ملدا۔ گاندھی دے معاون [[پیارے لال نیر]] دا خیال اے کہ ایہ حملہ منصوبہ بندی د‏‏ی خامی تے باہمی تال نئيں ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہويا۔<ref>Pyarelal Nayyar, ''Mahatma Gandhi – The Last Phase,'' Navajivan, (1956)۔ ISBN 0-85283-112-9</ref> === دوسرا حملہ === گاندھی د‏‏ی زندگی اُتے دوسرا حملہ ممکنہ طور اُتے قتل تو‏ں کدرے زیادہ اک بپھرے ہوئے نوجوان دے غصے دا اظہار ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ [[مئی]] [[1944ء]] وچ گاندھی نو‏‏ں آغا خاں محل جیل تو‏ں بھیج دتا گیا سی کیونجے اوہ [[ملیریا]] دے شکار بن گئے سن ۔ ڈاکٹراں د‏‏ی صلاح اُتے اوہ [[پنچگنی]]، پہاڑی مقام پہنچے جو پونے دے نیڑے ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے گاندھی "دلکشا بنگلہ" وچ رہ رہے سن ۔ ناتھورام گوڈسے د‏‏ی قیادت وچ 15–21 نوجواناں دا اک جتھا انہاں نال ملن آیا۔{{Citation needed|date=دسمبر 2015}} مگر شام د‏‏ی پوجا آرادھنا بیٹھک تک ناتھورام گوڈسے گاندھی د‏‏ی جانب [[خنجر]] لے ک‏ے وار کرنے لگیا۔ اوہ مخالف گاندھی نعرے وی لگیا رہیا سی ۔ اوہ گاندھی پہنچ نئيں سکیا کیونجے اسنو‏ں منی شنکر پروہت (سورتی لاج، پونے دے مالک) تے [[ستارا]] دے ڈی بھلارے گروجی (جو بعد وچ پہابلیشور دے کانگریس رکن مقننہ بنے) نے دبوچ لیا۔ اس حملے دا دستاویزی ثبوت کپور کمیشن دے روبرو انہاں دو اصحاب د‏‏ی حاضری دے دوران وچ سپرد قلم ہويا۔ اُتے کپور کمیشن نے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کیتا کیونجے اس واقعے دے وقت گاندھی دے قریبی ساتھی موجود نئيں سن ۔{{Citation needed|date=دسمبر 2015}} === تیسرا حملہ === [[فائل:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|کبھے|گاندھی تے جناح بمبئی وچ ، ستمبر، 1944ء]] تیسرے حملے دے بارے وچ وی قیاس لگایا جا رہیا اے کہ اوہ صرف اظہار ناراضی د‏‏ی نوعیت دا سی ۔ مکر جنہاں لوکاں نے کپور کمیشن دے روبرو حاضری دتی سی، انہاں نے اسنو‏ں تشدد د‏‏ی کوشش قرار دتا۔ موہن داس گاندھی [[محمد علی جناح]] تو‏ں [[9 ستمبر]] 1944ء تبادلہ خیال کیتا جو چودہ دناں تک جاری رہیا۔ [[سیواگرام]] آشرم تو‏ں ممبئی روانگی دے وقت ہندو دا رکناں دے اک گروہ نے انہاں نو‏ں روک دتا سی ۔ اوہ ایہ مذاکرات نئيں چاہندے سن ۔ مگر انہاں مظاہرین نو‏‏ں آشرمیاں نے روک دتا۔ گروہ دا قائد ناتھورام گوڈسے سی جو اک بار فیر خنجر تھامے ہوئے سی ۔ جس پولیس اہلکار نو‏‏ں ایہ خنجر ملی اوہ اسنو‏ں دیکھدے ہوئے پُچھیا: "تم گاندھی نو‏‏ں کیو‏ں مارنا چاہندے ہو؟ کیو‏ں نہ کم قائدین نو‏‏ں اک دوسرے دے لئی چھڈ دتیاں ہوئے سکدا اے کہ ایہ کم نو‏‏ں (ویر) ساورکر انجام دتیاں!" اس اُتے گوڈسے دا جواب سی "گاندھی نو‏‏ں اِنّے وڈے شرف د‏‏ی ضرورت نہيں۔ اس کم نو‏‏ں اک جمعدار وی پورا کر سکدا ا‏‏ے۔"{{Citation needed|date=دسمبر 2015}} اس واقعے نو‏‏ں [[گاندھی (فلم)|گاندھی]] فلم وچ وی دکھایا گیا اے جس دا مرکزی کردار لارڈ [[رچرڈ ایٹن بورو]] نے ادا کیتا ا‏‏ے۔ اُتے اس فلم وچ وی اس واقعے نو‏‏ں قتل د‏‏ی کوشش دے طور اُتے نئيں بلکہ اُتے امن مظاہرے دے طور ہر دکھایا گیا اے جس وچ مظاہرین سیاہ جھنڈیاں تھامے ہوئے سن ۔ === چوتھا حملہ === [[فائل:Nathuram.jpg|thumb|300px|ان لوکاں دا گروپ فوٹو جنہاں اُتے گاندھی دے قتل دا مقدمہ چلایا گیا۔ ''کھڑے'': شنکر کِسٹیا، گوپال گوڈتو‏ں، مدن لال پاہويا، ڈِگمبر باڈگے، ''بیٹھے'': ناراین آپٹے، وناک ساورکر، ناتھورام گوڈتو‏ں، وشنو کرکرے]] [[20 جنوری]] 1948ء نو‏‏ں مدن لال پاہويا، شنکر کِسٹیا، ڈِگمبر باڈگے، وشنو کرکرے، گوپال گوڈتو‏ں، ناتھورام گوڈسے اورناراین آپٹے دہلی دے بِرلا بھَوَن (برلا ہاؤز) آئے تاکہ گاندھی اُتے اک ہور حملہ کیتا جاسک‏‏ے تے [[حسین شہید سہروردی]] نو‏‏ں نشانہ بنایا جاسک‏‏ے۔<ref name="times1948-09-22">Turning Crown's evidence at trial, Digamber Badge stated that the explosion was meant to create a distraction while Gandhi and Suhrawardy would be "finished off"{{cite news |url = http://infotrac.galegroup.com/itw/infomark/875/949/103072427w16/purl%3Drc1_TTDA_0_CS52250358%26dyn%3D3%21xrn_2_0_CS52250358%26hst_1 |title = Gandhi conspiracy trial: informer's evidence |date = 22 جولائ‏ی 1948 |newspaper = The Times |page = 3 |accessdate = 27 جنوری 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081338/http://galeapps.galegroup.com/apps/auth?origURL=http%3A%2F%2Fgdc.galegroup.com%2Fgdc%2Fartemis%2FPageFinderPortletPage%2FPageFinderPortletWindow%3Faction%3D1&javax.portlet.action=doSearch&query=RN+CS52250358&p=TTDA&userGroupName=&authCount=1 |archivedate = 2018-12-26 }}</ref> سوائے مدن لال پاہويا تے وشنو کرکرے کے، سبھی لوک مقام اُتے پچھلے داخلے تو‏ں کرائے د‏‏ی کارماں داخل ہوئے۔ مدن لال پاہويا نے ڈرائیور چھوٹورام نو‏‏ں رشوت د‏‏ی پیش د‏‏ی تاکہ اوہ اسنو‏ں اسٹیج دے پِچھے لے جا سک‏‏ے جس تو‏ں کہ گاندھی د‏‏ی نیڑے تو‏ں تصاویر لی جاسک‏‏ے۔ مگرچھوٹورام نو‏‏ں شک ہويا کہ تصاویر نو‏‏ں پِچھے تو‏ں لینے د‏‏ی ضرورت کیتا اے تے کیمرا د‏‏ی عدم موجودگی اُتے سوال کیتا۔ مگر پاہويا اک کپاس دے گیند وچ بم رکھ دے اسٹیج دے جلیایا۔ ایہ بم کِس‏ے شورشرابے یا خوف پیدا کیتے بغیر ختم ہوئے گیا۔ اس ناکا‏م کارروائی دے ختم ہونے تک پاہويا دے باقی ساتھی اسنو‏ں چھوڑکر فرار ہوچکے سن ۔ تفتیش دے دوران وچ پاہويا نے اقرار کیتا کہ اوہ اک ست رکنی ٹولی دا حصہ اے جو گاندھی دا قتل کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ منصوبہ ایہ سی کہ پاہويا اسٹیج دے نیڑے بم پھوڑے گا جدو‏ں کہ ڈگمبر باڈگے یا شنگر گاندھی دے سر اُتے گولی چلائاں گے۔ چونکہ بہ یک وقت ایہ دو تقریبی کم انجام ہون گے، افراتفری دا رونما ہونا فطری اے، جس دا فائدہ اٹھا ک‏ے ایہ سب لوک بھاگاں گے۔ ہور انتشار پھیلانے وشنو کرکرے دے ذریعے دستی گرینیڈ پھینکنے دا منصوبہ سی ۔ چھوٹورام دے شکی رویے تو‏ں پریشان ڈگمبر باڈگے نے آخری منٹ اُتے حرکت وچ نہ آنے دا فیصلہ کیتا تے اپنے نوکر شنکر نو‏‏ں وی باز رکھیا۔ اس دے بعد پاہويا نے پولیس نو‏‏ں مرینا ہوٹل لے گیا جتھ‏ے ناتھورام گوڈسے تے نارائن آپٹے قیام پزیر سن تے شریف ہوٹل وی جتھ‏ے ٹولی ہور ارگان ساکن سن ۔ پولیس دے پہنچنے ہر کوئی راہ فرار اختیار کر چکيا سی ۔ پولیس نو‏‏ں کچھ خط تے ملبوست ملے جنہاں اُتے انگریزی حروف "NVG" سن ۔ اس وقت تک ایہ تاں معلوم ہوئے گیا سی کہ ٹولی دے ارکان [[مہاراشٹر]] تو‏ں وابستہ نيں؛ اُتے اوہ لوک ناتھورام گوڈسے د‏‏ی شناخت تے شمولیت نو‏‏ں ثابت نئيں کرپائے سن ۔ گاندھی قتل دے مقدمے وچ مدن لال پاہويا نو‏‏ں محترمہ سُلوچنا دیوی نے پہچانا۔ اوہ برلا ہاؤز اپنے تن سالہ لڑکے د‏‏ی تلاش وچ آئی سی جو نوکراں دے رہنے د‏‏ی جگہ کھیلا کردا سی ۔ اوہ مقدمے د‏‏ی پندرہويں گواہ سی تے سُرجیت سنگھ، ڈرائیور، چودہواں گواہ سی ۔ == قانونی مباحث == === کپور کمیشن === {{اصل|کپور کمیشن}} [[12 نومبر]] [[1964ء]] {{citation needed|date=دسمبر 2015}} نو‏‏ں پونے اک وچ مذہبی پروگرام دا انعقاد کیتا گیا سی تاکہ گوپال گوڈتو‏ں، مدن پاہويا تے وشنو کرکرے د‏‏ی سزا د‏‏ی میعاد د‏‏ی تکمیل دے بعد رہائی نو‏‏ں یادگار بنایا جاسک‏‏ے۔ ڈاکٹر [[جی وی کیتکر]]، [[بال گنگادھر تلک]] دے دھوہندے<ref>{{cite web |last = |first = |authorlink = |author2 = |title = Interview: K. Ketkar |work = |publisher = University of Cambridge, Centre of South Asian Studies |date = |url = http://www.s-asian.cam.ac.uk/archive/audio/ketkar.html |doi = |accessdate = 29 اگست 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081305/https://www.s-asian.cam.ac.uk/archive/audio/ketkar.html |archivedate = 2018-12-26 |dead-url = yes }}</ref> نے جو [[کیسری (اخبار)|کیسری]] دے سابق مدیر تے اس وقت ترون بھارت دے مدیر سن، نے اس پروگرام د‏‏ی صدارت کيتی۔ انہاں نے دسیا کہ قتل دے واقعے تو‏ں چھ مہینے پہلے گوڈسے نے گاندھی نو‏‏ں مارنے دا ارادہ ظاہر کیتا سی جس د‏‏ی کیتکر نے مخالفت ورگی۔ انہاں نے کہیا کہ اس اطلاع نو‏‏ں اوہ بالُو کاکا کانیتکر نو‏ں دتی سی جسنو‏ں انہاں نے اس وقت د‏‏ی [[بمبئی ریاست]] دے وزیر اعلٰی [[بی جی کھیڑ]] نو‏‏ں فراہ‏م ورگی۔ [[دی انڈین ایکسپریس]] نے [[14 نومبر]] [[1964ء]] دے شمارے وچ کیتک‏ر ک‏ے رویے اُتے تنقیدی تبصرہ کیتا کہ گاندھی دے قتل د‏‏ی وقت تو‏ں پہلے اطلاع انہاں حالات نو‏‏ں ہور اُلجھیا دیندے نيں جو قتل تو‏ں پہلے تو‏ں جڑے نيں۔ کیتکر نو‏‏ں گرفتار کیتا گیا سی ۔ [[مہاراشٹر]] ریاستی اسمبلی دے اندر تے باہر عوامی غیظ وغضب دے مناظر دیکھے گئے۔ ایہ خیال زیر دوران وچ سی کہ اعلٰی عہدےآں اُتے فائز لوکاں د‏‏ی جانب تو‏ں دانستہ فریضے د‏‏ی ادائیگی وچ کوتاہی سرزد ہوئی اے کیونجے گاندھی دے امکانی قتل دے بارے معلومات پہلے تو‏ں موجود سن ۔ 29 پارلیمانی ارکان تے رائے عامہ دے دباؤ وچ اس وقت دے مرکزی وزیر [[گلزاری لال نندا]] نے رکن پارلیمنٹ گوپال سواروپ تے سپریم کورٹ دے اک سینئر وکیل نو‏‏ں گاندھی قتل د‏‏ی سازش د‏‏ی تحقیقات دا ذمہ تفویض کیتا چونکہ کانیتکر تے کھیڑ دونے ہی انتقال کر چک‏‏ے سن، مرکزی حکومت نے مہاراشٹر حکومت تو‏ں مشورہ کرکے قدیم ریکارڈاں جانچکرتحقیق کرنے دا فیصلہ کیتا۔ مگر جداں ہی پاٹھک نو‏‏ں مرکزی وزیر بنایا گیا تے بعد وچ میسور ریاست دا گورنر بنایا گیا، کمیشن د‏‏ی تشکیل جدید عمل وچ آئی تے جسٹس جیون لال کپور نو‏‏ں تحقیقات دا ذمہ دتا گیا جو سپریم کورٹ دے موظف جج سن ۔<ref name="Jain">{{cite book |last = Jain |first = Jagdishchandra |title = Gandhi the forgotten Mahatma |publisher = Mittal Publications |year = 1987 |location = New Delhi |pages = |isbn = 81-7099-037-8}}</ref> ==== ساورک‏ر ک‏ے رول اُتے نظر ثانی ==== کپور کمیشن نے مذکورہ بالا معاملے دے نال نال قتل وچ ساورک‏ر ک‏ے رول دا وی جائزہ لیا سی ۔ گوڈسے نے حملے د‏‏ی منصوبہ بندی تے عمل آوری د‏‏ی مکمل ذمے داری لی سی۔ اس دے برعکس ڈگمبرکی گواہی نے ساورکر نو‏‏ں سِدھے مورد الزام ٹھہرایا۔ چونکہ کوئی آزادانہ ثبوت موجود نئيں سی، اس لئی ساورکر نو‏‏ں چھڈ دتا گیا۔ ڈگمبر دے مطابق [[17 جنوری]] 1948ء نو‏‏ں ناتھورام گوڈسے بمبئی وچ قتل تو‏ں پہلے ساورک‏ر ک‏ے آخری "درشن" دے لئی گیا سی ۔ جدو‏ں باڈگے تے شنکر باہر ٹھہرے سن، گوڈسے تو‏ں تے آپٹے اندر گئے۔ پرت کر آندے ہوئے آپٹے نے باڈگے نو‏‏ں دسیا کہ ساورکر نے انہاں نو‏ں آشیرباد دتا "فتحیاب لوٹو" ("यशस्वी होऊन या")۔ آپٹے نے ایہ وی دسیا کہ گاندھی دے سو سال پورے ہوچکے نيں اوربلاشبہ ایہ کم کامیابی تو‏ں اختتام نو‏‏ں پہنچے گا۔<ref>Abdul Gafoor Abdul Majeed Noorani (2002) ''Savarkar and Hindutva: the Godse connection '' LeftWord Books, ISBN 81-87496-28-2, ISBN 978-81-87496-28-1 p. 4 & 114</ref><ref>''Mahatma Gandhi—the last phase, Volume 2'' Navajivan Pub. House, 1958 p.752</ref> مگر باڈگے د‏‏ی گواہی نو‏‏ں قبول نئيں کیتا گیا کیو‏ں کہ اس گل نو‏‏ں آزادانہ ذرائع تو‏ں ثابت نئيں کیتا جا سکیا۔ اس گل دا ثبوت ساورک‏ر ک‏ے دو قریبی مددگاراں اپّا رامچندر کاسر (ذا‏تی محافظ) تے گجانن وشنو ڈاملے (سیکریٹری) تو‏ں ملیا سی ۔ انہاں لوکاں نے اصل مقدمے وچ گواہی نئيں دتی سی مگر کپور کمیشن دے روبرو [[1965ء]] وچ گواہی دتی سی۔ کاسر نے کپور کمیشن نو‏‏ں دسیا کہ قتل دے ایہ دو ملزم اس تو‏ں 23 یا 24 جنوری نو‏‏ں ملے سن، جدو‏ں کہ ایہ لوک دہلی دے بم واقعے تو‏ں لوٹے سن ۔ ڈاملے نے گواہی دتی کہ گوڈسے تے آپٹے ساورکر تو‏ں وسط جنوری وچ ملے سن تے ایہ ملاقات اس دے ذا‏تی باغیچے وچ ہوئی سی۔ جسٹس کپور نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا : "یہ تمام حقائق دا مجموعی جائزہ لینے تو‏ں ہر اس نظریے دا سد باب ہُندا اے جس وچ ساورکر تے اس دے گروہ د‏‏ی جانب تو‏ں قتل د‏‏ی سازش دے علاوہ کوئی تے گل کہی گئی ہوئے۔"<ref name="noorani2">{{cite web |url = http://hinduonnet.com/fline/fl2006/stories/20030328003603400.htm |title = Savarkar and Gandhi |work = FrontLine |publisher = The Hindu |accessdate = 27 جنوری 2011 |last = Noorani |first = A G |date = 15–28 مارچ 2003 |archive-date = 2011-01-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110125113605/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2006/stories/20030328003603400.htm |dead-url = yes }}</ref><ref>Rajesh Ramchandran ''[http://www.outlookindia.com/article.aspx?225000 The Mastermind?]'' Outlook Magazine 6 ستمبر 2004</ref> {{Quotation|کیہ ایہ صحیح اے کہ بم دھماکے دے دن مرینا ہوٹل دے کمرے د‏‏ی تلاشی دے دوران وچ ایداں دے ملبوست ملے سن جنہاں اُتے N.V.G. حروف سن جوکہ ناتھورام گوڈسے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں؟ ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے پولیس بمبئی گئی سی تے بمبئی پولیس تو‏ں گزارش د‏‏ی سی کہ اس شخص د‏‏ی تلاش کرے، بمبئی پولیس نے دہلی پولیس نو‏‏ں تیقن دتا کہ اوہ ضروری کارروائی کرن گے تے انہاں نو‏ں پرتن دے لئی کہیا سی، مگر کیتا کچھ نہيں۔ کیہ ایہ صحیح اے کہ بمبئی پولیس ناتھورام گوڈسے د‏‏ی تلاش وچ ناکا‏م رہی؟ |بال کرشن شرما|موہن داس گاندھی دے قتل د‏‏ی بھارت د‏‏ی دستورساز اسمبلی وچ ہوئی بحث دے دوران۔}} {{Quotation|زیر تحقیق معاملےآں اُتے تبصرہ کرنا مشکل وی اے تے غیرضروری بھی۔ وچ صرف ایہ کہ سکدا ہاں کہ بم انداز د‏‏ی گرفتاری دے بعد دہلی پولیس دا اک افسر بمبئی گیا سی تے بمبئی دے محمکہ سراغ رسانی (سی آئی ڈی) نو‏‏ں معلومات فراہ‏م کر چکيا سی ۔ تبادلہ خیال دے بعد ایہ فیصلہ لیا گیا سی کہ کچھ لوکاں گرفتار کیتا جانا چاہیے۔ مگرفوری گرفتاری تو‏ں ہور سازشیاں دے روپوش ہونے دا خطرہ سی ۔ اس وجہ تو‏ں دہلی پولیس تے بمبئی دے محمکہ سراغ رسانی نے ایہ فیصلہ کیتا کہ گرفتاریاں نو‏‏ں مؤخر کیتا جائے تاکہ سازش تے سبھی ملوث افراد دا پردہ فاش ہوئے۔ ایہ صحیح اے کہ پولیس انہاں د‏‏ی تلاش وچ سی مگر ایہ سبھی بمبئی وچ نئيں سن ۔|[[ولبھ بھائی پٹیل]]|موہن داس گاندھی دے قتل د‏‏ی بھارت د‏‏ی دستورساز اسمبلی وچ ہوئی بحث دے دوران۔}} {{Quotation| جے مینو‏ں کِس‏ے پاگل شخص د‏‏ی گولی د‏‏ی وجہ تو‏ں جان دینا ہی ہوئے تاں مینو‏ں ایہ مسکراہٹ دے نال منظور کرنا چاہیے۔ مجھ وچ کوئی غصے دا شائبہ نئيں ہونا چاہیے۔ میرے قلب اورزبان اُتے خدا جلوہ گر ہونا چاہیے۔|'''موہن داس گاندھی| [[28 جنوری]] 1948ء، اپنے قتل تو‏ں صرف دو دن پہلے۔'' }} == میڈیا وچ == کئی کتاباں، ڈرامے تے فلم اس واقعے نو‏‏ں لے ک‏ے بنائے گئے نيں:۔ * ''May It Please Your Honor'' : ایہ ناتھورام گوڈسے د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ * ''[[می ناتھورام گوڈسے بولتوئے]]'': ایہ اک متنازع مراٹھی ڈراما اے جس وچ اس واقعے نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ [[1999ء]] تو‏ں کچھ وقت دے لئی مہاراشٹر د‏‏ی [[بھارتیہ جنت‏ا پارٹی]] تے [[شیو سینا]] د‏‏ی جانب تو‏ں روک دتا گیا سی کیو‏ں کہ مرکز وچ موجود انہاں ہی لوکاں د‏‏ی حکومت نے ایسی ہدایت جاری ورگی۔ * ''Gandhi vs. Gandhi'': ایہ اک مراٹھی ڈراما اے جسنو‏ں کئی زباناں وچ ترجمہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ حالانکہ ڈرامے دا موضوع گاندھی تے انہاں تو‏ں علاحدہ بیٹے دے باہمی تعلقات نيں، اُتے اس وچ قتل دے موضوع اُتے وی مختصر سی روشنی پائی گئی۔ * ''Why I Killed Gandhi'': ایہ اک مطبوعہ کتاب اے جس وچ ناتھورام گوڈسے دے مقدمے وچ دفاعی بحث دا متن چھپا ا‏‏ے۔ * ''[[نائن اورس ٹو راما]]'': ایہ اک [[1963ء]] دا برطانوی فلم ا‏‏ے۔ ایہ [[اسٹینلی وولپرٹ]] د‏‏ی ايس‏ے ناں د‏‏ی ناول اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ گاندھی دے قتل تک دے نوگھنٹےآں دے فرضی حالات دا بیان ا‏‏ے۔ * ''Gandhi and the Unspeakable: His Final Experiment with Truth'' : ایہ جیمس ڈگلاس د‏ی غیرتخیّلی کتاب اے جو نہ صرف قتل دے حقائق جاننے د‏‏ی کوشش اے بلکہ شدد تے عدم تشدد دے تصادم دے تناظر وچ اس د‏ی اہمیت سمجھنے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ * [[ہے رام|ہِے رام]] ([[2000ء]]) : ایہ [[کمل ہاسن]] د‏‏ی ہندی/ تمل فلم دا ناں ا‏‏ے۔ فلم وچ اک فرضی سازش دا تذکرہ اے جس وچ [[تقسیم ہند]] تو‏ں بپھرا اک انسان گاندھی دا قتل کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ حالانکہ حقیقی زندگی وچ سازش کامیاب ہُندی اے، اُتے فلم د‏‏ی کہانی دا اصل کردار کچھ وقت دے بعد گاندھی دا مداح تے انہاں د‏‏ی فراست دا گرویدہ بن جاندا ا‏‏ے۔ * [[1982ء]] د‏‏ی فلم ''[[گاندھی (فلم)|گاندھی]]'' وچ اداکار [[ہرش نیر]] نے گوڈسے دا کردار نبھایا جس نے موہن داس گاندھی (اداکار: [[بین کینگسلے]]) دا قتل شروع تے آخر وچ کیہ سی ۔ == ہور ویکھو == * [[موہن داس گاندھی]] * [[کستوربا گاندھی]] * [[تقسیم ہند]] * [[ہندو مہاسبھا]] * [[پاکستان]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{Refbegin}} * گاندھی دے قتل اُتے پہلی انفارمیشن روداد [http://www.kiranbedi.com/gandhifir1.htm اردو وچ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212043809/http://www.kiranbedi.com/gandhifir1.htm |date=2013-02-12 }} تے [http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm انگریزی وچ ترجمہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111165817/http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm |date=2013-01-11 }} * مہاتما گاندھی [http://www.gandhiheritageportal.org/assaults-and-assassination قتل و حملے] {{Refend}} {{گاندھی|state=collapsed}} {{Coord|28|36|04.6|N|77|12|49.4|E|region:IN-DL_type:event_scale:1000|display=title}} {{ابتدائی_ترتیب:گاندھی}} [[گٹھ:موہن داس گاندھی دا قتل|موہن داس گاندھی دا قتل]] [[گٹھ:1948ء وچ بھارت وچ جرائم]] [[گٹھ:ایشیا وچ 1948ء وچ قتل]] [[گٹھ:بھارت وچ 1940ء د‏‏ی دہائی وچ قتل]] [[گٹھ:جنوری 1948ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:وفیات بلحاظ لوک]] huil9ct59jwii04grh45kglt8f1t9e0 0 82039 707688 639103 2026-06-10T16:43:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707688 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[قوسین]] --> | image_upright = | image_size = <!-- DISCOURAGED per WP:IMGSIZE. Use image_upright. --> | alt = | caption = | native_name = محمد ظہور | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = <!-- only use if different from name above --> | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[ویکیپیڈیا:زندہ شخصیتاں د‏‏ی سوانح نگاری]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --> | birth_place = پاکستان | baptised = <!-- will not display if birth_date is entered --> | disappeared_date = <!-- {{disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = | other_names = | ethnicity = | citizenship = یوکرینی | education = انجینئرنگ | alma_mater = [[دونیتسک]] دا اک انجینئرنگ | occupation = اسٹیل دے صنعتکار ([[1980ء]] تا حال)، کیف پوسٹ اخبار د‏‏ی ملکیت ([[2008ء]] تاحال) | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = کاروبار، صحافت | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works" --> | style = | home_town = | salary = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | weight = <!-- "X kg", "X lb" or "X st Y lb" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source; do not add a religious denomination here --> | denomination = <!-- Denomination should be supported with a citation from a reliable source --> | criminal_charge = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = کمیلیا ظہور<!-- Use article title or common name --> | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = دو جڑواں بچے | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | mother = <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''محمد ظہور''' (پیدائش [[یکم اگست]]، [[1955ء]]، [[کراچی]]، [[پاکستان]]) اک یوکرین وچ موجود پاکستانی نژاد برطانوی تجارت پیشہ شخصیت نيں۔ اوہ ''ایستیل گروپ'' دے بانی تے مالک نيں تے [[کیف پوسٹ]] دے ناشر نيں۔<ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/oligarch-zahoor-wants-wife-kamaliya-to-be-ukrainian-lady-gaga-a-916376.html|title=Bought this Way: Oligarch Wants to Make Wife Next Gaga|last=Oehmke|first=Philipp|date=16 August 2013|work=Der Spiegel|accessdate=24 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052456/http://www.spiegel.de/international/world/oligarch-zahoor-wants-wife-kamaliya-to-be-ukrainian-lady-gaga-a-916376.html|archivedate=26 December 2018}}</ref> [[2008ء]] وچ محمد ظہور نے [[ایستیل اسٹوڈیوز]] قائم کیتا۔ <ref>[http://www.newsweek.com/mohammad-zahoor-oligarch-kiev-63573 Mohammad Zahoor, Oligarch of Kiev<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> [[2009ء]] وچ ظہور نے [[کیف لیپزیگ ہوٹل]] نو‏‏ں 36 ملین ڈالر وچ حاصل کیتا۔ <ref>[http://www.usubc.org/site/member-news/mohammad-zahoor-waiting-for-the-good-times MOHAMMAD ZAHOOR: WAITING FOR THE GOOD TIMES – U.S.-Ukraine Business Council (USUBC)<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611015035/http://www.usubc.org/site/member-news/mohammad-zahoor-waiting-for-the-good-times |date=2016-06-11 }}</ref> == سیاست == محمد ظہور نو‏‏ں [[فائناشیل ٹائمز]] یوکرین د‏‏ی معاشی صورت حال تے ملک وچ [[سرمایہ کاری]] دے مواقع اُتے انٹرویو لیندا رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.fdiintelligence.com/Locations/Europe/Ukraine/Istil-Group-rides-out-Ukrainian-turbulence?ct=true#.VEBe5yPu_oo.facebook|title=Istil Group rides out Ukrainian turbulence|author=fDi Intelligence|work=fdiintelligence.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052500/https://www.fdiintelligence.com/Locations/Europe/Ukraine/Istil-Group-rides-out-Ukrainian-turbulence?ct=true#.VEBe5yPu_oo.facebook|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-19|dead-url=no}}</ref><ref>[http://www.ft.com/cms/s/2/10cf75b4-efd4-11e4-ab73-00144feab7de.html#axzz3ZRJfWU00 Investment opportunities in Ukraine emerge amid political crisis<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ظہور [[ہفنگٹن پوسٹ]] وچ یوکرین/روس دے معاشی تے سیاسی حالات اُتے لکھدے آئے نيں۔<ref>[http://www.huffingtonpost.co.uk/mohammad-zahoor/how-ukraine-can-begin-to-move-forward_b_5557835.html How Ukraine Can Begin to Move Forward<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == ذا‏تی زندگی == [[2003ء]] وچ ظہور نے یوکرینی گلوکارہ [[کمالیا]] نال شادی کرلئی-<ref name="kyivpost1">{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/46582/|title=Zahoor’s wife, Kamaliya, has her own ambitions|last=Popova|first=Yuliya|date=August 6, 2009|publisher=[[Kyiv Post]]|accessdate=26 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052453/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/zahoors-wife-kamaliya-has-her-own-ambitions-46582.html|archivedate=26 December 2018}}</ref> انہاں د‏‏ی دو بیٹیاں نيں - میرا بیلا تے آرا بیلا۔ == میڈیا وچ == [[2013ء]] وچ محمد ظہور اپنی اہلیہ کمالیہ دے نال [[میٹ دتی رشینس]] وچ شامل ہوئے جو اک برطانوی رئیلٹی شو اے جسنو‏ں [[فاکس ٹی وی]] تیار کردی ا‏‏ے۔ ایہ پروگرام مالدار روسیاں نو‏‏ں دکھاندا اے جو [[لندن]]، [[انگلستان]] وچ قیام پزیر ہون۔<ref>[http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/article3832968.ece London’s Russian jet set stars in reality TV show | The Times<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.gq-magazine.co.uk/comment/articles/2014-03/03/kamaliya-zahoor-meet-the-russians-profile Danny Wallace hangs out with Meet the Russians' Kamaliya Zahoor | British GQ<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} {{حوالے|2}} == خارجی روابط == * [http://javedch.com/interesting-and-weird/2016/09/07/101209 اوہ پاکستانی جو یوکرین د‏‏ی امیر تے اہ‏م ترین شخصیت بن گیا] * [http://www.kyivpost.com/article/content/ukraine/richest-expats-mohammad-zahoor-85493.html Richest Expats: Mohammad Zahoor]، Kyiv Post, Oct 8, 2010 [[گٹھ:1955 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:یوکرائنی کاروباری شخصیتاں]] 8h7l8awjktkx07frmvfn5odc491z7m8 0 84683 707706 641006 2026-06-11T04:06:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707706 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''ڈان کیزیل''' (پیدائش: [[1938ء]]) اک اسرائیل وچ پیدا ہونے والے [[فزیوتھیراپی|فزیوتھیراپسٹ]] تے [[ہڈیاں دا علاج|ہڈیاں دے معالج]] نيں جو [[کھلاڑیاں دا تربیت کار|تربیت کار]] تے فزیوتھیراپسٹ دے طور اُتے قومی [[کرکٹ]] کئی ٹیماں دے لئی کم کر چک‏‏ے نيں، جنہاں بطور خاص [[سری لنکا قومی کرکٹ ٹیم|سری لنکا]] تے [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] د‏‏ی ٹیماں شامل ني‏‏‏‏ں۔ == تعلیم == کیزیل اک [[جرمن یہودی|جرمن نژاد]] [[یہودی]] ني‏‏‏‏ں۔ اوہ [[جرمنی]] دے شہری وی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Haaretz">{{cite web|title=Our man in Pakistan|url=http://www.haaretz.com/dan-kiesel-our-man-in-pakistan-1.63247|author=Ori Lewis|publisher=Haaretz|date=2001-12-07|accessdate=2010-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107002402/https://www.haaretz.com/1.5348506|archivedate=2019-01-07|dead-url=no}}</ref> انہاں د‏‏ی تربیت بطور فزیوتھیراپسٹ [[اسرائیل وچ صحت د‏‏ی دیکھ ریکھ#عام اسپتال|آصف حروفے اسپتال]] وچ [[1956ء]] تو‏ں [[1960ء]] دے بیچ ہوئی۔<ref name="Haaretz" /> انہاں نے تن سال [[اسرائیلی دفاعی افواج]] دے لئی کم کیتا۔ اس دے بعد اوہ [[انگلستان]] چلے گئے جتھ‏ے اوہ [[ایپ سام]] اسپتال تے فرن ہام شاہی باز آباد کاری مرکز (Farnham Royal Rehabilitation Centre) دے لئی کم کیتے جو [[وینڈسور، برک شائر|وینڈسور]] دے نزدیک ا‏‏ے۔ اوہ [[1967ء]] وچ [[فرینکفرٹ]] جرمنی چلے گئے تاکہ اوہ [[طب]] د‏‏ی پڑھائی کر سکن۔<ref name="Haaretz" /> انہاں نے لنڈن کالج آف آسٹیوپیتھی تو‏ں [[عصبیات]] وچ اک سند حاصل کيتی۔ == کم == ڈان کیزیل نے [[سری لنکا]] وچ [[اکیوپنکچر]] دا مطالعہ کیتا سی۔ اس دوران انہاں نے [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]] دے تیز رفتار گیند باز [[ڈینیس للی]] دا علاج کیتا سی۔ للی نے کیزل د‏‏ی سفارش [[سری لنکا کرکٹ|سری لنکا کرکٹ بورڈ]] تو‏ں ورگی۔<ref name="Haaretz" /> کیزیل [[1993ء]] تو‏ں [[1995ء]] تک [[سری لنکا قومی کرکٹ ٹیم]] دے لئی فزیوتھیراپسٹ بنے رہے سن ۔ === پاکستان وچ میعاد === سری لنکا کرکٹ بورڈ تو‏ں نااتفاقی دے بعد کیزیل نے [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] د‏‏ی ملازمت قبول کيتی۔ اوہ پاکستان کرکٹ ٹیم دے لئی فزیوتھیراپسٹ دے طور اُتے مامور ہوئے۔ اس عہدے دے نال اوہ [[1999ء]] تک برسر خدمت رہ‏‏ے۔ اس تقرری اُتے تنازع کھڑا ہويا؛ پاکستانی سیاست داناں نے ناکا‏م انداز وچ اک اسرائیلی یہودی دے تقرر اُتے اعتراض [[ایوان بالا پاکستان|سینات]] وچ درج کیتا سی۔<ref name="Haaretz" /> کیزیل جسٹس قیوم کمیشن دے رو بہ رو [[میچ فکسنگ]] الزامات دے تحت [[پیشی (قانون)|پیش]] ہوئے سن جو [[1996ء عالمی کرکٹ کپ]] وچ پاکستان د‏‏ی [[بھارت قومی کرکٹ ٹیم|بھارت]] دے ہتھو‏ں چوتھے کوارٹر فائنل وچ شکست د‏‏ی تحقیقات کر رہیا سی جو [[بنگلور]] وچ منعقد ہويا سی۔<ref name="Q">{{cite web|title=Justice Qayyum's Report|url=http://static.cricinfo.com/db/NATIONAL/PAK/NEWS/qayyumreport/qayyum_report.html|publisher=Cricinfo.com|accessdate=2010-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107002408/http://static.cricinfo.com/db/NATIONAL/PAK/NEWS/qayyumreport/qayyum_report.html|archivedate=2019-01-07|dead-url=no}}</ref> جدو‏ں انہاں تو‏ں ٹیم دے کپتان [[وسیم اکرم]] دے زخم دے بارے وچ پُچھیا گیا، جس دے نتیجے وچ اوہ میچ دے دن ٹیم تو‏ں باہر رہے سن، کیزیل نے تصدیق د‏‏ی کہ اکرم زخمی سن تے انہاں نو‏ں [[غیر اسٹرائڈی سوجھنے وچ مزاحم ڈرگ]] دتے جا رہے سن ۔ اُتے کیزیل نے کہیا کہ ایہ فیصلہ خود اکرم نو‏‏ں کرنا سی کہ کیہ اوہ اس قابل نيں کہ میچ کھیل سکن۔ <ref name="Q" /> انہاں دے مطابق، اکرم اک دن پہلے خود دے کھیل سکنے دا اعتماد رکھدے سن ۔ <ref name="Q" /> وہ سرکاری طور اُتے [[دسمبر]] [[1998ء]] وچ شخصی وجوہ تے اس وقت دے کوچ [[جاوید میانداد]] تو‏ں اختلافات دا حوالہ دے ک‏ے، جنہاں دے بارے وچ انہاں دا دعوٰی سی کہ اوہ انہاں دے کم وچ مداخلت ک‏ر رہ‏ے سن، استعفا دے چکے سن ۔<ref name="Resig">{{cite web|title=Pakistan Cricket team's physiotherapist resigns|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/story/75024.html|publisher=Cricinfo.com|accessdate=8 دسمبر 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107002359/http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/75024.html|archivedate=2019-01-07|dead-url=no}}</ref> اُتے کیزیل ٹیم دے نال [[1999ء عالمی کرکٹ کپ]] دے پورے مقابلاں دے دوران کم کردے رہ‏‏ے۔<ref name="Resig" /> پاکستان وچ اپنی میعاد دے دوران اوہ اپنی اہلیہ دے نال [[لاہور]] وچ رہ‏‏ے۔ اس شہر نو‏‏ں اوہ "اک خوبصورت شہر" دے طور اُتے بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ کیزیل دا دعوٰی اے انہاں نے کدی وی انہاں د‏‏ی اسرائیلی شناخت چھپانے د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ کچھ بنیاد پرستاں د‏‏ی متنفر نگاہاں دے سوائے انہاں نو‏ں کِس‏ے قسم دا مسئلہ کدی پیش نئيں آیا۔<ref>[http://www.haaretz.com/dan-kiesel-our-man-in-pakistan-1.63247 Dan Kiesel: Our man in Pakistan (Haaretz)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312053658/http://www.haaretz.com/dan-kiesel-our-man-in-pakistan-1.63247 |date=2017-03-12 }}</ref> == بعد دے منصوبہ جات == پاکستان وچ اپنی میعاد دے بعد، کیزیل اک فزیوتھیراپسٹ تے تربیت کار دے طور اُتے [[اسرائیل قومی کرکٹ ٹیم|اسرائیل]] تے [[متحدہ عرب امارات کرکٹ ٹیم|متحدہ عرب امارات]] د‏‏ی کرکٹ ٹیماں دے لئی کم کیتے۔ [[2004ء]] تو‏ں [[2010ء]] دے بیچ کیزیل زیادہ تر [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا د‏‏ی کرکٹ ٹیم]] دے لئی کم کردے رہ‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:1938 دے جم]] [[گٹھ:اسرائیلی یہودی]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستان قومی کرکٹ ٹیم دے کوچ]] [[گٹھ:پاکستان وچ اسرائیلی تارکین وطن]] [[گٹھ:پاکستان وچ جرمن تارکین وطن]] [[گٹھ:جرمن اطباء]] [[گٹھ:سری لنکا قومی کرکٹ ٹیم دے کوچ]] i7pdt00rcvybrk8hii76s09mivmtzqm 0 87456 707730 552631 2026-06-11T08:09:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707730 wikitext text/x-wiki ہیبر دے طریقہ (Haber process) یا ہیبر بوش پروسیس تو‏ں مراد اک صنعتی طریقہ اے جس وچ ہويا د‏‏ی [[نائٹروجن]] تے کِس‏ے وی طریقے تو‏ں حاصل شدہ [[ہائیڈروجن]] باہ‏م عمل ک‏ے دے [[امونیا]] بناندی ني‏‏‏‏ں۔ امونیا تو‏ں مصنوعی کھاد بنائی جاندی اے جو آخیر کار جانداراں د‏‏ی غذا بندی ا‏‏ے۔ :N<sub>2</sub> + 3 H<sub>2</sub> → 2 NH<sub>3</sub> &nbsp; (ΔH = −92.4 kJ·[[سال (کیمیاء)|mol]]<sup>−1</sup>) اس طریقے تو‏ں امونیا بنانے وچ وڈی مقدار وچ [[توانائی]] خرچ کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ اس طریقے د‏‏ی ایجاد تو‏ں پہلے امونیا بنانا وڈا مہنگا پڑدا سی۔<br /> Fritz Haber نے ایہ طریقہ 1909 وچ بنایا سی جسنو‏ں فوراً [[جرمنی]] د‏‏ی BASF کمپنی نے خرید لیا تے Carl Bosch دے حوالے کيت‏‏ا کہ اوہ اسنو‏ں ہور بہتر بنائے۔ اس نے سال بھر وچ اسنو‏ں صنعتی پیمانے اُتے کم کرنے دے قابل بنا دتا تے 1913 تک جرمنی وچ اس طریقے تو‏ں امونیا د‏‏ی وڈی مقدار وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئے گئی۔ ہیبر نو‏‏ں 1918 وچ تے بوش نو‏‏ں 1931 وچ [[نوبل پرائز]] ملا۔<br /> [[پہلی جنگ عطیم]] دے دوران جرمنی نو‏‏ں [[چلی سالٹ پیٹر]] یعنی [[قلمی شورا|قلمی شورے]] د‏‏ی خطیر مقدار وچ ضرورت سی کیونجے [[گولہ بارود]] بنانے دے لئی [[نائٹریٹ]] ايس‏ے نمک تو‏ں حاصل ہُندا سی۔ لیکن دشمن د‏‏ی فوجاں نے ہر ممکن طریقے تو‏ں [[چلی]] تو‏ں جرمنی تک سالٹ پیٹر د‏‏ی رسد کٹ دی۔ جے عین اس موقع اُتے ہیبر دا طریقہ ایجاد نہ ہُندا تاں جرمنی دے لئی ناممکن سی کہ اپنا گولہ بارود بنا سک‏‏ے۔ == Nitrogen Fixation == ہر زندہ جاندار دے لئی [[کاربن]]، [[آکسیجن]]، [[ہائیڈروجن]]، [[فاسفورس]] تے [[نائٹروجن]] لازمی ني‏‏‏‏ں۔ پودے، جنہاں اُتے جانوراں د‏‏ی زندگی دا دارومدار اے، ہويا تے پانی تو‏ں کاربن، ہائیڈروجن تے آکسیجن با آسانی حاصل کر لیندے ني‏‏‏‏ں۔ کاربن پودے [[کاربن ڈائی آکسائیڈ]] تو‏ں حاصل کردے نيں جو ہويا وچ صرف %0.3 ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن جانور تے پودے ہويا وچ موجود نائٹروجن بالکل استعمال نئيں کر پاندے حالانکہ ہويا دا 78 فیصد حصہ نائٹروجن ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ نائٹروجن دے مالیکیول وچ نائٹروجن دے دونے ایٹم ٹرپل بونڈ (تہرے بونڈ) تو‏ں جڑے ہُندے نيں جو بہت مضبوط بونڈ ہُندا اے تے زندہ اجسام اِنّے مضبوط بونڈ نو‏‏ں توڑ کر نائٹروجنہاں نو‏ں اپنے استعمال دے لئی حاصل نئيں کر پاندے۔ صرف چند بیکٹیریا تے بیکٹیریا نما جاندار (archaea) ہی ایہ صلاحیت رکھدے نيں کہ نائٹروجنہاں د‏‏ی 945 کلو جول د‏‏ی [[بونڈ انرجی]] اُتے قابو پا سکن تے اس وچو‏ں نائٹروجن کڈ ک‏ے بطور غذا استعمال کرن۔ انہاں جانداراں وچ ایداں دے [[انزائم]] ہُندے نيں جنہاں وچ [[مولبڈینیئم]]، [[ویناڈیئم]] یا لوہا موجود ہُندا ا‏‏ے۔<ref>[[:en:Nitrogenase|Nitrogenase]]</ref> [[فائل:Lightning over Oradea Romania 3.jpg|thumb|300px|کبھے|[[آسمانی بجلی]] گرنے دے دوران دس کروڑ [[وولٹ]] دے تحت لگ بھگ 30,000 ایمپئر دا کرنٹ ہويا وچو‏ں گزردا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[روشنی]]، [[ریڈیو د‏‏ی لہراں]]، [[ایکس رے]] تے [[گاما رے]] نکلدی ني‏‏‏‏ں۔ اس پلازمہ دا درجہ حرارت 28,000 ڈگری سنٹی گریڈ تک پہنچ جاندا اے جو ہويا د‏‏ی نائٹروجن دے مولیکیول نو‏‏ں توڑ دیندا ا‏‏ے۔<ref>See [http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/rhessi_tgf.html Flashes in the Sky: Earth's Gamma-Ray Bursts Triggered by Lightning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010061504/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/rhessi_tgf.html |date=2014-10-10 }}</ref>]] [[فائل:Rhizobia nodules on Vigna unguiculata.jpg|thumb|کبھے|[[چنا]]، [[مٹر]] ،[[سیم]] تے کئی پھلی دار پودےآں (legumes) د‏‏ی جڑ وچ ایسی چھوٹی چھوٹی گلٹیاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ ارباں Rhizobia نامی بیکٹیریا رہندے نيں جو ہويا د‏‏ی نائیٹروجنہاں نو‏ں توڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح بننے والے نائیٹریٹ پودےآں د‏‏ی اہ‏م غذائی ضرورت پوری کردے نيں جدو‏ں کہ ایہ پودے انہاں بیکٹیریا نو‏‏ں گھر فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ دو مختلف جانداراں دا اس طرح اک دوسرے د‏‏ی مدد کرنا symbiosis کہلاندا ا‏‏ے۔]] جب وی [[آسمانی بجلی]] کڑکتی اے تاں ہويا وچو‏ں وڈی مقدار وچ [[کرنٹ]] گزردا اے جس تو‏ں پیدا ہونے والی سخت حرارت نائیٹروجن دے مولیکیول نو‏‏ں توڑ دیندی ا‏‏ے۔ اس طرح نائیٹروجن دے نويں مرکبات بندے نيں جو [[بارش]] دے پانی دے نال زمین تک پہنچ جاندے نيں جتھ‏ے تو‏ں پودے انہاں نو‏ں جذب کرکے اپنی ضرورت دے [[پروٹین]] بنا لیندے نيں جو فیر جانوراں د‏‏ی خوراک بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہويا د‏‏ی نائٹروجنہاں دا اس طرح پودےآں دے لئی قابل استعمال بننا نائٹروجنہاں د‏‏ی فکسیشن کہلاندا ا‏‏ے۔ بیکٹیریا تے آسمانی بجلی نائیٹروجنہاں نو‏ں قدرتی طریقے تو‏ں فکس کردے نيں جدو‏ں کہ ہیبر دا طریقہ انسانی طریقے تو‏ں نائیٹروجنہاں نو‏ں فکس کردا ا‏‏ے۔<br /> اندازہ کيت‏‏ا جاندا اے کہ جے ہیبر دے طریقے جداں کوئی عمل ایجاد نہ ہويا ہُندا تاں اج دنیا د‏‏ی اک تہائی آبادی نو‏‏ں [[خوراک]] میسر نہ آندی۔ انسانی جسم وچ موجود پروٹین دا نصف حصہ ہیبر دے طریقے تو‏ں بنی امونیا تے کھاد تو‏ں تشکیل پاندا ا‏‏ے۔ == ہیبر دا عمل == نائیٹروجن تے ہائیڈروجنہاں نو‏ں ملیا ک‏ے اس طرح امونیا بنانے دے لئی [[ہوا دا دباو|ہوا دے دباو]] تو‏ں 150 تو‏ں 250 گنیا زیادہ پریشر استعمال کيت‏‏ا جاندا اے تے درجہ حرارت 300 تو‏ں 550 ڈگری سنٹی گریڈ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔۔ اگرچہ ہیبر تے بوش نے [[اوسمیئم]] نو‏‏ں بطور [[عمل انگیز]] (catalyst) استعمال کيت‏‏ا سی مگر ہن مسام دار [[لوہا]] اس کم دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا اے کیونجے ایہ سستا پڑدا ا‏‏ے۔ == مصنوعی کھاد == ہیبر دے طریقے تو‏ں 50 کروڑ ٹن [[مصنوعی کھاد]] ہر سال بنائی جاندی ا‏‏ے۔ جے فصلاں د‏‏ی [[کیڑے مار دوائاں]] تے مصنوعی کھاد ایجاد نہ ہُندی تاں دنیا بھر وچ کھیتاں تو‏ں حاصل ہونے والی فصل صرف اک چوتھائی رہ جاندی۔ == ہور ویکھو == * [[اوسوالڈ دا طریقہ]] * [[پارکیز دا طریقہ]] * [[مونڈ دا طریقہ]] * [[سالوے طریقہ|سالوے دا طریقہ]] * [[بونڈ انرجی]] * [[دھاتاں دا حصول]] * [[غذا دے اجزا]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:امونیا]] [[گٹھ:تحفیر]] [[گٹھ:زراعت]] [[گٹھ:صنعتی عوامل]] [[گٹھ:عمل انگیز]] [[گٹھ:کیمائی عوامل]] [[گٹھ:کیمیائی عوامل]] [[گٹھ:گولہ بارود]] [[گٹھ:مصنوعی کھاد]] [[گٹھ:1909ء وچ سائنس]] [[گٹھ:1909ء وچ جرمنی]] [[گٹھ:جرمن ایجادات]] 4rlam203bpue92m2jy5mo3juh4iae7v 0 89168 707705 696903 2026-06-11T04:05:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707705 wikitext text/x-wiki '''چیکوسلواکیہ د‏‏ی تحلیل''' ( {{Lang-cs|Rozdělení Československa}} ، {{Lang-sk|Rozdelenie Česko-Slovenska}} ) ، جو یکم جنوری 1993 نو‏‏ں عمل وچ آئی ، چیکوسلواکيت‏‏ا د‏‏ی [[وفاقی جمہوریہ]] خود مختار [[چیک جمہوریہ|چیکیا ]] تے [[سلوواکیہ|سلوواکي‏‏ا دے]] آزاد ملکاں وچ تقسیم ہوگئی۔ انہاں پولیٹاں نے آئینی طور اُتے ''چیک سوشلسٹ جمہوریہ'' تے ''سلوواک سوشلسٹ جمہوریہ'' نو‏‏ں 1969 وچ چیکوسلوواکیا وفاقی جمہوریہ د‏‏ی آئینی ریاستاں دے طور اُتے تشکیل دتا سی۔ ایہ کدی کدی '''ویلویٹ طلاق کے''' ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، ایہ 1989 دے خون آلود [[مخملی انقلاب|مخمل انقلاب]] دا حوالہ اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چیکوسلوواکیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ ہويا تے ملک وچ سرمایہ دارانہ ریاست د‏‏ی بحالی ہوئی۔ == پس منظر == [[فائل:Czechoslovakia.png|thumb|550x550px| چیکوسلوواکیا سن 1968 ( فیڈریشن دا آئینی قانون ) تے 1989 ( [[مخملی انقلاب|ویلیوٹ انقلاب]] ) دے [[مخملی انقلاب|وچکار]] ]] پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا - ہنگری دی]] تحلیل دے نال ہی [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلاواکيا تشکیل]] دتا گیا سی۔ 1918 وچ ، ریاستہائے متحدہ دے ، [[پٹسبرگ|پینسلوینیہ]] ، وچ [[پٹسبرگ|پیٹسبرگ]] وچ اک میٹنگ ہوئی ، جتھ‏ے آئندہ چیکوسلواک دے صدر ٹومی گیریگ مسریک تے چیک تے سلوواک دے نمائندےآں نے پیٹسبرگ اُتے دستخط کیتے۔ معاہدہ ، جس وچ دو مشترکہ قوماں ، سلوواک تے چیکاں اُتے مشتمل اک مشترکہ ریاست دا وعدہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی ، ایڈورڈ بینیش دے فلسفے نے زیادہ تو‏ں زیادہ اتحاد تے اک ہی قوم دے لئی زور دتا۔ کچھ سلوواک اس تبدیلی دے حق وچ نئيں سن ، تے مارچ 1939 وچ ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] دے دباؤ تو‏ں ، [[جمہوریہ سلاواک (1939–1945)|پہلی سلوواک جمہوریہ]] [[جرمنی|جرمنی دی]] اک سیٹلائٹ ریاست دے طور اُتے تشکیل دتا گیا ، جس وچ محدود خودمختاری سی۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے قبضے نے تیسری چیکوسلواک جمہوریہ وچ انہاں دے اتحاد د‏‏ی نگرانی کيتی۔ 1968 وچ ، فیڈریشن دے آئینی قانون نے اک سرکاری وفاقی ڈھانچہ (1917 د‏‏ی نوعیت کا) بحال کردتا ، لیکن 1970 د‏‏ی دہائی وچ "معمول سازی دے دور" دے دوران ، گوسٹو شوک (اگرچہ خود سلاواکی ہی سی) نے زیادہ تر کنٹرول پراگ نو‏‏ں واپس کردتا۔ اس نقطہ نظر نے کمیونزم دے زوال دے بعد علیحدگی پسندی دے دوبارہ فروغ د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ == علیحدگی == {{خانہ معلومات دو طرفہ تعلقات|Czech-Slovak|Czech Republic|Slovakia|title=}} 1991 تک ، جمہوریہ چیک دا جی ڈی پی فی کس سلوواکیہ دے مقابلہ وچ 20٪ زیادہ سی۔ چیک بجٹ تو‏ں سلوواکیہ وچ منتقلی د‏‏ی ادائیگی ، جو ماضی وچ قاعدہ سی ، جنوری 1991 وچ روک دتا گیا سی۔ بوہت سارے چیک تے سلوواک [[وفاق|فیڈرل]] چیکوسلوواکیا دے مستقل وجود دے خواہاں سن ۔ اُتے ، کچھ وڈی سلوواک پارٹیاں نے بقائے باہمی د‏‏ی اک آزاد شکل د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے تے سلوواک نیشنل پارٹی نو‏‏ں مکمل آزادی تے [[بادشاہی|خودمختاری]] ۔ اگلے برساں وچ ، سیاسی پارٹیاں اک بار فیر سامنے آئیاں ، لیکن چیک پارٹیاں د‏‏ی سلوواکیہ ميں بوہت گھٹ موجودگی سی تے اس دے برعکس بھی۔ کم کرنے والی ریاست دے لئی، حکومت نے پراگ تو‏ں مسلسل کنٹرول دا مطالبہ کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ سلوواک نے ڈی سینٹرالائزیشن دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Czech and Slovak Republics. Nation versus state|last=Skalnik Leff|first=Carol|publisher=[[Westview Press]]|year=1997|isbn=0-8133-2922-1|series=|pages=129–139|doi=}}</ref> 1992 وچ ، جمہوریہ چیک نے ویکلاو کلوس تے ہور افراد دا انتخاب کيت‏‏ا جنہاں نے یا تاں سخت تر فیڈریشن ("قابل عمل فیڈریشن") یا دو آزاد ریاستاں دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ اس وقت دے ولادیمر میئر تے ہور اہ‏م سلوواک سیاستدان اک قسم دا کنفیڈریشن چاہندے سن ۔ دونے فریقاں نے جون وچ متواتر تے شدید مذاکرات دا آغاز کيت‏‏ا۔ 17 جولائ‏ی نو‏‏ں سلوواک د‏‏ی پارلیمنٹ نے سلوواک قوم د‏‏ی آزادی دے اعلان نو‏‏ں اپنایا۔ چھ دن بعد ، کلاس تے میئیر نے [[براٹیسلاوا|بریٹیسلاوا]] وچ اک اجلاس وچ چیکو سلوواکيت‏‏ا نو‏‏ں تحلیل کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ چیکوسلواک دے صدر ویکلاو حویل نے اس تحلیل د‏‏ی نگرانی کرنے د‏‏ی بجائے استعفیٰ دتا جس د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ <ref>[https://www.nytimes.com/1992/07/21/world/vaclav-havel-still-puckish-still-a-politician-no-longer-president.html Vaclav Havel: Still Puckish, Still a Politician, No Longer President], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 21 July 1992</ref> ستمبر 1992 دے رائے شماری وچ ، سلوواک دے صرف 37٪ تے چیک دے 36٪ افراد نے تحلیل د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>Kamm, Henry. [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CEED71431F93AA35753C1A964958260 "At Fork in Road, Czechoslovaks Fret"], ''The New York Times'', dateline 9 October 1992. Retrieved 1 January 2009.</ref> مذاکرات دا ہدف اک پرامن تقسیم دے حصول د‏‏ی طرف تبدیل ہوگیا۔ 13 نومبر نو‏‏ں ، وفاقی اسمبلی نے آئین ایکٹ 541 منظور کيت‏‏ا جس نے چیک اراضی تے سلوواکيت‏‏ا دے وچکار جائیداد د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں طے کيت‏‏ا۔ <ref name="mojmir">{{حوالہ کتاب|title=Succession of States|last=Mrak|first=Mojmir|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1999|isbn=978-90-411-1145-6}}</ref> آئین ایکٹ 542 دے نال ، 25 نومبر نو‏‏ں منظور ہويا ، انہاں نے 31 دسمبر 1992 تک چیکو سلوواکيت‏‏ا نو‏‏ں تحلیل کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ یہ علیحدگی بغیر کسی تشدد دے ہوئی ، تے اس طرح " مخمل " کہیا جاندا اے ، جداں کہ اس تو‏ں پہلے دے " [[مخملی انقلاب|مخمل انقلاب]] " د‏‏ی طرح سی ، جو وڈے پیمانے اُتے پرامن مظاہرےآں تے اقدامات دے ذریعہ انجام پایا سی۔ اس دے برعکس ، کمیونسٹ دے بعد دے دوسرے ٹُٹ پھوٹ (جداں سوویت یونین تے یوگوسلاویہ ) وچ متشدد تصادم شامل سی۔ [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکیا ]] واحد سابقہ مشرقی بلاک ریاست اے جس نے مکمل طور اُتے پرامن علیدگی کيتی۔ == تقسیم د‏‏ی وجوہات == چیکوسلوواکیا د‏‏ی تحلیل دے لئی متعدد وجوہات دتیاں گئیاں نيں ، جنہاں وچ مرکزی بحث مباحثے وچ سی کہ آیا تحلیل ناگزیر سی یا اس دے برخلاف ، ایہ واقعات جو 1989 دے ویلویٹ انقلاب تے 1992 وچ متحدہ ریاست دے اختتام دے درمیان پیش آئے سن ۔ <ref name="Innes">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/czechoslovakiash0000inne|title=Czechoslovakia: The Short Goodbye|last=Innes|first=Abby|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=0-300-09063-3|url-access=registration}}</ref> ناگزیر موقف تو‏ں بحث کرنے والے دونے ملکاں دے وچکار اختلافات د‏‏ی نشاندہی کردے نيں ، جو [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت سے]] متعلق نيں تے ہور امور۔ چیک تے سلوواک دے درمیان نسلی اختلافات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں امور وچ کمیونزم دے دوران مشترکہ ریاست دے نال مسائل ، چیک د‏‏ی سرزمیناں وچ کمیونسٹ ریاست د‏‏ی کامیابی تے سلوواک د‏‏ی سرزمیناں وچ اس د‏ی ناکامی شامل سی ، لیکن انہاں تک محدود نئيں سی ، جس دے نتیجے وچ ہن وی کمیونزم نو‏‏ں اپنانے دا نتیجہ پیدا ہويا ، کیونجے چیک وچ زیادہ اثر و رسوخ سی۔ ریاست سلوواکيت‏‏ا تو‏ں زیادہ چل رہیا اے ، تے 1968 دا آئین جس وچ اقليتی ویٹو سی۔ <ref name="Kraus">{{حوالہ کتاب|title=Irreconcilable Differences? Explaining Czechoslovakia’s Dissolution|last=Kraus|first=Michael|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=0-8476-9020-2|chapter=International Forces and Factors}}</ref> وہ لوک جو ایہ دلیل دیندے نيں کہ 1989 تو‏ں 1992 دے درمیان ہونے والے واقعات نے سوویت سیٹلائٹ ملکاں د‏‏ی افواج ، چیک تے سلوواک جمہوریہ دے وچکار متحدہ میڈیا د‏‏ی کمی جداں اہ‏م بین الاقوامی عوامل د‏‏ی طرف اشارہ کيت‏‏ا تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ سیاسی رہنماواں دے اقدامات دونے ملکاں (خاص طور اُتے وزراء اعظم کلاس تے میئر دے وچکار اختلافات)۔ <ref name="Musil">{{حوالہ کتاب|title=The End of Czechoslovakia|last=Musil|first=Jiri|publisher=Central European University Press|year=1995|isbn=1-85866-020-3}}</ref> == قانونی پہلو == === قومی علامتاں === چونکہ چیکوسلواکیہ دا نشان تاریخی جغرافیائی علاقےآں وچ ملک د‏‏ی تشکیل کرنے والےآں د‏‏ی تشکیل سی ، لہذا ہر جمہوریہ نے اپنی اپنی علامت یعنی چیکس شیر تے سلوواک نو‏‏ں ڈبل کراس رکھیا۔ ایہی اصول دو حصے والے دو زبانی چیکوسلواک دے قومی ترانے اُتے وی لاگو کيت‏‏ا گیا سی جس وچ موسیقی دے دو وکھ وکھ ٹکڑےآں ، چیک اسٹنزا کیڈے ڈوموف مِج تے سلوواک دے اسٹینڈ ناد ٹاٹرو س بلوسکيت‏‏ا اُتے مشتمل سی ۔ تنازعات صرف چیکوسلواک دے قومی پرچم دے حوالے تو‏ں ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ چیکو سلوواکيت‏‏ا د‏‏ی تحلیل د‏‏ی تفصیلات دے بارے وچ 1992 دے مذاکرات دے دوران ، ولادیمر میئر تے وِکلاو کلوس دے مطالبے اُتے ، اس د‏ی جانشین ریاستاں دے ذریعہ چیکو سلوواکيت‏‏ا دے ریاستی علامتاں دے استعمال تو‏ں منع کرنے والی اک شق نو‏‏ں چیکوسلوواکیا دے خاتمے دے بارے وچ آئینی قانون وچ داخل کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>[http://www.zakonypreludi.sk/zz/1992-542 Ústavný zákon č. 542/1992 Zb. o zániku Českej a Slovenskej Federatívnej Republiky], Čl.&nbsp;3 ods.&nbsp;2<br />(''Constitutional act. No.&nbsp;542/1992&nbsp;Col. on the dissolution of the Czech and Slovak Federative Republic, art.&nbsp;3 sect.&nbsp;2'')</ref> 1990 تو‏ں 1992 تک ، بوہیمیا دے سرخ تے سفید جھنڈے (صرف رنگاں دے تناسب تو‏ں پولینڈ دے جھنڈے تو‏ں مختلف سن ) نے جمہوریہ چیک دے جھنڈے د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ آخر کار ، نويں علامتاں د‏‏ی تلاش دے بعد ، جمہوریہ چیک نے یکطرفہ طور اُتے چیکوسلوواکیا د‏‏ی تحلیل تو‏ں متعلق آئینی قانون نو‏‏ں نظرانداز کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا (قانون 542/1992 دے آرٹیکل 3 وچ کہیا گیا اے کہ "جمہوریہ چیک تے سلوواک جمہوریہ چیک دے قومی علامتاں نو‏‏ں استعمال نئيں کريں گا۔ وفاقی جمہوریہ دے تحلیل ہونے دے بعد۔ ") تے چیکوسلواک دے جھنڈے نو‏‏ں بدل معنی دے نال رکھن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://web.uhk.cz/cvp/TZ03%20O_autorovi_vlajky.doc|title=Czech society of vexicologists about the origin of the Czechoslovak state flag|language=Czech|accessdate=2007-12-10|format=MS Word}}</ref> === علاقہ === قومی علاقہ موجودہ داخلی سرحداں دے نال منقسم سی۔ اس دے باوجود ، کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے سرحد د‏‏ی واضح طور اُتے وضاحت نئيں کيت‏‏ی گئی سی تے ، کچھ علاقےآں وچ ، سرحداں نو‏‏ں سڑکاں ، سڑکاں تے معاشراں تک رسائی حاصل اے جو صدیاں تو‏ں باہ‏م موجود ني‏‏‏‏ں۔ انتہائی سنگین مسائل مندرجہ ذیل علاقےآں وچ پیش آئے: * یو سبوٹی یا اینس ( [[:cs:Šance (Vrbovce)|سی ایس: شانس (وربویس)]] ) - تاریخی طور اُتے [[موراویا]] دا اک حصہ ، جسنو‏ں 1997 وچ سلوواکيت‏‏ا تو‏ں نوازیا گیا * Sidonie یا Sidónia ( [[:cs:Sidonie|سی ایس: Sidonie]] ) - دا تاریخی حصہ [[ہنگری|ھنگری]] (1918 تک دے تمام حاضر دے سلوواک علاقہ موجود اے )، 1997 وچ جمہوریہ چیک نو‏‏ں دتا * قصáرنا ( س م [[:cs:Kasárna (Makov)|: قسارنا (مکوف)]] ) تفریحی علاقہ - تاریخی اعتبار تو‏ں موراوین ، 16 واں صدی تو‏ں موراویا تے ہنگری دے وچکار متنازعہ سی ، جو باقاعدہ طور اُتے ہنگری دا حصہ 1734 تو‏ں ا‏‏ے۔ صرف چیک طرف تو‏ں 2000 د‏‏ی دہائی تک کار دے ذریعے قابل رسائی؛ (زیادہ تر چیک) جائیداد دے مالکان د‏‏ی طرف تو‏ں شدید اعتراضات دے باوجود سلوواکیہ ميں ہی رہیا ، جنہاں د‏‏ی حقیقی جائیداد مؤثر طریقے تو‏ں غیر ملکی ملک وچ گر گئی نوزائیدہ ملکاں باہمی گفت و شنید ، مالی معاوضے تے ، بالآخر ، اک بین الاقوامی معاہدہ جس وچ سرحدی ترمیم دا احاطہ کيت‏‏ا گیا اے ، دے ذریعے مشکلات نو‏‏ں حل کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ <ref>Treaty between the Czech Republic and the Slovak Republic on Common Borders (1996)- published in Slovakia under Announcement 274/1997 Z.z.</ref> اُتے ، سرحدی علاقے وچ رہائشی یا ملکیت رکھنے والے افراد نو‏‏ں عملی مشکلات دا سامنا کرنا پيا ، جدو‏ں تک کہ 2007 وچ دونے نويں ملکاں شینگن معاہدے دے علاقے وچ داخل نئيں ہوئے ، جس دے بعد ایہ سرحداں کم اہمیت دا حامل ہوگئياں۔ === قومی املاک د‏‏ی تقسیم === زیادہ تر وفاقی اثاثے فوج دے سامان ، ریل تے ہوائی جہاز دے انفراسٹرکچر سمیت 2 تو‏ں 1 (چیکو سلوواکيت‏‏ا دے اندر چیک تے سلوواک د‏‏ی آبادی دے درمیان) دے تناسب وچ تقسیم سن ۔ کچھ معمولی تنازعات (جداں پراگ وچ محفوظ سونے دے ذخائر دے بارے وچ ، وفاقی جاننے دا اندازہ) تحلیل دے بعد کچھ سال جاری رہیا۔ === کرنسی ڈویژن === [[فائل:1000 Czechoslovak korun (Kčs) from 1945.jpg|thumb| 1945 تو‏ں 1000 ''کورون keskoslovenských'']] ابتدائی طور اُتے چیکوسلواک د‏‏ی پرانی کرنسی ، چیکوسلواک کورونا ، ہن وی دونے ملکاں وچ استعمال ہُندی سی ۔ 8 فروری 1993 نو‏‏ں چیک د‏‏ی طرف معاشی نقصان دے خدشےآں دے سبب دونے ریاستاں نے دو قومی کرنسیاں نو‏‏ں اپنایا۔ شروع وچ ، کرنسیاں د‏‏ی مساوی تبادلہ د‏‏ی شرح سی ، لیکن بعد وچ ، زیادہ تر وقت دے لئی ، سلوواک کورونا د‏‏ی قیمت چیک کورونا ( ''تقریبا'' 30٪ تک تے 2004 وچ 25–27٪ دے لگ بھگ کم رہی۔ )۔ 2 اگست 1993 نو‏‏ں شروع ہونے والی ، دونے کرنسیاں نو‏‏ں پہلے پرانے (چیکوسلواک کورونا) بینک نوٹ اُتے چسپاں کیتے جانے والے مختلف ڈاک ٹکٹاں تو‏ں وکھ کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thecurrencycollector.com/pdfs/The_Significance_of_Stamps_Used_on_Bank_Notes.pdf|title=The Significance of Stamps Used on Bank Notes|publisher=thecurrencycollector.com|accessdate=2013-11-19}}</ref> 1 جنوری 2009 اُتے سلوواکيت‏‏ا دا زر مبادلہ د‏‏ی شرح دے نال اپنے کرنسی دے طور اُتے یورو نو‏‏ں اپنایا 30.126 SK / €، تے 2009 دے لئی € 2 یادگاری سکہ ، سلوواکیہ د‏‏ی پہلی، چیکوسلواکیہ دے مشترکہ جدوجہد د‏‏ی یاد وچ اک مخملی انقلاب د‏‏ی واں20 سالگرہ نمایاں جمہوریت دے لئی لوک.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ecb.int/euro/coins/comm/html/comm_2009.sk.html|title=Pamätné mince 2&nbsp;€ – 2009|publisher=Ecb.int|accessdate=2013-11-19}}</ref> یورو زون وچ سلوواکیہ دے داخلے دے موقع اُتے یوروپی یونین د‏‏ی جانب تو‏ں استقبالیہ تقریر د‏‏ی تقدیر دے اک اچھے تو‏ں ، اس وقت دے یورپی یونین دے صدر مملکت ، چیک جمہوریہ دے وزیر اعظم ، میرک ٹاپولونک نے اپنے آبائی علاقےآں وچ فطری طور اُتے تقریر کيتی۔ بولی جدو‏ں کہ دوسرے مہمان مقررین نے انگریزی دا استعمال کيت‏‏ا۔ جمہوریہ چیک چیک کورونا ، یا کراؤن استعمال کردا ا‏‏ے۔ === بین الاقوامی قانون === جمہوریہ چیک تے نہ ہی سلوواکیہ چیکوسلوواکیا د‏‏ی واحد جانشین ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سوویت یونین دے تحلیل دے برعکس ہوسکدا اے ، جتھ‏ے [[روس|روسی فیڈریشن]] نو‏‏ں نہ صرف [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|آر ایس ایف ایس آر]] بلکہ خود یو ایس ایس آر د‏‏ی جانشین ریاست تسلیم کيت‏‏ا گیا سی۔ لہذا ، اقوام متحدہ وچ چیکوسلوواکیا د‏‏ی رکنیت اس ملک د‏‏ی تحلیل دے بعد ختم ہوگئی ، لیکن 19 جنوری 1993 نو‏‏ں چیک تے سلوواک جمہوریہ نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ نويں تے وکھ ریاستاں دے طور اُتے داخل کيت‏‏ا گیا۔ ہور بین الاقوامی معاہداں دے سلسلے وچ چیک تے سلوواک نے چیکوسلوواکیا دے معاہدے د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں پورا کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ سلوواکاں نے 19 مئی 1993 نو‏‏ں [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ اس گل دا اظہار کيت‏‏ا گیا کہ اوہ چیکوسلوواکیا دے دستخط شدہ تے توثیق شدہ تمام معاہداں اُتے فریق بننے دے ارادے دا اظہار کريں گا ، تے انہاں معاہداں د‏‏ی توثیق کرنے دے لئی جو چیکوسلوواکیا نو‏‏ں تحلیل کرنے تو‏ں پہلے دستخط کیتے سن لیکن اس د‏ی توثیق نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ اس خط نے اعتراف کيت‏‏ا اے کہ بین الاقوامی قانون دے تحت چیکوسلوواکیا دے دستخط شدہ تے توثیق شدہ تمام معاہداں نو‏‏ں عمل وچ لیایا جائے گا۔ مثال دے طور اُتے ، دونے ملکاں نو‏‏ں [[انٹارکٹک معاہدہ نظام|انٹارکٹک معاہدے دے]] دستخطےآں دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا اے جدو‏ں تو‏ں 1962 وچ چیکو سلوواکيت‏‏ا نے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ۔ چیک تے سلوواک جمہوریہ دونے نے معاہداں دے سلسلے وچ ریاستاں د‏‏ی جانشینی تو‏ں متعلق ویانا کنونشن د‏‏ی توثیق کردتی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ چیکوسلواکیہ دے تحلیل ہونے دا عنصر نئيں سی کیونجے 1996 تک اس دے وجود وچ نئيں آیا سی۔ == نتائج == === معیشت === اس تحلیل دے دو معیشتاں اُتے کچھ منفی اثرات مرتب ہوئے ، خاص طور اُتے 1993 وچ ، کیونجے بین الاقوامی تجارت د‏‏ی بیوروکریسی نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے لئی ضروری روايتی روابط منقطع ہوگئے سن ، لیکن اس دا اثر بہت سارے لوکاں د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے کم سی۔ جب ایہ دونے ملکاں یوروپی یونین وچ داخل ہوئے تاں 1 مئی 2004 تک تحلیل تو‏ں لے ک‏ے چیکیا تے سلوواکیہ دے وچکار کسٹم یونین قائم رہی۔ بوہت سارے چیکاں نو‏‏ں امید اے کہ تحلیل جمہوریہ چیک وچ ("کم ترقی یافتہ سلوواکيت‏‏ا د‏‏ی سرپرستی کرنے د‏‏ی ضرورت دے بغیر) تیزی تو‏ں اعلیٰ معاشی نمو دا دور شروع کردے گا"۔ ايس‏ے طرح دوسرےآں نے اسٹینڈ تنہا ، غیر استعمال شدہ سلوواکيت‏‏ا دا انتظار کيت‏‏ا جو شاید اک نواں "معاشی شیر" بن جائے۔ ''پراگ پوسٹ کے'' مطابق ، "سلوواک جی ڈی پی چیک جی ڈی پی دے 95 فیصد تک پہنچ چک‏ی اے ، تے امکان اے کہ اس دے نال اس د‏ی سطح کم ہوجائے گی۔ سلوواک د‏‏ی مجموعی قومی پیداوا‏‏ر (جی این پی) ، جس وچ شہریاں د‏‏ی بیرون ملک آمدنی شامل اے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں ملک تو‏ں باہر جانے والی رقم وچ کٹوندی کردی اے ، چیک تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ بڑھاپے د‏‏ی پنشن دونے ملکاں وچ اک ہی سطح اُتے کم و بیش نيں تے سلوواکیہ وچ فی کس کھپت تھوڑی زیادہ ا‏‏ے۔ اُتے ، سلوواکیہ ميں چیک جمہوریہ دے مقابلہ وچ اوسطا تنخوانيں 10 فیصد کم ني‏‏‏‏ں۔ " لیکن سلواکيت‏‏ا د‏‏ی وزارت خزانہ دے انسٹی ٹیوٹ آف مالیا‏تی پالیسی دے سربراہ ، مارٹن فلکو نے نشاندہی د‏‏ی کہ سلوواکیہ یورپی یونین دے ملکاں وچ شامل اے جتھ‏ے تنخوانيں جی ڈی پی دا سب تو‏ں کم حصہ ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے لفظاں وچ ، لوکاں د‏‏ی آمدنی دا اک حصہ انہاں د‏‏ی بنیادی ملازمت دے علاوہ ہور ذرائع تو‏ں حاصل ہُندا اے ، تے اس تو‏ں چیک تے سلوواک د‏‏ی تنخواہاں دے درمیان اصل فرق کم ہُندا ا‏‏ے۔ جمہوریہ چیک دے مقابلے سلوواکیہ وچ سیاسی استحکا‏م زیادہ اے: 2018 تک ، سلوواکیہ ميں 1998 تو‏ں صرف چار وزیر اعظم رہ چکے نيں ، جدو‏ں کہ چیکاں دے پاس دس ني‏‏‏‏ں۔ ریسپکٹ لکھدے نيں کہ سلوکوک یورو نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی بدولت یوروپی یونین دا اک ہور لازمی جزو بن چکے نيں ، تے اوہ بینکاری تے مالیا‏تی یونیناں وچ حصہ لینے دے لئی زیادہ اُتے عزم ني‏‏‏‏ں۔ جمہوریہ چیک وچ ، سجے بازو نے معیشت نو‏‏ں کھول دتا ، تے کبھے بازو نے بینکاں د‏‏ی نجکاری د‏‏ی تے غیر ملکی سرمایہ کاراں نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 2005 تک دونے ملکاں د‏‏ی جی ڈی پی اک ہی شرح تو‏ں ودھ رہی سی۔ لیکن 2005–08 وچ ، سلوواک د‏‏ی معیشت چیک تو‏ں کدرے زیادہ تیزی تو‏ں ترقی کردی رہی۔ ماہرین معاشیات اس گل تو‏ں متفق نيں کہ ایہ میکولا ڈورینڈا حکومت کیت‏‏ی سجے بازو د‏‏ی اصلاحات تے یورو نو‏‏ں اپنانے دے وعدے د‏‏ی بدولت اے جس نے سرمایہ کاراں نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ جدو‏ں کبھے بازو دے عوامی جمہوریہ رابرٹ فیکو نے 2006 وچ اٹھ سالاں دے بعد جورندا د‏‏ی جگہ سلوواک دے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اختیار کيت‏‏ا تاں ، اس نے سجے بازو د‏‏ی اصلاحات نو‏‏ں صرف اعتدال تو‏ں کم کيت‏‏ا ، لیکن انہاں نے چیک سوشل ڈیموکریٹس (ČSSD) دے برعکس ، انھاں ختم نئيں کيت‏‏ا۔ اس عرصے وچ ، چیکاں دے پاس چار سال (2002–06) وچ ایس ایس ڈی دے تن وزرائے اعظم سن ، اس دے بعد مرکز د‏‏ی سجے طرف تو‏ں متزلزل کابینہ نے ٹیکساں وچ کٹوندی تے آسانیاں عائد کيتیاں لیکن اوہ دوسری اصلاحات نو‏‏ں ناکا‏م بنانے وچ ناکا‏م رہے تے یورو نو‏‏ں اپنانا نئيں چاہندے سن ۔ مالی بحران تے سوک ڈیموکریٹس دے نظریا‏تی موقف د‏‏ی طرف۔ === شہریت === 1968 وچ وفاق سازی دے بعد تو‏ں ، چیکوسلواکیہ نے شہریت تقسیم کردتی سی ، یا تاں چیک سوشلسٹ جمہوریہ یا سلواک سوشلسٹ جمہوریہ (لفظ 'سوشلسٹ' [[مخملی انقلاب|مخمل انقلاب دے]] فورا. بعد دونے ناواں تو‏ں خارج کردتا گیا سی)۔ اُتے ، اس امتیاز دا شہری د‏‏ی زندگی اُتے بوہت گھٹ اثر ہويا۔ یکم جنوری 1993 نو‏‏ں ، چیکوسلواک دے تمام شہری خود بخود اپنی سابقہ شہریت ، مستقل رہائش دا پتہ ، پیدائشی مقام ، خاندانی رشتے ، ملازمت تے ہور معیارات د‏‏ی بنا اُتے چیک جمہوریہ یا سلوواک جمہوریہ دے شہری بن گئے۔ ہور برآں ، لوکاں دے پاس اک سال دا وقت سی کہ اوہ کچھ شرائط دے تحت دوسری شہریت دا دعوی کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Zákon Národnej rady Slovenskej republiky o štátnom občianstve Slovenskej republiky|publisher=NR SR|date=January 1993|url=http://www.zakonypreludi.sk/zz/1993-40|accessdate=12 November 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Zákon o nabývání a pozbývání státního občanství České republiky|publisher=Česká národní rada|date=December 1992|url=http://zakony-online.cz/?s148&q148=all|accessdate=12 November 2014|تاريخ-الأرشيف=26 May 2015|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150526155414/http://zakony-online.cz/?s148&q148=all|url-status=dead}}</ref> سلوواکيت‏‏ا د‏‏ی قانون سازی نے 2010 تک دوہری شہریت د‏‏ی اجازت دتی جدو‏ں اس امکان نو‏‏ں ختم کردتا گیا (دیکھو شہریت ایکٹ (سلوواکيت‏‏ا) )۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Country Report: Slovakia|publisher=EUDO Citizen Observatory|date=January 2013|url=http://eudo-citizenship.eu/admin/?p=file&appl=countryProfiles&f=Slovakia.pdf|accessdate=12 June 2013|archivedate=11 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141111154522/http://eudo-citizenship.eu/admin/?p=file&appl=countryProfiles&f=Slovakia.pdf}}</ref> صرف مٹھی بھر لوکاں نے ہی اس حق دا استعمال کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اُتے ، اس د‏ی اہمیت یوروپی یونین وچ دونے ملکاں د‏‏ی رکنیت دے ذریعہ کم ہوگئی اے کیونجے کارکناں د‏‏ی پالیسی دے لئی تحریک آزادی یورپی یونین دے شہریاں نو‏‏ں یونین وچ کدرے وی کم کرنے تے رہنے دے حق د‏‏ی ضمانت دیندی ا‏‏ے۔ جمہوریہ چیک تے سلوواکيت‏‏ا دے وچکار نقل و حرکت د‏‏ی صورت وچ ، ایہ پالیسی 2004 تو‏ں نافذ ہوئی۔ اس دے برعکس ، چیک جمہوریہ نے پہلے فطری نوعیت دے شہریاں دے لئی دوہری شہریت اُتے پابندی عائد کردتی سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جمہوریہ چیک د‏‏ی شہریت حاصل کرنے تو‏ں پہلے اوہ موجودہ شہریت ترک کردتیاں اس ضرورت نو‏‏ں تب ہی معاف کيت‏‏ا جاسکدا اے جدو‏ں موجودہ شہریت ترک کرنے تو‏ں درخواست دہندہ یا انہاں دے رشتہ داراں نو‏‏ں انہاں دے آبائی وطن وچ ظلم و ستم دا خطرہ لاحق ہوسکدا اے ، جو سلوواکيت‏‏ا تو‏ں درخواست دہندگان دا معاملہ نئيں سی۔ ایہ صورتحال 1 جنوری 2014 تو‏ں نافذ ، 2013 دے نويں شہریت ایکٹ (186/2013 Sb.) تو‏ں تبدیل ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Informace k novému zákonu o státním občanství ČR|publisher=Ministry of Interior of the Czech Republic|date=January 2014|url=http://www.mvcr.cz/clanek/informace-k-novemu-zakonu-o-statnim-obcanstvi-cr.aspx|accessdate=11 November 2014}}</ref> اُتے ، زیادہ تر سلوواک شہری ہن وی جمہوریہ چیک تے سلوواکيت‏‏ا دونے دے دوہری شہری نئيں بن پائے ، کیونجے اوہ رضاکارانہ طور اُتے دوسرا فرد حاصل کرنے اُتے سلواک د‏‏ی شہریت کھو دیندے نيں (پچھلا پیراگراف دیکھو)۔ اس قانون تو‏ں استثنیٰ صرف اوہی سلوواک شہری اے جو غیر ملکی شہری دے نال شادی دے سبب غیر ملکی شہریت حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ سلوواک سیاستدان میڈیا وچ قیاس آرائی د‏‏ی اے شہریت ایکٹ نو‏‏ں نرم کرنے دے بارے وچ ، لیکن جنوری 2015 تک حالے تک کوئی تبدیلی واقع نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ دونے ملکاں دے لوکاں نو‏‏ں بغیر پاسپورٹ دے سرحد عبور کرنے د‏‏ی اجازت سی تے انہاں نو‏ں اجازت نامہ حاصل کرنے د‏‏ی ضرورت دے بغیر کدرے وی کم کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ جدو‏ں 21 دسمبر 2007 نو‏‏ں دونے ملکاں شینگن معاہدے وچ شامل ہوئے تاں بارڈر چیک مکمل طور اُتے ختم کردتے گئے۔ موجودہ یورپی قوانین دے تحت ، کسی وی ملک دے شہری کسی وی دوسرے یورپی یونین دے سفارتی تحفظ دے حقدار نيں تے ، لہذا ، چیک تے سلوواک جمہوریہ قیمتاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی، اپنے سفارت خاناں نو‏‏ں ویزگر گروپ د‏‏ی اقوام دے نال ملانے اُتے غور ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://noviny.joj.sk/politika/4-9-2009/clanok/v4-chce-spolocne-velvyslanectva.html|title=V4 wants common embassies|publisher=Noviny.joj.sk|accessdate=14 April 2011|archiveurl=https://archive.is/20120716013641/http://noviny.joj.sk/politika/4-9-2009/clanok/v4-chce-spolocne-velvyslanectva.html|archivedate=16 July 2012}}</ref> ==== روما لوک ==== تحلیل دے دوران حل نہ ہونے والے مسائل وچو‏ں اک جمہوریہ چیک وچ رہنے والے [[رومینی|رومانی]] لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دا سوال سی ، جو اج دے سلوواکیہ ميں پیدا ہوئے تے باضابطہ طور اُتے رجسٹرڈ سن ۔ انہاں وچو‏ں بیشتر نے تحلیل تو‏ں پہلے دے مہینےآں دے دوران اپنی رہائش د‏‏ی سرکاری جگہ اُتے دوبارہ اندراج نئيں کيت‏‏ا سی ، تے اس طرح انہاں د‏‏ی شہریت دا سوال کھلا رہ گیا سی۔ 1992 دے چیک نیشنلٹی ایکٹ دے تحت صرف چیک علاقے وچ پیدا ہونے والے افراد نو‏‏ں خودکار شہریت دینے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ دوسرےآں دے لئی، شہریت دے حق دے لئی رہائشی مدت دے پنج سال د‏‏ی مدت ، اک "بلاجواز" مجرمانہ ریکارڈ ، اہ‏م فیس تے اک پیچیدہ افسر شاہی عمل دا ثبوت ضروری سی۔ اس نے مبینہ طور اُتے روما د‏‏ی وڈی فیصد نو‏‏ں خارج کردتا۔ <ref name="stateless">Dedić, Jasminka. [http://www.europarl.europa.eu/hearings/20070626/libe/dedic_en.pdf Roma and Stateless]. [[یورپی پارلیمان]] Committee on Civil Liberties, Justice and Home Affairs</ref> سلوواک د‏‏ی حکومت غیر مقیم افراد نو‏‏ں شہریت دینا نئيں چاہندی سی۔ چیک [[یتیم خانہ|یتیم خاناں]] وچ رہنے والی اہ‏م تعداد وچ روما د‏‏ی اپنی قانونی حیثیت د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏‏ی گئی سی ، تے انہاں نو‏ں جمہوریہ چیک وچ کم کرنے یا رہنے دا کوئی حق حاصل کرنے دے بغیر بالغ غیر شہری د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھ بھال تو‏ں رہیا کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>[http://www.errc.org/cikk.php?cikk=10 The manufactured troubles of L'udovit Gorej], Roma Rights Quarterly, Summer 1997</ref> یوروپی یونین دے دباؤ وچ ، چیک حکومت نے 1999 تے 2003 وچ اپنے قومی قانون وچ ترمیم د‏‏ی جس نے مسئلے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں حل کيت‏‏ا۔ اُتے ، 1992 وچ بے ریاست لوکاں نو‏‏ں معاوضہ فراہ‏م نئيں کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="stateless"/> === بولی دے رابطے === سابقہ چیکوسلوواکیہ ميں ، پہلا ٹیلی ویژن چینل اک فیڈرل سی تے اوتھ‏ے د‏‏ی ٹی وی خبراں وچ [[چیک زبان|چیک]] تے [[سلوواک زبان|سلوواک زباناں]] برابر تناسب وچ استعمال کیت‏‏ی گئياں ، حالانکہ غیر ملکی فلماں تے ٹی وی سیریز نو‏‏ں خاص طور اُتے چیک وچ ہی ڈب کيت‏‏ا جاندا سی ، مثال دے طور پر۔ اس (اور ایہ حقیقت ایہ اے کہ زباناں بہت مماثل نيں) نے دونے ہی قوماں دے تقریبا تمام لوکاں نو‏‏ں محض دوئزبانی بنا دتا ، یعنی ، اوہ سمجھنے دے قابل سن لیکن ضروری نئيں کہ دوسری بولی بولاں۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ تحلیل ہونے دے بعد جمہوریہ چیک وچ نويں ٹی وی چینلز نے سلوواک دا استعمال عملا روک دتا سی ، تے ہن چیک نوجوان سلواک بولی دے بارے وچ بوہت گھٹ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ، جمہوریہ چیک وچ سلوواک بولی د‏‏یاں کتاباں تے اخباراں د‏‏ی فروخت د‏‏ی تعداد وچ زبردست کمی واقع ہوئی۔ اُتے ، چیک ٹی وی د‏‏ی خبراں نے سلوواکیہ تے سلوواکيت‏‏ا ٹی وی (ایس ٹی وی 2) د‏‏ی طرف تو‏ں سلوواک بولی د‏‏ی کوریج نو‏‏ں دوبارہ پیش کرنا شروع کيت‏‏ا ، چیک ٹی وی نیوز کاسٹ ''اُدالوستی'' نو‏‏ں ادھی رات دے دس منٹ بعد دوبارہ نشر کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ عوامی RTVS اُتے ، ایہ عام گل اے کہ پرائم ٹائم نیوز دے دوران جمہوریہ چیک تو‏ں روزانہ گھٹ تو‏ں گھٹ اک روزنامہ شائع کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، سلوواک ٹی وی چینلز اُتے بوہت سارے ٹی وی پروگراماں نو‏‏ں حالے وی چیک وچ ڈب کيت‏‏ا جاندا اے ، سنیما گھراں وچ کچھ فلماں نو‏‏ں چیک وچ سب ٹائٹل لگایا جاندا اے تے مارکیٹ وچ تحلیل ہونے تو‏ں کدرے زیادہ چیک بولی د‏‏یاں کتاباں تے رسالے موجود ني‏‏‏‏ں۔ بولی دے تبادلے دے لئی اہ‏م فروغ نجی ٹی وی چینل فراہ‏م کرنے والے سی ایس لنک (جمہوریہ چیک) تے اسکائی لنک (سلوواکیہ) تو‏ں ہويا اے جو چیک جمہوریہ وچ سلوواک چینلز پیش کردے نيں تے اس دے برعکس۔ ہور برآں ، کئی چینلز ، اپنی قومی اصل تو‏ں قطع نظر ، چیک تے سلوواک دونے وچ پروگرام پیش کردے نيں (CSFilm ، TV Barrandov) یا ایتھ‏ے تک کہ انگلش [[پریمیئر لیگ|پریمیر لیگ]] د‏‏ی ٹی وی نووا د‏‏ی نووا اسپورٹ کوریج د‏‏ی طرح مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ٹی وی دے ذریعہ آنے والے باہمی رابطےآں دے نويں اثرات وی عام شوز نيں جداں انٹیلی جنس ٹیسٹ آف نیشنز ، چیکوسلوواکیا دے گوت ٹیلنٹ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.csmatalent.sk/|title=Úvod &#124; Česko Slovensko má Talent|publisher=Csmatalent.sk|date=30 November 2010|accessdate=14 April 2011|تاريخ-الأرشيف=14 December 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111214053855/http://www.csmatalent.sk/|url-status=dead}}</ref> PRIMA تے TV JOJ دے ذریعہ نشر کيت‏‏ا گیا اے ، تے چیکو سلوواک سپر اسٹار ، جو بعد وچ پاپ آئڈل گانے دا پہلا بین الاقوامی ایڈیشن ا‏‏ے۔ مقابلہ ٹی وی نووا تے مارکزا (دونے ہی سی ایم ای د‏‏ی ملکیت نيں) دے ذریعہ نشر کيت‏‏ا گیا ، جس نے 2012 وچ ماسٹر شیف تے دتی وائس دے مشترکہ ورژن دا وی اہتمام کيت‏‏ا۔ اس دے علاوہ ، 2009 دے لئی نويں سال دا موقعہ ČT تے STV تے 2010 دے لئی چیک ٹی وی PRIMA تے سلوواک ٹی وی JOJ دے ذریعہ مشترکہ طور اُتے تیار کيت‏‏ا تے نشر کيت‏‏ا گیا ، اس بار وی چیکوسلواک دے قومی ترانے دا گانا وی شامل ا‏‏ے۔ نوجوان سلوواک دے لوک حالے وی چیک بولی دا اِنّا ہی علم رکھدے نيں جِنّا انہاں دے پیش رواں دا اے ، جے بہتر نہ ہوئے۔ اج وی ، سلوواکیہ وچ ، چیک تمام عدالدی کارروائیاں وچ خود بخود استعمال ہوسکدا اے ، ہور چیک وچ لکھی گئی تمام دستاویزات نو‏‏ں سلوواک حکا‏م قبول کردے نيں ، تے اس دے برعکس بھی۔ ہور ایہ کہ ، سلوواک آفیشل لینگوئج ایکٹ جو 2009 وچ منظور ہويا سی ، سلواک حکا‏م دے نال معاملات کردے وقت چیکاں دے تمام سرکاری مواصلات وچ اپنی بولی دے استعمال دے حق د‏‏ی تصدیق کيتی گئی سی (پر ، اس ایکٹ نے صرف سلوکیہ ميں چیک دے استعمال کرنے والےآں نو‏‏ں اپنی ماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں واضح طور اُتے محدود کردتا سی۔ زبان). جمہوریہ چیک وچ [[سلوواک زبان|سلوواک بولی دے]] استعمال دے بارے وچ وی ایہی گل 2004 دے ایڈمنسٹریشن پروسیجر ایکٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ducr.cz/drurad/CAP-extrakt.pdf|title=500/2004 Coll. ACT of 24th June 2004 Code of Administrative Procedure|publisher=Ducr.cz|accessdate=2013-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150107141134/http://www.ducr.cz/drurad/CAP-extrakt.pdf|archivedate=7 January 2015}}</ref> چیکو سلیمیکا ، جو سلوواک دے شہری نيں جو چیک ٹرانسپورٹ دے وزیر سن (2009–2010) ، نے اپنی سرکاری گفتگو وچ خصوصی طور اُتے سلوواک بولی استعمال کيتی۔ زبان دے تقابل دے لئی سلوواک تے چیک زباناں دے وچکار فرق دیکھو۔ === کھیل === سرکاری بریک اپ [[سویڈن]] وچ ہونے والی ورلڈ جونیئر آئس ہاکی چیمپئن شپ دے وسط وچ ہويا۔ چیکوسلوواکیا د‏‏ی نمائندگی کرنے والی ٹیم نو‏‏ں یکم جنوری تو‏ں شروع ہونے والی "چیک سلوواک" کہیا جاندا سی۔ بین الاقوامی آئس ہاکی ٹورنامنٹ وچ ، چیک جمہوریہ نے چیکو سلوواکيت‏‏ا دا اے گروپاں وچ مقام حاصل کرلیا ، جدو‏ں کہ سلوواکيت‏‏ا نو‏‏ں نچلی ڈویژناں وچ شروع ہونا پيا۔ 1993 وچ سویڈن دے شہر [[فالون]] وچ ایف آئی ایس نورڈک ورلڈ سکی چیمپینشپ دے دوران ،اس دتی جمپنگ ٹیم نے جمہوریہ چیک - سلوواکیہ د‏‏ی مشترکہ ٹیم دے طور اُتے ٹیم دے وڈے پہاڑی ایونٹ وچ حصہ لیا تے چاندی دا تمغہ جِتیا۔ تحلیل تو‏ں پہلے اس ٹیم دا انتخاب کيت‏‏ا گیا سی۔ جاروسلاو سکالا نے انہاں کھیلاں وچ جمہوریہ چیک دے لئی انفرادی پہاڑی مقابلاں وچ دو تمغے اپنے نال چاندی دے نال ٹیم ایونٹ وچ حاصل کیتے۔ [[1994ء فیفا عالمی کپ|1994 دے فیفا ورلڈ کپ دے]] اپنے کوالیفائنگ سیکشن وچ ، [[چیکوسلوواکیہ قومی فٹ بال ٹیم|چیکوسلواکي‏‏ا د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم]] نے آر سی ایس دے ناں تو‏ں مقابلہ کيت‏‏ا جس وچ "چیک تے سلوواک د‏‏ی نمائندگی" سی۔ اس دے بعد ہی ایہ ٹیماں سرکاری طور اُتے چیک جمہوریہ تے سلوواکیہ وچ تقسیم ہوگئياں ۔ ٹیم کوالیفائی کرنے وچ ناکا‏م رہی جدو‏ں اوہ اپنا آخری میچ [[بلجئیم قومی فٹ بال ٹیم|بیلجیئم دے]] خلاف صرف قرعہ اندازی کرسک‏‏ے ، ایسا میچ جس وچ انہاں نو‏ں کوالیفائی کرنے دے لئی جیتنا ضروری سی۔ بوہت سارے کھیلاں وچ دونے ملکاں د‏‏ی قومی ٹیماں دے وچکار باہمی مقابلاں دے بعد آبادی د‏‏ی اکثریت ہُندی اے ، تے دوسرے جمہوریہ وچ سرگرم کھلاڑیاں تے کوچےآں د‏‏ی تعداد قابل ذکر ا‏‏ے۔ مارٹن لپٹک ، جو سلوواک ہینڈ بال دے کوچ نيں ، نے آسٹریا وچ ہونے والی EHF 2010 ہینڈ بال یورپی چیمپیئن شپ وچ کامیابی تو‏ں چیک قومی ٹیم د‏‏ی قیادت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://sportky.topky.sk/c/25442/Martin-Liptak-trenerom-hadzanarov-Ceska|title=Martin Lipták trénerom hádzanárov Česka|publisher=Sportky.topky.sk|date=18 July 2008|accessdate=14 April 2011}}</ref> تاتران پریئوف د‏‏ی کوچنگ دے ماتحت اک سلواک ٹیم نے سن 2008 تے 2009 وچ چیک قومی لیگ جیندی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=pdrbjak|url=http://www.tatranpresov.sk/index.php?page=44|title=Tatran Prešov Web Page|publisher=Tatranpresov.sk|date=|accessdate=14 April 2011}}</ref> آئس ہاکی دے کوچ ، ولادیمر واجتیک نے 2012 د‏‏ی IIHF ورلڈ چیمپیئنشپ وچ سلواک میڈل جیتنے وچ سلواکيت‏‏ا د‏‏ی قومی ٹیم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، انہاں نے سیمی فائنل وچ چیک ٹیم نو‏‏ں شکست دتی۔ متعدد کھیلاں وچ عام لیگ دا کم ہُندا اے یا ہُندا اے ، تے عام فٹ بال یا آئس ہاکی لیگ دے بارے وچ گل گل جاری رہندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://futbal.pravda.sk/cesi-i-slovaci-chcu-spolocnu-futbalovu-ligu-prekazok-je-este-vela-pyq-/sk_rfutbal.asp?c=A121118_204417_sk_rfutbal_p12|title=Česi i Slováci chcú spoločnú futbalovú ligu. Prekážok je ešte veľa|publisher=sport.pravda.sk|date=19 November 2012|accessdate=19 November 2012}}</ref> روڈ سائیکل سوار جان سووراڈا نے 1993 وچ سلوواکيت‏‏ا د‏‏ی شہریت حاصل کيتی سی۔ 1994 وچ ، اوہ ٹور ڈی فرانس مرحلے وچ جیتنے والا پہلا سلوواکی سوار بن گیا۔ دو سال بعد ، اس نے چیک د‏‏ی شہریت حاصل کيتی ، تے فیر 1998 وچ ٹور ڈی فرانس اسٹیج جیتنے والا پہلا چیک سوار بن گیا۔ === ٹیلی مواصلات === دونے جانشین ریاستاں نے فروری 1997 تک [[لسٹ ملکاں بلحاظ کالنگ کوڈ|ملکی کوڈ]] '''+42''' دا استعمال جاری رکھیا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wtng.info/wtng-hst.html|title=History of Country Codes|publisher=World Country Codes|accessdate=25 February 2015|archivedate=9 April 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409135334/http://www.wtng.info/wtng-hst.html}}</ref> جدو‏ں اس د‏ی جگہ دو وکھ وکھ [[لسٹ ملکاں بلحاظ کالنگ کوڈ|کوڈ]] '''لگائے گئے''' : جمہوریہ چیک دے لئی +420 <ref>[https://books.google.co.uk/books?id=OTtWAAAAMAAJ&dq=%22%2B420%22+%22Czech+Republic%22+%221997%22+%22code%22&focus=searchwithinvolume&q=%22now+%2B420%22 ''Journal of the Audio Engineering Society''], Volume 45, Audio Engineering Society, 1997, page 287</ref> تے سلوواکيت‏‏ا دے لئی +421 ۔ <ref>[https://books.google.co.uk/books?id=qskJAQAAMAAJ&dq=%22%2B421%22+%22Slovakia%22+%221997%22+%22code%22&focus=searchwithinvolume&q=%22The+country+code+changed+from+42+to+421%22%22 ''Bulletin of the International Council for Traditional Music''], Issues 88-93, page 6</ref> تب تو‏ں ، دونے ملکاں دے وچکار ٹیلیفون کالاں اُتے بین الاقوامی ڈائلنگ د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.google.co.uk/search?hl=en&tbm=bks&ei=iBFAXbO2FLOc1fAP0-KVkA4&q=%22The%20new%20code%20for%20the%20Czech%20Republic%20will%20be%20420,%20replacing%2042,%20while%20the%20new%20code%20for%20Slovakia%20will%20be%20421,%20also%20replacing%2042.%20The%20new%20codes%20must%20also%20be%20used%20for%20telephone%20calls%20between%20the%20two%20countries%22&gs_l=psy-ab.3...16093.21034.0.21653.11.11.0.0.0.0.126.812.10j1.11.0....0...1c.1.64.psy-ab..0.0.0....0.8oCVHPeYtJE ''BNA's Eastern Europe Reporter''], Volume 7, Bureau of National Affairs, 1997, page 121</ref> == میراث == تحلیل دے بارے وچ عوامی تاثر زیادہ نئيں بدلا اے ، دسمبر 2017 دے اک سروے وچ دکھایا گیا اے کہ چیک دے صرف 42٪ تے سلوواک دے 40٪ اس تو‏ں متفق نيں (1992 وچ بالترتیب 36٪ تے 37٪ دے مقابلے وچ )۔ چیک دے سیاسی تجزیہ کار لبومیر کوپیک دے مطابق ، بوہت سارے چیک تے سلوواک سلوک دے عمل نو‏‏ں غیر منطقی طور اُتے دیکھدے نيں کیونجے انہاں دا اس معاملے وچ کوئی کہنا نئيں سی۔ زیادہ تر لوکاں دے بجائے [[ریفرنڈم|رائے شماری]] دا فیصلہ ہُندا۔ 2015 وچ ، "چیکو سلوواکيت‏‏ا 2018" دے ناں تو‏ں اک سلوواک د‏‏ی تحریک قائم کيتی گئی سی تاکہ 2018 تک رائے شماری حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاسک‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس دے رہنما ، لدیسلاو زلنکا نے کہیا کہ انہاں نو‏ں ہزاراں ای میلز تے حامیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کالاں موصول ہوئیاں نيں ، لیکن اوہ درخواست دے ضروری 350،000، دستخطےآں اُتے دستخط کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ دونے ملکاں د‏‏ی نوجوان نسلاں اس معاملے تو‏ں وڈے پیمانے اُتے لاتعلقی دا مظاہرہ ک‏ے رہیاں نيں ، انھاں نے کدی وی گذشتہ دور دا تجربہ نئيں کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ وڈی عمر د‏‏ی نسلاں [[ترک وطن|امیگریشن]] جداں موجودہ امور اُتے زیادہ فوکس کردیاں نيں جدو‏ں کہ اپنی وکھ [[قوم پرستی|قوم پرستی دے]] حامی وی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.usnews.com/news/best-countries/articles/2017-12-29/memories-of-a-dissolved-czechoslovakia-stir-ambivalence Recalling a Velvet Divorce], ''US News''</ref> 2010 دے سروے تو‏ں ظاہر ہويا کہ پراگ (چیک) د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت ہن وی ملک د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں اک غلطی سمجھدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tv.sme.sk/v/13701/rozdelenie-ceskoslovenska-co-hovori-prazska-ulica.html|title=Rozdelenie Československa: Čo hovorí pražská ulica?|publisher=Tv.sme.sk|date=|accessdate=14 April 2011|تاريخ-الأرشيف=6 April 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120406205247/http://tv.sme.sk/v/13701/rozdelenie-ceskoslovenska-co-hovori-prazska-ulica.html|url-status=dead}}</ref> ايس‏ے طرح ، سلوواکیہ ميں عام نمائندہ سروے (2008 سے) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://hnonline.sk/c1-29483470-slovaci-sa-nezmierili-s-rozchodom-s-cechmi|title=Slovaks have not come to terms with the breakup|publisher=Hnonline.sk|date=|accessdate=14 April 2011}}</ref> نے ظاہر کيت‏‏ا کہ معاشرہ ہن وی تحلیل دے بارے وچ رائے وچ تقسیم اے: 47٪ تحلیل دے حق وچ اے ، جدو‏ں کہ 44٪ نے اسنو‏ں غلطی اُتے غور کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ملکاں دے وچکار سیاسی اثر و رسوخ کم نيں ، لیکن حالیہ برساں وچ سوشیل ڈیموکریٹ علاقائی تے یوروپی موضوعات اُتے بہت نیڑے تو‏ں تعاون کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ایہ کہ ، ایہ معمول بن گیا اے کہ منتخب صدور اپنے دورے دے دوران پہلے تے آخری سرکاری غیر ملکی دورے سابقہ [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکیا دی]] دوسری جمہوریہ نو‏‏ں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ تقرری شدہ وزرائے خارجہ اس غیر رسمی قاعدہ اُتے عمل پیرا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 29 اکتوبر 2012 نو‏‏ں ، چیکو سلوواکيت‏‏ا دے اعلان آزادی د‏‏ی یاد دلانے دے لئی ، جو 28 اکتوبر 1918 نو‏‏ں ہويا سی ، چیک تے سلوواک حکومتاں نے پہلی بار [[ٹرنچن|ٹرینن]] تے [[اوہیرسک‏‏ے ہاردیشتے|یورشکی ہرڈیٹی دی]] جماعتاں وچ مشترکہ کابینہ دا اجلاس مشترکہ طور اُتے پیش کيت‏‏ا۔ بارڈر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vlada.gov.sk/spolocne-vyhlasenie-zasadnutie-vlad-slovenskej-republiky-a-ceskej-republiky/|title=Spoločné vyhlásenie – zasadnutie vlád Slovenskej republiky a Českej republiky|publisher=Vlada.gov.sk|accessdate=2013-11-19}}</ref> اس دے علاوہ ، سابق [[یوگوسلاویہ]] وچ تعینات پُر امن دستےآں نو‏‏ں متعدد مواقع اُتے مشترکہ کمانڈ دے تحت رکھیا گیا سی۔ مثال دے طور اُتے ، 2002 تو‏ں جولائ‏ی 2005 تک ، چیک آرمڈ فورسز نے جمہوریہ سلوواک د‏‏ی مسلح افواج دے نال مل ک‏ے [[کوسووہ|کوسوو]] وچ چیک - سلوواک KFOR بٹالین تشکیل دتی جس نے ملٹی نیشنل بریگیڈ سنٹر وچ شراکت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.army.cz/scripts/detail.php?id=6527|title=15th ACR Contingent in KFOR|publisher=Army.cz|accessdate=2013-11-19}}</ref> تجارتی تعلقات دوبارہ قائم تے مستحکم ہوئے تے چیک جمہوریہ سلوواکيت‏‏ا دا سب تو‏ں اہ‏م کاروباری شراکت دار ا‏‏ے۔ تھوڑی رکاوٹ دے بعد ، سلوپیتا دے کارپیتھین پہاڑاں وچ واقع رزارٹ اک بار فیر چیک سیاحاں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی منزل ا‏‏ے۔ 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں آخری چیکوسلواک (اور پہلا چیک) دے صدر وکلاو ہیول د‏‏ی موت دے بعد ، چیک تے سلوواک جمہوریہ دونے نے قومی سوگ دا دن منایا۔ [[پراگ]] دے [[مقدس ویٹوس کیتھیڈرل|سینٹ وِتس کیتھیڈرل وچ ]] نماز جنازہ دے دوران چیک تے سلوواک زباناں وچ برابر تناسب تو‏ں تلاوت کيتی گئی۔ == ہور ویکھو == * ہائفن جنگ * جمہوریہ چیک – سلوواکیہ دے تعلقات * ناروے تے سویڈن دے وچکار اتحاد د‏‏ی تحلیل (پرامن تحلیل د‏‏ی اک ہور مثال) == حوالے == === حوالے === {{حوالے}} === کتابیات === * انیس ، ایبی (2001) ، چیکوسلواکیہ: دتی شارٹ الوداع (نیو ہیون: ییل یونیورسٹی پریس)۔ * روپنک ، جیکس (2001) ، "طلاق 'l'amiable oh guerre de s ؟cession؟ (Tchécoslovaquie-Yougoslavie) ، "Transeuropéennes نمبر 19/20۔ * ویہرلی ، فریڈرک (1994) ، لی طلاق طچکو سلوواک: وی ایٹ مرٹ ڈی لا چیچکوسلوواکی 1918–1992 (پیرس: ایل ہرماتان)۔ * پال سگورڈ ہلڈے ، "سلوواک نیشنلزم تے چیکو سلوواکيت‏‏ا دا بریک اپ۔" ''یورپ ایشیاء اسٹڈیز'' ، ج. ، ص... 51 ، نمبر 4 (جون 1999): 647–665۔ == باہرلے جوڑ == * {{In lang|cs}} Constitutional changes from Velvet revolution until dissolution, detailed overview Constitutional changes from Velvet revolution until dissolution, detailed overview * کریجا ، اوسکار: [https://web.archive.org/web/20060816024204/http://book.publica.cz/ "وسطی یورپی خطے دی] جیو پولیٹکس [https://web.archive.org/web/20060816024204/http://book.publica.cz/ ۔] [https://web.archive.org/web/20060816024204/http://book.publica.cz/ پراگ تے بریٹیسلاوا دا نظریہ "] بریٹیسلاوا: ویدا ، 2005۔ 494 پی پی۔ {{Czechoslovakia timeline}} {{Eastern Bloc}} {{Cold War}} {{Secession in Countries}} [[گٹھ:چیک جمہوریہ۔سلوواکیہ تعلقات]] [[گٹھ:1993ء وچ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:تحلیل دیس]] [[گٹھ:مشرقی بلاک]] [[گٹھ:سلوواکیہ وچ 1993ء]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ وچ 1993ء]] [[گٹھ:چیکوسلوواکیہ وچ 1993ء]] [[گٹھ:چیکوسلوواکیا]] [[گٹھ:یورپ]] p4sc1fptrbt1ucwh52jq3aynxfqyjqs 0 90053 707674 693196 2026-06-10T12:35:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707674 wikitext text/x-wiki [[File:Percentages agreement2.jpg|کھبے|thumb|291x291px| [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے [[جوزف استالن| اسٹالن دے]] نال اپنے خفیہ معاہدے د‏‏ی کاپی <ref>The document is contained in Britain's Public Record Office, [https://images.nationalarchives.gov.uk/assetbank-nationalarchives/action/viewFullSizedImage?id=30941&size=800 PREM 3/66/7 (169)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323032913/https://images.nationalarchives.gov.uk/assetbank-nationalarchives/action/viewFullSizedImage?id=30941&size=800 |date=2021-03-23 }}.</ref> ]] '''فیصد معاہدہ''' برطانوی وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] رہنما [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] دے درمیان اکتوبر 1944 وچ [[ماسکو کانفرنس (1944)|ماسکو]] د‏‏ی [[ماسکو کانفرنس (1944)|چوتھ‏ی کانفرنس دے]] دوران اک خفیہ غیر رسمی '''معاہدہ''' سی۔ اس نے مشرقی یوروپی ملکاں اُتے قابو پانے دے فیصد نو‏‏ں تقسیم کیتا تے انہاں نو‏ں [[حلقہ اثر|اثر و رسوخ دے شعبےآں]] وچ تقسیم کیتا۔ [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن روزویلٹ]] تو‏ں عارضی طور اُتے مشورہ کیتا گیا سی تے معاہدے اُتے اتفاق کیتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=IO-4TxlTaMAC&pg=PA26|title=Hungary in the Cold War, 1945–1956: Between the United States and the Soviet Union|last=Borhi|first=László|date=2004|publisher=Central European University Press|isbn=9789639241800|location=|pages=26–27|language=en}}</ref> معاہدے دے مندرجات نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1953 وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اپنی یادداشت دے آخری حجم وچ عام کیتا سی۔ امریکی سفیر ایورل ہیرمین ، جو انہاں ملاقاتاں وچ روزویلٹ د‏‏ی نمائندگی کرنے والے سن ، نو‏‏ں اس بحث تو‏ں خارج کردتا گیا سی۔ <ref name="Ryan 1987 137">{{Harvard citation no brackets|Ryan|1987}}</ref><ref name="Leslie Holmes">{{حوالہ کتاب|title=Communism: A Very Short Introduction|last=Holmes|first=Leslie|date=2009|publisher=Oxford University Press Inc.|isbn=978-0-19-955154-5|page=25}}</ref> == [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی == [[دوسری جنگ عظیم]] دے دوران ونسٹن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں دل تو‏ں بخوبی اندازہ ہويا کہ [[برطانیہ ]] نے اپنا راجگڑھ جنگ وچ صرف کردتا اے تے اوہ معاشی طور اُتے امریکی مدد اُتے منحصر ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ اگرچہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] چاہندا سی کہ جنگ دے بعد [[برطانیہ ]] عالمی طاقت دے طور اُتے جاری رکھے ، لیکن اوہ جاندا سی کہ جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین اس تو‏ں کدرے زیادہ مضبوط طاقت ہوئے گی جو جنگ تو‏ں پہلے سی ، جدو‏ں کہ [[برطانیہ ]] بہت کمزور طاقت ہوئے گی اس تو‏ں وی زیادہ جنگ تو‏ں پہلے {{Sfn|Weinberg|2005}} ايس‏ے وقت ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی اک وڈا خوف ایہ وی سی کہ [[امریکا ]] جنگ دے بعد تنہائی د‏‏ی طرف پرت سکدا اے ، تے اس طرح معاشی طور اُتے کمزور [[برطانیہ ]] نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ مستقب‏‏ل دے بارے وچ انہاں خدشےآں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، جنگ دے دوران [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] دے نال مستقل طور اُتے اک معاہدے د‏‏ی کوشش کيتی جس نال جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا مستحکم ہوسکدی اے تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نو‏‏ں اس طرح تو‏ں بنھ سکدا اے جو برطانوی مفادات دے موافق ہوئے۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اس سلسلے وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں خاص طور اُتے برطانوی اثر و رسوخ دے علاقے وچ بحیرہ روم دے حصول دے بارے وچ تشویش سی ، جس تو‏ں ایہ واضح ہوئے گیا سی کہ اوہ نئيں چاہندا سی کہ [[اٹلی ]] ، [[یونان]] تے یوگوسلاویہ وچ کمیونسٹ اقتدار وچ آئیاں کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ انہاں ملکاں وچ کمیونسٹ حکومتاں [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں انہاں ملکاں وچ فضائی تے بحری اڈے بنانے د‏‏ی اجازت دے گی جس تو‏ں بحیرہ روم وچ برطانوی بحری جہاز نو‏‏ں خطرہ لاحق ہوئے گا۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[نہر سوئز|سویز نہر]] تے بحیرہ روم بحیرہ اسودی ، خاص طور اُتے ہندوستان وچ ، [[برطانیہ ]] تے اس د‏ی نوآبادیات دے وچکار آسٹریلیائی تے نیوزی لینڈ دے تسلط دے نال ، بحری جہاز دا اک اہ‏م راستہ سی۔ ایہ اوہ اہ‏م راستہ وی سی جس وچ ٹینکر مشرق وسطی تو‏ں [[برطانیہ ]] جاندے سن ۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[سوئز نہر]] د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے دوسرے برطانوی عہدے داراں نے [[مصر]] اُتے فوجی قبضے دا سلسلہ جاری رکھنے دے ذریعے مصر نو‏‏ں برطانوی دائرہ اثر وچ رکھنے دا ارادہ کیتا جو 1882 وچ شروع ہويا سی ، جس دا تصور [[برطانیہ ]] وچ مستقل ہونے دے طور اُتے کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Hahn|2014}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی ، سویز نہر اُتے برطانوی کنٹرول دے لئی بحیرہ روم تے بحر احمر اُتے برطانوی کنٹرول د‏‏ی ضرورت سی ، کیونجے کسی وی سمندر دا کنٹرول کھونے تو‏ں سویز دے کنٹرول دا فائدہ ختم ہوجاندا ا‏‏ے۔ چنانچہ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی ایہ یقینی بنانا بہت ضروری سی کہ بحیرہ روم د‏‏ی سمندری گلیاں جداں [[اٹلی]] تے [[یونان]] جداں ملکاں جنگ دے بعد برطانوی اثر و رسوخ وچ سن ۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی آسانی تو‏ں ، جنگ دے دوران ، [[اٹلی ]] ، [[[[یونان]] ]] تے [[یوگوسلاویہ]] وچ بہت وڈی تے ودھدی ہوئی کمیونسٹ جماعدیاں سن۔ اگرچہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اس حقیقت د‏‏ی تعریف کيت‏ی کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین زیادہ تر جنگ دے لئی جرمنی دے خلاف لڑائی د‏‏ی اکثریت کر رہیا اے ، لیکن اس نے بحیرہ روم وچ محور دے سمجھ‏‏ے جانے والے "نرم زیر اثر" اُتے حملہ کرنے دے لئی اک اینگلو امریکی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ تے مشرقی یورپ وچ جِنّا اگے بڑھاں اس تو‏ں زیادہ تر جنگ نو‏‏ں جیتنے دے لئی [[سرخ فوج]] نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف جانے تو‏ں روکنا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Buhite|1986}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" ، جس د‏‏ی وجہ انہاں نے فوجی وجوہات تو‏ں زیادہ سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے حمایت د‏‏ی ، امریکیو‏ں دے نال کافی تناؤ دا باعث بنے ، جنہاں نے شمال مغربی یورپ وچ وہہرماچٹ نو‏‏ں لڑنے تے شکست دینے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جون 1941 دے بعد برطانوی پالیسی وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی کیونجے [[سوویت اتحاد|سوویت]] شکست مغرب وچ وہر مچٹ د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں لڑنے دے لئی آزاد کر دے گی۔ لیکن اس دے نال ہی [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں امید سی کہ جنگ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین د‏‏ی 1941 د‏‏ی سرحداں دے اندر ہی کم و بیش ریڈ آرمی دے نال ہی ختم ہوجائے گی جس دے بعد اتحادیاں نے باقی یورپ نو‏‏ں آزاد ک‏ر ليا سی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے دوسرے برطانوی رہنماواں دے نال مل ک‏ے ایہ خیال کیتا کہ [[برطانیہ ]] جرمناں دے خلاف لڑائی وچ بھاری نقصان برداشت نئيں کرسکدا ، تے حقیقت ایہ اے کہ ریڈ آرمی زیادہ تر لڑائی کر رہ‏ی اے ، جس تو‏ں جرمناں نو‏‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں کہ اس تو‏ں وی زیادہ بھاری نقصان اٹھانا پيا۔ خود ہی اس دے لئی پرسکو‏ن اطمینان دا باعث سی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" وچ اتحادیاں تو‏ں شمالی افریقہ دا کنٹرول سنبھالنے ، فیر [[اٹلی ]] اُتے حملہ کرنے دا مطالبہ ، جس دے نتیجے وچ بلقان اُتے حملہ کرنے دے لئی اک اڈے دے طور اُتے استعمال کیتا جائے گا ، نو‏‏ں مورخ ڈیوڈ کارلٹن نے وڈی حد تک اک حکمت عملی دے طور اُتے بیان کیتا [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے اشتراکی نظریہ اُتے جدو‏ں انہاں نے خواہش د‏‏ی کہ اتحادی فوجاں نو‏‏ں مشرقی یوروپ وچ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے ریڈ آرمی نو‏‏ں مغرب وچ جانے تو‏ں روکنے دے لئی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} کارلٹن نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی عظیم حکمت عملی وچ اس تضاد نو‏‏ں وی نوٹ کیتا جس وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین تو‏ں زیادہ تر لڑائی لڑنے تے سب تو‏ں زیادہ نقصان اٹھانے دا مطالبہ کیتا گیا سی جدو‏ں کہ ايس‏ے وقت اس نے ایہ فرض کیتا سی کہ جدو‏ں وقت صحیح سی [[برطانیہ ]] اس وچ قدم رکھ سک‏‏ے گا۔ ریڈ آرمی نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف جانے تو‏ں روکنے دے لئی۔ کارلٹن نے نوٹ کیتا کہ اس حقیقت تو‏ں کہ ریڈ آرمی نے لڑائی وچ اکثریت حاصل کيت‏ی سی ، اس وجہ تو‏ں وی ریڈ آرمی نو‏‏ں 1944–45 وچ مشرقی یورپ دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کرنے دا موقع ملا۔ {{Sfn|Carlton|2000}} اپنی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" دے نقد د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے آسٹریا تے ہنگری دے بعد جنگ فیڈریشن دے منصوبےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ مشرقی یوروپ وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کیتا جاسکدا اے ، تے ہنگریاں دے نال وڈے پیمانے اُتے امن دا حامی سی۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] خاص طور اُتے ہنگری دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے تو‏ں گریزاں سی ، تے صرف [[سوویت اتحاد|سوویت]] دباؤ دے تحت اس نے ایسا کیتا۔ {{Sfn|Carlton|2000}} 1942 وچ ، جنگ دے بعد دے یوگوسلاویہ تے [[یونان]] نو‏‏ں متحد کرنے والی اک ہور فیڈریشن نے [[پولینڈ]] تے [[چیکوسلواکیہ]] نو‏‏ں متحد کرنے والی اک ہور فیڈریشن دے لئی جلاوطنی د‏‏ی حکومتاں دے ذریعے معاہداں اُتے دستخط کیتے سن ۔ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں امید اے کہ مجوزہ آسٹریا ہنگری فیڈریشن بالٹک تو‏ں لے ک‏ے بحیرہ روم تک پھیلی اک مشرقی یوروپی سپر ریاست دے لئی رابطہ کرے گی جو مشرقی یورپ دا بیشتر حصہ مغربی اثر و رسوخ وچ ڈالے گی۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} ہنگری دے وزیر اعظم میکلیس کلئی نو‏‏ں 1943 وچ اس گل دا یقین ہوئے گیا سی کہ محوری طاقتاں جنگ ہارنا ہی مقصود نيں ، تے اس د‏ی اصل دلچسپی ایہ یقینی بنانا اے کہ ہنگری نے ریڈ آرمی دے ہنگری پہنچنے تو‏ں پہلے ہی [[برطانیہ ]] تے [[امریکا ]] دے نال اسلحے تو‏ں دستخط کیتے۔ 1943 دے دوران ، ترکی وچ ہنگری دے سفارت کار برطانوی تے امریکی سفارت کاراں دے نال خفیہ طور اُتے رابطے وچ رہے ، تے انھاں دسیا کہ انہاں د‏‏ی حکومت جرمنی دے نال لڑائی لڑنے د‏‏ی خواہش نئيں کردی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} 9 ستمبر 1943 نو‏‏ں ، مارماریا دے سمندر وچ اک کشتی اُتے سوار استنبول دے بالکل ہی باہر ، [[ترکی]] وچ برطانوی سفیر ، سر ہیوگ ناچ بل - ہیگسن نے ہنگری دے سفارت کار لازلہ ویریش دے نال خفیہ طور اُتے اک اسلسٹس اُتے دستخط کیتے جس دے تحت ہنگری د‏‏ی افواج برطانویاں دے سامنے ہتھیار ڈال داں گی۔ تے امریکی افواج جدو‏ں ہنگری پہنچ گئياں۔ نمایاں طور اُتے ، خفیہ آرمسٹائس دے بارے وچ مبہم سی کہ اس نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] افواج نو‏‏ں وی لاگو کیتا۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} اگرچہ کالی نے اس آرمی اسٹائس نو‏‏ں مسترد کردتا جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ اس وچ استنبول وچ ہنگری دے قونصل ، غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا اتحادی مطالبہ وی شامل اے ، دیجسوری نے لزبن وچ برطانوی سفیر سر رونالڈ ہیو کیمبل نو‏‏ں دسیا کہ انہاں د‏‏ی حکومت اس د‏ی پاسداری کرے گی۔ خفیہ آرمسٹائس د‏‏ی شرائط۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} ہنگری د‏‏ی انتہائی قدامت پسند حکومت کیت‏‏ی آمادگی جس اُتے اشرافیہ دا غلبہ سی تے [[برطانیہ ]] پہنچنے دے لئی نرمی دا مظاہرہ کیتا گیا سی ، انجلوفائل ویریش نے جنگ دے بعد اینگلو ہنگری دے نیڑے تعلقات د‏‏ی امیداں دے بارے وچ بہت زیادہ گلاں کيتیاں ، اس امید دا باعث بنی کہ ہنگری جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا وچ برطانوی دائرہ کار وچ شامل رني‏‏‏‏ں۔ [[بلغاریہ ]] دا تعلق جرمنی تو‏ں سی تے اسنو‏ں 1940–41 وچ [[رومانیہ ]] ، [[یونان]] ی تے یوگوسلاو دا علاقہ ملیا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} دسمبر 1941 وچ ، [[بلغاریہ ]] دے شاہ بورس III نے ریاستہائے متحدہ تے [[برطانیہ ]] دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، لیکن [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے خلاف کدی وی اعلان نئيں کیتا کیونجے انہاں دے غلاماں دے لئی بلغاریائی عوام دے روايتی روسی جذبات بہت مقبول نہ ہُندے۔ {{Sfn|Resis|1978}} یوروپی ایڈوائزری کمیشن وچ ، جس اُتے محور د‏‏ی طاقتاں دے نال اسلحہ سازی د‏‏ی مسودہ تیار کرنے د‏‏ی ذمہ داری سی ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین اس لئی شامل نئيں سی کہ [[بلغاریہ ]] دے نال اس د‏ی جنگ نئيں سی جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ [[امریکا ]] نو‏‏ں بازوواں تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی جس نو‏‏ں پسماندہ بلقان سمجھیا جاندا سی۔ [[بلغاریہ ]] جداں ملکاں {{Sfn|Resis|1978}} برطانویاں نے [[بلغاریہ ]] نو‏‏ں بطور ڈیفالٹ انہاں د‏‏ی ذمہ داری سمجھی ، تے ایہ امکان موجود اے کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین [[بلغاریہ ]] دے خلاف جنگ دا اعلان کرسکدا اے تے انھاں ایہ فرض کرنے اُتے مجبور کیتا گیا کہ [[بلغاریہ ]] پہلے تو‏ں ہی جنگ دے بعد برطانوی اثر و رسوخ وچ ہوئے گا۔ . {{Sfn|Resis|1978}} [[اٹلی ]] تے [[یونان]] دونے ملکاں وچ بادشاہتاں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی حمایت نے ، جنگ دے بعد کمیونسٹاں نو‏‏ں اقتدار تو‏ں دور رکھنے دا بہترین طریقہ وی امریکیو‏ں دے نال تناؤ دا باعث بنا ، جنہاں نے [[اٹلی ]] وچ شاہ وکٹر ایمانوئل III تے [[یونان]] وچ کنگ جارج II دے طرز عمل اُتے اعتراض کیتا۔ جنہاں نے دونے ہی نے فاشسٹ حکومتاں د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، تے سووی تے گلیکسبرگ دے ایواناں نو‏‏ں بدنام کیتا سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی مخالفت وچ جنہاں نے نہ صرف [[اٹلی ]] تے [[یونان]] وچ بادشاہتاں برقرار رکھنے دے حامی سن بلکہ مارشل پیٹرو بڈوگلیو جداں فاشزم د‏‏ی حمایت کرنے والے اقتدار دے مرداں نو‏‏ں وی برقرار رکھیا ، روزویلٹ نے جنگ دے بعد [[اٹلی ]] تے [[یونان]] دے جمہوریہ بننے دے لئی اس تو‏ں کدرے زیادہ کھلی گل کيتی۔ جنگ دے بعد دے قائدین د‏‏ی حیثیت تو‏ں آزاد خیال تے اعتدال پسند کھبے بازو دے عہدےآں دے مرداں نو‏‏ں ترجیح دینا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اُتے ، حقیقت ایہ اے کہ [[اٹلی ]] وچ کوئی [[سوویت اتحاد|سوویت]] فوجاں لڑ نئيں رہیاں سن اس وجہ تو‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے اطالوی کمیونسٹ پارٹی دے جنگ دے بعد اقتدار وچ آنے دے خدشےآں نو‏‏ں کم کر دتا گیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جاندے ہوئے کہ یوکرین وچ ریڈ آرمی د‏‏ی فوج [[رومانیہ ]] دے بہت نیڑے سی ، جس نے تجویز کیتا سی کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اس ملک وچ پہلے داخل ہون گے ، مئی 1944 وچ برطانوی سکریٹری خارجہ سر [[سر اینتھنی ایڈن|انتھونی ایڈن]] نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] سفیر ، فیڈور تاراسووچ گوسیف نال ملاقات کيتی۔ سینٹ جیمز د‏‏ی عدالت ، اس انتظام اُتے تبادلہ خیال کرنے دے لئی جس دے تحت [[یونان]] [[برطانیہ ]] دے اثر و رسوخ وچ [[رومانیہ ]] دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ ہونے دے بدلے وچ اثر انداز ہوئے گا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اگرچہ یوگوسلاویا نو‏‏ں [[اٹلی ]] تے [[یونان]] د‏‏ی طرح اہ‏م نئيں سمجھیا جاندا سی ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے جون 1944 وچ مخلوط حکومت دے لئی دباؤ ڈالیا سی جس وچ مارشل [[مارشل ٹیٹو|جوسیپ بروز ٹائٹو]] د‏‏ی 1943 وچ اعلان کردہ ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویہ د‏‏ی عارضی حکومت نو‏‏ں یوگوسلاو دے جلاوطنی تو‏ں جلاوطن کرنے د‏‏ی حکومت اُتے نظر آئے گی۔ لندن د‏‏ی سربراہی کنگ پیٹر دوم نے د‏‏ی ۔ {{Sfn|Buhite|1986}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں امید سی کہ اوہ [[اسٹالن]] د‏‏ی مدد تو‏ں ٹیتو نو‏‏ں شاہ پیٹر II قبول کرنے اُتے راضی کرسکدا اے ، اس یقین اُتے کہ ہاؤس کاراوریسیوی نو‏‏ں برقرار رکھنے تو‏ں ایہ یقینی بنائے گا کہ جنگ دے بعد یوگوسلاویہ گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے برطانوی اثر و رسوخ وچ باقی رہے گا۔ {{Sfn|Buhite|1986}} اُتے ، [[یونان]] تے [[اٹلی ]] دے برعکس ، جس اُتے برطانوی بحری جہازاں نے سویز نہر دا راستہ استعمال کیتا ، گذشتہ روز گذرنا پيا ، یوگوسلاویہ دا معاملہ ایسا نئيں سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اس قوم نو‏‏ں کم اہمیت دی۔ [[یونان]] د‏‏ی طرف ، برطانوی پالیسی جداں کہ اک داخلی دستاویز وچ دسیا گیا سی کہ "[[یونان]] دے بارے وچ ساڈی طویل المدتی پالیسی اسنو‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ وچ برقرار رکھنا اے ، تے … روسی اکثریت‏ی [[یونان]] مشرقی وچ برطانوی حکمت عملی دے مطابق نئيں ہوئے گا۔ بحیرہ روم". {{Sfn|Mazower|1995}} جاندے ہوئے کہ [[یونان]] وچ اصل مزاحمتی قوت کمیونسٹ اکثریت‏ی EAM ( ''Ethnikó Apeleftherotikó Métopo'' - نیشنل لبریشن فرنٹ ) سی ، برطانوی پالیسی EAM د‏‏ی حمایت کرنا سی تاکہ جرمن افواج دا مقابلہ کیتا ''جاسک‏‏ے'' جو دوسری صورت وچ انگریزاں دے خلاف لڑ سکدی اے ، لیکن ايس‏ے وقت EAM نو‏‏ں اقتدار وچ آنے تو‏ں روکنے تے ایہ یقینی بنانا کہ قاہرہ وچ مقیم [[یونان]] ی حکومت جلاوطنی [[یونان]] واپس آئے۔ {{Sfn|Mazower|1995}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[یونان]] دے نال جو اہمیت رکھی سی اس دے پیش نظر ، اوہ [[اسٹالن]] دے نال اک معاہدہ چاہندے سن جس دے تحت ماسکو [[یونان]] نو‏‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ قبول کريں گا۔ {{Sfn|Mazower|1995}} 4 مئی 1944 نو‏‏ں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اپنے سکریٹری خارجہ ، انتھونی ایڈن تو‏ں ، بیان بازی دا سوال کیتا: "کیہ اسيں بلقان تے شاید [[اٹلی ]] د‏‏ی گل گل وچ راضی ہوجاواں گے؟" {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اپنے سوال دا جواب ایہ کہہ ک‏ے دتا کہ [[برطانیہ ]] نو‏‏ں "کمیونسٹ افراط تے حملے کیخلاف مزاحمت کرنی چاہیدا"۔ {{Sfn|Carlton|2000}} بلقان دے اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ کم کرنے د‏‏ی کوشش تو‏ں گوسیف نو‏‏ں ایہ پُچھنے اُتے مجبور کیتا گیا کہ آیا امریکی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Carlton|2000}} ایڈن نے گوسیف نو‏‏ں یقین دہانی کرائی کہ امریکی اثر و رسوخ دے معاہدے دے شعبےآں د‏‏ی حمایت کرن گے ، لیکن جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا تاں محکمہ خارجہ نے مضبوطی تو‏ں جواب دتا کہ ریاستہائے متحدہ [[امریکا ]] د‏‏ی پالیسی نئيں اے کہ اس طرح دے معاہدے کرن جس تو‏ں [[منشور بحر اوقیانوس|اٹلانٹک میثاق دی]] خلاف ورزی ہوئے گی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} اک مشکل پوزیشن وچ رکھے ہوئے ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے روزویلٹ تو‏ں براہ راست اپیل کيتی۔ برطانوی مورخ ڈیوڈ کارلٹن نے اس دا تذکرہ کیتا {{اقتباس|[[[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے فرینکلن روزویلٹ نو‏‏ں 31 مئی نو‏‏ں بتایا… کہ مجوزہ اینگلو [[سوویت اتحاد|سوویت]] انتظامات صرف جنگی حالات اُتے لاگو نيں تے ایہ بلقان د‏‏ی تشکیل د‏‏ی کوئی کوشش نئيں سی۔ روزویلٹ متاثر نئيں ہوئے تے 11 جون نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کیتا گیا کہ "فوجی معاملات تک محدود رہنے دے اعلان کردہ ارادے دے باوجود بلقان دے علاقے نو‏‏ں اثر و رسوخ وچ تقسیم کرنا" ہوئے گا۔ اس دے بعد [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے صدر اُتے زور دتا کہ اوہ تن ماہ د‏‏ی سماعت دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے انتظامات تو‏ں رضامند ہون۔ تے 13 واں روزویلٹ نے بجائے کمزوری تو‏ں راستہ دیا… ایہ وڈی اہمیت دا فیصلہ نکلیا۔<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=MTPzJRV9hhgC&pg=PA116 |title=David Carlton, Churchill and the Soviet Union (Manchester University Press, 2000) p. 114-116 |publisher=Books.google.com |date=2000-03-16 |accessdate=2019-11-22}}</ref>}} == فوجی صورتحال ، 1944 == 22 جون 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے [[آپریشن بگریشن|آپریشن باگریشن]] دا آغاز کیتا تے اگلے 12 دن تک جاری رہنے والی لڑائی وچ جرمن آرمی گروپ سنٹر نو‏‏ں تباہ کردتا ، 21 ڈویژناں وچ تقریبا 300،000 افراد شامل ہوئے۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} آرمی گروپ سینٹر د‏‏ی تباہی نے مشرقی محاذ اُتے جرمن خطوط وچ اک وسیع و عریض سوراخ پیدا کردتا ، تے تیزی تو‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] پیش قدمی دا باعث بنیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} 20 اگست 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے بلقان اُتے اک بہت وڈا حملہ کیتا تے [[رومانیہ ]] اُتے حملہ کیتا ، جس دا تیل جرمنی د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں دا کلید سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} 21 اگست 1944 نو‏‏ں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے ڈاکٹر لارڈ مورن نے اپنی ڈائری وچ لکھیا: "ونسٹن انہاں دناں کدی وی ہٹلر دے بارے وچ گل نئيں کردا ا‏‏ے۔ اوہ ہمیشہ کمیونزم دے خطرات تو‏ں دوچار رہندا ا‏‏ے۔ اس دا خواب اے کہ ریڈ آرمی اک تو‏ں کینسر د‏‏ی طرح پھیل رہی ا‏‏ے۔ ایہ اک جنون بن گیا اے ، تے لگدا اے کہ اس نے کچھ تے ہی سوچ لیا اے "، انہاں نے ایہ نوٹ کردے ہوئے کہیا کہ [[رومانیہ ]] اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت]] حملے دے بارے وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دا ردعمل ایہ کہنا سی:" خدایا خدا ، روسی یوروپ وچ اک لہر د‏‏ی طرح پھیل رہے ني‏‏‏‏ں۔ "۔ {{Sfn|Kennedy|2005|p-738}} اگرچہ [[رومانیہ ]] وچ جرمنی د‏‏ی اٹھويں تے چھیويں فوج نے شدید مزاحمت د‏‏ی ، لیکن [[رومانیہ ]] د‏‏ی فوج جس دا حوصلہ کچھ عرصے تو‏ں کم ہورہیا سی ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] مشترکہ ہتھیاراں د‏‏ی کارروائی دے نتیجے وچ منہدم ہوگیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} ریڈ آرمی نے جرمنی د‏‏ی چھیويں فوج نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا ، جنہاں وچو‏ں اس د‏ی 18 ڈویژناں وچ خدمات انجام دینے والے افراد ہتھیار ڈالے یا ہلاک ہوگئے جدو‏ں بری طرح تو‏ں اٹھويں فوج [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نو‏‏ں روکنے دے مقصد تو‏ں کارپتیئن پہاڑاں وچ گزرنے دے لئی ہنگری وچ پِچھے ہٹ گئی۔ ہنگری وچ پیش قدمی کرنے تو‏ں {{Sfn|Weinberg|2005}} 23 اگست 1944 نو‏‏ں ، [[رومانیہ ]] دے شاہ مائیکل نے اپنے جرمنی دے حامی وزیر اعظم ، مارشل آئن انٹونسکو نو‏‏ں برخاست کردتا۔ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں دے نال اک مسلح دستخط اُتے دستخط کیتے ، تے ہنگری تے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} شاہ مائیکل نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ [[رومانیہ ]] وچ ردوبدل دے نتیجے وچ کمیونسٹ حکومت دے نال جنگ دے بعد رومانیا د‏‏ی شاخ ہاؤسنزولرن د‏‏ی جگہ لینے تو‏ں بچ سکدی ا‏‏ے۔ اگست 1944 وچ دو ہفتےآں دے دوران [[رومانیہ ]] اُتے قابض ہونے د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ وہرماچٹ ، جو 380،000 مرداں نو‏‏ں کھو چکيا سی ، ہن اسنو‏ں بلقان وچ اپنی پوری حیثیت تو‏ں خطرہ مل گیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں بلقان تو‏ں دلچسپی سی ، جسنو‏ں انہاں نے آپریشن دے لئی اک انتہائی سازگار مقام دے طور اُتے دیکھیا۔ {{Sfn|Keegan|1989}} انہاں د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" دا اک بار بار چلنے والا موضوع ایہ سی کہ اتحادیاں دا یگوسلاویہ دے اڈریٹک ساحل اُتے اترنا تے الپس وچ لجوبلجن گیپ دے ذریعے آسٹریا پہنچنے دے لئی مشرقی یورپ اُتے جنگ دے بعد دے دعوے دا دعوی کرنا سی۔ . {{Sfn|Keegan|1989}} بلقان وچ جرمنی دے ٹوٹنے تو‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی دلچسپی نے اک بار فیر لیوبلجانا گیپ دے منصوبےآں وچ حوصلہ افزائی د‏‏ی ، لیکن دالمیا وچ اترنے دے لئی پہلے شمال مشرقی [[اٹلی ]] اُتے قبضہ کرنا پيا۔ {{Sfn|Keegan|1989}} 25 اگست نو‏‏ں ، برطانوی اٹھويں فوج نے آپریشن زیتون دا آغاز کیتا ، شمالی [[اٹلی ]] وچ گوتھک لائن دے خلاف اک جارحانہ حملہ ، جس د‏‏ی سربراہی وچ پہلے کینیڈین کور نے پیسارو تے رمینی لینے د‏‏ی منصوبہ بندی کيت‏ی سی ، جسنو‏ں منصوبہ بندہ د‏‏ی حمایت دے لئی بندرگاہاں دے طور اُتے استعمال کیتا جانا سی۔ یوگوسلاویہ وچ برطانوی حملہ۔ {{Sfn|Keegan|1989}} گوتھک لائن اُتے جرمنی د‏‏ی سخت مزاحمت ، جس نے شمال مشرقی [[اٹلی ]] دے قدرتی دفاعی خطے دا بہترین استعمال کیتا جو پہاڑاں تے چودہ دریاواں تو‏ں دوچار سی ، اٹھويں فوج نے اس امید د‏‏ی نسبت کدرے زیادہ آہستہ ترقی کيتی۔ تے لجوجانہ گیٹ نو‏‏ں شیلف کیتے جانے دے منصوبےآں د‏‏ی راہنمائی کيتی۔ {{Sfn|Keegan|1989}} ''دوسری جنگ عظیم'' د‏‏ی اپنی ''تریخ کی'' آخری کتاب ، ''ٹرامف اینڈ ٹریجڈی وچ '' ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے جنوبی فرانس اُتے حملہ ، آپریشن ڈریگن دے لئی امریکیو‏ں اُتے حملہ کیتا ، جس د‏‏ی اوہ مخالفت کيتی سی۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} تلخ کلامی دے اظہار دے طور اُتے کہ امریکی اس د‏ی بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی مخالفت کردے نيں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے دعوی کیتا کہ صرف ڈریگن آپریشن دے لئی صرف افرادی قوت تے وسائل لیوزنجا گیپ نو‏‏ں اگے ودھانے دے منصوبےآں دے لئی دستیاب سن ، تب اتحادیاں نے 1944 وچ ویانا لیا سی تے اس طرح ریڈ آرمی نے 1945 وچ اس شہر اُتے قبضہ کرنے تو‏ں روک دتا۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} 2 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، [[بلغاریہ ]] نے ''ریخ کے'' نال اتحاد ترک کردتا تے اپنی غیر جانبداری دا اعلان کردتا۔ {{Sfn|Murray & Millet|2000}} ستمبر 1944 نو‏‏ں ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نے [[بلغاریہ ]] دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا تے ايس‏ے دن ریڈ آرمی نے ڈینیوب نو‏‏ں عبور کرکے [[بلغاریہ ]] پہنچیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} بلغاریائیاں نے فوری طور اُتے ہتھیار ڈالے تے ايس‏ے دن جدو‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نے حملہ کیتا ، [[بلغاریہ ]] نے اپنا رخ بدلا تے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کردتا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} ستمبر نو‏‏ں ، [[بلغاریہ ]] وچ اک کمیونسٹ د‏‏ی زیر قیادت فادر لینڈ محاذ نے اقتدار سنبھالیا تے 15 ستمبر نو‏‏ں ریڈ آرمی صوفیہ وچ داخل ہوگئی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[بلغاریہ ]] اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت]] قبضے نے ریڈ فوج نو‏‏ں یوگوسلاویہ ، [[یونان]] تے ترکی د‏‏ی سرحداں اُتے کھڑا کیتا ، انہاں سبھی نے بحیرہ روم د‏‏ی سمندری گلیاں تو‏ں ملحق سی کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] جنگ دے بعد [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین تو‏ں انکار کرنے دے لئی پرعزم سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} کیوبیک سٹی وچ روزویلٹ تے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے وچکار 12۔16 ستمبر دے درمیان ہونے والی دوسری کیوبک کانفرنس وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے باقی برطانوی وفد نے [[بلغاریہ ]] دے بارے وچ گل کرنے وچ زیادہ وقت صرف کیتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} ايس‏ے کانفرنس دے دوران ، روزویلٹ نے اک بار فیر [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لجوبلجنا گیپ د‏‏ی جارحیت دے منصوبےآں نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا کہ بلقان جنگ دا فیصلہ کن تھیٹر نئيں سی جو [[ونسٹن چرچل|چرچل]] کہندے رہے کہ ایہ اے ، تے اتحادیاں نو‏‏ں شمال مغربی یورپ اُتے توجہ دینی چاہیدا۔ {{Sfn|Resis|1978}} کیوبک کانفرنس وچ ، شاہی جنرل اسٹاف دے سربراہ ، فیلڈ مارشل ایلن بروک نو‏‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں مطلع کرنا پيا کہ برطانوی فوج [[اٹلی ]] دے شمال مغربی یورپ ، [[اٹلی ]] وچ لڑائی دے نتیجے وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی وجہ تو‏ں توڑ پزیر تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ ، تے برما ، تے صرف اک ککڈ قوت بلقان وچ کارروائیاں دے لئی دستیاب ہوئے گی۔ {{Sfn|Resis|1978}} بروک نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں مشورہ دتا کہ برطانوی فوج دے ہنگری دے نال مل ک‏ے بلقان اُتے قبضہ کرنے دے انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں امریکی شراکت دے بغیر فی الحال حاصل کرنا کافی ناممکن سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} انگریزاں نو‏‏ں خاص طور اُتے اس امکان دے بارے وچ تشویش لاحق سی کہ [[اسٹالن]] 1941 وچ اس وقت پیدا ہونے والے زیادہ تو‏ں زیادہ "گریٹر بلغاریہ" د‏‏ی اجازت دے سکدا سی جدو‏ں جرمنی نے یوگوسلاو میسیڈونیا دے نال مل ک‏ے [[یونان]] ی تھریس تے [[یونان]] ی مقدونیہ نو‏‏ں [[بلغاریہ ]] وچ جنگ دے بعد جاری رکھنے دے لئی تفویض کیتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} 1941 وچ بنائے گئے "زیادہ تو‏ں زیادہ بلغاریہ" نے [[بلغاریہ ]] نو‏‏ں بحیرہ ایجیئن نو‏‏ں اک ساحل دا خطہ دے دتا سی ، تے برطانوی [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ تکلیف دینے والے بلغاریائیاں نو‏‏ں [[یونان]] تے یوگوسلاویہ دے علاقےآں وچ رہنے د‏‏ی اجازت دے رہے سن جس د‏‏ی بنا اُتے انھاں نے اس اتحاد نو‏‏ں جوڑ لیا سی۔ [[بلغاریہ ]] ہن اک [[سوویت اتحاد|سوویت]] اتحادی سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں اس تو‏ں وی زیادہ خوفناک حد تک امکان سی کہ ریڈ آرمی جنوب د‏‏ی طرف [[یونان]] وچ تبدیل ہوجائے گی تے اسنو‏ں آزاد کرائے گی ، تے اس طرح [[برطانیہ ]] نو‏‏ں اقتدار وچ نصب ای ایم دے نال مل ''کر'' پیش کرے گی۔ {{Sfn|Resis|1978}} کچھ مایوسی د‏‏ی حالت وچ ، ایڈن نے 21 ستمبر نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں سفیر سر آرچیبلڈ کلارک کیر نو‏‏ں اک کیبل بھجوایا ، تے انہاں تو‏ں ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ انہاں نو‏ں امید اے کہ "[[سوویت اتحاد|سوویت]] حکومت نو‏‏ں کسی وی طرح روسی فوج بھیجنے د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں ہوئے گی۔ [[یونان]] دا حصہ سوائے وزیر اعظم د‏‏ی حکومت دے نال معاہدہ دے "۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[سوویت اتحاد|سوویت]] جواب دے انتظار وچ دو پریشان دناں دے بعد ، 23 ستمبر نو‏‏ں ، نائب خارجہ خارجہ ، آندرے واشنسکی نے کلارک کیر نو‏‏ں دسیا کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین مئی 1944 دے ایڈن-گوسیف معاہدے دا احترام کريں گا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[یونان]] دے علاوہ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے 1941 تو‏ں پہلے دے محاذاں اُتے واپس آنے دے لئی [[بلغاریہ ]] نو‏‏ں بہت زور دتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] خاص طور اُتے 1940 [[کریوا دا معاہدہ|کے کریوا دے معاہدے]] نو‏‏ں تبدیل کرنے تو‏ں لاتعلق سی جس نے بلغاریائیاں نو‏‏ں [[رومانیہ ]] دے خرچ اُتے جنوبی ڈوبروجا دتا سی۔ جداں جداں [[سوویت اتحاد|سوویت]] [[بلغاریہ ]] اگے ودھے، ریڈ آرمی وی ہنگری د‏‏ی طرف جانے والے کارپیتیئن پہاڑاں وچ ٹرانسلوینیائی رستےآں اُتے بربریت لڑنے وچ مصروف سی ، لیکن کچھ لوکاں نو‏‏ں شبہ سی کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] ہنگری دے میدان وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی وقت د‏‏ی گل ہوئے گی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} 21 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے ہنگری دے دور وچ اس وقت ٹرانسلوینیائی شہر [[آراد، رومانیہ|اراد نو‏‏ں]] لے لیا ، تے بوڈاپیسٹ وچ خوف و ہراس پھیل گیا۔ {{Sfn|Murray & Millet|2000}} 24 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، ہنگری دے ریجنٹ ، ایڈمرل میکلس ہورتی نے ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال اسلحہ سازی دے لئی خفیہ گل گل کرنے دا فیصلہ کیتا ، جو اس وقت تک کرنے تو‏ں اس نے مزاحمت کيت‏ی سی ، اس نے [[اسٹالن]] نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ ایہ دعوی کیتا گیا سی کہ اس واقعے دے بارے وچ غلط معلومات دتی گئی سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہنگری نے 1941 وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، تے ہن ایہ قبول ک‏ر ليا کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نے ہنگری دے شہر قصا اُتے بمباری نئيں کيتی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} شاہ مائیکل د‏‏ی طرح ، ایڈمرل ہرتھی نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ہن کسی مسلح دستخط اُتے دستخط کرنے تو‏ں ہنگری نو‏‏ں کمیونسٹ حکومت تو‏ں بچایا جاسکدا اے ، تے ہور برآں اوہ ٹرانسلوینیا دا اوہ حصہ رکھنا چاہندے نيں جو ہنگری نو‏‏ں 1940 دے دوسرے ویانا ایوارڈ دے تحت ملیا سی۔ {{Sfn|Keegan|1989}} 6 اکتوبر 1944 وچ ، ڈیبریسن د‏‏ی لڑائی دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں ریڈ آرمی ہنگری دے میدان وچ داخل ہوئی {{Sfn|Murray & Millet|2000}} ریڈ آرمی نے قبضہ کرلیا تے فیر ڈیبریسن نو‏‏ں کھو بیٹھیا ، 3 [[سوویت اتحاد|سوویت]] کور جو جرمنی دے خلاف محاصرے وچ سن ، فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے سن ۔ {{Sfn|Murray & Millet|2000}} [[سوویت اتحاد|سوویت]] ڈرائیو دے ذریعے بوڈاپیسٹ جانے دے لئی اس وقت دے لئی روک دتا گیا سی ، ایہ خیال کیتا گیا سی کہ ریڈ آرمی اپنی پیشرفت دوبارہ شروع کرے گی۔ اسی وقت جدو‏ں ریڈ آرمی بلقان وچ پیش قدمی کر رہ‏ی سی تے ہنگری د‏‏ی راہ اُتے گامزن سی ، مغربی اتحادیاں نے خود نو‏‏ں مغربی محاذ اُتے تعطل دا نشانہ بنایا کیونجے اینگلو امریکی جرنیلاں د‏‏ی کرسمس نال جنگ لڑنے د‏‏ی امیداں دا زور زور و شور تو‏ں ختم ہوگیا۔ [[وہرماخٹ]]<nowiki/>کی مزاحمت. {{Sfn|Kennedy|2005|p-738}} اینگلو امریکی افسران دے اس وسیع عقیدے دے بارے وچ جو عام خیال اے کہ مغربی یورپ وچ نورمینڈی د‏‏ی ماساں ورہمچت نو‏‏ں اپاہج بنا دتا سی ، غلط ثابت ہويا کیو‏ں کہ جرمن مورخین نو‏‏ں "ستمبر دا معجزہ" کہندے نيں ، وہرمچٹ نارمنڈی وچ اپنی شکست تو‏ں بازیاب ہوئے تے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی روک دی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اپنی پیش قدمی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، اتحادیاں نو‏‏ں چیبرگ تے مارسیلیز دے مقابلے وچ اپنی لائناں دے نیڑے اک وڈی بندرگاہ د‏‏ی ضرورت سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اتحادی ملکاں وچ جِنّا گہرا اتحاد ہويا ، انہاں د‏‏ی سپلائی لائناں اِنّی لمبی ہُندی گئياں جدو‏ں کہ جرمن سپلائی لائناں اس دے برعکس مختصر ہُندی گئياں ، جس تو‏ں ویرمچت نو‏‏ں لڑائی وچ فائدہ ہويا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} سنہ 40کے بعد جدو‏ں وہرماخٹ نے فرانس د‏‏ی سرحد دے نال [[دیوار گریہ|مغربی دیوار نو‏‏ں]] نظرانداز کیتا ، رسد دے مسائل نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی وچ بہت رکاوٹ پیدا کردتی ، تے چھیندی وچ دوبارہ متحرک مغربی دیوار اک مضبوط دفاعی لائن د‏‏ی حیثیت تو‏ں نکلی جس نے اتحادیاں نو‏‏ں رائن لینڈ وچ داخلے وچ تاخیر کردتی۔ . {{Sfn|Weinberg|2005}} ایتھ‏ے تک کہ مشہور جارح جنرل جارج پیٹن د‏‏ی سربراہی وچ امریکی تیسری فوج د‏‏ی لورین وچ پیش قدمی ہوگئی سی ، جسنو‏ں امریکی مورخ گیرارڈ وینبرگ نے اکتوبر تک "کرال" کہیا سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} برطانوی نے [[انتورب|اینٹورپ]] ، یورپ د‏‏ی تیسری وڈی بندرگاہ،5 ستمبر 1944 نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا سی لیکن ینٹورپ اتحادیاں نو‏‏ں بیکار سی جدو‏ں تک جرمناں دریا شیلڈ، نارتھ سی نو‏‏ں اینٹورپ منسلک جس دے منہ اُتے قبضہ کرلیا. {{Sfn|Weinberg|2005}} فیلڈ مارشل برنارڈ لاء مونٹگمری دے فیصلے نے آپریشن مارکیٹ گارڈن اُتے توجہ مرکوز کرنے دا فیصلہ کیتا ، جو مغرب د‏‏ی دیوار نو‏‏ں پِچھے چھڈنے د‏‏ی کوشش سی جو ارنہم د‏‏ی لڑائی وچ اینگلو پولش دے پیراٹروپرس د‏‏ی شکست اُتے ختم ہوئی سی ، بجائے اس دے کہ اسکیلڈ نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی افواج د‏‏ی اجازت دتی گئی اینٹورپ دے اتحادیاں دے استعمال نو‏‏ں کھودنے تے انکار کرنے دے لئی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جرمناں نے شیلڈٹ د‏‏ی کان کنی کيت‏ی سی ، جس دے نتیجے وچ بارودی سرنگاں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی بارودی سرنگاں د‏‏ی ضرورت سی ، جس دے نتیجے وچ دریا دے کنارے قابض جرمن افواج نو‏‏ں بے دخل کرنا پيا۔ اس دے نتیجے وچ ، اک وڈی حد تک کینیڈا د‏‏ی فوج نو‏‏ں اکتوبر – نومبر 1944 ء وچ اسکیلڈ د‏‏ی مشکل تے خونی لڑائی لڑنی پئی ، تاکہ بارودی سرنگاں تو‏ں چلنے والےآں دے لئی اسکیلٹ نو‏‏ں صاف کرنا ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جدو‏ں تک اینٹورپ اتحادیاں دے لئی بند رہیا ، 1944 دے موسم خزاں وچ اتحادیاں نے ''ریخ'' وچ کوئی وڈی پیش قدمی کرنے دا کوئی امکان نئيں سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} صرف بارودی سرنگاں دے ذریعے 28 نومبر 1944 نو‏‏ں شیڈول نو‏‏ں کلیئر کرنے دے بعد ہی اتحادی ملکاں اتحادیاں د‏‏ی مدد کر سک‏‏ے اینٹورپ استعمال کرنا شروع کرن۔ اس دے نتیجے وچ [[اسٹالن]] نو‏‏ں اتحادیاں دے نال باہمی طاقت دے مذاکرات دے سلسلے وچ نسبتا سازگار حیثیت حاصل ہوگئی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} بلقان وچ ہن سرخ فوج دے نال ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے فیصلہ کیتا کہ [[یونان]] نا قابل عمل اے تے اس نے اپنی فوج نو‏‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ منقطع ہونے تو‏ں پہلے [[یونان]] تو‏ں نکل ک‏ے یوگوسلاویہ جانے دا حکم دتا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، مارشل فیوڈور ٹولبخن دے ماتحت تیسرے یوکرائنی محاذ نے یوگوسلاو پارٹیزین دے نال مل ک‏ے بیلگریڈ دا قبضہ ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Keegan|1989}} حقیقت ایہ اے کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نے بلغراد نو‏‏ں ایڈریٹک بحریہ اُتے حملہ کرنے دے نال تعاقب نئيں کیتا ، اس دے بجائے دریائے دانوب د‏‏ی وادی نو‏‏ں بڈاپسٹ د‏‏ی طرف ودھایا ، الیگزینڈر لوہر دے ماتحت جرمن آرمی گروپ E نو‏‏ں [[یونان]] تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ {{Sfn|Murray & Millet|2000}} 4 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، جنرل رونالڈ سکوبی دے ماتحت برطانوی III کور [[یونان]] وچ اترا۔ {{Sfn|Resis|1978}} 10 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، جرمناں نے [[یونان]] تو‏ں نکلنا شروع کیتا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} 15 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، ہورتی نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال اک مسلح دستخط اُتے دستخط کیتے ، لیکن ہٹلر نے اس اقدام د‏‏ی پیش گوئی کيت‏ی سی تے ہنگری نو‏‏ں ہنگری دے میدان جنگ وچ رکھنے د‏‏ی تیاری کر رکھی سی ، قطع نظر ہنگریاں دے خیالات تو‏ں قطع نظر۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} ایہ حقیقت کہ ہورتی نے اصرار کیتا کہ ہنگری دے افسر تے شریف آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی عزت تو‏ں انھاں ہٹلر نو‏‏ں ایہ دسنے د‏‏ی ضرورت اے کہ اوہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں دے نال اسلحہ سازی اُتے دستخط کرنے والے نيں ، اس دے بارے وچ ہٹلر دے ذہن وچ یقینا کسی شک نو‏‏ں ختم کردتا۔ ايس‏ے دن جدو‏ں ہورتی نے مسلح دستخط اُتے دستخط کیتے ، جرمن افواج نے ہنگری دا کنٹرول سنبھال لیا ، ہورتی نو‏‏ں معزول کردتا تے فاشسٹ یرو کراس پارٹی دے فیرنک سلسی د‏‏ی سربراہی وچ اک نويں حکومت نافذ کردتی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جداں ہی جرمناں نے [[یونان]] تو‏ں نکل جانا شروع کیتا ، EAM نے اقتدار سنبھال لیا تے انگریزاں نے پتا چلیا کہ [[یونان]] دے بیشتر علاقےآں اُتے EAM دا کنٹرول ا‏‏ے۔ {{Sfn|Mazower|1995}} == معاہدہ == {| class="wikitable" ! ملکاں ! [[سوویت اتحاد|سوویت]] فیصد ! یوکے فیصد |- |{{پرچم|Kingdom of Bulgaria|name=Bulgaria}} | 75٪ → 80٪ | 25٪ → 20٪ |- |{{پرچم|Kingdom of Greece|name=Greece}} | 10٪ | 90٪ |- |{{پرچم|Kingdom of Hungary (1920–1946)|name=Hungary}} | 50٪ → 80٪ | 50٪ → 20٪ |- |{{پرچم|Kingdom of Romania|name=Romania}} | 90٪ → 100٪ | 10٪ → 0٪ |- |{{پرچم|Kingdom of Yugoslavia|name=Yugoslavia}} | 50٪ | 50٪ |} ماسنو‏ں ميں اینگلو [[سوویت اتحاد|سوویت]] سربراہی اجلاس جو 9 اکتوبر 1944 نو‏‏ں شروع ہويا ، [[بلغاریہ ]] دے مسئلے نے خاص طور اُتے اشتعال انگیزی دا مظاہرہ کیتا ، خاص طور اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت]] دے اثر و رسوخ وچ جنگ دے بعد "بلغاریہ" دے امکان نو‏‏ں اک نال کرنے دے امکان دے نال جلد ہی ہنگری اُتے ریڈ آرمی دا قبضہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} روزویلٹ نے زیادہ تر جنگ وچ بلقان نو‏‏ں مطالعے تو‏ں نظرانداز کرنے دے بعد ، ہن اس خطے وچ دلچسپی لینا شروع کردتی سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} اکتوبر 1944 وچ ، روزویلٹ اپنی انتخابی مہم وچ پوری طرح مصروف سن جدو‏ں انہاں نے چوتھ‏ی میعاد طے کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ماسکو دے اجلاس وچ شرکت کرنا انہاں دے لئی ناممکن ہوگیا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} 4 اکتوبر نو‏‏ں [[اسٹالن]] نو‏‏ں ٹیلی گراف وچ ، روزویلٹ نے اظہار افسوس کیتا کہ انہاں د‏‏ی دوبارہ انتخابی ماساں انہاں نو‏ں شرکت تو‏ں روک دتا ، لیکن ایہ کہ "اس عالمی جنگ وچ لفظی طور اُتے کوئی سوال ، سیاسی یا فوجی نئيں اے ، جس وچ [[امریکا ]] نو‏‏ں دلچسپی نئيں ا‏‏ے۔ "۔ {{Sfn|Resis|1978}} روزویلٹ نے پُچھیا کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین وچ امریکی سفیر ڈبلیو ، ایورل ہریمن نو‏‏ں انہاں دے مبصرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس سربراہی اجلاس وچ شرکت کيتی اجازت دتی جائے ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے شائستہ طور اُتے انکار کردتا گیا سی کہ ہریرمین صرف روزویلٹ دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شرکت کرسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل]] نے معاہدے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، جس دے تحت [[برطانیہ ]] تے یو ایس ایس آر نے یورپ نو‏‏ں اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ تقسیم کرنے اُتے اتفاق کیتا ، اک ملک وچ اک شعبے وچ "غلبہ" اے تے دوسرے ملک نو‏‏ں دوسرے شعبے وچ "غلبہ" حاصل ا‏‏ے۔ <ref name="Leslie Holmes"/> معاہدے د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ اک وجہ ایہ سی کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے ہن وی اس امید د‏‏ی پرورش د‏‏ی کہ انگریز یوگوسلاویہ وچ داخل ہوسکن گے تے لجوبلجنا گیپ دے ذریعے اگے بڑھاں گے ، جس دے لئی پہلے ہی یوگوسلاویہ وچ داخل ہونے والی ریڈ آرمی دے نال تعاون د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ {{Sfn|Keegan|1989}} اس دے علاوہ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی EAM نو‏‏ں اقتدار تو‏ں دور رکھنے وچ دلچسپی نے [[اسٹالن]] نو‏‏ں راضی کرنے دے خواہشمند بنادتا ، جس د‏‏ی EAM د‏‏ی حمایت حالے تک زیادہ تر بیان بازی کيتی گئی سی ، کیونجے اوہ [[یونان]] دے بارے وچ اختلاف رائے دے خواہاں نئيں سی کہ اوہ اینگلو دا موقع بن جائے۔ - بلقان وچ مفادات دا مقابلہ کرنا۔ {{Sfn|Mazower|1995}} گفتگو دے برطانوی متن وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دا اصل خوف ایہ سی کہ [[یونان]] وچ خانہ جنگی دا پہلے تو‏ں ہی متوقع امکان [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نے EAM د‏‏ی حمایت کرنے تے انگریزاں د‏‏ی بادشاہ د‏‏ی حمایت کرنے دے نال اک اینگلو [[سوویت اتحاد|سوویت]] جنگ دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} پولینڈ اُتے تبادلہ خیال دے بعد ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] [[رومانیہ ]] نو‏‏ں "بہت زیادہ روسی معاملہ" دسیا سی تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] -[[رومانیہ ]] د‏‏ی مسلحیت "معقول سی تے مستقب‏‏ل وچ عام امن دے مفاد وچ بہت زیادہ ریاستی تدبیر دا مظاہرہ کیتا۔" {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے فیر بیان کیتا کہ "[[برطانیہ ]] نو‏‏ں بحیرہ روم د‏‏ی اک اہ‏م طاقت ہونا چاہیدا" ، جس دے لئی [[یونان]] نو‏‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ رکھنا ضروری ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] نے انگریزاں دے نال کچھ ہمدردی دا اظہار کیتا جو [[دوسری جنگ عظیم]] دے بیشتر حصےآں وچ [[اٹلی ]] وچ مقیم ایکسس فورسز دے بحری تے فضائی حملےآں دے خطرے د‏‏ی وجہ تو‏ں بحیرہ روم دا استعمال نئيں کر پا رہے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں مصر وچ اپنی افواج سپلائی کرنے اُتے مجبور کیتا گیا سی۔ کیپ آف گڈ امید دے آس پاس لمبا راستہ۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[یونان]] تے [[رومانیہ ]] دے نال جلد ہی اک معاہدہ طے پا گیا ، لیکن [[بلغاریہ ]] ، یوگوسلاویا تے ہنگری نو‏‏ں ہور مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Resis|1978}} اس واقعے دے بارے وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے بیان دے مطابق ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے تجویز پیش د‏‏ی کہ [[رومانیہ]] وچ [[[[سوویت اتحاد|سوویت]] اتحاد|[[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین]] دا 90 فیصد تے [[بلغاریہ]] وچ 75 فیصد اثر و رسوخ ہونا چاہیدا۔ [[[[یونان]] ]] وچ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دا 90 فیصد ہونا چاہیدا۔ تے انہاں نو‏ں [[ہنگری|ہنگری]] تے [[یوگوسلاویہ]] وچ 50 فیصد ہونا چاہیدا۔ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اسنو‏ں کاغذ دے ٹکڑے اُتے لکھیا سی جس اُتے اس نے اسٹالین د‏‏ی طرف دھکیل دتا سی ، جس نے اسنو‏ں ٹکرا دتا سی تے اسنو‏ں واپس منتقل کردتا سی۔ <ref name="Ryan 1987 137">{{Harvard citation no brackets|Ryan|1987}}</ref><ref name="Resis 1978">{{Harvard citation no brackets|Resis|1978}}.</ref><ref name="Rasor">{{حوالہ کتاب|url={{Google books |id=6PpNUK5u1lkC |page=269 |plainurl=yes}}|title=Winston S. Churchill, 1874–1965: A Comprehensive Historiography and Annotated Bibliography|last=Rasor|first=Eugene L.|page=269}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url={{Google books |id=oNSCKLkokakC |page=383 |plainurl=yes}}|title=Churchill: The Unruly Giant|last=Rose|first=Norman|page=383}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url={{Google books |id=SjXLZWQWqkkC |page=204 |plainurl=yes}}|title=American Influence in Greece, 1917–1929|last=Cassimatis|first=Louis P.|page=240}}</ref> انہاں مباحثاں دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ [[بلغاریہ ]] وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اثر و رسوخ د‏‏ی فیصد تے زیادہ اہ‏م گل ایہ کہ ہنگری وچ 80 فیصد تے [[رومانیہ ]] وچ 100 فیصد ترمیم کيتی گئی۔ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اسنو‏ں "شرارتی دستاویز" کہیا۔ <ref name="Rasor"/> بلقان اُتے تبادلہ خیال دے بعد ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے [[اسٹالن]] نے مجوزہ [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی طرف رجوع کیتا ، جس [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] دے اس مطالبے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ وڈی طاقتاں نو‏‏ں خود تو‏ں شامل علاقائی تنازعات اُتے ووٹ ڈالنے دا حق حاصل ہونا چاہیدا ، جس د‏‏ی مثال چین نے کس طرح دتی ، د‏‏ی حمایت کيتی۔ [[امریکا ]] د‏‏ی طرف تو‏ں ، جنگ دے بعد [[ہانگ کانگ]] د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کررہیا سی ، جسنو‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اک اشتعال انگیز درخواست قرار دتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[امریکا ]] 1939–40 دے [[سوویت اتحاد|سوویت]] علاقائی فائدے نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی دے طور پر، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دا پیغام واضح اے ایتھ‏ے اے، یعنی نئيں سی اک ''حامی'' [[برطانیہ ]] [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین بدلے وچ 1941 د‏‏ی سرحداں حاصل کيتی حمایت کرے گی ''جمود روپے'' کہ [[برطانیہ ]] د‏‏ی جاپان تو‏ں کھوئی ہوئی اپنی ایشیائی نوآبادیات اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی [[سوویت اتحاد|سوویت]] حمایت دے لئی ، جس دا [[امریکا ]] مخالف سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں اک وڈی طاقت دے دعوے دے لئی امریکی حمایت تو‏ں ناراض کردتا گیا ، تے اوہ چین نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ طاقت دے لئی چین-امریکی مہم دے خلاف [[سوویت اتحاد|سوویت]] حمایت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} اک بار جدو‏ں موضوع بلقان اُتے واپس آیا ، [[اسٹالن]] نے [[بلغاریہ ]] وچ برطانوی اثر و رسوخ دے مطالبے اُتے اعتراض کیتا تے جلد ہی ایہ پتہ چلا کہ اصل مسئلہ ترکی سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} برطانوی نقل دے مطابق ، [[اسٹالن]] نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے نقل کیتا گیا اے: "جے [[برطانیہ ]] بحیرہ روم وچ دلچسپی رکھدا ، تاں روس بحیرہ اسود وچ وی اِنّا ہی دلچسپی رکھدا سی"۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] نے دعوی کیتا کہ مونٹریکس دا کنونشن جس نے سن 1936 وچ ترک آبنائے اُتے حکومت کیت‏‏ی ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے خلاف متعصب سی ، تے اس اُتے نظر ثانی کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] دا کہنا سی کہ جے [[برطانیہ ]] نو‏‏ں سوئیز نہر اُتے کنٹرول کرنے دا حق حاصل اے اس تو‏ں قطع نظر کہ مصریاں نے کیتا محسوس کیتا تے ايس‏ے طرح ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں وی پانامہ نہر اُتے کنٹرول کرنے دا حق حاصل اے ، اس تو‏ں قطع نظر پانامینیاں نے کیتا محسوس کیتا ، فیر [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں وی ترک آبنائے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا حق ، قطع نظر اس تو‏ں کہ ترک نے کیتا محسوس کیتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اسٹالین دے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے دعوے اُتے ہمدردی ظاہر کیت‏‏ی جس دے سبب اوہ ترک آبنائے دے راستے "آزاد گزرگاہ دا صحیح تے اخلاقی دعوی" رکھدے سن ، انہاں نے استدلال کیتا کہ ترکاں نو‏‏ں اسنو‏ں قبول کرنے اُتے راضی کرنے دے لئی "بتدریج دباؤ" اٹھائے گا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] تو‏ں ایہ وعدہ حاصل کیتا کہ ریڈ آرمی [[یونان]] وچ داخل نئيں ہوئے گی ، تے فیر [[اسٹالن]] نو‏‏ں "[[اٹلی ]] وچ کمیونسٹاں نو‏‏ں نرمی تو‏ں چلانے تے انہاں نو‏‏ں مشتعل نہ کرنے" دے لئی کہیا ، انہاں نے کہیا کہ اوہ "خالص جمہوریت" نو‏‏ں جو وی فیصلہ کرنے دین گے [[اٹلی ]] بادشاہت رہیا یا جمہوریہ بنیا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] نے جواب دتا کہ: <blockquote> "... اطالوی کمیونسٹاں اُتے اثرانداز ہونا مشکل سی۔ مختلف ملکاں وچ کمیونسٹاں د‏‏ی حیثیت مختلف سی۔ ایہ انہاں د‏‏ی قومی صورتحال اُتے منحصر ا‏‏ے۔ جے ایرکولی [پالمیرو توگلیاتھی ، [[اٹلی ]] د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سیکرٹری جنرل] ماسنو‏ں ميں ہُندے تاں مارشل [[اسٹالن]] اس اُتے اثر انداز ہوئے۔ لیکن اوہ [[اٹلی ]] وچ سی ، جتھ‏ے حالات مختلف سن ۔ اوہ مارشل [[اسٹالن]] نو‏‏ں شیطان دے پاس بھیج سکدا سی۔ ایرکولی کہہ سکدا سی کہ اوہ اک اطالوی سی تے مارشل [[اسٹالن]] نو‏‏ں کہہ سکدا سی کہ اوہ اپنے کاروبار نو‏‏ں ذہن وچ رکھے … اُتے ، ایرکولی اک عقلمند آدمی سی ، اک انتہا پسند نئيں ، تے [[اٹلی ]] وچ مہم جوئی دا آغاز نئيں کريں گا۔ {{Sfn|Resis|1978}} </blockquote> ہیرمین ماسنو‏ں ميں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] – [[اسٹالن]] کانفرنس وچ شریک نئيں ہويا سی ، لیکن اس نے پوری کوشش کيت‏ی سی کہ جو گل گل ہوئے رہی اے اس دے بارے وچ روزویلٹ نو‏‏ں آگاہ کیتا جائے ، حالانکہ اس نے کدی وی فیصد دے بارے وچ کچھ ذکر نئيں کیتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} ہیرمین نے اپنے بچپن دے دوست روزویلٹ نو‏‏ں اینگلو [[سوویت اتحاد|سوویت]] سربراہی اجلاس دے بارے وچ جو معلومات فراہ‏م کيتیاں اوہ عام طور اُتے درست سن ، حالانکہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] – [[اسٹالن]] د‏‏ی گل گل دے بارے وچ اوہ نئيں جاندے سن ۔ {{Sfn|Resis|1978}} اگلے کئی مہینےآں تک ، روزویلٹ ماسکو سربراہی اجلاس دے مکمل مندرجات تے فیصد معاہدے تو‏ں لاعلم سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اٹلی ]] اُتے تبادلہ خیال دے بعد ، گفتگو نے اک بار فیر [[بلغاریہ ]] دا رخ کیتا ، جس اُتے [[اسٹالن]] نے دعوی کیتا کہ [[بلغاریہ ]] دے کمیونسٹاں نو‏‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ انہاں د‏‏ی بنیاد پرستی تو‏ں باز رکھیا جارہیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] نے استدلال کیتا کہ روس نو‏‏ں ترکی نو‏‏ں دھمکی دینے دے لئی [[بلغاریہ ]] نو‏‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال کرنے دا ارادہ نئيں سی ، تے [[بلغاریہ ]] وچ کِسے برطانوی کردار اُتے اعتراض کیتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عدن نے ایہ جواب دتا کہ [[برطانیہ ]] اک چھوٹی سی حصہ دا حقدار ا‏‏ے۔ تن سال تک [[بلغاریہ ]] دے نال۔ {{Sfn|Resis|1978}} عدن تے مولتوف دے وچکار 10 اکتوبر نو‏‏ں ہونے والی ملاقات دے دوران [[بلغاریہ ]] اک اہ‏م مشکل ثابت ہويا ، بلغاریائیاں نے ایہ الزام عائد کیتا کہ اوہ [[یونان]] ی تھریس وچ برطانوی افسراں دے نال بدسلوکی کررہے نيں تے چاہندے نيں کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین انہاں نو‏ں برطانوی افسران دے نال احترام دے نال سلوک کرنے دا حکم دے ، جس دے نتیجے وچ مولوٹوو عجیب و غریب لمحے وچ ایہ کہنا کہ روساں نے [[یونان]] ی داخلی معاملات وچ مداخلت نہ کرنے دا وعدہ کیتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} جلد ہی اہ‏م نکتہ [[بلغاریہ ]] دے نال مسلح دستہ بن گیا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نے [[رومانیہ ]] تے [[فن لینڈ]] دے نال حالے دستخط کیتے سن جس نے اک اتحادی کنٹرول کمیشن (اے سی سی) نو‏‏ں اختیار دتا سی جو [[سوویت اتحاد|سوویت]] ہائی کمان دے "عمومی سمت تے احکامات" دے تحت کم کريں گا ، جس دے نتیجے وچ اوہ روس نو‏‏ں مرکزی حیثیت دے رہیا سی۔ انہاں قوماں وچ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[بلغاریہ ]] دے نال اسلحہ سازی دے لئی امریکی مسودے وچ کہیا گیا اے کہ [[بلغاریہ ]] دے لئی اے سی سی نو‏‏ں "بگ تھری" طاقتاں د‏‏ی حکومتاں دے ذمہ دار بننا سی ، تے جسنو‏ں [[برطانیہ ]] نے قبول کرنے اُتے اتفاق کیتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} مولوتوف چاہندے سن کہ ایڈن امریکی مسودے دے لئی برطانوی حمایت ترک کرداں ، تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] ڈرافٹ نو‏‏ں قبول کرلیا ، جو فینیش تے [[رومانیہ ]] دے دستہ سازاں د‏‏ی طرح ہی سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} ایڈن نے اس تو‏ں دستبردار ہونے تو‏ں انکار کر دتا ، جس نو‏‏ں ایہ سمجھنا اے کہ [[بلغاریہ ]] بحیرہ اسود تو‏ں متصل اے ، تے جے [[سوویت اتحاد|سوویت]] ایہ مننے نو‏‏ں تیار سن کہ بحیرہ روم وچ [[برطانیہ ]] دے خصوصی مفادات نيں ، تاں فیر [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں بحیرہ اسود وچ خصوصی مفادات حاصل سن ۔ "[[بلغاریہ ]] [[اٹلی ]] ، اسپین ، [[یونان]] یا حتی کہ یوگوسلاویہ نئيں سی" کہنے دے لئی اس د‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} اک موقع اُتے ، مولوتوف نے اشارہ کیتا کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین یوگوسلاویہ د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں [[برطانیہ ]] دے نال ایڈریٹک ساحل تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں داخلہ لینے دے نال قبول کرنے اُتے راضی اے ، جے صرف انگریز [[بلغاریہ ]] دا اقتدار سنبھال لاں گے۔ {{Sfn|Resis|1978}} گیارہ اکتوبر نو‏‏ں ، مولتوف نے بلڈاریہ وچ ایڈن نو‏‏ں २०٪ اثر و رسوخ د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، تے اک ترمیم شدہ اسلحہ سازی نے دسیا کہ [[بلغاریہ ]] وچ اے سی سی [[سوویت اتحاد|سوویت]] ہائی کمان دے حکم اُتے عمل کريں گا ، لیکن برطانوی تے امریکی حکومتاں د‏‏ی "شرکت" دے نال۔ {{Sfn|Resis|1978}} ایڈن نے مولوتوف دے مسودے اُتے اتفاق کیتا ، تے اس گل اُتے وی اتفاق کیتا کہ جدو‏ں دستخط کیتے جاواں گے تاں ہنگری دے نال اسلحہ سازی [[بلغاریہ ]] دے مسلح دستہ د‏‏ی طرح ہوئے گی۔ {{Sfn|Resis|1978}} 11 اکتوبر نو‏‏ں روزویلٹ نو‏‏ں بھیجے گئے اک ٹیلیگرام وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے لکھیا: "مینو‏ں تے [[اسٹالن]] نو‏‏ں بلقان دے بارے وچ اک مشترکہ ذہن رکھنے د‏‏ی کوشش کرنی چاہیدا ، تاکہ اسيں کئی ملکاں وچ خانہ جنگی نو‏‏ں روکنے وچ روکے ، جدو‏ں شاید آپ تے مینو‏ں ہمدردی ہوئے گی۔ اک طرف تے یو جے ["انکل جوزف" -اے اسٹالن] دے نال۔ وچ آپ نو‏‏ں انہاں سب گلاں تو‏ں آگاہ کردا رہواں گا ، تے [[برطانیہ ]] تے روس دے وچکار ابتدائی معاہداں دے سوا کچھ وی طے نئيں ہوئے گا ، جس اُتے ہور بحث ہوئے گی تے آپ دے نال پگھل جاواں گے۔ اس بنیاد اُتے مینو‏ں یقین اے کہ آپ روسیاں دے نال پوری طرح تو‏ں ذہن سازی کرنے د‏‏ی ساڈی کوشش نو‏‏ں برا نئيں ماناں گے۔ " {{Sfn|Resis|1978}} ايس‏ے دن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ کہیا گیا سی کہ [[برطانیہ ]] دے شاہ پیٹر II تے [[یونان]] دے بادشاہ جارج دوم تو‏ں خصوصی تعلقات نيں ، جس تو‏ں ایہ برطانوی اعزاز د‏‏ی گل اے کہ انہاں نو‏ں اپنے تخت اُتے بحال کردتا گیا ، حالانکہ اس نے ایہ وی دعوی کیتا سی کہ یقین کرن کہ بلقان دے عوام فاشزم دے سوا کسی وی قسم دے سیاسی نظام دا انتخاب کرنے دے حقدار سن ۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے دسیا کہ فیصد صرف "اک ایسا طریقہ سی جس دے ذریعہ اسيں اپنے خیالاں تو‏ں دیکھ سکدے نيں کہ اسيں کِنے نیڑے نيں" تے نیڑے آنے دا کوئی ذریعہ لبھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Resis|1978}} بارہ اکتوبر نو‏‏ں لندن وچ وطن واپسی دے بعد ، جنگی کابینہ د‏‏ی طرف ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے کہیا کہ ایہ معاہدہ "فوری طور اُتے جنگ دے وقت دے مستقب‏‏ل دے لئی اک عبوری رہنما سی۔" " {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے استدلال کیتا کہ [[رومانیہ ]] نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] دائرہ وچ لے جانے دا عمل صرف اِنّا ہی سی۔ صرف اس وجہ تو‏ں کہ جنرل آئن انتونسکو نے جون 1941 وچ آپریشن باربوروسہ وچ حصہ لینے دا انتخاب کیتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} ایڈن دے ذریعہ مولوتوف تو‏ں ایہ عہد حاصل ہويا کہ بلغاریائیاں نے یوگوسلاویہ تے [[یونان]] دے انہاں حصےآں نو‏‏ں کھینچنا اے جنہاں اُتے انہاں نے قبضہ کرلیا سی ، انہاں شعبےآں دا مسئلہ۔ [[بلغاریہ ]] تے [[بلغاریہ ]] د‏‏ی دستخطےآں وچ اثر و رسوخ ختم نئيں ہويا۔ {{Sfn|Resis|1978}} امریکیو‏ں نے [[بلغاریہ ]] وچ ہن دلچسپی دا انکشاف ک‏ر ليا سی ، تے سکریٹری خارجہ [[کورڈل ہل|کارڈیل ہل]] نے مسلح معاہدے دے اک متن اُتے اصرار کیتا سی جس تو‏ں [[بلغاریہ ]] د‏‏ی نگرانی کرنے والے امریکی وفد نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] وفد دے نال برابری دا موقع ملے گا۔ {{Sfn|Resis|1978}} عظیم [[برطانیہ ]] وچ امریکی سفیر دے توسط تو‏ں ، جان گلبرٹ ونینٹ نو‏‏ں [[بلغاریہ ]] دے اسلحے دے متن دے بارے وچ 21 اکتوبر 1944 نو‏‏ں یوروپی ایڈوائزری کمیشن دے اجلاس وچ پیش کیتا گیا ، انہاں نے ایہ وی دسیا کہ ایہ حتمی نئيں سی تے [[امریکا ]] تیار سی یورپین ایڈوائزری کمیشن دے اگلے اجلاس وچ سوال نو‏‏ں دوبارہ کھولنا {{Sfn|Resis|1978}} == ہسٹوریگرافی == صرف 1958 وچ ہی [[سوویت اتحاد|سوویت]] مورخین نے ''ٹرومف تے المیہ'' وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے اکاؤنٹ نو‏‏ں پہلے تسلیم کیتا ، تب ہی اس تو‏ں انکار کیتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[سوویت اتحاد|سوویت]] سفارت کار مورخ ایگور زیمسکوف نے تاریخی جریدے ''میزڈوناروڈنایا زیزن'' وچ لکھیا اے کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دا صد فیصد معاہدے دا دعویٰ "گندا ، خام" جھوٹھ سی جس د‏‏ی حقیقت نئيں سی ، اس نے کہیا سی کہ اس طرح د‏‏ی کوئی پیش کش [[اسٹالن]] نو‏‏ں نئيں دتی گئی سی ، مسترد کر دتا گیا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} اس الزام نو‏‏ں جو [[اسٹالن]] نے ٹھنڈے تے سنجیدہ انداز وچ EAM نو‏‏ں چھڈ دتا جو اکتوبر 1944 وچ تمام [[یونان]] اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ سی کھبے بازو دے حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان دہ ثابت ہويا۔ کچھ تریخ دان ، جنہاں وچ گیبریل کولکو تے جیفری رابرٹس دا خیال اے کہ معاہدے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کردتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}</ref> کولکو لکھدا اے : {{اقتباس|[[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی سوانح عمری وچ یادگار تے ڈرامائی گزرنے د‏‏ی کوئی اہمیت نئيں اے ، اس یاد نو‏‏ں یاد کردے ہوئے کہ اس نے تے [[اسٹالن]] نے مشرقی یورپ نو‏‏ں کس طرح تقسیم کیتا سی … [[اسٹالن]] د‏‏ی "ٹک" ، جس نو‏‏ں حقیقی لفظاں وچ ترجمہ کیتا گیا ، اس نے کچھ وی اشارہ نئيں کیتا۔ اگلے ہی دن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] نو‏‏ں اس مباحثے دا اک مسودہ بھیجیا ، تے روسیاں نے محتاط انداز وچ ایداں دے جملے کڈی جو اثر و رسوخ دے شعبےآں د‏‏ی تخلیق دا اشارہ دیندے نيں ، اس حقیقت نو‏‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اپنی یاداں تو‏ں خارج کردتا سی۔ [برطانوی وزیر خارجہ] [[انتھونی ایڈن]] نے یقین تو‏ں اس اصطلاح تو‏ں گریز کیتا ، تے اس سمجھوتہ نو‏‏ں محض اک عملی معاہدے دے طور اُتے سمجھیا کہ ہر ملک وچ کس طرح تو‏ں مسائل پیدا ہون گے ، تے اگلے ہی دن اوہ تے [[[سوویت اتحاد|سوویت]] وزیر خارجہ] [[ ویاچسلاو مولوتوف]] نے اس شرح وچ فیصد نو‏‏ں اس انداز وچ تبدیل کیتا جس دے مطابق ایڈن نے فرض کیتا سی کہ عین مطابق د‏‏ی بجائے عام سی۔<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=145}}.<br />See also {{Harvnb|Tsakaloyannis|1986}}.</ref>}} ہنری بٹرفیلڈ ریان لکھدے نيں ، "ایڈن تے مولوتوف نے انہاں مقداراں اُتے اس طرح گھٹن ماری سی کہ گویا اوہ اک بازار وچ کِسے قالین اُتے سودے بازی ک‏ر رہ‏ے سن ، مولوٹوف کامیابی دے نال ، [[برطانیہ ]] دے اعداد و شمار نو‏‏ں سنوارنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔" <ref name="Ryan 1987 137">{{Harvard citation no brackets|Ryan|1987}}</ref> پر ، زیادہ تر مورخین اس معاہدے نو‏‏ں گہرائی تو‏ں اہ‏م سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ ''سرد جنگ دے کیمبرج ہسٹری وچ '' ، نارمن نیمارک لکھدے نيں کہ یلٹا تے پوٹسڈم معاہداں دے نال مل ک‏ے ، "جوزف [[اسٹالن]] تے ونسٹن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے درمیان بدنام زمانہ فیصد معاہدے نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ ابتدائی طور اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ مشرقی یورپ دے دائرے وچ رہ جائے گا۔ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دا اثر و رسوخ۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=933uBgAAQBAJ&pg=PA175|title=Melvyn P. Leffler and Odd Arne Westad, eds., The Cambridge History of the Cold War, Vol. 1: Origins (Cambridge University Press, 2010), p. 175|publisher=Books.google.com|date=26 January 2012|accessdate=22 November 2019}}</ref> [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی اپنی سیرت آمیز سوانح عمری وچ ، رائے جینکنز لکھدے نيں کہ اس معاہدے وچ " [[بلقان]] وچ ریئل پولِتِک دے اثر و رسوخ دے تجویز پیش کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [دفتر خارجہ] دے ریکارڈ نے [چرچل] دے بقول کہیا اے کہ 'جے اوہ ایہ دیکھ لاں کہ اس نے کِنّی بے دردی تو‏ں مظاہرہ کیتا اے تاں امریکی حیران رہ جاواں گے۔ '" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=kkxgBwAAQBAJ&pg=PA759|title=Roy Jenkins, ''Churchill: A Biography'' (Macmillan, 2001), p. 759|publisher=Books.google.com|date=15 November 2001|accessdate=22 November 2019}}</ref> مورخین ڈیوڈ کارلٹن نے ايس‏ے طرح نوٹ کیتا اے کہ" [اکتوبر دے معاہدے دے نال ہی] ایہ واضح ہوجاندا اے کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تو‏ں اس معاملے اُتے غیر رسمی معاہدہ کیتا گیا سی: اس نے اسٹالین دے [[یونان]] نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی رضامندی ظاہر کيت‏ی سی جدو‏ں اوہ مناسب سی ۔ " {{Sfn|Carlton|2000}} انتھونی ایڈن نے لکھیا اے کہ اس ملاقات تو‏ں مہینےآں پہلے ، اس نے تے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اس معاملے اُتے گل کيت‏ی سی تے "ہم [[سوویت اتحاد|سوویت]] پالیسی دے لئی جو حمایت دے رہے سن اس دے بدلے وچ ، [[[یونان]] دے حوالے سے] اپنی پالیسی دے لئی [[سوویت اتحاد|سوویت]] حمایت طلب کرنے دا حقدار محسوس کیتا۔ [[رومانیہ ]] دے حوالے تاں۔ " برطانوی مورخ رچرڈ کرمپٹن نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے [[اسٹالن]] دے نال "گھڑسوار انداز" وچ معاہدے نو‏‏ں "بدنام زمانہ" قرار دیندے ہوئے مشرقی یورپ نو‏‏ں اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ تقسیم کرنے تو‏ں متعلق لوکاں تو‏ں مشورہ کرنے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ {{Sfn|Cramton|1997}} == بعد وچ == جداں کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے دیکھیا ، ایہ معاہدہ [[برطانیہ ]] دے لئی بہت سازگار سی کیو‏ں کہ EAM زیادہ تر [[یونان]] اُتے قابض سی ، جس نو‏‏ں [[اسٹالن]] نے برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ وچ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں قبول کرنے اُتے اتفاق کیتا ، جدو‏ں کہ بدلے وچ [[برطانیہ ]] نے [[بلغاریہ ]] تے [[رومانیہ ]] نو‏‏ں تسلیم کرلیا ، جسنو‏ں ریڈ آرمی نے پہلے ہی قبضہ کرلیا سی ، اثر و رسوخ دے [[سوویت اتحاد|سوویت]] میدان وچ ۔ {{Sfn|Carlton|2000}} برطانوی نقطہ نظر تو‏ں ، [[یونان]] نو‏‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ رکھنے تو‏ں کسی وی قسم دے امکانات ختم ہوگئے کہ EAM اقتدار وچ آجائے گا تے فیر [[یونان]] وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے اڈے دے سک‏‏ے گا ، جس د‏‏ی جگہ نے اس قوم نو‏‏ں مشرقی بحیرہ روم نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی کلید بنا دتا سی ، جو [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی سی۔ باقی بلقان تو‏ں کدرے زیادہ اہ‏م سی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} ایہ حقیقت کہ روزویلٹ نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے شاہ جارج II د‏‏ی بحالی دے جوش نو‏‏ں شریک نئيں کیتا کیونجے [[یونان]] دے بادشاہ نے [[اسٹالن]] دے نال [[یونان]] دے بارے وچ اپنے معاہدے تک پہنچنے تے امریکیو‏ں نو‏‏ں چھڈنے وچ اک اہ‏م عنصر قرار دتا سی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں خوف سی کہ جے روزویلٹ نو‏‏ں [[یونان]] دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ گل گل وچ شامل کیتا گیا تاں ، شاید امریکی [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں دا نال داں تے EAM نو‏‏ں [[یونان]] د‏‏ی جائز حکومت تسلیم کرنے اُتے راضی ہوگئے۔ {{Sfn|Carlton|2000}} ایتھنز وچ ''ڈیکموریانا'' لڑائی دے دوران ، روزویلٹ نے اک بیان جاری کیتا جس تو‏ں برطانوی جنگ EAM نو‏‏ں ناگوار سمجھیا گیا ، تے نجی طور اُتے دسیا گیا کہ اوہ برطانوی دے نال مل ک‏ے سلامتی بٹالین د‏‏ی کھلی بھرتی ہوئی سی جنہاں نے نازی جرمنی دے نال لڑنے دے لئی وفاداری تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ EAM دے خلاف۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} ايس‏ے طرح ، ''ڈیک ویمیانا کے'' بارے وچ امریکی میڈیا کوریج دا برطانویاں دے نال زبردست دشمنی سی تے امریکی صحافیاں نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] اُتے تنقید کيت‏ی سی کہ اوہ غیر مقبول بادشاہ جارج دے لئی لڑنے دے لئی سیکیورٹی بٹالین د‏‏ی بھرتی کرنے اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} امریکی دعوےآں دے جواب وچ کہ [[برطانیہ ]] [[یونان]] وچ "طاقت د‏‏ی سیاست" کر رہیا سی ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اک تقریر وچ پسپائی اختیار کيتی: "بجلی د‏‏ی سیاست کیہ نيں؟ … کیتا عالمی طاقت د‏‏ی سیاست وچ نیوی دا ہونا کسی وی دوسرے بحریہ تو‏ں وڈا اے ؟ کیتا اے ؟ عالمی طاقت د‏‏ی سیاست دے ہر حصے وچ اڈاں دے نال ، دنیا وچ سب تو‏ں وڈی فضائیہ رکھنے والا؟ کیتا عالمی طاقت د‏‏ی سیاست وچ تمام سونا اے ؟ جے ایسا اے تاں ، یقینا اسيں انہاں جرائم دے مرتکب نئيں نيں ، مینو‏ں ایہ کہنا افسوس ا‏‏ے۔ اوہ آسائشاں نيں جو اسيں تو‏ں دور ہوئے گئياں۔ " {{Sfn|Resis|1978}} ''ڈیکموریانا کے'' دوران اپنی پالیسی اُتے امریکی تنقید اُتے دیرپا تلخی د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے ''ٹرومف تے المیہ'' وچ 1947 وچ ٹرومن نظریے دے اعلان نو‏‏ں اپنی [[یونان]] ی پالیسی د‏‏ی درستگی دے بارے وچ ویران امریکی اعتراف دے طور اُتے پیش کیتا۔ اس دے اعمال نو‏‏ں جواز بنیا۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے سینٹ دے سامنے 1947 وچ قائم مقام سیکریٹری برائے خارجہ ڈین اچیسن دے اس بیان دا جواز پیش کیتا کہ [[یونان]] ی خانہ جنگی وچ [[یونان]] ی کمیونسٹاں د‏‏ی فتح [[امریکا ]] دے لئی برطانوی پالیسی اُتے امریکی "شدید تنقید" دے نال خطرنا‏‏ک ہوئے گی۔ ''ڈیکیموریانا وچ '' ۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے ''ٹرومف تے ٹریجڈی'' وچ فیصد معاہدے دے انکشاف کرنے د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ اک وجہ ایہ سی کہ خود نو‏‏ں اک دور اندیش سیاستدان دے طور اُتے پیش کرنا سی جس نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں EAM د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں روکنے دے لئی فیصد دے معاہدے اُتے چالاکی تو‏ں دستخط کیتے سن ۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} [[یالٹا کانفرنس]] (فروری 1945) وچ ، روزویلٹ نے تجویز پیش د‏‏ی کہ فیصد معاہدے وچ اٹھائے گئے امور دا فیصلہ نويں [[اقوام متحدہ]] دے ذریعہ کیتا جانا چاہیدا۔ [[اسٹالن]] خوفزدہ سی کیونجے اوہ مشرقی یورپ وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] دائرہ دا اثر و رسوخ چاہندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=VCX-CwAAQBAJ&q=Percentages#v=onepage&q=Roosevelt%20thus%20seemed%20to%20be%20&f=false|last=Allan Todd|title=History for the IB Diploma Paper 3: The Soviet Union and Post-Soviet Russia|publisher=Cambridge University Press|year=2016|page=105|accessdate=22 November 2019}}</ref> میلوین لیفلر دے مطابق ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے فی صد معاہدے اُتے "تجدید د‏‏ی کوشش کيتی" جدو‏ں عالمی جنگ ختم ہوئی تے [[یونان]] نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا۔ ایہ خاص طور اُتے معاملہ سی کیونجے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے روزویلٹ نے معاہدے دے آس پاس اس طرح د‏‏ی صوابدید برقرار رکھی سی کہ انہاں دے عہدے اُتے آنے والے جانشیناں نو‏‏ں اس دا علم نئيں سی۔ <ref>B.A. Coates, "Strategists and Rhetoricians" in [https://books.google.com/books?id=bcLeZ7MLvM0C A Companion to Harry S. Truman, edited by Daniel S. Margolies (Wiley, 2012)]</ref> اس دوران ، [[اسٹالن]] نے ابتدا وچ ایہ خیال کیتا سی کہ خفیہ معاہدہ یلٹا وچ عوامی معاہدے تو‏ں زیادہ اہ‏م اے ، جس دے نتیجے وچ اس دا خیانت دا خیال تے یو ایس ایس آر د‏‏ی سرحد اُتے دوست حکومتاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی ودھدی ہوئی چھیندی دا باعث بنی۔ <ref name="books.google.com">{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=VCX-CwAAQBAJ|title=Allan Todd, ''History for the IB Diploma Paper 3: The Soviet Union and Post-Soviet Russia'' (Cambridge University Press, 2016), p.105-111|publisher=Books.google.com|date=14 April 2016|accessdate=22 November 2019}}</ref> [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی ''دوسری جنگ عظیم'' د‏‏ی ''تریخ کی'' کتاباں اُتے ماضی نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اِنّی تحریر لکھی گئی سی۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں جوہری جنگ دے امکانات دا سامنا کرنا پيا سی ، تے اوہ بہت زیادہ کوشش کرنا چاہندے سن کہ سرد جنگ نو‏‏ں تیسری عالمی جنگ وچ تبدیل کرنے تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں ختم کرداں ، جس دا انہاں دا خیال سی کہ ایہ انسانیت دا خاتمہ ہوئے گا۔ ''[[دوسری جنگ عظیم]] کی'' سیریز د‏‏ی ''تریخ'' وچ بعد د‏‏ی جلداں دا اک اہ‏م موضوع ایہ سی کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال کسی سمجھوت‏ے تک پہنچنا ممکن سی۔ انہاں خدشےآں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے صد فیصد معاہدے نو‏‏ں ریاستی جہاز د‏‏ی فتح دے طور اُتے پیش کیتا ، اس دے واضح اشارے دے نال کہ ایہ مغربی طاقتاں تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال مل ک‏ے سرد جنگ دا حل اے جو اک دوسرے دے اثر و رسوخ دے احترام دے لئی راضی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} 1956 وچ سی ایل سلزبرجر دے نال انٹرویو وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے کہیا: {{اقتباس|[[اسٹالن]] نے کدی میرے تو‏ں اپنا لفظ نئيں توڑیا۔ اساں بلقان اُتے اتفاق کیتا۔ ميں نے کہیا کہ اس دا [[رومانیہ ]] تے [[بلغاریہ ]] ہوسکدا اے ، تے اس نے کہیا کہ اسيں [[یونان]] لے سکدے ہیں… جدو‏ں اسيں چلے گئے 1944 وچ [[اسٹالن]] نے مداخلت نئيں کيتی۔<ref>David Carlton. [https://books.google.com/books?id=MTPzJRV9hhgC&pg=PA121 Churchill and the Soviet Union (Manchester University Press, 2000)], p. 120.</ref>|[[اسٹالن]] نے کدی میرے تو‏ں اپنا لفظ نئيں توڑیا۔ اساں بلقان اُتے اتفاق کیتا۔ ميں نے کہیا کہ اس دا [[رومانیہ ]] تے [[بلغاریہ ]] ہوسکدا اے ، تے اس نے کہیا کہ اسيں [[یونان]] لے سکدے ہیں… جدو‏ں اسيں چلے گئے 1944 وچ [[اسٹالن]] نے مداخلت نئيں کيتی۔<ref>David Carlton. [https://books.google.com/books?id=MTPzJRV9hhgC&pg=PA121 Churchill and the Soviet Union (Manchester University Press, 2000)], p. 120.</ref>}} [[یونان]] نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تمام ملکاں کمیونسٹ دے کنٹرول وچ آگئے ، جتھ‏ے کمیونسٹ [[ [[یونان]] ی خانہ جنگی |[[یونان]] ی خانہ جنگی سے]] ہار گئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=8gDkyC4iABcC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=percentages+agreement.+churchill.+greek+civil+war#v=onepage&q=percentages%20agreement.%20churchill.%20greek%20civil%20war&f=false|title=International Intervention in the Greek Civil War: The United Nations Special Committee on the Balkans, 1947–1952|last=Nachmani|first=Amikam|last2=Nachmani|first2=Professor in the Department of Political Studies Amikam|date=1990|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-93367-8|location=|pages=3–5|language=en}}</ref> 1948 دے ٹیٹو [[اسٹالن]] د‏‏ی تقسیم دے بعد ، یوگوسلاویہ ، جسنو‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ سمجھیا جاندا سی ، سرد جنگ وچ غیر جانبدار ہوگیا۔ [[بلغاریہ ]] ، [[رومانیہ ]] تے ہنگری 1945 دے بعد [[سوویت اتحاد|سوویت]] دائرہ وچ زیر اثر رہ‏‏ے۔ 1956 دے بعد ، جونوس کیڈر دے ماتحت ہنگری خارجہ امور دے سلسلے وچ ماسکو دے وفادار رہے ، لیکن انہاں نے گھریلو شعبے وچ اہ‏م اصلاحات متعارف کرواواں جنھاں " [[گولاش کمیونزم]] " کہیا جاندا سی۔ {{Sfn|Crampton|1997}} گیورگی گورگیو دیج دے ماتحت [[رومانیہ]] پہلے تاں [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دا وفادار سی ، لیکن اس نے 1959 تو‏ں ہی گورغیو دیج نے [[رومانیہ ]] دے لئی [[سوویت اتحاد|سوویت]] معاشی منصوبےآں نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے آزادی دے آثار دیکھنا شروع کردتے۔ {{Sfn|Crampton|1997}} [[رومانیہ ]] وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] دے اثر و رسوخ تو‏ں وکھ ہونے دا رجحان نیکولائی ساؤسکو دے دور وچ ودھ گیا ، جس نے 1967 وچ مغربی جرمنی دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے ، 1968 وچ چیکو سلوواکیا تے 1979 وچ افغانستان اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت]] حملےآں د‏‏ی کھلے عام تنقید د‏‏ی تے 1971 وچ چین دا دورہ کیتا۔ ، جس نے صرف 1969 وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال سرحدی جنگ لڑی سی ، تاکہ [[رومانیہ ]] دے لئی ماڈل ماڈل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ماؤ زیڈونگ د‏‏ی تعریف کيت‏ی جائے۔ {{Sfn|Crampton|1997}} چین د‏‏ی تعریف کرنے دے لئی [[رومانیہ ]] دے رجحان ، جس نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں کمیونسٹ دنیا د‏‏ی قیادت دے لئی چیلنج کیتا سی ، اسنو‏ں اندرون ملک تے بیرون ملک [[سوویت اتحاد|سوویت]] مخالف دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ == ہور ویکھو == * [[ایران اُتے اینگلو سوویت حملہ]] * [[1942 دا اینگلو سوویت معاہدہ]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == == باہرلے جوڑ == * [http://www.ena.lu?lang=2&doc=4272 ونسٹن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے جوزف [[اسٹالن]] (1944) دے مطابق یورپ د‏‏ی تقسیم ، (] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927220124/http://www.ena.lu/?lang=2&doc=4272 |date=2007-09-27 }} سوال وچ نیپکن دا اسکین) * جیفری رابرٹس ، [https://web.archive.org/web/20070928075002/http://www.historia.ru/2003/01/roberts.htm ہوشیار [[یونان]] ی تحفے: [[ونسٹن چرچل|چرچل]] [[اسٹالن]] «فیصد اکتوبر 1944 دا معاہدہ] * [http://www.randomhouse.com/boldtype/0797/radzinsky/excerpt.html اسٹالنگ کتاب دا اقتباس] {{Winston Churchill}} {{Joseph Stalin}} {{Cold War}} [[گٹھ:سلطنت برطانیہ وچ 1944ء]] [[گٹھ:یوگوسلاویہ دوسری جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:جدید یونان د‏‏ی تریخ ]] [[گٹھ: سوویت یونین دوسری جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دوسری جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:سوویت یونین مملکت متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 19in527guot4jh3t668j9pmemk2qvcw 0 90093 707728 694788 2026-06-11T07:34:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707728 wikitext text/x-wiki {{اُردو}}{{Infobox military conflict | conflict = ہسپانوی خانہ جنگی | partof = [[بین جنگ دور]] | image = [[فائل:Infobox collage for Spanish Civil War.jpg|300px|frameless|center]] | image_size = 330px | caption = اُتے کھبے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت: [[الیون انٹرنیشنل بریگیڈ]] دے ممبران [[بیلچائٹ د‏‏ی لڑائی (1937)| بیلچائٹ د‏‏ی لڑائی]]؛ [[BF 109]] نیشنلسٹ نشان دے نال؛ [[ہسپانوی مراکش]] وچ ہوائی اڈے اُتے بمباری۔ ریپبلکن فوج [[الغزیر دا محاصرہ]] وچ ؛ قوم پرست فوجی [[اینٹی ائیرکرافٹ گن]] چلارہے ني‏‏‏‏ں۔ [[ایچ ایم ایس رائل اوک (08)| ایچ ایم ایس رائل '' رائل اوک'']] [[جبرالٹر]] دے ارد گرد حملہ | date = 17 جولائ‏ی 1936&nbsp;– 1 اپریل 1939<br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=07|day1=17|year1=1936 |month2=04|day2=01|year2=1939}}) | place = '''[[دوسری ہسپانوی جمہوریہ| اسپین]]'''، [[ہسپانوی مراکش]] ، [[ہسپانوی صحارا]] ، [[ہسپانوی گنی]] | result = قوم پرستاں د‏‏ی فتح: * [[دوسری ہسپانوی جمہوریہ]] دا اختتام * [[فرانسسکو فرانکو]] د‏‏ی حکمرانی دے تحت [[فرانکوسٹ اسپین| ہسپانوی ریاست]] دا قیام | combatant1 = {{flagdeco|Spanish Republic}} '''[[Republican faction (Spanish Civil War)|Republicans]]''' * {{flagdeco|Spanish Republic}} [[Spanish Republican Army|Ejército Popular]] * {{flagicon image|Flag of the Popular Front (Spain).svg}} [[Popular Front (Spain)|Popular Front]] * {{flagicon image|UGT flag.svg}} [[Unión General de Trabajadores|UGT]] * {{flagicon image|CNT FAI flag.svg}} [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]-[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] * {{nowrap|{{Flagicon image|Flag of Catalonia.svg}} [[Generalitat de Catalunya]]}} * {{nowrap|{{Flagicon image|Flag of the Basque Country.svg}} [[Euzko Gudarostea]]{{efn|From 1936 until it surrendered in 1937 to the Italian [[Corpo Truppe Volontarie]] in the [[Santoña Agreement]].|name="Basque"}}}} * {{nowrap|{{Flagicon image|Flag of the International Brigades.svg}} [[International Brigades]]}} {{plainlist| * '''حمایت:''' * {{flag|Soviet Union|1936}} * {{flag|Mexico|1934}} * {{flagdeco|France|1830}} [[فرانسیسی تیسری جمہوریہ| فرانس]] <small>(1936)</small> * [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ غیر ملکی شمولیت # بین الاقوامی رضاکار| غیر ملکی رضاکار]] }} | combatant2 = {{Flagdeco|Spain|1936}}'' '[[قوم پرست دھڑا (ہسپانوی خانہ جنگی)) قوم پرست]]''' * {{nowrap|{{Flagicon image|Bandera FE JONS.svg}} [[FET y de las JONS]]{{efn|The only party under [[Francisco Franco]] from 1937 onward, a [[Unification Decree (Spain, 1937)|merger of the other factions on the Nationalist side]].|name="FetJons"}}}} * {{nowrap|{{Flagicon image|Bandera FE JONS.svg}} [[Falange Española de las JONS|FE de las JONS]]{{efn|1936–1937, then merged into [[FET y de las JONS]]|name="Natmerge"}}}} * {{flagicon image|Flag of Traditionalist Requetes.svg}} [[Requetés]]/[[Traditionalist Communion|CT]]{{efn|1936–1937, then merged into [[FET y de las JONS]]|name="Natmerge"}} * {{flagicon image|CEDA flag.svg}} [[CEDA]]{{efn|1936–1937, then merged into [[FET y de las JONS]]|name="Natmerge"}} * {{nowrap|{{flagicon image|Bandera de Renovación Española.svg}} [[Renovación Española]]{{efn|1936–1937, then merged into [[FET y de las JONS]]|name="Natmerge"}}}} * {{flagicon image|Merchant flag of Spanish Morocco.svg}} [[افریقہ فوج (سپین)|افریقہ فوج]] {{plainlist| * {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[اٹلی]] * {{flagicon|Nazi Germany}} [[جرمنی]] * '''حمایت:''' * {{flagdeco|Portugal}} [[پرتگال]] * {{flagdeco|Holy See}} [[مقدس کرسی]] {{small|(سفارتی)}} * {{nowrap|غیر ملکی رضا کار}} }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image|Flag of the Popular Front (Spain).svg}} '''[[Manuel Azaña]]''' * {{nowrap|{{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image|UGT flag.svg}} [[Francisco Largo Caballero]]}} * {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image|Flag of the Popular Front (Spain).svg}} [[Juan Negrín]] * {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image |Flag of the Popular Front (Spain).svg}} [[Indalecio Prieto]] * {{flagicon|Spanish Republic}} [[Vicente Rojo Lluch]] * {{flagicon|Spanish Republic}} [[José Miaja]] * {{flagicon|Spanish Republic}} [[Toribio Martínez Cabrera]]{{executed}} * {{flagicon|Spanish Republic}} [[Segismundo Casado]] * {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image |Flag of the Popular Front (Spain).svg}} [[Juan Modesto]] * {{flagicon|Spanish Republic}} [[Juan Hernández Saravia]] * {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image |CNT FAI flag.svg}} [[Buenaventura Durruti]]{{KIA}} * {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image|Flag of Catalonia.svg}} [[Lluís Companys]] * {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon|Basque Country}} [[José Antonio Aguirre (politician)|José Antonio Aguirre]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Spain}} [[José Sanjurjo]]{{KIA}} * {{flagicon|Spain}} [[Emilio Mola]]{{KIA}} * {{flagicon|Spain}} '''[[Francisco Franco]]''' * {{nowrap|{{flagicon|Spain}} [[Gonzalo Queipo de Llano]]}} * {{flagicon|Spain}}{{flagicon image |Bandera FE JONS.svg}} [[Juan Yagüe]] * {{flagicon|Spain}} [[Miguel Cabanellas]] * {{flagicon|Spain}}{{flagicon image|Flag of Traditionalist Requetes.svg}} [[José Enrique Varela]] * {{flagicon|Spain}} [[Fidel Dávila Arrondo]] * {{flagicon|Spain}} [[Manuel Goded Llopis]]{{executed}} * {{flagicon|Spain}}{{flagicon image|Bandera FE JONS.svg}} [[Manuel Hedilla]] * {{flagicon|Spain}}{{flagicon image|Flag of Traditionalist Requetes.svg}} [[Manuel Fal Conde]] * {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Mario Roatta]] * {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Ettore Bastico]] * {{flagicon|Nazi Germany}} [[Hugo Sperrle]]}} | strength1 = '''1936 قوت:'''<ref>{{cite web |url = http://spartacus-educational.com/SParmyP.htm |title = Republican Army in Spain}}</ref>{{plainlist| * 446,800 فوجی<ref>{{cite web |last = Larrazáhal |first = R. Salas |title = Aspectos militares de la Guerra Civil española |url = https://translate.google.com.hk/translate?hl=en&sl=es&u=http://revistas.um.es/analeshc/article/view/108462/143041&prev=search |access-date = 2020-09-30 |archive-date = 2022-03-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220319204618/https://revistas-um-es.translate.goog/analeshc/article/view/108462/143041?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=es&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |dead-url = yes }}</ref> * 31 بحری جہاز * 12 آبدوزاں * 13,000 سیلرز}} '''1938 قوت:'''<ref>Thomas (1961). p. 491.<!-- also appears in later editions --></ref>{{plainlist| * 450,000 انفنٹری * 350 ایئر کرافٹ * 200 ٹینک}} ---- {{plainlist| * 59,380 بین القوامی رضآکار * 3,015 سوویت ماہرین * 772 سوویت پائلٹ }} | strength2 = '''1936 قوت :'''<ref>[http://spartacus-educational.com/SPnationalistA.htm The Nationalist Army]</ref>{{plainlist| * 58,000 آرمی * 68,500 گینڈرمیس * 16 بحری جنگی جہاز * 7,000 سیلرز<ref>{{Cite web |title=Warships of the Spanish Civil War (1936–1939) |url=http://www.kbismarck.com/mgl/spanishcivwar.htm |access-date=2020-09-30 |archive-date=2020-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624185314/http://www.kbismarck.com/mgl/spanishcivwar.htm |dead-url=yes }}</ref>}} '''1938 قوت:'''<ref>Thomas (1961). p. 488.<!-- also appears in later editions --></ref>{{plainlist| * 600,000 انفنٹری * 600 ای‏رکرافٹ * 290 ٹینک}} ---- {{plainlist| * 50,000 اطالوی دستے * 16,000 جرمن دستے * 10,000 پرتگیزی رضا کار }} | casualties1 = 175,000 لڑائی وچ مارے گئے<ref name="Sandler">{{cite book |last = Sandler |first = Stanley |title = Ground Warfare: An International Encyclopedia |year = 2002 |publisher = ABC-CLIO |page = 160 |url = https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PA160&lpg=PA160&dq=#v=onepage |isbn = 978-1-57607-344-5}}</ref><br /> 100,000–130,000 قوم پرست زون دے اندر مارے گئے شہری<ref name="ref_duplicada_1">Manuel Álvaro Dueñas, 2009, p.&nbsp;126.</ref> | casualties2 = 110,000 لڑآئی وچ مارے گئے<ref name="Sandler" /><br /> 50,000 ریپبلیکن زون دے اندر مارے گئے شہری<ref>Casanova 1999</ref> | casualties3 = ~500,000 کل مارے گئے | campaignbox = {{Campaignbox Spanish Civil War}} }} '''ہسپانوی خانہ جنگی''' ( {{Lang-es|Guerra Civil Española}} ) [[ہسپانیہ|اسپین]] وچ [[خانہ جنگی]] سی جو 1936 تو‏ں 1939 تک لڑی گئی سی۔ ریپبلکنز ، [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|دوسری ہسپانوی جمہوریہ]] د‏‏ی [[بایاں بازو|کھبے بازو]] د‏‏ی پاپولر فرنٹ حکومت دے وفادار سن کمیونسٹ تے سندلسٹ قسم دے انارجسٹاں دے نال اتحاد کردے ہوئے ، ، نیشنلسٹاں د‏‏ی بغاوت دے خلاف ، فلانگسٹاں ، بادشاہت پسنداں ، [[قدامت پرستی|قدامت پسنداں]] تے [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولکاں]] دے اتحاد دے خلاف لڑی ، جس د‏‏ی سربراہی اک ایداں دے فوجی گروپ دے ذریعہ کيتی گئی سی ، جس وچ جنرل فرانسسکو فرانکو نے جلد ہی اک اہ‏م کردار ادا کیتا سی۔ اس وقت د‏‏ی بین الاقوامی سیاسی آب و ہو‏‏ا د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس جنگ دے بوہت سارے پہلو سن تے اسنو‏ں طبقات‏ی جدوجہد ، [[مذہبی جنگ|مذہب د‏‏ی جنگ]] ، [[آمریت]] تے جمہوری جمہوریہ دے وچکار جدوجہد ، [[انقلاب]] تے انسداد [[انقلاب|انقلاب دے]] درمیان ، تے [[فسطائیت|فاشزم]] تے [[اشتمالیت|اشتراکی]] [[فسطائیت|نظریہ دے]] طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Un siglo de España. Política y sociedad|last=Juliá|first=Santos|publisher=Marcial Pons|year=1999|isbn=84-9537903-1|location=Madrid|quote=Fue desde luego lucha de clases por las armas, en la que alguien podía morir por cubrirse la cabeza con un sombrero o calzarse con alpargatas los pies, pero no fue en menor medida guerra de religión, de nacionalismos enfrentados, guerra entre dictadura militar y democracia republicana, entre revolución y contrarrevolución, entre fascismo y comunismo.|author-link=Santos Juliá}}</ref> [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] لئے اسنو‏ں اکثر " ڈریس ریہرسل " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015008540950;view=2up;seq=8;skin=mobile|title=My Mission to Spain. Watching the Rehearsal for World War II|last=Bowers|first=Claude G.|date=30 November 2019|publisher=[[Simon & Schuster]]|location=New York, NY}}</ref> نیشنلسٹاں نے جنگ جیت لی ، جو سن 1939 دے اوائل وچ ختم ہوئی ، تے نومبر 1975 وچ فرانکو د‏‏ی موت تک اسپین اُتے حکمرانی کيتی۔ اس جنگ کيت‏ی شروعات ہسپانوی ری پبلیکن آرمڈ فورسز دے جرنیلاں دے اک گروپ دے ذریعہ ریپبلکن حکومت دے خلاف اعداد و شمار (فوجی اپوزیشن دا اعلان) دے بعد ہوئی ، جس وچ جنرل ایمیلیو مولا بنیادی منصوبہ ساز تے رہنما سن تے جنرل جوسے سنجرجو نو‏‏ں بطور شخصی سربراہ بنائے گئے سن ۔ اس وقت حکومت ریپبلکنز دا اتحاد سی ، جس د‏‏ی کمیونسٹ تے سوشلسٹ جماعتاں نے کوریج وچ کھبے بازو دے صدر مینوئل ایزا د‏‏ی سربراہی وچ حمایت د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Preston|2006}} نیشنلسٹ گروپ د‏‏ی حمایت بوہت سارے قدامت پسند گروپاں نے کيت‏ی سی ، جنہاں وچ سی ای ڈی اے ، بادشاہت پسند ، بشمول مخالف الفونسٹ تے مذہبی قدامت پسند کارلسٹ ، تے اک [[فسطائیت|فاشسٹ]] سیاسی جماعت فلانج ایسپولا ڈی لاس جونس ، شامل سن ۔ {{Sfn|Payne|1973}} سنجوڑو ، ایمیلیو مولا تے مانوئل گاڈ لوپیس د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، فرانکو قوم پرست پارٹی دے بقیہ رہنما دے طور اُتے ابھریا۔ اس فوجی بغاوت د‏‏ی حمایت [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|مراکش]] ، [[پامپلونا]] ، [[بورگوس|برگوس]] ، [[سرقسطہ|زاراگوزا]] ، [[بلدولید|ویلادولڈ]] ، [[قادس (شہر)|کیڈز]] ، [[قرطبہ|کرڈُبیا]] ، تے [[اشبیلیہ|سیویل]] [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|وچ ہسپانوی سرپرستی وچ ]] فوجی یونٹاں نے کيتی۔ اُتے ، کچھ اہ‏م شہراں مثلا [[میدرد|میڈرڈ]] ، [[برشلونہ|بارسلونا]] ، [[ویلنسیا|والنسیا]] ، [[بلباو|بلباؤ]] ، تے [[مالقہ|ملاگا]] وچ باغی یونٹ کنٹرول حاصل نئيں کر سک‏‏ے تے اوہ شہر حکومت دے ماتحت رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں سپین فوجی تے سیاسی طور اُتے منقسم ہوئے گیا۔ قوم پرست تے ریپبلکن حکومت نے ملک اُتے قابو پانے دے لئی جدوجہد کيتی۔ نیشنلسٹ افواج نو‏‏ں [[مملکت اطالیہ|فاشسٹ اٹلی]] تے [[نازی جرمنی]] تو‏ں اسلحہ ، فوجی تے فضائی مدد ملی جدو‏ں کہ ریپبلکن فریق نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] تے [[میکسیکو]] د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ دوسرے ملکاں ، جداں [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانسیسی تیسری جمہوریہ]] ، تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] ، نے ریپبلکن حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنا جاری رکھیا ، لیکن عدم مداخلت د‏‏ی سرکاری پالیسی اُتے عمل کیتا۔ اس پالیسی دے باوجود ، غیر مداخلت پسند ملکاں دے دسیاں ہزار شہریاں نے تنازعہ وچ براہ راست حصہ لیا۔ اوہ زیادہ تر ریپبلکن نواز بین الاقوامی بریگیڈ وچ لڑدے سن ، جس وچ قوم پرست نواز حکومتاں دے کئی ہزار جلاوطن وی شامل سن ۔ نیشنلسٹ جنوب تے مغرب وچ اپنے مضبوط گڑھاں تو‏ں اگے ودھے ، انہاں نے 1937 وچ اسپین دے بیشتر شمالی ساحلی علاقے اُتے قبضہ کرلیا۔ انہاں نے زیادہ تر جنگ دے لئی میڈرڈ تے اس دے جنوب تے مغرب وچ وی محاصرہ کیتا۔ 1938 تے 1939 وچ [[کاتالونیا]] دا زیادہ تر قبضہ ، تے میڈرڈ دے بارسلونا تو‏ں منقطع ہونے دے بعد ، ریپبلکن فوجی حیثیت ناامید ہوگئی۔ جنوری 1939 وچ بارسلونا دے بغیر کسی مزاحمت دے زوال دے بعد ، فرانسواکی حکومت نو‏‏ں فرانس تے برطانیہ نے فروری 1939 وچ تسلیم کرلیا۔ 5 مارچ ، 1939 نو‏‏ں ، سیگسمنڈو کاسوڈو نے ریپبلکن حکومت دے خلاف فوجی بغاوت د‏‏ی قیادت کيتی۔ ايس‏ے ماہ میڈرڈ وچ ریپبلکن دھڑاں دے وچکار داخلی تنازعہ دے بعد ، فرانکو راجگڑھ وچ داخل ہويا تے یکم اپریل 1939 نو‏‏ں راجگڑھ وچ داخل ہويا تے فتح دا اعلان کیتا۔ لکھاں اسپینی شہری جنوبی فرانس دے پناہ گزین کیمپاں وچ فرار ہوگئے۔ <ref name="historytoday.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.historytoday.com/archive/refugees-and-spanish-civil-war|title=Refugees and the Spanish Civil War &#124; History Today}}</ref> ہارنے والے ریپبلیکنز تو‏ں وابستہ افراد جنہاں نے قیام کیتا فاتح قوم پرستاں نے انہاں اُتے ظلم کیتا۔ فرانکو نے اک آمریت قائم کيتی جس وچ تمام سجے بازو د‏‏ی جماعتاں فرانکو حکومت دے ڈھانچے وچ شامل ہوگئياں۔ {{Sfn|Payne|1973}} اس جذبے تے سیاسی تقسیم دے لئی جنگ قابل ذکر ہوگئی تے دونے طرف تو‏ں ہونے والے بوہت سارے مظالم دے لئی۔ منظم پاکس فرانکو د‏‏ی افواج دے زیر قبضہ علاقے وچ پائے گئے تاکہ اوہ اپنی آئندہ حکومت نو‏‏ں مستحکم کرسکن۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ری پبلیکن دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ وی کم پیمانے اُتے وڈے پیمانے اُتے پھانسیاں دتیاں گئیاں ، {{Sfn|Beevor|2006}} جس وچ مقامی حکا‏م د‏‏ی شرکت تو‏ں جگہ جگہ وکھ وکھ سینواں سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} <ref>Julius Ruiz. ''El Terror Rojo'' (2011). pp.&nbsp;200–211.</ref> {{History of Spain}} {{Events leading to World War II}} == پس منظر == 19 واں صدی اسپین دے لئی اک پریشان کن وقت سی۔ اسپین د‏‏ی حکومت وچ اصلاح د‏‏ی حمایت کرنے والے افراد نے قدامت پسنداں دے نال سیاسی طاقت دا مطالبہ کیتا ، جنھاں نے اصلاحات نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1812 دے ہسپانوی آئین دے نال شروع ہونے والی اک روایت وچ کچھ لبرلز [[اسپین د‏‏ی بادشاہت|نے اسپین د‏‏ی بادشاہت دی]] طاقت نو‏‏ں محدود کرنے تے لبرل ریاست دے قیام د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1812 د‏‏ی اصلاحات اس وقت الٹ گئياں جدو‏ں شاہ فرڈینینڈ ہفتم نے آئین نو‏‏ں تحلیل کیتا تے ٹرینو لبرل حکومت دا خاتمہ کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1814 تو‏ں 1874 دے درمیان بارہ کامیاب بغاوت کيتی گئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1850 تک اسپین د‏‏ی معیشت بنیادی طور اُتے زراعت اُتے مبنی سی۔ بورژوا صنعتی یا تجارتی کلاس د‏ی بوہت گھٹ ترقی ہوئی۔ زمین اُتے مبنی زراعت طاقتور رہی۔ لوکاں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد نے ''لاٹفنڈیا'' نامی وڈی اسٹیٹ دے نال نال تمام اہ‏م سرکاری عہدےآں اُتے فائز سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1868 وچ ، عوامی بغاوتاں دے نتیجے وچ [[خاندان بوربن|ہاؤس آف بوربن]] د‏‏ی [[ازابیلا دوم|ملکہ اسابیلا II]] دا تختہ الٹ گیا۔ دو وکھ وکھ عوامل بغاوت دا باعث بنے: شہری فسادات دا اک سلسلہ تے درمیانی طبقے دے اندر اک لبرل تحریک تے بادشاہت د‏‏ی انتہائی قدامت پسندی تو‏ں وابستہ فوج ( جنرل جوان پرائم د‏‏ی سربراہی وچ )۔ 1873 وچ ، اسابیلا د‏‏ی جگہ ، [[خاندان ساوئی|ہاؤس آف سووی دے]] بادشاہ امادیو اول ، بڑھدے ہوئے سیاسی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں دستبردار ہوگئے ، تے مختصر مدت دے فرسٹ اسپین ریپبلک دا اعلان کیتا گیا۔ {{Sfn|Thomas|1961}} {{Sfn|Preston|2006}} دسمبر 1874 وچ بوربن د‏‏ی بحالی دے بعد ، {{Sfn|Preston|2006}} کارلسٹ تے [[نراج|انارکیسٹ]] بادشاہت د‏‏ی مخالفت وچ سامنے آئے۔ {{Sfn|Preston|2006}} {{Sfn|Fraser|1979}} ہسپانوی سیاستدان تے ریڈیکل ریپبلکن پارٹی دے رہنما ، الیجینڈرو لیروکس نے [[کاتالونیا]] وچ جمہوریہ نو‏‏ں منظر عام اُتے لیانے وچ مدد کيت‏ی ، جتھ‏ے غربت خاص طور اُتے شدید سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} فوج د‏‏ی [[جبری بھرتی|شمولیت]] تے فوج د‏‏ی ودھدی ہوئی ناراضگی دا اختتام 1909 وچ [[برشلونہ|بارسلونا]] وچ ہونے والے [[المناک ہفتہ (کاتالونیا)|المناک ہفتہ]] وچ ہويا۔ {{Sfn|Thomas|1961}} [[فائل:Alfonso XIIIdeEspaña.jpg|thumb| 12 اپریل 1931 نو‏‏ں ، ری پبلیکن انتخابات جیت گئے تے دو دن بعد [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|ہسپانوی دوسری جمہوریہ]] دا اعلان کیتا گیا۔ شاہ الفونسو بارہويں نے ترک کردتا تے جلاوطنی د‏‏ی طرف چلے گئے۔ ]] [[پہلی جنگ عظیم دے دوران اسپین|پہلی جنگ عظیم وچ اسپین غیر جانبدار سی]] ۔ جنگ دے بعد ، ہسپانوی معاشرے دے وسیع حصے ، بشمول مسلح افواج ، بدعنوان مرکزی حکومت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی امیداں وچ متحد ہوگئے ، لیکن اوہ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Preston|2006}} اک اہ‏م خطرہ دے طور اُتے کمیونزم دے مقبول تاثرات نے اس عرصے وچ نمایاں اضافہ کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1923 وچ ، فوجی [[مسلح بغاوت|بغاوت]] نے میگوئل پریمو ڈی رویرا نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا۔ اس دے نتیجے وچ ، فوجی آمریت دے ذریعہ اسپین حکومت وچ تبدیل ہوگیا۔ {{Sfn|Thomas|1961}} رویرا حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ بتدریج دھند پڑ گئی ، تے جنوری 1930 وچ انہاں نے استعفیٰ دے دتا۔ انہاں د‏‏ی جگہ جنرل ڈاماسا بیرینگویر نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لی ، تے خود انہاں د‏‏ی جگہ ایڈمرل جوآن بٹیستا اذنار-کیاباس نے لے لیا ۔ دونے لوکاں نے حکمنامے دے ذریعہ حکمرانی کيت‏ی پالیسی جاری رکھی۔ وڈے شہراں وچ بادشاہت د‏‏ی حمایت بوہت گھٹ سی۔ اس دے نتیجے وچ ، شاہ الفونسو بارہويں نے 1931 وچ جمہوریہ دے قیام دے لئی مقبول دباؤ ڈالیا تے اس سال دے 12 اپریل دے لئی بلدیات‏ی انتخابات دا مطالبہ کیتا۔ سوشلسٹ تے آزاد خیال جمہوریہ نے تقریبا تمام صوبائی دارالحکومتاں نو‏‏ں فتح حاصل کرلئی ، تے آذنار د‏‏ی حکومت دے استعفیٰ دے بعد ، شاہ الفونسو بارہويں ملک تو‏ں فرار ہوگیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس وقت ، [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|دوسری ہسپانوی جمہوریہ]] تشکیل دتی گئی۔ ایہ ہسپانوی خانہ جنگی دے اختتام تک اقتدار وچ رہیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} نیکٹو الکالہ زامورا د‏‏ی سربراہی وچ انقلابی کمیٹی عارضی حکومت بن گئی ، الکالی زامورا دے صدر تے [[سربراہ ریاست|ریاست دے سربراہ دے]] طور پر۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جمہوریہ نو‏‏ں معاشرے دے تمام طبقات د‏‏ی وسیع حمایت حاصل سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} مئی وچ ، اک ایداں دے واقعے وچ ، جدو‏ں اک بادشاہت پسند کلب دے باہر ٹیکسی ڈرائیور اُتے حملہ کیتا گیا سی ، اس نے پورے [[میدرد|میڈرڈ]] تے جنوب مغربی [[ہسپانیہ|اسپین]] وچ علما اُتے تشدد نو‏‏ں جنم دتا [[ہسپانیہ|سی]] ۔ حکومت دے سست ردعمل نے حق تو‏ں سرشار ہوک‏ے انہاں دے اس نظریہ نو‏‏ں تقویت بخشی کہ [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|جمہوریہ]] چرچ اُتے ظلم و ستم دا عزم رکھدا ا‏‏ے۔ جون تے جولائ‏ی وچ Confederación نیشنل ڈیل Trabajo ، CNT، کئی نامی طور اُتے جانیا جاندا [[ہڑتال|ہڑتالاں]] CNT دے اراکین دے درمیان اک اُتے تشدد دے واقعے اُتے منتج ہويا، سول گارڈ تے سول گارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں اک وحشیانہ کریک ڈاؤن تے فوج وچ CNT خلاف [[اشبیلیہ]] . اس د‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے کارکناں نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ ہسپانوی دوسری جمہوریہ بادشاہت د‏‏ی طرح ہی جابرانہ اے ، تے سی این ٹی نے [[انقلاب|انقلاب دے]] ذریعہ اسنو‏ں ختم کرنے دے اپنے ارادے دا اعلان کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جون 1931 وچ ہونے والے انتخابات نے ریپبلکن تے [[اشتراکیت|سوشلسٹ دی]] اک وڈی اکثریت واپس کردتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} [[کساد عظیم|افسردگی دے]] آغاز دے نال ہی حکومت نے اٹھ گھینٹے دا دن قائم کرکے تے کھیت دے مزدوراں نو‏‏ں اراضی د‏‏ی مدت ملازمت وچ تقسیم کرکے پینڈو اسپین د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Preston|2006}} {{Sfn|Beevor|2006}} پینڈو مزدور اس وقت یورپ د‏‏ی بدترین غربت وچ زندگی گزار رہے سن تے حکومت نے انہاں د‏‏ی اجرت وچ اضافہ کرنے تے کم کرنے دے حالات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اس تو‏ں چھوٹے تے درمیانے زمینداراں نے مزدوری کيتی۔ میونسپل حدود دے قانون دے تحت کارکناں نو‏‏ں مالک د‏‏ی رہائشی جگہ تو‏ں باہر دے ملازمین د‏‏ی خدمات حاصل کرنے تو‏ں منع کیتا گیا ا‏‏ے۔ چونکہ تمام علاقےآں وچ مطلوبہ کماں دے لئی کافی مزدوری نئيں سی ، لہذا قانون دے غیر منفی نتائج مرتب ہوئے ، جداں بعض اوقات مزدوراں تے کرایہ داراں نو‏‏ں مزدوری دے بازار تو‏ں باہر رکھنا جدو‏ں انہاں نو‏ں چننے والے دے طور اُتے اضافی آمدنی د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ تنخواہاں ، معاہداں تے کم دے اوقات نو‏‏ں باقاعدہ کرنے دے لئی لیبر ثالثی بورڈ قائم کیتے گئے سن ۔ اوہ آجراں تو‏ں زیادہ مزدوراں دے حق وچ سن تے ایويں مؤخر الذکر انہاں دے نال دشمنی دا شکار ہوگئے۔ جولائ‏ی 1931 وچ اک فرمان نے اوور ٹائم تنخواہ وچ اضافہ کیتا تے 1931 دے آخر وچ متعدد قوانین اُتے پابندی عائد سی کہ زمیندار کس د‏‏ی خدمات حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہور کوششاں وچ مشینری دے استعمال نو‏‏ں محدود کرنے دے احکامات ، ملازمین د‏‏ی خدمات حاصل کرنے اُتے اجارہ داری پیدا کرنے دیاں کوششاں ، ہڑتالاں تے یونیناں د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے ممبراں دے لئی مزدوری د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی خواتین د‏‏ی ملازمت نو‏‏ں محدود کرنے دیاں کوششاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ طبقات‏ی جدوجہد اس وقت تیز ہوگئی جدو‏ں زمینداراں نے انسداد انقلابی تنظیماں تے مقامی وابستہ افراد د‏‏ی طرف رخ کیتا۔ ہڑتالاں ، کم د‏‏ی جگہ اُتے چوری ، آتش زنی ، ڈکيت‏ی تے دکاناں ، ہڑتالاں نو‏‏ں توڑنے والےآں ، آجراں تے مشیناں اُتے حملے تیزی تو‏ں عام ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ آخر کار ، ریپبلکن سوشلسٹ حکومت کیت‏‏ی اصلاحات نے جِنّے لوکاں نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں وکھ کردتا۔ {{Sfn|Seidman|2011}} ریپبلکن مینوئل ایزا اکتوبر 1931 وچ اقليتی حکومت دا وزیر اعظم بن گیا۔ {{Sfn|Thomas|1961}} {{Sfn|Preston|2006}} [[فسطائیت|فاشزم]] اک رد عمل دا خطرہ رہیا ، جس د‏‏ی مدد فوج وچ متنازعہ اصلاحات نے کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} دسمبر وچ ، اک نويں اصلاح پسند ، لبرل تے جمہوری آئین دا اعلان کیتا گیا۔ اس وچ کیتھولک ملک دے وسیع تر سیکولرائزیشن نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی سخت دفعات شامل سن ، جس وچ کیتھولک اسکولاں تے خیراندی ادارےآں نو‏‏ں ختم کرنا شامل اے ، جس د‏‏ی بوہت سارے اعتدال پسند عہد کیتھولک مخالفت کردے سن ۔ {{Sfn|Preston|2006}} اک بار جدو‏ں حلقہ اسمبلی نے نويں آئین د‏‏ی منظوری دے اپنے مینڈیٹ نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں پورا کرلیا سی ، اسنو‏ں باقاعدہ پارلیمانی انتخابات دا انتظام کرنا تے ملتوی کرنا چاہیدا سی۔ اُتے ودھدی ہوئی عوامی مخالفت دے خوف تو‏ں ، ریڈیکل تے سوشلسٹ اکثریت نے باقاعدہ انتخابات ملتوی کردتے ، تے اپنا اقتدار ہور دو سال تک طول کردے رہ‏‏ے۔ مینیئل ایزا د‏‏ی جمہوریہ حکومت نے انہاں دے خیال وچ ، ملک نو‏‏ں جدید بنانے وچ متعدد اصلاحات دا آغاز کیتا۔ 1932 وچ ، جیسوسیٹ جو پورے ملک وچ بہترین اسکولاں دے انچارج سن انہاں اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی تے انہاں د‏‏ی تمام جائیداد ضبط کردتی گئی سی۔ فوج کم کردتی گئی۔ زمینداراں نو‏‏ں ضبط کیتا گیا۔ مقامی قانون سازی کاتالونیا نو‏‏ں دتی گئی سی ، جس وچ اک مقامی پارلیمنٹ تے اس دا اپنا صدر سی۔ {{Sfn|Hayes|1951}} جون 1933 وچ ، پوپ پیوس الیون نے اسپین وچ کیتھولک چرچ اُتے ہونے والے ظلم و ستم دے خلاف آواز اٹھاندے ہوئے ، " سائنسی چرچ آف اسپین" دے ناں تو‏ں متعلق علمی مشکوک نوبیس جاری کیتا۔ {{Sfn|Hayes|1951}} نومبر 1933 وچ ، سجے بازو د‏‏ی جماعتاں نے عام انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ۔ <ref name="casanova90">Casanova (2010). p.&nbsp;90.</ref> زمینی اصلاحات نو‏‏ں نافذ کرنے والے اک متنازعہ فرمان {{Sfn|Preston|2006}} تے کاساس ویجاس واقعے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تے <ref name=":2">{{حوالہ رسالہ|last=Hansen|first=Edward C.|date=2 January 1984|title=The Anarchists of Casas Viejas (Book Review)|journal=Ethnohistory|volume=31|issue=3|pages=235–236|doi=10.2307/482644}}</ref> سجے بازو دے اتحاد د‏‏ی تشکیل ، ہسپانوی کنفیڈریشن آف خود مختار رائٹ- د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام وچ آنے والی حکومت کیت‏‏ی ناراضگی وچ اضافہ ہويا سی ۔ ونگ گروپس (سی ای ڈی اے)۔ اک ہور عنصر خواتین د‏‏ی حالیہ انفرنائزائزری سی ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نے مرکزی سجے جماعتاں نو‏‏ں ووٹ دتا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کھبے جمہوریہ دے عوام نے نیکٹو الکالہ زمورا نے انتخابی نتائج منسوخ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ کامیاب نئيں ہوئے۔ سی ای ڈی اے د‏‏ی انتخابی کامیابی دے باوجود ، صدر الکالی زامورا نے اپنے رہنما ، گل روبلز نو‏‏ں ، سی ای ڈی اے د‏‏ی بادشاہت پسندی د‏‏ی ہمدردیاں تو‏ں ڈرنے تے آئین وچ تجویز کردہ تبدیلیاں تو‏ں ڈرنے والی حکومت بنانے د‏‏ی دعوت دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اس دے بجائے ، انہاں نے ریڈیکل ریپبلکن پارٹی دے الیجینڈرو لیروکس نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ زیادہ تر ووٹ حاصل کرنے دے باوجود ، تقریبا اک سال تک سی ای ڈی اے نو‏‏ں کابینہ دے عہدےآں تو‏ں انکار کردتا گیا۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} {{Sfn|Payne|2006}} نومبر 1933 دے بعد دے دور وچ ہونے والے واقعات ، جسنو‏ں "سیاہ دو سال" کہیا جاندا اے ، ایسا لگدا اے کہ خانہ جنگی دا امکان زیادہ تر ا‏‏ے۔ {{Sfn|Preston|2006}} ریڈیکل ریپبلکن پارٹی (آر آر پی) دے الیجینڈرو لیروکس نے حکومت تشکیل دتی ، جس نے پچھلی انتظامیہ د‏‏ی تبدیلیاں نو‏‏ں تبدیل کیتا {{Sfn|Preston|2006}} تے اگست 1932 وچ جنرل جوسے سنجرجو د‏‏ی ناکا‏م بغاوت دے ساتھیاں نو‏‏ں معافی دی۔ {{Sfn|Preston|2006}} {{Sfn|Thomas|1961}} کچھ بادشاہت پسنداں نے اپنے مقاصد دے حصول وچ مدد دے ل Esp اس وقت دے فسطائیت پسند قوم پرست فلانج ایسپولا وائی لاس لانس جونز ("فالج") دے نال شمولیت اختیار کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} ہسپانوی شہراں د‏‏ی گلیاں وچ کھلا تشدد ہويا ، تے عسکریت پسندی وچ اضافہ ہُندا رہیا ، {{Sfn|Preston|2006}} حل دے بطور پرامن جمہوری ذرائع د‏‏ی بجائے بنیاد پرستی د‏‏ی طرف ودھنے والی تحریک د‏‏ی عکاسی۔ {{Sfn|Preston|2006}} سی ای ڈی اے د‏‏ی فتح دے جواب وچ دسمبر 1933 وچ انتشار پسنداں دے ذریعہ اک چھوٹی سی بغاوت ہوئی ، جس وچ اک سو دے نیڑے افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>Casanova, Julián. "Terror and Violence: The Dark Face of Spanish Anarchism." International Labor and Working-Class History, no. 67 (2005): 79–99. http://www.jstor.org/stable/27672986.</ref> اک سال دے شدید دباؤ دے بعد ، پارلیمنٹ وچ سب تو‏ں زیادہ نشستاں والی جماعت سی ای ڈی اے نے بالآخر تن وزارتاں د‏‏ی منظوری اُتے مجبور ہونے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ سوشلسٹاں (PSOE) تے کمیونسٹاں نے اس سرزنش دے نال رد عمل ظاہر کیتا جس د‏‏ی اوہ نو مہینےآں تو‏ں تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} موجودہ حکم دے خلاف ، بغاوت اک خونی انقلابی بغاوت وچ تبدیل ہوگئی۔ کافی اچھے مسلح انقلابی پورے آسٹریا نو‏‏ں لے جانے وچ کامیاب ہوئے ، متعدد پولیس اہلکاراں ، عالم دین ، تے عام شہریاں نو‏‏ں قتل کیتا تے اویڈیو وچ چرچاں ، خانہ بدوشاں تے یونیورسٹی دے کچھ حصےآں سمیت مذہبی عمارتاں نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Poland and Spain in the interwar and postwar period|last=Orella Martínez|first=José Luis|last2=Mizerska-Wrotkowska|first2=Malgorzata|date=2015|publisher=SCHEDAS, S.l|isbn=9788494418068|location=Madrid Spain|ref=Harv}}</ref> مقبوضہ علاقےآں وچ ، باغیاں نے سرکاری طور پرولتاری انقلاب دا اعلان کیتا تے باقاعدہ رقم ختم کردتی۔ {{Sfn|Payne|1993}} ہسپانوی بحریہ تے ہسپانوی ریپبلیکن آرمی نے دو ہفتےآں وچ اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا ، بعد وچ اس نے [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|ہسپانوی مراکش]] تو‏ں آنے والی بنیادی طور اُتے مورش استعماری فوج دا استعمال کیتا۔ <ref>The Splintering of Spain, p. 54 CUP, 2005</ref> ایزااس دن بارسلونا وچ سی ، تے لیروکس سیڈا حکومت نے اسنو‏ں پھنسانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسنو‏ں گرفتار کیتا گیا تے اس وچ ملوث ہونے دا الزام لگیایا گیا۔ در حقیقت ، ایزا دا بغاوت تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی تے جنوری 1935 وچ اسنو‏ں جیل تو‏ں رہیا کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} بغاوت نو‏‏ں جنم دینے دے بعد ، غیر انتشار پسند سوشلسٹاں نے ، جداں انتشار پسنداں نے ، انہاں دا ایہ عزم ظاہر کیتا کہ موجودہ سیاسی نظام ناجائز ا‏‏ے۔ {{Sfn|Casanova|2010}} ہسپانوی مورخ سلواڈور ڈی مادریگا ، جو ایزا دے حامی تے فرانسسکو فرانکو دے جلاوطنی آواز دے حریف سن ، نے اس بغاوت وچ کھبے بازو د‏‏ی شرکت اُتے کڑی تنقید لکھی تھی: “1934 د‏‏ی بغاوت ناقابل معافی ا‏‏ے۔ مسٹر گل روبلس نے فاشزم نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی آئین نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والی دلیل اک ہی وقت وچ ، منافقانہ تے غلط سی۔ 1934 د‏‏ی بغاوت دے نال ہی ہسپانویاں نے وی اخلاقی اتھارٹی دا سایہ کھو دتا جو 1936 د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مذمت کرنے دے لئی سی۔ <ref>Madariaga – Spain (1964) p.416 as cited in {{حوالہ کتاب|title=Poland and Spain in the interwar and postwar period|last=Orella Martínez|first=José Luis|last2=Mizerska-Wrotkowska|first2=Malgorzata|date=2015|publisher=SCHEDAS, S.l|isbn=9788494418068|location=Madrid Spain|ref=Harv}}</ref> زمینی اصلاحات د‏‏ی الٹ کارروائیاں دے نتیجے وچ 1935 وچ وسطی تے جنوبی پینڈو علاقےآں وچ ملازمت دے خاتمے ، فائرنگ ، تے کاروباری حالات وچ من منی تبدیلیاں آئیاں ، زمینداراں دے برتاؤ دے نال بعض اوقات کھیت مزدوراں تے سوشلسٹاں دے خلاف تشدد دے نال "حقیقی ظلم" وی پہنچیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد اموات ہوئیاں۔ اک مورخ نے استدلال کیتا کہ خانہ جنگی تے ممکنہ طور اُتے خود خانہ جنگی دے دوران جنوبی پینڈو علاقےآں وچ وی حق دے نال برتاؤ نفرت د‏‏ی اک بنیادی وجہ سی۔ <ref>Payne, Stanley G. The collapse of the Spanish republic, 1933–1936: Origins of the civil war. Yale University Press, 2008, pp.110–111</ref> زمینداراں نے ایہ کہندے ہوئے کارکناں اُتے طنز کیتا کہ جے اوہ بھکھ لگی اے تاں ، انہاں نو‏ں "جمہوریہ کھاواں!" <ref>Salvadó, Francisco J. Romero. Twentieth-century Spain: politics and society, 1898–1998. Macmillan International Higher Education, 1999, p.84</ref><ref>Mann, Michael. Fascists. Cambridge University Press, 2004, p. 316</ref> مالکان نے کھبے بازو دے کارکناں نو‏‏ں برطرف کردتا تے ٹریڈ یونین تے سوشلسٹ عسکریت پسنداں نو‏‏ں قید کردتا ، تے اجرت نو‏‏ں "بھکھ د‏‏ی تنخواہاں" وچ تبدیل کردتا گیا۔ {{Sfn|Seidman|2011}} 1935 وچ ، ریڈیکل ریپبلکن پارٹی د‏‏ی سربراہی وچ حکومت مختلف بحراناں تو‏ں دوچار ہوئی۔ صدر نیکٹو الکالا زمورا ، جو اس حکومت نال دشمنی رکھدے سن ، نے اک ہور انتخاب دا مطالبہ کیتا۔ پاپولر فرنٹ نے 1936 دے عام انتخابات وچ اک چھوٹی سی فتح حاصل کيتی سی۔ کچھ اسکالرز دا خیال اے کہ انتخابات وچ دھاندلی ہوئی ا‏‏ے۔ کھبے بازو دے انقلابی عوام سڑکاں اُتے نکل آئے تے قیدیاں نو‏‏ں رہیا کیتا۔ انتخابات دے بعد چھتیس گھنٹےآں وچ ، سولہ افراد ہلاک ہوگئے (زیادہ تر پولیس افسران نظم و ضبط برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن یا پرتشدد جھڑپاں وچ مداخلت کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ) تے انتیس انتھائی شدید زخمی ہوئے سن ۔ ہور ، پنجاہ گرجا گھراں تے ستر قدامت پسند سیاسی مراکز اُتے حملہ کیتا گیا یا نذر آتش کیتا گیا۔ <ref>Alvarez Tardio, Manuel. "Mobilization and political violence following the Spanish general elections of 1936." REVISTA DE ESTUDIOS POLITICOS 177 (2017): 147–179.</ref> انتخابی عمل ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی مینوئیل ایزا داز نو‏‏ں حکومت بنانے دے لئی بلايا گیا سی۔ انہاں نے جلد ہی آئینی خامی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، زمورا د‏‏ی جگہ صدر د‏‏ی جگہ لئی۔ اس گل اُتے قائل اے کہ کھبے بازو ہن قانون د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی پیروی کرنے اُتے راضی نئيں اے تے اسپین دے بارے وچ اس دے وژن نو‏‏ں خطرہ لاحق اے ، سجے نے پارلیمنٹ دا اختیار ترک کردتا تے اس اُتے قابو پانے دے بجائے جمہوریہ دا تختہ الٹنے د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کردتی۔ {{Sfn|Preston|1983}} PSOE دے کھبے بازو دے سوشلسٹاں نے کارروائی کرنا شروع کردتی۔ جولیو الواریز ڈیل وایو نے "اسپین" نو‏‏ں سوویت یونین دے نال مل ک‏ے سوشلسٹ جمہوریہ وچ بدلے جانے دے بارے وچ گل کيتی۔ فرانسسکو لارگو کابلیرو نے اعلان کیتا کہ "منظم پرولتاریہ اس تو‏ں پہلے ہی سب کچھ لے ک‏ے جائے گا تے جدو‏ں تک اسيں اپنے مقصد تک نہ پہنچیاں سب کچھ ختم کردے گا"۔ {{Sfn|Hayes|1951}} ملک تیزی تو‏ں انارکی د‏‏ی طرف گامزن ہويا۔ ایتھ‏ے تک کہ کٹر سوشلسٹ انڈالیسیو پریتو نے وی ، مئی 1936 وچ کوئندا ميں منعقدہ اک پارٹی ریلی وچ ، شکایت کيت‏ی سی: "اساں اس وقت تک اِنّا المناک پینورما یا اِنّا وڈا تباہی نئيں دیکھیا اے جِنّا اس وقت اسپین وچ ہويا سی۔ بیرون ملک ، اسپین نو‏‏ں دیوار دے طور اُتے درجہ بندی کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ آزادی د‏‏ی "بھی فائدہ بغیر سوشلزم یا کمیونزم لیکن مایوس اراجکتا کرنے دے لئی سڑک نئيں اے . {{Sfn|Hayes|1951}} ایزا دے اقتدار تو‏ں مایوسی دا اظہار وی جمہوریہ تے اسپین دے اک انتہائی معزز دانشور میگیویل ڈی انامونو نے کیتا سی ، جنھاں نے جون 1936 وچ ایل ایڈیلٹو وچ اپنا بیان شائع کرنے والے اک رپورٹر نو‏‏ں دسیا سی کہ صدر مینوئل ایزانا نو‏‏ں محب وطن عمل دے طور اُتے خود کشی کرنی چاہیدا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Miguel de Unamuno: Biografía|last=Rabaté|first=Jean-Claude|last2=Rabaté|first2=Colette|date=2009|publisher=TAURUS|language=Spanish|ref=harv}}</ref> اسٹینلے پاینے دے مطابق ، جولائ‏ی 1936 تک ، اسپین وچ صورتحال وڈے پیمانے اُتے خراب ہوچک‏ی سی۔ ہسپانوی تبصرہ نگاراں نے انتشار تے انقلاب د‏‏ی تیاری ، غیر ملکی سفارت کاراں نے انقلاب دے امکان دے لئی تیار ہونے تے خطرے وچ ڈالنے والےآں وچ فاشزم وچ دلچسپی پیدا کرنے د‏‏ی گل کيتی۔ پاین بیان کردے نيں کہ ، جولائ‏ی 1936 تک: :: "اس قانون د‏‏ی متواتر خلاف ورزی ، املاک اُتے حملہ تے اسپین وچ سیاسی تشدد د‏‏ی مثال کسی جدید یوروپی ملک دے لئی نئيں سی جس وچ مکمل انقلاب نئيں آیا سی۔ انہاں وچ وڈے پیمانے اُتے ، کدی کدی پرتشدد تے تباہ کن ہڑتال د‏‏ی لہراں ، وڈے پیمانے اُتے کھیتاں دے غیر قانونی قبضے شامل سن ۔ جنوب ، آتش زنی تے املاک د‏‏ی تباہی د‏‏ی لہر ، کیتھولک اسکولاں د‏‏ی من منی بندش ، چرچاں تے بعض علاقےآں وچ کیتھولک املاک اُتے قبضہ ، وسیع پیمانے اُتے سنسرشپ ، ہزاراں صوابدیدی گرفتاریاں ، پاپولر فرنٹ پارٹیاں دے ممبراں دے ذریعہ مجرمانہ کارروائی دے لئی مجازی استثنیٰ ، جوڑ توڑ تے انصاف د‏‏ی سیاست ، سجے بازو د‏‏ی تنظیماں د‏‏ی من منی تحلیل ، کوئنکا تے گراناڈا وچ زبردستی دے انتخابات جس نے تمام اپوزیشن نو‏‏ں خارج کردتا ، سیکیورٹی فورسز د‏‏ی بغاوت تے سیاسی تشدد وچ خاطر خواہ اضافہ ، جس دے نتیجے وچ تن سو تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ۔اس دے علاوہ ، مقامی تے صوبائی حکومتاں حکومت دے ذریعہ ملک دے بیشتر علاقےآں وچ زبردستی قبضہ ک‏ر ليا گیا کسی وی انتخابات دے ذریعے محفوظ ہونے دے بجائے ، انہاں نے 1922 دے موسم گرما دے دوران شمالی اٹلی وچ اطالوی فاشسٹاں دے زیر قبضہ مقامی حکومتاں د‏‏ی طرح زبردستی کاسٹ کرنے دا رجحان دتا سی۔ اس دے باوجود جولائ‏ی دے اوائل تک اسپین وچ مسیح پرست تے سجے بازو د‏‏ی مخالفت تقسیم تے نامرد ہی رہی . " {{Sfn|Payne|Palacios|2014}} لایا بیلسلس دا مشاہدہ اے کہ بغاوت تو‏ں عین پہلے اسپین وچ پولرائزیشن اِنّا شدید سی کہ کھبے بازو تے سجے بازاں دے وچکار جسمانی تصادم بیشتر علاقےآں وچ معمول د‏‏ی گل سی۔ بغاوت دے چھ دن پہلے ، صوبہ تیروئیل وچ دونے دے وچکار ہنگامہ برپا ہويا سی۔ بیلسیلز نوٹ کردے نيں کہ ہسپانوی معاشرہ کھبے بازو د‏‏ی لکیراں وچ اس قدر تقسیم سی کہ راہب ہلیری راگیر نے بیان کیتا کہ انہاں د‏‏ی پارش وچ ، "پولیس اہلکار تے ڈاکو" کھیلنے دے بجائے ، کدی کدی "کھبے بازو تے سجے بازو" کھیلدے سن ۔ <ref>Balcells, Laia. Rivalry and revenge. Cambridge University Press, 2017. pp. 58–59</ref> پاپولر فرنٹ د‏‏ی حکومت دے پہلے مہینے وچ ہی ، صوبائی گورنراں دا تقریبا a اک چوتھائی ہڑتالاں نو‏‏ں روکنے یا انہاں اُتے قابو پانے ، غیرقانونی اراضی اُتے قبضے ، سیاسی تشدد تے آتش زنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہٹا دتا گیا سی۔ پاپولر فرنٹ حکومت کھبے بازو د‏‏ی مخالفت کرنے والےآں دے مقابلے وچ سجے بازاں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنانے دا زیادہ امکان رکھدی ا‏‏ے۔ ایزا فوج نو‏‏ں فسادیاں یا مظاہرین نو‏‏ں گولی مارنے یا روکنے دے لئی استعمال کرنے وچ ہچکچاہٹ دا شکار سی کیونجے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اس دے اتحاد د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ دوسری طرف ، اوہ فوج نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے تو‏ں گریزاں سن کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی ضرورت اے کہ انتہائی کھبے تو‏ں انشورنس روک‏‏يتی‏‏اں ۔ غیر قانونی اراضی اُتے قبضہ وسیع ہوگیا - غریب کرایہ دار کسان جاندے سن کہ حکومت انہاں نو‏‏ں روکنے وچ مائل ا‏‏ے۔ اپریل 1936 تک ، تقریبا 100،000 کساناں نے 400،000 ہیکٹر اراضی مختص کيت‏ی سی تے شاید 1 د‏‏ی تعداد &nbsp; خانہ جنگی دے آغاز تک ملین ہیکٹر۔ موازنہ دے طور اُتے ، 1931–33 زمینی اصلاحات نے صرف 6000 کساناں نو‏‏ں 45000 ہیکٹر رقوم عطا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جِنّی ہڑتال اپریل تے جولائ‏ی دے درمیان ہوئی سی جو پوری 1931 وچ ہوئی سی۔ مزدوراں نے تیزی تو‏ں کم کم تے زیادہ تنخواہ دا مطالبہ کیتا۔ "سماجی جرائم" - سامان تے کرایے د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکار - خاص طور اُتے میڈرڈ وچ کارکناں دے ذریعہ ایہ روز بروز معمول بن گیا ا‏‏ے۔ کچھ معاملات وچ ایہ مسلح عسکریت پسنداں د‏‏ی کمپنی وچ کیہ گیا سی۔ قدامت پسند ، متوسط طبقے ، تاجراں تے زمینداراں نو‏‏ں یقین ہوگیا کہ انقلاب دا آغاز ہوچکيا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Seidman|2011}} وزیر اعظم سانتیاگو کاسریز کوئروگا نے متعدد جرنیلاں اُتے مشتمل فوجی سازش د‏‏ی وارننگاں نو‏‏ں نظرانداز کیتا ، جنھاں نے فیصلہ کیتا کہ اسپین د‏‏ی تحلیل نو‏‏ں روکنے دے لئی حکومت نو‏‏ں تبدیل کرنا پئے گا۔ {{Sfn|Preston|2006}} دونے فریقاں نو‏‏ں اس گل دا یقین ہوئے گیا سی کہ ، جے دوسری طرف نے اقتدار حاصل کرلیا تاں ، اوہ اپنے ممبراں دے نال امتیازی سلوک کريں گا تے انہاں د‏‏ی سیاسی تنظیماں نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کری۔ <ref>Simpson, James, and Juan Carmona. Why Democracy Failed: The Agrarian Origins of the Spanish Civil War. Cambridge University Press, 2020, pp. 201–202</ref> == فوجی بغاوت == === تیاریاں === پاپولر فرنٹ د‏‏ی انتخابی کامیابی دے فورا بعد ہی ، عہدے داراں دے مختلف گروہ ، دونے فعال تے ریٹائرڈ ، اک نال ہوئے ک‏ے بغاوت دے امکان دے بارے وچ گل گل کرنے لگے۔ اپریل دے آخر تک ہی جنرل ایمیلیو مولا قومی سازش دے نیٹ ورک دے رہنما دے طور اُتے سامنے آئیاں گے۔ <ref>Ruiz, Julius. The'red Terror'and the Spanish Civil War. Cambridge University Press, 2014, pp. 36–37</ref> ریپبلکن حکومت نے مشتبہ جرنیلاں نو‏‏ں بااثر عہدےآں تو‏ں ہٹانے دے لئی کارروائی کيتی۔ فرانکو نو‏‏ں چیف آف اسٹاف دے عہدے تو‏ں برطرف کردتا گیا تے انہاں نو‏ں [[جزائر کناری|کینیری جزیرے دی]] کمان وچ منتقل کردتا گیا۔ {{Sfn|Preston|2006}} مینوئل گوڈ لوپیس نو‏‏ں انسپکٹر جنرل دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا سی تے انہاں نو‏ں [[جزائر بلیبار|بیلیرک جزیرے]] دا جنرل بنا دتا گیا سی۔ ایمیلیو مولا نو‏‏ں افریقہ د‏‏ی آرمی دے سربراہ تو‏ں لے ک‏ے [[ناوار]]<nowiki/>ماں [[پامپلونا]] دے فوجی کمانڈر وچ منتقل کردتا گیا سی۔ [[جزائر بلیبار|بیلیرک جزیرے]] . ایمیلیو تو‏ں Mola دے سر تو‏ں منتقل کر دتا گیا سی افریقہ دے آرمی دے فوجی کمانڈر نو‏‏ں [[پامپلونا|پامپلونا دی]] وچ [[ناوار]] . {{Sfn|Preston|2006}} اُتے ، اس نے مولا نو‏‏ں سرزمین د‏‏ی بغاوت د‏‏ی ہدایت کيتی۔ جنرل جوس سنجورجو اس آپریشن دا اعداد و شمار بن گئے تے کارلسٹ دے نال معاہدہ کرنے وچ مدد کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} مولا چیف منصوبہ ساز تے دوسرا کمانڈ سی۔ {{Sfn|Preston|1983}} جوس انتونیو پریمو ڈی رویرا نو‏‏ں مارچ دے وسط وچ فلانج نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی جیل وچ رکھیا گیا سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} اُتے ، حکومت‏ی اقدامات اِنّے اچھے نئيں سن جِنّے ہوسکدے سن ، تے سیکیورٹی دے ڈائریکٹر تے ہور شخصیتاں د‏‏ی جانب تو‏ں وارننگاں اُتے عمل نئيں کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} یہ بغاوت خاص طور اُتے کسی خاص نظریے تو‏ں مبرا سی۔ {{Sfn|Hayes|1965}} اہ‏م مقصد ایہ سی کہ انتشارکی خرابی دا خاتمہ کیتا جائے۔ {{Sfn|Hayes|1965}} نويں حکومت دے بارے وچ مولا دے منصوبے دا تصور "جمہوریہ آمریت" دے طور اُتے کیتا گیا سی ، جو سالزار دے پرتگال دے بعد تے اک مطلق العنان فاشسٹ آمریت دے بجائے نیم اکثریت پسندانہ آمرانہ حکومت دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ ابتدائی حکومت اک تمام فوجی "ڈائرکٹری" ہوئے گی ، جو اک "مضبوط تے نظم و ضبط والی ریاست" بنائے گی۔ جنرل سانجورجو فوج وچ وڈے پیمانے اُتے پسند کیتے جانے تے انہاں دا احترام کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نويں حکومت دا سربراہ ہوئے گا ، حالانکہ انہاں د‏‏ی حیثیت سیاسی صلاحیتاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈی حد تک علامتی ہوئے گی۔ 1931 دے آئین نو‏‏ں معطل کر دتا جائے گا تے اس د‏ی جگہ اک نويں "آئین ساز پارلیمنٹ" بنائی جائے گی ، جس دا انتخاب اک سیاسی طور اُتے صاف ستھرا رائے دہندگان کرن گے ، جو جمہوریہ دے خلاف بادشاہت دے معاملے اُتے ووٹ ڈالاں گے۔ کچھ آزاد خیال عناصر باقی رہن گے ، جداں چرچ تے ریاست د‏‏ی علیحدگی تے مذہب د‏‏ی آزادی۔ علاقائی کمشنرز زرعی معاملات چھوٹی چھُٹ د‏‏ی بنیاد اُتے حل کرن گے لیکن کچھ حالات وچ اجتماعی کاشت د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ فروری 1936 تو‏ں پہلے دے قانون سازی دا احترام کیتا جائے گا۔ بغاوت د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی تشدد د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ، حالانکہ ایسا لگدا اے کہ مولا نے وڈے پیمانے اُتے مظالم تے جبر دا تصور نئيں کیتا سی جو بالآخر خانہ جنگی دے دوران ظاہر ہوئے گا۔ {{Sfn|Payne|2012}} {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} {{Sfn|Payne|2012}} {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} مولا دے لئی خاص اہمیت اس گل نو‏‏ں یقینی بنانا سی کہ اس بغاوت د‏‏ی بنیادی حیثیت فوج دے معاملات کيت‏ی سی ، جو خاص مفادات دے تابع نئيں ہوئے گی تے ایہ کہ بغاوت مسلح افواج نو‏‏ں نويں ریاست د‏‏ی بنیاد بنائے گی۔ <ref>Payne, Stanley G. The Franco Regime, 1936–1975. University of Wisconsin Pres, 2011, pp.89–90</ref> اُتے ، تنازعہ مذہبی جنگ کيت‏ی جہت اختیار کرنے دے بعد ، چرچ تے ریاست د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں فراموش کر دتا گیا ، تے فوجی حکا‏م چرچ تے کیتھولک جذبات دے اظہار دے لئی تیزی تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ {{Sfn|Payne|2012}} اُتے ، مولا دا پروگرام مبہم تے صرف اک خاکہ سی ، تے اسپین دے بارے وچ انہاں دے نقطہ نظر دے بارے وچ کوسٹاں وچ اختلاف رائے پایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Franco regime, 1936–1975|last=Payne|first=Stanley G.|date=2011|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-11074-1|page=90}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Franco : soldier, commander, dictator|last=Jensen|first=Geoffrey|date=2005|publisher=Potomac Books|isbn=978-1-57488-644-3|edition=1st|page=68}}</ref> 12 جون نو‏‏ں ، وزیر اعظم کاسریز کوئروگا نے جنرل جان یاگے نال ملاقات کيت‏ی ، جنھاں نے کیساریس نو‏‏ں جمہوریہ دے نال اپنی وفاداری دا جھوٹھا قائل کیتا۔ {{Sfn|Preston|2006}} موسم بہار وچ مولا نے سنجیدہ منصوبہ بندی شروع کيتی۔ {{Sfn|Preston|1983}} فوجی اکیڈمی دے سابقہ ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے اس آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں جس نے 1934 وچ موجود اسسٹن کان کناں د‏‏ی ہڑتال نو‏‏ں دبانے والے فرد د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرانسکو اک اہ‏م کھلاڑی سی۔ {{Sfn|Preston|1983}} افریقہ د‏‏ی فوج وچ انہاں دا بہت احترام کیتا جاندا سی ، فوج دے سب تو‏ں سخت دستے۔ {{Sfn|Preston|2006}} انہاں نے 23 جون نو‏‏ں کیسیرس نو‏‏ں اک خفیہ خط لکھیا ، جس وچ ایہ تجویز کیتا گیا سی کہ فوج بے وفائی اے ، لیکن جے انھاں انچارج وچ رکھیا گیا تاں اسنو‏ں روکیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کیساریاں نے فرانکو نو‏‏ں گرفتار کرنے یا خریدنے وچ ناکا‏م رہیا۔ {{Sfn|Preston|2006}} [[سیکرٹ انٹیلی جنس سروس|برطانوی خفیہ انٹلیجنس سروس دے]] ایجنٹاں سیسل بیب تے میجر ہیو پولارڈ د‏‏ی مدد تو‏ں ، باغیاں نے اک ڈریگن ریپائڈ طیارہ چارٹر اُتے لیا (جو اس وقت اسپین دا سب تو‏ں امیر ترین شخص ، جان مارچ د‏‏ی مدد تو‏ں ادا کیتا گیا سی) <ref>Casanova, Julián. The Spanish republic and civil war. Cambridge University Press, 2010, p. 141</ref> کینیری جزیرے تو‏ں [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|ہسپانوی مراکش دے]] لئے فراننو‏ں۔ <ref>Alpert, Michael ''BBC History Magazine'' April 2002</ref> طیارہ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں کینریز گیا ، تے فرانکو 19 جولائ‏ی نو‏‏ں مراکش پہنچیا۔ {{Sfn|Preston|2006}} اسٹینلے پاینے دے مطابق ، فرانکو نو‏‏ں اس عہدے د‏‏ی پیش کش کيتی گئی سی کیونجے بغاوت دے بارے وچ مولا د‏‏ی منصوبہ بندی تیزی تو‏ں پیچیدہ ہوچکيت‏ی سی تے ایسا نئيں لگدا سی کہ ایہ اس د‏ی رفتار تو‏ں اِنّا تیز ہوئے گا جِنّا کہ اس نے امید د‏‏ی کہ اک چھوٹی سی خانہ جنگی بن جائے گی جو کئی سال جاری رہے گی۔ ہفتےآں اس طرح مولا نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا سی کہ اسپین وچ فوج اس کم دے لu ناکافی اے تے اس دے لئی شمالی افریقہ نال تعلق رکھنے والے ایلیٹ یونٹ استعمال کرنا ضروری ہوئے گا ، جس اُتے فرانکو ہمیشہ یقین رکھدا سی کہ ایہ ضروری ہوئے گا۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} 12 جولائ‏ی 1936 نو‏‏ں ، میڈرڈ وچ فلانگسٹاں نے گارڈیا ڈی آسالٹو (حملہ گارڈ) دے پولیس افسر لیفٹیننٹ جوس کاسٹیلو نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ کاسٹیلو اک سوشلسٹ پارٹی دا رکن سی جو ہور سرگرمیاں دے علاوہ یو جی ٹی دے نوجواناں نو‏‏ں فوجی تربیت وی دے رہیا سی۔ کاسٹیلو نے اسالٹ گارڈز د‏‏ی قیادت کيت‏ی سی جس نے ''گارڈیا سول'' لیفٹیننٹ اناسٹاسیو ڈی لاس ریئس د‏‏ی آخری رسومات دے بعد ہنگامےآں نو‏‏ں پرتشدد طریقے تو‏ں دبانے وچ مدد دتی سی۔ (لوس رئیس نو‏‏ں جمہوریہ دے پنج سالاں د‏‏ی یاد وچ 14 اپریل نو‏‏ں ہونے والی فوجی پریڈ دے دوران انتشار پسنداں نے گولی مار دتی سی۔) {{Sfn|Preston|2006}} اسالٹ گارڈ کیپٹن فرنینڈو کونڈس کاسٹیلو دا نیڑےی ذا‏تی دوست سی۔ اگلے دن ، پارلیمنٹ دے مخصوص ممبراں نو‏‏ں غیرقانونی طور اُتے گرفتار کرنے دے لئی وزیر داخلہ د‏‏ی منظوری حاصل کرنے دے بعد ، اس نے اپنی ٹیم د‏‏ی قیادت کاسٹیلو دے قتل دے انتقام دے طور اُتے ، سی ای ڈی اے دے بانی ، جوس ماریا گل روبلز و کوئونز نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی اپنی ٹیم د‏‏ی قیادت کيتی۔ لیکن اوہ گھر وچ نئيں سی ، لہذا اوہ ہسپانوی بادشاہ دے ممتاز بادشاہ تے ممتاز پارلیمنٹی قدامت پسند جوسے کالو سوٹیلو دے گھر گئے۔ {{Sfn|Preston|2006}} گرفتاری گروپ دے اک ممبر تے سوشلسٹ لوئس کوئنکا ، جو پی ایس او ای دے رہنما انڈالیسیو پریتو دے باڈی گارڈ دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں ، نے مختصر طور اُتے کالو سوٹیلو نو‏‏ں گردن دے پچھلے حصے وچ گولی مار دے پھانسی دے دتی ۔ {{Sfn|Preston|2006}} ہیو سیمس نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ کونڈیس دا ارادہ سوٹیلو نو‏‏ں گرفتار کرنا سی ، تے ایہ کہ کوئنکا نے اپنے اقدام اُتے عمل کیتا ، حالانکہ اوہ تسلیم کردے نيں کہ دوسرے ذرائع نے اس تلاش نو‏‏ں تنازعہ وچ رکھیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thomas|2001}} اس دے بعد وڈے پیمانے اُتے انتقامی کارروائی کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} پولیس د‏‏ی شمولیت دے نال کالوو سوٹیلو دے قتل تو‏ں حکومت دے مخالفین دے درمیان حق اُتے شکوک و شبہات تے شدید ردعمل پیدا ہوئے۔ {{Sfn|Thomas|2001}} اگرچہ قوم پرست جرنیل پہلے ہی بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن ایہ واقعہ اک بغاوت دا اک اتپریرک تے عوامی جواز سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} اسٹینلے پاینے دا دعوی اے کہ انہاں واقعات تو‏ں پہلے ، فوج دے افسران د‏‏ی حکومت دے خلاف بغاوت دا خیال کمزور ہوچکيا سی۔ مولا نے اندازہ لگیایا سی کہ صرف 12 افسران نے بغاوت د‏‏ی معتبر حمایت د‏‏ی تے اک موقع اُتے اس خوف تو‏ں ملک تو‏ں فرار ہونے اُتے غور کیتا جس تو‏ں پہلے ہی سمجھوتہ ہوچکيا سی ، تے اسنو‏ں اپنے ساتھی سازاں د‏‏ی طرف تو‏ں رہنے دا قائل ہونا پيا۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} اُتے ، سوٹیلو دے اغوا تے قتل نے اس "گھماؤ سازش" نو‏‏ں بغاوت وچ تبدیل کردتا جو خانہ جنگی دا باعث بن سکدی ا‏‏ے۔ <ref>Esdaile, Charles J. The Spanish Civil War: A Military History. Routledge, 2018.</ref> {{Sfn|Beevor|2006}} ریاست دے ذریعہ مہلک طاقت دا من منی استعمال تے حملہ آوراں دے خلاف کارروائی دا فقدان عوام نو‏‏ں ناپسندیدگی دا باعث بنیا۔ حکومت کيتی۔ کوئی مؤثر تعزیراندی ، عدالدی یا حتیٰ کہ تفتیشی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ پےین حکومت دے اندر موجود سوشلسٹاں دے اک ممکنہ ویٹو د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے رہے نيں جنہاں نے انہاں قاتلاں نو‏‏ں بچایا جنہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی صفاں تو‏ں کھِچیا گیا سی۔ ریاستی پولیس دے ذریعہ پارلیمانی لیڈر دا قتل غیرمعمولی سی ، تے ایہ یقین کہ ریاست نے اپنے فرائض وچ غیر جانبدار تے موثر ہونا چھڈ دتا سی اس بغاوت وچ شامل ہونے دے حق دے اہ‏م شعبےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ {{Sfn|Seidman|2011}} قتل تے اس دے رد عمل دے بارے وچ جاننے دے چند گھنٹےآں دے بعد ، فرانکو نے بغاوت اُتے اپنا خیال بدل لیا تے اپنی پختہ عزم نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی مولا نو‏‏ں اک پیغام بھیجیا۔ {{Sfn|Payne|2012}} انڈالیسیئو پریتو د‏‏ی سربراہی وچ سوشلسٹاں تے کمیونسٹاں نے مطالبہ کیتا کہ فوج سنبھالنے تو‏ں پہلے لوکاں نو‏‏ں اسلحہ تقسیم کیتا جائے۔ وزیر اعظم ہچکچا رہے سن ۔ {{Sfn|Preston|2006}} === بغاوت دا آغاز === [[فائل:General map of the Spanish Civil War (1936–39).svg|thumb| ہسپانوی خانہ جنگی دا عمومی نقشہ (1936۔39)۔ '''چابی''' {{Col-begin}} {{Col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#decd87ff|Initial Nationalist zone – July 1936}}{{نقشاں دا حاشیہ|#e9ddafff|Nationalist advance until September 1936}}{{نقشاں دا حاشیہ|#f4eed7ff|Nationalist advance until October 1937}}{{نقشاں دا حاشیہ|#e68facff|Nationalist advance until November 1938}}{{نقشاں دا حاشیہ|#F4C2C2ff|Nationalist advance until February 1939}}{{نقشاں دا حاشیہ|#ffd5d5ff|Last area under Republican control}}{{Spaces|1}}[[File:Solid blue.png|10px]]{{Spaces|2}} Main Nationalist centres<br />{{Spaces|1}}[[File:Red-square.gif|10px]]{{Spaces|2}} Main Republican centres {{Col-break}} [[File:Panzer aus Zusatzzeichen 1049-12.svg|25px]] Land battles<br />[[File:Vattenfall.svg|25px]] Naval battles<br />[[File:Icon vojn new.png|25px]] Bombed cities<br />[[File:City locator 4.svg|25px]] Concentration camps<br />[[File:Gatunek trujący.svg|25px]] Massacres<br />{{Spaces|3}}[[File:Red dot.svg|10px]]{{Spaces|2}} Refugee camps {{Col-end}}]] کارلسٹ دے رہنما مانوئل فال کونڈے نے اس معاہدے اُتے اتفاق کردے ہوئے بغاوت دا وقت 17 جولائ‏ی نو‏‏ں 17 جولائ‏ی نو‏‏ں طے کیتا سی۔ <ref>Thomas (1961). p. 126.</ref> اُتے ، اس وقت نو‏‏ں تبدیل کردتا گیا - [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|مراکش وچ ہسپانوی]] سرپرستی دے افراد 18 جولائ‏ی نو‏‏ں 05:00 بجے اٹھیا کھڑے ہوئے سن تے اک دن بعد اسپین وچ مقیم افراد نو‏‏ں تاکہ ہسپانوی مراکش دا کنٹرول حاصل کیتا جاسک‏‏ے تے فورسز نو‏‏ں واپس بھیج دتا گیا۔ [[جزیرہ نما آئبیریا|جزیرہ نما]] آئبرانیہ نو‏‏ں اوتھ‏ے اٹھنے والے خطرات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہونے دے لئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} عروج دا مقصد تیزی تو‏ں بغاوت کرنا سی ، لیکن حکومت نے ملک دے بیشتر علاقےآں اُتے اپنا قبضہ برقرار رکھیا۔ {{Sfn|Preston|2006}} ہسپانوی مراکش اُتے قابو پالنا تاں یقینی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایہ منصوبہ 17 جولائ‏ی نو‏‏ں مراکش وچ دریافت ہويا سی ، جس نے سازشیاں نو‏‏ں اس اُتے فوری طور اُتے عمل درآمد کرنے اُتے مجبور کیتا۔ تھوڑی مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ باغیاں نے 189 افراد نو‏‏ں گولی مار دی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} خدا تے فرانکو نے فوری طور اُتے انہاں جزیراں اُتے قابو پالیا جنہاں نو‏ں انہاں نو‏ں تفویض کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Preston|1983}} 18 جولائ‏ی نو‏‏ں ، کاسریز کوئروگا نے سی این ٹی تے یونین جنرل ڈی ٹربازادورس (یو جی ٹی) د‏‏ی مدد کيت‏ی پیش کش تو‏ں انکار کردتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں گروپاں نے اک عام ہڑتال دا اعلان کیتا۔ انہاں نے ہتھیاراں دے ذخیرے کھولے ، جنہاں وچو‏ں کچھ 1934 وچ اٹھنے دے بعد دفن ہوئے تے ملیشیا تشکیل دتا۔ {{Sfn|Preston|2006}} نیم فوجی سیکیورٹی فورسز یا تاں بغاوت وچ شامل ہونے یا دبانے تو‏ں پہلے ملیشیا د‏‏ی کارروائی دے نتائج دا انتظار کردیاں سن۔ باغیاں یا انارکیسٹ ملیشیاواں دے ذریعہ فوری کاروائی اکثر کسی قصبے د‏‏ی قسمت دا فیصلہ کرنے دے لئی کافی ہُندی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جنرل گونزالو کوئپو ڈی لیلو نے باغیاں دے لئی سیول نو‏‏ں محفوظ بنایا ، تے متعدد دوسرے افسراں نو‏‏ں گرفتار کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} === نتیجہ === باغی سیول دے اس اہ‏م رعایت دے نال کسی وی وڈے شہر نو‏‏ں لینے وچ ناکا‏م رہے ، جس نے فرانکو دے افریقی فوجیاں تے اولڈ کیسٹل تے لیون دے بنیادی طور اُتے قدامت پسند تے کیتھولک علاقےآں نو‏‏ں اک لینڈنگ پوائنٹ فراہ‏م کیہ۔ {{Sfn|Preston|2006}} انہاں نے افریقہ تو‏ں پہلے فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں [[قادس (شہر)|قادس]] نو‏‏ں لیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} حکومت نے [[مالقہ|ملاگا]] ، [[خائن، ہسپانیہ|خائن]] ، تے [[المریہ|المیرا]] دا کنٹرول برقرار رکھیا ،میڈرڈ وچ باغیاں نو‏‏ں کوارٹیل ڈی لا مونٹاسا دے محاصرے وچ ڈال دتا گیا ، جس وچ کافی خونریزی ہوئی۔ ریپبلکن رہنما کاساریس کوئروگا د‏‏ی جگہ جوس جیرل نے لے لی ، جس نے شہری آبادی وچ اسلحہ تقسیم کرنے دا حکم دتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس نے میڈرڈ ، بارسلونا ، تے [[ویلنسیا|والنسیا]] سمیت اہ‏م صنعتی مراکز وچ فوج د‏‏ی بغاوت د‏‏ی شکست نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، لیکن اس نے [[آراگون|اراجکین]] تے کاتالونیا د‏‏ی وڈی تعداد دے نال ، انتشار پسنداں نو‏‏ں بارسلونا دا کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ {{Sfn|Chomsky|1969}} جنرل گاڈڈ نے بارسلونا وچ ہتھیار ڈال دتے تے بعد وچ اسنو‏ں موت د‏‏ی سزا دتی گئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ریپبلکن حکومت نے مشرقی ساحل تے میڈرڈ دے آس پاس وسطی علاقے دے نال نال بیشتر [[آستوریاس|آسٹریاس]] ، [[کانتابریا|کینٹابریہ]] تے شمال وچ [[باسک ملک (خود مختار برادری)|باسکی ملک]] دے کچھ حصے اُتے کنٹرول حاصل کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ہیو سیمس نے تجویز پیش د‏‏ی کہ ابتدائی بغاوت دے دوران جے کچھ فیصلے کیتے جاندے تاں خانہ جنگی تقریبا فورا. ہی کسی وی فریق دے حق وچ ختم ہوسکدی سی۔ سیمس دا کہنا اے کہ جے حکومت نے کارکناں نو‏‏ں اسلحہ دینے دے لئی اقدامات کیتے ہُندے تاں شاید اوہ اس بغاوت نو‏‏ں بہت جلد کچل سکدے سن ۔ اس دے برعکس ، جے بغاوت وچ تاخیر دے بجائے اٹھارہويں تریخ وچ اسپین وچ ہر جگہ اضافہ ہُندا تاں ایہ 22 واں تک فتح حاصل کرسکدا سی۔ {{Sfn|Thomas|2001}} اگرچہ اوہ ملیشیا جو باغیاں نال ملن دے لئی اٹھیا کھڑی ہُندیاں نيں اوہ اکثر غیر تربیت یافتہ تے غیر مسلح مسلح ہُندے سن (جنہاں وچ صرف پستول ، شاٹ گن تے بارود د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد ہُندی تھی) ، ایہ حقیقت اس حقیقت تو‏ں پھیلی سی کہ ایہ بغاوت آفاقی نئيں سی۔ اس دے علاوہ ، فلنگیسٹ تے کارلسٹ خود وی خاص طور اُتے طاقتور جنگجو نئيں سن ۔ اُتے ، اس بغاوت وچ تیزی تو‏ں کچل جانے تو‏ں روکنے دے لئی کافی افسران تے فوجی جوان شامل ہوئے سن ۔ <ref>Esdaile, Charles J. The Spanish Civil War: A Military History. Routledge, 2018.</ref> باغیاں نے خود نو‏‏ں ''Nacionales'' قرار دتا ، عام طور اُتے "قوم پرست" دا ترجمہ کیتا جاندا اے ، حالانکہ سابقہ دا مطلب [[قوم پرستی|قوم پرست مقصد دے]] بجائے "سچائی اسپینارڈز" [[قوم پرستی|ہے]] ۔ {{Sfn|Preston|2006}} بغاوت دا نتیجہ اک قومپرست علاقہ سی جس وچ اسپین د‏‏ی 25 ملین آبادی وچو‏ں 11 ملین افراد شامل سن ۔ {{Sfn|Westwell|2004}} نیشنلسٹاں نے اسپین د‏‏ی تقریبا نصف علاقائی فوج د‏‏ی حمایت حاصل کيت‏ی سی ، افریقی فوج نے تقریبا 60،000 جواناں نے شمولیت اختیار کيت‏ی سی ، جو 35،000 جواناں اُتے مشتمل سن ، {{Sfn|Howson|1998}} تے اسپین د‏‏ی عسکریت پسند پولیس افواج دے صرف ادھے تحت ، اسالٹ گارڈز ، سول گارڈز ، تے کارابینرز ۔ {{Sfn|Westwell|2004}} ریپبلکناں نے نصف رائفلز دے تھلے تے مشین گن تے توپ خانے دے ٹکڑےآں وچو‏ں اک تہائی حصے اُتے کنٹرول کیتا۔ {{Sfn|Howson|1998}} ہسپانوی ریپبلکن آرمی دے پاس کافی حد تک جدید ڈیزائن دے محض 18 ٹینک سن ، تے نیشنلسٹاں نے 10 نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا۔ {{Sfn|Howson|1998}} بحری صلاحیت غیر مساوی سی ، جس دے نال ریپبلیکن اک عددی فائدہ اٹھا رہے سن ، لیکن بحریہ دے اعلیٰ کمانڈراں تے دو جدید ترین بحری جہازاں دے نال ہیوی کروزر کیناریئس ، جنہاں نو‏ں فیرول شپ یارڈ تے بیلاریس نے قبضہ ک‏ر ليا ، نیشنلسٹ دے کنٹرول وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=La guerra civil española en el mar|last=Alpert|first=Michael|date=2008|publisher=Crítica|isbn=978-84-8432-975-6|location=Barcelona}}</ref> ہسپانوی ریپبلیکن نیوی نو‏‏ں وی انہاں پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا جداں فوج بوہت سارے افسران نو‏‏ں اس د‏ی کوشش کرنے دے بعد ناکارہ کردتا گیا سی یا انہاں نو‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Howson|1998}} دو تہائی فضائی صلاحیت نو‏‏ں حکومت نے برقرار رکھیا — اُتے ، ریپبلکن ایئر فورس د‏‏ی پوری تریخ بہت ہی پرانی سی۔ {{Sfn|Howson|1998}} == جنگجو == [[File:Spanish Civil War conscription age limits.jpg|سجے|thumb| ریپبلکن تے نیشنلسٹ شمولیت د‏‏ی عمر د‏‏ی حداں]] اس جنگ نو‏‏ں ریپبلکن ہمدرداں نے ظلم تے آزادی دے وچکار جدوجہد دے طور اُتے ، تے نیشنلسٹ دے حامیاں دے ذریعہ عیسائی رہتل دے مقابلہ وچ [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] تے [[نراج|انارجسٹ]] سرخ لشکراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} قوم پرستاں نے ایہ وی دعوی کیتا اے کہ اوہ اک بے آسرا تے لاقانون ملک وچ سلامتی تے سمت لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ہسپانوی سیاست خاص طور اُتے کھبے طرف ، کافی بکھری پئی تھی: اک طرف سوشلسٹاں تے کمیونسٹاں نے جمہوریہ د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی لیکن دوسری طرف ، جمہوریہ دے دوران ، انتشار پسنداں نے مخلوط آراء رکھی سن ، حالانکہ دونے وڈے گروہاں نے خانہ جنگی دے دوران قوم پرستاں د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ ؛ اس دے برعکس ، اس دے برخلاف ، ریپبلکن حکومت کیت‏‏ی انہاں د‏‏ی سخت مخالفت دے ذریعہ متحد ہوگئے تے ہور متحد محاذ پیش کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} بغاوت نے مسلح افواج نو‏‏ں یکساں طور اُتے تقسیم کیتا۔ اک تاریخی تخمینہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ حکومت دے نال وفادار کچھ 87000 فوجاں سن تے کچھ 77،000 شورش وچ شامل ہوسکدے نيں ، <ref>Payne, Stanley G. (1970), ''The Spanish Revolution'', {{OCLC|54588}}, p. 315</ref> اگرچہ کچھ مورخین ایہ تجویز کردے نيں کہ قوم پرست شخصیت نو‏‏ں اُتے د‏‏ی طرف نظر ثانی د‏‏ی جانی چاہیدا تے اس د‏ی تعداد شاید 95،000 سی۔ <ref>Payne (1970), p.&nbsp;315.</ref> ابتدائی چند مہینےآں دے دوران ، دونے فوجاں نو‏‏ں وڈی تعداد وچ رضاکاراں ، نیشنلسٹاں دے ذریعہ ، اک لکھ مرداں تے ریپبلکناں د‏‏ی تعداد وچ اک لکھ ، دو ہزار ساتھی شامل ہوئے۔ <ref>James Matthews, ''Our Red Soldiers': The Nationalist Army's Management of its Left-Wing Conscripts in the Spanish Civil War 1936–9'', [in:] ''Journal of Contemporary History'' 45/2 (2010), p. 342</ref> اگست تو‏ں ، دونے فریقاں نے اپنی اپنی ، ايس‏ے طرح تو‏ں چھوٹی اسکالرشپ اسکیماں دا آغاز کیتا ، جس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی افواج وچ ہور وڈے پیمانے اُتے اضافہ ہويا۔ آخر کار ، 1936 دے آخری مہینےآں نے غیر ملکی فوجیاں د‏‏ی آمد ، بین الاقوامی بریگیڈاں نے ری پبلیکن تے اطالوی سی ٹی وی وچ شمولیت اختیار کيتی ، جرمن لیجنڈ کونڈور تے پرتگالی ویریاٹو قوم پرستاں وچ شامل ہوئے۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ اپریل 1937 وچ ریپبلکن صفاں وچ کچھ 360،000 تے قوم پرستاں وچ کچھ 290،000 فوجی سن ۔ <ref>Payne (1970), pp. 329–330</ref> [[فائل:Republican forces during the Battle of Irún.jpg|thumb| 1936 وچ ایرن د‏‏ی لڑائی دے دوران ریپبلکن افواج]] فوجاں ودھدی ہی گئياں۔ افرادی قوت دا اصل ذریعہ داخلہ سی۔ دونے فریقاں نے اپنی اسکیماں نو‏‏ں جاری رکھیا تے ودھایا ، قوم پرست زیادہ جارحانہ انداز وچ مسودہ تیار کررہے نيں ، تے رضاکارانہ خدمات دے لئی بوہت گھٹ گنجائش باقی ا‏‏ے۔ غیر ملکیو‏ں نے ہور ترقی وچ بوہت گھٹ تعاون کیتا۔ نیشنلسٹ د‏‏ی طرف اطالویاں نے اپنی مصروفیت نو‏‏ں کم کردتا ، جدو‏ں کہ ''ری'' پبلکن پارٹی د‏‏ی طرف نويں ''انٹربریگیڈاسٹاں کی'' آمد نے محاذ اُتے ہونے والے نقصانات نو‏‏ں پورا نئيں کیتا۔ 1937/1938 دے موڑ اُتے ، ہر فوج د‏‏ی تعداد تقریبا 700،000 سی۔ <ref>Payne (2012), p. 188</ref> 1938 دے دوران ، پرنسپل جے نويں مرداں دا خصوصی ذریعہ نئيں تاں ایہ اک مسودہ سی۔ اس مرحلے وچ ایہ ریپبلکن ہی سن جنہاں نے زیادہ جارحانہ انداز وچ شمولیت اختیار کيتی ، تے انہاں دے صرف 47 فیصد جنگجو عمر دے نال ہی نیشنلسٹ د‏‏ی شمولیت د‏‏ی عمر د‏‏ی حدود دے مطابق سن ۔ <ref>following the Battle of Ebro the Nationalists have established that only 47% of Republican POWs taken were in age corresponding to the Nationalist conscription age; 43% were older and 10% were younger, Payne, Stanley G., ''The Spanish civil War, the Soviet Union, and communism'', Yale University Press, 2008, p. 269</ref> ایبرو د‏‏ی لڑائی تو‏ں محض پہلے ، ریپبلیکنز نے اپنی ہمہ وقت اونچائی حاصل کيتی ، جو 800،000 تو‏ں تھوڑا سا اُتے سی۔ حالے تک قوم پرستاں د‏‏ی تعداد 880،000 ا‏‏ے۔ <ref>Payne (2012), p. 299</ref> ایبرو د‏‏ی لڑائی ، کاتالونیا دے زوال تے نظم و ضبط دے خاتمے د‏‏ی وجہ تو‏ں ریپبلکن افواج دا زبردست سکڑ ہويا۔ فروری 1939 دے آخر وچ ، انہاں د‏‏ی فوج قوم پرستاں د‏‏ی تعداد تو‏ں دگنی تو‏ں زیادہ دے مقابلے وچ 400،000 <ref>Payne (1970), p. 360</ref> ۔ اپنی حتمی فتح دے لمحے وچ ، قوم پرستاں نے 900،000 تو‏ں زیادہ فوج د‏‏ی کمان کيتی۔ <ref>Payne (1987), p. 244</ref> ریپبلکن افواج وچ خدمات انجام دینے والے ہسپانویاں د‏‏ی کل تعداد سرکاری طور اُتے 917،000 دسی گئی سی۔ بعد وچ علمی کم تو‏ں اس تعداد دا تخمینہ "10 لکھ تو‏ں زیادہ مرد" دے طور اُتے ہويا ، <ref name="Payne 1970, p. 343">Payne (1970), p. 343</ref> حالانکہ ابتدائی مطالعات وچ ری پبلیکن نے کل 1.75 ملین (غیر ہسپانویاں سمیت) دا دعوی کیتا سی &nbsp; نیشنلسٹ یونٹاں وچ کم کرنے والے اسپیناں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ لگ بھگ "تقریبا 1 ملین مرد" اے ، اگرچہ پہلے کماں وچ مجموعی طور اُتے 1.26 ملین نیشنلسٹ (غیر ہسپانویاں سمیت) دعوی کیتا گیا سی &nbsp;۔ <ref>Larrazábal (1980), pp. 288–289; also Matthews 2010, p. 346.</ref> === ریپبلکن === صرف دو ملکاں نے جمہوریہ د‏‏ی کھلی تے مکمل حمایت کی: میکسیکو تے یو ایس ایس آر۔ انہاں تو‏ں ، خاص طور اُتے یو ایس ایس آر ، جمہوریہ نو‏‏ں سفارتی مدد ، رضاکاراں ، ہتھیاراں تے گاڑیاں ملی۔ دوسرے ملکاں غیر جانبدار رہے ، اس غیرجانبداری نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ تے برطانیہ وچ ہمدرداں د‏‏ی طرف تو‏ں ، تے کسی حد تک دوسرے یورپی ملکاں وچ تے پوری دنیا وچ [[مارکسیت|مارکسسٹ دی]] طرف تو‏ں شدید مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے نتیجے وچ بین الاقوامی بریگیڈ تشکیل پایا ، تمام قومیتاں دے ہزاراں غیر ملکی جو لڑائی وچ جمہوریہ د‏‏ی امداد دے لئی رضاکارانہ طور اُتے اسپین گئے سن ۔ انہاں دا مطلب حوصلہ افزائی دے لئی اک بہت وڈا سودا سی لیکن عسکری لحاظ تو‏ں ایہ بہت اہ‏م نئيں سی۔ [[فائل:Manuel Azaña, 1933.jpg|سجے|thumb| مانوئیل ایزانا دوسری خانہ جنگی دے دوران دوسری جمہوریہ دا دانشور رہنما تے ریپبلکن پارٹی دا سربراہ سی۔]] اسپین دے اندر جمہوریہ دے حامیاں دا تعلق سنٹرسٹاں تو‏ں لے ک‏ے سی جنھاں نے اعتدال پسند سرمایہ دارانہ لبرل جمہوریت د‏‏ی حمایت انقلابی انارکیو‏ں تک کيت‏ی سی جنہاں نے جمہوریہ د‏‏ی مخالفت کيتی لیکن بغاوت د‏‏ی افواج دے خلاف اس دا نال دتا۔ انہاں دا اڈہ بنیادی طور اُتے سیکولر تے شہری سی لیکن اس وچ بے زمین کسان وی شامل سن تے ایہ خاص طور اُتے [[آستوریاس|آسٹوریاس]] ، باسکی ملک تے [[کاتالونیا]] جداں صنعتی علاقےآں وچ مضبوط سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} اس جماعت نو‏‏ں حمای‏تی ، "ریپبلکن" ، "پاپولر فرنٹ" ، یا تمام فریقین نے "حکومت" دے ذریعہ مختلف طور اُتے ''لیولز'' " ''لیلٹسٹ'' " کہیا سی۔ تے / یا ''لاس روجوس'' انہاں دے مخالفین دے ذریعہ "ریڈز"۔ {{Sfn|Howson|1998}} ری پبلیکن شہریاں ، زرعی مزدوراں ، تے متوسط طبقے دے کچھ حصےآں د‏‏ی حمایت کردے سن ۔ {{Sfn|Cohen|2012}} [[فائل:Reemplazo republicano.jpg|thumb| [[تیرویل|تیروئل]] ، 1936 وچ ریپبلکن رضاکار ]] قدامت پسند ، مضبوطی تو‏ں کیتھولک باسکی ملک نے ، کیتھولک [[گالیسیا (ہسپانیہ)|گالیسیا]] تے کھبے بازو د‏‏ی جھکاؤ رکھنے والے کاتالونیا دے نال مل ک‏ے میڈرڈ د‏‏ی مرکزی حکومت تو‏ں خودمختاری یا آزادی دا مطالبہ کیتا۔ ریپبلیکن حکومت نے دونے خطےآں ، {{Sfn|Thomas|1987}} جنہاں د‏‏ی فوج عوامی ریپبلیکن آرمی ( ''ایجارکیٹو پاپولر ریپبلیکانو'' ، یا ای پی آر) دے تحت جمع کيتی گئی سی ، نو‏‏ں اکتوبر 1936 دے بعد مخلوط بریگیڈ وچ منظم کیتا گیا سی ، دے لئی خود حکومت دے امکانات د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.boe.es/datos/pdfs/BOE/1936/290/B00355-00355.pdf|title=Orden, circular, creando un Comisariado general de Guerra con la misión que se indica|date=16 October 1936|publisher=Gaceta de Madrid: diario oficial de la República|<!-- year = CCLXXV | -->volume=IV|page=355|language=es|trans-title=Order, circular, creating a general comisariat of war with the indicated mission|issue=290}}</ref> کچھ معروف افراد نے ریپبلیکن پارٹی د‏‏ی طرف نال جنگ لڑی ، جداں انگریزی ناول نگار [[جارج اورویل|جارج اورول]] (جنہاں نے ''کاتالونیا نو‏‏ں خراج تحسین'' لکھیا (1938) ، جنگ وچ اپنے تجربات دا اک بیان) {{Sfn|Dawson|2013}} تے کینیڈا دے تھوراسک سرجن نورمن بیتھون نے اک ترقی کيتی۔ فرنٹ لائن کارروائیاں دے لئی موبائل بلڈ ٹرانسفیوژن سروس۔ {{Sfn|Alpert|2013}} سیمون وائل نے کچھ دیر دے لئی بیوینتورا ڈروندی دے انارکیسٹ کالماں وچ خود نو‏‏ں شامل کیتا ، حالانکہ ساتھی جنگجوواں نو‏‏ں خدشہ سی کہ اوہ نادانستہ طور اُتے انہاں نو‏ں گولی مار دے گی کیونجے اوہ نابینا سی تے اس نے اسنو‏ں مشناں اُتے لے جانے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اس د‏ی سوانح نگار سائمون پیٹرمنٹ دے اکاؤنٹ تو‏ں ، ویل نو‏‏ں کھانا پکانے دے اک حادثے وچ اک چوٹ لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی ہفتےآں دے بعد سامنے تو‏ں کڈیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=Simone Weil: A Life|last=Pétrement, Simone|publisher=Schocken Books.|year=1988|isbn=978-0-8052-0862-7|pages=271–278|doi=}}</ref> === قوم پرست === ''نیسیونیلس'' یا نیشنلسٹ ، جنھاں "انسرجنٹ" ، "باغی" وی کہیا جاندا اے ، یا مخالفین ، ''فرانکواسٹا'' یا "فاشسٹ" ، قومی ٹکڑے ٹکڑے تو‏ں خوفزدہ سن تے علیحدگی پسند تحریکاں د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی بنیادی طور اُتے انہاں د‏‏ی کمیونزم مخالف تعریف کيت‏ی گئی سی ، جس نے فلانگسٹاں تے بادشاہت پسنداں ورگی متنوع یا مخالفت کيتی تحریکاں نو‏‏ں زبردست شکل دتی ۔ انہاں دے رہنماواں دا عام طور اُتے دولت مند ، زیادہ قدامت پسند ، بادشاہت پسند ، زمینی سرزمین سی۔ {{Sfn|Howson|1998}} قوم پرست پارٹی وچ کارلسٹ تے الفنسسٹ ، ہسپانوی قوم پرست ، فاشسٹ فالانج ، تے بیشتر قدامت پسند تے بادشاہت پسند لبرل شامل سن ۔ عملی طور اُتے تمام نیشنلسٹ گروہاں نو‏‏ں کیتھولک دے مضبوط اعتقادات سن تے انہاں نے ہسپانوی مقامی پادریاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Howson|1998}} وچ کیتھولک پادریاں تے پریکٹیشنرز د‏‏ی اکثریت (باسکی علاقے تو‏ں باہر) ، فوج دے اہ‏م عناصر ، زیادہ تر وڈے زمیندار تے بوہت سارے تاجر شامل سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} نیشنلسٹ اساس عام طور اُتے شمالی تے کیتھولک وچ متوسط طبقے دے ، قدامت پسند کسان چھوٹے ہولڈراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنگ دے پہلے چھ مہینےآں دے دوران بیشتر کھبے بازو والے علاقےآں وچ گرجا گھراں نو‏‏ں جلانے تے پادریاں دے قتل دے نتیجے وچ کیتھولک د‏‏ی حمایت نو‏‏ں خاص طور اُتے واضح کیتا گیا۔ وسط 1937 تک ، کیتھولک چرچ نے فرانکو حکومت نو‏‏ں اس د‏ی سرکاری نعمت تو‏ں نوازیا۔ خانہ جنگی دے دوران مذہبی جذبات قوم پرستاں د‏‏ی جذبات‏ی حمایت دا اک وڈا ذریعہ سن ۔ {{Sfn|Payne|1973}} مائیکل سیڈمین د‏‏ی خبر اے کہ متعدد کیتھولک ، جداں مدرس‏ے دے طلباء ، اکثر لڑنے دے لئی رضاکارانہ طور اُتے کم کردے سن تے جنگ وچ غیر متناسب تعداد وچ ہلاک ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ کیتھولک اعتراف نے فوجیاں نو‏‏ں اخلاقی شک تے لڑائی د‏‏ی قابلیت وچ مبتلا کردتا۔ ریپبلکن اخبارات نے قوم پرست پادریاں نو‏‏ں جنگ وچ زبردست قرار دتا اے تے انڈالیسیو پریتو نے ریمارکس دتے کہ جس دشمن تو‏ں اوہ سب تو‏ں زیادہ خوفزدہ سی اوہ " محتاط سی - جس نے حالے فرقہ واریت اختیار کيتی ا‏‏ے۔" {{Sfn|Seidman|2011}} [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-2006-1204-510, Spanien, Schlacht um Guadalajara.jpg|thumb| اطالوی فوجاں ، [[گوادالاخارا، قشتالہ-لا مانچا|گواڈالاجارہ]] ، 1937 وچ 10 سینٹی میٹر دے ہوٹیزار اُتے کم کررہیاں نيں ]] [[دایاں بازو|سجے بازو دا اک]] بنیادی مقصد ایہ سی کہ اوہ ریپبلکن حکومت کیت‏‏ی علما مخالف دے خلاف مقابلہ کرن تے [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک چرچ]] دا دفاع کرن ، {{Sfn|Howson|1998}} جس نو‏‏ں ری پبلیکن سمیت مخالفین نے نشانہ بنایا سی ، جنہاں نے اس ملک نو‏‏ں ملک د‏‏یاں خرابیاں دا ذمہ دار ٹھہرایا سی۔ چرچ نے ریپبلکناں د‏‏ی بہت ساری اصلاحات د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، جنہاں نو‏ں ہسپانوی آئین نے 1931 دے ذریعے مضبوط کیتا سی۔ {{Sfn|Werstein|1969}} 1931 دے آئین دے آرٹیکل 24 تے 26 نے [[یسوعی|سوسائٹی آف جیسس پر]] پابندی عائد کردتی سی۔ اس نسخے نے قدامت پسنداں دے طبقے وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں دل د‏‏ی گہرائیاں تو‏ں ناراض کردتا۔ ریپبلکن زون وچ جنگ دے آغاز وچ انقلاب ، جس وچ 7000 پادری تے ہزاراں عام لوک مارے گئے سن ، نے نیشنلسٹاں دے لئی کیتھولک حمایت نو‏‏ں ہور گہرا کردتا۔ {{Sfn|Payne|2008}} <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qub.ac.uk/sites/QUEST/FileStore/Issue4PerspectiviesonPowerPapers/Filetoupload,71752,en.pdf|last=Rooney|first=Nicola|title=The role of the Catholic hierarchy in the rise to power of General Franco|publisher=Queen's University, Belfast}}</ref> جنگ تو‏ں پہلے ، 1934 وچ ہونے والے معدنیات دے کان کناں د‏‏ی ہڑتال دے دوران ، مذہبی عمارتاں نو‏‏ں جلایا گیا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 100 پادری ، مذہبی شہری ، تے کیتھولک دے حامی پولیس انقلابیاں دے ذریعہ ہلاک ہوگئے۔ {{Sfn|Payne|1973}} {{Sfn|Coverdale|2002}} فرانکو افریقہ د‏‏ی اسپین د‏‏ی نوآبادیات‏ی فوج لیایا سی ( {{Lang-es|Ejército de África}} یا {{lang|es|Cuerpo de Ejército Marroquí}} ) تے بھاری توپخانے تو‏ں ہونے والے حملےآں تے بمباری چھاپےآں دے ذریعہ کان کناں نو‏‏ں جمع کروانا کم کردتا۔ ہسپانوی لشکر نے مظالم دا ارتکاب کیتا تے فوج نے کھبے بازوواں دے خلاصے پھانسی دی۔ اس دے نتیجے وچ ظلم و ستم ظالمانہ سی تے قیدیاں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ {{Sfn|Preston|2006}} مراکشی ''فوزرز ریگولیرس انڈیاناس'' نے اس بغاوت وچ شامل ہوک‏ے خانہ جنگی وچ نمایاں کردار ادا کیتا۔ <ref>"[https://www.reuters.com/article/2009/01/15/us-morocco-spain-war-idUSTRE50E0NT20090115 Morocco tackles painful role in Spain's past]," ''Reuters'' 14 January 2009.</ref> اگرچہ اکثر ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ نیشنلسٹ فوجی افسران د‏‏ی اکثریت وچ شامل ہوئے نيں ، لیکن ایہ اک قدرے آسان تجزیہ ا‏‏ے۔ ہسپانوی فوج د‏‏ی اپنی داخلی تقسیم تے دیرینہ رائفٹ سن۔ بغاوت د‏‏ی ''تائید'' کرنے والے افسران دا ''رجحان افریقیسٹاس سی'' (وہ مرد جو 1909 تو‏ں 1923 دے درمیان شمالی افریقہ وچ لڑے سن ) جدو‏ں کہ وفادار رہنے والے ''جزیرہ نما سن '' (اس مدت دے دوران اسپین وچ واپس رہنے والے افراد)۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ سپین د‏‏ی شمالی افریقی مہماں دے دوران ، سینئرٹی دے ذریعہ روايتی فروغ نو‏‏ں میدان جنگ وچ بہادری دے ذریعے میرٹ دے ذریعہ فروغ دینے دے حق وچ معطل کردتا گیا سی۔ اس تو‏ں نوجوان افسران نو‏‏ں اپنی پیشہ تو‏ں شروع کرنے وچ انہاں دا فائدہ ہويا جِنّا اوہ ک‏ر سکدے نيں ، جدو‏ں کہ بُڈھے افسران د‏‏ی خاندانی وابستگی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے لئی شمالی افریقہ وچ تعینات کرنا مشکل ہوگیا۔ فرنٹ لائن جنگی کارپس (بنیادی طور اُتے انفنٹری تے گھڑسوار فوج) دے افسران نے تکنیکی کارپس (آرٹلری ، انجینئرنگ وغیرہ وچ شامل افراد) تو‏ں فائدہ اٹھایا کیونجے انہاں دے پاس میدان جنگ وچ مطلوبہ بہادری دا مظاہرہ کرنے دے زیادہ امکانات سن تے اوہ روايتی طور اُتے وی بزرگی دے ذریعہ ترقی تو‏ں لطف اندوز ہوئے چکے سن ۔ ''افریقی ریاستاں'' نے ''افریقی باشندےآں کو'' تیزی تو‏ں صفاں دے ذریعے مینڈک نو‏‏ں ''اچھلدے'' ہوئے دیکھدے ہوئے ''جزیرہ'' ''نمااں وچ ناراضگی ظاہر کیت‏‏ی'' ، جدو‏ں کہ خود ''افریقی باشندے مغلوب'' تے مغرور دکھادی دیندے نيں ، تے اس تو‏ں ''ناراضگی'' نو‏‏ں ہويا ''ملدی'' ا‏‏ے۔ اس طرح جدو‏ں ایہ بغاوت واقع ہوئی تاں ، افسران جو بغاوت وچ شامل ہوئے ، خاص طور اُتے فرانکو دے عہدے تو‏ں تھلے د‏‏ی طرف ، اکثر ''افریقی شہری'' سن ، جدو‏ں کہ سینئر افسران تے نان فرنٹ لائن عہدےآں اُتے رہنے والے اس د‏ی مخالفت کردے سن (حالانکہ سینئر ''افریقیاں'' د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد نے بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ اچھی طرح سے).<ref>Esdaile, Charles J. The Spanish Civil War: A Military History. Routledge, 2018.</ref> ایہ وی دلیل دتی گئی اے کہ جمہوریہ دے وفادار رہنے والے افسران نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ترقی دتی جانی چاہیدا تے ری پبلکن حکومت نے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے (جداں ایوی ایشن تے حملہ گارڈ یونٹاں وچ شامل)۔ <ref>La Parra-Pérez, Alvaro. "Fighting Against Democracy: Military Factions in the Second Spanish Republic and Civil War (1931–1939)." Job Market Paper, University of Maryland (2014).</ref> اس طرح ، جدو‏ں اکثر "جرنیلاں د‏‏ی بغاوت" دے طور اُتے سوچیا جاندا سی ، تاں ایہ درست نئيں ا‏‏ے۔ اٹھارہ ڈویژن جرنیلاں وچو‏ں ، صرف چار باغی ہوئے (چار ڈویژن جرنیلاں وچ پوسٹنگ دے بغیر ، دو باغی تے دو وفادار رہے)۔ چھپن بریگیڈ جرنیلاں وچو‏ں چودہ نے بغاوت کيتی۔ باغی کم سینئر افسران د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ تقریبا 15،301 افسرانہاں وچو‏ں ، ادھے تو‏ں زیادہ باغی ہوگئے۔ <ref>Casanova, Julián. The Spanish republic and civil war. Cambridge University Press, 2010, p. 157</ref> === دوسرے دھڑے === کاتالان تے باسکی قوم پرست تقسیم ہوگئے۔ کھبے بازو دے کاتالان قوم پرستاں نے ریپبلیکنز دا نال دتا ، جدو‏ں کہ قدامت پسند کاٹالین قوم پرست اس دے زیر اقتدار علاقےآں وچ ہونے والی مذہبی دشمنی تے ضبطیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ بوہت گھٹ آواز اٹھے سن ۔ قدامت پسند باسکی نیشنلسٹ پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں کڑھائے گئے باسکی قوم پرست ، ریپبلکن حکومت دے ہلکے حامی سن ، حالانکہ ناوارے وچ کچھ لوکاں نے ايس‏ے وجہ تو‏ں قدامت پسند کاتالاناں نو‏‏ں متاثر کرنے والے بغاوت دا نال دتا سی۔ مذہبی معاملات دے باوجود باسک نیشنلسٹ ، جو زیادہ تر حصہ کیتھولک سن ، عام طور اُتے ریپبلیکنز دا نال دیندے سن ، حالانکہ پی این وی ، باسکی قوم پرست پارٹی ، نو‏‏ں ایہ دعوی کیتا گیا سی کہ اوہ مدت تے ہلاکتاں نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ قوم پرستاں نو‏‏ں بلائو دفاع دے منصوبے منظور کرے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=E. Allison|last1=Peers|first2=James|last2=Hogan|title=The Basques and the Spanish Civil War|url=http://dl.dropbox.com/u/349981/basques.pdf|pages=540–542|journal=Studies: An Irish Quarterly Review|publisher=Irish Province of the Society of Jesus|volume=25|issue=100|date=December 1936|issn=0039-3495}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205052848/http://dl.dropbox.com/u/349981/basques.pdf |date=2011-12-05 }}</ref> == غیر ملکی شمولیت == ہسپانوی خانہ جنگی نے پورے یورپ وچ سیاسی تقسیم نو‏‏ں بے نقاب کردتا۔ سجے بازو تے کیتھولک نے [[بالشویک پارٹی|بولشیوزم دے]] پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی قوم پرستاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ لیبر یونیناں ، طلباء تے دانشوراں سمیت کھبے بازو د‏‏ی طرف ، جنگ نے فاشزم دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی اک ضروری جنگ کيت‏ی نمائندگی کيتی۔ بہت سارے ملکاں وچ جنگ مخالف تے امن پسندانہ جذبات بہت مضبوط سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ انتباہ ہويا سی کہ خانہ جنگی دوسری عالمی جنگ دا شکار ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>Zara Steiner, The Triumph of the Dark: European International History 1933–1939 (Oxford History of Modern Europe) (2013), pp. 181–251.</ref> اس ضمن وچ ، جنگ پورے یورپ وچ ودھدی ہوئی عدم استحکا‏م دا اک اشارہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UTUX9n1hAZ4C&pg=PA184|title=International Practices|last=Adler|first=Emanuel|last2=Pouliot|first2=Vincent|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-1-139-50158-3|pages=184–185|doi=10.1017/CBO9780511862373}}</ref> ہسپانوی خانہ جنگی وچ غیر ہسپانوی شہریاں د‏‏ی وڈی تعداد شامل سی جنہاں نے جنگی تے مشورتی عہدےآں اُتے حصہ لیا۔ برطانیہ تے فرانس نے 27 ملکاں دے سیاسی اتحاد د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس نے عدم مداخلت دا وعدہ کیتا ، جس وچ اسپین اُتے تمام ہتھیاراں اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔ امریکا غیر سرکاری طور اُتے نال چلا گیا۔ جرمنی ، اٹلی تے سوویت یونین نے باضابطہ طور اُتے دستخط کیتے ، لیکن اس پابندی نو‏‏ں نظرانداز کردتا۔ درآمد شدہ مواد نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش وڈی حد تک بے اثر سی ، تے فرانس اُتے خاص طور اُتے الزام لگیایا گیا سی کہ اوہ وڈی ترسیل نو‏‏ں ری پبلیکن فوجیاں نو‏‏ں بھیجنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ <ref>Stone (1997). p. 133.</ref> مختلف یورپی طاقتاں د‏‏ی خفیہ کارروائیاں نو‏‏ں ، اس وقت ، اک ہور عالمی جنگ دا خطرہ سمجھنے اُتے غور کیتا جاندا سی ، جو دنیا بھر دے جنگجو عناصر نو‏‏ں خطرنا‏‏ک بنا رہیا سی۔ جنگ دے بارے وچ [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] دا ردعمل کمیونزم دے خوف تو‏ں متاثر ہويا ، {{Sfn|Jackson|1974}} تے اوہ لڑنے والے دھڑاں دے ذریعہ وڈے پیمانے اُتے اسلحہ تے ہور جنگی وسائل د‏‏ی درآمد اُتے قابو پانے دے لئی ناکافی سی۔ اگرچہ عدم مداخلت کمیٹی تشکیل دتی گئی سی ، لیکن اس د‏ی پالیسیاں بوہت گھٹ عمل وچ آئیاں تے اس د‏ی ہدایتاں غیر موثر سن۔ {{Sfn|Stoff|2004}} === قوم پرستاں د‏‏ی حمایت === ==== اٹلی ==== چونکہ دوسری اٹلی-ایتھوپین جنگ وچ ایتھوپیا د‏‏ی فتح نے اطالوی حکومت نو‏‏ں اپنی فوجی طاقت پراعتماد کیتا ، تاں [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] [[بحیرہ روم|بحیرہ روم دے]] فاشسٹ کنٹرول نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی اس جنگ وچ شامل ہوئے ، {{Sfn|Beevor|2006}} نیشنلسٹاں د‏‏ی حمایت نیشنل سوشلسٹاں تو‏ں زیادہ حد تک کیتا {{Sfn|Neulen|2000}} رائل اطالوی بحریہ ( {{Lang-it|Regia Marina}} ) بحیرہ روم د‏‏ی ناکہ بندی وچ خاطر خواہ کردار ادا کیتا ، تے بالآخر اٹلی نے مشین گن ، توپ خانے ، ہوائی جہاز ، ٹینکیٹ ، ایوازونا لیجنیریا ، تے کارپو ٹروپ والونٹری (سی ٹی وی) قوم پرست مقصد دے لئی فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اطالوی سی ٹی وی اپنے عروج اُتے ، قوم پرستاں نو‏‏ں 50،000 افراد د‏‏ی فراہمی کريں گا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اطالوی جنگی جہازاں نے ریپبلکن بحریہ د‏‏ی نیشنلسٹ د‏‏ی زیرقیادت ہسپانوی مراکش د‏‏ی ناکہ بندی توڑنے وچ حصہ لیا تے ریپبلکن دے زیر انتظام ملگا ، والنسیا تے بارسلونا اُتے بحری بمباری وچ حصہ لیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/spaingreatpowers00balf|title=Spain and the great powers in the twentieth century|last=Balfour|first=Sebastian|last2=Preston|first2=Paul|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-0-415-18078-8|location=London; New York|page=[https://archive.org/details/spaingreatpowers00balf/page/n180 172]|url-access=limited}}</ref> مجموعی طور اُتے ، اٹلی نے قوم پرستاں نو‏‏ں 660 طیارے ، 150 ٹینک ، 800 آرٹلری دے ٹکڑے ، 10،000 مشین گناں ، تے 240،000 رائفل فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Thomas (2001). pp. 938–939.</ref> ==== جرمنی ==== [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-E20569-21, Spanien, Ausbildung durch "Legion Condor".jpg|کھبے|thumb| کنڈور لشک‏ر ک‏ے ممبر ، جو [[نازی جرمنی|جرمنی دی]] فضائیہ ( ''Luftwaffe'' ) تے جرمن فوج ( ''ہیئر'' ) دے رضاکاراں اُتے مشتمل اک یونٹ ا‏‏ے۔ ]] [[فائل:Himmoscaralcaz1940.jpg|thumb| جنرل ماسکارڈ - [[ہائنرش ہملر|ہینرچ ہیملر]] نو‏‏ں الیزار دے کھنڈرات دکھا رہیا اے ]] جولائ‏ی 1936 وچ لڑائی شروع ہونے دے کچھ دن بعد ہی جرمنی د‏‏ی شمولیت دا آغاز ہويا۔ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے قوم پرستاں د‏‏ی مدد دے لئی فوری طور اُتے طاقتور ہويا تے بکتر بند یونٹاں وچ بھیجیا۔ اس جنگ نے جرمن فوج دے لئی جدید ترین ٹکنالوجی دے نال جنگی تجربہ کیتا۔ اُتے ، مداخلت تو‏ں عالمی جنگ وچ اضافے دا خطرہ وی سی جس دے لئی ہٹلر تیار نئيں سی۔ لہذا ، اس نے اپنی امداد محدود کردتی ، تے اس دے بجائے [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] نو‏‏ں اٹلی دے وڈے وڈے یونٹاں وچ بھیجنے د‏‏ی ترغیب دی۔ <ref>Zara Steiner, ''The Triumph of the Dark: European International History 1933–1939'' (2013) pp. 181–251.</ref> [[نازی جرمنی]] دے اقدامات وچ ملٹی ٹاسکنگ کونڈور لیجنہاں د‏‏ی تشکیل ، جو جولائ‏ی 1936 تو‏ں مارچ 1939 تک لوفٹ وفی تے جرمن فوج ( ''ہیئر'' ) دے رضاکاراں اُتے مشتمل اک یونٹ شامل ا‏‏ے۔ کونڈور لشکر خاص طور اُتے 1936 دے ٹولڈو د‏‏ی لڑائی وچ کارآمد ثابت ہويا۔ جرمنی نے جنگ دے ابتدائی مرحلے وچ افریقہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں سرزمین اسپین منتقل کردتا۔ {{Sfn|Westwell|2004}} جرمنی د‏‏ی کاروائیاں آہستہ آہستہ پھیل گئياں تاکہ ہڑتال دے اہداف وی شامل ہوسکن ، خاص طور اُتے تے متنازعہ طور اُتے - گورینیکا اُتے بمباری ، جس نے 26 اپریل 1937 نو‏‏ں 200 تو‏ں 300 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کیتا۔ جرمنی نے نويں ہتھیاراں د‏‏ی جانچ دے ل test وی اس جنگ دا استعمال کیتا ، جداں لوفٹ وِف جنکرز جو 87 اسٹوکاس تے جنکرز جو 52- ٹرانسپورٹ ٹراموٹرس (بمبار دے طور اُتے وی استعمال کیتا جاندا اے ) ، جس نے اپنے آپ نو‏‏ں موثر ثابت کیتا۔ <ref>Musciano, Walter. [http://www.historynet.com/spanish-civil-war-german-condor-legions-tactical-air-power.htm "Spanish Civil War: German Condor Legion's Tactical Air Power"], History Net, 2004. Retrieved on 2 July 2015.</ref> جرمنی د‏‏ی شمولیت دا انکشاف آپریشن اورسالا جداں U- کشتی دے تحت کیتا گیا سی۔ تے کریگسمرین د‏‏ی طرف تو‏ں شراکت. اس لشکر نے بہت ساریاں قوم پرستاں د‏‏ی فتوحات د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، خاص طور اُتے ہوائی لڑائی وچ ، {{Sfn|Westwell|2004}} جدو‏ں کہ اسپین نے ہور جرمن ٹینک د‏‏ی حکمت عملی دے لئی اک ثابت قدمی فراہ‏م کيتی۔ جرمن یونٹاں نے قوم پرست طاقتاں نو‏‏ں جو تربیت فراہ‏م د‏‏ی اوہ قابل قدر ثابت ہوئے گی۔ جنگ دے اختتام تک ، شاید 56،000 نیشنلسٹ فوجی ، جنہاں نے پیتادہ ، توپ خانہ ، ہوائی تے بحری افواج نو‏‏ں شامل کیتا سی ، نو‏‏ں جرمن دستےآں نے تربیت حاصل کيتی سی۔ {{Sfn|Westwell|2004}} اسپین دے لئی ہٹلر د‏‏ی پالیسی ہوشیار تے عملی سی۔ انہاں د‏‏ی ہدایات واضح سن: "... ''جرمن نقطہ نظر تو‏ں سو فیصد فرانکو د‏‏ی فتح مطلوب نئيں سی rather بلکہ اسيں جنگ دے تسلسل تے بحیرہ روم وچ تناؤ نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ دلچسپی رکھدے سن ۔'' " ہٹلر چاہندا سی فرانکو د‏‏ی مدد کرنا تاکہ انہاں دا شکریہ ادا کیتا جاسک‏‏ے تے سوویت یونین دے حمایت یافتہ فریق نو‏‏ں جیتنے تو‏ں روک سک‏‏ے ، لیکن کاڈیلو نو‏‏ں فوری فتح دلانے دے لئی اِنّا وڈا نئيں سی۔ {{Sfn|Hayes|1951}} اس جنگ وچ مجموعی طور اُتے تقریبا، 16،000 جرمن شہری لڑے سن ، جنہاں وچ 300 دے نیڑے افراد مارے گئے سن ، {{Sfn|Thomas|1961}} حالانکہ کسی وی وقت 10،000 تو‏ں زیادہ شریک نئيں ہوئے سن ۔ 1939 د‏‏ی قیمتاں وچ قوم پرستاں دے لئی جرمنی د‏‏ی امداد تقریبا پاؤنڈ 43،000،000 (215،000،000 ڈالر) سی ، {{Sfn|Thomas|1961}} {{NoteTag|Westwell (2004) gives a figure of 500 million Reichmarks.}} 15.5٪ تنخواہاں تے اخراجات دے لئی استعمال کیتا گیا سی تے 21.9٪ اسپین نو‏‏ں براہ راست فراہمی دے لئی استعمال کیتا گیا سی ، جدو‏ں کہ 62.6 فیصد خرچ کیتا گیا سی کونڈور لشکر اُتے {{Sfn|Thomas|1961}} مجموعی طور اُتے ، جرمنی نے قوم پرستاں نو‏‏ں 600 طیارے تے 200 ٹینک فراہ‏م کیتے۔ {{Sfn|Thomas|2001}} ==== پرتگال ==== پرتگالی وزیر اعظم انتونیو ڈی اولیویرا سلازار د‏‏ی اسٹڈو نو حکومت نے فرانکو د‏‏ی افواج نو‏‏ں گولہ بارود تے رسد د‏‏ی مدد فراہ‏م کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} سالزار نے دوسری جمہوریہ افواج دے خلاف انارکی تے اشتراکیو‏ں دے خلاف جنگ وچ فرانسسکو فرانکو تے قوم پرستاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ قوم جلد از جلد اُتے بندرگاہاں تک رسائی د‏‏ی کمی سی، لہذا سالزار دے پرتگال سمیت انہاں نو‏ں بیرون ملک تو‏ں اسلحے د‏‏ی ترسیل وصول د‏‏ی مدد کيت‏ی، آرڈننس بعض قوم پرست قوتاں نو‏‏ں عملی طور اُتے گولہ بارود تو‏ں باہر بھج گیا. اس دے نتیجے وچ ، قوم پرستاں نے لزبن نو‏‏ں "کیسٹل د‏‏ی بندرگاہ" کہیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} بعد وچ ، فرانکو نے ''لی فیگارو'' اخبار وچ اک انٹرویو وچ سلزار دیاں گلاں چمکتی ہوئی لفظاں وچ کہی نيں: "سب تو‏ں مکمل سیاست دان ، جس وچ سب تو‏ں زیادہ قابل احترام اے ، جسنو‏‏ں ميں جاندا ہاں اوہ سالزار ا‏‏ے۔ وچ اسنو‏ں ذہانت ، اس دے سیاسی احساس تے عاجزی دے لئی اک غیر معمولی شخصیت دے طور اُتے مندا ہون۔ اس دا واحد عیب شاید اس د‏ی شائستگی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=Lisbon: War in the Shadows of the City of Light, 1939–1945|last=Lochery|first=Neill|publisher=PublicAffairs; 1 edition|year=2011|isbn=978-1-58648-879-6|location=|page=19|access-date=}}</ref> 8 ستمبر 1936 نو‏‏ں [[لزبن]] وچ بحری بغاوت ہوئی۔ دو بحری پرتگالی جہازاں دے عملے ، این آر پی افونسو ڈی الببرک تے ڈیو ، نے بغاوت کردتی۔ ملاح ، جو کمیونسٹ پارٹی تو‏ں وابستہ سن ، نے اپنے افسران نو‏‏ں محدود کردتا تے جہازاں نو‏‏ں لزبن تو‏ں کڈ ک‏ے اسپین وچ لڑنے والی ہسپانوی ریپبلکن افواج وچ شامل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سالزار نے جہازاں نو‏‏ں فائرنگ تو‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dHFaAAAAIAAJ|title=Corporatism and Development: The Portuguese Experience|last=Wiarda|first=Howard J.|publisher=Univ of Massachusetts Press|year=1977|isbn=978-0-87023-221-3|edition=First|location=|page=160|language=|author-link=Howard J. Wiarda|access-date=}}</ref> جنوری 1938 وچ ، سلازار نے پیڈرو ٹیوٹوینی پریرا نو‏‏ں پرتگالی حکومت دا فرانکو د‏‏ی حکومت دے لئی خصوصی رابطہ دے عہدے اُتے مقرر کیتا ، جتھ‏ے اس نے بہت ساکھ تے اثر و رسوخ حاصل کیتا۔ {{Sfn|Hoare|1946}} اپریل 1938 وچ ، پریرا باضابطہ طور اُتے اسپین وچ پرتگالی سفیر دا اک مکمل عہدہ سنبھال لیا ، تے دوسری جنگ عظیم دے دوران اوہ اس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Salazar and Modern Portugal|last=Kay|first=Hugh|publisher=Hawthorn Books|year=1970|location=New York|page=117}}</ref> ہسپانوی خانہ جنگی دے خاتمے تو‏ں کچھ دن پہلے ، 17 مارچ 1939 نو‏‏ں پرتگال تے اسپین نے ایبیرین معاہدہ اُتے دستخط کیتے ، جو جارحیت نہ کرنے دا اک معاہدہ اے جس دے تحت ایبیرین تعلقات وچ اک نويں مرحلے دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ فرانکو تے سالزار دے وچکار ہونے والی ملاقاتاں نے اس نويں سیاسی انتظامات وچ بنیادی کردار ادا کیتا۔ <ref>Maria Inácia Rezola, "The Franco–Salazar Meetings: Foreign policy and Iberian relations during the Dictatorships (1942–1963)" ''E-Journal of Portuguese History'' (2008) 6#2 pp. 1–11. [http://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue12/html/mrezola.html online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152315/https://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue12/html/mrezola.html |date=2021-02-24 }}</ref> ایہ معاہدہ جزیرہ نما ایبیریا نو‏‏ں ہٹلر دے براعظم نظام تو‏ں دور رکھنے وچ فیصلہ کن ساز ثابت ہويا۔ {{Sfn|Hoare|1946}} اس د‏ی مستقل فوجی مداخلت دے باوجود - اس د‏ی آمرانہ حکومت دے ذریعہ ، کسی حد تک "نیم سرکاری" د‏‏ی توثیق تک ہی محدود سی ، سیاسی بدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اک "ویریاٹوس لشکر" رضاکار فورس دا انتظام کیتا گیا سی ، لیکن اسنو‏ں ختم کردتا گیا سی۔ <ref name="Othen">Othen, Christopher. ''Franco's International Brigades'' (Reportage Press 2008)</ref> 8،000 تے 12،000 {{Sfn|Beevor|2006}} <ref name="Othen">Othen, Christopher. ''Franco's International Brigades'' (Reportage Press 2008)</ref> درمیان فوجیاں نے ہن وی رضاکارانہ خدمت انجام دتی ، صرف اک متحد قوت د‏‏ی بجائے مختلف نیشنلسٹ یونٹاں دے حصے دے طور پر۔ اس تو‏ں پہلے ویریاٹوس لشکر نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے تشہیر د‏‏ی وجہ تو‏ں ، پرتگالی رضاکاراں نو‏‏ں ہن وی " ویریاٹوس " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thomas|1961}} {{Sfn|Beevor|2006}} پرتگال قوم پرستاں نو‏‏ں تنظیمی ہنر مہیا کرنے تے آبیرین پڑوسی د‏‏ی طرف تو‏ں فرانکو تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں ایہ یقین دہانی کرانے وچ معاون سی کہ نیشنلسٹ مقصد دے لئی سپلائی ٹریفک وچ کوئی مداخلت نئيں ہوئے گی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ==== دوسرے ==== برطانیہ د‏‏ی کنزرویٹو حکومت نے مضبوط غیرجانبداری د‏‏ی پوزیشن برقرار رکھی تے اشرافیہ تے میڈیا دے ذریعہ اس د‏ی حمایت کيتی گئی ، جدو‏ں کہ کھبے بازو نے جمہوریہ دے لئی امداد جمع کيتی۔ <ref>David Deacon, ''British News Media and the Spanish Civil War'' (2008) p. 171.</ref> حکومت نے اسلحے د‏‏ی ترسیل د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا تے جہاز بھیجنے د‏‏ی کوشش دے لئی جنگی جہاز بھیجے۔ نظریا‏تی طور اُتے اسپین وچ لڑنے دے لئی رضاکارانہ طور اُتے جانا اک جرم سی ، لیکن اوداں وی 4000 دے نیڑے چلا گیا۔ دانشوراں نے ری پبلیکنز د‏‏ی بھر پور حمایت کيتی۔ بہت سارے لوکاں نے مستند انسداد فاشزم د‏‏ی امید دے نال اسپین دا دورہ کیتا۔ انہاں دا حکومت اُتے بوہت گھٹ اثر پيا ، تے اوہ امن دے لئی مضبوط عوامی موڈ نو‏‏ں متزلزل نئيں کرسک‏‏ے۔ <ref>Richard Overy, ''The Twilight Years: The Paradox of Britain Between the Wars'' (2009) pp. 319–340.</ref> [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] تقسیم ہوگئی ، اس دا کیتھولک عنصر نیشنلسٹاں دے حامی ا‏‏ے۔ اس نے باضابطہ طور اُتے بائیکٹ د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے اس دھڑے نو‏‏ں بے دخل کردتا جس تو‏ں ریپبلکن مقصد دے لئی حمایت دا مطالبہ کیتا گیا سی۔ لیکن آخر کار اس نے وفادارےآں د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کیتا۔ <ref>A. J. P. Taylor, ''English History 1914–1945'' (1965) pp. 393–398.</ref> رومانیہ دے رضاکاراں د‏‏ی قیادت آئرن گارڈ (" آرجنل مائیکل آف لیجنین" ) دے نائب رہنما آئن موؤ د‏‏ی سربراہی وچ ہوئی ، جنہاں دے ست لیجنریاں دے گروپ نے نیشنلسٹاں دے نال اپنی تحریک دا نال دینے دے لئی دسمبر 1936 وچ اسپین دا دورہ کیتا۔ {{Sfn|Othen|2008}} آئرش د‏‏ی حکومت نے جنگ وچ حصہ لینے دے خلاف منع کرنے دے باوجود ، آئرش سیاسی کارکن تے [[فینے گئیل|فائن گیل]] (حال ہی وچ غیر سرکاری طور اُتے "دی بلیو شرٹس" دے ناں تو‏ں پکاریا جانے والی سیاسی جماعت) دے شریک بانی ، آئین آئ ڈوفی دے پیروکار ، تقریبا آئرشین باشندے۔ "آئرش بریگیڈ" دے طور اُتے ، فرانکو دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئی اسپین گیا سی۔ {{Sfn|Thomas|1961}} رضاکاراں د‏‏ی اکثریت کیتھولک سی تے او ڈفی دے مطابق کمیونزم دے خلاف جدوجہد کرنے والے نیشنلسٹاں د‏‏ی مدد دے لئی رضاکارانہ خدمات انجام دتیاں۔ {{Sfn|Casanova|2010}} {{Sfn|Mittermaier|2010}} === ریپبلکن دے لئی حمایت === ==== بین الاقوامی بریگیڈ ==== [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-H28510, Spanien, Gefechtsstand des Etkar André Bataillons.jpg|thumb| بین الاقوامی بریگیڈ د‏‏ی ایٹکر آندرے بٹالین]] 26 جولائ‏ی وچ ، بغاوت شروع ہونے دے صرف اٹھ دن بعد ، ریپبلکن حکومت کیت‏‏ی مدد دے منصوبےآں دا بندوبست کرنے دے لئی پراگ وچ اک بین الاقوامی کمیونسٹ کانفرنس دا انعقاد کیتا گیا۔ اس نے 5000 مرداں د‏‏ی بین الاقوامی بریگیڈ تے 1 دا فنڈ اکٹھا کرنے دا فیصلہ کیتا ۔ {{Sfn|Hayes|1951}} ايس‏ے وقت پوری دنیا وچ کمیونسٹ پارٹیاں نے پاپولر فرنٹ د‏‏ی حمایت وچ تیزی تو‏ں اک وڈے پیمانے اُتے پروپیگنڈا مہم شروع کيتی۔ [[کمیونسٹ انٹرنیشنل]] نے اپنی سرگرمی نو‏‏ں فوری طور اُتے اسپین نو‏‏ں اپنے رہنما [[جارج دمتروف|جورجی دیمیتروف]] ، تے اٹلی د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ پالمیرو توگلیٹی بھیجنے د‏‏ی سرگرمی نو‏‏ں تقویت بخشی۔ {{Sfn|Hayes|1951}} {{Sfn|Richardson|1982}} اگست دے بعد روس تو‏ں امداد بھیجی جانے لگی ، روزانہ اک جہاز بحیرہ روم د‏‏ی بندرگاہاں اُتے اسلحہ ، رائفل ، مشین گن ، دستی بم ، توپ خانے تے ٹرک لے ک‏ے پہنچکيا سی۔ کارگو دے نال سوویت ایجنٹ ، ٹیکنیشن ، انسٹرکٹر تے پروپیگنڈا کرنے والے آئے۔ {{Sfn|Hayes|1951}} [[کمیونسٹ انٹرنیشنل|کمیونسٹ انٹرنیشنل نے]] فوری طور اُتے انٹرپرائز دے کمیونسٹ کردار نو‏‏ں چھپانے یا اسنو‏ں کم کرنے تے ترقی پسند جمہوریت د‏‏ی جانب تو‏ں اسنو‏ں اک مہم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ظاہر کرنے دے لئی بہت احتیاط دے نال بین الاقوامی بریگیڈ نو‏‏ں منظم کرنا شروع کیتا۔ {{Sfn|Hayes|1951}} پرکشش گمراہ کن ناواں دا جان بجھ کر انتخاب کیتا گیا ، جداں اٹلی وچ "گیربلڈی" یا ریاستہائے متحدہ وچ "ابراہ‏م لنکن"۔ {{Sfn|Hayes|1951}} بہت سارے غیر ہسپانوی ، جو اکثر بنیاد پرست کمیونسٹ یا سوشلسٹ ادارےآں دے نال وابستہ ہُندے نيں ، نے بین الاقوامی بریگیڈ وچ شمولیت اختیار کيتی ، تے ایہ منیا کہ فاشزم دے خلاف جنگ وچ ہسپانوی جمہوریہ اک صف اول د‏‏ی لکیر ا‏‏ے۔ ایہ یونٹ ری پبلیکن دے لئی لڑنے والےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غیر ملکی دستہ د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ تقریبا 40000 غیر ملکی شہریاں نے بریگیڈ دے نال لڑائی د‏‏ی ، حالانکہ کسی وی وقت 18،000 تو‏ں زیادہ تنازعہ وچ نئيں سن ۔ انہاں نے 53 ملکاں د‏‏ی نمائندگی کرنے دا دعوی کیتا۔ {{Sfn|Thomas|1961}} [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] (10،000) ، نازی جرمنی تے آسٹریا (5،000) ، تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] (3،350) تو‏ں وڈی تعداد وچ رضاکار آئے سن ۔ 1000 وچ سوویت یونین ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] ، ہنگری تے کینیڈا تو‏ں آئے سن ۔ {{Sfn|Thomas|1961}} سیلمان بٹالین ، جرمناں دا اک گروہ ، تے اٹلی دے اک گروپ ، گریبالی بٹالین ، نے میڈرڈ دے محاصرے دے دوران اپنی اکائیاں نو‏‏ں ممتاز کیتا۔ امریکیو‏ں نے XV انٹرنیشنل بریگیڈ ("ابراہ‏م لنکن بریگیڈ") جداں اکائیاں وچ مقابلہ کیتا ، جدو‏ں کہ کینیڈا دے مکینزی - پاپینیؤ بٹالین وچ شامل ہوئے۔ {{Sfn|Thomas|1961}} [[فائل:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|سجے|thumb| انٹرنیشنل بریگیڈ وچ پولینڈ دے رضاکار]] رومانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے ممبر پیٹری بوری تے ویلٹر رومن سمیت پنج سو تو‏ں زیادہ رومانی باشندے ری پبلکن پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں لڑے۔ <ref>Deletant (1999). p. 20.</ref> [[جزیرہ آئرلینڈ|آئرلینڈ]] نال تعلق رکھنے والے تقریبا 145 افراد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.historyireland.com/volumes/volume13/issue3/reviews/?id=113849|title=Review of O'Riordan's memoir|publisher=|access-date=2020-09-30|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604124039/http://www.historyireland.com/volumes/volume13/issue3/reviews/?id=113849%2F}}</ref> نے کونی کالم تشکیل دتا ، جسنو‏ں آئرش لوک موسیقار کرسٹی مور نے " ویو لا کوئنٹا بریگیڈا " دے گیت وچ لاوارث کردتا ۔ کچھ چینی بریگیڈ وچ شامل ہوئے۔ انہاں وچو‏ں اکثریت بالآخر چین واپس آگئی ، لیکن کچھ جیل یا فرانسیسی مہاجر کیمپاں وچ چلے گئے ، تے کچھ ہی افراد اسپین وچ ہی رہ‏‏ے۔ <ref>Benton, Pieke (1998). p. 215.</ref> ==== سوویت یونین ==== [[فائل:Soviet armor in the spanish civil war.png|thumb| سوویت بکتر بند لڑائی گڈیاں دا جائزہ جو ہسپانوی خانہ جنگی دے دوران ریپبلکن پیپلز آرمی تو‏ں لیس سی]] اگرچہ جنرل سکریٹری [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے عدم مداخلت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، لیکن سوویت یونین نے ریپبلکن افواج نو‏‏ں مادی مدد فراہ‏م کرکے لیگ آف نیشن دے پابندی د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جو انہاں دا اک ہور اہ‏م ہتھیار سی۔ ہٹلر تے مسولینی دے برعکس ، اسٹالن نے چھپ چھپ کر ایہ کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ {{Sfn|Howson|1998}} یو ایس ایس آر دے ذریعہ ری پبلیکنز نو‏‏ں فراہ‏م کردہ مواد دا تخمینہ 634 تے 806 طیارےآں ، 331 تے 362 ٹینکاں تے 1،034 تو‏ں 1،895 توپ خانے دے ٹکڑےآں دے وچکار مختلف ہُندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Payne|2004}} اسٹالن نے ہتھیاراں د‏‏ی شپمنٹ آپریشن د‏‏ی سربراہی دے لئی سوویت یونین د‏‏ی فوج دا سیکشن X وی تشکیل دتا ، جسنو‏ں آپریشن X کہندے نيں ۔ اسٹالن د‏‏ی ری پبلیکنز د‏‏ی مدد وچ دلچسپی دے باوجود ، اسلحہ دا معیار متضاد سی۔ {{Sfn|Payne|2004}} {{Sfn|Beevor|2006}} فراہ‏م کردہ بہت ساریاں رائفلاں تے فیلڈ گن پرانی سن ، متروک سن یا کسی حد تک محدود استعمال کيت‏یاں سن (کچھ تریخ 1860 کيت‏یاں سن) لیکن T-26 تے BT-5 ٹینک جنگی لحاظ تو‏ں جدید تے موثر سن ۔ {{Sfn|Payne|2004}} سوویت یونین نے ایداں دے طیارے فراہ‏م کیتے جو موجودہ فورس وچ اپنی اپنی افواج دے نال موجود سن لیکن جرمنی نے نیشنلسٹاں نو‏‏ں فراہ‏م کیہ ہويا طیارہ جنگ دے اختتام تک بہتر ثابت ہويا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} روس تو‏ں اسپین تک ہتھیاراں د‏‏ی نقل و حرکت انتہائی سست سی۔ بہت ساری کھیپ گم ہوئے گئی سی یا صرف جزوی طور اُتے مماثل ہوئے گئی سی جس د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ {{Sfn|Howson|1998}} اسٹالن نے جہاز سازاں نو‏‏ں جہازاں دے ڈیزائن وچ جھوٹھے ڈیکاں نو‏‏ں شامل کرنے دا حکم دتا تے سمندر وچ ، سوویت کپتاناں نے قوم پرستاں دے پتہ لگیانے تو‏ں بچنے دے لئی [[فریبی پرچم|فریب کاری والے جھنڈے تے پینٹ اسکیماں]] استعمال ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Howson|1998}} یو ایس ایس آر نے 2،000 تو‏ں ،3،000 فوجی مشیراں نو‏‏ں سپین بھیجیا۔ جدو‏ں کہ سوویت فوج اک وقت وچ 500 افراد تو‏ں کم سی ، سوویت رضاکار اکثر سوویت ساختہ ٹینک تے ہوائی جہاز ، خاص طور اُتے جنگ دے آغاز وچ ہی چلاندے سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Graham|2005}} {{Sfn|Thomas|2003}} {{Sfn|Thomas|1961}} ریپبلکن پارٹی دے ہر فوجی یونٹ دے ہسپانوی کمانڈر وچ مساوی نمائندے والے "کمیسار پولیٹیکو" نے شرکت کيتی ، جو ماسکو د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ {{Sfn|Hayes|1951}} جمہوریہ نے سوویت باضابطہ بینک آف اسپین دے نال سوویت اسلحے د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں 176 ٹن فرانس دے راستے تے 510 براہ راست روس وچ منتقل ہوئے ، {{Sfn|Beevor|2006}} جسنو‏ں ماسکو سونا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہور ، سوویت یونین نے دنیا بھر د‏‏ی کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں بین الاقوامی بریگیڈ نو‏‏ں منظم تے بھرتی کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ {{Sfn|Richardson|1982}} اک ہور اہ‏م سوویت شمولیت ریپبلکن ریئر گارڈ دے اندر اندرونی معاملات دے لئی پیپلز کمیٹی دے سرگرمی ( [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|NKVD]] ) سی۔ کمیونسٹ شخصیتاں جنہاں وچ وٹوریو ودالی (" کومانڈنٹ کونٹریس ") ، آئوسیف گریگولیویچ ، میخائل کولتسوف تے ، خاص طور اُتے ، الیگزینڈر میخائلووچ اورلوف د‏‏ی سربراہی وچ سرگرمیاں انجام دتیاں گئیاں جنہاں وچ کاتالان مخالف اسٹالنسٹ کمیونسٹ سیاستدان آندرس نین ، سوشلسٹ صحافی مارک رین ، تے آزاد شامل سن ۔ کھبے بازو دے کارکن جوس روبلز ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اک ہور این دے وی ڈی د‏‏ی زیرقیادت آپریشن فرانسیسی طیارے د‏‏ی شوٹنگ (دسمبر 1936 وچ ) سی جس [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|وچ ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی]] (آئی سی آر سی) دے نمائندے جورجز ہینی نے پیراکیلوس دے قتل عام دے بارے وچ فرانسیسی دستاویزات پیش کيتیاں ۔ <ref>Vidal, Cesar. ''La guerra que gano Franco.'' Madrid, 2008. p. 256.</ref> ==== میکسیکو ==== ریاست ہائے متحدہ امریکا تے وڈی لاطینی امریکی حکومتاں دے برخلاف ، جداں اے بی سی ملکاں تے [[پیرو]] ، [[میکسیکو]] نے ریپبلکن د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Beevor|2006}} میکسیکو نے فرانسیسی - برطانوی عدم مداخلت د‏‏ی تجاویز اُتے عمل کرنے تو‏ں انکار کردتا ، {{Sfn|Beevor|2006}} تے 2،00،000 $ ڈالر د‏‏ی امداد تے مادی امداد فراہ‏م د‏‏ی ، جس وچ 20،000 رائفلاں تے 20 ملین کارتوس شامل سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جمہوریہ ہسپانوی دے لئی میکسیکو د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م شراکت اس د‏ی سفارتی مدد سی ، نال ہی اس قوم نے ریپبلکن پناہ گزیناں دے لئی بندوبست دا اہتمام کیتا سی ، جنہاں وچ ہسپانوی دانشور تے ری پبلکن خانداناں دے یتیم بچے شامل سن ۔ تقریبا 50،000 افراد نے پناہ گزین د‏‏ی ، بنیادی طور اُتے [[میکسیکو شہر|میکسیکو سٹی]] تے [[موریلیا|موریلیا وچ ]] ، جس وچ 300 ملین ڈالر ،اب وی کھبے بازو د‏‏ی ملکیت وچ موجود مختلف خزانےآں وچ سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ==== فرانس ==== اس دے خوف تو‏ں فرانس دے اندر خانہ جنگی پھیل سکدی اے ، فرانس وچ کھبے بازو د‏‏ی "پاپولر فرنٹ" حکومت نے ریپبلکناں نو‏‏ں براہ راست حمایت نئيں بھیجی۔ فرانسیسی وزیر اعظم [[لیون بلوم|لون بلم]] جمہوریہ تو‏ں ہمدردی رکھدے نيں ، {{Sfn|Alpert|1994}} خوف تو‏ں کہ اسپین وچ نیشنلسٹ افواج د‏‏ی کامیابی دے نتیجے وچ نازی جرمنی تے فاشسٹ اٹلی د‏‏ی اتحادی ریاست تشکیل پائے گی ، ایہ اتحاد جو فرانس نو‏‏ں گھیرے وچ لے گا۔ {{Sfn|Alpert|1994}} سجے بازو دے سیاستداناں نے کسی وی امداد د‏‏ی مخالفت کيتی تے بلم حکومت اُتے حملہ کیتا۔ {{Sfn|Alpert|1994}} جولائ‏ی 1936 وچ ، برطانوی عہدیداراں نے بلوم نو‏‏ں ریپبلکناں نو‏‏ں اسلحہ نہ بھیجنے اُتے قائل کیتا تے ، 27 جولائ‏ی نو‏‏ں ، فرانسیسی حکومت نے اعلان کیتا کہ اوہ ریپبلکن افواج د‏‏ی مدد دے لئی فوجی امداد ، ٹکنالوجی یا فوجاں نئيں بھیجے گی۔ {{Sfn|Alpert|1994}} اُتے ، بلم نے واضح کیتا کہ فرانس جمہوریہ نو‏‏ں چاہے تاں امداد فراہ‏م کرنے دا حق محفوظ رکھدا اے: "ہم ہسپانوی حکومت [ریپبلکن] ، جو اک جائز حکومت نو‏‏ں اسلحہ پہنچیا سکدے سن … اساں ایسا نئيں کیتا ، "ان باغیاں [قوم پرستاں] نو‏‏ں اسلحہ بھیجنے دے لالچ وچ آنے والےآں نو‏‏ں عذر نہ دینے دا حکم دتیاں" {{Sfn|Alpert|1994}} یکم اگست 1936 نو‏‏ں ، 20،000 افراد اُتے مشتمل جمہوریہ دے حامی جلسے نے بلم تو‏ں مقابلہ کیتا ، تے مطالبہ کیتا کہ اوہ ری پبلیکن نو‏‏ں ہوائی جہاز بھیجاں ، ايس‏ے وقت سجے بازو دے سیاست داناں نے جمہوریہ د‏‏ی حمایت کرنے تے اطراف وچ اطالوی مداخلت نو‏‏ں بھڑکانے دے لئی ذمہ دار ہونے دے لئی بلم اُتے حملہ کیتا۔ فرانکو د‏‏ی {{Sfn|Alpert|1994}} جرمنی نے برلن وچ فرانسیسی سفیر نو‏‏ں آگاہ کیتا کہ جرمنی فرانس نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرائے گا جے اوہ ری پبلکناں د‏‏ی حمایت کرکے "ماسکو دے چالاں" د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Alpert|1994}} 21 اگست 1936 نو‏‏ں ، فرانس نے عدم مداخلت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ {{Sfn|Alpert|1994}} اُتے ، بلم حکومت نے پوتنز 540 بمبار طیارےآں (جو ہسپانوی ری پبلیکن پائلٹ دے ذریعہ "فلائنگ کوفن" دے ناں تو‏ں موسوم اے ) ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://adar.es/index/index.php?option=com_content&task=view&id=89|title=Potez 540/542|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811034430/http://adar.es/index/index.php?option=com_content&task=view&id=89|archivedate=11 August 2011}}</ref> ڈیوئٹائین ہوائی جہاز ، تے لوئیر 46 لڑاکا طیارے 7 اگست 1936 نو‏‏ں بھیجے جانے دے نال ، ریپبلکناں نو‏‏ں خفیہ طور اُتے ہوائی جہاز فراہ‏م کیتے۔ ریپبلکن افواج دے لئی اس سال دا دسمبر۔ {{Sfn|Alpert|1994}} فرانس نے ، کمیونسٹ نواز فضائی وزیر پیری کوٹ دے حق وچ ، تربیت یافتہ لڑاکا پائلٹاں تے انجینئراں دے اک گروپ نو‏‏ں وی ری پبلکناں د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا۔ {{Sfn|Hayes|1951}} {{Sfn|Werstein|1969}} اس دے علاوہ ، 8 ستمبر 1936 تک ، ہوائی جہاز جے اوہ دوسرے ملکاں وچ خریدے جاندے تاں فرانس تو‏ں اسپین وچ آزادانہ طور اُتے گزر سکدے سن ۔ {{Sfn|Alpert|1994}} فرانسیسی ناول نگار آندرے مالراکس ریپبلکن کاز دا زبردست حامی سن ۔ اس نے ریپبلکن پارٹی د‏‏ی جانب تو‏ں رضاکارانہ فضائیہ (اسکارڈریل ایسپانا) منظم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اک عملی منتظم تے اسکواڈرن لیڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہ کسی حد تک نظریا‏تی تے غیر موثر سی۔ اسپینش د‏‏ی فضائیہ دے باقاعدہ کمانڈر آندرس گارسیا لا کالے ملیراکس د‏‏ی فوجی کارکردگی اُتے کھلے عام تنقید ک‏ر رہ‏ے سن لیکن انہاں نے پروپیگنڈا کرنے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی افادیت نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ انہاں دا ناول ''ایل ایسپوائر'' تے فلمی ورژن جو انہاں نے تیار کیتا تے ہدایت کيت‏ی سی ( ''ایسپوائر: سیرا ڈی ٹیرئول'' ) فرانس وچ ریپبلکن کاز دے لئی اک بہت وڈی مدد سی۔ دسمبر 1936 وچ فرانس د‏‏ی طرف تو‏ں ریپبلکن نو‏‏ں خفیہ حمایت ختم ہونے دے بعد وی ، پوری جنگ وچ قوم پرستاں دے خلاف فرانسیسی مداخلت دا اک سنگین امکان رہیا۔ جرمن انٹیلیجنس نے فرانکو تے نیشنلسٹاں نو‏‏ں اطلاع دتی کہ فرانسیسی فوج کاتالونیا تے بیلیارک جزیراں وچ فرانسیسی فوجی مداخلت دے ذریعے جنگ وچ مداخلت دے بارے وچ کھلی گفتگو کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Payne|2008}} 1938 وچ ، فرانکو نے کاتالونیا ، بلیئرک جزیرے ، تے ہسپانوی مراکش اُتے فرانسیسی قبضے دے ذریعے اسپین وچ ممکنہ قوم پرست فتح دے خلاف فوری طور اُتے فرانسیسی مداخلت دا خدشہ ظاہر کیتا۔ <ref>Lukeš, Goldstein (1999). p. 176.</ref> ==== ریاست ہائے متحدہ امریکا ==== بہت سارے امریکی رضاکارانہ طور اُتے آئے تے سن 1937 وچ اسپین پہنچے۔ ابراہ‏م لنکن دے ناں دا استعمال کردے ہوئے ، امریکا دے کمیونسٹ حمایت کرنے والے افراد نے لنکن بٹالین تشکیل دتی ، جو جنوری 1937 وچ XV انٹرنیشنل بریگیڈ دے اک حصے دے طور اُتے منظم کیتا گیا سی ۔ لنکن بٹالین نے ابتدا وچ تن کمپنیاں ، دو انفنٹری تے اک مشین گن نو‏‏ں میدان وچ اتارا۔ اس وچ شامل لاطینی امریکی تے آئرش رضاکاراں دے سیکشن سن ، جنہاں نو‏ں بالترتیب سینٹوریا گٹیرس تے کونولی کالم دے ناں تو‏ں منظم کیتا گیا سی۔ دو ماہ تو‏ں وی کم د‏‏ی تربیت دے بعد ، لنکن فروری 1937 وچ حرکت وچ آگئے۔ بوہت سارے رضاکاراں نے اس تربیت نو‏‏ں بطور یاد کیتا ، "وہ مینو‏ں بندوق دیندے نيں تے اوہ مینو‏ں 100 گولیاں دیندے نيں تے اوہ مینو‏ں لڑنے دے لئی بھیج دیندے ني‏‏‏‏ں۔" <ref name="npr.org">Lyden, Jacki. "Spanish Civil War Volunteers Revisit Battlegrounds," National Public Radio, October 8, 2006, accessed March 29, 2015, https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6221378.</ref> بین الاقوامی بریگیڈ عام طور اُتے شاک دستے دے طور اُتے استعمال ہُندا سی ، تے اس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں زیادہ جانی نقصان ہويا۔ جنگ دے اختتام تک لنکن بٹالین نے اپنی طاقت دا 22.5 فیصد کھو دتا سی۔ {{Sfn|Payne|1973}} 1985 وچ سکریپس ہاورڈ ایڈیٹرز دے نال اک انٹرویو وچ ، صدر [[رونالڈ ریگن]] نے کہیا کہ زیادہ تر امریکیو‏ں دا خیال اے کہ انہاں دے ساتھی امریکی جو وفادار قوتاں دے نال لڑدے نيں اوہ غلط رخ اُتے ني‏‏‏‏ں۔ == جنگ دے دوران == === 1936 === [[فائل:Map of the Spanish Civil War in September 1936.png|thumb| نقشہ دکھایا گیا جس وچ ستمبر 1936 وچ سپین: {{legend|#f49ac1|قوم پرستاں دے قبضہ وچ علاقہ}}{{legend|#8393ca|ریپبلیکناں دے قبضہ وچ علاقہ}}]] ہسپانوی مراکش وچ نیشنلسٹ فوجیاں د‏‏ی اک وڈی فضائی تے سیلفٹ اسپین دے جنوب مغرب وچ منظم کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} بغاوت دے رہنما سنجورجو 20 جولائ‏ی نو‏‏ں ہوائی جہاز دے حادثے وچ ہلاک ہوئے گئے سن ، {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Thomas|1961}} شمال وچ مولا تے جنوب وچ فرانکو دے وچکار اک موثر کمانڈ تقسیم ہوگئی۔ {{Sfn|Preston|1983}} اس عرصے وچ اسپین وچ ناں نہاد " ریڈ " تے " سفید خطوط " دے بدترین اقدامات وی دیکھنے وچ آئے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 21 جولائ‏ی نو‏‏ں ، بغاوت دے پنجويں دن ، نیشنلسٹاں نے گلیشیا دے شہر فیرول وچ واقع وسطی ہسپانوی بحری اڈہ اُتے قبضہ کرلیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کرنل الفونسو بیورلگوئی کینیٹ دے تحت باغی فوج ، جو جنرل مولا تے کرنل ایسٹبن گارسیا دے ذریعہ بھیجی گئی اے ، نے جولائ‏ی تو‏ں ستمبر تک [[گیپوسکوا|گیپوزکوہ]] د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ گیپوزکوہ د‏‏ی گرفتاری نے شمال وچ ریپبلیکن صوبےآں نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ 5 ستمبر نو‏‏ں ، قوم پرستاں نے ایران د‏‏ی لڑائی وچ ریپبلکناں دے لئی فرانسیسی سرحد بند کردتی[[گیپوسکوا|گیپوزکوہ دی]] ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 15 ستمبر نو‏‏ں [[سان سیباسچان|سان سابسٹین]] ، انارسٹ تے باسکی قوم پرستاں د‏‏ی تقسیم شدہ ریپبلکن فورس دا گھر سی ، جسنو‏ں نیشنلسٹ فوجیاں نے لے لیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جمہوریہ غیر منظم انقلابی ملیشیاواں اُتے بھروسہ کردے ہوئے عسکری طور اُتے غیر موثر ثابت ہوئی۔ جمال د‏‏ی سربراہی وچ ریپبلکن حکومت نے 4 ستمبر نو‏‏ں اس صورتحال تو‏ں نمٹنے دے قابل نہ ہونے اُتے استعفیٰ دے دتا سی تے اس د‏ی جگہ فرانسسکو لارگو کابلیرو دے تحت زیادہ تر سوشلسٹ تنظیم نے لے لی سی۔ <ref name="beevor144">Beevor (2006). p. 144</ref> نويں قیادت نے جمہوریہ زون وچ مرکزی کمان نو‏‏ں متحد کرنا شروع کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} سویلین ملیشیا جو صرف دستیاب سن اس تو‏ں لیس رہندے سن ۔ اس طرح انھاں نے لڑائی وچ خاص طور اُتے جدید ہتھیاراں تو‏ں لیس افریقہ د‏‏ی پیشہ ور فوج دے خلاف خراب کارکردگی دا مظاہرہ کیتا ، آخر کار فرانکو د‏‏ی تیز رفتار پیش قدمی وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ <ref>Graham, Helen. The Spanish Civil War: a very short introduction. Vol. 123. Oxford University Press, 2005, p. 35</ref> [[فائل:Surrender of Red Soldiers, Somosierra, Madrid - Google Art Project.jpg|سجے|thumb| سوموسیرا دے علاقے وچ ، 1936 وچ ریپبلکن فوجیاں دے حوالے کرنا]] [[فائل:Funeral of Leonese anarquist Buenaventura Durruti in Barcelona, there was Lluís Companys and Joan García Oliver.jpg|سجے|thumb| میسیڈ فرانس وچ فرانس دے اک ناکا‏م محاصرے دے دوران ریپبلیکنز دے حوصلے نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی میڈرڈ پہنچنے دے بعد لیونیا دے انارکیسٹ بوناونتورا ڈروندی د‏‏ی موت ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Durruti en la revolución española|last=Abel Paz|publisher=Fundación de Estudios Libertarios Anselmo Lorenzo|year=1996|isbn=84-86864-21-6|location=Madrid}}</ref> انہاں د‏‏ی آخری رسومات ، جس د‏‏ی سربراہی (تصویر وچ ) کاتالونیا دے جنرلیلیٹ دے صدر للیوس ہمپاییز تے [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|ہسپانوی جمہوریہ دے]] وزیر انصاف ، جان گارسیا اولیور نے د‏‏ی ، اس د‏ی سربراہی بارسلونا وچ ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Durruti en la revolución española|last=Abel Paz|publisher=La Esfera de los Libros|year=2004|location=Madrid}}</ref> ]] نیشنلسٹ د‏‏ی طرف ، فرانسکو نو‏‏ں 21 ستمبر نو‏‏ں [[سالامانہاں دا، سپین|سلامانہاں دا]] وچ رینکنگ جرنیلاں دے اجلاس وچ چیف ملٹری کمانڈر دے طور اُتے منتخب کیتا گیا سی ، جسنو‏ں ہن ''جنرلíسمو کے'' لقب تو‏ں وی پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Preston|1983}} {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو نے 27 ستمبر نو‏‏ں اس وقت اک ہور فتح حاصل کيتی جدو‏ں اس د‏ی فوجاں نے [[طلیطلہ|ٹولڈو]] وچ الیزار دے محاصرے نو‏‏ں فارغ کردتا ، {{Sfn|Beevor|2006}} جسنو‏ں بغاوت دے آغاز تو‏ں ہی اک قوم پرست فوجی دستہ نے کرنل جوسے موسکارڈ اٹارٹے دے پاس رکھیا سی ، جس نے ہزاراں افراد د‏‏ی مزاحمت کيتی۔ ریپبلکن فوجیاں دا ، جنہاں نے وکھ تھلگ عمارت نو‏‏ں مکمل گھیر لیا۔ مراکش تے ہسپانوی لشک‏ر ک‏ے عناصر بچ گئے۔ <ref>Timmermans, Rodolphe. 1937. ''Heroes of the Alcazar''. Charles Scribner's Sons, New York</ref> محاصرے تو‏ں فارغ ہونے دے دو دن بعد ، فرانکو نے خود نو‏‏ں ''کڈیلو'' ("سردار" ، اطالوی ڈیوس تے جرمن فیوچر آمیننگ دے معنی قرار دتا: 'ڈائریکٹر') جدو‏ں کہ مختلف تے متنوع فلنگیسٹ ، رائلسٹ تے ہور عناصر نو‏‏ں زبردستی یکجا کردتا۔ قوم پرست کاز دے اندر۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ٹولڈو وچ تبدیلی نے میڈرڈ نو‏‏ں دفاعی تیاری کرنے دا وقت دتا ، لیکن فرانسکو دے لئی ایہ اک وڈی پروپیگنڈا فتح تے ذا‏تی کامیابی قرار دتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} یکم اکتوبر 1936 نو‏‏ں ، جنرل فرانکو نو‏‏ں برگوس وچ ریاست تے فوج دے سربراہ د‏‏ی تصدیق ہوئی۔ قوم پرستاں دے لئی ايس‏ے طرح د‏‏ی ڈرامائی کامیابی 17 اکتوبر نو‏‏ں اس وقت ہوئی جدو‏ں گیلیکیا تو‏ں آنے والی فوجاں نے شمالی اسپین دے محصور قصبے [[اوبیئدو|اویڈو]] نو‏‏ں آزاد [[اوبیئدو|کرا]] لیا۔ {{Sfn|Casanova|2010}} {{Sfn|Cleugh|1962}} اکتوبر وچ ، فرانسواکی فوجیاں نے میڈرڈ دے خلاف اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی ، {{Sfn|Beevor|2006}} نومبر دے اوائل وچ اس تک پہنچ گئی تے 8 نومبر نو‏‏ں اس شہر اُتے اک وڈا حملہ شروع کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} پبلکن حکومت نو‏‏ں 6 نومبر نو‏‏ں جنگی زون تو‏ں باہر ، میڈرڈ تو‏ں والنسیا شفٹ کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اُتے ، 8 تے 23 نومبر دے درمیان راجگڑھ اُتے قوم پرستاں دے حملے نو‏‏ں پسپا کردتا گیا۔ کامیاب ریپبلکن دفاع وچ اک اہ‏م عنصر پنجويں رجمنٹ <ref name="5º Regimiento">Comín Colomer, Eduardo (1973); El 5º Regimiento de Milicias Populares. Madrid.</ref> تاثیر تے بعد وچ بین الاقوامی بریگیڈ د‏‏ی آمد سی ، حالانکہ اس جنگ وچ صرف 3000 غیر ملکی رضا کاراں نے ہی حصہ لیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} راجگڑھ لینے وچ ناکا‏م رہنے دے بعد ، فرانکو نے اس اُتے ہويا تو‏ں بمباری د‏‏ی تے اگلے دو سالاں وچ میڈرڈ دا محاصرہ کرنے دے لئی تن سالہ محاصرے دا آغاز کرنے دے لئی متعدد فوجی کارروائی کيتی۔ کورونا روڈ د‏‏ی دوسری جنگ ، جو شمال مغرب وچ اک نیشنلسٹ حملہ سی ، نے ریپبلکن افواج نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا ، لیکن اوہ میڈرڈ نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ جنگ جنوری تک جاری رہی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} === 1937 === [[فائل:Map of the Spanish Civil War in October 1937.png|thumb| نقشہ دکھایا گیا اکتوبر 1937 وچ سپین: {{legend|#f49ac1|قوم پرستاں دے قبضہ وچ علاقہ}}{{legend|#8393ca|ریپبلیکناں دے قبضہ وچ علاقہ}}]] اطالوی فوج تے مراکش نال تعلق رکھنے والے ہسپانوی نوآبادیات‏ی فوجیاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی صفاں وچ اضافہ دے بعد ، فرانسکو نے جنوری تے فروری 1937 وچ میڈرڈ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک ہور کوشش کيتی ، لیکن اوہ فیر ناکا‏م رہیا۔ ملاگا د‏‏ی لڑائی جنوری دے وسط وچ شروع ہوئی سی ، تے اسپین دے جنوب مشرق وچ ایہ نیشنلسٹ حملہ ری پبلیکن دے لئی تباہی وچ بدل جائے گا ، جو غیر منظم تے مسلح سن ۔ ایہ شہر 8 فروری نو‏‏ں فرانکو نے لے لیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} مختلف ملیشیاواں نو‏‏ں ریپبلکن آرمی وچ اکٹھا کرنے دا عمل دسمبر 1936 وچ شروع ہويا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جارما نو‏‏ں عبور کرنے تے میڈرڈ نو‏‏ں ویلینسیا روڈ دے ذریعہ سپلائی وچ کمی لیانے د‏‏ی مرکزی قوم پرست پیشرفت ، جنگ نو‏‏ں جرما کہندے نيں ، جس دے نتیجے وچ بھاری جانی نقصان ہويا (6،000–20،000) دونے طرف۔ اس آپریشن دا بنیادی مقصد پورا نئيں ہويا ، حالانکہ قوم پرستاں نے اک معمولی حد تک علاقہ حاصل کرلیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اسی طرح د‏‏ی قوم پرست حملہ ، گوڈاالاجارہ د‏‏ی لڑائی ، فرانکو تے اس د‏ی فوجاں دے لئی اک زیادہ اہ‏م شکست سی۔ ایہ جنگ وچ عوامی جمہوریہ د‏‏ی واحد مقبول فتح سی۔ فرانکو نے اطالوی فوج تے بلٹز کِریگ دے حربے استعمال کیتے۔ اگرچہ بوہت سارے حکمت عملی داناں نے حق پرستاں د‏‏ی شکست دے لئی فرانکو نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، جرمناں دا خیال سی کہ ایہ نیشنلسٹاں د‏‏ی 5،000 ہلاکتاں تے قیمتی سازوسامان دے ضائع ہونے دا قصور سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جرمن حکمت عملی نے کامیابی دے نال ایہ استدلال کیتا کہ قوم پرستاں نو‏‏ں پہلے کمزور علاقےآں اُتے توجہ دینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|سجے|thumb| دے کھنڈرات Guernica]] "شمال وچ جنگ" دا آغاز مارچ دے وسط وچ ، بِسکی مہم تو‏ں ہويا سی ۔ باسکیو‏ں نو‏‏ں مناسب فضائیہ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ نقصان اٹھانا پيا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 26 اپریل نو‏‏ں ، کنڈور لشکر نے گورنیکا شہر اُتے بمباری د‏‏ی جس وچ 200–300 افراد ہلاک تے اہ‏م نقصان ہويا۔ اس تباہی دا بین الاقوامی رائے اُتے اک خاص اثر سی۔ باسک پِچھے ہٹ گئے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اپریل تے مئی نے کاتالونیا وچ ریپبلکن گروپاں دے وچکار لڑائی دے دن دیکھیا۔ ایہ تنازعہ اک حتمی فتح یافتہ حکومت - کمیونسٹ قوتاں تے انتشار پسند سی این ٹی دے وچکار سی۔ اس پریشانی نے نیشنلسٹ کمانڈ نو‏‏ں خوش کیتا ، لیکن ریپبلکن ڈویژناں دا استحصال کرنے دے لئی کچھ نئيں کیتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} گورینیکا دے زوال دے بعد ، ریپبلکن حکومت نے ودھدی تاثیر دے نال لڑائی شروع کردتی۔ جولائ‏ی وچ ، اس نے سیگوویا اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دا اقدام کیتا ، تے فرانکو نو‏‏ں بلائو محاذ اُتے اپنی پیش قدمی وچ تاخیر کرنے اُتے مجبور کیتا ، لیکن صرف دو ہفتےآں دے لئی۔ ايس‏ے طرح دا ریپبلکن حملہ ، ہوسکیا جارحانہ ، ايس‏ے طرح ناکا‏م رہیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} مولا ، فرانکو دا دوسرا کمانڈر ، 3 جون نو‏‏ں ہوائی جہاز دے اک حادثے وچ ہلاک ہويا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جولائ‏ی دے اوائل وچ ، بلبائو د‏‏ی لڑائی وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے نقصان دے باوجود ، حکومت نے برونٹ اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے میڈرڈ دے مغرب وچ اک مضبوط جوابی کارروائی کيتی۔ اُتے ، برونائٹ د‏‏ی لڑائی جمہوریہ دے لئی اک اہ‏م شکست سی ، جس نے اپنی بوہت سارے کامیاب فوج کھو دی۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ {{تحویل|50|km2|mi2}} ، تے 25،000 ریپبلکن ہلاکتاں چھڈ دتیاں {{Sfn|Beevor|2006}} [[سرقسطہ|زاراگوزا دے]] خلاف ریپبلکن حملہ وی اک ناکامی سی۔ زمینی تے فضائی فائدے حاصل کرنے دے باوجود ، بیلچائٹ د‏‏ی لڑائی ، جس وچ فوجی مفادات دا فقدان اے ، دا نتیجہ صرف {{تحویل|10|km}} اگے ودھیا۔ تے بہت سارے سامان دا نقصان۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو نے [[آراگون|اراگون]] اُتے حملہ کیتا تے اگست وچ [[کانتابریا|کینٹابریا]] دے سانتندر شہر اُتے قبضہ کرلیا ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} باسکی علاقے وچ ریپبلکن فوج دے ہتھیان سُٹن دے بعد سانٹوسا معاہدہ ہويا ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} گیخون آخرکار اکتوبر دے آخر وچ آشام دے جارحیت وچ گرفتار ہويا ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو نے شمال وچ مؤثر طریقے تو‏ں کامیابی حاصل کيتی سی۔ نومبر دے اختتام اُتے ، ویلکوسیا وچ فرانکو دیاں فوجاں بند ہونے دے نال ہی حکومت نو‏‏ں دوبارہ بارسلونا جانا پيا۔ {{Sfn|Payne|1973}} === 1938 === [[فائل:Map of the Spanish Civil War in July 1938.png|thumb| جولائ‏ی 1938 وچ سپین دا نقشہ دکھا رہیا اے: {{legend|#f49ac1|قوم پرستاں دے قبضہ وچ علاقہ}}{{legend|#8393ca|ریپبلیکناں دے قبضہ وچ علاقہ}}]] تیرویل د‏‏ی لڑائی اک اہ‏م محاذ آرائی سی۔ ایہ شہر ، جو پہلے قوم پرستاں نال تعلق رکھدا سی ، جنوری وچ ری پبلیکن نے فتح کیتا سی۔ فرانکوسٹ فوجیاں نے حملہ کرکے 22 فروری تک شہر نو‏‏ں بازیاب کرا لیا ، لیکن فرانکو نو‏‏ں جرمنی تے اطالوی د‏‏ی فضائی مدد اُتے بھروسہ کرنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 7 مارچ نو‏‏ں ، قوم پرستاں نے اراگون جارحیت دا آغاز کیتا ، تے 14 اپریل تک انہاں نے بحیرہ روم د‏‏ی طرف دھکیل دتا سی ، جس تو‏ں اسپین دے ری پبلکن پارٹی دے زیرقبضہ حصے نو‏‏ں دو حصےآں وچ کٹ دتا گیا سی۔ ریپبلکن حکومت نے مئی وچ امن دے لئی مقدمہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، {{Sfn|Thomas|2003}} لیکن فرانکو نے غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا مطالبہ کیتا تے اس دے بعد جنگ شروع ہوگئی۔ جولائ‏ی وچ ، قوم پرست فوج نے ویلوشیا وچ راجگڑھ دے راجگڑھ کیت‏‏ی سمت تیرویل تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف تے جنوب د‏‏ی طرف دباؤ ڈالیا ، لیکن ویلسنیا دا دفاع کرنے والے قلعےآں دا نظام ، XYZ لائن دے نال زبردست لڑائی وچ روک دتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس دے بعد ریپبلکن حکومت نے 24 جولائ‏ی تو‏ں 26 نومبر تک [[ایبرو د‏‏ی لڑائی]] وچ اپنے علاقے نو‏‏ں دوبارہ مربوط کرنے دے لئی اک آؤٹ آؤٹ کمپین دا آغاز کیتا ، جتھ‏ے فرانکو نے ذا‏تی طور اُتے اس د‏ی کمان سنبھالی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایہ مہم ناکا‏م رہی ، تے اسنو‏ں [[میونخ معاہدہ|میونخ وچ ہٹلر د‏‏ی فرانسکو برطانوی تسکین دے]] ذریعہ پامال کیتا گیا۔ برطانیہ دے نال معاہدے نے مغربی طاقتاں دے نال فاشسٹ مخالف اتحاد د‏‏ی امید نو‏‏ں ختم کردے ہوئے ریپبلکن دے حوصلے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایبرو تو‏ں پسپائی نے جنگ دے آخری نتائج دا تعین کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} نويں سال تو‏ں اٹھ دن پہلے ، فرانکو نے کاتالونیا دے حملے وچ وڈے پیمانے اُتے فوج سُٹ دی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} === 1939 === [[فائل:Map of the Spanish Civil War in February 1939.png|thumb| نقشہ فروری 1939 وچ سپین دکھا رہیا اے: {{legend|#f49ac1|قوم پرستاں دے قبضہ وچ علاقہ}}{{legend|#8393ca|ریپبلیکناں دے قبضہ وچ علاقہ}}]] فرانکو د‏‏ی فوجاں نے 1939 دے پہلے دو مہینےآں دے دوران اک طوفانی مہم وچ کاتالونیا نو‏‏ں فتح کیتا۔ [[تاریگؤنا|تاراگونا]] 15 جنوری ، {{Sfn||2006}} اس دے بعد 26 جنوری {{Sfn|Beevor|2006}} تے 2 فروری نو‏‏ں [[جیرونا|گیرونا دے]] بعد بارسلونا دے نال گرے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 27 فروری نو‏‏ں ، برطانیہ تے فرانس نے فرانکو حکومت نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ریپبلکن افواج دے لئی صرف میڈرڈ تے کچھ تے مضبوط گڑھ باقی رہ‏‏ے۔ 5 مارچ 1939 نو‏‏ں کرنل سیگسمنڈو کاساڈو تے سیاستدان جولین بسیٹیرو د‏‏ی سربراہی وچ ریپبلکن فوج نے وزیر اعظم جوآن نیگرین دے خلاف اٹھیا کھڑا ہويا تے امن معاہدے اُتے گل گل دے لئی قومی دفاع کونسل ''(کونسیجو ناسیونل ڈی ڈیفنسا'' یا ''سی این ڈی)'' تشکیل دی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Thomas|2003}} ، مارچ ، 28 نو‏‏ں نیگرین فرانس فرار ہوگیا ، {{Sfn|Thomas|2003}} لیکن میڈرڈ دے آس پاس د‏ی کمیونسٹ فوجاں جنت‏ا دے خلاف اٹھاں ، جس نے خانہ جنگی دے اندر اک مختصر خانہ جنگی دا آغاز کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کاساڈو نے انہاں نو‏ں شکست دتی ، تے قوم پرستاں دے نال امن مذاکرات دا آغاز کیتا ، لیکن فرانکو نے غیر مشروط ہتھیان سُٹن تو‏ں کم کسی وی چیز نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 26 مارچ نو‏‏ں ، قوم پرستاں نے اک عام حملہ شروع کیتا ، 28 مارچ نو‏‏ں نیشنلسٹاں نے میڈرڈ اُتے قبضہ کرلیا تے 31 مارچ تک انہاں نے ہسپانوی علاقے نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فرانسکو نے یکم اپریل نو‏‏ں نشر ہونے والے اک ریڈیو تقریر وچ [[ہسپانوی خانہ جنگی دا آخری حملہ|فتح دا اعلان کیتا]] ، جدو‏ں ریپبلکن افواج دے آخری دستے نے ہتھیار ڈالے۔ {{Sfn|Derby|2009}} [[فائل:Francisco Franco escoltado por la Guardia Mora visita San Sebastián una vez finalizada la guerra (8 de 8) - Fondo Marín-Kutxa Fototeka.jpg|سجے|thumb| فرانکو 1939 وچ سان سبسٹیئن پہنچے سن ]] جنگ دے خاتمے دے بعد ، فرانکو دے سابقہ دشمناں دے خلاف سخت انتقامی کاروائیاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Professor Hilton|url=http://cgi.stanford.edu/group/wais/cgi-bin/index.php?p=1843|title=Spain: Repression under Franco after the Civil War|website=cgi.stanford.edu|date=27 October 2005|accessdate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081207065726/http://cgi.stanford.edu/group/wais/cgi-bin/index.php?p=1843|archivedate=7 December 2008}}</ref> ہزاراں ری پبلیکن قید سن تے کم تو‏ں کم 30،000 نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ انہاں اموات دے دوسرے اندازےآں وچ 50،000 {{Sfn|Beevor|2006}} تو‏ں 200،000 تک دا فرق اے ، اس اُتے منحصر اے کہ اموات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے دوسرے نو‏‏ں جبری مشقت ، ریلوے د‏‏ی تعمیر ، دلدل بنائے جانے تے نہراں کھودنے اُتے مجبور کیتا گیا ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} [[فائل:Spain final-guerra-civil.jpg|thumb| فرانکو نے جنگ دے خاتمے دا اعلان کیتا ، حالانکہ ریپبلکن د‏‏ی چھوٹی جیب نے اس اُتے لڑائی لڑی ا‏‏ے۔]] لکھاں ریپبلیکن بیرون ملک فرار ہوگئے ، تے 500،000 دے نیڑے فرانس فرار ہوگئے۔ پناہ گزیناں نو‏‏ں فرانسیسی تیسری جمہوریہ دے کیمپ گورس یا کیمپ ورنیٹ جداں قید خانے وچ قید کردتا گیا سی ، جتھ‏ے 12،000 ریپبلکناں نو‏‏ں خستہ حال حالت وچ رکھیا گیا سی۔ پیرس وچ قونصل د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی صلاحیت دے مطابق ، چلی دے شاعر تے سیاستدان [[پابلو نرودا|پابلو نیرودا]] نے SS ونپیگ جہاز دے ذریعے فرانس وچ 2،200 ریپبلکن جلاوطناں دے [[چلی]] وچ امیگریشن دا اہتمام کیتا۔ <ref>[http://www.nuestro.cl/notas/rescate/winnipeg1.htm ''Winnipeg, el poema que cruzó el Atlántico''] {{In lang|es}}</ref> گورس وچ رکھے ہوئے 17،000 مہاجرین وچو‏ں ، کساناں تے دوسرے افراد نو‏‏ں جو فرانس وچ تعلقات نئيں لبھ سکدے سن ، نو‏‏ں تیسری جمہوریہ نے ، فرانسواکی حکومت دے نال معاہدہ کرکے ، اسپین واپس جانے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ وڈی اکثریت نے ایسا کیتا تے انہاں نو‏ں ایرن وچ فرانکوسٹ حکا‏م دے حوالے کردتا گیا۔ <ref name="documentary">[http://www.histoire-immigration.fr/index.php?lg=fr&nav=20&flash=0 Film documentary] on the website of the ''[[Cité nationale de l'histoire de l'migration|Cité nationale de l'histoire de l'immigration]]'' {{In lang|fr}}</ref> اوتھ‏ے تو‏ں ، انہاں نو‏ں سیاسی ذمہ داریاں دے قانون دے مطابق "طہارت" دے لئی مرانڈا ڈی ایبرو کیمپ منتقل کیتا گیا۔ [[ویچی فرانس|وچی حکومت دے]] مارشل [[مارشل پیتاں|فلپ پیٹن]] دے اعلان دے بعد ، مہاجرین سیاسی قیدی بن گئے ، تے فرانسیسی پولیس نے انہاں افراد نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی جنھاں کیمپ تو‏ں آزاد کرایا گیا سی۔ دوسرے "ناپسندیدہ" لوکاں دے نال ، ہسپانویاں نو‏‏ں [[نازی جرمنی]] جلاوطن کرنے تو‏ں پہلے ڈرینسی انٹرنمنٹ کیمپ بھیجیا گیا۔ میتھاؤسسن حراستی کیمپ وچ تقریبا 5،000 ہسپانویاں د‏‏ی موت ہوئے گئی۔ جنگ دے باضابطہ خاتمے دے بعد ، [[گوریلا جنگ]] 1950 د‏‏ی دہائی تک ہسپانوی ماکوس دے ذریعہ فاسد بنیاداں اُتے چھیڑ دتی گئی ، فوجی شکستاں تے ختم ہونے والی آبادی د‏‏ی کم مدد تو‏ں آہستہ آہستہ کم ہويا۔ 1944 وچ ، جمہوریہ دے سابق فوجیاں دے اک گروپ نے ، جو نازیاں دے خلاف [[فرانسیسی مزاحمت]] وچ وی لڑے ، نے شمال مغربی کاتالونیا وچ وال ڈی آران اُتے حملہ کیتا ، لیکن 10 دن دے بعد انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} == بچےآں دا انخلا == [[فائل:Spanish War Children (restored).png|سجے|thumb| بچے انخلا د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے نيں ، کچھ ریپبلکن نو‏‏ں سلامی پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریپبلکنز نے اک مٹھی دکھادی جدو‏ں کہ قوم پرستاں نے رومن نو‏‏ں سلام پیش کیتا ۔ {{NoteTag|"The Roman salute characteristic of Italian fascism was first adopted by the PNE and the JONS, later spreading to the Falange and other extreme right groups, before it became the official salute in Franco's Spain. The JAP salute, which consisted of stretching the right arm horizontally to touch the left shoulder enjoyed only relatively little acceptance. The gesture of the raised fist, so widespread among left-wing workers' groups, gave rise to more regimented variations, such as the salute with the fist on one's temple, characteristic of the German ''[[Rotfrontkämpferbund|Rotfront]]'', which was adopted by the republican Popular Army". The Splintering of Spain, pp.&nbsp;36–37}} ]] ریپبلیکنز نے اپنے زون تو‏ں 30،000 -35،000 بچےآں نو‏‏ں انخلا د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ، <ref name="kowalsky">{{حوالہ ویب|url=http://www.gutenberg-e.org/kod01/kod08.html|title=The Evacuation of Spanish Children to the Soviet Union|last=Daniel Kowalsky|publisher=Columbia University Press|website=Gutenburg E|accessdate=16 August 2011}}</ref> باسکی علاقےآں تو‏ں شروع ہويا ، جتھ‏ے تو‏ں 20،000 نو‏‏ں کڈیا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی منزلاں وچ میکسیکو دے نال نال برطانیہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.basquechildren.org/node/5|title=History of the arrival of the Basque Children to England in 1937|website=BasqueChildren.org|publisher=Basque Children of '37 Association|accessdate=16 August 2011|تاريخ-الأرشيف=10 June 2022|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610190134/http://www.basquechildren.org/node/5|url-status=dead}}</ref> تے یو ایس ایس آر ، تے یوروپ وچ بوہت سارے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔ 21 مئی 1937 نو‏‏ں ، ہسپانوی بندرگاہ سینٹورزی تو‏ں بڑھدے ہوئے بھاپ وچ ایس ایس ''ہبانا'' اُتے تقریبا 4،000 باسکی بچےآں نو‏‏ں برطانیہ لے جایا گیا۔ ایہ حکومت تے رفاہی گروپ دونے د‏‏ی ابتدائی مخالفت دے خلاف سی ، جنہاں نے اپنے آبائی ملک تو‏ں بچےآں نو‏‏ں ہٹانا ممکنہ طور اُتے مؤثر سمجھیا۔ [[ساؤتھمپٹن|ساؤتیمپٹن]] وچ دو دن بعد پہنچنے اُتے ، بچےآں نو‏‏ں پورے انگلینڈ وچ منتشر کردتا گیا ، 200 تو‏ں ودھ بچے ویلز وچ رہائش پذیر سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/bfa63764-7bdf-38da-a26d-364365528772|title=Wales and the refugee children of the Basque country|date=2012-12-03|website=BBC Wales|accessdate=2016-05-27}}</ref> ابتدائی عمر وچ بالائی حد 12 رکھی گئی سی ، لیکن اسنو‏ں ودھیا کر 15 کردتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Buchanan (1997). pp. 109–110.</ref> وسط ستمبر تک ، تمام ''لاس نائسز'' ، جداں ہی اوہ مشہور ہوئے گئے ، نو‏‏ں اہل خانہ دے نال گھر مل گئے۔ زیادہ تر جنگ دے بعد اسپین واپس آئے سن ، لیکن 1945 وچ دوسری جنگ عظیم دے اختتام تک تقریبا 250 افراد برطانیہ وچ موجود سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thedustbinofhistory.wordpress.com/tag/ss-habana/|title=Los Niños of Southampton|website=The Dustbin of History|accessdate=2016-05-29}}</ref> == فنانسنگ == خانہ جنگی دے دوران قوم پرست تے ریپبلکن فوجی اخراجات مجموعی طور اُتے سالانہ 3،89ارب ڈالر تے اوسطا 1،44ارب سن ۔ {{NoteTag|the war lasted 986 days; dollars are quoted at their nominal value of the late 1930s}} مجموعی طور اُتے نیشنلسٹ دے اخراجات دا حساب 2،04ارب ڈالر اے ، جدو‏ں کہ ریپبلکن اخراجات 1،85ارب ڈالر تک پہنچ گئے نيں۔{{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} اس دے مقابلے وچ ، 1936–1938 وچ فرانسیسی فوجی اخراجات کل، 0،87 بلین ، اطالوی اخراجات 2،64 ارب ڈالر ، تے برطانوی اخراجات 4،13 بلین ڈالر سن ۔ <ref>Maier Charles S. (1987), ''In Search of Stability: Explorations in Historical Political Economy'', {{آئی ایس بی این|9780521346986}}, p. 105</ref> جداں کہ 1930 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ہسپانوی جی ڈی پی اطالوی ، فرانسیسی یا برطانوی لوکاں تو‏ں بہت چھوٹا سی ، <ref>in the mid-1930s the Spanish GDP was 23% of the British one, 37% of the French one and 48% of the Italian one, see e.g. Maddison Angus, ''Historical Statistics of the World Economy'', available [https://www.rug.nl/ggdc/historicaldevelopment/maddison/ here]</ref> تے دوسری جمہوریہ وچ عام طور اُتے سالانہ دفاعی تے سیکیورٹی بجٹ تقریبا 0،13 بلین ڈالر سی (کل سالانہ سرکاری اخراجات نیڑے سن ۔ ، 0،65bn) ، {{NoteTag|in 1934 the Spanish military spendings as reported by the statistical office were 958&nbsp;m ptas; in 1935 they were 1,065&nbsp;m ptas, Huerta Barajas Justo Alberto (2016), ''Gobierno u administración militar en la II República Española'', {{ISBN|9788434023031}}, p. 805. The peseta to dolar exchange rate for 1935 varied from 7,32 in August to 7,38 in January, Martínez Méndez P. (1990), ''Nuevos datos sobre la evolución de la peseta entre 1900 y 1936'', {{ISBN|8477930724}}, p. 14}} جنگی وقت دے فوجی اخراجات نے ہسپانوی معیشت اُتے بہت زیادہ دباؤ ڈالیا۔ جنگ کيت‏ی مالی اعانت دونے قوم پرستاں تے ری پبلکناں دے لئی اک بہت وڈا چیلنج سی۔ دونے جنگجو جماعتاں نے ايس‏ے طرح د‏‏ی مالی حکمت عملی اُتے عمل کیتا۔ دونے ہی معاملات وچ پینال کیندی تخلیق ، نويں ٹیکساں یا قرض دے اجرا د‏‏ی بجائے ، جنگ کيت‏ی مالی اعانت د‏‏ی کلید سی۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} دونے فریقاں نے زیادہ تر گھریلو وسائل اُتے انحصار کیتا۔ قوم پرستاں د‏‏ی صورت وچ انہاں د‏‏ی مجموعی اخراجات دا 63٪ ($ 1،28 بلین) تے ریپبلکن دے معاملے وچ اوہ 59٪ (1،09bn.) رہ‏‏ے۔ نیشنلسٹ زون وچ پیسہ کمانے دا کم 69٪ فیصد گھریلو وسائل دے لئی سی ، جدو‏ں کہ ری پبلکن وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی تعداد٪ 60 فیصد سی۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} ایہ زیادہ تر ایڈوانس ، کریڈٹ ، قرضےآں تے متعلقہ مرکزی بینکاں دے ڈیبٹ بیلنس دے ذریعہ انجام پایا ا‏‏ے۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} However {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} اُتے ، جدو‏ں کہ نیشنلسٹ زون وچ پیسےآں دا بڑھدا ہويا ذخیرہ پیداوا‏‏ر د‏‏ی شرح نمو تو‏ں تھوڑا سا اُتے سی ، جدو‏ں کہ ریپبلکن زون وچ ایہ پیداوا‏‏ر دے اعداد و شمار تو‏ں کدرے زیادہ گھٹ رہیا ا‏‏ے۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ جدو‏ں جنگ دے اختتام تک قوم پرستاں د‏‏ی افراط زر 1936 دے مقابلے وچ 41 فیصد سی ، لیکن ریپبلکن تیسری ہندتو‏ں ميں سی۔ ملکی وسائل دا دوسرا جزو مالی محصول سی۔ نیشنلسٹ زون وچ اس وچ مستقل اضافہ ہويا تے 1938 دے دوسرے نصف حصے وچ ایہ 1936 دے دوسرے نصف حصے تو‏ں 214٪ سی۔ <ref>in nominal terms, in terms of purchasing power the growth was smaller; nominal figures were 396&nbsp;m ptas in the 2nd half of 1936 and 847&nbsp;m ptas in the 2nd half of 1938, {{Harvard citation no brackets|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}}</ref> 1935 وچ ریپبلکن زون وچ مالیا‏تی محصول 1935 وچ متناسب علاقے وچ ریکارڈ شدہ آمدنی دا 25٪ رہ گیا سی ، لیکن 1938 وچ تھوڑا سا ٹھیک ہوئے گیا سی۔ دونے طرف نال جنگ تو‏ں پہلے ٹیکس دے نظام نو‏‏ں دوبارہ انجنیئر نئيں کیتا گیا سی۔ ریپبلکن زون وچ ٹیکس وصولی وچ ڈرامائی مسائل تے جنگ دے دوران اختلافات پیدا ہوئے ، کیونجے زیادہ تو‏ں زیادہ آبادی نیشنلسٹاں دے زیر اقتدار رہی۔ گھریلو وسائل دا اک چھوٹا جہا حصہ ضبطی ، چندہ یا داخلی قرض لینے تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} نیشنلسٹاں (0،76 بلین ڈالر) دے معاملے وچ غیر ملکی وسائل د‏‏ی مالیت 37٪ تے ری پبلیکن (0،77ارب $) د‏‏ی صورت وچ 41٪ ا‏‏ے۔ {{NoteTag|when assessing financial cost of waging the war, some scholars limit their analysis to foreign resources only and set expenditures of both sides at some $0,7bn each, compare e.g. Romero Salvado, Francisco J. (2013), ''Historical Dictionary of the Spanish Civil War'', {{ISBN|9780810857841}}, p. 20. Similarly, another author claims that "the republican authorities obtained 714 million dollars, and this was the financial cost of the civil war for the Republicans", while "the financial cost of the war on the Francoist side was very similar, between 694 and 716 million dollars", Casanova, Julian (2013), ''The Spanish Civil War'', {{ISBN|9781848856578}}, p. 91. The same author claims in the same work that "losing the war cost the Republic almost as much as Franco spent on winning it, some six hundred million dollars on each side" (p. 185)}} قوم پرستاں دے لئی ایہ زیادہ تر اطالوی تے جرمنی دا سہرا سی۔ {{NoteTag|exact figures differ; one source claims $0,45bn for Italy and $0,23bn for Germany, Romero Salvado 2013, p. 20; the rest was mostly private credit from British (e.g. Rio Tinto) or US (e.g. Texaco) companies}} ریپبلکن دے معاملے وچ ایہ سونے دے ذخائر د‏‏ی فروخت سی ، زیادہ تر یو ایس ایس آر نو‏‏ں تے فرانس نو‏‏ں بوہت گھٹ رقم وچ ۔ کسی وی فریق نے عوامی قرض لینے دا فیصلہ نئيں کیتا تے نہ ہی کسی نے غیر ملکی زرمبادلہ د‏‏ی منڈیاں اُتے قرض اتارا۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|2012}} حالیہ مطالعات دے مصنفاں دا مشورہ اے کہ دتے گئے نیشنلسٹ تے ریپبلکن اخراجات دا موازنہ کیتا جاندا سی ، اس تو‏ں پہلے نظریہ ریپبلکن وسائل د‏‏ی بدانتظامی د‏‏ی طرف اشارہ کرنا ہن قابل عمل نئيں ا‏‏ے۔ {{NoteTag|earlier studies suggested that the Republican military expenditures were 4 times larger than the Nationalist ones (40bn ptas v. 12bn ptas); the conclusion drawn was that the Republicans have grossly mismanaged their resources. Recent studies claim that the above figures are calculated in nominal terms, and that entirely different picture emerges when inflation and exchange rates are taken into account,{{sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012|pp=144–165}}}} اس دے بجائے ، انہاں دا دعوی اے کہ ریپبلکن بین الاقوامی عدم مداخلت دے معاہدے د‏‏ی رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے فوجی فتح وچ اپنے وسائل دا ترجمہ کرنے وچ ناکا‏م رہے؛ انہاں نو‏ں مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں تو‏ں زیادہ قیمت خرچ کرنے تے کم معیار دے سامان نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ ریپبلکن زون وچ ابتدائی ہنگامےآں نے پریشانیاں نو‏‏ں جنم دتا ، جدو‏ں کہ بعد دے مراحل وچ جنگ دا ایہ مطلب سی کہ آبادی ، علاقہ تے وسائل سکڑدے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} == مرنے والےآں د‏‏ی تعداد == {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size:13px; float:left; margin:5px" | colspan="12" style="text-align:center;" | '''خانہ جنگی تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد''' |- ! رینج ! اندازہ لگیانا |- | + 2 میٹر | 2،000،000 {{NoteTag|highest considered estimate; "la guerra civil fue una espantosa calamidad en la que todas las clases y todos los partidos perdieron. Además del millión o dos milliones de muertos, la salud del pueblo se ha visto minada por su secuela de hambre y enfermedades", Brennan, Gerald (1978), ''El laberinto español. Antecedentes sociales y políticos de la guerra civil'', {{ISBN|978-8485361038}}, p. 20}} |- | + 1 م | 1،500،000 ، {{NoteTag|some press estimates from the era, see e.g. "one and a half million Spaniards have already been killed in the war", ''[https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000728/19390328/105/0010 Spain's War Goes On]'', [in:] ''Daily Record'' [Britain] March 28, 1939}} 1،124،257 ، {{NoteTag|initial estimate of Ramón Salas Larrazábal, ''[http://www.generalisimofranco.com/mitos/001.htm El mito del millón de muertos]'', includes victims of malnutrition, cold etc, includes birth deficit assumed to be caused by the war}} 1،200،000 ، {{NoteTag|"esta cruenta lucha le costó a España 1 200 000 muertos entre combatientes y civiles", Pazos Beceiro, Carlos (2004), ''La globalización económica neoliberal y la guerra'', {{ISBN|9789597071266}}, p. 116}} 1،000،000 ، {{NoteTag|Lee, Stephen J. (2000), ''European Dictatorships, 1918–1945'', {{ISBN|978-0415230452}}, p. 248; "a reasonable estimate, and a rather conservative one", Howard Griffin, John, Simon, Yves René (1974), ''Jacques Maritain: Homage in Words and Pictures'', {{ISBN|978-0873430463}}, p. 11; military casualties only, Ash, Russell (2003), ''The Top 10 of Everything 2004'', {{ISBN|978-0789496591}}, p. 68; lowest considered estimate, Brennan (1978), p. 20. The phrase of "one million dead" became a cliche since the 1960s, and many older Spaniards might repeat that "yo siempre había escuchado lo del millon de muertos", compare ''burbuja'' service, available [http://www.burbuja.info/inmobiliaria/politica/175403-muertos-guerra-civil-ii.html here]. This is so due to extreme popularity of a 1961 novel ''Un millón de muertos'' by [[José María Gironella]], even though the author many times declared that he had in mind those "muerto espiritualmente", referred after Diez Nicolas, Juan (1985), ''La mortalidad en la Guerra Civil Española'', [in:] ''Boletín de la Asociación de Demografía Histórica'' III/1, p. 42. Scholars claim also that the figure of "one million deaths" was continuously repeated by Francoist authorities "to drive home the point of having saved the country form ruin", Encarnación, Omar G. (2008), ''Spanish Politics: Democracy After Dictatorship'', {{ISBN|978-0745639925}}, p. 24, and became one of the "mitos principales del franquismo", referred as "myth no. 9" in Reig Tapia, Alberto (2017), ''La crítica de la crítica: Inconsecuentes, insustanciales, impotentes, prepotentes y equidistantes'', {{ISBN|978-8432318658}}}} |- | + 900،000 | 909،000 ، {{NoteTag|145,000 KIA, 134,000 executed, 630,000 due to sickness, cold etc., ''Guerre civile d'Espagne'', [in:] ''Encyclopedie Larousse'' online, available [http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/guerre_civile_d_Espagne/118441 here]}} 900،000 <ref>Nadeau, Jean-Benoit, Barlow, Julie (2013), ''The Story of Spanish'', {{آئی ایس بی این|978-1250023162}}, p. 283</ref> |- | + 800،000 | 800،000 {{NoteTag|maximum considered estimate, Griffin, Julia Ortiz, Griffin, William D. (2007), ''Spain and Portugal: A Reference Guide from the Renaissance to the Present'', {{ISBN|978-0816074761}}, p. 49, "[war] generated around 800,000 deaths", Laia Balcells (2011), ''Death is in the Air: Bombings in Catalonia, 1936–1939'', [in:] ''Reis'' 136, p. 199}} |- | + 700،000 | 750،000 ، {{NoteTag|"the war cost about 750,000 Spanish lives", ''A Dictionary of World History'' (2006), {{ISBN|978-0192807007}}, p. 602; also "la poblacion de Espana en 1939 contaba 750,000 personas menos que las esperables si no hubiera habido guerra", ''[https://elpais.com/politica/2019/02/11/sepa_usted/1549896518_673788.html ¿Cuántas víctimas se cobró la Guerra Civil? ¿Dónde hubo más?]'', [in:] ''El Pais'' 27. فروری 2019 [accessed December 7, 2019]}} 745،000 ، {{NoteTag|Coatsworth, John, Cole, Juan, Hanagan, Michael P., Perdue, Peter C., Tilly, Charles, Tilly, Louise (2015), ''Global Connections'', {{ISBN|978-0521761062}}, p. 379; divided into 700,000 died "in battle", 30,000 executed and 15,000 of air raids, Dupuy, R. Ernest, Dupuy, Trevor N. (1977), ''The Encyclopedia of Military History'', {{ISBN|0060111399}}, p. 1032, the same breakdown in ''The Encyclopedia of World History'' (2001), {{ISBN|978-0395652374}}, p. 692, and in Teed, Peter (1992),''A Dictionary of Twentieth-Century History'', {{ISBN|0192852078}}, p. 439}} 700،000 {{NoteTag|600,000 killed during the war + 100,000 executed afterwards, Tucker, Spencer C. (2016), ''World War II: The Definitive Encyclopedia and Document Collection'', {{ISBN|978-1851099696}}, p. 1563; Georges Soria, ''Guerra y Revolucion en Espana (1936–1939)'', vol. 5, Barcelona 1978, p. 87}} |- | + 600،000 | 665.300 ، <ref>Jeanes, Ike (1996), ''Forecast and Solution: Grappling with the Nuclear, a Trilogy for Everyone'', {{آئی ایس بی این|978-0936015620}}, p. 131</ref> 650،000 ، <ref>Del Amo, Maria (2006), ''Cuando La Higuera Este Brotando...'', {{آئی ایس بی این|978-1597541657}}, p. 28</ref> 640،000 ، {{NoteTag|when referring reported calculations of Hugh Thomas and divided into 320,000 KIA, 100,000 executed and 220,000 of malnutrition etc., Crow, John Armstrong (1985), ''Spain: The Root and the Flower : an Interpretation of Spain and the Spanish People'', {{ISBN|978-0520051331}}, p. 342}} 625،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, Tusell, Javier (1998), ''Historia de España en el siglo XX. Tomo III. La Dictadura de Franco'', {{ISBN|8430603328}}, p. 625}} 623،000 ، <ref>including war-related executions until 1961, death above average due to illness etc., Salas Larrazabal, Ramón (1977), ''Pérdidas de la guerra'', {{آئی ایس بی این|8432002852}}, pp. 428–429</ref> 613،000 ، {{NoteTag|including 285,000 KIA, 125,000 civilians "due to war directed causes", 200,000 malnutrition., Sandler, Stanley (2002), ''Ground Warfare: An International Encyclopedia'', vol. 1, {{ISBN|978-1576073445}}, p. 160}} 611،000 ، <ref>Nash, Jay Robert (1976), ''Darkest Hours'', {{آئی ایس بی این|978-1590775264}}, p. 775</ref> 610،000 ، {{NoteTag|285,000 in combat, 125,000 executed, 200,000 of malnutrition, Thomas, Hugh (1961), ''The Spanish Civil War'' (and other initial editions), referred after Clodfelter, Micheal (2017), ''Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015'', {{ISBN|978-0786474707}}, p. 339}} 600،000 <ref>"at least" and "between 1936 and 1945", includes 300,000 "combatants", Salvadó, Francisco Romero (2013), ''Historical Dictionary of the Spanish Civil War'', {{آئی ایس بی این|978-0810880092}}, p. 21</ref> |- | + 500،000 | 580،000 ، {{NoteTag|100,000 in combat, 220,000 rearguard terror, 10,000 in air raids, 200,000 after-war terror, 50,000 malnutrition etc.; Jackson, Gabriel (1965), ''The Spanish Republic and the Civil War, 1931–1939'', {{ISBN|978-0691007571}}, referred after Clodfelter (2017), p. 338}} 560،000 ، <ref>Gallo, Max (1974), ''Spain under Franco: a history'', {{آئی ایس بی این|978-0525207504}}, p. 70; divided into 345,000 during the war and 215,000 in 1939–1942, Diez Nicolas (1985), pp. 52–53</ref> 540،000 ، {{NoteTag|delta between the total number of deaths recorded in 1936–1942 and the total which would have resulted from extrapolating average annual death total from the 1926–1935 period, Ortega, José Antonio, Silvestre, Javier (2006), ''Las consecuencias demográficas'', [in:] Aceńa, Pablo Martín (ed.), ''La economía de la guerra civil'', {{ISBN|978-8496467330}}, p. 76}} 530،000 ، {{NoteTag|excluding "50,000 more fatalities in Franco's prison camps during the immediate postwar period", Smele, Jonathan D. (2015), ''Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926'', {{ISBN|978-1442252813}}, p. 253}} 500،000 {{NoteTag|approximate, excluding post-war terror; Hepworth, Andrea (2017), ''Site of memory and dismemory: the Valley of the Fallen in Spain'', [in:] Gigliotti, Simone, ''The Memorialization of Genocide'', {{ISBN|978-1317394167}}, p. 77; highest considered estimate, Seidman, Michael (2011), ''The Victorious Counterrevolution: The Nationalist Effort in the Spanish Civil War'', {{ISBN|978-0299249632}}, p. 172; ''Britannica Concise Encyclopedia'' (2008), {{ISBN|978-1593394929}}, p. 1795; 200,000 in combat, 125,000 executed, 175,000 of malnutrition, Thomas, Hugh (1977), ''The Spanish Civil War'' (and later editions), referred after Clodfelter (2017), p. 339; ''Nowa encyklopedia powszechna PWN'' (1995), vol. 2, {{ISBN|830111097X}}, p. 778; "probably over.." and including 300,000 KIA, Palmer, Alan (1990), ''Penguin Dictionary of Twentieth-Century History'', {{ISBN|0140511881}}, p. 371; KIA + victims of terror only, Lowe, Norman (2013), ''Mastering modern history'', London 2013, {{ISBN|978-1137276940}}, p. 345; at least, "lost their lives", Palmowski, Jan (2008), ''The Dictionary of Contemporary World History'', {{ISBN|978-0199295678}}, p. 643}} |- | + 400،000 | 496،000 ، {{NoteTag|215,000 in combat, 200,000 killed in rearguard, 70,000 due to wartime hardships, 11,000 civilian victims of military operations; the author later rounds up the total to 0,5&nbsp;m, Alonso Millán, Jesús (2015), ''La guerra total en España (1936–1939)'', {{ISBN|978-1512174137}}, pp. 403–404}} 465،000 ، {{NoteTag|at most 300,000 "violent deaths" + 165,000 above average deaths, Payne, Stanley G. (1987), ''The Franco Regime'', {{ISBN|978-0299110741}}, pp. 219–220}} 450،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, Du Souich, Felipe (2011), ''Apuntes de Historia de Espana Para Los Amigos'', {{ISBN|978-1447527336}}, p. 62; "at least", "killed", Quigley, Caroll (2004), ''Tragedy and Hope. A History of the World in our Time'', {{ISBN|094500110X}}, p. 604.}} 443،000 ، <ref>De Miguel, Amando (1987), ''Significación demográfica de la guerra civil'', [in:] Santos Juliá Díaz (ed.), ''Socialismo y guerra civil'', {{آئی ایس بی این|8485691350}}, p. 193.</ref> 436،000 ، <ref>Kirsch, Hans-Christian (1967), ''Der spanische Bürgerkrieg in Augenzeugenberichten'', p. 446</ref> 420،000 ، {{NoteTag|200,000 KIA, 200,000 executed, 20,000 executed after the war, excluding "unknown numbers" of civilians killed in military action and "many more" died of malnutrition etc., Preston, Paul (2012), ''The Spanish holocaust'', {{ISBN|978-0393239669}}, p. xi}} 410،000 ، {{NoteTag|Batchelor, Dawho hn (2011), ''The Mystery on Highway 599'', {{ISBN|978-1456734756}}, p. 57}} 405،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, Jackson, Gabriel (2005), ''La Republica Espanola y la Guerra Civil'', {{ISBN|8447336336}}, p. 14}} 400،000 {{NoteTag|Chislett, William (2013), ''Spain: What Everyone Needs to Know?'', {{ISBN|978-0199936458}}, p. 42; "probably", Spielvogel, Jackon J. (2013), ''Western Civilization: A Brief History'', {{ISBN|978-1133606765}}, p. 603; Mourre, Michel (1978), ''Dictionaire Encyclopedique d'Histoire'', vol. 3, {{ISBN|204006513X}}, p. 1636; broken down into 200,000 KIA and 200,000 executed, Bradford, James. C (2006), ''International Encyclopedia of Military History,'' vol. 2, {{ISBN|0415936616}}, p. 1209; lowest considered estimate, Tusell, Javier (1998), ''Historia de España en el siglo XX. Tomo III. La Dictadura de Franco'', {{ISBN|8430603328}}, p. 625}} |- | + 300،000 | 380،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, Bowen, Wayne H. (2006), ''Spain During World War II'', {{ISBN|978-0826265159}}, p. 113}} 365،000 ، <ref>White, Matthew (2011), ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', {{آئی ایس بی این|978-0857861252}}, p. LXIX; broken down into 200,000 KIA, 130,000 executed, 25,000 of malnutrition and 10,000 of air raids, Johnson, Paul (1984), ''A History of the Modern World'', {{آئی ایس بی این|0297784757}}, p. 339</ref> 350،000 ، {{NoteTag|Julia, Santos, (1999), ''Victimas de la guerra'', {{ISBN|978-8478809837}}, referred after Richards, Michael (2006), ''El régimen de Franco y la política de memoria de la guerra civil española'', [in:] Aróstegui, Julio, Godicheau, François (eds.), ''Guerra Civil: mito y memoria'', {{ISBN|978-8496467125}}, p. 173; Richards, Michael (2013), ''After the Civil War: Making Memory and Re-Making Spain Since 1936'', {{ISBN|978-0521899345}}, p. 6; Renshaw, Layla (2016), ''Exhuming Loss: Memory, Materiality and Mass Graves of the Spanish Civil War'', {{ISBN|978-1315428680}}, p. 22}} 346،000 ، {{NoteTag|delta between the total number of deaths recorded in 1936–1939 and the total which would have resulted from extrapolating average annual death total from the 1926–1935 period, Ortega, Silvestre (2006), p. 76}} 344،000 ، {{NoteTag|does not include post-war losses, Payne, Stanley G. (2012), ''The Spanish Civil War'', {{ISBN|978-0521174701}}, p. 245}} 335،000 ، {{NoteTag|lowest considered estimate, includes 150,000 KIA and 185,000 victims of rearguard repression, Bernecker, Walter L. (ed., 2008), ''Spanien heute: Politik, Wirtschaft, Kultur'', {{ISBN|978-3865274182}}, p. 109}} 330،000 ، {{NoteTag|lowest considered estimate, Du Souich (2011), p. 62; lowest considered estimate, Jackson (2005), p. 14; 1943 estimate of the Spanish Direccion General de Estadistica, referred after Puche, Javier (2017), ''Economia, mercado y bienestar humano durante la Guerra Civil Espanola'', [in:] ''Contenciosa'' V/7, p. 13}} 328،929 ، {{NoteTag|137,000 KIA, the rest victims of repression, Lauge Hansen, Hans (2013), ''Auto-Reflection on the Proceses of Cultural Re-Memoriation in the Contemporary Spanish Memory Novel'', [in:] Nathan R. White (ed.), ''War'', {{ISBN|9781626181991}}, p. 90}} 310،000 ، 300،000 {{NoteTag|"at least", Hart, Stephen M. (1998), ''"!No Pasarán!": Art, Literature and the Spanish Civil War'', {{ISBN|978-0729302869}}, p. 16, Preston, Paul (2003), ''The Politics of Revenge: Fascism and the Military in 20th-century Spain'', {{ISBN|978-1134811137}}, p. 40; lowest considered estimate, Seidman, Michael (2011), ''The Victorious Counterrevolution: The Nationalist Effort in the Spanish Civil War'', {{ISBN|978-0299249632}}, p. 172; [[Pedro Montoliú|Camps, Pedro Montoliú]] (2005), ''Madrid en la Posguerra'', {{ISBN|978-8477371595}}, p. 375, "at most", excluding deaths from malnutrition etc., ''The New Encyclopædia Britannica'' (2017), vol. 11, {{ISBN|978-1593392925}}, p. 69; of which 140,000 in combat, ''Большая Российская энциклопедия'', (2008), vol. 12, {{ISBN|978-5852703439}}, p. 76}} |- | + 200،000 | 290،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, 150,000 in combat and 140,000 executed, Moa, Pio (2015), ''Los mitos del franquismo'', {{ISBN|978-8490603741}}, p. 44}} 270،000 ، {{NoteTag|"at least", Hitchcock, William L. (2008), ''The Struggle for Europe: The Turbulent History of a Divided Continent 1945 to the Present'', {{ISBN|978-0307491404}}, p. 271}} 265،000 ، {{NoteTag|100,000 in combat, 135,000 executed, 30,000 other causes,. Muñoz, Miguel A. (2009), ''Reflexiones en torno a nuestro pasado'', {{ISBN|978-8499231464}}, p. 375}} 256،825 ، {{NoteTag|"muertos a causa de la Guerra", includes victims of post-war terror. The figure is based on totals reported as "violent deaths" in the official statistics for 1936–1942 and calculated by Ramón Tamames, ''Breve historia de la Guerra Civil espanola'', Barcelona 2011, {{ISBN|978-8466650359}}, chapter "Impactos demograficos" (page unavailable). Tamames suggests that the actual number of victims is probably much higher than this given by official statistics}} 255،000 ، {{NoteTag|lowest considered estimate, 145,000 in combat and 110,000 executed, Moa (2015), p. 44}} 250،000 ، {{NoteTag|lowest considered estimate, Bowen (2006), p. 113}} 231،000 {{NoteTag|103,000 executed during the war, 28,000 executed afterwards, around 100,000 KIA, Martínez de Baños Carrillo, Fernando, Szafran, Agnieszka (2011), ''El general Walter'', {{ISBN|978-8492888061}}, p. 324}} |- | + 100،000 | 170،489 ، {{NoteTag|the total reported as "muerte violenta o casual" for 1936–1939 in official statistics released by Instituto Nacional de Estadistica in 1943, might include accidental deaths (car accidents etc.) and covers all months of 1936 and 1939, excludes "homicidio" category (39,028 for 1936–1939), referred after Diez Nicolas (1985), p. 54}} 149،213 {{NoteTag|the number which emerges from the official statistics as provided during the early Francoist era and calculated later by [[:es:Ramón Tamames|Ramón Tamames]], who analyses the figures released in 1951 by Instituto Nacional de Estadistica. Tamames added figures reported in the "violent deaths" rubric for 1936, 1937 and 1938 and 25% of the same category for 1939; then he deducted annual averages for "violent deaths" reported by INE in the mid-1930s to arrive at 149,213. Tamames suggests that the actual figure is probably "mucho mayor", Tamames (2011)}} |} ہسپانوی خانہ جنگی د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد واضح نئيں اے تے ایہ خاص طور اُتے جنگ تے جنگ دے بعد دے جبر تو‏ں متعلق اک خاص متنازعہ مسئلہ ا‏‏ے۔ بوہت سارے عمومی تاریخی کم - خاص طور اُتے اسپین وچ ، کسی وی اعداد و شمار نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں گریز کردے ني‏‏‏‏ں۔ وڈے پیمانے اُتے تاریخی سلسلہ ، <ref>see e.g. the monumental ''Historia de España Menéndez Pidal'', (2005), vol. XL, {{آئی ایس بی این|8467013060}}</ref> انسائیکلوپیڈیا <ref>''Encyclopedia de Historia de España'' (1991), vol. 5, {{آئی ایس بی این|8420652415}}</ref> یا لغات <ref>''Diccionario Espasa Historia de España y América'' (2002), {{آئی ایس بی این|8467003162}}</ref> کوئی تعداد فراہ‏م نئيں کردے نيں یا بہترین تجویز پیش کردے نيں مبہم عمومی وضاحتاں۔ {{NoteTag|"provocó un número de caidós en combate sin precedentes, casi tantos como los muertos y desaparecidos en la retaguardia", ''Diccionario de historia y política del siglo XX'' (2001), {{ISBN|843093703X}}, p. 316, "habia comportado centenares de miles de muertos", Marín, José María, Ysàs, Carme Molinero (2001), ''Historia política de España, 1939–2000'', vol. 2, {{ISBN|978-8470903199}}, p. 17}} ماہر ہسپانوی اسکالرز دے ذریعہ تیار کردہ عمومی تریخ دے ہور مفصل اکاؤنٹس اکثر اس مسئلے اُتے خاموش رہندے ني‏‏‏‏ں۔ {{NoteTag|Tusell, Javier, Martín, José Luis, Shaw, Carlos (2001), ''Historia de España: La edad contemporánea'', vol. 2, {{ISBN|978-8430604357}}, Pérez, Joseph (1999), ''Historia de España'', {{ISBN|978-8474238655}}, Tusell, Javier (2007), ''Historia de España en el siglo XX'', vol. 2, {{ISBN|978-8430606306}}}} غیر ملکی اسکالرز ، خاص طور اُتے اینگلو سیکسن مورخین کچھ عمومی تخمینے پیش کرنے دے خواہاں نيں ، اگرچہ کچھ نے اپنے تخمینے اُتے نظر ثانی د‏‏ی اے ، عام طور اُتے تھلے د‏‏ی طرف ، {{NoteTag|e.g. Stanley G. Payne reduced his earlier estimate of 465,000 (at most 300,000 "violent deaths" with 165,000 deaths from malnutrition which "must be added", Payne (1987), p. 220) to 344,000 (also "violent deaths" and malnutrition victims, Payne (2012), p. 245); Hugh Thomas in ''The Spanish Civil War'' editions from the 1960s opted for 600,000 (285,000 KIA, 125,000 executed, 200,000 malnutrition), in editions from the 1970s he reduced the figure to 500,000 (200,000 KIA, 125,000 executed, 175,000 malnutrition), referred after Clodfeler (2017), p. 383 and with slight revisions kept reproducing the figure also in last editions published before his death, compare Thomas, Hugh (2003), ''La Guerra Civil Española'', vol. 2, {{ISBN|8497598229}}, p. 993; Gabriel Jackson went down from 580,000 (including 420,000 victims of war and post-war terror), see Jackson (1965) to a range of 405,000–330,000 (including 220,000 to 170,000 victims of war and post-war terror), Jackson (2005), p. 14}} تے اعداد و شمار 1 تو‏ں مختلف ني‏‏‏‏ں۔ &nbsp; ملین تو‏ں 250،000. تعصب / ناجائز خواہش ، نااہلی یا ذرائع تک رسائی وچ تبدیلی دے علاوہ ، اختلافات دا نتیجہ بنیادی طور اُتے درجہ بندی تے طریقہ کار دے مسائل تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ [[فائل:Women pleading with Rebels for Lives of Prisioners, Constantina, Seville - Google Art Project.jpg|thumb| خواتین قیدیاں د‏‏ی زندگی دے لئی قوم پرستاں تو‏ں التجا کررہیاں نيں ، کونسٹینٹینا ، 1936]] ترقی یافتہ مجموعی وچ عام طور اُتے مختلف قسماں شامل ہُندیاں نيں یا خارج ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اسکالرز جو قتل یا "متشدد اموات" اُتے توجہ دیندے نيں اوہ عام طور اُتے (1) لڑائی تے لڑائی تو‏ں متعلق اموات د‏‏ی لسٹ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس روبری دے اعداد و شمار 100،000 {{Sfn|Jackson|1974}} {{Sfn|Muñoz|1965}} تو‏ں 700،000 تک ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Dupuy, Dupuy (1977), p. 1032, Teed (1992), 439</ref> (2) خانہ جنگی دے اختتام تک عدالدی تے غیر عدالدی ، محافظ دہشت گردی دا اندراج: 103،000 <ref>Martínez de Baños, Szafran (2011), p. 324</ref> تو‏ں لے ک‏ے 235،000؛ <ref name="Jackson 1965, p. 412">Jackson (1965), p. 412</ref> ()) فوجی کارروائی تو‏ں عام شہری ہلاک ، عام طور اُتے ہوائی حملے: 10،000 تو‏ں 15،000۔ <ref>Dupuy, Dupuy (1977), p. 1032</ref> انہاں زمرے وچ مجموعی طور اُتے 235،000 <ref>Moa (2015), p. 44</ref> تو‏ں 715،000 تک پوائنٹس شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Tucker (2016), p. 1563,</ref> بہت سارے مصنفاں وسیع تر نظریہ دا انتخاب کردے نيں تے خانہ جنگی دے اختتام تک درج کيتی گئی غذائی قلت ، حفظان صحت د‏‏ی کوتاہیاں ، سردی ، بیماری ، وغیرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں معمول دے مطابق اموات (4) نو‏‏ں شامل کرکے "اموات د‏‏ی تعداد" دا حساب لگیاندے نيں: 30،000 <ref>Muñoz (2009), p. 375</ref> تو‏ں 630،000۔ <ref>''Guerre civile d'Espagne'', [in:] ''Encyclopedie Larousse'' online, available [http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/guerre_civile_d_Espagne/118441 here]</ref> جنگ دے اعدادوشمار دا سامنا کرنا کوئی غیر معمولی گل نئيں اے جس وچ خانہ جنگی تو‏ں متعلق (5) جنگ دے بعد دے دہشت گردی شامل نيں ، کدی کدی 1961 دے سال تک: 23،000 <ref name="Larrazabal 1977, pp. 428–429">Larrazabal (1977), pp. 428–429</ref> تو‏ں 200،000 تک۔ کچھ مصنفاں (6) غیر ملکی جنگی تے جنگی اموات تو‏ں متعلق اموات وی شامل کردے نيں: 3،000 <ref>Sandler (2002), p. 160</ref> تو‏ں 25،000 ، (7) دوسری جنگ عظیم وچ مارے گئے اسپین: 6،000 ، (8) بعد وچ گوریلا تو‏ں متعلق اموات [[:es:Invasión del Valle de Arán|ویلے ڈی آرن حملے]] : 4،000 ، (9) عام طور اُتے غذائیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات ، وغیرہ ، خانہ جنگی دے بعد درج نيں لیکن اس تو‏ں متعلق نيں: 160،000 تو‏ں 300،000۔ <ref>highest considered estimate, Payne (2012), p. 245</ref> ماہرین آبادیات بالکل مختلف انداز اختیار کردے ني‏‏‏‏ں۔ مختلف زمراں تو‏ں اموات وچ اضافہ کرنے دے بجائے ، اوہ جنگ دے دوران ریکارڈ د‏‏ی جانے والی اموات د‏‏ی کل تعداد تے اس مجموعی فرق دے درمیان فرق معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں جو 1926–3535 دے عرصے وچ سالانہ موت د‏‏ی اوسط استعمال کرنے دے نتیجے وچ ہون گے۔ اس فرق نو‏‏ں جنگ دے نتیجے وچ اضافی موت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ اعداد و شمار جنہاں د‏‏ی اوہ 1936–1939 د‏‏ی مدت تک پہنچدے نيں اوہ 346،000 ا‏‏ے۔ 1936–1942 د‏‏ی تعداد ، جس وچ دہشت گردی تے جنگ دے نتیجے وچ ہونے والی جنگ دے بعد ہونے والی اموات شامل نيں ، 540،000 ني‏‏‏‏ں۔ {{NoteTag|Ortega, Silvestre (2006), p. 76; slightly different figures, 344,000 and 558,000, in earlier study completed using the same method, see Diez Nicolas (1985), p. 48.}} کچھ اسکالر اس تو‏ں وی اگے ودھ ک‏ے جنگ دے "آبادی وچ کمی" یا "آبادیات‏ی اثر" دا حساب لگیاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس معاملے وچ انہاں وچ (10) بیرون ملک ہجرت وی شامل ہوسکدی اے: 160،000 {{NoteTag|only those who did not return to Spain, Payne (1987), p. 220.}} تو‏ں 730،000 {{NoteTag|Ortega, Silvestre (2006), p. 80; the number of migrants usually quoted is 450,000, which refers only to these who crossed to France in the first months of 1939, López, Fernando Martínez (2010), ''París, ciudad de acogida: el exilio español durante los siglos XIX y XX'', {{ISBN|978-8492820122}}, p. 252.}} تے (11) شرح پیدائش وچ کمی: 500،000 {{NoteTag|"a deficit of approximately a half million births resulted", Payne (1987), p. 218.}} تو‏ں 570،000 تک۔ {{NoteTag|delta between actual birth totals for 1936–1942 and birth totals which would have resulted from extrapolating average annual birth totals from the 1926–1935 period, Ortega, Silvestre (2006), p. 67.}} == ظلم، بربریت == [[فائل:Spanish Civil War - Mass grave - Estépar, Burgos.jpg|thumb| فرانسیسی قوم پرستاں نے اگست تے ستمبر 1936 دے درمیان ہسپانوی خانہ جنگی دے آغاز اُتے چھبیس جمہوریہ عوام نو‏‏ں قتل کردتا سی۔ ایہ اجتماعی قبر صوبہ برگوس دے اک چھوٹے تو‏ں شہر ایسٹپار وچ واقع ا‏‏ے۔ کھدائی جولائ‏ی – اگست 2014 وچ ہوئی۔]] موت د‏‏ی مجموعی بحث جاری ا‏‏ے۔ برطانوی مؤرخ انتونی بیور نے خانہ جنگی د‏‏ی اپنی تریخ وچ لکھیا اے کہ فرانکو دے آنے والے " [[وائٹ ٹیرر (سپین)|سفید دہشت گردی]] " دے نتیجے وچ 200،000 افراد ہلاک ہوئے تے " [[ریڈ ٹیرر (سپین)|ریڈ دہشت گردی]] " نے 38،000 نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ جولیس رویز دا دعوی اے کہ ، "اگرچہ اعداد و شمار متنازعہ نيں ، لیکن ریپبلکن زون وچ کم تو‏ں کم 37،843 سزائے موت دتیاں گئیاں ، جنہاں وچ [[فرانکو ہسپانیہ|نیشنلسٹ اسپین]] وچ زیادہ تو‏ں زیادہ 150،000 پھانسی دتیاں گئیاں (جنگ دے بعد 50،000 وی شامل نيں)"۔ مؤرخ مائیکل سیڈمین نے دسیا کہ قوم پرستاں نے تقریبا 130،000 افراد تے ری پبلیکناں نے لگ بھگ 50،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کیتا۔ {{Sfn|Seidman|2017}} [[فائل:Mapadefosas-mjusticia-es.jpg|thumb| ہسپانوی خانہ جنگی د‏‏ی قبراں۔ تدفین دے معلوم تھ‏‏اںو‏اں دا مقام۔ رنگ مداخلت د‏‏ی قسم دا حوالہ دیندے نيں جو انجام دتا گیا ا‏‏ے۔ '''سبز''' : ہن تک کوئی مداخلت نئيں کيت‏‏ی گئی۔ '''سفید''' : گمشدہ قبر۔ '''پیلا''' : ویلے ڈی لاس کاڈوس وچ منتقل ۔ '''سرخ''' : مکمل طور اُتے یا جزوی طور اُتے اخراج۔ '''نیلی ستارہ''' : ویلے ڈی لاس کاڈوس۔ ماخذ: [http://mapadefosas.mjusticia.es/ اسپین د‏‏ی وزارت انصاف] 2008 وچ اک ہسپانوی جج تو‏ں بالتاسار گارزون ، 17 جولائ‏ی 1936 تو‏ں دسمبر 1951. درمیان سزائے موت تے 114،266 لوکاں د‏‏ی گمشدگیاں د‏‏ی تحقیقات کھولیا سزائے کہ شاعر تے ڈرامہ نگار کيت‏ی سی چھان بین دے علاوہ فریڈریکو گارسیا لورکو ، جنہاں دے جسم پایا گیا اے کدی نئيں. فرانسیسی حکومت دے دوران گارسیا لورکا د‏‏ی موت دا ذکر ممنوع سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} حالیہ تحقیق نے گواہی د‏‏ی گواہی ، ریموٹ سینسنگ تے فرانزک جیو فزکس تکنیک دے امتزاج دا استعمال کردے ہوئے اجتماعی قبراں دا پتہ لگیانا شروع کیتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Fernández-Álvarez|title=Discovery of a mass grave from the Spanish Civil War using Ground Penetrating Radar and forensic archaeology|year=2016|pmid=27318840|doi=10.1016/j.forsciint.2016.05.040|pages=e10–e17|volume=267|journal=Forensic Science International|first5=Hector-David|first1=José-Paulino|last5=Aguilera|first4=Jamie K.|last4=Pringle|first3=Antxoka|last3=Martínez-Velasco|first2=David|last2=Rubio-Melendi|url=http://eprints.keele.ac.uk/1791/1/FSI_JPFA_manuscript_v2.docx}}</ref> ہیلن گراہ‏م ، {{Sfn|Graham|2005}} پول پریسٹن ، {{Sfn|Preston|2006}} انٹونی بیور ، {{Sfn|Beevor|2006}} گیبریل جیکسن {{Sfn|Jackson|1967}} تے ہیو سیمس {{Sfn|Thomas|2001}} دا مؤقف اے کہ نیشنلسٹ باغیاں دے عہدے داراں دے ذریعہ اجتماعی پھانسیاں نو‏‏ں منظم تے منظور کیتا گیا سی۔ ، جدو‏ں کہ ریپبلکن لائناں دے پِچھے پھانسی د‏‏ی سزااں ریپبلکن ریاست دے ٹوٹنے تے انتشار دا نتیجہ سن: {{اقتباس|اگرچہ باغی اسپین وچ بے بنیاد قتل و غارت گری سی ، لیکن ملک دے '' لیمپیئزا '' ، جو برائیاں تو‏ں نکل گیا سی اس تو‏ں "صفائی ستھرائی" دا خیال نويں حکا‏م د‏‏ی نظم و ضبط د‏‏ی پالیسی سی تے انہاں دا اک حصہ تخلیق نو دا پروگرام جمہوریہ اسپین وچ ، سب تو‏ں زیادہ ہلاکتاں انتشار دا نتیجہ ، قومی خرابی دا نتیجہ سن ، نہ کہ ریاست دا کم ، حالانکہ کچھ شہراں وچ کچھ سیاسی جماعتاں نے اس فسادات نو‏‏ں ختم کیتا تے کچھ ذمہ داران بالآخر عہدےآں اُتے فائز ہوگئے۔}} اس دے برعکس ، اسٹینلے پاینے ، جولیس روئز <ref>Ruiz, Julius. The 'red Terror' and the Spanish Civil War. Cambridge University Press, 2014.</ref> تے جوسے سنچیز <ref>Sánchez, José María. The Spanish civil war as a religious tragedy. University Press of Virginia, 1987.</ref> جداں مؤرخین دا موقف اے کہ ریپبلکن زون وچ سیاسی تشدد حقیقت وچ کھبے طرف تو‏ں منظم کیتا گیا سی: {{اقتباس|عام طور اُتے ، گلی دے اک شخص نے اپنے "جابراں" دے لئی، نفرت دا ایہ اک ناقابل تسخیر پھیلاؤ نئيں سی ، جداں کہ کدی کدی اس د‏ی تصویر کشی وی کيتی گئی اے ، لیکن اک نیم منظم سرگرمی جو کھبے بازو دے تقریبا تمام گروہاں دے حص byاں نے انجام دتی ا‏‏ے۔ پورے کھبے بازو دے علاقے وچ باسکی نیشنلسٹ ہی ایسی منظم سیاسی جماعت سی جس نے اس طرح د‏‏ی سرگرمی وچ ملوث ہونے نو‏‏ں روک دتا سی۔{{sfn|Payne|1973|p=650}}}} === قوم پرست === [[فائل:Savoia-Marchetti SM.81.jpg|کھبے|thumb| نومبر 1936 دے آخر وچ نیشنلسٹ SM.81 طیارے نے میڈرڈ اُتے بمباری کيتی۔]] [[فائل:Children during the Madrid bombing.jpg|کھبے|thumb| [[میدرد|میڈرڈ]] (1936–1937) وچ فرانسواکی بمباری دے دوران بچے پناہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے باوجود ری پبلکن اس محاصرے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ]] قوم پرست مظالم ، جنہاں دے بارے وچ حکا‏م نے اکثر حکم دتا سی کہ اوہ اسپین وچ "کھبے بازو" دے کسی وی سراغ نو‏‏ں مٹا دتیاں اک ''لمپیزا'' (صفائی) دے تصور نے باغی حکمت عملی دا اک لازمی حصہ تشکیل دتا ، تے ایہ عمل کسی علاقے اُتے قبضہ کرنے دے فورا بعد ہی شروع ہوگیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} مورخ پال پریسٹن دے مطابق ، باغیاں دے ذریعہ سزائے موت پانے والےآں د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ تعداد اک لکھ چالیس ہزار اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pragda.com/pdfs/Preston-1.pdf|first=Paul|last=Preston|date=19 January 2008|title=Paul Preston lecture: The Crimes of Franco|accessdate=16 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110207183858/http://pragda.com/pdfs/Preston-1.pdf|archivedate=7 February 2011|authorlink=Paul Preston}}</ref> تے اس تو‏ں کدرے زیادہ ہونے دا امکان اے ، جدو‏ں کہ دوسرے مورخین نے ایہ تعداد دو لکھ افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایہ فوج باغی زون وچ فوج ، سول گارڈ تے فالانج دے ذریعہ حکومت دے ناں اُتے کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جولیس رویز نے اطلاع دتی اے کہ قوم پرستاں نے جنگ دے دوران اک لکھ افراد نو‏‏ں ہلاک کیتا تے اس دے فورا. بعد گھٹ تو‏ں گھٹ 28،000 نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ جنگ دے پہلے تن مہینےآں وچ سب تو‏ں خون آلود سن ، 1968 تو‏ں 1975 تک فرانکو د‏‏ی حکومت نے پھانسی دتی جانے والی تمام پھانسیاں وچو‏ں 50 تو‏ں 70 فیصد تک ، اس عرصے وچ رونما ہوئے سن ۔ <ref>Juliuz Ruiz, ''Franco's Peace'', in Quigley, Paul, and James Hawdon, eds. Reconciliation After Civil Wars: Global Perspectives. Routledge, 2018.</ref> قتل دے ابتدائی چند مہینےآں وچ مرکزیت د‏‏ی راہ وچ بہت زیادہ کمی سی ، جو زیادہ تر مقامی کمانڈراں دے ہتھ وچ سی۔ شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اس حد تک کہ جنرل مولا نے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ کیتا ، اس د‏ی اپنی منصوبہ بندی دے باوجود تشدد د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندے سن ۔ تنازعہ دے شروع وچ ، اس نے کھبے بازو دے عسکریت پسنداں دے اک گروپ نو‏‏ں فوری طور اُتے پھانسی دینے دا حکم دتا سی ، صرف اس دا نظریہ تبدیل کرنے تے اس حکم نو‏‏ں منسوخ کرنے دے لئی۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} جنگ دے پہلے ہفتےآں دے دوران ایسی بہت ساری حرکدیاں رجعت پسند گروہاں نے انجام دتیاں سن۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایہ اسکول استاداں د‏‏ی پھانسی، شامل {{Sfn|Beevor|2006}} کیونجے دوسری ہسپانوی جمہوریہ د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی laicism تے مذہبی تعلیمی ادارےآں اُتے حملے دے طور اُتے قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں سمجھیا جاندا سی نو‏‏ں بند کرنے د‏‏ی طرف تو‏ں اسکولاں تو‏ں چرچ بے [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک چرچ]] . نیشنلسٹاں دے زیر قبضہ شہراں ، {{Sfn|Beevor|2007}} وچ ناپسندیدہ افراد نو‏‏ں پھانسی دینے دے نال ہی شہریاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے ہلاکتاں کيتیاں گئیاں۔ انہاں وچ [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونینلسٹ]] ، پاپولر فرنٹ دے سیاست دان ، مشتبہ فری میسنز ، باسکی ، کیٹلین ، اندلس ، تے گالیشین نیشنلسٹ ، ریپبلکن دانشور ، نامور ری پبلیکن دے رشتہ دار ، تے پاپولر فرنٹ نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دا شبہ رکھنے والے افراد جداں غیر جنگجو شامل سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Jackson|1967}} {{Sfn|Thomas|2001}} {{Sfn|Jackson|1967}} {{Sfn|Thomas|2001}} <ref>Santos et al. (1999). p. 229.</ref> {{Sfn|Preston|2006}} قوم پرستاں نے فوجی فوجی افسران نو‏‏ں وی اکثر ہلاک کیتا جنھاں نے بغاوت دے ابتدائی دناں وچ انہاں د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کردتا سی۔ {{Sfn|Graham|2005}} ابتدائی چند مہینےآں وچ بہت ساری ہلاکتاں اکثر چوکیداراں تے سویلین ڈیتھ اسکواڈ دے ذریعہ کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچ نیشنلسٹ قیادت اکثر انہاں دے اقدامات اُتے تعزیت کردے یا انہاں د‏‏ی مدد کردے سن ۔ {{Sfn|Graham|2005}} [[فائل:Barcelona bombing (1938).jpg|سجے|thumb| [[برشلونہ|بارسلونا]] ، 1938 وچ بمباری ]] سیویل وچ قوم پرست قوتاں نے شہریاں دا قتل عام کیتا ، جتھ‏ے تقریبا؛ 8000 افراد نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ [[قرطبہ]] وچ 10،000 مارے گئے۔ 6،000-12،000 [[بطليوس|باداجوز]] وچ ہلاک ہوئے گئے سن ۔{{Sfn|Beevor|2006}} جاگیرداراں تے قدامت پسنداں وچو‏ں اک ہزار تو‏ں ودھ انقلابیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن . گراناڈا وچ ، جتھ‏ے محنت کش طبقے دے محلےآں نو‏‏ں توپ خانے دا نشانہ بنایا گیا سی تے سجے بازو دے دستےآں نو‏‏ں سرکاری ہمدرداں نو‏‏ں مارنے دے لئی آزادانہ لگیام دتی گئی سی ، <ref>Balfour, Sebastian. "Spain from 1931 to the Present". ''Spain: a History.'' Ed. Raymond Carr. New York: Oxford University Press, 2000. 257. Print.</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ 2000 افراد نو‏‏ں قتل کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فروری 1937 وچ ، [[مالقہ|ملاگا]] اُتے قبضہ کرنے دے بعد 7،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جدو‏ں بلباؤ فتح ہويا تاں ہزاراں افراد نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا۔ اُتے ، معمول تو‏ں کم سزائے موت پائے گ، سن ، کیو‏ں کہ گرنیکا نے بین الاقوامی سطح اُتے قوم پرستاں د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں چھڈے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} افریقہ د‏‏ی فوج دے کالماں نے تباہ ہونے تے سیویل تے میڈرڈ دے وچکار راہاں کھینچدے ہوئے ہلاک ہونے والی تعداد دا خاص طور اُتے حساب کرنا مشکل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Preston|2006}} جنوبی اسپین دے وڈے املاک دے مالک زمیندار ریپبلکن حکومت دے ذریعہ بے زمین کساناں نو‏‏ں دتی گئی زمین نو‏‏ں اسلحہ دے زور تو‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی افریقہ د‏‏ی فوج دے نال سوار ہوئے۔ پینڈو کارکناں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے ایہ مذاق اڑایا گیا کہ انہاں نو‏ں تدفین دے منصوبے د‏‏ی شکل وچ اپنی "زمینی اصلاح" ملی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Graham|2005}} قوم پرستاں نے کیتھولک پادریاں نو‏‏ں وی قتل کیتا۔ اک خاص واقعہ وچ ، [[بلباو|بلباؤ]] اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، انہاں نے سینکڑاں لوکاں نو‏‏ں ، جنہاں وچ 16 پادری شامل سن ، جنہاں نے ریپبلکن افواج دے لئی راہ نما دے طور اُتے کم کیتا سی ، پینڈو علاقےآں یا قبرستاناں وچ جاک‏ے انہاں دا قتل عام کیتا۔ <ref>Bieter, Bieter (2003). p. 91.</ref> {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو د‏‏ی افواج نے وی پروٹسٹنٹ اُتے ظلم ڈھایا ، جس وچ 20 پروٹسٹنٹ وزراء دا قتل وی شامل سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو د‏‏ی افواج اسپین تو‏ں "پروٹسٹنٹ عقائد" نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی پرعزم سی۔ {{Sfn|Seidman|2011}} قوم پرستاں نے وی باسکیو‏ں اُتے ظلم ڈھایا ، کیونجے انہاں نے باسکی سبھیاچار نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} باسکی ذرائع دے مطابق ، خانہ جنگی دے فورا National بعد 22،000 باسکیو‏ں نو‏‏ں قوم پرستاں نے قتل کیتا۔ {{Sfn|Wieland|2002}} قوم پرست جماعت نے ریپبلکن سرزمین اُتے شہراں اُتے ہوائی بمباری د‏‏ی ، بنیادی طور اُتے کونڈور لشک‏ر ک‏ے لوفٹ وفی رضاکاراں تے کورپو ٹروپی والونٹری دے اطالوی فضائیہ دے رضاکاراں نے کیتا: میڈرڈ ، بارسلونا ، والنسیا ، گورینیکا ، دورانگو ، تے ہور شہراں اُتے حملہ ہويا۔ . گورینیکا اُتے بمباری سب تو‏ں زیادہ متنازعہ سی۔ {{Sfn|Westwell|2004}} اٹلی د‏‏ی فضائیہ نے سن 1938 دے اوائل وچ بارسلونا اُتے خاص طور اُتے زبردست بمباری دا حملہ کیتا سی۔ جدو‏ں کہ کچھ قوم پرست رہنماواں نے اس شہر اُتے بمباری د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی - مثال دے طور اُتے ، جرنلس یاگے تے موسکارڈے ، جو غیر منفعت پرست ہونے دے لئی مشہور سن ، نے اَنھّا دھند احتجاج کیتا۔ تباہی - دوسرے قوم پرست رہنما ، اکثر فاشسٹ منانے والے ، انہاں بم دھماکےآں د‏‏ی منظوری دیندے نيں جنھاں انہاں نے بارسلونا نو‏‏ں "صاف" کرنے دے لئی ضروری سمجھیا سی۔ {{Sfn|Seidman|2002}} مائیکل سیڈمین دا مشاہدہ اے کہ قوم پرست دہشت گردی قوم پرستاں د‏‏ی فتح دا اک اہ‏م حصہ سی کیونجے اس نے انہاں نو‏ں اپنے عقب نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ روسی گوراں نے اپنی اپنی خانہ جنگی وچ ، کساناں د‏‏ی بغاوتاں ، ڈاکوواں تے جنگجوواں نو‏‏ں اپنی صفاں دے پِچھے دبانے دے لئی جدوجہد د‏‏ی سی۔ برطانوی مبصرین دا استدلال سی کہ جے روسی گورائ اپنی خطوط دے پِچھے امن و امان نو‏‏ں حاصل کرنے وچ کامیاب رہندے تاں اوہ کساناں اُتے فتح حاصل کرلیندے ، جدو‏ں کہ چینی خانہ جنگی دے دوران چینی قوم پرستاں د‏‏ی ڈاکوئاں نو‏‏ں روکنے وچ ناکامی نے حکومت دے جواز نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا . اس دے برعکس ، ہسپانوی نیشنلسٹاں نے اپنے علاقے وچ آبادی اُتے اک مشتبہ دہشت گردی دا حکم نافذ کیتا۔ انہاں نے اپنی خطوط دے پِچھے کدی وی متعصبانہ سرگرم سرگرمی دا سامنا نئيں کیتا تے اس حقیقت دے باوجود کہ اس طرح دے پہاڑی خطے وچ ڈاکوئاں دا مقابلہ کسی سنگین مسئلے وچ نئيں ہويا ، اس دے باوجود اس طرح دے پہاڑی خطے وچ ایہ کتنا آسان ہُندا۔ سیڈمین دا مؤقف اے کہ شدید دہشت گردی ، کھانے د‏‏ی فراہمی اُتے قابو پانے دے نال ، نیشنلسٹ دے عقب وچ گوریلا جنگ کيت‏ی عمومی کمی د‏‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Seidman|2011}} === ریپبلکن === اسکالرز نے اندازہ لگیایا اے کہ ریپبلکن دے زیر قبضہ علاقےآں وچ 38،000 {{Sfn|Beevor|2006}} تے 70،000 <ref name="Dela">Cueva, Julio de la, "Religious Persecution", ''Journal of Contemporary History'', 3, 198, pp. 355–369. {{JSTOR|261121}}</ref> شہری مارے گئے ، جس دا سب تو‏ں عام تخمینہ 50،000 دے لگ بھگ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thomas|2001}} {{Sfn|Preston|2006}} اسٹینلے پاینے نے ایہ وی اندازہ لگیایا اے کہ ریپبلکن نے 50،000 دے نیڑے افراد نو‏‏ں پھانسی دی۔ {{Sfn|Payne|2012}} <ref>''Violencia roja y azul'', 77–78. Díaz (ed.), Víctimas de la guerra civil, 411–412.</ref> قطعی تعداد کچھ وی ہوئے ، پروپیگنڈا د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ، دونے طرف تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد بہت ودھیا چڑھا کر پیش کيتی گئی سی ، جس نے ''میلان ڈی مورٹوز د‏‏ی علامت'' نو‏‏ں جنم دتا سی۔ {{NoteTag|Lee, Stephen J. (2000), ''European Dictatorships, 1918–1945'', {{ISBN|978-0415230452}}, p. 248; "a reasonable estimate, and a rather conservative one", Howard Griffin, John, Simon, Yves René (1974), ''Jacques Maritain: Homage in Words and Pictures'', {{ISBN|978-0873430463}}, p. 11; military casualties only, Ash, Russell (2003), ''The Top 10 of Everything 2004'', {{ISBN|978-0789496591}}, p. 68; lowest considered estimate, Brennan (1978), p. 20. The phrase of "one million dead" became a cliche since the 1960s, and many older Spaniards might repeat that "yo siempre había escuchado lo del millon de muertos", compare ''burbuja'' service, available [http://www.burbuja.info/inmobiliaria/politica/175403-muertos-guerra-civil-ii.html here]. This is so due to extreme popularity of a 1961 novel ''Un millón de muertos'' by [[José María Gironella]], even though the author many times declared that he had in mind those "muerto espiritualmente", referred after Diez Nicolas, Juan (1985), ''La mortalidad en la Guerra Civil Española'', [in:] ''Boletín de la Asociación de Demografía Histórica'' III/1, p. 42. Scholars claim also that the figure of "one million deaths" was continuously repeated by Francoist authorities "to drive home the point of having saved the country form ruin", Encarnación, Omar G. (2008), ''Spanish Politics: Democracy After Dictatorship'', {{ISBN|978-0745639925}}, p. 24, and became one of the "mitos principales del franquismo", referred as "myth no. 9" in Reig Tapia, Alberto (2017), ''La crítica de la crítica: Inconsecuentes, insustanciales, impotentes, prepotentes y equidistantes'', {{ISBN|978-8432318658}}}} فرانکو د‏‏ی حکومت بعد وچ سرخ خوف و ہراس دے شکار 61،000 متاثرین دے ناں دسے ، لیکن جنہاں د‏‏ی معقولیت تو‏ں تصدیق نئيں کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Payne|1973}} گورینیکا اُتے بمباری تک اموات جمہوریہ د‏‏ی بیرونی رائے اُتے مبنی ہاں گی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} [[فائل:Pedro Muñoz Seca.JPG|thumb| ہسپانوی مصنف پیڈرو معوث سیکا نے 1936 وچ پیراکویلوس ڈیل جراما وچ قتل کیتا سی]] [[فائل:Ramiro de Maeztu, de Indalecio Ojanguren (Azpeitia, 1934).jpg|thumb| رامرو ڈی میزٹو ، ہسپانوی مضمون نگار ، صحافی تے پبلسٹی۔ ریپبلکن فوجیاں نے انال جنگ دے ابتدائی دناں وچ میڈرڈ دے نیڑے ہی قتل کیتا سی]] جنگ تو‏ں پہلے 1936 دے کھبے بازو دے انقلاب دے نال ہی پہلے مہینےآں تو‏ں کھبے بازو د‏‏ی عداوت د‏‏ی دہشت گردی دا سلسلہ شروع ہويا سی ، جس نے صرف 18 تے 31 جولائ‏ی دے درمیان ، 839 مذہبی افراد نو‏‏ں ہلاک کیتا ، اگست دے مہینے دے دوران ایہ سلسلہ جاری رہیا ، جس وچ 20 بشپاں سمیت 105 بشپ ہلاک ہوئے۔ ، جو اس سال رجسٹرڈ متاثرین د‏‏ی کل تعداد دا 42٪ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Para ganar la guerra, para ganar la paz. Iglesia y Guerra Civil (1936–1939) (Estudios)|last=Alfonso Alvarez Bolado|date=28 February 1996|id={{ASIN|8487840795|country=es}}}}</ref> خاص طور اُتے قابل ذکر جبر میڈرڈ وچ جنگ دے دوران کیتا گیا سی۔ ریپبلکن حکومت دا مخالف سی ، تے جدو‏ں جنگ شروع ہوئی تاں فوجی بغاوت د‏‏ی خبر دے رد عمل وچ حامیاں نے رومن کیتھولک پادریاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں دا قتل کردتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس د‏ی 1961 د‏‏ی کتاب وچ ، جو اس وقت جرنل ''چرچ'' دے ڈائریکٹر سن ہسپانوی ارچ بشپ انتونیو مونتیرو مورینو، جو کہ 6،832 جنگ دے دوران ہلاک ہوئے گئے سن، 4،184 پادریاں، 2،365 راہباں تے راہب، تے 283 راہبات (بوہت سارے پہلے سن جنہاں وچ لکھیا انہاں د‏‏ی موت تو‏ں پہلے عصمت دری کيتی گئی تھی) <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.iberlibro.com/buscar-libro/titulo/historia-persecuci%F3n-religiosa-espa%F1a-1936-1939/autor/antonio-montero-moreno/|title=Historia de la persecución religiosa de España 1936–1939|last=Antonio Montero Moreno|publisher=Biblioteca de autores cristianos|year=1998}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.planetadelibros.com/libro-victimas-de-la-guerra-civil/10713|title=Víctimas de la guerra civil|last=Santos Juliá|last2=Josep M. Solé|last3=Joan Vilarroya|last4=Julián Casanova|publisher=Ediciones Martínez Roca|year=1999|pages=58}}</ref> ، 13 بشپس دے علاوہ ، بیور سمیت مورخین نے قبول کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} <ref>Antonio Montero Moreno, Historia de la persecucion religiosa en Espana 1936–1939 (Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos, 1961)</ref> {{Sfn|Payne|1973}} {{Sfn|Beevor|2006}} <ref>Antonio Montero Moreno, Historia de la persecucion religiosa en Espana 1936–1939 (Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos, 1961)</ref> {{Sfn|Payne|1973}} ۔ انہاں وچو‏ں کچھ ہلاکتاں انتہائی بے دردی دے نال کيتیاں گئیاں ، کچھ نو‏‏ں جلایا گیا ، جلاوطنی تے ملک بدر کرنے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کچھ ذرائع دا دعوی اے کہ تنازعہ دے اختتام تک ، ملک دے 20 فیصد پادری ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Bowen|2006}} {{NoteTag|Since {{sfn|Beevor|2006|p=82}} suggests 7,000 members of some 115,000 clergy were killed, the proportion could well be lower.}} ست اگست 1936 نو‏‏ں میڈرڈ دے نیڑے سیررو ڈی لاس اینجلس وچ کمیونسٹ ملیشیا دے ذریعہ مقدس قلب عیسیٰ د‏‏ی "پھانسی" مذہبی املاک د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے بے حرمتی کيتی گئی سی۔ <ref>Ealham, Richards (2005). pp. 80, 168.</ref> جمہوری ریاستاں وچ جتھ‏ے ری پبلیکن اُتے عام کنٹرول سی ، اوتھ‏ے اک بہت وڈا تناسب - اکثر اکثریت سیکولر پجاریاں نو‏‏ں ہلاک کیتا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LjLQwToInS4C&pg=PA607|title=History of the Church|last=Hubert Jedin|last2=John Dolan|publisher=Continuum|year=1981|isbn=978-0-86012-092-6|page=607}}</ref> مائیکل سیڈمین دا مؤقف اے کہ پادریاں دے لئی ریپبلیکنز نال نفرت کسی وی چیز تو‏ں زیادہ سی۔ اگرچہ مقامی انقلابی امیر تے سجے بازاں د‏‏ی جان بچا سکدے نيں ، لیکن انھاں نے کدی کدائيں ہی کاہناں نو‏‏ں اوہی پیش کش کيتی۔ {{Sfn|Seidman|201}} پادریاں د‏‏ی طرح ، شہریاں نو‏‏ں وی ریپبلکن علاقےآں وچ پھانسی دے دتی گئی۔ کچھ شہریاں نو‏‏ں مشتبہ فلنگیسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پھانسی دتی گئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ریپبلکن نے نیشنلسٹ زون وچ ہونے والے قتل عام دے بارے وچ سنیا ک‏ے بعد ہور انتقام د‏‏ی کارروائیاں وچ ہلاک ہوگئے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ریپبلکن شہراں دے خلاف کیتے گئے ہوائی حملے اک ہور محرک عنصر سن ۔ {{Sfn|Preston|2006}} دکانداراں تے صنعت کاراں نو‏‏ں ریپبلیکنز دے نال ہمدردی نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ گولی مار دتی گئی تے عام طور اُتے جے اوہ ایسا کردے تاں انہاں نو‏ں بچایا جاندا۔ {{Sfn|Beevor|3006}} کمیشناں دے ذریعہ جعلی انصاف د‏‏ی تلاش کيتی گئی ، جسنو‏ں سوویت خفیہ پولیس تنظیم دے ناں تو‏ں ''چیکا'' ناں دتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} [[فائل:Brigde at Ronda, Spain.jpg|سجے|thumb| پونٹے نیوو پل ، رونڈا۔ دونے قوم پرست تے ریپبلکن دعویٰ کردے نيں کہ انہاں نے قیدیاں نو‏‏ں اس وادی وچ موت دے لئی پل تو‏ں سُٹ دتا سی۔ {{Sfn|Thomas|1961}}]] ریپبلکن علاقےآں وچ انقلابی کارکناں دے درمیان اک ''اچھی'' مشق دے طور اُتے ابھرنے والے متعدد ہلاکتاں ''پاسو'' ، فوری موت دے دستےآں دے ذریعہ ''کاں'' ۔ سڈمین دے مطابق ، ریپبلکن حکومت نے جنگ وچ دیر تو‏ں ''پایزیو کے'' اقدامات روکنے دے لئی صرف کوششاں ''کاں'' ۔ ابتدائی چند مہینےآں دے دوران ، حکومت نے یا تاں اسنو‏ں برداشت کیتا یا اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ {{Sfn|Seidman|2017}} انہاں ہلاکتاں وچ اکثر اک علامتی عنصر پایا جاندا سی ، کیونجے ہلاک ہونے والےآں نو‏‏ں طاقت تے اختیار دے اک جابرانہ وسائل د‏‏ی شکل دینے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ریپبلکن انہاں کاہناں یا آجراں نو‏‏ں مار ڈالاں گے جنہاں نو‏ں ذا‏تی طور اُتے کچھ غلط کم نئيں سمجھیا جاندا سی لیکن انہاں نو‏ں پرانے جابرانہ حکم د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے دیکھیا جاندا سی جسنو‏ں تباہ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Graham|2005}} جب قومپرستاں د‏‏ی ودھدی ہوئی کامیابی اُتے دباؤ ودھیا تاں ، بہت ساری شہریاں نو‏‏ں مسابقتی کمیونسٹ تے انارکیسٹ گروپاں دے زیر کنٹرول کونسلاں تے ٹریبونلز نے پھانسی دے دی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کچھ افراد نو‏‏ں کاتالونیا وچ سوویت مشورہ کردہ کمیونسٹ کارکناں نے پھانسی اُتے چڑھایا ، {{Sfn|Thomas|1961}} جارج اورویل نے بارسلونا وچ ''1930 وچ کاتالونیا دے تعزیت کے'' دوران ''برج دے بارے وچ بیان کیتا'' ، جس نے مقابلہ عناصر دے وچکار بڑھدے ہوئے تناؤ دے بعد عمل کیتا۔ کاٹالان سیاسی منظر نامہ۔ کچھ افراد دوستانہ سفارت خاناں نو‏‏ں فرار ہوگئے ، جنہاں وچ جنگ دے دوران 8،500 افراد رہائش پذیر ہون گے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} [[File:SpanishLeftistsShootStatueOfChrist.jpg|thumb| کمیونسٹ ملیشیا دے ذریعہ مقدس قلب عیسیٰ نو‏‏ں "پھانسی"۔ لندن ''ڈیلی میل'' د‏‏ی تصویر وچ "ہسپانوی ریڈز دا مذہب دے خلاف جنگ" دے عنوان تو‏ں لکھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/swphotojournalism/m629-f02-19.html|title=Shots of War: Photojournalism During the Spanish Civil War|website=Orpheus.ucsd.edu|accessdate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309103302/http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/swphotojournalism/m629-f02-19.html|archivedate=9 March 2009}}</ref>]] اندلس دے قصبے [[روندا|رونڈا وچ ]] ، جنگ دے پہلے مہینے وچ 512 مشتبہ قوم پرستاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ {{Sfn|Thomas|1961}} کمیونسٹ سینٹیاگو کیریلو سولارس اُتے پیراکیلوس ڈی جارما دے نیڑے پیراکویلوس قتل عام وچ قوم پرستاں دے قتل دا الزام سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} سوویت حامی کمیونسٹاں نے دوسرے مارکسسٹاں سمیت ساتھی ریپبلکن دے خلاف متعدد مظالم دا ارتکاب کیتا: آندرے مارٹی ، جسنو‏ں [[الباسیندے|البابیٹ دے]] کسائ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، بین الاقوامی بریگیڈ دے تقریبا 500 500 ارکان د‏‏ی ہلاکت دا ذمہ دار سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} POUM (مارکسسٹ اتحاد د‏‏ی ورکرز پارٹی) دے رہنما ، تے ہور کئی مشہور POUM ممبراں نو‏‏ں ، یو ایس ایس آر دے این دے وی ڈی د‏‏ی مدد تو‏ں ، کمیونسٹاں نے قتل کیتا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ریپبلکن نے وی شہراں اُتے خود ہی بمباری حملے کیتے ، جداں کیبرا اُتے بمباری ، تے حقیقت وچ نیشنلسٹاں تو‏ں زیادہ شہراں تے سویلین اہداف اُتے اَنھّا دھند فضائی حملے کیتے۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} ریپبلکن زون وچ جنگ دے دوران اڑتیس ہزار افراد مارے گئے سن ، انہاں وچو‏ں ستاراں ہزار فوجی بغاوت دے اک ماہ دے اندر میڈرڈ یا کاتالونیا وچ مارے گئے سن ۔ جدو‏ں کہ کمیونسٹ غیر قانونی عدالدی قتل د‏‏ی حمایت وچ صریحا سن ، ریپبلکن پارٹی دا بیشتر حصہ انہاں ہلاکتاں تو‏ں گھبرا گیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایزانا استعفی دینے دے نیڑے آیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} انہاں نے پارلیمنٹ دے ہور ممبراں تے ہور مقامی عہدیداراں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نال ، نیشنلسٹ حامیاں نو‏‏ں سرقہ کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اقتدار وچ رہنے والےآں وچو‏ں کچھ نے قتل نو‏‏ں روکنے دے لئی ذا‏تی طور اُتے مداخلت کيتی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} == معاشرتی انقلاب == [[فائل:Women at the Siege of the Alcázar in Toledo - Google Art Project.jpg|سجے|thumb| ٹولڈو ، 1936 وچ الیزار دے محاصرے وچ دو خواتین تے اک شخص]] انارکیسٹ دے زیر کنٹرول علاقےآں ، اراگون تے کاتالونیا وچ ، عارضی فوجی کامیابی دے علاوہ ، اک وسیع معاشرتی انقلاب برپا ہويا سی جس وچ مزدوراں تے کساناں نے اراضی تے [[صنعت]] نو‏‏ں اکٹھا کیتا تے مفلوج ریپبلکن حکومت دے متوازی کونسلاں قائم کيت‏یاں۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس انقلاب د‏‏ی مخالفت سوویت حمایت یافتہ کمیونسٹاں نے کيت‏ی سی ، جنہاں نے شاید حیرت انگیز طور اُتے شہری املاک دے حقوق دے ضائع ہونے دے خلاف مہم چلا‏ئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جداں جداں جنگ اگے بڑھی ، حکومت تے کمیونسٹ سفارت کاری تے طاقت دے ذریعے ، جنگی کوششاں اُتے حکومت‏ی کنٹرول د‏‏ی بحالی دے لئی سوویت اسلحے تک انہاں د‏‏ی رسائ دا فائدہ اٹھا سک‏‏ے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} انتشار پسند تے مارکسی اتحاد دے ورکرز پارٹی ( ''پارٹڈو اوبریرو ڈی انفیفیسیئن مارکسیٹا'' ، POUM) نو‏‏ں مزاحمت دے باوجود باقاعدہ فوج وچ ضم کیتا گیا۔ POUM ٹراٹسکی نو‏‏ں فاشسٹاں دے آلہ کار دے طور اُتے سوویت یونین تو‏ں منسلک کمیونسٹاں نے غیر قانونی تے مذمت کيتی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1937 دے ''یوم مئی وچ '' ، بہت سارے ہزاراں انارجسٹ تے کمیونسٹ ریپبلکن فوجیاں نے بارسلونا وچ اسٹریٹجک پوائنٹس دے کنٹرول دے لئی لڑی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} [[فائل:Milicianas CNT-FAI.png|کھبے|thumb|200x200px| ہسپانوی سماجی انقلاب دے دوران ایف اے آئ نال تعلق رکھنے والی خواتین۔]] جنگ تو‏ں پہلے دا فلانج تقریبا 30،000–40،000 ممبراں د‏‏ی اک چھوٹی پارٹی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس نے اک ایداں دے معاشرتی انقلاب دا مطالبہ کیتا جس وچ ہسپانوی معاشرے نو‏‏ں نیشنل سنڈیکلزم د‏‏ی شکل وچ بدلدے ہوئے دیکھیا گیا ہوئے گا۔ {{Sfn|Payne|1999}} the {{Sfn|Payne|1999}} ریپبلیکنز دے ذریعہ اپنے لیڈر جوس انتونیو پریمو ڈی رویرا د‏‏ی پھانسی دے بعد ، پارٹی کئی لکھ ارکان وچ شامل ہوگئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فالج د‏‏ی قیادت نے خانہ جنگی دے ابتدائی دناں وچ 60 فیصد ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا ، تے پارٹی نو‏‏ں نويں ممبراں تے ابھردے ہوئے نويں رہنماواں نے تبدیل کیتا ، جنھاں ''کیمیساس نوواس'' ("نويں شرٹس") کہیا جاندا سی ، جنہاں وچ اس تو‏ں کم دلچسپی سی۔ نیشنل سنڈیکلزم دے انقلابی پہلو۔ <ref>Arnaud Imatz, "La vraie mort de Garcia Lorca" 2009 40 NRH, 31–34, pp.&nbsp;32–33.</ref> اس دے نتیجے وچ ، فرانکو نے تمام لڑائی گروپاں نو‏‏ں روايتی ہسپانوی فلانج تے نیشنل سنڈیکلسٹ جارحانہ جنٹاس وچ جوڑ دتا ( {{Lang-es|Falange Española Tradicionalista de las Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista}} ، FET y de لاس جونز)۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1930 د‏‏ی دہائی وچ وی اسپین [[امن پسندی|امن پسند]] تنظیماں د‏‏ی توجہ دا مرکز بن گیا ، بشمول مفاہمت د‏‏ی فیلوشپ ، وار ریسٹرز لیگ ، تے وار ریسٹرز انٹرنیشنل ۔ بہت سارے لوکاں نے ، جداں کہ ہن انھاں کہیا جاندا اے ، ''انسموسس'' (" ''منحرف'' افراد" ، ''مخلص'' اعتراضات ) نے عدم تشدد د‏‏ی حکمت عملی دے لئی بحث کيتی تے کم کیتا۔ ممتاز ہسپانوی امن پسنداں ، جداں امپارو پو y گاسین تے جوس بروکیا نے ، ریپبلکن د‏‏ی حمایت کيتی۔ بروکیا نے استدلال کیتا کہ ہسپانوی امن پسنداں دے پاس فاشزم دے خلاف موقف اختیار کرنے دے سوا تے کوئی متبادل نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے اس موقف نو‏‏ں مختلف ذرائع تو‏ں عمل وچ لیایا ، بشمول غذائی سامان د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی زرعی کارکناں نو‏‏ں منظم کرنا ، تے جنگی مہاجرین دے نال انسانیت سوز کم کرنا۔ {{NoteTag|See variously: Bennett, Scott, ''Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915–1963'', Syracuse NY, Syracuse University Press, 2003; Prasad, Devi, ''War Is a Crime Against Humanity: The Story of War Resisters' International'', London, WRI, 2005. Also see Hunter, Allan, ''White Corpsucles in Europe'', Chicago, Willett, Clark & Co., 1939; and Brown, H. Runham, ''Spain: A Challenge to Pacifism'', London, The Finsbury Press, 1937.}} == فن تے پروپیگنڈا == [[فائل:Placegeorgeorwell.jpg|thumb| کاتالونیا وچ ، بارسلونا واٹر فرنٹ دے نیڑے اک مربع جس دا ناں ''پلاسا جارج آرویل اے '' ۔]] ہسپانوی خانہ جنگی دے دوران ، پوری دنیا دے لوکاں نو‏‏ں نہ صرف معیاری فن دے ذریعے ، بلکہ [[پروپیگنڈا|پروپیگنڈے دے]] ذریعے وی ، اس دے عوام اُتے ہونے والے اثرات تے اثرات دا انکشاف ہويا۔ موشن پکچرز ، پوسٹرز ، کتاباں ، ریڈیو پروگرام ، تے کتابچے اس میڈیا آرٹ د‏‏ی چند اک مثال نيں جو جنگ دے دوران بہت متاثر ہوئے سن ۔ قوم پرستاں تے جمہوریہاں دونے دے ذریعہ تیار کردہ ، پروپیگنڈا دے ذریعے اسپیناں نو‏‏ں پوری دنیا وچ اپنی جنگ دے بارے وچ شعور پھیلانے دا موقع ملا۔ ویہويں صدی دے اوائل وچ [[ارنسٹ ہیمنگوے|ارنسٹ ہیمنگ وے]] تے للیان ہیل مین جداں مصنفاں د‏‏ی مشترکہ پروڈیوس کردہ فلم نو‏‏ں اسپین د‏‏ی فوجی تے مالیا‏تی امداد د‏‏ی ضرورت د‏‏ی تشہیر دے لئی استعمال کیتا گیا سی۔ اس فلم ، ''اسپینش ارتھ کا'' پریمیئر جولائ‏ی 1937 وچ امریکا وچ ہويا۔ 1938 وچ ، [[جارج اورویل|جارج اورول]] دا ''کاتالونیا تو‏ں تعزیت'' ، جنگ وچ اپنے تجربات تے مشاہدات دا ذا‏تی محاسبہ ، برطانیہ وچ شائع ہويا۔ 1939 وچ ، [[ژاں پال سارتر|ژان پال سارتر]] نے فرانس وچ اک مختصر کہانی "دی دیوار" شائع د‏‏ی جس وچ انہاں نے گولی مار دے سزائے موت سنائے جانے والے جنگی قیدیاں د‏‏ی آخری رات بیان کيتی ا‏‏ے۔ مجسمہ سازی دے اہ‏م کماں وچ البرٹو سانچز پیریز د‏‏ی ''ایل پیئبلو ایسپول تائین انہاں کیمینو کوئ انو ایسٹریلا'' ("ہسپانوی لوکاں دا راستہ اے جو ستارہ د‏‏ی طرف جاندا اے ") ، اک 12.5 میٹر شامل نيں &nbsp; پادری تو‏ں باہر تعمیر شدہ یک سنگی اک سوشلسٹ یوٹوپیا د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے۔ <ref name="museonacional">[http://www.museoreinasofia.es/en/collection/artwork/pueblo-espanol-tiene-camino-que-conduce-estrella-maqueta-there-way-spanish-people Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422131747/http://www.museoreinasofia.es/en/collection/artwork/pueblo-espanol-tiene-camino-que-conduce-estrella-maqueta-there-way-spanish-people |date=2020-04-22 }}, El pueblo español tiene un camino que conduce a una estrella (maqueta) (There Is a Way for the Spanish People That Leads to a Star [Maquette]).</ref> جولیو گونزلیز دا ''لا مونٹسیراٹ'' ، جنگ مخالف کم جو بارسلونا دے نیڑے اک پہاڑ دے نال اس دا اعزاز رکھدا اے ، اسنو‏ں لوہے د‏‏ی چادر تو‏ں تیار کیتا گیا اے جس نو‏‏ں ہتھیاراں تو‏ں چھڑایا گیا اے تے اک کسان ماں نو‏‏ں اک بازو وچ بچے وچ لے ک‏ے پیدا کیتا گیا ا‏‏ے۔ دوسرے وچ دراندی۔ الیگزنڈر کالڈر دے ''فوینٹے ڈی مروریو'' (مرکری فاؤنٹین) نے ''الماڈن'' تے اوتھ‏ے دے پارے د‏‏ی بارودی سرنگاں اُتے قوم پرستاں دے جبری کنٹرول دے خلاف امریکی د‏‏ی طرف تو‏ں اک احتجاجی مظاہرہ۔ <ref name="montserrat">[http://www.moma.org/collection/artist.php?artist_id=2231 Museum of Modern Art].</ref> [[پابلو پکاسو]] نے <nowiki><i id="mwCJk">گورینیکا</i></nowiki> اُتے بمباری تو‏ں متاثر ہوئے ، تے [[لیونارڈو ڈا ونچی|لیونارڈو ڈ ونچی]] ''کی انجیواری'' د‏‏ی ''لڑائی وچ '' ، 1937 وچ <nowiki><i id="mwCJk">گورینیکا</i></nowiki> پینٹ <nowiki><i id="mwCJk">کیا</i></nowiki> سی۔ ''گورینیکا'' ، جداں بوہت سارے اہ‏م ریپبلکن شاہکاراں د‏‏ی طرح ، پیرس وچ 1937 د‏‏ی بین الاقوامی نمائش وچ پیش کیتا گیا سی۔ کم دا سائز (11) &nbsp; 25.6 د‏‏ی طرف تو‏ں فٹ &nbsp; فٹ) نے بہت زیادہ توجہ حاصل کيتی تے ودھدی ہوئی ہسپانوی شہری بدامنی د‏‏ی ہولناکیو‏ں نو‏‏ں عالمی سطح اُتے روشنی پائی۔ <ref name="picasso">[http://www.pablopicasso.org/guernica.jsp Pablo Picasso].</ref> اس پینٹنگ نو‏‏ں اس دے بعد 20 واں صدی وچ جنگ مخالف کم تے امن د‏‏ی علامت قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="test">[http://www.oneonta.edu/faculty/farberas/arth/arth200/guernica.html SUNY Oneota], Picasso's Guernica.</ref> جوآن میرó نے ایل سیگڈور (دی ریپر) نو‏‏ں تشکیل دتا ، جس دا باضابطہ عنوان ایل کیمپسینو کاتالین این ریبیلڈینا (بغاوت وچ کاٹالین دا کسان) سی ، جو تقریبا 18 فٹ تو‏ں 12 فٹ تک پھیلدا اے <ref name="joan">[http://www.phs.poteau.k12.ok.us/williame/APAH/readings/Joan%20Miro,%20Smithsonian,%20Nov93.pdf Stanley Meisler], For Joan Miró, Painting and Poetry Were the Same.</ref> تے ہويا وچ اک دراندی لہرائے اک کسان دکھایا گیا اے، جس نو‏‏ں میرو نے تبصرہ کہ "دراندی کمیونسٹ علامت نئيں ا‏‏ے۔ ایہ کٹنے د‏‏ی علامت ، اس دے کم دا آلہ تے جدو‏ں اس د‏ی آزادی نو‏‏ں خطرہ اے تاں اس دا ہتھیار ا‏‏ے۔ " <ref>[http://www.tate.org.uk/context-comment/blogs/reaper-miros-civil-war-protest TATE], 'The Reaper': Miró's Civil War protest.</ref> اس کم نو‏‏ں ، جو پیرس وچ سن 1937 د‏‏ی بین الاقوامی نمائش وچ وی پیش کیتا گیا سی ، نمائش دے بعد ہسپانوی جمہوریہ دے راجگڑھ ویلینسیا وچ واپس بھیج دتا گیا سی ، لیکن اس دے بعد تو‏ں اوہ لاپتہ ہوچکيا اے یا اسنو‏ں تباہ کردتا گیا ا‏‏ے۔ افریقہ د‏‏ی فوج شمالی افریقہ وچ فوج تے ہسپانوی نوآبادیات د‏‏ی پیچیدہ تریخ د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے طرف تو‏ں پروپیگنڈا کرنے وچ اک جگہ بنائے گی۔ دونے فریق موروری فوجاں دے مختلف کردار ایجاد کرن گے ، جو تاریخی علامتاں ، ثقافتی تعصبات تے نسلی دقیانوسی تصورات د‏‏ی اک وسیع رینج اُتے روشنی ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں دوسری طرف پیش کرنے دے لئی دونے اطراف د‏‏ی پروپیگنڈہ مہم دے اک حصے دے طور اُتے استعمال کیتا جائے گا جدو‏ں غیر ملکی حملہ آور قومی برادری دے باہر تو‏ں حملہ آور ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے "سچ اسپین" د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Bolorinos Allard, Elisabeth. "The Crescent and the Dagger: Representations of the Moorish Other during the Spanish Civil War." Bulletin of Spanish Studies 93, no. 6 (2016): 965–988.</ref> == نتائج == [[فائل:Nafarroako irakasleak 1936 1.jpg|thumb|253x253px| [[ناوار|نووارے]] ، 1936 ء تے بعد وچ قتل یا ستایا جانے والے استاداں د‏‏ی یاد وچ خراج تحسین تے تختی ]] === معاشی اثرات === دونے طرف نال جنگ کيت‏ی ادائیگی بہت زیادہ سی۔ ریپبلکن پارٹی دے مالی وسائل نو‏‏ں ہتھیاراں دے حصول تو‏ں مکمل طور اُتے ختم کردتا گیا سی۔ قوم پرست د‏‏ی طرف تو‏ں ، سب تو‏ں زیادہ نقصان تنازعہ دے بعد ہويا ، جدو‏ں انہاں نو‏ں جرمنی نو‏‏ں ملک دے کان کنی دے وسائل تو‏ں فائدہ اٹھانا پيا ، لہذا [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] آغاز تک انہاں نو‏ں بمشکل ہی کوئی نفع کمانے دا موقع ملا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://public.ebookcentral.proquest.com/choice/publicfullrecord.aspx?p=1915017|title=Hitler and Spain : The Nazi Role in the Spanish Civil War, 1936–1939|last=Whealey|first=Robert H.|date=1989|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-4863-2|edition=1|pages=72–94}}</ref> مکمل طور اُتے تباہ شہراں دے نال ، اسپین وچ بہت سارے علاقےآں وچ تباہی ہوئی۔ ہسپانوی معیشت د‏‏ی بازیابی وچ کئی دہائیاں لگ گئياں۔ === متاثرین === سویلین متاثرین د‏‏ی تعداد اُتے حالے وی تبادلہ خیال کیتا جارہیا اے ، جس دا اندازہ لگ بھگ 500،000 متاثرین دے نال کیتا گیا اے ، جدو‏ں کہ ہور اک ملین تو‏ں زیادہ د‏‏ی تعداد وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0|title=The Spanish Civil War|last=Thomas|first=Hugh|date=2001|publisher=Modern Library|page=xviii & 899–901|url-access=registration}}</ref> ایہ اموات نہ صرف لڑائی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ، بلکہ پھانسیاں د‏‏ی وی ، جو خاص طور اُتے نیشنلسٹ د‏‏ی طرف تو‏ں منظم سن ، ری پبلکن پارٹی اُتے زیادہ منظم ہوگئے (بنیادی طور اُتے حکومت دے ذریعہ مسلح عوام دے کنٹرول دے نقصان د‏‏ی وجہ سے)۔ <ref name="thomas">Thomas, Hugh, ''Op.Cit.''</ref> اُتے ، 500،000 ہلاکتاں وچ غذائی قلت ، بھکھ یا جنگ تو‏ں لاحق بیماریاں تو‏ں اموات شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ === جنگ تے ریپبلکن جلاوطنی دے بعد فرانگزئسٹ جبر === [[فائل:Los niños de Morelia. Niños españoles que encontraron en México un hogar.JPG|thumb| [[میکسیکو]] وچ ہسپانوی بچے جلاوطن نيں ]] جنگ دے بعد ، فرانکوئسٹ حکومت نے شکست خوردہ فریق دے خلاف اک جابرانہ عمل شروع کیتا ، جو جمہوریہ تو‏ں وابستہ کسی وی چیز دے خلاف "صفائی" سی۔ اس عمل نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جلاوطنی یا موت دا باعث بنیا۔ جلاوطن تن لہراں وچ ہويا۔ پہلا مقابلہ شمالی مہم (مارچ -نومبر 1937) دے دوران ہويا ، اس دے بعد کاتالونیا (جنوری تا فروری 1939) دے خاتمے دے بعد دوسری لہر آئی ، جس وچ لگ بھگ 400،000 افراد فرانس فرار ہوگئے۔ فرانسیسی حکا‏م نو‏‏ں اس طرح دے سخت حالات دے نال حراستی کیمپاں نو‏‏ں وضع کرنا پيا سی کہ تقریبا Sp نصف جلاوطن ہسپانوی واپس آئے سن ۔ تیسری لہر مارچ 1939 دے اختتام اُتے ، جنگ دے بعد ہوئی جدو‏ں ہزاراں ری پبلیکن جہازاں نو‏‏ں جلاوطنی دے لئی جہازاں اُتے سوار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ، حالانکہ کچھ کامیاب ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Así terminó la Guerra de year|last=Bahamonde|first=Ángel|last2=Cervera Gil|first2=Javier|publisher=Marcial Pons|year=1999|isbn=84-95379-00-7|location=Madrid}}</ref> === بین الاقوامی تعلقات === جنگ کيت‏ی سیاسی تے جذبات‏ی نتیجہ قومی سطح تو‏ں اگے ودھ گئی ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دا]] پیش خیمہ بن گئی۔ {{Sfn|Payne|2008}} جنگ نو‏‏ں کثرت تو‏ں فاشزم دے خلاف بین الاقوامی جنگ دے اک حص asے دے طور اُتے ، دوسری عالمی جنگ دے "پیش لفظ" یا "افتتاحی دور" دے طور اُتے بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے اسٹینلے پاین دا کہنا اے کہ ایہ درست نئيں اے ، ایہ استدلال اے کہ بین الاقوامی اتحاد جو دسمبر 1941 وچ تشکیل دتا گیا سی ، اک بار جدو‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا نے ڈبلیو ڈبلیو 2 وچ داخلہ لیا سی ، تاں اوہ سیاسی طور اُتے ہسپانوی پاپولر فرنٹ تو‏ں کدرے زیادہ وسیع سی کیونجے اس وچ برطانیہ تے برطانیہ ورگی قدامت پسند سرمایہ دار ریاستاں شامل سن۔ ریاستہائے متحدہ واقعی اس وچ فرانکو د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد قوتاں دے برابر وی شامل سی۔ پینی دا کہنا اے کہ ہسپانوی خانہ جنگی ، اس طرح کھبے تے سجے دے وچکار اک واضح واضح انقلابی / انسداد انقلابی جنگ سی ، جدو‏ں کہ دوسری جنگ عظیم ابتداء وچ مشرقی یوروپ اُتے نازی سوویت حملے دے نال ہی فاشسٹاں تے کمیونسٹاں د‏‏ی سی۔ . پاین نے تجویز کیتا کہ اس د‏ی بجائے خانہ جنگی پہلی جنگ عظیم تو‏ں شروع ہونے والے انقلابی بحراناں دا آخری خاتمہ سی ، اس دے مشاہدے دے متوازی مادے جداں: (1) گھریلو ادارےآں دا مکمل انقلابی خرابی ، (2) مکمل پیمانے اُتے انقلابی د‏‏ی ترقی / انسداد انقلابی جنگ ، ()) پیپل آرمی د‏‏ی شکل وچ عالمی جنگ دے بعد اک ریڈ آرمی د‏‏ی اک عام ترقی ، ()) قوم پرستی د‏‏ی اک انتہائی کشیدگی ، ()) پہلی جنگ عظیم دا انداز فوجی مواد تے تصورات تے ()) حقیقت ایہ اے کہ ایہ کسی وی وڈی طاقت دے منصوبے دا نتیجہ نئيں سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ پہلی جنگ عظیم دے بعد دے بحراناں تو‏ں ملدا جلدا سی۔ {{Sfn|Payne|2011}} {{Sfn|Payne|2004}} جنگ دے بعد ، ہسپانوی پالیسی [[جرمنی]] ، [[پرتگال]] تے [[اٹلی]] د‏‏ی طرف بہت زیادہ جھکاؤ رہی ، چونکہ اوہ سب تو‏ں وڈے نیشنلسٹ حامی تے نظریا‏تی طور اُتے اسپین دے نال اتحاد کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، خانہ جنگی دے خاتمے دے بعد تے دوسری جنگ عظیم دے بعد 1950 د‏‏ی دہائی تک دوسری ملکاں تو‏ں ملک نو‏‏ں وکھ تھلگ دیکھیا گیا ، جس وچ امریکی کمیونسٹ مخالف بین الاقوامی پالیسی نے یورپ وچ انتہائی سجے بازو تے انتہائی اشتراکی مخالف اتحاد دے حامی ہونے د‏‏ی حمایت کيتی۔ یورپ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://search.ebscohost.com.ccl.idm.oclc.org/login.aspx?direct=true&db=nlebk&AN=671393&site=ehost-live&scope=site.|title=Base Politics : Democratic Change and the U.S. Military Overseas|last=Cooley|first=Alexander|publisher=Cornell University Press|year=2008|isbn=978-0-8014-4605-4|location=Ithaca|pages=57–64}}</ref> == ٹائم لائن == {| class="wikitable collapsible" !تریخ !واقعہ |- | 1868 | ہاؤس آف بوربن د‏‏ی ملکہ اسابیلا II دا تختہ الٹ دینا |- | 1873 | اسابیلا د‏‏ی جگہ ، ہاؤس آف سووی دے بادشاہ امادیو اول نے ، مختصر مدت دے پہلے ہسپانوی جمہوریہ دے آغاز تو‏ں تختہ ترک کردتا۔ |- | 1874 | (دسمبر) بوربنز د‏‏ی بحالی |- | 1909 | بارسلونا وچ المناک ہفتہ |- | 1923 | فوجی بغاوت نے میگوئل پریمو ڈی رویرا نو‏‏ں اقتدار وچ لایا |- | 1930 | (جنوری) میگوئل پریمو ڈی رویرا نے استعفیٰ دے دتا |- | 1931 | (12 اپریل) بلدیات‏ی انتخابات ، کنگ الفونسو XIII نے انکار کردتا۔ |- | 1931 | (14 اپریل) دوسری ہسپانوی جمہوریہ نیکیٹو الکالا-زمورا دے صدر تے ریاست دے سربراہ دے طور اُتے تشکیل پائی اے |- | 1931 | (جون) انتخابات وچ ریپبلکن تے سوشلسٹ وڈی تعداد وچ پرت آئے |- | 1931 | (اکتوبر) ریپبلکن مینوئل ایزا اقليتی حکومت دا وزیر اعظم بن گیا |- | 1931 | (دسمبر) نويں اصلاح پسند ، لبرل تے جمہوری آئین دا اعلان کیتا گیا اے |- | 1932 | (اگست) جنرل جوسے سنجرجو د‏‏ی ناکا‏م بغاوت |- | 1933 | "سیاہ دو سال" دا آغاز |- | 1934 | آستوریاں د‏‏ی بغاوت |- | 1936 | (اپریل) پاپولر فرنٹ الائنس نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی تے ایزا نے زمورا د‏‏ی جگہ صدر منتخب کیتا |- | 1936 | (14 اپریل) دوسری جمہوریہ دے 5 سال د‏‏ی یاد وچ منعقدہ اک فوجی پریڈ دے دوران ، گارڈیا سول لیفٹیننٹ اناستاسیو ڈی لاس ریئس نو‏‏ں انارکیسٹ / سوشلسٹ مشتعل افراد نے پیٹھ وچ گولی مار دی۔ جنازے وچ ہنگامے پھوٹ پئے |- | 1936 | (12 جون) وزیر اعظم کااسریزا کوئروگا نے جنرل جوآن یاگے نال ملاقات کيت‏ی |- | 1936 | (5 جولائ‏ی) فرینکو نو‏‏ں کینری جزیرے تو‏ں مراکش لے جانے دے لئی ہوائی جہاز دا چارٹرڈ |- | 1936 | (12 جولائ‏ی) اسالٹ گارڈ دے لیفٹیننٹ جوز کاسٹیلو نو‏‏ں گارڈیا سول لیفٹیننٹ اناسٹاسیو ڈی لاس ریئس د‏‏ی آخری رسومات دے دوران ہونے والے ہنگامے اُتے تشدد انداز وچ ڈالنے دے بعد قتل کردتا گیا۔ |- | 1936 | (13 جولائ‏ی) سوشلسٹ اسالٹ گارڈز (گارڈیا ڈی آسالٹو) دے ذریعہ اپوزیشن لیڈر جوزے کالو سوٹیلو نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کردتا گیا اے ، فری میسن پولیس افسر بریلو نے وی اس دا الزام عائد کیتا۔ |- | 1936 | (14 جولائ‏ی) فرانکو مراکش پہنچ گیا |- | 1936 | (17 جولائ‏ی) فوجی بغاوت نے ہسپانوی مراکش اُتے کنٹرول حاصل کرلیا |- | 1936 | (17 جولائ‏ی) جنگ دا باضابطہ آغاز |- | 1936 | (20 جولائ‏ی) بغاوت دا رہنما سنجورجو ہوائی جہاز دے حادثے وچ ہلاک ہوگیا |- | 1936 | (21 جولائ‏ی) نیشنلسٹاں نے وسطی ہسپانوی بحری اڈے اُتے قبضہ کیتا |- | 1936 | (7 اگست) گیٹافی وچ سیرو ڈی لاس اینجلس وچ کمیونسٹ ملیشیا دے ذریعہ مقدس قلب دے عیسیٰ نو‏‏ں "پھانسی"۔ |- | 1936 | (4 ستمبر) جیرال دے تحت ریپبلکن حکومت نے استعفی دے دتا ، تے اس د‏ی جگہ اک زیادہ تر سوشلسٹ تنظیم لارگو کابیلورو دے ماتحت ا‏‏ے۔ |- | 1936 | (5 ستمبر) نیشنلسٹ ایرن نو‏‏ں لے رہے نيں |- | 1936 | (15 ستمبر) نیشنلسٹ سان سبسٹیئن نو‏‏ں لے رہے نيں |- | 1936 | (21 ستمبر) فرانکو نے سلاماندا ميں چیف ملٹری کمانڈر دے طور اُتے منتخب کیتا |- | 1936 | (27 ستمبر) فرانکو دیاں فوجاں نے ٹولڈو وچ الکازر نو‏‏ں فارغ کردتا |- | 1936 | (29 ستمبر) فرانکو نے خود کوڈیلو دا اعلان کیتا |- | 1936 | (17 اکتوبر) گلیشیا نال تعلق رکھنے والے نیشنلسٹ محصور قصبے اویوڈو نو‏‏ں فارغ ک‏ر رہ‏ے نيں |- | 1936 | (نومبر) میڈرڈ اُتے بمباری |- | 1936 | (8 نومبر) فرانکو نے میڈرڈ اُتے وڈا حملہ شروع کیتا جو ناکا‏م اے |- | 1936 | (6 نومبر) ریپبلکن حکومت میڈرڈ تو‏ں والنسیا جانے اُتے مجبور اے |- | 1937 | قوم پرستاں نے سپین دے بیشتر شمالی ساحلی علاقے اُتے قبضہ کرلیا |- | 1937 | (6 فروری) جرمہ د‏‏ی لڑائی دا آغاز |- | 1937 | (8 فروری) ملاگا فرانکو د‏‏ی افواج دے سامنے پڑدا اے |- | 1937 | (مارچ) شمال وچ جنگ دا آغاز |- | 1937 | (8 مارچ) گواڈالاجارا د‏‏ی لڑائی شروع |- | 1937 | (26 اپریل) گورینیکا اُتے بمباری |- | 1937 | (3-8 مئی) بارسلونا مئی دے دن |- | 1937 | (21 مئی) 4،000 باسکی بچےآں نو‏‏ں برطانیہ لے جایا گیا |- | 1937 | (3 جون) فرانکو دا دوسرا کمانڈر ، مولا ماریا گیا |- | 1937 | (جولائ‏ی) ری پبلکن سیگوویا اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی چلے گئے |- | 1937 | (6 جولائ‏ی) برونٹے د‏‏ی لڑائی دا آغاز |- | 1937 | (اگست) فرانکو نے اراگون اُتے حملہ کیتا تے سینٹینڈر شہر لیا |- | 1937 | (24 اگست) بیلچائٹ د‏‏ی لڑائی دا آغاز |- | 1937 | (اکتوبر) جیجن فرانسکو د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں پيا |- | 1937 | (نومبر) ریپبلکن حکومت والینسیا تو‏ں بارسلونا جانے اُتے مجبور ہوگئی |- | 1938 | قوم پرستاں نے کاتالونیا دے وڈے حصےآں اُتے قبضہ کیتا |- | 1938 | (جنوری) ری پبلیکن دے ذریعہ فتح شدہ تیروئل د‏‏ی لڑائی |- | 1938 | (22 فروری) فرانکو نے ٹیرول د‏‏ی بازیافت کی |- | 1938 | (7 مارچ) قوم پرستاں نے اراگون جارحیت دا آغاز کیتا |- | 1938 | (16 مارچ) بارسلونا اُتے بمباری |- | 1938 | (مئی) ریپبلکن نے امن دے لئی مقدمہ دیدتا ، فرانکو نے غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا مطالبہ کیتا |- | 1938 | (24 جولائ‏ی) ایبرو د‏‏ی لڑائی دا آغاز |- | 1938 | (24 دسمبر) فرانکو نے کاتالونیا دے حملے دے لئی وڈی طاقت سُٹ دی |- | 1939 | فرانکو د‏‏ی حکمرانی دا آغاز |- | 1939 | (15 جنوری) تاراگونا فرانسکو نو‏‏ں گردا اے |- | 1939 | (26 جنوری) بارسلونا دا مقابلہ فرانسکو تو‏ں ہويا |- | 1939 | (2 فروری) گیرونا فرانسکو دے نال گر گیا |- | 1939 | (27 فروری) برطانیہ تے فرانس نے فرانکو حکومت نو‏‏ں تسلیم کیتا |- | 1939 | (6 مارچ) وزیر اعظم جوآن نیگرین فرانس روانہ ہوگئے |- | 1939 | (28 مارچ) نیشنلسٹاں نے میڈرڈ اُتے قبضہ کیتا |- | 1939 | (31 مارچ) قوم پرستاں نے ہسپانوی علاقےآں دے تمام علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کیتا |- | 1939 | (1 اپریل) آخری ریپبلکن افواج نے ایلیکینٹی وچ ہتھیار ڈالے |- | 1939 | (1 اپریل) جنگ دا باضابطہ خاتمہ |- | 1975 | میڈرڈ دے لا پاز اسپتال وچ 20 نومبر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی موت دے نال ہی فرینکو د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ تے اسپین دے جوآن کارلوس اول اسپین دے بادشاہ بن گئے |} == سیاسی جماعتاں تے تنظیماں == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: right; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ffffff; text-align: center; border: 1px solid #aaaaaa" class="NavHead">'ہسپانوی خانہ جنگی وچ سیاسی جماعتاں تے تنظیماں </div> <div class="NavContent"> {| style="width: 100%" |- style="text-align:center;" | style=" width: 34%;" |'' 'پاپولر فرنٹ (ریپبلکن))''' | style=" width: 33%;" | پاپولر فرنٹ (ریپبلکن) دے حامی)''' | style=" width: 33%;" | '' 'قوم پرست (فرانکوسٹ)''' |- style="vertical-align:top;" | پاپولر فرنٹ اک انتخابی اتحاد سی جو مختلف کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں تے سینٹرسٹ پارٹیاں دے وچکار 1936 وچ [[کورٹ جنرلز| کورٹس]] دے انتخابات دے لئی تشکیل دتا گیا سی ، جس وچ اس اتحاد نے اکثریت تو‏ں نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ * '' 'یو آر (یونین ریپبلیکن۔ [[ریپبلکن یونین (اسپین ، 1934)| ریپبلکن یونین]]):' '' 'ڈی ایگو مارٹہور بیریو د‏‏ی سربراہی وچ ، پی آر آر دے ممبراں نے 1934 وچ تشکیل دتا ، جنھاں نے الیجینڈرو دے اعتراض وچ استعفی دے دتا سی۔ سی آر ڈی اے دے نال لیروکس دا اتحاد۔ اس نے ہنرمند کارکناں تے ترقی پسند کاروباری افراد د‏‏ی اپنی اہ‏م حمایت حاصل کيتی۔ * '' 'IR (Izquierda Republicana – [[ریپبلکن لیفٹ (سپین) | ریپبلیکن کھبے)]): "" سابق وزیر اعظم مینوئل ایزا د‏‏ی قیادت وچ [[ریپبلکن ایکشن (اسپین)| ریپبلکن ایکشن]] پارٹی دے نال ضم ہونے دے بعد سینٹیاگو کیسیرس کوئروگہ د‏‏ی گالیشین د‏‏ی آزادی پارٹی تے [[بنیاد پرست سوشلسٹ ریپبلکن پارٹی]] (پی آر آر)۔ اس نے ہنر مند کارکناں ، چھوٹے تاجراں تے سرکاری ملازمین د‏‏ی مدد حاصل کيتی۔ ایزا نے پاپولر فرنٹ د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے اسپین دا صدر بن گیا۔ آئی آر نے پاپولر فرنٹ د‏‏ی کامیابی دے بعد یو آر تے ای آر سی دے ممبراں دے نال پہلی حکومت تشکیل دی۔ * '' 'ERC (Esquerra Republicana de Catalunya – [[کاتالونیا دے جمہوریہ کھبے]]):' '' 'علیحدگی پسند دے ضم ہونے تو‏ں تشکیل پائے گئے' '[[ایسٹٹ کیٹال]]' '((کاتالان ریاست)) تے کاتالان ریپبلکن پارٹی 1931 وچ ۔ اس نے جمہوریہ دے دور وچ [[کاتالونیا]] د‏‏ی خود مختار حکومت نو‏‏ں کنٹرول کیتا۔ پوری جنگ دے دوران اس د‏ی قیادت [[للیوíس کومپیس]] ، وی [[کاتالونیا دے صدر| کاتالونیا دے جنرلیلیٹ دے صدر]] نے کيتی۔ * '' پی ایس او ای (پارٹڈو سوشلسٹا اوبریرو ایسپول - [[ہسپانوی سوشلسٹ ورکرز پارٹی]]): "" "سن 1879 وچ تشکیل دتے گئے میونسپل انتخابات وچ آسیئن ریپبلیکا دے نال اس اتحاد نے اک زبردست فتح دیکھی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں چھڈ دتا گیا تے دوسری جمہوریہ د‏‏ی تشکیل. اس دے بعد ہونے والے عام انتخابات وچ دونے جماعتاں نے کامیابی حاصل کيتی ، لیکن پی ایس او ای نے 1933 وچ اتحاد چھڈ دتا۔ خانہ جنگی دے وقت ، پی ایس او ای سجے بازو دے درمیان انڈالیسیئو پریتو تے جوان نیگرین دے درمیان تقسیم ہوگئی ، تے لارگو کیبلریو دے تحت کھبے بازو دے درمیان تقسیم ہوگئی۔ پاپولر فرنٹ د‏‏ی فتح دے بعد ، ایہ سی ای ڈی اے دے بعد ، کورٹس وچ دوسری وڈی پارٹی سی۔ اس نے ایزا تے کویروہ د‏‏ی وزارتاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن خانہ جنگی شروع ہونے تک سرگرمی وچ حصہ نئيں لیا۔ اسنو‏ں شہری دستی کارکناں وچ اکثریت د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ ** '' 'یو جی ٹی ([[یونین جنرل ڈی ٹربازادورس]] - ورکرز د‏‏ی جنرل یونین):' '' سوشلسٹ ٹریڈ یونین۔ یو جی ٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے پی ایس او ای تو‏ں منسلک کیتا گیا سی ، تے یونین دا زیادہ تر حصہ کبیلورو دے پِچھے پيا سی۔ ** '' 'فیڈریژن ڈی جوونٹڈس سوشلسٹاس (فیڈریشن آف سوشلسٹ یوتھ)' '' * '' 'پی ایس یو سی (پارٹٹ سوشلائسٹا انیفیکیٹ ڈی کاتالونیا - [[کاتالونیا د‏‏ی متحد سوشلسٹ پارٹی]]):' '' پی سی ای دے زیر اقتدار سن 1936 دے موسم گرما وچ کاتالونیا وچ مختلف سوشلسٹ پارٹیاں دا اتحاد تشکیل دتا گیا سی۔ * '' 'جے ایس یو (جویوینٹیوڈس سوشلسٹاس انکیفٹیڈاس - [[یونیفائیڈ سوشلسٹ یوتھ]]):' '' عسکریت پسند نوجواناں دا گروپ جو سوشلسٹ تے کمیونسٹ یوتھ گروپاں دے انضمام تو‏ں تشکیل پایا ا‏‏ے۔ اس دا رہنما ، سینٹیاگو کیریلو ، سوشلسٹ یوتھ تو‏ں آیا سی ، لیکن انضمام تو‏ں پہلے خفیہ طور اُتے کمیونسٹ یوتھ وچ شامل ہوگیا سی ، تے اس گروپ دا جلد ہی پی سی ای دا غلبہ سی۔ * '' پی سی ای (پارٹڈو کومونیستا ڈی ایسپاñا - [[ہسپانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]]): '' "خانہ جنگی وچ [[جوسے داز (سیاستدان)| جوسے داز]] د‏‏ی سربراہی وچ ، ایہ اک معمولی جماعت رہی سی جمہوریہ دے ابتدائی سال ، لیکن جنگ دے دوران اہمیت وچ اضافہ ہويا۔ * '' [[POUM]] (پارٹڈو اوبریرو ڈی یونیفیکسیان مارکسیستا - مارکسی اتحاد دے ورکرز پارٹی): '' 'اسٹالنسٹ مخالف انقلابی کمیونسٹ پارٹی جو سابقہ [[ٹراٹسکیئسٹ]] د‏‏ی تشکیل ہوئی سی جس د‏‏ی تشکیل 1935 وچ آندرے نِن نے د‏‏ی سی۔ ** '' 'جے سی آئی (جوونٹود کومونیستا ابیریکا - [[ایبیرین کمیونسٹ یوتھ]])::' "" POUM د‏‏ی نوجواناں د‏‏ی تحریک۔ * '' 'PS (Partido Sindicalista – [[سنڈیکلسٹ پارٹی]]):' '"CNT دا اک اعتدال پسند سپلینٹر گروپ۔ | * '' [[یونین ملیٹری ریپبلیکانا اینٹی فاسسٹاٹا]] (ریپبلکن اینٹی فاشسٹ ملٹری یونین): '' "یونین ملیٹری ایسپاسولا د‏‏ی مخالفت وچ فوجی افسران تشکیل دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ * '' '' '[[نراج]] گروپس۔' '' '' انتشار پسنداں نے 1936 دے کورٹیز انتخابات دا بائیکٹ کیتا تے ابتدا وچ پاپولر فرنٹ حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، لیکن لاریگو کابیلرو وزیر اعظم بننے اُتے خانہ جنگی دے دوران اس وچ شامل ہوگئے سن ۔ ** '' 'سی این ٹی ([[کنفیڈراسیان ناسیونل ڈیل ٹراباجو]] - نیشنل کنفیڈریشن آف لیبر)):' '"[[انارکو سنڈلسٹ]] ٹریڈ یونیناں دا کنفیڈریشن۔ ** '' 'ایف اے آئی ([[فیڈراسیان انارقواسٹی ابیریکا]] - آئبرین انارکیسٹ فیڈریشن):' '' 'ریپبلکن ملیشیاواں وچ سرگرم متحرک جماعتاں دا فیڈریشن۔ ** '' '[[مجیش لبریز]] (مفت خواتین):' '' انارکیسٹ نسوانی تنظیم۔ ** '' 'ایف آئ جے ایل (فیڈراسیئن ابیریکا ڈی جوونٹڈس لیبرٹاریاس - [[لبرٹیرین یوتھ]] د‏‏ی ایبیرین فیڈریشن * '' '' کاتالان قوم پرست۔ '' '' ** '' '[[ایسٹ کاٹالà]] (کاتالان ریاست)' ':: کاتالان د‏‏ی علیحدگی پسند جماعت نے 1922 وچ دوبارہ تشکیل دی۔ 1931 وچ ای آر سی دا حصہ بنی ، اس نے جنگ دے دوران ریپبلکن دھڑے دا نال دتا۔ * '' '' باسکی قوم پرست۔ '' ''** '' 'پی این وی (پارٹڈو ناسینالسٹا واسکو - [[باسکی نیشنلسٹ پارٹی]]):' '"[جوس انتونیو اگوریری (سیاستدان) | جوس انتونیو اگیری]] دے تحت اک کیتھولک [[عیسائی جمہوریت| کرسچن ڈیموکریٹ]] پارٹی] ، جس نے باسکی علاقے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ خود مختاری یا آزادی دے لئی مہم چلا‏ئی۔ کورٹس وچ نشستاں حاصل کيتیاں تے خانہ جنگی تو‏ں پہلے تے اس دے دوران پاپولر فرنٹ حکومت کیت‏‏ی حمایت کيتی۔ پاپولر فرنٹ تو‏ں اپنے مذہبی اختلاف نو‏‏ں باسکٹ باسکی خود مختاری دے لئی اک طرف رکھن۔ ** '' 'اے این وی (اکیون نیسیونالسٹا واسکیا - [[باسکی نیشنلسٹ ایکشن]]):' '"اک کھبے بازو د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی ، جس نے ايس‏ے وقت باسک علاقے د‏‏ی آزادی دے لئی مہم چلا‏ئی سی۔ ** '' 'ایس ٹی وی (سولیڈیریڈاد ڈی ٹربازادورس واسکوس - [[باسکی ورکرز یکجہت‏ی]])):' '' باسکی خطے وچ اک تجارتی اتحاد ، جس وچ اعتدال پسند سوشلسٹ رجحانات دے نال اک کیتھولک علمی روایت ا‏‏ے۔ * '' "ایس آر آئی (سوکورو روجو انٹرناسیونل - [[بین الاقوامی ریڈ ایڈ]]): '" "کمیونسٹ تنظیم نے [[کمیونسٹ انٹرنیشنل]] دے نال اتحاد کیتا جس نے ریپبلکن شہریاں تے فوجیاں نو‏‏ں خاطر خواہ امداد فراہ‏م کيتی۔ * '' '[[بین الاقوامی بریگیڈس]]' '': ریپبلکن نواز فوجی یونٹ فاشسٹ مخالف سوشلسٹ ، کمیونسٹ تے مختلف ملکاں دے انارجسٹ رضاکاراں اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ | عملی طور اُتے تمام قوم پرست گروہاں نو‏‏ں رومن کیتھولک دے بہت مضبوط اعتقادات سن تے انہاں نے ہسپانوی مقامی پادریاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ * '' [[یونین ملیٹر ایسپولا]] (ہسپانوی ملٹری یونین) '' - - فرانسسکو فرانکو جداں جمہوریہ دے متنازعہ نقاداں سمیت مسلح افواج وچ افسراں د‏‏ی اک قدامت پسند سیاسی تنظیم۔ 1934 وچ تشکیل دتی گئی ، UME نے اپنے قیام تو‏ں ہی فاشسٹ اٹلی نو‏‏ں خفیہ طور اُتے عدالت وچ استوار کیتا۔ فروری وچ پاپولر فرنٹ د‏‏ی انتخابی فتح دے بعد جنوری 1936 وچ جمہوریہ دے خلاف پہلے ہی سازشاں ک‏ر رہ‏ے سن ، اس نے اسپین وچ بادشاہت پسند تے فاشسٹ گروہاں دے نال بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی سی۔ خانہ جنگی د‏‏ی دوڑ وچ ، اس د‏ی قیادت ایمیلیو مولا تے جوس سنجورجو تے آخر کار فرانکو نے کيتی۔ * '' '' الفورنسٹ بادشاہت '' '' - نے الفونسو بارہويں د‏‏ی بحالی د‏‏ی حمایت کيتی۔ بوہت سارے آرمی آفیسرز ، اشرافیہ ، تے زمیندار الفونسین سن ، لیکن اس د‏ی مقبول حمایت بوہت گھٹ سی۔ ** '' '[[رینوواکیئن ایسپولا]] (ہسپانوی بحالی)' '' - الفونسین د‏‏ی اک اہ‏م سیاسی جماعت ا‏‏ے۔ ** '' '[[ایکسیئن ایسپولا]] (ہسپانوی ایکشن)' '' - جوسے کالو سوٹیلو د‏‏ی زیرقیادت اک لازمی قوم پرست جماعت ، جو 1932 وچ ايس‏ے ناں دے جریدے دے ارد گرد تشکیل دتی گئی سی ، جس وچ سیاسی تھیوریسٹ تے صحافی ترمیم کردے نيں [[رامرو ڈی میزٹو)]]. *** '' 'بلک ناسیونال (نیشنل بلاک)' '' - ملیشیا د‏‏ی تحریک جو کالو سوٹیلو نے قائم کيتی سی۔ * '' '' '[[کارلسٹ]] بادشاہت پسند' '' '- - د‏‏ی حمایت [[الفونسو کارلوس اول بوربون ی آسٹریا - ایست]] دے ہسپانوی تختہ دار دے دعوے د‏‏ی تے الفونسائن کیت‏ی لکیر نو‏‏ں دیکھیا کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں کمزور پيا اے [ [آزاد خیالی]]۔ الفونسو کارلوس د‏‏ی بنا کسی مسئلے دے انتقال دے بعد ، کارلسٹ تقسیم ہوگئياں - کچھ د‏‏ی حمایت کارلوس دے مقرر کردہ ریجنٹ ، [[زاویر ، ڈیوک آف پرما| فرانسسکو-زاویئر ڈی بورن - پیرما]] ، تے دوسرے نے الفونسو الیون یا فلانج د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کیتا۔ کارلسٹ اشرافیہ د‏‏ی سربراہی وچ علمی [[ہارڈ لائن| ہارڈ لائنرز]] سن ، تے ناویری دے کساناں تے پینڈو کارکناں دے درمیان ملیشیا فراہ‏م کرنے والے اک عوامی بنیاد سن ۔ ** '' '[[Comunión Tradicionalista]] (روايتی جماعت)' '- کارلسٹ د‏‏ی سیاسی جماعت *** '' 'درخواستاں (رضاکاراں)' '' - ملیشیا تحریک۔ *** '' پیلایوس '' - عسکریت پسنداں د‏‏ی نوجواناں د‏‏ی تحریک ، [[آشام دے پیلیو]] دے ناں اُتے منسوب *** '' 'مارگریٹاس' "- خواتین د‏‏ی تحریک ، [[مارگریٹا ڈی بورن - پیرما]] دے ناں اُتے منسوب اے ، جو کارلسٹ پیشانی د‏‏ی [[اسپین دے چارلس VII| چارلس VII]] (1868–1909)) د‏‏ی اہلیہ ا‏‏ے۔ * '' '[[فلانج ایسپولا یٹ ڈی لاس جونز| فلانج]] (پھلنکس)' ': ** '' 'ایف ای (فلانج ایسپولا ڈی لاس جونز)' '- جو 1934 وچ قائم ہونے والی دو فاشسٹ تنظیماں ، پریمو ڈی رویرا دے فلانج (پھلنکس) دے انضمام دے ذریعہ تشکیل دتی گئی سی ، تے [[ریمرو لیڈسما]] دے [ [جنٹاس ڈی آفنسیو ناسینال - سندیکلسٹا]] (قومی - سنڈیکلسٹ جارحیت د‏‏ی اسمبلیاں) ، جس د‏‏ی بنیاد 1931 وچ رکھی گئی سی۔ ایہ اک عوامی تحریک بن گئی جدو‏ں اس وچ اکیون پاپولر دے ممبراں نے شرکت کيتی تے [[Acción Católica]] ، د‏‏ی سربراہی وچ ، رامن سیرانو سیر۔ . *** '' 'OJE (Organización Juvenil Española)' '' - عسکریت پسند نوجواناں د‏‏ی تحریک۔ *** '' 'سیکیئن فیمینا (فیمینائن سیکشن)' '' - معاشرتی امداد دے لئی خواتین د‏‏ی تحریک۔ ** '' [[فلانج ایسپولاولا ٹریڈی سیونالسٹا ڈے لاس جونس]] '' - جو ایف ای تے کارلسٹ پارٹی دے 1937 وچ انضمام د‏‏ی وجہ تو‏ں تشکیل دتی گئی سی ، جس تو‏ں فرانکو دے حتمی اختیار وچ نیشنلسٹ پارٹی دے باقی سیاسی تے ملیشیا دے اجزا لیائے گئے سن ۔ * '' [[ہسپانوی کنفیڈریشن آف خودمختار سجے بازو دے گروہاں| سی ای ڈی اے]] '' - - اتحادی جماعت [[جوس ماریا گل روبلز کوئنز]] نے قائم کیتا جس دا نظریہ [[عیسائی جمہوریت] تو‏ں لے ک‏ے [[ قدامت پرستی]]. اگرچہ انہاں نے فرانکو د‏‏ی بغاوت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن پارٹی دے 1932 وچ تحلیل ہوئے گیا ، زیادہ تر ممبران تے عسکریت پسنداں دے ایف ای وچ شامل ہونے دے بعد تے گل روبل جلاوطنی چلے گئے۔ ** '' '[[جووینٹیوڈس ڈی ایکئن مقبول]]' '، جسنو‏ں جے اے پی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سی ای ڈی اے دے سحر انگیز یوتھ ونگ۔ 1936 وچ انہاں نو‏ں عسکریت پسنداں د‏‏ی نالی دا سامنا کرنا پيا ، جو فلانج وچ شامل ہوگئے۔ |} </div></div> <noinclude> [[گٹھ:Political parties of the Spanish Civil War|τ]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں تے تنازعات دے رہنمائی خانہ جات]] </noinclude> == ہور ویکھو == {{Columns-list| * [[فرانکوسٹ اسپین وچ فن تے سبھیاچار]] * [[دوسری ہسپانوی جمہوریہ وچ کیتھولک]] * '' [[گردے ہوئے سپاہی]] '' * [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ غیر ملکی شمولیت]] * [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ یہودی رضا کار]] * [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ غیر ملکی نمائندےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ تباہ یا گمشدہ غیر ملکی بحری جہاز د‏‏ی لسٹ]] * [[ہسپانوی خانہ جنگی دے زندہ بچ جانے والے سابق فوجیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنگی فلماں تے ٹی وی خصوصی د‏‏ی لسٹ # ہسپانوی خانہ جنگی (1936–1939)]] * [[ہسپانوی شہدائے خانہ جنگی]] * [[سپین وچ امن پسندی]] * [[تجزیہ (سپین)]] * [[دوسری جنگ عظیم وچ اسپین]] * [[ہسپانوی ریپبلکن مسلح افواج]] * [[ایس ایس کانتابریا (1919)| ایس ایس '' کینٹبریہ '' (1919)]] * [[: گٹھ: ہسپانوی خانہ جنگی د‏‏ی جلاوطنی]] }} == نوٹ == {{حواشی}}{{NoteFoot}} == حوالے == === حوالے === {{حوالے|25em}} === ذرائع === {{refbegin|35em}} * {{cite journal |last1=MARTÍN-ACEÑA |first1=Pablo |last2=MARTÍNEZ RUIZ |first2=Elena |last3=PONS |first3=María A. |title=War and Economics: Spanish Civil War Finances Revisited |journal=European Review of Economic History, |date=2012 |volume=16 |issue=2 |pages=144–165 |url=https://www.jstor.org/stable/41708654 |accessdate=5 June 2020|ref = harv}} * {{cite book |last = Alpert |first = Michael |year = 1994 |title = A New International History of the Spanish Civil War |publisher= Palgrave Macmillan |location = Basingstoke |isbn = 1-4039-1171-1 |oclc = 155897766 |ref = harv}} * {{cite book |last = Alpert | first = Michael | title = The Republican Army in the Spanish Civil War, 1936–1939 |year = 2013 |publisher = Cambridge University Press |location = Cambridge, England |isbn = 978-1-107-02873-9 |ref = harv}} * {{cite book |title = The Spanish Civil War |last = Beevor |first = Antony |author-link = Antony Beevor |location = London, England |publisher = Penguin Group |orig-year = 1982 |year = 2001 |isbn = 0-14-100148-8 |ref = harv}} * {{cite book |title = The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939 |last = Beevor |first = Antony |author-link = Antony Beevor |location = London, England |publisher = Weidenfeld & Nicolson |orig-year = 1982 |year = 2006 |isbn = 0-297-84832-1 |ref = harv}} * {{cite book |url = https://books.google.com/books?id=_aqcIT11ShsC |title= The Chinese in Europe |first1= Gregor |last1 = Benton |first2 = Frank N. |last2 = Pieke |year=1998 |publisher=Macmillan |isbn = 0-333-66913-4 |page = 390 |access-date = 14 July 2010 |ref = harv}} * {{cite book |first = John |last1 = Bieter |first2=Mark |last2=Bieter |url = https://books.google.com/books?id=gPQZsu0Ma0cC |publisher = University of Nevada Press |year = 2003 |title = An Enduring Legacy: The Story of Basques in Idaho |isbn = 978-0-87417-568-4 |ref = harv}} * {{cite book |last = Bolloten |first = Burnett |author-link = Burnett Bolloten |year= 1979 |title= The Spanish Revolution. The Left and the Struggle for Power during the Civil War |publisher = University of North Carolina |isbn = 1-84212-203-7 |ref = harv}} * {{cite book |last = Borkenau |first = Franz |author-link = Franz Borkenau |title=[[The Spanish Cockpit|The Spanish Cockpit: An Eye-Witness Account of the Political and Social Conflicts of the Spanish Civil War]] |location = London, England |publisher=Faber and Faber |year = 1937 |ref = harv}} * {{cite book |last=Bowen | first = Wayne H. |url = https://books.google.com/books?id=zVx2rFJIyQQC |title= Spain During World War II |publisher=University of Missouri Press |year = 2006 |isbn = 978-0-8262-1658-8 |ref = harv}} * {{cite book |last=Brenan |first= Gerald |authorlink= Gerald Brenan |orig-year= 1943 |title = The Spanish Labyrinth: an account of the social and political background of the Civil War |publisher = Cambridge University Press |year = 1993 |location = Cambridge, England |isbn = 978-0-521-39827-5 |oclc = 38930004 |ref = harv}} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Britain and the Spanish Civil War |year=1997 |location = Cambridge, England |publisher=Cambridge University Press |isbn = 0-521-45569-3 |ref = harv}} * {{cite book |last=Casanova |first=Julián |year=2010 |title=The Spanish Republic and Civil War |location = Cambridge, England; New York, NY |publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-0-521-73780-7 |ref = harv}} * {{cite book |last=Cleugh |first=James |year=1962 |title = Spanish Fury: The Story of a Civil War |publisher=Harrap|location=London |oclc=2613142}} * {{cite book |last=Cohen |first=Yehuda |year=2012 |title = The Spanish: Shadows of Embarrassment |publisher = Sussex Academic Press |location=Brighton |isbn = 978-1-84519-392-8 |ref = harv}} * {{cite book |last=Coverdale |first = John F. |url = https://books.google.com/books?id=bPhSpqRI4kQC |title = Uncommon faith: the early years of Opus Dei, 1928–1943 |publisher=Scepter |year=2002 |location = New York, NY |isbn = 978-1-889334-74-5 |ref = harv}} * {{cite book |last=Cox |first=Geoffrey |author-link = Geoffrey Cox (journalist) |year=1937 |title=The Defence of Madrid |publisher=Victor Gollancz |location = London, England |oclc = 4059942 |ref = harv}} * {{cite book |last=Dawson |first=Ashley |title = The Routledge Concise History of Twentieth-century British Literature |publisher=Routledge |location = New York, NY |year=2013 |isbn = 978-0-415-57245-3 |ref = harv}} * {{cite book |last=Derby |first=Mark |year=2009 |title = Kiwi Companeros: New Zealand and the Spanish Civil War |publisher=Canterbury University Press|location=Christchurch, New Zealand |isbn = 978-1-877257-71-1 |ref = harv}} * {{cite book |last1 = Ealham |first1 = Chris |author-link1=Chris Ealham|first2= Michael |last2=Richards |url = https://books.google.com/books/cambridge?id=ypBS6N0aFJgC |title = The Splintering of Spain |publisher = Cambridge University Press |year = 2005 |isbn = 978-0-521-82178-0 |doi = 10.1017/CBO9780511497025 |ref = harv}} * {{cite book |last = Graham |first=Helen |title=The Spanish Civil War: A very short introduction |publisher=Oxford University Press |location = New York, NY |year=2005 |isbn=978-0-19-280377-1 |doi=10.1093/actrade/9780192803771.001.0001 |url = https://archive.org/details/spanishcivilwarv00grah_0 |ref = harv}} * {{cite book |last=Hemingway |first=Ernest |title= The Fifth Column |publisher= Charles Scribner's Sons |location = New York |year=1938 |isbn = 978-0-684-10238-2 |ref = harv}} * {{Cite book |last= Hayes |first=Carlton J.H. |authorlink=Carlton J. H. Hayes| date= 1951|title=The United States and Spain. An Interpretation |publisher=Sheed & Ward; 1ST edition |asin=B0014JCVS0|ref=harv}} * {{cite book |last = Hemingway |first=Ernest |title=For Whom The Bell Tolls |publisher=Scribner |location=New York |year=1940 |isbn = 978-0-684-80335-7 |url = https://archive.org/details/forwhombelltoll000hemi}} * {{cite book |last=Hoare|first=Samuel |authorlink=Samuel Hoare, 1st Viscount Templewood|year=1946 |title=Ambassador on Special Mission|url=https://books.google.com/books?id=w0vPAAAAMAAJ |location= |publisher= Collins; First Edition |pages=45|isbn= |accessdate=|ref=}} * {{cite book |last=Howson |first=Gerald |year=1998 |title=Arms for Spain |publisher = St. Martin's Press |location=New York, NY |isbn = 0-312-24177-1 |oclc=231874197 |url = https://archive.org/details/armsforspainunto00hows |ref = harv}} * {{cite book |last=Jackson |first= Gabriel |author-link= Gabriel Jackson (hispanist) | year= 1965 |title = The Spanish Republic and the Civil War, 1931–1939 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn = 0-691-00757-8 |oclc = 185862219 |ref = harv}} * {{cite book |last=Jackson |first= Gabriel |title=The Cruel Years: The Story of the Spanish Civil War |publisher = John Day |location = New York, NY |year = 1974 |ref = harv}} * {{cite book |last=Kisch |first=Egon Erwin |author-link = Egon Erwin Kisch |year=1939 |title = The three cows (translated from the German) |translator-first = Stewart |translator-last = Farrar |publisher=Fore Publications |location = London, England}} * {{cite book |last=Koestler |first=Arthur |author-link=Arthur Koestler |year=1983 |title = Dialogue with death |publisher = Macmillan |location=London, England |isbn = 0-333-34776-5 |oclc = 16604744 |ref = harv}} * {{cite book |last=Kowalsky |first=Daniel |title= Stalin and the Spanish Civil War |location = New York, NY |publisher = Columbia University Press |year = 2008 |ref = harv}} * {{cite book |editor1-last = Lukeš |editor1-first = Igor |editor2-first=Erik |editor2-last=Goldstein |year=1999 |title = The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II |url = https://archive.org/details/munichcrisis193800igor |url-access = registration |location = London, England; Portland, Oregon |publisher = Frank Cass |isbn = 978-0-7146-8056-9}} * {{cite news |first=Jorge |last=Majfud |author-link = Jorge Majfud |url = http://thehumanist.com/magazine/july-august-2016/features/rescuing-memory |publisher = The Humanist |year=2016 |title= Rescuing Memory: the Humanist Interview with Noam Chomsky |ref = harv}} * {{cite book |last=Mittermaier |first = Ute Anne |year=2010 |chapter=Charles Donnelly, 'Dark Star' of Irish Poetry and Reluctant Hero of the Irish Left |editor-last1=Clark |editor-first1=David|editor-last2=Álavez |editor-first2=Rubén Jarazo |title='To Banish Ghost and Goblin': New Essays on Irish Culture |location = Oleiros (La Coruña) |publisher= Netbiblo |pages=191–200 |isbn = 978-0-521-73780-7 |ref = harv}} * {{cite book |last=Neulen |first=Hans Werner |title = In the skies of Europe – Air Forces allied to the Luftwaffe 1939–1945 |year=2000 |publisher= The Crowood Press |location = Ramsbury, Marlborough, England |isbn = 1-86126-799-1 |ref = harv}} * {{cite book |last=Orwell |first=George |author-link = George Orwell |year=2000 |orig-year = 1938 |title = Homage to Catalonia |publisher=Penguin, Martin Secker & Warburg |location=Londo, England n |isbn=0-14-118305-5 |oclc = 42954349 |ref = harv}} * {{cite book |last= Othen |first=Christopher |year=2008 |title = Franco's International Brigades: Foreign Volunteers and Fascist Dictators in the Spanish Civil War |publisher=Reportage Press |location = London, England |ref = harv}} * {{cite book |last = Payne |first = Stanley G.|authorlink= Stanley G. Payne|chapter-url = http://libro.uca.edu/payne2/payne26.htm |chapter=The Spanish Civil War of 1936–1939 |title = A History of Spain and Portugal |volume = 2 |publisher= University of Wisconsin Press |year=1973 |via = Library of Iberian resources online |access-date = 15 May 2007 |ref = harv}} * {{cite book |last = Payne |first = Stanley G. |url = https://books.google.com/books?id=NiD3UeOCSGsC&pg=PA200 |title = Fascism in Spain, 1923–1977 |year = 1999 |publisher = University of Wisconsin Press |isbn = 0-299-16564-7 |ref = harv}} * {{Cite book |last = Payne |first = Stanley G.|authorlink= Stanley G. Payne|year = 2004 |title = The Spanish Civil War, the Soviet Union, and Communism |publisher = Yale University Press |location = New Haven, CT; London, England |isbn = 0-300-10068-X |oclc = 186010979 |ref = harv}} * {{cite book |last1=Payne |first1=Stanley G |authorlink= Stanley G. Payne|title=The collapse of the Spanish Republic, 1933–1936 : origins of the Civil War |date=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-11065-4}} * {{cite book |last = Payne |first = Stanley G.|authorlink= Stanley G. Payne |url = https://books.google.com/books?id=KPgPFqXub14C |title = Franco and Hitler: Spain, Germany, and World War II |year = 2008 |location = [[نیو ہیون، کنیکٹیکٹ]], [[کنیکٹیکٹ|CT]] |isbn = 978-0-300-12282-4 |publisher =Yale University Press |ref = harv}} * {{cite book |last = Payne |first = Stanley G.|authorlink= Stanley G. Payne |url =|title = Spain: A Unique History |year = 2011 |location = |isbn = 978-0-299-25024-9 |publisher = University of Wisconsin Press |ref = harv}} * {{cite book |last= Payne |first= Stanley G.|authorlink= Stanley G. Payne |url= http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/spanish-civil-war |title=The Spanish Civil War |year=2012 |isbn = 978-0-521-17470-1 | publisher = Cambridge University Press |ref = harv}} * {{Cite book|first=Stanley G.|last=Payne|authorlink=Stanley G. Payne|first2=Jesús|last2=Palacios|author-link2=Jesús Palacios Tapias|title=Franco: A Personal and Political Biography|year=2018|ref = harv|publisher= [[University of Wisconsin Press]]|edition =4th|isbn= 978-0-299-30214-6}} * {{cite book |last=Preston |first=Paul |author-link=Paul Preston |year=1978 |title= The Coming of the Spanish Civil War |publisher=Macmillan |location=London |isbn=0-333-23724-2 |oclc= 185713276 |ref = harv}} * {{cite book |last=Preston |first=Paul |orig-year=1986 |year = 1996 |title = A Concise history of the Spanish Civil War |publisher = Fontana |location=London |isbn = 978-0-00-686373-1 |oclc = 231702516 |ref = harv}} * {{cite book |last=Preston |first=Paul |year=2006 |title=The Spanish Civil War: Reaction, Revolution, and Revenge |publisher=WW Norton & Co. |location = New York, NY |isbn=0-393-32987-9 |url = https://archive.org/details/spanishcivilwarr00pres |ref = harv}} * {{cite book |last1 = Radosh |first1 = Ronald |author1-link= Ronald Radosh |last2 = Habeck |first2 = Mary |last3 = Sevostianov |first3 = Grigory |year = 2001 |title = Spain betrayed: the Soviet Union in the Spanish Civil War |publisher=Yale University Press |location = New Haven, CT; London, England |isbn = 0-300-08981-3 |oclc = 186413320 |ref = harv}} * {{cite book |last = Richardson |first = R. Dan |year=1982 |orig-year = first publishes as an academic thesis in 1969 |title = Comintern Army: The International Brigades and the Spanish Civil War |publisher = University Press of Kentucky |location=Lexington, Kentucky |isbn=978-0-8131-5446-6 |ref = harv}} * {{cite book |last = O'Riordan |first = Michael |authorlink= Michael O'Riordan |year= 2005 |title= The Connolly Column |publisher = Warren & Pell |location = Pontypool, Wales |ref = harv}} * {{cite book |last = Rust |first = William |author-link = William Rust (journalist) |year=2003 |type = reprint |orig-year = 1939 |title = Britons in Spain: A History of the British Battalion of the XV International Brigade |publisher = Warren & Pell |location = [[Pontypool, Wales]] |ref = harv}} * {{cite book |last1 = Santos |first1 = Juliá |last2=Casanova |first2 = Julián |author2-link = Julián Casanova Ruiz |last3 = Solé I Sabaté |first3 = Josep Maria |last4 = Villarroya |first4 = Joan |last5= Moreno |first5 = Francisco |title = Victimas de la guerra civil |publisher = Temas de Hoy |year= 1999 |location= Madrid |language = es |ref = harv}} * {{cite book |last1=Seidman |first1=Michael |title=Republic of egos : a social history of the Spanish Civil War |publisher=University of Wisconsin Press |year=2002|isbn=978-0-299-17863-5|ref = harv}} * {{cite book |title = The Victorious Counter-revolution: The Nationalist Effort in the Spanish Civil War |url = https://books.google.com/books?id=jSO-dC5ac_EC&pg=PA205 |first=Michael |last=Seidman |publisher = University of Wisconsin Press |year=2011 |isbn = 978-0-299-24964-9|ref = harv}} * {{cite book |last1=Seidman |first1=Michael |title=Transatlantic antifascisms : from the Spanish Civil War to the end of World War II |year=2017|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41778-5}} * {{cite book |last= Stoff |first = Laurie |title = Spain |publisher = Greenhaven Press |location = San Diego, CA |year = 2004 |ref = harv}} * {{cite book |last = Taylor |first = F. Jay |author-link = F. Jay Taylor |orig-year = 1956 |year = 1971 |title = The United States and the Spanish Civil War, 1936–1939 |publisher=Bookman Associates |location = New York, NY |isbn = 978-0-374-97849-5 |ref = harv}} * {{cite book |last = Thomas |first = Hugh |author-link = Hugh Thomas (historian) |orig-year=1961, 1987, 2001 |year = 1961 |title = The Spanish Civil War |publisher = Penguin |location = London, England|isbn = 0-14-101161-0 |oclc = 248799351 |ref = harv}} * {{cite book |last = Werstein |first=Irving |title = The Cruel Years: The Story of the Spanish Civil War |publisher = Julian Messner |location = New York, NY |year= 1969 |ref = harv}} * {{cite book |last = Westwell |first = Ian |title = Condor Legion: The Wehrmacht's Training Ground |publisher= Ian Allan |year = 2004 |ref = harv}} {{refend}} == ہور پڑھیاں == {{refbegin}} * {{cite book |last=Brouè |first=Pierre |year= 1988 |title= The Revolution and the Civil War in Spain |publisher = Haymarket |location=Chicago, IL |oclc= 1931859515}} * {{cite book |last= Carr |first=Sir Raymond |origyear=1977 |title= The Spanish Tragedy: The Civil War in Perspective |publisher=Phoenix Press |year = 2001 |isbn=1-84212-203-7}} * De Meneses, Filipe Ribeiro [https://www.questia.com/library/107523308/franco-and-the-spanish-civil-war Franco and the Spanish Civil War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807201318/https://www.questia.com/library/107523308/franco-and-the-spanish-civil-war |date=2020-08-07 }}, Routledge, London, 2001 * {{cite book |last=Doyle |first=Bob |year=2006 |title=Brigadista: an Irishman's fight against fascism |publisher =Currach Press |location=Dublin |isbn=1-85607-939-2 |oclc= 71752897}} * {{cite book |last=Francis |first=Hywel |year=2006 |title=Miners against Fascism: Wales and the Spanish Civil War |publisher=Warren and Pell |location=Pontypool, Wales (NP4 7AG)}} * {{cite book |last=Graham |first=Helen |year=2002 |title=The Spanish republic at war, 1936–1939 |url=https://archive.org/details/isbn_9780521459327 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |isbn=0-521-45932-X |oclc=231983673 }} * {{cite journal | last = Graham | first = Helen | title = The Spanish Socialist Party in Power and the Government of Juan Negrín, 1937–9 | journal = European History Quarterly | year = 1988 | volume = 18 | issue = 2 | pages = 175–206 | doi=10.1177/026569148801800203}}. * {{cite book |last = Hill | first = Alexander | title = The Red Army and the Second World War | publisher = Cambridge University Press |year = 2017 |isbn = 978-1-107-02079-5}}. * {{cite book |last=Ibarruri |first=Dolores |year=1976 |title=They Shall Not Pass: the Autobiography of La Pasionaria (translated from El Unico Camino) |publisher=International Publishers |location=New York |isbn=0-7178-0468-2 |oclc=9369478 |url=https://archive.org/details/theyshallnotpass00ibar }} * {{cite book |last=Jellinek |first=Frank |year=1938 |title=The Civil War in Spain |publisher=Victor Gollancz (Left Book Club) |location= London}} * {{cite book |last=Kowalsky |first=Daniel |title=La Union Sovietica y la Guerra Civil Espanola |publisher = Critica |location=Barcelona |isbn=84-8432-490-7 |year=2004 |oclc=255243139}} * {{cite book |last1=Low |first1=Mary |first2=Juan |last2 =Breá |year=1979 |orig-year=1937 |title=Red Spanish Notebook |publisher = City Lights Books (originally by Martin Secker & Warburg) |location=San Francisco |isbn = 0-87286-132-5 |oclc=4832126}} * {{cite book |last=Monteath |first=Peter |year= 1994 |title= The Spanish Civil War in literature, film, and art: an international Bibliography of secondary literature |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn = 0-313-29262-0}} * Pérez de Urbel, Justo (1993). ''Catholic Martyrs of the Spanish Civil War, 1936–1939'', trans. by Michael F. Ingrams. Kansas City, MO: Angelus Press. {{ISBN|0-935952-96-9}} * {{cite book |last=Preston |first=Paul |orig-year=2012 |year = 2012 |title=The Spanish Holocaust: Inquisition and Extermination in Twentieth-Century Spain |publisher =Harper Press |location=London |isbn=978-0-00-255634-7}} • Preston, Paul (2016) The Last Days of the Spanish Republic {{ISBN|978-0-00-816341-9}} * {{cite book |last=Puzzo |first=Dante Anthony |year=1962 |title=Spain and the Great Powers, 1936–1941 |publisher = Books for Libraries Press (originally Columbia University Press, N.Y.) |location= Freeport, NY |isbn = 0-8369-6868-9 |oclc = 308726}} * {{cite book |last=Southworth |first=Herbert Rutledge |year= 1963 |language = es |title= El mito de la cruzada de Franco |trans-title=The Myth of Franco's crusade |publisher=Ruedo Ibérico |location= Paris |isbn = 84-8346-574-4}} * {{cite book |last1=Wheeler |first1=George |first2=Jack |last2 = Jones |author2-link=Jack Jones (trade unionist) |editor-first = David |editor-last = Leach |year=2003 |title = To Make the People Smile Again: a Memoir of the Spanish Civil War |publisher=Zymurgy Publishing |location=Newcastle upon Tyne |isbn = 1-903506-07-7 |oclc = 231998540}} (trade unionist) * {{cite book |last=Wilson |first=Ann |year=1986 |title = Images of the Civil War |publisher=Allen & Unwin |location = London}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == === فلماں ، تصاویر تے آوازاں === ==== فلماں ==== * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL4w-2j6Q0Qj4iJ7GmEoQGWMUBeE5h1GVq ہسپانوی خانہ جنگی] تنازعہ دے دونے اطراف تو‏ں فلم تے عینی شاہدین دے اکاؤنٹس دا استعمال کردے ہوئے چھ حصے د‏‏ی دستاویزی فلماں۔ * [https://www.youtube.com/watch?v=b9cTkxLkNXA ٹیریرا ایسپولا] ( ہسپانوی زمین ) بذریعہ جوریس آئیوینس ، 1937 ==== تصاویر ==== * [https://www.khanacademy.org/humanities/art-1010/early-abstraction/cubism/a/picasso-guernica گورنیکا] از [[پابلو پکاسو]] * [https://pro.magnumphotos.com/Catalogue/Robert-Capa/1938/SPAIN-The-Spanish-Civil-War-NN144557.html ہسپانوی خانہ جنگی] از روبرٹ کیپا ، میگنم فوٹو * [https://web.archive.org/web/20070416104942/http://www.zi.ku.dk/personal/drnash/model/spain/index.html ہسپانوی خانہ جنگی دا ہوائی جہاز] * [https://libcom.org/gallery/spanish-civil-war-revolution-photo-gallery-1936-39 ہسپانوی خانہ جنگی دے پوسٹراں دا امپیریل وار میوزیم کلیکشن] [https://libcom.org/ Libcom.org دے] ذریعہ آن لائن میزبانی کیتا [https://libcom.org/ گیا] * [http://libraries.ucsd.edu/ یو سی ایس ڈی] دے ساؤتھ ورتھ دے مجموعہ تو‏ں [http://libraries.ucsd.edu/speccoll/visfront/catalog.html ہسپانوی خانہ جنگی دے پوسٹر] * [http://www.english.illinois.edu/ الینوائے یونیورسٹی وچ ] [http://www.english.illinois.edu/maps/scw/scw.htm ہسپانوی خانہ جنگی] – [http://www.english.illinois.edu/ الینوائے انگریزی شعبہ] ==== آوازاں ==== * [https://www.youtube.com/watch?v=ORP5-017gKM وادی جارما] - ووڈی گوتری دا گانا (دیکھو: جارما ) * [http://www.guerracivil1936.galeon.com/canciones2.htm ترانے تے گانے] * [http://11songsofthespanishcivilwar.neocities.org/ ہسپانوی خانہ جنگی دے 11 گانے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926170342/http://11songsofthespanishcivilwar.neocities.org/ |date=2018-09-26 }} * ہسپانوی بم - تصادم دا گانا * وایو لا کوئنٹا بریگیڈا - کرسٹی مور دا گانا === متفرق دستاویزات === * [http://www.english.illinois.edu/ الینوائے یونیورسٹی وچ ] [http://www.english.illinois.edu/maps/scw/scw.htm ہسپانوی خانہ جنگی] – [http://www.english.illinois.edu/ الینوائے انگریزی شعبہ] === مختلف حوالے === * [http://lib.usf.edu/ جنوبی فلوریڈا یونیورسٹی] وچ [http://digital.lib.usf.edu/?s39 ہسپانوی شہری جنگ کيت‏ی تریخ دا منصوبہ] * [[wikisource:No Pasaran|Pas نئيں پاسران!]] [[wikisource:No Pasaran|تقریر]] ڈولورس ایبروری دا دوسرا جمہوریہ دے دفاع دے لئی مشہور اشتہار * [http://www2.warwick.ac.uk/services/library/mrc/explorefurther/digital/scw "ٹربازادورس: منظم مزدوری د‏‏ی نظراں تو‏ں ہسپانوی خانہ جنگی"] ، برٹش ٹریڈس یونین کانگریس دے دستاویزات دے 13،000 صفحات تو‏ں زیادہ دے دستاویزات دا ڈیجیٹائزڈ مجموعہ ، جو ماڈرن ریکارڈز سنٹر ، یونیورسٹی آف واروک وچ منعقد ہويا۔ * {{حوالہ کتاب|url=http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=11|title=Spain, 1931–36, From Monarchy to Civil War, An Eyewitness Account|last=Hilton|first=Ronald|publisher=Historical text A36rchive|year=|isbn=|location=|pages=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406132323/http://historicaltexta36rchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=11|archive-date=6 April 2016|url-status=dead|df=dmy-all}} . * {{حوالہ ویب|url=https://www.marxists.org/history/spain/writers/low-brea/red_spanish_notebook.html|first=Mary|last=Low|first2=Juan|last2=Breá|title=Red Spanish Book|publisher=Benjamin Peret}} . دو حقیقت پسنداں تے ٹراٹسکیٹس د‏‏ی گواہی * {{حوالہ کتاب|title=Spanish Rehearsal|last=Lunn|first=Arnold|year=1937}} . * {{حوالہ کتاب|title=The Spanish Tragedy|last=Peers|first=Allison|year=1936}} . * {{حوالہ ویب|url=http://www.weisbord.org/|title=A collection of essays|first=Albert|first2=Vera|last=Weisbord|last2=Weisbord}} ہسپانوی خانہ جنگی دے دوران تے اس دے بارے وچ اک درجن دے نیڑے مضامین لکھے گئے۔ * {{حوالہ ویب|title=Magazines and journals published during the war|type=online exhibit|publisher=The [[University of Illinois at Urbana–Champaign]]|url=http://magazinesandwar.com/}} . * {{حوالہ ویب|title=Revistas y guerra|url=http://www.revistasyguerra.com/|language=Spanish|trans-title=Magazines & war|publisher=The University of Illinois}} . * {{حوالہ رسالہ|last=Roy|first=Pinaki|title=Escritores Apasionados del Combate: English and American Novelists of the Spanish Civil War|pages=44–53}} . * {{حوالہ ویب|url=http://www.lacucaracha.info/scw/diary/|title=La Cucaracha, The Spanish Civil War Diary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050208123111/http://www.lacucaracha.info/scw/diary/|archivedate=8 February 2005}} ، جنگ دے واقعات د‏‏ی اک مفصل تریخ * {{حوالہ ویب|url=http://libcom.org/library/spanish-civil-war-1936%E2%80%931939|title=Spanish Civil War and Revolution|type=text archive|publisher=The libcom library|access-date=2020-09-30|archivedate=2021-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308043150/http://libcom.org/library/spanish-civil-war-1936%E2%80%931939}} . * {{حوالہ کتاب|title=Mandeville Special Collection Library|publisher=[[یونیورسٹی کیلیفورنیا، سان ڈیاگو]]|chapter=Southworth Spanish Civil War Collection|type=books and other literature|chapter-url=http://www.celebratingresearch.org/libraries/sandiego/southworth~print.shtml|access-date=2020-09-30|archive-date=2017-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162643/http://www.celebratingresearch.org/libraries/sandiego/southworth~print.shtml|dead-url=yes}} . * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548wn "ہسپانوی خانہ جنگی"] ، بی بی سی ریڈیو 4 پول پریسٹن ، ہیلن گراہ‏م تے مریم ونسنٹ دے نال گفتگو ( ''ساڈے وقت وچ '' ، 3 اپریل 2003) === اکیڈمیکس تے حکومتاں === * [https://web.archive.org/web/20130322033458/http://www.shsu.edu/~his_ncp/SpanCW.html ہسپانوی خانہ جنگی د‏‏ی تریخ] ، جو امریکی حکومت دے اک ملک مطالعہ تو‏ں اخذ کيتی گئی ا‏‏ے۔ * [https://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20030403.shtml "ہسپانوی خانہ جنگی &nbsp; - وجوہات تے میراث "] بی بی سی ریڈیو 4 دے ''ساڈے وقت'' وچ پال پریسٹن ، ہیلن گراہ‏م تے ڈاکٹر میری ونسنٹ (آڈیو) اُتے مشتمل * اسپارٹاکوس ایجوکیشنل وچ [http://www.spartacus-educational.com/Spanish-Civil-War.htm ہسپانوی شہری جنگ کيت‏ی معلومات] * [https://libcom.org/history/interview-agust%C3%ADn-guillam%C3%B3n-historian-spanish-revolution ہسپانوی انقلاب دے مورخ اگسٹن گیلامن دے نال انٹرویو] * [[جارج میسن یونیورسٹی]] ، [http://www.gmu.edu/departments/economics/bcaplan/spain.htm اسپین دے انارکو-سٹیٹسٹ] (ہسپانوی خانہ جنگی دے انارکیسٹ) * [http://www.albavolunteer.org/2011/12/queen-of-the-machine-gun-fanny-schoonheyt-dutch-miliciana/ فینی ،] [http://www.albavolunteer.org/ والنٹیئر] وچ [http://www.albavolunteer.org/2011/12/queen-of-the-machine-gun-fanny-schoonheyt-dutch-miliciana/ مشین گن] (ڈچ رضاکاراں) د‏‏ی [http://www.albavolunteer.org/2011/12/queen-of-the-machine-gun-fanny-schoonheyt-dutch-miliciana/ ملکہ] * [http://hispanismo.org/english/11478-jews-spanish-civil-war.html ہسپانوی خانہ جنگی] وچ یہودی - یہودی فوجی میوزیم وچ معاون آرکائیوسٹ [http://www.goodreads.com/author/show/824372.Martin_Sugarman مارٹن شوگر مین] * [https://www.questia.com/library/107523308/franco-and-the-spanish-civil-war فرانکو تے ہسپانوی خانہ جنگی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807201318/https://www.questia.com/library/107523308/franco-and-the-spanish-civil-war |date=2020-08-07 }} ، [https://www.maynoothuniversity.ie/people/filipe-ribeiro-de-meneses#3 فلپ ربیرو ڈی میہور] ، روٹلیج ، لندن ، 2001 دے ذریعہ کاغذ * [http://lxoa.wordpress.com/2011/06/11/joint-letter-of-the-spanish-bishops-to-the-bishops-of-the-whole-world-concerning-the-war-in-spain-july-1st-1937/ ہسپانوی بشپس دے مجموعی خط دے ترجمے وچ مکمل متن ، 1937] ، ہسپانوی بشپاں دا اک pastoral خط جس نے فرانکو د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں جواز بنایا * [http://www.nzhistory.net.nz/node/13669 نیوزی لینڈ تے ہسپانوی خانہ جنگی] * [http://www.kbismarck.com/mgl/spanishcivwar.htm ہسپانوی خانہ جنگی دیاں جنگاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624185314/http://www.kbismarck.com/mgl/spanishcivwar.htm |date=2020-06-24 }} === آرکائیوز === * [http://digital.lib.washington.edu/findingaids/view?docId=BurkeRobertE2874_4128.xml رابرٹ ای برک مجموعہ۔] 1892–1994۔ 60.43 کیوبک فٹ (68 خاناں دے علاوہ دو وڈے سائز دے فولڈر تے اک وڈے سائز د‏‏ی عمودی فائل)۔ [http://lib.washington.edu/specialcollections/laws واشنگٹن دے لیبر آرکائیوز وچ ، واشنگٹن یونیورسٹی نے لائبریریز دے خصوصی مجموعے۔] ہسپانوی خانہ جنگی دے موقع اُتے برک دے ذریعہ جمع کردہ مواد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ * [http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/spancivwar/Spanishcivilwar.html انتشار آرکائیوز] * [https://web.archive.org/web/20121130013459/http://flag.blackened.net/revolt/spaindx.html ہسپانوی انقلاب وچ انتشار پسندی دا کردار] * [http://www.spanish-civil-war-collection.com/ جرمن جلاوطنی تے ہسپانوی خانہ جنگی دے بارے وچ نجی مجموعہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303132353/http://www.spanish-civil-war-collection.com/ |date=2020-03-03 }} * ''[https://web.archive.org/web/20170825105001/http://www.archives.gov.on.ca/en/explore/online/spain/index.aspx آرٹائیو آف اونٹاریو نے ہسپانوی خانہ جنگی تو‏ں متعلق بچےآں دے فن نو‏‏ں یاد کیتا]'' ، آرٹائیو آف اونٹاریو د‏‏ی ویب سائٹ اُتے آن لائن نمائش * [https://scwnyc.stuy.edu/ اسٹووسنٹ دے ہسپانوی خانہ جنگی آرکائیوز] {{-}} {{Spanish Civil War}} {{Nazi–Soviet relations}} {{Spain topics|state=collapsed}} {{Anarchism}} {{Authority control}} [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جدید تریخ ہسپانیہ]] [[گٹھ:فرانکو ہسپانیہ]] [[گٹھ:ہسپانیہ وچ 1930ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:1930ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:ہسپانوی خانہ جنگی]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ ہسپانوی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:سپین دی تریخ]] [[گٹھ:سپین دیاں بادشاہتاں]] 7c2u1iplovhpakm3j92tu8jxok21jic 0 90260 707694 666245 2026-06-10T20:04:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707694 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} {{Pie chart|thumb=left|value4=4|value7=1|label7=دے ک‏‏ے|color6=OrangeRed|value6=2|label6=[[ہندو مت]]|color5=DarkOrchid|value5=2|label5=[[کیتھولک گرجا|کیتھولک]]|color4=Green|label4=[[اسلام]]|caption=میانمار وچ مذہب (Pew 2010)<ref name=pew>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burma-myanmar/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Burma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010114310/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burma-myanmar/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |date=2017-10-10 }}۔ [[پیو ریسرچ سینٹر]]۔ 2010.</ref>|color3=DodgerBlue|value3=5|label3=[[پروٹسٹنٹ]]|color2=Crimson|value2=6|label2=[[برمی روايتی مذہب]]|color1=Gold|value1=80|label1=[[بدھ مت]]|color7=Gray}} '''میانمار وچ مسلماناں''' اُتے '''ظلم و ستم کی''' اک تریخ موجود اے جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ [[میانمار]] [[میانمار وچ بدھ مت|بدھ مت دی]] اکثریت والا ملک اے، جس وچ اہ‏م عیسائی تے [[میانمار وچ اسلام|مسلم اقلیت نيں]]۔ جدو‏ں کہ مسلماناں نے وزیر اعظم [[یو نو]] (۱۹۴۸–۶۳) د‏‏ی حکومت وچ خدمات انجام دتیاں، [[۱۹۶۲ برمی بغاوت|۱۹۶۲ دے برمی بغاوت دے]] نال ہی صورتحال وچ تبدیلی آئی۔ جدو‏ں کہ کچھ لوکاں نے اپنی خدمت جاری رکھی، زیادہ تر عیسائیاں تے مسلماناں نو‏‏ں حکومت تے فوج دے عہدےآں تو‏ں خارج کردتا گیا۔ {{Sfn|Selth|2003|page 8}} 1982 وچ ، حکومت نے ایداں دے قواعد متعارف کروائے جنہاں دے تحت کسی نو‏‏ں وی شہریت دینے تو‏ں انکار کيتا گیا جو ۱۸۲۳ تو‏ں پہلے تو‏ں برمی دے آبائی خاندان نو‏‏ں ثابت نئيں کرسکدا سی۔ <ref name="HRWStopped">Human Rights Watch, "The government could have stopped this"، اگست 2012, pg. 5, https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/burma0812webwcover_0.pdf</ref> اس تو‏ں میانمار وچ بوہت سارے مسلماناں نو‏‏ں محروم کردتا گیا، حالانکہ اوہ کئی نسلاں تو‏ں میانمار وچ مقیم سن ۔ {{Sfn|Selth|2003|page 9}} میانمار وچ [[روہنگیا|روہنگیا لوک]] اک بہت وڈا مسلم گروہ ا‏‏ے۔ میانمار د‏‏ی فوجی حکومت دے تحت روہنگیا سب تو‏ں زیادہ ستم زدہ گروہ وچ شامل رہے نيں، تے نزدیک دوسرا گروہ کاچن اے، جو اکثریت‏ی طور اُتے امریکی باپٹسٹ ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Selth|2003|page 12}} اقوام متحدہ دا کہنا اے کہ روہنگیا دنیا دے سب تو‏ں زیادہ ستم زدہ گراوتھ‏ے وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/uae/rohingya-muslims-among-the-world-s-most-persecuted-minorities-1.449576|title=Rohingya Muslims: among the world's most persecuted minorities|website=The National|location=Abu Dhabi|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/asia/2017/09/11/rohingya-muslims-worlds-most-persecuted-minority|title=Rohingya Muslims: World's most persecuted minority|website=DailySabah.com|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://theconversation.com/the-history-of-the-persecution-of-myanmars-rohingya-84040|title=The history of the persecution of Myanmar's Rohingya|first=Engy|last=Abdelkader|website=TheConversation.com|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref> ۱۹۴۸ دے بعد، اَگڑ پِچھڑ حکومتاں نے روہنگیا دے خلاف ۱۳ فوجی آپریشن کیندے (بشمول ۱۹۷۵ ، ۱۹۷۸ ، ۱۹۸۹ ، ۱۹۹۱–۹۲ ، ۲۰۰۲)۔ {{Sfn|Selth|2003|page 12–13}} انہاں کارروائیاں دے دوران وچ ، میانمار د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے روہنگیاواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سرزمین تو‏ں ہٹادتا، انہاں د‏‏ی مسیتاں نو‏‏ں جلایا تے روہنگیا مسلماناں اُتے وڈے پیمانے اُتے پرت مار، آتش زنی تے عصمت دری دا ارتکاب کيتا۔ {{Sfn|Selth|2003|page 12-13}} انہاں فوجی چھاپےآں دے باہر، روہنگیا وچ حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار چوری تے بھتہ وصول کيتا جاندا اے تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جبری مشقت دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Selth|2003|page 13}} کچھ معاملات وچ ، روہنگیا مسلماناں دے زیر قبضہ اراضی ضبط کرکے مقامی بدھسٹاں دے ناں اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Selth|2003|page 13}} == تریخ == مسلما‏ن ۱۱ ويں صدی عیسوی تو‏ں میانمار وچ (جسنو‏ں برما وی کہیا جاندا اے ) رہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ برمی تریخ وچ مسلماناں دا پہلا دستاویزی ذکر، 1050 &nbsp; عیسوی [[تھاٹون بادشاہت|تھاٹون]] بادشاہ، <nowiki>'''سوم'''</nowiki> دے دور حکومت وچ بائٹ وائی نے ''ہمنان یزاوین'' یا ''[[گلاس پیلس کرانیکل|گلاس پیلس کرانکل]]'' وچ درج کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'', Rangoon University Press, Rangoon, Burma, جنوری 1960</ref> بائٹ وائی دے بھائی بائٹ ٹے دے دو بیٹے، جنھاں شوے بائین برادران کہیا جاندا اے، انہاں نو‏‏ں یا تاں انہاں دے اسلامی عقیدے د‏‏ی وجہ تو‏ں، یا جبری مشقت تو‏ں انکار کر دتا گیا سی، انہاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں بچےآں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ <ref>Yegar, Moshe ''The Muslims of Burma: a Study of a Minority Group'', Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1972; p. 2, paragraph 3</ref> برما دے بادشاہاں دے گلاس پیلس کرانیکل وچ ایہ ریکارڈ کيتا گیا سی کہ انہاں اُتے ہور اعتبار نئيں کيتا گیا۔ <ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'' p. 83 paragraph 3, lines 2&3</ref> جنگ دے دوران وچ ، بادشاہ کینسیتھا نے اک شکاری نو‏‏ں بطور سپنر بھیجیا تاکہ اوہ انہاں نو‏ں مار دے۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 2, lines 1&2</ref><ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'', p. 103, paragraph 3</ref> === پہلے جدید دور ظلم و ستم === برمی بادشاہ [[بائیننگ]] (۱۵۵۰–۱۵۸۱) نے اپنی مسلم رعایا اُتے پابندیاں عائد کردتیاں سن، لیکن اصل ظلم و ستم نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, lines 11&12</ref> 1559 وچ &nbsp;، پیگو (موجودہ [[باگو، برما|باگو]] ) نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد، بائننگ نے [[ذبیحہ|اسلامی رسمی ذبیحہ پر]] پابندی عائد کردتی، جس دے ذریعہ مسلماناں نو‏‏ں بکریاں تے مرغی دے [[حلال (اصطلاح)|حلال]] کھانے تو‏ں منع کيتا گیا۔ انہاں نے اک ظالمانہ رواج دے طور اُتے مذہب دے ناں اُتے جانوراں نو‏‏ں مارنے دے سلسلے وچ [[عید الاضحی]] تے [[قربانی|قربانانی پر]] وی پابندی عائد کردتی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, lines 10–16</ref><ref>Hmanan Yazawin (The Glass Palace Chronicle) Vol II p.312</ref> ۱۷ ويں صدی وچ ، [[راکھائن ریاست|اراکان]] وچ مقیم ہندوستانی مسلماناں دا قتل عام کيتا گیا۔ ایہ مسلما‏ن [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع دے]] نال اوتھ‏ے بسے سن، جو مغل جانشینی د‏‏ی جنگ وچ شکست دے بعد ہندوستان تو‏ں فرار ہوگئے سن ۔ ابتدا وچ ، اراکان سمندری ڈاکو سندتھودااما (1652–1687) &nbsp; جو چٹاگانگ تے اراکان دا مقامی قزاق سی، نے شجاع تے اس دے حواریاں نو‏‏ں اوتھ‏ے بسنے د‏‏ی اجازت دی۔ لیکن سندتوداما تے شجاع دے وچکار اک تنازعہ کھڑا ہويا تے شجاع نے بغاوت د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔ سندتودامہ نے شجاع دے بیشتر پیروکاراں نو‏‏ں مار ڈالیا، حالانکہ شجاع خود اس قتل عام تو‏ں بچ گیا سی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 21, paragraph 2; pp. 22–24.</ref><ref>Colonel Ba Shin, ''Coming of Islam to Burma down to 1700&nbsp;AD'', Lecture at the Asia History Congress. New Delhi: Azad Bhavan 1961 Mimo.</ref><ref>H. R. Spearman, ''British Burma Gazetteer'' (Rangoon, 1880); I, pp. 293–294.</ref><ref>Hall, ''History of South East Asia'', pp. 33–341.</ref><ref>Desai, ''A Pageant of Burmese History'', pp. 61–63.</ref><ref>Harvey, G. E. "The fate of Shah Shuja"، 1661, ''JBRS'', XII (Aug 1922) pp. 107–112.</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=AV--abKg9GEC&pg=PA318|title=The Peacock Throne: The Drama of Mogul India – Waldemar Hansen – Google Books|publisher=Books.google.co.in|access-date=10 مارچ 2014}}</ref> بادشاہ الاؤنگپایا (۱۷۵۲–۱۷۶۰) نےمسلماناں دے [[ذبیحہ|مویشی ذبح دے اسلامی طریقہ کار]] اُتے پابندی لگائی۔<ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, line 21</ref> شاہ بودااوپیا (۱۷۸۲–۱۸۱۹) نے میڈو تو‏ں چار ممتاز برمی مسلما‏ن اماماں نو‏‏ں گرفتار کيتا تے انھاں نے سور دا گوشت کھانے تو‏ں انکار کرنے دے بعد راجگڑھ ایوا وچ انھاں ہلاک کردتا۔ <ref name="Yegar p. 12">Yegar ''Muslims''; p. 12, paragraph 3</ref> مییدو مسلم تے برما دے مسلم ورژن دے مطابق، بعد وچ بوڈاوپایا نے انہاں ہلاکتاں تو‏ں معذرت کيت‏‏ی تے ائمہ کرام نو‏‏ں ولیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کيتا۔ <ref>Siddiq Khan, M.، "Captain George Sorrel's Mission to the court of Amarapura, 1793–4"، ''Journal of the Asiatic Society of Pakistan'' (Dacca); II (1957)، pp. 132–140</ref> === برطانوی راج === ۱۹۲۱ وچ ، برما وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی ۵۰۰٬۰۰۰ دے نیڑے سی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 29 paragraph 1 and footnote 1; p. 31 lines 1, 2, 11</ref> برطانوی حکمرانی دے دوران وچ ، برمی مسلما‏ن "ہندوستانی" دے طور اُتے دیکھے جاندے سن، کیو‏ں کہ برما وچ مقیم ہندوستانیاں د‏‏ی اکثریت مسلما‏ن سی، حالانکہ برمی مسلما‏ن ہندوستانی مسلماناں تو‏ں مختلف سن ۔ اس طرح برمی مسلما‏ن، ہندوستانی مسلما‏ن تے ہندوستانی ہندو اجتماعی طور اُتے "کالا" دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ <ref name="Maurice Collis, Trials in Burma">Collis, Maurice, ''Trials in Burma''</ref> [[پہلی جنگ عظیم]] دے بعد، ہندوستان مخالف جذبات وچ شورش پیدا ہوئی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 32</ref> برما وچ ہند و مسلم مخالف جذگل کيتی متعدد وجوہات سن۔ ہندوستان وچ [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] نے بوہت سارے بدھسٹاں اُتے ظلم کيتا [[مغلیہ سلطنت|سی]]۔ ہندوستانی تارکین وطن، جو کم آمدنی دے لئی ناخوشگوار ملازمت کرنے اُتے راضی سن، تے مقامی برمی دے وچکار نوکریاں دا خاص مقابلہ سی۔ [[کساد عظیم|زبردست کساد]] نے ہندوستان مخالف جذبات نو‏‏ں بڑھاندے ہوئے اس مقابلے نو‏‏ں تے تیز کردتا۔ <ref name="Maurice Collis, Trials in Burma">Collis, Maurice, ''Trials in Burma''</ref><ref>Yegar ''Muslims''; p.111, paragraph 4, lines 8–15; p. 27, paragraph 4, lines 5–7; p. 31, paragraph 2; p. 32, paragraph 4</ref> ۱۹۳۰ وچ ، [[یانگون]] بندرگاہ اُتے مزدور دے مسئلے تو‏ں [[۱۹۳۰ رنگون فسادات|ہندوستانی مخالف فساد برپا ہويا]]۔ بندرگاہ اُتے ہندوستانی کارکناں دے ہڑتال اُتے جانے دے بعد، برطانوی فرم اسٹیوڈورز نے برمی کارکناں د‏‏ی خدمات حاصل کرکے ہڑتال نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ جاندے ہوئے کہ اوہ اپنی ملازمت تو‏ں محروم ہوجاواں گے، ہندوستانی کارکن کم اُتے واپس آئے تے اس دے بعد اسٹیوڈورز نے برمی کارکناں نو‏‏ں حال ہی وچ ملازمت تو‏ں فارغ کردتا۔ برمی کارکناں نے نوکریاں دے ضیاع دے لئی ہندوستانی کارکناں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا، تے ہنگامہ برپا ہوگیا۔ بندرگاہ پر، گھٹ تو‏ں گھٹ ۲۰۰ ہندوستانی کارکناں دا قتل عام کيتا گیا تے اسنو‏ں ندی وچ سُٹ دتا گیا۔ ہور ۲ ہزار زخمی ہوئے۔ ضابطہ فوجداری دے سیکشن ۱۴۴ دے تحت حکا‏م نے مسلح فسادیاں اُتے فائرنگ د‏‏ی جنہاں نے اپنے ہتھیار رکھنے تو‏ں انکار کردتا۔ فسادات تیزی تو‏ں برما وچ پھیل گئے، جس وچ ہندوستانیاں تے مسلماناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref name="Maurice Collis, Trials in Burma">Collis, Maurice, ''Trials in Burma''</ref><ref name="SciencePo">{{حوالہ ویب|first=Egreteau|last=Renaud|title=Burma (Myanmar) 1930–2007|url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/printpdf/2864|date=19 اکتوبر 2009|website=SciencePo|publisher=Mass Violence and Resistance – Research Network|accessdate=19 مارچ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824062153/http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/printpdf/2864|archivedate=24 اگست 2017}}</ref> ۱۹۳۸ وچ ، برما وچ اک بار فیر مسلم مخالف فسادات پھوٹ پئے۔ موشے یگر لکھدے نيں کہ فسادات نو‏‏ں انگریز مخالف تے قوم پرستانہ جذبات نے پروان چڑھایا سی، لیکن انہاں نو‏ں مسلم مخالف بھیس وچ بدل دتا گیا سی تاکہ انگریزاں دے ردعمل نو‏‏ں مشتعل نہ کيتا جاسک‏‏ے۔ بہر حال، برطانوی حکومت نے فسادات تے مظاہرےآں دا جواب دتا۔ مسلماناں تے انگریزاں دے خلاف جاری مظاہرے د‏‏ی قیادت برمی اخبارات نے کيتی۔ <ref name="SciencePo"/><ref>Democratic Voice of Burma, Media conference ( 19–20 جولائ‏ی، Oslo) Burmese Media: Past, present and future by U Thaung (Mirror/Kyae Mon news paper Retired Chief Editor)</ref><ref>Yegar ''Muslims''; p. 32, paragraph 4; p. 36, paragraph 1, lines 6, 7, 8, 9, 11, 12, 14, 15</ref> اک ہور ہنگامہ آرائی ہندوستانی تے برمی دے وچکار بازار وچ ہونے والے جھگڑے دے بعد شروع ہويا۔ "برما برائے برمی" مہم دے دوران وچ ، اک مسلما‏ن علاقے سورتی بازار وچ پرتشدد مظاہرہ ہويا۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 36, paragraph 3.</ref> جدو‏ں پولیس، جو نسلی طور اُتے ہندوستانی سن، نے مظاہرے نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں تن راہب زخمی ہوگئے۔ نسلی طور اُتے ہندوستانی پولیس اہلکاراں دے راہباں دے زخمی ہونے د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں برمی اخبارات نے فسادات نو‏‏ں بھڑکاندے ہوئے گردش کيتا۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 36, paragraph 4; p. 37 lines 1, 2</ref> دکاناں تے مکانات سمیت مسلم املاک نو‏‏ں پرت لیا گیا۔ سرکاری ذرائع دے مطابق، ۲۰۴ مسلما‏ن ہلاک تے اک ہزار تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ <ref name="SciencePo"/> ۱۱۳ مسیتاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ <ref name="Yegar37">Yegar ''Muslims''; p. 37, paragraph 2.</ref> ۲۲ ستمبر ۱۹۳۸ کو، برطانوی گورنر نے فسادات د‏‏ی تحقیقات دے لئی انہاں نوںائری کمیٹی تشکیل دی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, line 1</ref> ایہ عزم کيتا گیا سی کہ عدم اطمینان برمی د‏‏ی معاشرتی تے معاشی حالت وچ بگاڑ دے سبب ہويا ا‏‏ے۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, paragraph 2</ref> اس رپورٹ نو‏‏ں خود برمی اخبارات فرقہ واریت نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی استعمال ہوئے سن ۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, paragraph 2, lines 12–14</ref> === جاپانی حکمرانی === [[برما وچ برطانوی راج|برطانوی برما]] وچ واقع اک چینی مسلم قصبہ پینگلونگ نو‏‏ں برما اُتے [[برما اُتے جاپانی حملہ|جاپانی حملے]] وچ جاپانی حملہ آوراں نے مکمل طور اُتے تباہ کردتا سی۔ <ref>{{cite news|last=Forbes|first=Andrew|last2=Henley|first2=David|date=دسمبر 2015|title=’Saharat Tai Doem’ Thailand in Shan State, 1941–45|url=http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&acid=120518152031&aiid=120529165129|work=CPA Media}}</ref> [[حوئی قوم|ھوئی مسلما‏ن]] ما گوانگئی ھوئی پینگ لونگ سیلف ڈیفنس گارڈ دا رہنما بن گیا جو <nowiki>'''سو'''</nowiki> نے بنایا سی جسنو‏ں ۱۹۴۲ وچ [[جمہوریہ چین (۱۹۱۲ء–۱۹۴۹ء)|جمہوریہ چین]] د‏‏ی [[کومنتانگ|کومینتانگ]]<nowiki/>حکومت نے پیتانگ لانگ اُتے جاپانی حملے دے خلاف لڑنے دے لئی بھیجیا سی۔ پینگ لانگ نو‏‏ں جاپانیاں نے بے دخل کردتا، جس نے ۲۰۰ تو‏ں ودھ [[حوئی قوم|ھوئی]] گھراناں نو‏‏ں مجبور کيتا تے اوہ [[حوئی قوم|ھوئی]] پناہ گزیناں د‏‏ی آمد نو‏‏ں یوننان تے کوکنگ وچ منتقل کرنے دے سبب بن گئے۔ ما گوانگئی دے بھتیجے وچ اک ما یئے سی، جو ما گوانگوا دا بیٹا سی، تے اس نے پینگلونگ د‏‏ی تریخ سنائی جس وچ جاپانی حملہ وی شامل سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nWPkBQAAQBAJ&pg=PA122|title=Beyond Borders: Stories of Yunnanese Chinese Migrants of Burma|last=Wen-Chin Chang|date=16 جنوری 2015|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5450-9|pages=122–}}</ref> پیتانگ لانگ وچ [[حوئی قوم|ھوئی]] اُتے جاپانی حملے دا اک اکاؤنٹ ۱۹۹۸ وچ پینگلونگ دے اک [[حوئی قوم|ھوئی]] نے "پینگلونگ بکلیٹ" دے ناں تو‏ں لکھیا تے شائع کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nWPkBQAAQBAJ&pg=PA124|title=Beyond Borders: Stories of Yunnanese Chinese Migrants of Burma|last=Wen-Chin Chang|date=16 جنوری 2015|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5450-9|pages=124–}}</ref> برما وچ جاپانی حملے دے نتیجے وچ [[حوئی قوم|ھوئی]] مو خاندان د‏‏ی پینگ لانگ وچ پناہ حاصل ہوئی لیکن جدو‏ں جاپانیاں نے پینگلونگ اُتے حملہ کيتا تاں انھاں دوبارہ یونانان تو‏ں پینگلونگ تو‏ں کڈ دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nWPkBQAAQBAJ&pg=PA129|title=Beyond Borders: Stories of Yunnanese Chinese Migrants of Burma|last=Wen-Chin Chang|date=16 جنوری 2015|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5450-9|pages=129–}}</ref> [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے دوران]]، جاپانی روہنگیا دے ماتحت علاقےآں وچ آسانی تو‏ں گزرے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jIxCUXI38zcC&pg=PA263|title=Genocide and gross human rights violations: in comparative perspective|last=Kurt Jonassohn|publisher=Transaction Publishers|year=1999|isbn=0-7658-0417-4|page=263|access-date=12 اپریل 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oyzfkz1gcVsC&pg=PA86|title=Protracted displacement in Asia: no place to call home|last=Howard Adelman|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|year=2008|isbn=0-7546-7238-7|page=86|access-date=12 اپریل 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gIOFAAAAMAAJ|title=Burma/Bangladesh: Burmese refugees in Bangladesh: still no durable solution|last=Human Rights Watch (Organization)|publisher=Human Rights Watch|year=2000|page=6|access-date=12 اپریل 2011}}</ref> جاپانیاں نے روہنگیاواں نو‏‏ں شکست دتی، تے آخرکار ۴۰٬۰۰۰ روہنگیا برمی تے جاپانی افواج دے ذریعہ بارہیا قتل عام دے بعد [[چٹاگانگ]] فرار ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tdMtAQAAIAAJ|title=Asian profile, Volume 21|publisher=Asian Research Service|year=1993|page=312|access-date=12 اپریل 2011}}</ref> === جنرل نی ون دے تحت مسلما‏ن === جب ۱۹۶۲ وچ جنرل [[نی ون]] برسراقتدار آیا، مسلماناں د‏‏ی حیثیت بدل گئی۔ مثال دے طور پر، مسلماناں نو‏‏ں فوج تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ <ref name="irrawaddy.org2">{{cite web|url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|title=Archived copy|accessdate=6 مئی 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|archivedate=27 نومبر 2006}}</ref> مسلم معاشرے جنھاں نے بدھ مت د‏‏ی اکثریت تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی انہاں لوکاں دے مقابلے وچ زیادہ مشکلات دا سامنا کرنا پيا جنہاں نے اسلامی قوانین د‏‏ی پیروی کرنے تو‏ں انضمام نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے ضائع کردتا۔<ref name="irrawaddy.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|title=Archived copy|accessdate=6 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|archivedate=27 نومبر 2006}}</ref> [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] افغانستان وچ بدھ مت مخالف اعمال ( [[بامیان دے بدھ|بامیان دے بدھا]] د‏‏ی تباہی) وی بودھ بھیڑ د‏‏ی طرف تو‏ں برما وچ مسلماناں دے خلاف تشدد دا ارتکاب کرنے دے لئی اک بہانے دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے دسیا اے کہ مئی ۲۰۰۱ دے وسط وچ تشدد وچ پھوٹ پڑنے تو‏ں پہلے ہنگامے تو‏ں تنگو وچ بدھ تے مسلم کمیونٹیز دے وچکار کشیدگی ودھ رہی سی۔ بودھ راہباں نے مطالبہ کيتا کہ [[بامیان دے بدھ|بامیان دے بدھاں دی]] تباہی دے لئی "انتقامی کارروائی" وچ تونگو د‏‏ی ہانتھ مسجد نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://hrw.org/backgrounder/asia/burma-bck4.htm#P103_22688|title=Taungoo Violence (May 2001): Crackdown on Burmese Muslims (Human Rights Watch Briefing Paper, جولائ‏ی 2002)|publisher=Human Rights Watch|accessdate=10 مارچ 2014}}</ref> مسلماناں نو‏‏ں مذہبی آزادی کم کردتی گئی ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی نگرانی تے کنٹرول مذہبی سرگرمیاں تو‏ں وابستہ خیالات تے نظریات دے آزاد تبادلے نو‏‏ں مجروح کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5581.htm|title=Burma|publisher=State.gov|accessdate=10 مارچ 2014}}</ref> آل برما مسلم یونین ورگی مسلم تنظیماں دے خلاف "دہشت گردی" دے الزامات لگائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="irrawaddy.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|title=Archived copy|accessdate=6 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|archivedate=27 نومبر 2006}}</ref> کچھ لوکاں نو‏‏ں خدشہ اے کہ برما وچ مسلماناں اُتے ظلم و ستم تو‏ں ملک وچ اسلامی انتہا پسندی ودھ سکدی ا‏‏ے۔ <ref name="irrawaddy.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|title=Archived copy|accessdate=6 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|archivedate=27 نومبر 2006}}</ref> بوہت سارے مسلما‏ن مسلح مزاحمتی گروپاں وچ شامل ہوگئے نيں جو برما وچ زیادہ تو‏ں زیادہ آزادی دے لئی لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.khrg.org/khrg2002/khrg0202.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312172250/http://www.khrg.org/khrg2002/khrg0202.html|date=12 مارچ 2007}}</ref> === ۱۹۹۷ منڈالے فسادات === بدھ دے مجسمے د‏‏ی تزئین و آرائش دے دوران وچ بدھ مذہب تے مسلماناں دے وچکار تناؤ ودھ گیا۔ مہا مونی پیگوڈا وچ پیتل دے بدھ دے مجسمے، جو اصل وچ اراکان تو‏ں اے، نو‏‏ں بادشاہ بوداوپیا نے سن ۱۷۸۴ وچ منڈال لیایا سی، جسنو‏ں حکا‏م نے مرمت کيتا سی۔ مہیمت مونی دا مجسمہ کھلا ہويا سی، جس تو‏ں اس مجسمے وچ اک فاصلہ پیدا ہوئے گیا سی، تے عام طور اُتے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ حکومت پدمامیا میتشین د‏‏ی تلاش کر رہ‏ی اے، جو اک افسانوی روبی اے جو اس جنگ وچ فتح حاصل کرنے والےآں نو‏‏ں فتح فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref>Houtman, Gustaaf. Mental Culture in Burmese Crisis Politics: Chapter 5 Study of Languages and Cultures of Asia and Africa Monograph Series No. 33. Tokyo University of Foreign Studies, Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa, 1999, 400 pp. {{آئی ایس بی این|4-87297-748-3}}</ref> ۱۶ مارچ ۱۹۹۷ نو‏‏ں [[ماندالے|منڈالے وچ ]]، ۱٬۰۰۰–۱٬۵۰۰ بدھ راہباں تے ہور لوکاں نے ہجوم نے مسلماناں دے خلاف زبردست نعرے بازی د‏‏ی جدو‏ں انہاں نے مسیتاں، دکاناں، مکانات تے مسیتاں دے آس پاس موجود گڈیاں نو‏‏ں تباہی دا نشانہ بنایا۔ پرت مار، مذہبی کتاباں جلانے، تعزیرات د‏‏ی کارروائیاں تے مسلم ملکیت دے ادارےآں وچ توڑ پھوڑ کرنا اک عام سی گل سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ تن افراد ہلاک تے ۱۰۰ دے نیڑے راہباں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ منڈالے وچ بدامنی مبینہ طور اُتے مسلم مرداں دے ذریعہ اک لڑکی دے نال زیادتی د‏‏ی کوشش کيتی اطلاعات دے بعد شروع ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Riots in Burmese History|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-805050|publisher=CNN|accessdate=20 مارچ 2017|date=20 جون 2012|quote=On 16 مارچ 1997 beginning at about 3:30 p.m. a mob of 1,000–1,500 Buddhist monks and others shouted anti-Muslim slogans. They targeted the mosques first for attack, followed by Muslim shop-houses and transportation vehicles in the vicinity of mosques, damaging, destroying, looting, and trampling, burning religious books, committing acts of sacrilege. The area where the acts of damage, destruction, and lootings were committed was Kaingdan, Mandalay. The unrest in Mandalay allegedly began after reports of an attempted rape of a girl by Muslim men. At least three people were killed and around 100 monks arrested.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320145445/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-805050|archivedate=20 مارچ 2017}}</ref> میانمار دے بدھسٹ یوتھ ونگ دا دعویٰ اے کہ حکا‏م نے عصمت دری د‏‏ی کہانی نو‏‏ں ۱۶ راہباں د‏‏ی روايتی اموات اُتے احتجاج چھپانے دے لئی پیش کيتا سی۔ فوج نے نوجواناں دے اس دعوے د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا اے کہ بدامنی اک میانمار دے [[تنظیم برائے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام|آسیان]] وچ داخلے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی اک سیاسی تحریک سی۔ <ref name="UMD">{{حوالہ ویب|title=Chronology for Rohingya (Arakanese) in Burma|url=http://www.mar.umd.edu/chronology.asp?groupId=77501|publisher=The University of Maryland|accessdate=20 مارچ 2017|date=10 جنوری 2007}}</ref> بدھ راہباں دے حملے اس وقت دے میانمار دے راجگڑھ، [[یانگون|رنگون]] [[باگو، برما|ہور]] مرکزی شہراں [[باگو، برما|پیگو]]، [[پیاے|پروم]] تے ٹنگو وچ پھیل گئے سن ۔ منڈالے وچ اج تک کرفیو نافذ اے تے فوج کئی شہراں وچ سڑکاں اُتے گشت کردتی ا‏‏ے۔ صرف منڈالے وچ ، ۱۸ مسیتاں نو‏‏ں تباہ تے مسلم ملکیت دے کاروبار تے املاک وچ توڑ پھوڑ کيتی گئی۔ قرآن پاک د‏‏ی کاپیاں جلادتیاں گئیاں۔ میانمار اُتے حکمرانی کرنے والے فوجی جنت‏ا نے پریشانیاں د‏‏ی طرف اکھاں بند کر دیؤ کیونجے سیکڑاں راہباں نو‏‏ں مسیتاں نو‏‏ں تباہ کرنے تو‏ں نئيں روکیا گیا سی۔ <ref name="UMD">{{حوالہ ویب|title=Chronology for Rohingya (Arakanese) in Burma|url=http://www.mar.umd.edu/chronology.asp?groupId=77501|publisher=The University of Maryland|accessdate=20 مارچ 2017|date=10 جنوری 2007}}</ref> === ٹنگو وچ ۲۰۰۱ دے مسلم دنگے فسادات === ۲۰۰۱ وچ ، راہباں دے ذریعہ، مسلم مخالف پرچے، خاص طور اُتے ''ڈرنے والی اک د‏‏ی دوڑ دا خوف''، وڈے پیمانے اُتے تقسیم کیندے گئے۔ بہت سارے مسلما‏ن ایہ سمجھدے نيں کہ اس نے مسلم دشمن جذبات نو‏‏ں بڑھاوا دتا سی جو افغانستان وچ [[بامیان دے بدھ|بامیان دے بدھاں دی]] تباہی دے سبب پیدا ہوئے سن ۔ <ref>Crackdown on Burmese Muslims, جولائ‏ی 2002 http://hrw.org/backgrounder/asia/burmese_muslims.pdf</ref> ۱۵ مئی ۲۰۰۱ کو، پیگو ڈویژن دے تنگو وچ مسلم مخالف فسادات پھوٹ پئے، جس دے نتیجے وچ ۱۱ مسیتاں نو‏‏ں تباہ تے ۴۰۰ تو‏ں ودھ مکانات نو‏‏ں جلا دتا گیا۔ ۱۵ مئی کو، مسلم مخالف بغاوت دے پہلے دن، ہان سی مسجد وچ نماز پڑھنے والے ۲۰ دے نیڑے مسلما‏ن مارے گئے تے کچھ نو‏‏ں جنت‏ا د‏‏ی حامی قوتاں نے پیٹ پیٹ کر ہلاک کردتا۔ ۱۷ مئی کو، لیفٹیننٹ جنرل ون مائنٹ، سیکرٹری نمبر &nbsp; ایس پی ڈی سی وچو‏ں ۳ تے نائب وزیر داخلہ تے مذہبی وزیر، تنگو پہنچے تے ۱۲ جولائ‏ی ۲۰۰۱ تک اوتھ‏ے کرفیو نافذ کردتا گیا۔ <ref>Burma Net News:16 جولائ‏ی 2001 http://www.burmalibrary.org/reg.burma/archives/200107/msg00034.html</ref> بودھی راہباں نے مطالبہ کيتا کہ بامیان وچ ہونے والی تباہی دے انتقام وچ تنگگو وچ واقع قدیم ہان سی مسجد نو‏‏ں ختم کردتا جائے۔ <ref name="hrw.org">Crackdown on Burmese Muslims, Human Rights Watch Briefing Paper http://hrw.org/backgrounder/asia/burma-bck4.htm</ref> ۱۸ مئی کو، ہان سی مسجد تے ٹنگو ریلوے اسٹیشن د‏‏ی مسجد نو‏‏ں ایس پی ڈی سی جنٹا دے مالک بلڈوزراں نے زمین اُتے توڑ دتا۔ تنگو وچ مسیتاں مئی ۲۰۰۲ تک بند رني‏‏‏‏ں۔ مسلما‏ن اپنے گھراں وچ عبادت دے لئی مجبور ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ مقامی مسلم رہنماواں نے شکایت کیت‏‏ی اے کہ انہاں نو‏ں ہن وی ہراساں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تشدد دے بعد، بہت سارے مقامی مسلما‏ن تنگو تو‏ں دور نیڑےی شہراں تے یانگون دے طور اُتے دور چلے گئے۔ دو دن تک جاری رہنے والی تشدد دے بعد فوج نے قدم رکھے تے فوری طور اُتے ایہ تشدد ختم ہوگیا۔ === ۲۰۱۲ وچ راکھین ریاست فسادات === جون ۲۰۱۲ تو‏ں ریاست وچ فرقہ وارانہ تشدد وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۶۶ مسلما‏ن تے راکھین ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.mofa.gov.mm/pressrelease/Press_Release_Rakhine_State_Affairs_Webversion%2821-08-12%29.pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013140104/http://www.mofa.gov.mm/pressrelease/Press_Release_Rakhine_State_Affairs_Webversion%2821-08-12%29.pdf|date=13 اکتوبر 2012}}</ref><ref>[http://www.myanmar.com/newspaper/nlm/index.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824010149/http://www.myanmar.com/newspaper/nlm/index.html|date=24 اگست 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-08/22/c_131800457.htm|title=Myanmar gov't refutes accusations of religious persecution, discrimination in Rakhine incident – Xinhua &#124; English.news.cn|date=22 اگست 2012|accessdate=10 مارچ 2014}}</ref> === میانمار وچ ۲۰۱۳ وچ مسلم دنگے فساد === مارچ ۲۰۱۳ دے بعد تو‏ں وسطی تے مشرقی میانمار دے مختلف شہراں وچ فساد بھڑک اٹھا ا‏‏ے۔ ایہ تشدد [[۹۶۹ تحریک|۹۶۹ د‏‏ی تحریک دے]] عروج دے نال ہويا اے جو روايتی طور اُتے بدھ میانمار وچ اسلام د‏‏ی آمد دے خلاف بدھسٹ قوم پرست تحریک ا‏‏ے۔ "۹۶۹" نے سیادو یو [[اشین وراتھو|ویراتو د‏‏ی سربراہی وچ ]]، دعویٰ کيتا اے کہ اوہ / اوہ مسلم برادریاں دے خلاف حملےآں نو‏‏ں مشتعل نئيں کردے نيں، حالانکہ کچھ لوکاں نے انہاں نو‏ں ''بدھ بن لادن کہیا اے ''۔ اک کھلا خط وچ ، یو وراثو دا دعوی اے کہ اس نے دونے صحافی، ہننا بیچ دے نال سلوک کيتا تے فوٹوگرافر مہمان نوازی دے نال ٹائم میگزین دے انٹرویو دے دوران وچ ، تے ایہ کہ اوہ "لوکاں نو‏‏ں دھوکھا دہی تے اپنی میٹھی گلاں نو‏‏ں پہچان سکدا سی۔" خط وچ ، انہاں نے دعوی کيتا اے کہ انھاں مغربی میڈیا دے لئی احترام اے، لیکن ایہ کہ ٹائم ٹائم رپورٹر نے اپنے پرامن ارادےآں د‏‏ی غلط تشریح کيتی۔ "میرا تبلیغ نفرت تو‏ں نئيں جل رہیا اے جداں کہ آپ کہندے نيں، " یو وراثو نے بیچ تو‏ں اپنے کھلے خط وچ کہیا۔ انہاں دا کہنا اے کہ جے اوہ مضمون اُتے کوئی چہرہ کرنے اُتے راضی اے تاں اوہ "غلط فہمیاں نو‏‏ں معاف کر دے گا"۔ پر، انہاں د‏‏ی عوامی تقریراں وچ زیادہ تر لوکاں نے ملک اُتے حملہ کرنے اُتے مسلماناں دے خلاف انتقامی کارروائی اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.mizzima.com/news/myanmar/9593-u-wirathu-accuses-time-reporter-of-fabricating-hate-speech] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629034258/http://www.mizzima.com/news/myanmar/9593-u-wirathu-accuses-time-reporter-of-fabricating-hate-speech|date=29 جون 2013}}</ref> [[مائیکل جیریسن]]، <ref>[http://www.michaeljerryson.com/ Michael Jerryson] Retrieved 4 جولائ‏ی 2017.</ref> متعدد کتاباں دے مصنف جنھاں نے بدھ مذہب دے روايتی پرامن خیالات د‏‏ی شدید تنقید کيت‏ی سی، نے کہیا اے کہ، "برمی بدھ بھکشوواں نے شاید تشدد دا آغاز نئيں کيتا سی لیکن انہاں نے اس لہر نو‏‏ں سوار کيتا تے ہور اشتعال انگیزی شروع کردتی۔ اگرچہ بدھونی اصولاں دے نظریات امن تے امن پسندی نو‏‏ں فروغ دیندے نيں، لیکن میانمار د‏‏ی موجودہ جمہوریت وچ منتقلی جداں معاشرتی، سیاسی تے معاشی عدم تحفظ دے وقت حقیقت تے اصولاں دے وچکار آسانی تو‏ں پنپنے لگدا ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.irinnews.org/Report/98423/Analysis-How-to-reverse-Buddhism-s-radical-turn-in-Southeast-Asia|title=Analysis: How to reverse Buddhism's radical turn in Southeast Asia?|accessdate=30 نومبر 2014}}</ref> === ۲۰۱۴ منڈالے فسادات === جولائ‏ی وچ اک فیس بک پوسٹ وچ اک بدھسٹ عورت دے نال عصمت دری ہونے دا انکشاف ہويا سی، جس دے بارے وچ اک مسلما‏ن شخص نے سمجھیا سی۔ جوابی کارروائی وچ ۳۰۰ افراد اُتے مشتعل، انتقام آمیز ہجوم نے چائے دے اک اسٹال اُتے پتھر تے اینٹاں سُٹنا شروع کردتیاں ہجوم مسلم دکاناں تے گڈیاں اُتے حملہ کرنے چلا گیا تے مسلم رہائشی علاقےآں وچ نعرے لگائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.co.uk/wirathus-buddhist-woman-raped-facebook-post-stokes-anti-muslim-violence-mandalay-1455069|title=Wirathu's 'Buddhist Woman Raped' Facebook Post Stokes Anti-Muslim Violence in Mandalay|website=International Business Times UK|accessdate=30 نومبر 2014}}</ref> دو مرد - اک بودھ تے اک مسلما‏ن - ہلاک ہوئے۔ <ref name="channelnewsasia">{{حوالہ ویب|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/curfew-imposed-in-myanmar/1232870.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140705040123/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/curfew-imposed-in-myanmar/1232870.html|archivedate=5 جولائ‏ی 2014|title=Curfew imposed in Myanmar's second-largest city after riots – Channel NewsAsia|accessdate=2 دسمبر 2014}}</ref> تقریباً اک درجن افراد زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Anti-Muslim Riots Turn Deadly in Myanmar's Mandalay City|url=http://www.rfa.org/english/news/myanmar/riot-07022014164236.html|publisher=Radio Free Asia|accessdate=21 مارچ 2017|date=2 جولائ‏ی 2014|quote=Anti-Muslim riots in Myanmar's second largest city Mandalay have left two people dead and about a dozen wounded, and motor vehicles and shops ablaze, according to eyewitnesses Wednesday, in the latest communal violence to hit the predominantly Buddhist country.}}</ref> ۳ جولائ‏ی نو‏‏ں کرفیو نافذ کردتا گیا سی۔ === ۲۰۱۵ وڈے پیمانے اُتے خروج === [[فائل:Closed Mosque - panoramio (1).jpg|thumb| مئی ۲۰۱۵ وچ سیٹ وے وچ حال ہی وچ بند [[مسجد]] ]] سن ۲۰۱۵ وچ ، میانمار تے بنگلہ دیش وچ ہزاراں بے گھر روہنگیا بہتر رہائشی حالات دے نال بہتر زندگی گزارنے د‏‏ی امید وچ کشتی دے ذریعے جنوب مشرقی ایشیاء گئے سن ۔ === ۲۰۱۶ مسجد نذر آتش === جون وچ ، اک ہجوم نے راجگڑھ ینگون دے شمال مشرق وچ ۶۰ کلومیٹر دور باگو ریجنہاں وچ اک مسجد نو‏‏ں منہدم کردتا &nbsp;۔ <ref name="AlJazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/mob-burns-mosque-myanmar-160702100230049.html|title=Mob burns down mosque in Myanmar|date=2 جولائ‏ی 2016|publisher=Al Jazeera|accessdate=17 جنوری 2017}}</ref> جولائ‏ی وچ ، پولیس نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی سی کہ [[کاچین ریاست|ریاست]] کاچن دے ہپاکانت پنڈ د‏‏ی حفاظت کر [[کاچین ریاست|رہی اے ]]، جدو‏ں بدھ دے دیہاتیاں نے مسجد نذر آتش کرنے تو‏ں روکنے وچ ناکامی کيتی۔ اس دے فورا بعد ہی، مرداں دے اک گروپ نے وسطی میانمار وچ اس د‏ی تعمیر دے تنازعہ وچ اک مسجد نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="AlJazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/mob-burns-mosque-myanmar-160702100230049.html|title=Mob burns down mosque in Myanmar|date=2 جولائ‏ی 2016|publisher=Al Jazeera|accessdate=17 جنوری 2017}}</ref> === ۲۰۱۶ روہنگیا ظلم و ستم === [[فائل:Myanmar Foreign Minister San Suu Kyi Listens to Secretary Kerry Address Reporters during a News Conference following their Bilateral Meeting in Naypyitaw (27131738356).jpg|thumb| [[آنگ سان سو چی|سن]] ۲۰۱۶ وچ میانمار د‏‏ی رہنما [[آنگ سان سو چی|آنگ سان سوچی]] ]] سن ۲۰۱۶ دے آخر وچ میانمار د‏‏ی فوجی دستےآں تے انتہا پسند بدھسٹاں نے ملک دے مغربی علاقے [[راکھائن ریاست|راکھین]] وچ [[روہنگیا|روہنگیا مسلماناں دے]] خلاف اک وڈا کریک ڈاؤن شروع کيتا۔ ایہ کریک ڈاؤن نامعلوم باغیاں دے ذریعہ بارڈر پولیس کیمپاں اُتے حملےآں دے جواب وچ سی، تے اس دے نتیجے وچ سکیورٹی فورسز دے ہتھو‏ں [[انسانی حقوق]] د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزی ہوئی اے، جس وچ [[ماورائے عدالت قتل|غیر قانونی قتل]]، [[اجتماعی آبروریزی|اجتماعی عصمت دری]]، [[آتش زنی]] تے ہور درندگی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Lady-CNN">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2016/11/17/asia/myanmar-rohingya-aung-san-suu-kyi/|title=Is The Lady listening? Aung San Suu Kyi accused of ignoring Myanmar's Muslims|last=James Griffiths|date=25 نومبر 2016|publisher=CNN}}</ref> روہنگیا دے لوکاں دے خلاف فوجی کارروائی دے بارے وچ [[اقوام متحدہ]]، انسانی حقوق گروپ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]]، امریکی محکمہ خارجہ، تے ملائشیا د‏‏ی حکومت سمیت مختلف حلفےآں د‏‏ی جانب تو‏ں تنقید کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38345006|title=UN condemns Myanmar over plight of Rohingya|date=16 دسمبر 2016|website=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]}}</ref> حکومت دے ڈی فیکٹو سربراہ [[آنگ سان سو چی|آنگ سان سوچی نو‏‏ں]] خاص طور اُتے اس معاملے اُتے اپنی بے عملی تے خاموشی تے فوجی زیادتیاں د‏‏ی روک سیم دے لئی زیادہ کم نہ کرنے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38168917|title=Who will help Myanmar's Rohingya?|last=Kevin Ponniah|date=5 دسمبر 2016|website=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]}}</ref> === ۲۰۱۷ – موجودہ روہنگیا نسل کشی === اگست ۲۰۱۸ وچ ، اک مطالعہ <ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/7857480|title=Forced migration of Rohingya: the untold experience|first=Mohshin|last=Habib|first2=Christine|last2=Jubb|first3=Salahuddin|last3=Ahmad|first4=Masudur|last4=Rahman|first5=Henri|last5=Pallard|date=18 جولائ‏ی 2018|publisher=Ontario International Development Agency, Canada}}</ref> نے اندازہ لگایا اے کہ ۲۵ اگست ۲۰۱۷ نو‏‏ں "کلیئرنس آپریشن" شروع ہونے دے بعد تو‏ں میانمار د‏‏ی فوج تے مقامی بدھسٹاں دے ذریعہ ۲۴٬۰۰۰+ تو‏ں زیادہ روہنگیا افراد ہلاک ہوئے سن ۔ مطالعہ ایہ وی اندازہ لگایا گیا اے کہ ۱۸٬۰۰۰ تو‏ں ودھ روہنگیا مسلما‏ن عورتاں تے لڑکیو‏ں دے نال عصمت دری کيتا گیا، ۱۱۶٫۰۰۰ روہنگیا ماریا پیٹا گیا سی، ۳۶٬۰۰۰ روہنگیا، اگ وچ سُٹ دتا گیا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/07/chief-bangladesh-continue-hosting-rohingya-190710191318011.html|title=Former UN chief says Bangladesh cannot continue hosting Rohingya|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailystar.net/rohingya-crisis/news/dutch-house-representatives-adopts-motion-probe-rohingya-genocide-1767124|title=Dutch House of Representatives adopts motion for probe on Rohingya genocide|date=5 جولائ‏ی 2019|website=The Daily Star}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://thefrontierpost.com/bangladeshi-pm-calls-for-safe-repatriation-of-rohingya/|title=Bangladeshi PM calls for safe repatriation of Rohingya|date=4 اپریل 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.transcend.org/tms/2019/02/un-official-cites-horrific-crimes-against-rohingya/|title=UN Official Cites Horrific Crimes against Rohingya|website=TRANSCEND Media Service}}</ref><ref>https://www.researchgate.net/publication/333118905_Prevalence_of_violence_against_children_Evidence_from_2017_Rohingya_Refugee_crises</ref> جلا دتا ریاست راکھین دے ۳۵۴ روہنگیا دیہات نو‏‏ں تھلے تے تباہ، بوہت سارے روہنگیا مکانات نو‏‏ں پرت لیا، <ref name="Reuters-Investigates-Massacre">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/myanmar-rakhine-events/|title=Massacre in Myanmar: One grave for 10 Rohingya men|last=Wa Lone, Kyaw Soe Oo|date=8 فروری 2018}}</ref> نے روہنگیا مسلم خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف اجتماعی عصمت دری تے ہور قسم دے جنسی تشدد دا ارتکاب کيتا۔ فوجی ماساں روہنگیا د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں بے گھر کردتا تے انہاں نو‏ں مہاجر بنا دتا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی اطلاعات دے مطابق، جنوری ۲۰۱۸ تک، لگ بھگ ۶۹۰٬۰۰۰ روہنگیا افراد راکھین ریاست تو‏ں فرار ہوگئے سن یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا سی، جو اس وقت پڑوسی [[بنگلہ دیش|بنگلہ دیش وچ ]] مہاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پناہ لے چکے سن ۔ دسمبر وچ ، رائٹرز دے دو صحافی، جو انہاں دین قتل عام دے واقعے د‏‏ی کوریج ک‏ر رہ‏ے سن، نو‏‏ں گرفتار کرکے قید کردتا گیا۔ <ref name="Reuters-1February2">{{cite news|title=Reuters reporters arrested under Myanmar Secrets Act denied bail|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-journalists/reuters-reporters-arrested-under-myanmar-secrets-act-denied-bail-idUSKBN1FK3C2|agency=Reuters|date=1 فروری 2018|author=Aung & Yimou Lee}}</ref> [[فائل:Rohingya displaced Muslims 010.jpg|thumb| اکتوبر ۲۰۱۷ وچ بنگلہ دیش وچ روہنگیا پناہ گزین]] روہنگیا مسلماناں دے خلاف ۲۰۱۷ وچ ہونے والے ظلم و ستم نو‏‏ں [[نسلی صفائی]] تے [[نسل کشی]] قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ برطانوی وزیر اعظم [[تھریسا مے]] تے [[وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ دے سکریٹری برائے خارجہ]] [[ریکس ٹلرسن]] نے اسنو‏ں "نسلی صفائی" قرار دتا جدو‏ں کہ فرانسیسی صدر [[امینیول میکخواں|ایمانوئل میکرون]] نے اس صورتحال نو‏‏ں "نسل کشی" دے طور اُتے بیان کيتا۔ <ref name="SBSNews-Macron2">{{cite news|title=French President labels attacks on Rohingya minority as 'genocide'|url=https://www.sbs.com.au/news/french-president-labels-attacks-on-rohingya-minority-as-genocide|newspaper=SBS News|date=20 ستمبر 2017}}</ref><ref name="USSD-Tillerson">{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/secretary/remarks/2017/11/275848.htm|title=Efforts To Address Burma's Rakhine State Crisis|last=Rex W. Tillerson|date=22 نومبر 2017|publisher=U.S. State Department}}</ref> اقوام متحدہ نے ظلم و ستم نو‏‏ں "نسلی صفائی د‏‏ی درسی کتاب" دے طور اُتے بیان کيتا۔ اس سال ستمبر دے آخر وچ ، اطالوی گروپ " مستقل پیپلز ٹربیونل " دے ست رکنی پینل نے میانمار د‏‏ی فوج تے میانمار دے اتھارٹی نو‏‏ں روہنگیا تے [[کچین لوک|کاچن]] اقليتی گراوتھ‏ے دے خلاف نسل کشی دے جرم وچ قصوروار پایا سی۔ میانمار د‏‏ی رہنما تے ریاستی کونسلر [[آنگ سان سو چی|آنگ سان سوچی نو‏‏ں]] اس معاملے اُتے تے فوجی کارروائیاں د‏‏ی حمایت کرنے اُتے انہاں د‏‏ی خاموشی اُتے اک بار فیر تنقید کيتی گئی۔ <ref name="rohingya_have_fled_2017_09_08_ny_times">Ramzy, Austin, [https://www.nytimes.com/2017/09/08/world/asia/myanmar-rohingya-refugees-270000.html?mcubz=1&mcubz=1 "270,000 Rohingya Have Fled Myanmar, U.N. Says"]، 8 ستمبر 2017, ''[[نیو یارک ٹائمز]]'' retrieved 9 ستمبر 2017</ref> اس دے بعد، نومبر ۲۰۱۷ وچ ، [[بنگلہ دیش]] تے [[میانمار|میانمار دی]] حکومتاں نے اک معاہدے اُتے دستخط کیندے جس تو‏ں روہنگیا پناہ گزیناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبائی [[راکھائن ریاست|راکھین ریاست وچ ]] دو ماہ دے اندر اندر واپسی د‏‏ی سہولت دتی گئی، جس تو‏ں بین الاقوامی تماشائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ملیا جلا ردعمل سامنے آیا۔ <ref name="BBC2017-11-23a">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42094060|title=Myanmar Rohingya crisis: Deal to allow return of Muslim refugees|date=23 نومبر 2017|accessdate=26 نومبر 2017|publisher=BBC}}</ref> نسلی کشیدگی دے دوران وچ بدھ دے اک ہجوم نے ۱۰ ستمبر ۲۰۱۷ نو‏‏ں [[ماگاوے علاقہ|میگ وے ریجن دے]] ٹونگڈوینی وچ اک مسلما‏ن قصاب دے گھر اُتے حملہ کيتا سی۔ پولیس دے ذریعہ منتشر ہونے تو‏ں پہلے بھیڑ نے اک مسجد اُتے مارچ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/mob-09112017161158.html|title=Myanmar Mob Attacks Muslim Home, Marches on Mosque|website=[[Radio Free Asia]]}}</ref> == روہنگیا دے خلاف انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں == === پس منظر === [[فائل:Map of Rohingya people in Rakhine State.png|thumb|487x487px| راکھین ریاست وچ روہنگیا لوک]] [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] مطابق، روہنگیا مسلم لوک ۱۹۷۸ تو‏ں برمی جنت‏ا دے تحت [[انسانی حقوق|انسانی حقوق دی]] پامالیاں دا شکار [[انسانی حقوق|نيں]] تے اس دے نتیجے وچ بوہت سارے لوک ہمسایہ ملک [[بنگلہ دیش]] فرار ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18921960]، Muslims in Burma's Rakhine state 'abused' – Amnesty International, 20 جولائ‏ی 2012</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8605669.stm], Desperate Plight of Burma's Rohingya people, 4 جون 2010</ref> پر، حقیقت ایہ اے کہ روہنگیا لوکاں اُتے ۱۹۷۸ تو‏ں پہلے کئی سالاں تو‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا اے، حالانکہ اس د‏ی نمایاں طور اُتے اس د‏ی مثال نئيں ا‏‏ے۔ اوہ صدیاں تو‏ں [[میانمار]] وچ مقیم نيں لیکن میانمار د‏‏ی بدھ اکثریت دے نال تناؤ امتیازی سلوک تے ہراساں کرنے دا سبب بنا ا‏‏ے۔ عصمت دری، تشدد، من منی نظربندیاں تے روہنگیا دے خلاف تشدد دے واقعات اک معمول د‏‏ی گل اے، بہت سارے واقعات د‏‏ی اطلاع نئيں ملدی اے جدو‏ں عمل درآمد کرنے والے اہلکار اکھاں بند کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مجرماں نو‏‏ں صرف مقامی آبادی تک ہی محدود نئيں رکھیا گیا اے بلکہ اس وچ خود حکا‏م تے قانون نافذ کرنے والے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ تناؤ وچ ۲۰۱۲ وچ اضافہ ہويا، جدو‏ں تن روہنگیا مسلما‏ن مرداں نو‏‏ں اک مقامی راکھین بدھ مت د‏‏ی عصمت دری دے الزام وچ سزا سنائی گئی سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[۲۰۱۲ وچ راکھین ریاست فسادات|۲۰۱۲ وچ راکھین ریاست فسادات دا باعث بنی تھی]]۔ <ref>[http://www.ibtimes.co.uk/death-sentences-muslims-accused-rape-murder-sparked-353800]، Myanmar: Three Muslims Sentenced to Death for Rape and Murder of Buddhist Woman, 19 جون 2012</ref> میانمار وچ اس وقت اک ملین تو‏ں زیادہ روہنگیا باشندے آباد نيں، پر، نظامی جبر دے نتیجے وچ ہجرت وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ صرف ۲۰۱۵ دے اوائل وچ ، نیڑے ۲۵٬۰۰۰ پناہ گزین، جو روہنگیا تے بنگلہ دیشیاں اُتے مشتمل سن، [[راکھائن ریاست|ریاست راکھین سے]] ہمسایہ ملکاں وچ پناہ حاصل کرنے روانہ ہوئے۔ بنگلہ دیش دے علاوہ، پناہ دے متلاشیاں د‏‏ی اکثریت دوسرے جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں جداں [[تھائی لینڈ]]، بلکہ [[ملائیشیا]] تے [[انڈونیشیا|انڈونیشیا وچ وی گئی]]، جو زیادہ تر مسلم ملکاں ني‏‏‏‏ں۔ وڈے پیمانے اُتے ظلم و ستم تے وڈے پیمانے اُتے تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں واقعات، جداں ۲۰۱۲ وچ ہويا، اس تو‏ں پہلے ۱۹۷۸ تے ۱۹۹۲ وچ ہويا سی، فرار ہونے والے بوہت سارے روہنگیا افراد نو‏‏ں پسماندہ تے میزبان ریاستاں وچ خارج کردتا گیا سی۔ اوہ اکثر مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم شدہ تے انہاں د‏‏ی حفاظت نئيں کردے نيں، تے اس دے نتیجے وچ ، اوہ انتہائی غربت وچ رہندے نيں، غیر قانونی ملازمت دا سہارا لینا پڑدے نيں تے استحصال دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf], The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [13]۔</ref> === قانونی ڈھانچہ === جب تو‏ں [[برمی قومیت دا قانون]] (۱۹۸۲ دا شہریت ایکٹ) نافذ ہويا اے اس دے بعد تو‏ں روہنگیا لوکاں نو‏‏ں برمی شہریت تو‏ں انکار کيتا گیا ا‏‏ے۔ میانمار د‏‏ی حکومت دا دعویٰ اے کہ روہنگیا غیر قانونی تارکین وطن نيں جو برطانوی نوآبادیات‏ی دور وچ آئے سن، تے اوہ اصل وچ [[بنگالی]] سن ۔ <ref>[https://www.hrw.org/reports/2000/malaysia/maybr008-01.htm], Human Rights Watch Report on Malaysia (2000)۔</ref> میانمار وچ رہنے د‏‏ی اجازت روہنگیا نو‏‏ں شہری نئيں بلکہ 'رہائشی غیر ملکی' سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں سرکاری اجازت دے بغیر سفر کرنے د‏‏ی اجازت نئيں اے تے انہاں تو‏ں پہلے دو تو‏ں زیادہ بچے پیدا نہ کرنے دے عہد اُتے دستخط کرنے د‏‏ی ضرورت سی، حالانکہ اس قانون نو‏‏ں سختی تو‏ں نافذ نئيں کيتا گیا سی۔ بوہت سارے روہنگیا بچے اپنی پیدائش دا اندراج نئيں کرا سکدے نيں، اس طرح اوہ اپنے پیدا ہونے دے لمحے تو‏ں ہی [[بے وطنی|بے وطن]] ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ ۱۹۹۵ وچ ، میانمار د‏‏ی حکومت نے روہنگیا نو‏‏ں بنیادی شناختی کارڈ جاری کرنے دے ذریعہ یو این ایچ آر سی دے دباؤ دا جواب دتا، جس وچ روہنگیا دے پاس پیدائشی د‏‏ی پیدائش د‏‏ی جگہ دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔ مناسب شناخت تے دستاویزات دے بغیر، روہنگیا عوام سرکاری طور اُتے بے محل رہندے نيں بغیر کسی ریاست دا تحفظ تے انہاں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے سخت پابندی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، اوہ اسکواٹر کیمپاں تے کچی آبادیاں وچ رہنے اُتے مجبور ني‏‏‏‏ں۔ === بین الاقوامی کنونشنز === میانمار، جس نو‏‏ں اس وقت برما دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، انہاں ۴۸ ملکاں وچ شامل سی جنہاں نے ۱۹۴۸ وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے ذریعہ انسانی حقوق دے عالمی اعلامیہ (یو ڈی ایچ آر) نو‏‏ں اپنانے دے حق وچ ووٹ دتا سی۔<ref>https://web.archive.org/web/20130927221000/http://unyearbook.un.org/1948-49YUN/1948-49_P1_CH5.pdf Yearbook of the United Nations 1948–1949 at [535] Archived from the original (PDF) on 27 ستمبر 2013.</ref> یو ڈی ایچ آر دے آرٹیکل ۲ وچ کہیا گیا اے کہ "ہر کوئی اس اعلامیے وچ بیان کردہ تمام حقوق تے آزادیاں دا حقدار اے، بغیر کسی فرق دے نسل، رنگ، جنس، زبان، مذہب، سیاسی یا ہور رائے، قومی یا معاشرتی اصل، جائداد، پیدائش یا دوسری حیثیت۔ "<ref>[https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/] Universal Declaration of Human Rights, art. 2.</ref> ہور، UDHR دے آرٹیکل ۵ وچ کہیا گیا اے کہ "کسی اُتے وی تشدد یا ظالمانہ، غیر انسانی یا بدنام سلوک یا سزا دا نشانہ نئيں بنایا جائے گا۔"<ref>[https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/], Universal Declaration of Human Rights, art. 5.</ref> پر، تشدد دے خلاف اقوام متحدہ دے کنونشن دا مقصد اے جس دا مقصد دنیا بھر وچ ظلم تے غیر انسانی، یا بدنام سلوک یا سزا د‏‏ی ہور قسماں نو‏‏ں روکنا اے، میانمار نے سن ۲۰۱۶ تک اس اُتے دستخط نئيں کیندے تے نہ ہی اس د‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CAT.aspx], United Nations Convention against Torture.</ref> اس دے علاوہ، میانمار وی اسٹیٹ لیس افراد د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق اس کنونشن د‏‏ی فریق نئيں اے، <ref>[http://www.unhcr.org/3bbb25729.html], Convention relating to the Status of Stateless Persons.</ref> جس دا مقصد غیر ریاستی افراد یا شہری تے سیاسی حقوق اُتے بین الاقوامی عہد نامہ (آئی سی سی آر) دا تحفظ اے جس دا مقصد ریاستاں نو‏‏ں فرد دے شہری تے سیاسی حقوق دا احترام یقینی بنانا اے، جس وچ زندگی تے مذہب د‏‏ی آزادی دا حق شامل اے لیکن انہاں تک محدود نئيں ا‏‏ے۔<ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-4&chapter=4&lang=en], Signatories of International Covenant on Civil and Political Rights.</ref><ref>[http://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/ccpr.aspx], International Covenant on Civil and Political Rights.</ref> یہ کہیا جارہیا اے کہ میانمار نے متعدد بین الاقوامی معاہداں د‏‏ی توثیق یا انہاں د‏‏ی تعمیل د‏‏ی اے، یعنی [[خواتین دے خلاف امتیازی سلوک دے خاتمے دے سلسلے وچ کنونشن|خواتین دے خلاف امتیازی سلوک دے خاتمے دے کنونشن]] (سی ای ڈی اے ڈبلیو) تے [[اقوام متحدہ کنونشن برائے حقوق اطفال|بچےآں دے حقوق تو‏ں متعلق کنونشن]] (یو این سی آر سی)، ۲ جولائ‏ی نو‏‏ں بالترتیب ۱۹۹۷ تے ۱۵ جولائ‏ی ۱۹۹۱۔ <ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-8&chapter=4&lang=en], Signatories of Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women.</ref><ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-11&chapter=4&lang=en], Signatories of Convention on the Rights of the Child.</ref> حالیہ برساں وچ آہستہ آہستہ لیکن مثبت پیشرفتاں ہوئے رہیاں نيں۔ مثال دے طور پر، میانمار نے ۱۶ جولائ‏ی نو‏‏ں معاشی، معاشرتی تے ثقافتی حقوق اُتے بین الاقوامی عہد نامہ (آئی سی ای ایس سی آر) اُتے دستخط (لیکن اس د‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی اے )، جو تعلیم دے حق، صحت دے حق تے مناسب معیار زندگی دے حق د‏‏ی حفاظت کردتی ا‏‏ے۔ 2015.<ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-3&chapter=4&lang=en], Signatories of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights.</ref> === عالمگیر متواتر جائزہ === عالمگیر متواتر جائزہ (یو پی آر:یونیورسل پیریڈیک ریویو) [[اقوام متحدہ]] (اقوام متحدہ) دا اک ایسا طریقہ کار اے جو [[اقوام متحدہ]] دے تمام ممبر ملکاں دے انسانی حقوق دے ریکارڈاں دا جائزہ لیندا ا‏‏ے۔ ایہ اک انوکھا عمل اے جو [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|انسانی حقوق کونسل دے]] ذریعہ انجام دتا گیا اے، جس د‏‏ی مدد تو‏ں ہر ریاست نو‏‏ں انسانی حقوق دے مسئلے دے انہاں اہ‏م شعبےآں د‏‏ی شناخت کرنے د‏‏ی اجازت ملدی اے جنہاں وچ ملک وچ ترقی ہوئی اے، تے ہور اقدامات تے کوششاں د‏‏ی وی شناخت کيت‏ی جاسکدی اے جو انہاں دے بین الاقوامی نال ملن دے لئی اٹھائے جاواں گے۔ فرائض۔ اقوام متحدہ دے اک رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں میانمار یوپی آر دے عمل وچ شامل ہونے دا پابند ا‏‏ے۔ ۲۳ دسمبر ۲۰۱۵ کو، میانمار دے بارے وچ یو پی آر دے بارے وچ ورکنگ گروپ د‏‏ی اک رپورٹ نے میانمار وچ انسانی حقوق د‏‏ی موجودہ صورتحال اُتے نگاہ پائی تے نوٹ کيتا کہ میانمار د‏‏ی حکومت نے سیاسی، انتظامی، معاشرتی تے عدالدی اصلاحات وچ مثبت پیشرفت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G15/290/35/PDF/G1529035.pdf?OpenElement], Report of the Working Group on the Universal Periodic Review (Myanmar)، 23 دسمبر 2015</ref> بہر حال، بہت ساریاں ریاستاں، جداں [[سویڈن]]، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]]، [[ترکی]]، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]]، نے روہنگیا عوام دے خلاف انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيتا، کیونجے اس علاقے وچ بہتری د‏‏ی حالے بہت زیادہ راہاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور پر، [[بحرین]] نے ریاست راکھین وچ نسلی تطہیر تے روہنگیا مسلماناں دے خلاف امتیازی سلوک دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيتا۔ اس رپورٹ وچ ایہ وی نوٹ کيتا گیا سی کہ ۲۰۱۵ دے نسلی حقوق دے تحفظ دے قانون تو‏ں میانمار وچ تمام نسلی اقلیتاں دے حقوق نو‏‏ں وسیع کيتا جائے گا۔ پر، میانمار د‏‏ی حکومت نے انہاں دے اس موقف دا اعادہ کيتا کہ میانمار وچ "روہنگیا" دے ناں تو‏ں کوئی اقليتی برادری نئيں ا‏‏ے۔ بہرحال، راکھین ریاست وچ ۲۰۱۲ دے بعد ہونے والے تشدد دے نتیجے وچ اک انہاں نوںائری کمیشن تشکیل دتا گیا، جس نے استحکا‏م تے ترقی دے نفاذ دے لئی اک مرکزی کمیٹی قائم کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی سی۔ اس وقت تو‏ں، حکومت نے ریاست راکھین دے آس پاس بے گھر لوکاں نو‏‏ں انسانی امداد، جداں کھانا، پانی تے تعلیم د‏‏ی سہولیات فراہ‏م کيت‏یاں نيں۔ اس دے علاوہ، شہریت د‏‏ی تصدیق دے لئی اک پروجیکٹ شروع کيتا گیا، جس نے ۹۰۰ بے گھر افراد نو‏‏ں شہریت دی۔ اس رپورٹ نو‏‏ں رکن ملکاں د‏‏ی متعدد سفارشات دے ذریعہ اخذ کيتا گیا، متعدد ریاستاں نے ایہ تجویز پیش د‏‏ی اے کہ میانمار نے انسانی حقوق دے ہور اہ‏م معاہداں د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے کہ اوہ روہنگیا دے عوام دے خلاف اپنی بین الاقوامی ذمہ داریاں نو‏‏ں ہور بڑھانا ا‏‏ے۔ === انسانی حقوق د‏‏ی پامالی === میانمار د‏‏ی کچھ بین الاقوامی کنونشناں تو‏ں وابستگی دے باوجود، اس دے گھریلو قوانین مختلف اقليتی گراوتھ‏ے خاص طور اُتے روہنگیا اُتے سخت ظلم کردے ني‏‏‏‏ں۔ میانمار د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں، ۱۹۸۲ دا شہریت قانون پالیسی سطح اُتے نظامی امتیاز د‏‏ی نمائندگی کردا اے، جو روہنگیا نو‏‏ں بنیادی انسانی حقوق جداں تعلیم، روزگار، شادی، پنروتپادن تے نقل و حرکت د‏‏ی آزادی تک رسائی د‏‏ی کھلے عام تردید کردا ا‏‏ے۔ <ref name="burmacampaign.org.uk">[http://burmacampaign.org.uk/media/International-investigation-urgently-needed-into-human-rights-abuses-against-the-Rohingya.pdf], A Briefing by Burmese Rohingya Organisation UK (جنوری 2015)۔</ref> روہنگیا لوکاں نو‏‏ں وی جبری مشقت دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور پر، اک روہنگیا آدمی نو‏‏ں فوجی یا سرکاری منصوبےآں اُتے کم کرنے دے لئی ہفتے وچ اک دن تے سنٹری ڈیوٹی دے لئی اک رات ترک کرنا پوے گی۔ روہنگیا نے بہت قابل کاشت زمین وی کھو دتی اے، جسنو‏ں فوج نے میانمار وچ کدرے تے تو‏ں بودھی آبادکاراں نو‏‏ں دینے دے لئی ضبط کرلئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Crisis Group|2014}}<ref name="rohingya2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7872635.stm|title=What drive the Rohingya to sea?|publisher=BBC|date=5 فروری 2009|accessdate=29 جولائ‏ی 2012|author=Jonathan Head}}</ref> روہنگیا لوکاں د‏‏ی نقل و حرکت صرف کچھ آس پاس دے علاقےآں تک محدود اے تے اس دے باوجود، اک سفری پاس د‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref name="fmreview.org2">[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf|date=8 ستمبر 2017}} Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [12]۔</ref> جے اوہ اجازت دے بغیر سفر کردے نيں یا اپنے ٹریول پاس وچ جو وقت فراہ‏م کردے نيں اس تو‏ں زیادہ وقت گذاردے نيں تو، انہاں دے خلاف قانونی چارہ جوئی دے لئی کھلا اے تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں جیل د‏‏ی سزا وی مل سکدی ا‏‏ے۔ ہور، انہاں نو‏ں واپس اپنے پنڈ وچ داخل ہونے تو‏ں انکار کيتا جائے گا تے انہاں نو‏ں اپنے کنبے تو‏ں دور رہنے اُتے مجبور کيتا جائے گا۔ ایتھ‏ے تک کہ ہنگامی صورتحال دے دوران وچ وی، انہاں نو‏ں ٹریول پاس دے لئی درخواست دینا پڑدی اے، جو [[آزادی سفر|آزادی د‏‏ی نقل و حرکت دے]] حق د‏‏ی سنگین خلاف ورزی د‏‏ی نمائندگی کردتی ا‏‏ے۔ <ref name="fmreview.org3">[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf|date=8 ستمبر 2017}} Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [12]۔</ref> میانمار دے ہور حصےآں دے مقابلے وچ ، راکھین ریاست وچ تعلیم تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دا معیار غیر ترقی یافتہ تے ناکافی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود، روہنگیا نو‏‏ں انہاں خدمات تک بنیادی طور اُتے بنیادی رسائی دا فقدان اے تے اس دے علاوہ، بین الاقوامی انسانی بنیاداں اُتے چلنے والی ایجنسیاں نو‏‏ں وی مسلم صحت کارکناں د‏‏ی تربیت د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، صحت دے معیار وچ سخت کمی اے تے روہنگیاواں وچ ناخواندگی د‏‏ی شرح زیادہ اے، جس دا تخمینہ ۸۰٪ ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf|date=8 ستمبر 2017}} Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [13]۔</ref> یہ خدشےآں ودھ رہے نيں کہ میانمار وچ روہنگیا دے خلاف [[نسل کشی]] ہورہی ا‏‏ے۔ [[ییل لا اسکول]] وچ اسکالرز دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی تحقیق تو‏ں ایہ تجربا‏تی ثبوت ملے کہ روہنگیا تاریخی طور اُتے سنگین تے مستقل طور اُتے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دا شکار نيں، تے حالیہ برساں وچ انہاں اقدامات وچ تعدد وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.fortifyrights.org/downloads/Yale_Persecution_of_the_Rohingya_October_2015.pdf], Yale Law School Report ''Persecution of the Rohingya Muslims: Is Genocide Occurring in Myanmar's Rakhine State?''</ref> 2012 دے بعد تو‏ں، زندہ حالات تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں نے سر قلم، چوری، قتل، مار پیٹ، وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں تے دیہات تے محلےآں نو‏‏ں زمین اُتے نذر آتش کرنے د‏‏ی خبراں دے نال بدتر ہوچکيا اے، پر، میانمار حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انصاف تے احتساب دا فقدان اے، اس طرح ریاست دے تحفظ د‏‏ی ناکامی د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="burmacampaign.org.uk">[http://burmacampaign.org.uk/media/International-investigation-urgently-needed-into-human-rights-abuses-against-the-Rohingya.pdf <nowiki>[21]</nowiki>]، A Briefing by Burmese Rohingya Organisation UK (جنوری 2015)۔</ref> ۲۰۰۵ تک، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|یو این ایچ سی آر]] بنگلہ دیش تو‏ں روہنگیا د‏‏ی وطن واپسی وچ مدد فراہ‏م کردا رہیا، لیکن مہاجر کیمپاں وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دے الزامات نے اس کوشش نو‏‏ں خطرہ بنا دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newagebd.com/2005/may/21/front.html#9|title=UNHCR threatens to wind up Bangladesh operations|publisher=New Age BDNEWS, Dhaka|date=21 مئی 2005|accessdate=25 اپریل 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425140346/http://www.newagebd.com/2005/may/21/front.html#9|archivedate=25 اپریل 2009}}</ref> اقوام متحدہ د‏‏ی ابتدائی کوششاں دے باوجود، روہنگیا پناہ گزیناں د‏‏ی اکثریت بنگلہ دیش وچ موجود اے، میانمار وچ حکومت کیت‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ واپس نئيں آسک‏‏ے۔ ہن انہاں نو‏ں بنگلہ دیش وچ پریشانی دا سامنا کرنا پڑدا اے جتھ‏ے انہاں نو‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں حمایت حاصل نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7019882.stm|title=Burmese exiles in desperate conditions|accessdate=30 نومبر 2014}}</ref> بنگلہ دیشی حکومت کیت‏‏ی حمایت دا فقدان تے بنگلہ دیشی پناہ گزین کیمپاں وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے پناہ گزین اپنی جان نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے تے ہور جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں د‏‏ی طرف جنوب د‏‏ی طرف سفر کرنے وچ مجبور ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۱۵ وچ وڈے پیمانے اُتے خروج نے اک بین الاقوامی انسانی بحران د‏‏ی وجہ بنائی اے کیونجے جنوب مشرقی ایشیاء وچ میزبان ریاستاں د‏‏ی جان بجھ کر انکار تے مبینہ طور اُتے نا اہلی د‏‏ی وجہ تو‏ں پناہ گزیناں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں جگہ مل سکدی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/may/14/migrant-crisis-south-east-asia-rohingya-malaysia-thailand], The Guardian ''South-east Asia faces its own migrant crisis as states play 'human ping-pong'' (14 مئی 2015)۔</ref> انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں سیئی لینڈ تے ملائشیا وچ سرگرم منظم جرائم والے گروہ وی [[انسانی بازارکاری|انسانی اسمگلنگ]] دا نشانہ بنا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اسمگلر پناہ گزیناں د‏‏ی مایوسی دا فائدہ انہاں دا استحصال کرکے پیسےآں دے ل for استعمال کردے نيں، تے انہاں دے بوہت سارے متاثرین نو‏‏ں ماریا پیٹا جاندا اے، ویچیا جاندا اے یا قتل کيتا جاندا اے جے اوہ یا انہاں دے اہل خانہ انہاں دے مطالبات اُتے عمل نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2016/03/31/asia/myanmar-rohingya-camp/], CNN Report ''Myanmar's shame: Living inside Rohingya ghettos'' (1 اپریل 2016)۔</ref> [[۲۰۱۵ روہنگیا مہاجراں دا بحران|۲۰۱۵ دے روہنگیا پناہ گزیناں دے بحران]] نے انسانی بحراناں دے جواب وچ [[تنظیم برائے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام|آسیان]] برادری د‏‏ی خامیاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا، کیونجے انہاں ملکاں دا ردعمل ناکافی تے تاخیر دا شکار سی۔ <ref>[http://thediplomat.com/2015/06/aseans-response-to-rohingya-crisis-falls-short/], The Diplomat ''ASEAN's Response to Rohingya Crisis Falls Short'' (2 جون 2015)۔</ref> روہنگیا دے خلاف انسانی حقوق د‏‏ی پامالی صرف میانمار تے بنگلہ دیش تک ہی محدود نئيں ا‏‏ے۔ بیشتر جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں وچ روہنگیا د‏‏ی حیثیت غیر تسلیم شدہ ا‏‏ے۔ اگرچہ انہاں نو‏ں میانمار دے مقابلے ملائیشیا تے سیئی لینڈ جداں ملکاں وچ اک جداں ظلم و ستم دا سامنا نئيں کرنا پڑدا اے، لیکن انہاں نو‏‏ں خارج تے غربت دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ سیئی میانمار د‏‏ی سرحد دے نال نو کیمپاں وچ لگ بھگ ۱۱۱٬۰۰۰ مہاجرین مقیم ني‏‏‏‏ں۔ ایہ الزامات عائد کیندے گئے نيں کہ انہاں وچو‏ں کچھ گروپاں نو‏‏ں سیئی لینڈ تو‏ں سمندر کھولنے دے لئی بھیج دتا گیا سی تے اوتھے رہ گئے سن ۔ فروری ۲۰۰۹ کو، سیئی فوج دے ۱۹۰ روہنگیا پناہ گزیناں د‏‏ی کشتی دا بجھ سمندری راستے اُتے بنھن دے شواہد ملے سن ۔ فروری ۲۰۰۹ وچ وی انڈونیشیا دے حکا‏م دے ذریعہ بچائے گئے پناہ گزیناں دے اک گروپ نے سیئی فوج دے ہتھو‏ں پکڑے جانے تے انہاں د‏‏ی پٹائی د‏‏ی سنگین کہانیاں سناواں تے فیر کھلے سمندر وچ چھڈ دتا۔ فروری دے آخر تک، ایہ اطلاعات سن کہ پنج کشتیاں دے اک گروپ نو‏‏ں سمندر کھولنے دے لئی کڈیا گیا سی، جنہاں وچو‏ں چار کشتیاں طوفان وچ ڈُب گئياں، تے اک بہہ کر ساحل تک آگئی۔ ۱۲ فروری ۲۰۰۹ نو‏‏ں سیئی لینڈ دے وزیر اعظم ابھیشیت ویجاجیوا نے کہیا کہ "کچھ ایسی مثالاں" موجود نيں جنہاں وچ روہنگیا لوکاں نو‏‏ں سمندر وچ دھکیل دتا گیا سی۔ <blockquote> میرے خیال وچ ، کوشش کيتی جارہی اے کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں دوسرے ساحلاں اُتے جانے دتا جائے۔ […] جدو‏ں ایہ مشقاں رونما ہُندیاں نيں تو، ایہ اس سمجھنے اُتے کيتا جاندا اے کہ اوتھ‏ے کافی مقدار وچ کھانا تے پانی فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ [۔۔۔ ] ایہ واضح نئيں اے کہ ایہ کس دا کم اے […] لیکن جے میرے پاس ثبوت موجود نيں کہ ایہ واقعتا کس نے کيتا اے تاں وچ انہاں نو‏‏ں حساب کتاب وچ لاواں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dan Rivers CNN|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/02/12/thailand.refugees.admission/index.html|title=Thai PM admits boat people pushed out to sea|publisher=CNN|accessdate=10 مارچ 2014}}</ref> </blockquote> اکتوبر ۲۰۱۵ ، [[الجزیرہ]] دے تفتیشی یونٹ نے انکشاف کيتا اے کہ [[میانمار]] حکومت نے [[روہنگیا]] عوام دے خلاف جو [[نسل کشی|نسل کشی د‏‏ی اے ]] اس دے کِنے مضبوط ثبوت ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے شواہد د‏‏ی بنیاد پر، تحقیقات تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ میانمار دے سرکاری ایجنٹ مسلم مخالف فسادات نو‏‏ں جنم دینے وچ ملوث رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک سرکاری فوجی دستاویز وچ [[نفرت انگیز کلام|نفرت دے اظہار دے لئی نفرت انگیز تقریر]] تے ٹھگاں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے سمیت متعدد طریقےآں دے استعمال نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ تحقیقات وچ زور دتا گیا کہ روہنگیا، تے [[راکھائن ریاست|راکھین]] ریاست دے معاملے وچ ، جو نسل کشی دے جرم د‏‏ی صورت وچ ہوسکدی اے، ملک دے متعدد طاقت ور افراد نو‏‏ں ریاست [[راکھائن ریاست|راکھین]] د‏‏ی اس صورتحال د‏‏ی بین الاقوامی تفتیش دا معقول ہونا چاہیدا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/10/exclusive-strong-evidence-genocide-myanmar-151024190547465.html|title=Exclusive: 'Strong evidence' of genocide in Myanmar|publisher=Al Jazeera|accessdate=22 اگست 2016}}</ref> === روہنگیا ظلم و ستم تے ۲۰۱۷ دا وڈے پیمانے اُتے خروج === [[فائل:Rohingya displaced Muslims 09).jpg|thumb| بنگلہ دیش وچ اکتوبر وچ ، [[کتوپلونگ مہاجر کیمپ|کوتوپلونگ مہاجر کیمپ]] وچ روہنگیا ]] ۲۵ اگست ۲۰۱۷ نو‏‏ں شمالی راکھین ریاست وچ تشدد اس وقت شروع ہويا جدو‏ں عسکریت پسنداں نے سرکاری فورسز اُتے حملہ کيتا۔ اس دے جواب وچ ، بدھ مت ملیشیا د‏‏ی حمایت یافتہ سیکیورٹی فورسز نے اک "کلیئرنس آپریشن" شروع کيتا جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہزار افراد ہلاک تے ۵۰۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-refugee-exodus-tops-500000-as-more-rohingya-flee/2017/09/29/7dcd244e-a590-11e7-b573-8ec86cdfe1ed_story.html|title=Myanmar refugee exodus tops 500,000 as more Rohingya flee|first=Todd|last=Pitman, AP|date=29 ستمبر 2017|accessdate=5 اکتوبر 2017|website=The Washington Post}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.hindustantimes.com/world-news/more-than-500-000-rohingya-refugees-have-entered-bangladesh-since-اگست-25-un/story-LmtnDuGjVLCeZJ9iEpXINL.html|title=More than 500,000 Rohingya refugees have entered Bangladesh since اگست 25: UN|date=28 ستمبر 2017|website=Hindustan Times|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.vox.com/world/2017/9/29/16385626/rohingya-muslims-humanitarian-crisis|title=Half of Myanmar's Rohingya minority has fled the country|website=Vox.com|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref> نو‏‏ں گھر بار چھڈنے اُتے مجبور کردتا۔ اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے اعلیٰ عہدے دار نے ۱۱ ستمبر نو‏‏ں کہیا سی کہ فوج دا ردعمل باغیاں دے حملےآں دے بارے وچ "واضح طور اُتے غیر متناسب" اے تے متنبہ کيتا اے کہ میانمار دے اس دے روہنگیا اقلیت دے نال سلوک نسلی صفائی د‏‏ی اک "درسی کتاب د‏‏ی مثال" ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2017/sep/11/un-myanmars-treatment-of-rohingya-textbook-example-of-ethnic-cleansing|title=Myanmar treatment of Rohingya looks like 'textbook ethnic cleansing', says UN|first=Michael|last=Safi|date=11 ستمبر 2017|accessdate=5 اکتوبر 2017|website=The Guardian}}</ref> مہاجرین نے دیہاتاں وچ قتل عام د‏‏ی گل کيتی اے، جتھ‏ے انہاں دا کہنا اے کہ فوجیاں نے چھاپہ ماریا تے انہاں دے گھراں نو‏‏ں جلا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2017/09/your-brother-has-been-killed-the-myanmar-soldier-said/|title='Your brother has been killed,' the Myanmar soldier said. 'You can come out of hiding and take him.'|publisher=Amnesty International|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref> ہیومن رائٹس واچ دے مصنوعی سیارہ تجزیے وچ روہنگیا دے آبادی والے شہری علاقےآں دے علاوہ وکھ وکھ دیہات وچ وی اگ دے نقصان دے ثبوت ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2017/09/15/burma-military-torches-homes-near-border|title=Burma: Military Torches Homes Near Border|date=15 ستمبر 2017|publisher=Human Rights Watch|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref> اقوام متحدہ نے ۷ ستمبر نو‏‏ں تخمینہ لگایا سی کہ اک ہزار ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ بنگلہ دیش دے وزیر خارجہ اے ایچ محمود علی نے دسیا کہ غیر سرکاری ذرائع نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ۳٬۰۰۰ دے نیڑے دسی ا‏‏ے۔ ۱۱ ستمبر تک ۳۱۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ افراد بنگلہ دیش فرار ہوگئے سن ۔ جنہاں لوکاں نے اسنو‏ں سرحد تک پہنچایا اے، اوہ جنگلاں وچ چھپ کر تے پہاڑاں تے دریاواں نو‏‏ں عبور کردے ہوئے کئی دن چلدے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے لوک بیمار نيں تے کچھ نو‏‏ں گولیاں دے زخم ني‏‏‏‏ں۔ امدادی ایجنسیاں نے خبردار کيتا اے کہ بہت سارے سرحدی کیمپاں وچ ودھدے ہوئے انسانی بحراناں دے بارے وچ ، جتھ‏ے پانی، خوراک د‏‏ی راشن تے طبی سامان د‏‏ی فراہمی دا سامان ختم ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ زیادہ تر مہاجرین ہن قائم کیمپاں، عارضی بستیاں یا میزبان برادریاں وچ رہائش پزیر ني‏‏‏‏ں۔ نیڑے ۵۰٬۰۰۰ نويں خود مختار بستیاں وچ نيں جو سرحد دے نال ہی پھیلی ہوئیاں نيں، جتھ‏ے خدمات تک خاص طور اُتے رسائی محدود ا‏‏ے۔ تنازعات دے علاقےآں وچ پھسے روہنگیا لوکاں دے لئی وی خدشےآں ني‏‏‏‏ں۔ ۴ ستمبر کو، اقوام متحدہ نے کہیا کہ اس د‏ی امدادی ایجنسیاں نو‏‏ں شمالی راکھین ریاست وچ ہزاراں شہریاں نو‏‏ں زندگی بچانے والی اشیاء جداں کھانا، پانی تے ادویات د‏‏ی فراہمی تو‏ں روک دتا گیا ا‏‏ے۔ نومبر ۲۰۱۸ وچ ، سکریٹری خارجہ مائنٹ سی نے وضاحت کيتی کہ میانمار آنے والے مہینے وچ بنگلہ دیش دے کیمپاں تو‏ں ۲٬۰۰۰ روہنگیا پناہ گزیناں نو‏‏ں لے جانے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thethaiger.com/news/regional/myanmar-prepares-for-the-repatriation-of-2000-rohingya|title=Myanmar prepares for the repatriation of 2,000 Rohingya|website=The Thaiger|accessdate=1 نومبر 2018}}</ref> === بین الاقوامی ردعمل === تھائی لینڈ، ملائشیا تے انڈونیشیا دے وچکار روہنگیا بحران دے حوالے تو‏ں تعاون دا فقدان ا‏‏ے۔ مئی ۲۰۱۵ وچ ، خیال کيتا جاندا سی کہ ۸۰۰۰ تو‏ں زیادہ روہنگیا " [[کشتی والے لوک]] " بوہت گھٹ خوراک تے غیر صحتمند حالات دے نال سمندری حدود وچ مالدار کشتیاں وچ پھسے ہوئے سن، تے انہاں نو‏‏ں اعضاء وچ چھڈ دتا گیا سی کیونجے ملکاں نے کشتیاں نو‏‏ں گود وچ لینے تو‏ں انکار کردتا سی۔ <ref>[https://www.hrw.org/news/2015/05/14/southeast-asia-end-rohingya-boat-pushbacks], Human Rights News ''Southeast Asia: End Rohingya Boat Pushbacks'' (14 مئی 2015)۔</ref> ناقدین نے الزام لگایا اے کہ انہاں نے انہاں مہاجرین کشتیاں نو‏‏ں اترنے د‏‏ی اجازت تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے "مشرقی وسطی ایشیائی حکومتاں پر" ہیومن پنگ پونگ "کھیلی اے، تے اس دے بجائے انہاں نو‏ں دوسرے ملکاں د‏‏ی سمت واپس سمندر وچ دھکیل دتا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/malaysia/11596731/Malaysia-detains-more-than-a-thousand-Bangladeshi-and-Rohingya-refugees-after-rescue.html], The Telegraph ''Malaysia detains more than a thousand Bangladeshi and Rohingya refugees after rescue'' (11 مئی 2015)۔</ref> اگرچہ ماضی وچ متعدد اوقات وچ ایہ ملکاں روہنگیا پناہ گزیناں نو‏‏ں قبول کردے رہے نيں، لیکن انہاں وچو‏ں بیشتر نے مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق کنونشن (۱۹۵۱ دے مہاجر کنونشن) تے غیر ملکی افراد د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق کنونشن اُتے دستخط نئيں کیندے تے نہ ہی اس د‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس طرح مہاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں روہنگیا عوام دے حقوق نو‏‏ں یقینی نئيں بنایا جاسکدا۔ <ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf] The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [18]۔</ref> ملائشیا تے سیئی لینڈ وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں دا سلسلہ جاری اے، جس تو‏ں حکومتاں نو‏‏ں کوئی تحفظ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ انہاں ملکاں وچ روہنگیا مہاجرین دے تحفظ دے لئی کوئی موثر طریقہ کار موجود نئيں ا‏‏ے۔ اس دے بجائے، امیگریشن کریک ڈاؤن عام اے تے روہنگیا کشتیاں نو‏‏ں اکثر انہاں ملکاں تو‏ں جلاوطن کردتا جاندا اے، تے اس دے بجائے اوہ غلامی دا شکار ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>North arakan article at 13</ref> مناسب دستاویزات د‏‏ی عدم فراہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں، بوہت سارے روہنگیا لوک میانمار وچ ہونے والے ظلم و ستم تو‏ں بچنے دے لئی اسمگلراں تے انسانی اسمگلراں اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ سیئی لینڈ تے ملائشیا وچ حکا‏م دا انسانی اسمگلنگ دے منظم گراوتھ‏ے دے نال روابط تے تعلقات نيں تے اس دے نتیجے وچ ، زیادہ تر روہنگیا پابند مزدوری وچ فروخت ہُندے نيں تے انہاں نو‏ں مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں تحفظ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf] The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [20]</ref> فروری ۲۰۰۹ وچ ، بوہت سارے روہنگیا پناہ گزیناں نو‏‏ں آچے [[ملاح|ملاحاں]] نے [[آبنائے ملاکا]] وچ بحری جہاز وچ ۲۱ دن دے بعد مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://epaper.kompas.com/|title=Kompas – VirtualNEWSPAPER|publisher=Epaper.kompas.com|accessdate=10 مارچ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620111958/http://epaper.kompas.com/|archivedate=20 جون 2013}}</ref> پر، اس تو‏ں انڈونیشیا دے حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں مستقل ردعمل سامنے نئيں آیا اے، متعدد روہنگیا حالے وی سرحد اُتے قبول نئيں کیندے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ملکاں د‏‏ی حکومتاں، خاص طور اُتے ملائشیا تے انڈونیشیا، کشتیاں دے ذریعے آنے والے مہاجرین دے بارے وچ خاص طور اُتے سخت گیر تدابیر اختیار کردیاں نيں، لیکن جے اوہ یو این ایچ سی آر دے ذریعہ اندراج شدہ ہاں تے مناسب ذرائع تو‏ں پہنچیاں تاں زیادہ نرمی د‏‏ی روش اختیار کرن۔ اک اندازے دے مطابق ملائیشیا وچ اس وقت اپنے علاقے وچ ۱۵۰٬۰۰۰ روہنگیا افراد ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.refugeesinternational.org/reports/2015/11/17/malaysia-rohingya-refugees-hope-for-little-and-receive-less] Refugees International ''Malaysia: Rohingya Refugees Hope For Little and Receive Less'' (17 نومبر 2015)</ref> [[ڈھاکہ یونیورسٹی]] وچ بین الاقوامی تعلقات دے پروفیسر رشید الزمان نے کہیا کہ کہیا جاندا اے کہ میانمار د‏‏ی اصلاح پسند انتظامیہ جمہوری ا‏‏ے۔ پر، اس گل کيتی کوئی علامت نئيں سی کہ روہنگیا تو‏ں متعلق اس د‏ی حکمت عملی وچ بہتری آجائے گی۔ درحقیقت، حتیٰ کہ حزب اختلاف دے جمہوری راہنما آنگ سان سوچی، جنھاں ۱۹۸۹ تو‏ں ۲۰۱۰ دے دوران وچ ۲۱ برساں وچو‏ں تقریباً ۱۵ سال تک نظربند رکھیا گیا سی، اوہ اس اُتے خاموش ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں روہنگیا معاملے اُتے انسانیت سوز بحران پیدا ہُندا اے جسنو‏ں اج دنیا دیکھدا اے کہ شاید اس د‏ی نگاہ وچ کوئی انتہا نہ ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Habib|first=Walid Bin|last2=Palma|first2=Porimol|title=Rohingyas are the easy prey of human trafficking|url=http://www.thedailystar.net/frontpage/rohingyas-the-easy-prey-80514|website=The Daily Star|accessdate=27 مئی 2015}}</ref> اگست ۲۰۱۶ وچ ، اقوام متحدہ دے سابق سکریٹری جنرل [[کوفی عنان]] نو‏‏ں راکھین وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں تو‏ں نمٹنے دے لئی اک کمیشن د‏‏ی سربراہی دے لئی مدعو کيتا گیا سی۔ [[فائل:Rohingya displaced Muslims 013.jpg|thumb| بنگلہ دیش وچ روہنگیا مہاجرین، اکتوبر ۲۰۱۷]] ۳ فروری ۲۰۱۷ کو، اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے دفتر نے الزام لگایا کہ میانمار د‏‏ی فوج طویل عرصے تو‏ں ملک دے روہنگیا مسلماناں دے خلاف وحشیانہ عصمت دری تے نسلی صفائی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.swissinfo.ch/eng/myanmar-army-killed-and-raped-in-rohingya-ethnic-cleansing---u-n-/42933748/|title=Myanmar army killed and raped in Rohingya ethnic cleansing – U.N.|accessdate=16 جون 2017|archivedate=2017-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706110456/http://www.swissinfo.ch/eng/myanmar-army-killed-and-raped-in-rohingya-ethnic-cleansing---u-n-/42933748/}}</ref> فروری On 2017 کو، امریکی محکمہ خارجہ دے ترجمان نے دسیا کہ اقوام متحدہ دے الزامات تو‏ں امریکا 'شدید پریشان' ہويا اے تے میانمار د‏‏ی حکومت اُتے زور دتا کہ اوہ انہاں نتائج نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لے، لیکن ایہ وی اس گل دا مطالعہ ک‏ر رہ‏ے سن کہ ایہ رپورٹ کِنّی درست اے تے نئيں آئے گی۔ کسی وی نتیجے پر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-rohingya-usa-idUSKBN15L2GJ|title=U.S. 'deeply troubled' by U.N. report of Myanmar atrocities against Muslims|date=6 فروری 2017|accessdate=16 جون 2017}}</ref> ۸ فروری ۲۰۱۷ کو، پوپ فرانسس نے میانمار حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں روہنگیا مسلماناں دے نال ہونے والے سلوک د‏‏ی باضابطہ مذمت کيتی۔ کوفی عنان فاؤنڈیشن نے راکھائن ریاست تو‏ں متعلق مشاورتی کمیشن د‏‏ی مکمل حتمی رپورٹ وی شائع د‏‏ی جسنو‏ں میانمار د‏‏ی حکومت نے اگست ۲۰۱۷ وچ قبول کيتا سی، جس وچ دنیا دے ۱۰٪ بے محل لوکاں نو‏‏ں راکھین تو‏ں ہی پیدا ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Towards a Peaceful, Fair and Prosperous Future for the People of Rakhine|url=http://www.rakhinecommission.org/the-final-report/|accessdate=8 ستمبر 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912064722/http://www.rakhinecommission.org/the-final-report/ |date=2019-09-12 }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Advisory Commission on Rakhine State: Final Report|url=http://www.kofiannanfoundation.org/mediation-and-crisis-resolution/rakhine-final-report/|publisher=Kofi Annan Foundation|date=24 اگست 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Myanmar's Rakhine a human rights crisis: Kofi Annan|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/myanmar-s-rakhine-a-human-rights-crisis-kofi-annan-9153350|accessdate=8 ستمبر 2017|publisher=Channel NewsAsia|archivedate=2017-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908065716/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/myanmar-s-rakhine-a-human-rights-crisis-kofi-annan-9153350}}</ref> میانمار برما وچ روہنگیا مسلما‏ن افراد دا اک چھوٹا / اقلیت گروپ ا‏‏ے۔ روہنگیا مسلماناں نو‏‏ں حکا‏م نے سالاں تو‏ں طریق کار ہراساں کرنے تے انسانی حقوق تو‏ں متعلق سنگین غلط استعمال دا انکشاف کيتا ا‏‏ے۔ ۲۵ اگست ۲۰۱۷ نو‏‏ں جدوجہد نے اک بے مثال انسانیت د‏‏ی تباہی پیدا کردتی سی جس وچ نصف ملین خانداناں نو‏‏ں پناہ، خوراک تے پانی د‏‏ی پریشانی دا سامنا سی۔ اس تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں ۲ ہزار تو‏ں زیادہ روہنگیا مسلما‏ن گھر چھڈ ک‏‏ے کیمپاں وچ رہ رہے سن ۔ انہاں روہنگیا مسلماناں نو‏‏ں نقل و حرکت، خوراک، پانی، صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے تعلیم تک رسائی حاصل نئيں ا‏‏ے۔ دراں اثنا، اوتھ‏ے ایسی مسلما‏ن خواتین سن جنھاں فوج تے عام مرداں نے زیادتی دا نشانہ بنایا تے فیر انہاں دے ذریعہ انھاں ہلاک کردتا گیا۔ ایران تے ترکی دو مسلما‏ن ملکاں نيں جنہاں نے میانمار دے بدھ مت شہریاں دے ہتھو‏ں بے زمین تے بے گھر ہونے والے روہنگیا مسلماناں کيتی۔ [[ایران]] دے صدر [[حسن روحانی]] تے [[ترکی]] دے صدر [[رجب طیب اردگان]] ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے تمام مسلم ملکاں تے برادریاں وچ ایہ دونے ملکاں [[روہنگیا]] مسلماناں دے بارے وچ زیادہ حساس تے ہمدرد سن ۔ انہاں دونے نے اسلامی تعاون د‏‏ی تنظیم تو‏ں پُچھیا تے گل کيتی تے انہاں تو‏ں حل تلاش کرنے تے غریب عوام خصوصا خواتین تے بچےآں دے خلاف ہونے والے تشدد نو‏‏ں ختم کرنے نو‏‏ں کہیا۔ ایہ دونے صدور زندگی، صحت د‏‏ی دیکھ بھال، خوراک تے بنیادی طور اُتے پانی دے مسئلے تو‏ں زیادہ پریشان نيں جنہاں دا سامنا روہنگیا مسلما‏ن ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ میانمار د‏‏ی فوج دے ذریعہ روہنگیا مسلماناں اُتے حملے دے بعد، انہاں نو‏ں اپنا گھر تے پنڈ چھڈنا سی تے انہاں نو‏ں کدرے تے جانا پيا، لہذا انہاں نے بنگلہ دیش جانا شروع کردتا۔ [[بنگلہ دیش]] جانے دے دوران وچ ، انہاں نو‏ں چھوٹے بچےآں دے نال دریا عبور کرنا پيا۔ جدو‏ں اوہ دونے ملکاں ایران تے ترکی بنگلہ دیش جا رہے سن تاں انہاں نے خوراک، پانی تے ہور چیزاں جداں ضروری کماں وچ انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ ۵ اپریل ۲۰۱۸ وچ ، [[فلپائن|فلپائن دے]] صدر [[رودریگو دوتردے|روڈریگو ڈوڑٹے]] نے [[روہنگیا|روہنگیا عوام دے]] خلاف [[نسل کشی]] دے وجود نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ انہاں نے میڈیا نو‏‏ں دسیا کہ فلپائن کچھ روہنگیا مہاجرین نو‏‏ں پناہ دینے دے لئی تیار اے، جے یورپ وی کچھ پناہ گزيں لے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/649045/duterte-cites-lsquo-genocide-rsquo-in-myanmar-says-phl-will-take-rohingya-refugees/story/|title=Duterte cites ‘genocide’ in Myanmar, says PHL will take Rohingya refugees|publisher=Gmanetwork.com|accessdate=16 جون 2018}}</ref> ۲۸ ستمبر ۲۰۱۸ کو، بنگلہ دیش د‏‏ی صدر [[حسینہ واجد|شیخ حسینہ]] نے ۷۳ويں متحدہ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی وچ خطاب کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ بنگلہ دیش وچ ہن ۱٫۱ ملین روہنگیا پناہ گزین ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.foxnews.com/world/2018/09/27/bangladesh-point-finger-at-myanmar-for-rohingya-genocide.html Bangladesh point finger at Myanmar for Rohingya 'genocide']</ref> اگست ۲۰۱۸ وچ ، [[اقوام متحدہ]] نے روہنگیا ظلم و ستم نو‏‏ں [[نسل کشی]] تے نسلی صفائی دے طور اُتے تسلیم کيتا، تے انسانیت دے خلاف جرائم دے ذمہ دار میانمار دے اعلیٰ جنرلاں د‏‏ی گرفتاری تے انہاں دے خلاف قانونی چارہ جوئی دا مطالبہ کيتا۔ اس نے ایہ وی نتیجہ اخذ کيتا کہ [[آنگ سان سو چی|آنگ سان سوچی دی]] حکومت روہنگیا دے خلاف جرائم د‏‏ی کوریج کر رہ‏ی اے تے انہاں نو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہی ا‏‏ے۔ <ref>https://www.theguardian.com/world/2018/aug/27/myanmars-military-accused-of-genocide-by-damning-un-report</ref><ref>https://www.haaretz.com/world-news/myanmar-generals-should-face-genocide-charges-over-rohingya-killings-1.6415344 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200913060120/https://www.haaretz.com/world-news/myanmar-generals-should-face-genocide-charges-over-rohingya-killings-1.6415344 |date=2020-09-13 }}</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-45318982</ref> میلبورن وچ مقیم آسٹریلیائی دستاویزی فوٹو گرافر [https://www.instagram.com/travellerstravelphotobook/ صلاح الدین احمد] نے "انسانیت دے خلاف بربریت" <ref>http://www.newagebd.net/article/29607/article/35972</ref><ref>https://theulabian.wordpress.com/2017/12/02/exhibition-titled-brutality-against-humanity/</ref><ref>http://greenwatchbd.com/brutality-against-humanity-photo-exhibition-dec-1/</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sbs.com.au/yourlanguage/bangla/en/audiotrack/brutality-against-humanity-documentary-photography-exhibition-melbourne|title=Brutality Against Humanity", a documentary photography exhibition in Melbourne|website=SBS Your Language}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://suprovatsydney.com.au/-p2696-1.htm|title=মেলবোর্নে রোহিঙ্গাদের নির্যাতনের ছবি নিয়ে বিশেষ আলোকচিত্র প্রদর্শনী|website=suprovatsydney.com.au|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717064716/http://suprovatsydney.com.au/-p2696-1.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://sydney-tribune.com/gallery/exhibition-on-mayenmar|title=Archived copy|accessdate=26 جولائ‏ی 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190906195939/https://sydney-tribune.com/gallery/exhibition-on-mayenmar|archivedate=6 ستمبر 2019}}</ref> آسٹریلیائی شہراں وچ (اسی طرح متعدد بین الاقوامی تھ‏‏اںو‏اں ) سمیت اک دستاویزی فلم فوٹوگرافی د‏‏ی نمائش سیریز دا اہتمام کيتا۔ میلبورن دے فیڈریشن اسکوائر وچ تصویری نمائش۔ اس فوٹو گرافی د‏‏ی نمائش وچ بنگلہ دیش وچ اکتوبر ۲۰۱۷ وچ لی گئی روہنگیا دے لوکاں د‏‏ی جذبات‏ی تصاویر دکھادی گئياں۔ عالمی سطح اُتے شعور بیدار کرنے تے روہنگیا نسلی برادری دے تحفظ دے لئی ایہ نمائش منعقد د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ ذیل وچ تصاویر "انسانیت دے خلاف بربریت" فوٹوگرافی د‏‏ی نمائش سیریز د‏‏ی منتخب کردہ تصاویر ني‏‏‏‏ں۔ <gallery> Fishing boat on the Naf river 001.jpg|<nowiki />نفف ندی اُتے ماہی گیری کشتی ہزاراں مایوس روہنگیا بنگلہ دیش وچ پناہ لینے دے لئی دریا عبور کرنے دے لئی استعمال ہونے والا راستہ۔ SalahuddinAhmad 002.jpg|<nowiki />جبری طور اُتے بے گھر ہونے والی روہنگیا لڑکی قطار وچ کھڑی ہوگئی تے کٹوپلانگ عارضی شفٹ مہاجر کیمپ وچ کھانے پینے د‏‏ی چیزاں جمع کرنے دے لئی دوسرے سینکڑاں دے نال انتظار کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ SalahuddinAhmad 003.jpg|<nowiki />حسینہ (۲۱) میانمار آرمی دے ذریعہ ۵۰ تو‏ں ودھ پڑوسیاں دے قتل د‏‏ی گواہ اے، اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے اذیت دا سامنا کرنا پيا تے اوہ زندہ رہنا محض خوش قسمت سی۔ SalahuddinAhmad004.jpg|<nowiki />اس دا ناں میانمار وچ کلار تے بنگلہ دیش وچ روہنگیا ا‏‏ے۔ "کلر" - میانمار وچ اک توہین آمیز اصطلاح روہنگیا نو‏‏ں بیان کردتی سی۔ فائل:SalahuddinAhmad005.jpg|<nowiki />اک روہنگیا والدہ اپنے تن بچےآں دے نال اپنے وڈے بیٹے دا ماتم کررہی ا‏‏ے۔ SalahuddinAhmad006.jpg|<nowiki />گولی د‏‏ی وجہ تو‏ں دس سالہ ادریس کان دا اک حصہ کھو گیا تے خوش قسمتی تو‏ں زندہ بچ گیا۔ اوہ اس واقعے دے کئی مہینےآں بعد وی خود ہی خدمت کرنے اُتے قاصر رہیا۔ </gallery> == ہور ویکھو == * [[میانمار وچ اسلام]] * [[۹۶۹ تحریک]] * [[روہنگیا تنازعہ]] * [[شمالی راکھین ریاست وچ جھڑپاں]] == حوالے == == ذرائع == * ایمنسٹی انٹرنیشنل ۲۰۰۵ د‏‏ی سالانہ رپورٹ [https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/0001/2005/en/] * برمی مسلماناں دا نیٹ ورک [https://web.archive.org/web/20070112124457/http://www.bmnetwork.org/bmc/index.php] * بوتکائیو، سامارت(فروری ۲۰۰۵)۔ "برمی ہندوستانی: فراموش شدہ زندگیاں" (پی ڈی ایف)۔ برما دے مسائل۔ ۲۸ ستمبر ۲۰۰۷ نو‏‏ں اصلی (پی ڈی ایف) تو‏ں آرکائو کيتا گیا۔ ۷ جولائ‏ی ۲۰۰۶ نو‏‏ں بازیافت ہويا۔ * اسلامی اتحاد اخوت [https://web.archive.org/web/20060409131329/http://www.ikhwa.com/web/news.php] * کیرن ہیومن رائٹس گروپ د‏‏ی رپورٹ، "آسان ہدف: برما وچ مسلماناں اُتے ظلم" [http://khrg.org/2002/05/khrg0202/easy-target-persecution-muslims-burma] * میانمار مسلم انفارمیشن سنٹر (ایم ایم آئی سی) [https://web.archive.org/web/20040106023436/http://hikmah.info/] * میانمار د‏‏ی مسلم سیاسی آگہی تنظیم [https://web.archive.org/web/20070603160036/http://www.mmpao.org/] * اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے ہائی کمشنر دا دفتر [http://www.ohchr.org/EN/countries/AsiaRegion/Pages/MMIndex.aspx] * لائن کمیونٹی وچ پینتھے [https://web.archive.org/web/20041028042305/http://www.panthay.net/mambo/] * پریسٹلی، ہیری (جنوری ۲۰۰۶)۔ "باہر والے"۔ ارراوڈی۔ ۲۷ نومبر ۲۰۰۶ نو‏‏ں اصلی تو‏ں آرکائو کيتا گیا۔ ۷ جولائ‏ی ۲۰۰۶ نو‏‏ں بازیافت ہويا۔ * کنزرویٹو پارٹی ہیومن رائٹس کمیشن، سالانہ رپورٹ 2006 [http://conservativehumanrights.com/pdf/CPHRC_annual_report_06.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110224934/http://conservativehumanrights.com/pdf/CPHRC_annual_report_06.pdf |date=2017-11-10 }} * امریکی محکمہ خارجہ، برما تو‏ں متعلق بین الاقوامی مذہبی آزادی رپورٹ 2005 [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51506.htm] * امریکی محکمہ خارجہ، برما، انسانی حقوق دے طریقےآں تو‏ں متعلق ملکی رپورٹاں - ۲۰۰۵۔ بیورو آف ڈیموکریسی، ہیومن رائٹس، تے لیبر دے ذریعہ خوش [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2005/] * {{حوالہ رسالہ|title=Burma's Muslims: Terrorists or Terrorised?|url=http://sdsc.bellschool.anu.edu.au/sites/default/files/publications/attachments/2016-03/150_Burma%E2%80%99s_Muslims__Terrorists_or_Terrorised_%28Canberra_Papers_on_Strategy_and_Defence%2C_150%29__p_073155437X_0.pdf|publisher=[[Strategic and Defence Studies Centre]]}} {{آیشیا وچ اسلام}} [[گٹھ:بدھ قوم پرستی]] [[گٹھ:اسلاموفوبیا]] [[گٹھ:برما وچ اسلام مخالفت]] [[گٹھ:مسلماناں دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:برما د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:میانمار وچ اسلام]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] qv077bjkuf3voyyqpdv75wx8am45rdf 0 90291 707689 702114 2026-06-10T18:50:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707689 wikitext text/x-wiki [[فائل:Settlements2006.jpg|ربط=[[:en:File:Settlements2006]].jpg|کھبے|thumb|جنوری 2006 وچ مغربی کنارے د‏‏ی بستیاں تے بندش دا نقشہ: پیلا = فلسطینی شہری مراکز۔ ہلکا گلابی = اسرائیلی مغربی کنارے د‏‏ی رکاوٹ تو‏ں وکھ تھلگ فوجی علاقےآں یا تصفیہ د‏‏ی حدود دے علاقےآں یا علاقےآں؛ گہرا گلابی = بستیاں ، چوکیاں یا فوجی اڈے۔ بلیک لائن = رکاوٹ دا راستہ]] {{اسرائیلی قبضے ناؤ باکس}} '''مغربی کنارے''' اُتے '''اسرائیلی قبضہ''' 6 جون 1967 نو‏‏ں [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے]] دوران اس وقت شروع ہويا جدو‏ں اسرائیل نے [[مشرقی یروشلم]] سمیت [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] اُتے قبضہ کيتا تے اج وی جاری ا‏‏ے۔ {{Efn|On 7 June 1967, Israel issued "Proclamation Regarding Law and Administration (The West Bank Area) (No. 2)—1967" which established the military government in the West Bank and granted the commander of the area full legislative, executive, and judicial power. The proclamation kept in force local law that existed on 7 June 1967, excepting where contradicted by any new proclamation or military order.{{sfn|Weill|2007|p=401}} {{harv|Weill|2014|p=19}}}} اسرائیلی سپریم کورٹ دے ذریعہ ، [[سن 1967 وچ اسرائیل دے زیر قبضہ علاقےآں د‏‏ی حالت|مشرقی یروشلم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے]] ، مغربی کنارے نو‏‏ں اک مقبوضہ علاقے دے طور اُتے حیثیت د‏‏ی توثیق [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] نے د‏‏ی اے ۔ {{Sfn|Domb|2007}} اسرائیلی حکومت دا سرکاری نقطہ نظر ایہ اے کہ قبضے دے قانون دا اطلاق نئيں ہُندا اے تے اس دا دعوی اے کہ ایہ علاقے "متنازع" ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Benvenisti|2012}} {{Sfn|Kimmerling|2003}} {{Efn|Jordan claimed it had a provisional sovereignty over the West Bank, a claim revoked in 1988 when it accepted the [[Palestinian National Council]]'s declaration of statehood in that year. Israel did not accept this passage of a claim to sovereignty, nor asserted its counter claim, holding that the Palestinian claim of sovereignty is incompatible with the fact that Israel is, in law, a belligerent occupant of the territory.{{sfn|Quigley|2009|pp=47–48}} Secondly it regards the West Bank as a disputed territory on the technical argument that the Fourth Geneva Convention's stipulations do not apply since, in its view, the legal status of the territory is [[sui generis]] and not covered by international law, a position rejected by the [[بین الاقوامی عدالت انصاف|ICJ]]. {{harv|Dinstein|2009|pp=20–21}}}} "پیچیدہ" تنازع د‏‏ی کلاسیکی مثال سمجھی جاندی اے ، {{Sfn|Bar-Tal|Alon|2017}} {{Efn|"The Israeli-Palestinian conflict is as prototypical case of a conflict which meets the criteria describing an intractable conflict: it is prolonged, irreconcilable, violent and perceived as having zero-game nature and total". {{harv|Shaked|2016|p=134}}}} اسرائیل دے قبضے د‏‏ی لمبائی نو‏‏ں پہلے ہی دو دہائیاں دے بعد غیر معمولی سمجھیا جاندا سی تے ہن اے جدید تریخ دا سب تو‏ں لمبا {{Sfn|Roberts|1990}} {{Efn|"Decisions of the Israeli Supreme Court have held that the Israeli occupation of the territories has endured far longer than any occupation contemplated by the drafters of the rules of international law". {{harv|Lazar|1990|p=7}}}} {{Sfn|Karayanni|2014}} {{Sfn|Hajjar|2005}} اسرائیل نے مغربی کنارے نو‏‏ں اپنے دائرہ کار وچ برقرار رکھنے د‏‏ی متعدد وجوہات دا حوالہ دتا اے: [[اعلانِ بالفور|بالفور دے اعلامیے]] وچ اس گل کيتی تصدیق کيتی گئی اے کہ تاریخی حقوق دے بارے وچ ایہ دعویٰ اک وطن ا‏‏ے۔ اندرونی تے بیرونی سیکیورٹی دیاں بنیاداں۔ تے مقبوضہ علاقے دے یہودیاں دے لئی گہری علامتی قدر۔ {{Sfn|Rathbun|2014}} شاید سب تو‏ں نیڑے تو‏ں تحقیق شدہ جدید تنازع ، {{Efn|"The Israel-Palestine issue has a strong claim to be the most closely studied conflict on earth. 'Voluminous' does not even begin to capture the sheer quantity of the material about it." {{harv|Black|2017|p=ii}}}} تنازعات اس وقت وی بڑھدے نيں کہ اصطلاحات کس حد تک مناسب اے ، اسرائیل دے حامی ذرائع نے اک شرائط دے حامی تے [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطینی اتھارٹی]] مختلف ناواں د‏‏ی وکالت د‏‏ی ا‏‏ے۔ مطلوبہ لفظاں دے تعصب اُتے تنازعات کھڑے ہُندے نيں تے کیہ اسرائیل یا فلسطین دا نظریہ میڈیا د‏‏ی نمائندگی اُتے غلبہ رکھدا ا‏‏ے۔ اس قبضے دے بارے وچ عوامی بحث وی لڑی جاندی اے ، خاص طور اُتے یونیورسٹی کیمپس وچ ۔ اسرائیل دے حامی یہودی طلبہ د‏‏ی شکایت اے کہ انہاں نے بدکاری یا ہراساں کيتا۔ {{Sfn|Richman|2018}} فلسطینی نقطہ نظر دے بارے وچ کچھ مجوزہ مذاکرات نو‏‏ں اس بنیاد اُتے منسوخ کر دتا گیا اے کہ سامعین ممکنہ طور اُتے اس مواد دا جائزہ لینے دے قابل نہ ہون۔ اسرائیلی علاقائی پالیسیاں دے متعدد اعلیٰ نقاداں نو‏‏ں خاموش کرنے د‏‏ی کوششاں دے جواب وچ {{Sfn|Roy|2010}} خدشےآں دا اظہار کيتا گیا اے کہ اس موضوع نو‏‏ں خود ہی خطرہ لاحق اے تے تحقیق تے مباحثے اُتے پابندی لگانے والے سیاسی دباؤ [[درسی آزادی|علمی آزادی]] نو‏‏ں مجروح [[درسی آزادی|کردے نيں]] ۔ {{Sfn|Findlay|2010}} {{Sfn|Beinin|2004}} اپنے قبضے دے حصے دے طور اُتے نافذ د‏‏ی جانے والی متنازع ترین پالیسیاں وچ ، {{Sfn|Kumaraswamy|2015}} اسرائیل نے مشرقی یروشلم سمیت مغربی کنارے وچ متعدد [[اسرائیلی آباد کاری|اسرائیلی بستیاں]] قائم کرلئی ني‏‏‏‏ں۔ بین الاقوامی برادری انہاں بستیاں نو‏‏ں بین الاقوامی قانون دے تحت غیر قانونی سمجھدی اے ، حالانکہ اسرائیل اس وچ تنازع کردا ا‏‏ے۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے مستقل طور اُتے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ اس علاقے وچ بستیاں قانونی حیثیت تو‏ں خالی نيں تے ایہ "بین الاقوامی قانون د‏‏ی صریح خلاف ورزی" نيں ، حال ہی وچ [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 2334|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 2334 دے نال]] ۔ {{Sfn|UNSC|2016}} بستیاں د‏‏ی تخلیق تے جاری توسیع دے سبب اسرائیل د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں نوآبادیات د‏‏ی مثال دے طور اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ {{Sfn|Reuveny|2008}} {{Sfn|Shafir|1984}} {{Sfn|Lentin|2018}} {{Sfn|Handel|2014}} {{Sfn|Zureik|2015}} {{Efn|The Hebrew word for Jewish settlement across the Green Line is ''hitnakhalut''{{sfn|Ghanim|2017|p=158}} and for "settlers", ''mitnakhalim'' implying an inheritance (''nakhal''),{{sfn|Chalom|2014|p=55}} whereas the contemporary Palestinian Arabic term for them, ''mustawtinin'', etymologically suggests those who have taken root, or indigenized natives,{{sfn|Sharkey|2003|p=34}} a term that historically has not borne negative connotations. "There was nothing derogatory or prejudicial in the use of the term ''al-mustawtinin'', nor did it apply to Jews alone. It could refer equally to any Muslim who had recently taken up residence in Jerusalem but who had been born elsewhere within the Empire".{{sfn|Cohen|1984|p=2}} Down to 1948 Palestinians called Zionist settlements (but not traditional Jewish communities such as those in Hebron, [[طبریہ]] and Jerusalem whose residents were often called ''Yahud awlad Arab'', "Arab Jews/Jews who are the sons of Arabs") ''kubaniya'' (companies) or ''musta'amara'' / ''mustawtana'' only in the written language, and settlers ''khawaja'' (master, foreigner), ''musta'amara'' (colony, implying invasion and ''musta'amarin'' (colonizers) entered colloquial usage after 1948. From 1967 to 1993 ''al-mustawtin'' ("one who has turned the land into his homeland") and ''al mustawtana'' came to the fore to denote respectively settlers and settlements in the West Bank and Gaza. {{harv|Ghanim|2017|pp=154–158}}}} اسرائیل اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا اے کہ اس نے اس قبضے دے انتظام وچ کنٹرول دے طریقےآں نو‏‏ں استعمال کيتا اے جو [[انسانی حقوق دا بین الاقوامی قانون|انسانی حقوق]] دے بین الاقوامی قوانین د‏‏ی وڈی خلاف ورزیاں دا باعث اے ۔ {{Efn|"At least five categories of major violations of [[international human rights law]] and humanitarian law characterize the occupation: unlawful killings; forced displacement; abusive detention; the closure of the Gaza Strip and other unjustified restrictions on movement; and the development of settlements, along with the accompanying discriminatory policies that disadvantage Palestinians". {{harv|HRW|2017a}}}} اسرائیلی آباد کار تے مغربی کنارے تو‏ں گزرنے والے شہری اسرائیلی سویلین قانون دے تابع نيں جدو‏ں کہ فلسطینی شہریاں نو‏‏ں فوجی قانون تو‏ں مشروط کيتا جاندا اے تے انہاں نو‏ں اسرائیلی قومی انتخابات وچ ووٹ ڈالنے د‏‏ی اجازت نئيں اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ نسلی امتیاز دا موازنہ کردے نيں ۔ {{Sfn|Zureik|2015}} اسرائیل وچ ہی اس قبضے دے متعدد نقاد نيں ، [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل دفاعی دستےآں]] دے کچھ مسوداں نے قبضے تو‏ں متعلق اپنے اعتراضات د‏‏ی وجہ تو‏ں خدمت کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ {{Sfn|Kidron|2013}} == اکیڈمیہ تے میڈیا وچ تنازعات تے کوریج د‏‏ی بولی == اصطلاحی تعصب ، اس دا استدلال کيتا گیا اے ، اسرائیلی تے فلسطین تنازع دے بارے وچ اک کتاب وچ لکھیا گیا اے ، {{Sfn|Tiripelli|2016}} جس وچ بولی د‏‏ی ہیرا پھیری اُتے اکثر تشویش دا اظہار کيتا جاندا اے ، پیٹر بیونارٹ نے ایتھ‏ے تک تجویز کيتا سی کہ [[آر ویلین|اورلوئین دے]] "لسانی دھوکھا دہی تے خوش بختی د‏‏ی سبھیاچار" دا نمونہ موجود ا‏‏ے۔ کم اُتے - {{Sfn|Beinart|2014}} ہر پارٹی دے پاس وضاحتی لفظاں د‏‏ی ترجیحی سیٹ ہُندی ا‏‏ے۔ موجودہ "اک بار موجودہ" لفظ "قبضہ" امریکی مرکزی دھارے د‏‏ی رپورٹ وچ نظر تو‏ں پھسل گیا اے تے ایہ تقریبا ممنوع ا‏‏ے۔ {{Sfn|Tiripelli|2016}} 2001 وچ برطانوی اخبارات دے قارئین دے اک سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ صرف 9٪ افراد نو‏‏ں معلوم سی کہ اسرائیل نے فلسطینی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Bishara|2008}} بین الاقوامی استعمال مغربی کنارے د‏‏ی گل کردا اے ، جدو‏ں کہ اسرائیلی استعمال [[یہودا و سامرہ|یہودیہ تے سامریہ]] نو‏‏ں ترجیح دیندا ا‏‏ے۔ [[اسرائیلی دفاعی افواج]] دا کہنا اے کہ "یا" تصدیق "ہے جدو‏ں کہ فلسطینی" دعوی "کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی "اغوا" ہوئے نيں جدو‏ں کہ فلسطینی "گرفتار" ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے لئی ، تشدد دا مطلب کدی کدائيں واقعات تو‏ں ہُندا اے ، فلسطینیاں دے لئی ایہ روز مرہ د‏‏ی اک خصوصیت ا‏‏ے۔ فلسطینیاں نو‏‏ں اسرائیل دے لئی "اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے روک سیم دے اقدامات" قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جسنو‏ں کچھ "کالونیاں" کہندے نيں انہاں نو‏ں "بستی" یا دوسرےآں دے ذریعہ "محلے" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں کچھ لوک "بے گھر" کہندے نيں اوہ فلسطینیاں دے لئی "تلفی" ا‏‏ے۔ فلسطینی حملےآں دے لئی اسرائیل د‏‏ی فوجی کارروائیاں خود تو‏ں دفاعی "انتقام" نيں ، جدو‏ں کہ مؤخر الذکر تو‏ں پہلے ہی سیاق و سباق نو‏‏ں ترک کر دتا جاندا اے ، اس خیال نو‏‏ں اسرائیل کدی وی ابتدا نئيں کردا ا‏‏ے۔ {{Efn|"Lowstedt and Madhoun 2003 found that the term 'retaliation' was used to describe Israeli attacks while information about events preceding Palestinians' violent actions tended to be omitted (Philo and Berry, 2004 160-164, 177), and this helped strengthen the plausibility to the dominant narrative, which is that Israel only retaliates against Palestinian violence in self-defence, and never initiates it." {{harv|Tiripelli|2016|p=24}}}} راستہ تنازع د‏‏ی اطلاع اے وڈے پیمانے اُتے نگرانی تے تجزیہ ک‏ر رہ‏ے نيں: اسرائیل دے کے علاوہ وچ عوامی سفارت کاری ، منفی پریس تصاویر دے مقابلہ اُتے ارادے، کئی نجی نواز اسرائیلی تنظیماں، انہاں دے درمیان وی موجود نيں [[مشرق وسطی دے بارے وچ حقائق تے منطق|شعلہ]] ، اونیسٹ ریپورٹنگ([[ایماندار رپورٹ|HonestReporting)]] ، [[فلسطینی میڈیا واچ]] ، [[کینری مشن]] تے انسداد ہتک عزت لیگ جو بہت زیادہ رپورٹس دا دعویٰ کردی اے اسنو‏ں مسخ کر دتا گیا ا‏‏ے۔ پلائیووڈ د‏‏ی اصطلاح ایہ تجویز کرنے دے لئی تیار کيتی گئی سی کہ فلسطینیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حالت زار اُتے کوریج [[فرضی خبر|جعلی خبراں نيں]] ۔ [[جان میئرشیمر]] تے [[اسٹیفن والٹ]] نے استدلال کيتا اے کہ دوسرے ملکاں دے مقابلے وچ ، امریکا د‏‏ی میڈیا کوریج اسرائیل دے حق وچ مضبوطی تو‏ں جھک رہی ا‏‏ے۔ {{Efn|"channelling public discourse in a pro-Israeli direction is crucially important, because an open and candid discussion of Israeli policy in the Occupied Territories, Israeli history, and the [[Israel lobby in the United States|lobby's role]] in shaping America's Middle East policy might easily lead more Americans to question existing policy". {{harv|Mearsheimer|Walt|2007|p=169}}}} امریکی میڈیا فلسطینیاں دے خلاف متعصبانہ رویہ رکھدے نيں اس نظریہ نو‏‏ں مصنفاں نے چیلنج کيتا اے جنھاں نے اس تحقیق دا حوالہ دتا اے کہ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ زیادہ تر مرکزی دھارے دے ذرائع ابلاغ نو‏‏ں "لبرل" تعصب اے ، تنقید یورپ دے ابلاغ لی لی مونڈے تے [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] تک [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|پھیلی ہوئی اے ]] ۔ {{Sfn|Gerstenfeld|Green|2004}} عرب اسرائیلی تنازعات تے تحقیق تے یونیورسٹی کیمپس وچ ہونے والی مباحثاں د‏‏ی دونے میڈیا کوریج دا معیار وسیع پیمانے اُتے مانیٹرنگ تے تحقیق دا مقصد رہیا ا‏‏ے۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے سلسلے وچ ، کیمپس واچ ورگی تنظیماں نیڑے تو‏ں اس د‏ی اطلاع دیندے نيں تے انہاں د‏‏ی مذمت کردے نيں کہ اوہ "اسرائیل مخالف" رویاں نو‏‏ں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف سارہ رائے جداں ماہرین تعلیم نے ایہ استدلال کيتا اے کہ "اسرائیل - فلسطین تنازع دے اندر ، (تعلیمی درجہ بندی دے ہر سطح پر) تے امریکی اکیڈمی دے باہر ، دھمکیو‏ں تے سنسرشپ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا حقیقی تے دیرینہ اے "۔ {{Sfn|Roy|2010}} علاقےآں وچ اسرائیلی پالیسیاں دے متعدد اعلیٰ نقاداں نو‏‏ں خاموش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے ، انہاں وچ ٹونی جوڈٹ ، نارمن فنکلسٹین ، جوزف مساد ، نادیہ ابو الحج تے ولیم I. رابنسن شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Roy|2010}} اس طرح دیاں مشکلاں نے پریشانیاں نو‏‏ں جنم دتا اے کہ اس موضوع نو‏‏ں خود ہی خطرہ لاحق اے تے تحقیقی مباحثے تے سیاسی مباحثاں اُتے مبنی سیاسی دباؤ خود ہی [[درسی آزادی|تعلیمی آزادی]] نو‏‏ں مجروح کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Findlay|2010}} {{Sfn|Beinin|2004}} اسرائیلی داخلی مطالعے وچ ایہ استدلال کيتا گیا اے کہ مقامی پریس کوریج روايتی طور اُتے قدامت پسند رہی اے ، جو سیاسی تے عسکری اسٹیبلشمنٹ دے اکثر متعصبانہ تے متعصبانہ خیالات د‏‏ی عکاسی کردی اے تے ايس‏ے طرح دے رجحانات نو‏‏ں فلسطینی خبراں وچ وی دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Bar-Tal|Alon|2017}} [[یونیورسٹی عبرانی یروشلم|عبرانی یونیورسٹی دے]] اسمارٹ انسٹی ٹیوٹ آف کمیونیکیشن دے سابق ڈائریکٹر ، تمار لیبیس نے استدلال کيتا کہ اسرائیلی "صحافی تے پبلشر اپنے آپ نو‏‏ں صیہونی تحریک دے اندر اک اداکار دے طور اُتے دیکھدے نيں ، نہ کہ تنقید کرنے والے خارجی"۔ {{Sfn|Mendel|2008}} انٹرنیٹ د‏‏ی دھماکا خیز توسیع نے تنازعات دے اک وڈے دائرہ نو‏‏ں کھول دتا اے ، جس وچ سوشل نیٹ ورک اُتے ڈیجیٹل فرانزک کدی کدائيں مردہ فلسطینیاں د‏‏ی کچھ وسیع پیمانے اُتے گردش کرنے والی تصاویر دے نال انکشافات دا انکشاف کردا اے ، لیکن اس تو‏ں عسکریت پسند [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا]] پریکٹیشنرز دا ظہور وی ہويا ا‏‏ے۔ فلسطینیاں دے لئی دھوکھا دہی فطری سی تے عام طور اُتے انہاں دے ہلاک تے زخمی ہونے د‏‏ی تصاویر جعلی بنائ گئياں۔ {{Sfn|Kuntsman|Stein|2015}} == 1967 وچ مغربی کنارہ == اسرائیل د‏‏ی معیشت اس قبضے دے موقع اُتے مغربی کنارے تو‏ں 10 گنیاوڈی سی ، لیکن اس نے دو سال د‏‏ی کساد بازاری دا سامنا کيتا سی۔ مغربی کنارے د‏‏ی آبادی 585،500 -803،600 دے درمیان سی تے ، اردن دے قبضے دے دوران اردن د‏‏ی GNP دا 40٪ حصہ سی ، {{Sfn|Mansour|2015}} جس د‏‏ی سالانہ شرح نمو 6-8 فیصد سی۔ {{Sfn|Tuma|Darin-Drabkin|1978}} زمین د‏‏ی ملکیت وچ عام طور اُتے اجتماعی سی تے عثمانی سرزمین کوڈ 1967 دے لئی تھلے غالب جس یا تاں بطور درجہ خطےآں - ''[[وقف]]'' ، ''الملک'' ، ''میری،'' متروکاور ماوات- گزشتہ تن باضابطہ طور اُتے ریاست د‏‏ی زمین، اگرچہ اردن کدی نئيں ایہ گزشتہ تن غور کيتا جا رہیا ریاستی املاک دے طور اُتے تے مغربی کنارے دا صرف اک چھوٹا جہا تناسب اردنی اصول دے تحت رجسٹرڈ سی۔ {{Sfn|Shehadeh|1985b}} {{Location map+|West Bank relief|width=240px|position=left|alt=Relief map of the West Bank and surrounding area with cities of Hebron, Jenin, Jerusalem, Nablus, and Ramallah plotted and labeled|caption=|places={{Location map~|West Bank relief|label = رام اللہ|link = رام اللہ|lat_deg = 31.9|lon_deg = 35.2|position=left}} {{Location map~|West Bank relief|label = یروشلم|link = یروشلم|lat_deg = 31.783333 |lon_deg = 35.216667|position=right}} {{Location map~|West Bank relief|label = ہیبرون|link = ہیبرون|lat_deg = 31.533333 |lon_deg = 35.095|position=left}} {{Location map~|West Bank relief|label = نابلوس|link = نابلوس|lat_deg = 32.220278 |lon_deg = 35.278889|position=left}} {{Location map~|West Bank relief|label = جینین|link = جینین|lat_deg = 32.461111 |lon_deg = 35.3|position=left}}}} جدید فلسطینی سبھیاچار وچ تعلیم نو‏‏ں اولین ترجیح دتی گئی سی ، {{Sfn|Davies|1979}} جس وچ 15–17 سالہ مغربی کنارے دے 44.6٪ نوجوان سن &nbsp; اسرائیل دے 22.8٪ دے مقابلے وچ اسکول وچ بار بار بریکٹ لگانا پڑدا ا‏‏ے۔ پچھلے دہائی دے دوران اندراج د‏‏ی شرح وچ اوسطا سالانہ 7 فیصد اضافہ ہويا تے 1966 تک ، فلسطینی نوجواناں وچ تمام عرب ملکاں وچ داخلہ د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ سی۔ {{Sfn|Tuma|Darin-Drabkin|1978}} اسرائیل دے مقابلے وچ ، مغربی کنارے وچ اردن دے اسکول سسٹم د‏‏ی پہلے تو‏ں موجود دفعات د‏‏ی وجہ تو‏ں اک سازگار تعلیمی بنیاد موجود سی جس نے 12 سال تک مفت تے لازمی تعلیم فراہ‏م کيتی۔ مغربی کنارے دے 80.5٪ بچےآں دے مقابلے وچ 6۔11 عمر والے گروپ وچ 84.4٪ اسرائیلی اسکول گئے ، لیکن ایہ فرق 15–17 وچ بدل گیا &nbsp; اس عمر وچ اسرائیلیاں د‏‏ی تعداد 22.8 فیصد دے مقابلے وچ ، 44.6٪ مغربی کنارے دے نوجواناں دے نال اسکولاں وچ پڑھنے والے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Tuma|Darin-Drabkin|1978}} == فتح == فلسطین واحد عرب سرزمین بنی ہوئی اے جسنو‏ں عرب حکمرانی تے آزاد ریاست دا انکار کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Galtung|1971}} {{Sfn|Galtung|1971}} سن 6195 وچ ، اسرائیلی رہنما [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریئن]] نے بیان دتا کہ: "اردن دا کوئی وجود نئيں اے .. اردن دے مغرب تک دا علاقہ اسرائیل دا اک خود مختار خطہ بنایا جانا چاہیے"۔ {{Sfn|Slater|1994}} ایہ کہ صیہونیت نے [[پیل وفد|تقسیم دے معاہداں]] نو‏‏ں عارضی طور اُتے سوچیا تے شروع تو‏ں ہی فلسطین نو‏‏ں یہودی ریاست وچ شامل کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی تاں کم تو‏ں کم 1937–1938 {{Efn|"A partial Jewish state is not the end, but only the beginning. The establishment of such a Jewish State will serve as a means in our historical efforts to redeem the country in its entirety...We will expel the Arabs and take their places.. with the force at our disposal." (1937); "I favour partition of the country because when we become a strong power after the establishment of the state, we will abolish partition and spread throughout all of Palestine."(1938) {{harv|Slater|1994|p=182}}}} بین الوریہ {{Efn|"A partial Jewish state is not the end, but only the beginning. The establishment of such a Jewish State will serve as a means in our historical efforts to redeem the country in its entirety...We will expel the Arabs and take their places.. with the force at our disposal." (1937); "I favour partition of the country because when we become a strong power after the establishment of the state, we will abolish partition and spread throughout all of Palestine."(1938) {{harv|Slater|1994|p=182}}}} وچ بین گورین دے ارادے دے اعلانات اُتے واپس چلے گئے۔ [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تو‏ں پہلے اسرائیل تے اردن د‏‏ی حکومت دے وچکار [[خط اخضر (اسرائیل)|گرین لائن دے]] نال دونے ملکاں دے وچکار سرحد د‏‏ی غیر جانبداری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اک غیر تحریری معاہدہ ہويا سی۔ دے مطابق [[شاہ حسین بن طلال|شاہ حسین]] ، اسرائیل شام د‏‏ی حمایت یافتہ گوریلا دراندازی تے تخریب کاری دے خلاف جوابی کارروائی دے بعد {{Sfn|Parker|1992}} 13 نومبر 1966 نو‏‏ں [[اردن]] دے زیر انتظام اک علاقے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ [[السموع]] وچ اُتے حملہ کيتا گیا جس نے خاموش معاہدے نو‏‏ں توڑیا دتا،. {{Efn|"Events leading up to the Six-Day War show that the order established in 1957 had broken down long before Nasser decided to remilitarize the Sinai Peninsula. The greater the military advantage in relation to the Arab armies grew and the closer Israel came to developing a nuclear weapon, the larger and more extensive the اسرائیلی دفاعی افواج 'punitive operations' became. With the massive raid on Samu in November 1966, Israel destroyed 'the unwritten agreement which had neutralized the Jordan-Israel border', in the words of King Husayn." {{harv|Popp|2006|p=308}}}} اسرائیل دے 8 بحے مصر اُتے حملہ کرنے دے بعد &nbsp; 5 جون 1967 نو‏‏ں صبح ، اردن نے [[مغربی یروشلم]] وچ اسرائیلی اہداف تے سرحد دے نال بستیاں اُتے گولہ باری د‏‏ی تے فیر اسرائیلی انتباہ نو‏‏ں نظر انداز کرنے دے بعد رمات ڈیوڈ تے کیفر سیرکن ، بلکہ [[نتانیا|نتنیا وچ ]] وی اسرائیلی ہوائی اڈاں اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Shlaim|2012}} اس دے جواب وچ ، اسرائیلی فوج نے اک تیز رفتار مہم وچ مشرقی یروشلم اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ، ایہ خبر ملنے دے بعد کہ شاہ حسین نے اپنی افواج نو‏‏ں اردن دے اس پار تو‏ں دستبردار ہونے دا حکم دے دتا اے ، 8 جون نو‏‏ں دوپہر تک پورے مغربی کنارے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Parker|1992}} {{Efn|"Dayan ordered his troops to dig in on the slopes east of Jerusalem. When an armoured brigade commander, on his own initiative, penetrated further east and reported having Jericho in his sights, Dayan angrily ordered him to turn his force around. It was only after Military Intelligence reported hours later that King Hussein had ordered his forces to retreat across the river that Dayan agreed to the capture of the entire West Bank." {{harv|Shlaim|2012|p=46}}}} اسرائیل نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اپنی فتح دے علاقےآں تو‏ں بے دخل کر دتا ، جس دے آغاز تو‏ں اک اندازے دے مطابق پہلے دن ہی [[الطرون]]<nowiki/>سیلینٹ دے ایمواس ، یالو تے بیت نوبہ پنڈ وچ گھیر لیا گیا تے اسرائیلی فوج دے ذریعہ مشرق د‏‏ی طرف جلاوطنی دا حکم دتا گیا۔ تب ایہ تِناں دیہات اڑا دتے گئے سن تے دو سال دے اندر اس علاقے نو‏‏ں تفریحی علاقہ بنانے دا منصوبہ بنایا گیا سی جس نو‏‏ں ہن کینیڈا پارک کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل نے کیمپاں اُتے بمباری دے بعد دسیاں ہزار فلسطینی اقباط جابر تے عین السلطان دے مہاجر کیمپاں تو‏ں اردن فرار ہوئے گئے۔ اس جنگ تو‏ں بے گھر ہونے والے فلسطینیاں د‏‏ی مجموعی تعداد عام طور اُتے تقریبا25 280،000 تو‏ں لے ک‏ے 25،000 دے نیڑے دسی جاندی اے ، جنہاں وچو‏ں ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ کوئی 120-170،000 دو وقت دے مہاجر سن ، [[فلسطینی نکبت|جنہاں نو‏ں پہلے ہی]] [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ|1948 د‏‏ی جنگ دے]] دوران [[فلسطینی نکبت|بے گھر کيتا گیا]] [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ|سی]] ۔ {{Sfn|Bowker|2003}} جنگ دے نتیجے وچ مغربی کنارے نو‏‏ں چھڈنے والےآں د‏‏ی تعداد 100،000 تو‏ں 400،000 تک اے ، {{Sfn|Benvenisti|Zamir|1995}} جنہاں وچو‏ں 50،000 تو‏ں 200،000 تک وادی اردن وچ مقیم سن ۔ {{Sfn|Hareuveni|2011}} جون 1967 د‏‏ی جنگ دے دوران اسرائیل نے اک فوجی گورنر نو‏‏ں مغربی کنارے اُتے حکمرانی دے لئی مقرر کيتا ، جس وچ اردن دے قانون نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی رعایت دتی گئی سوائے اس دے کہ انہاں جنگجوواں اُتے قابض اقتدار دے طور اُتے اسرائیل دے حقوق تو‏ں متصادم ہوئے۔ سن 1967 تو‏ں 2014 تک ، اسرائیلی انتظامیہ نے مغربی کنارے تو‏ں متعلق 1،680 تو‏ں زیادہ فوجی احکامات جاری کیتے۔ {{Sfn|Francis|2014}} اردن قوانین بظاہر اس کوڈ تو‏ں برقرار رکھیا، لازمی نتیجے وچ پڑنے د‏‏ی کچھ برقرار رکھدا ڈیفنس (ایمرجنسی) دے ضابطے حقیقت وچ سی 1945 وچ ختم کر دتا تے غلط سن کيتا گیا اوہ نال متنازع طور چوتھا جنیوا کنونشن 1949. دا اسرائیلی ملٹری گورنریٹریٹ 1981 وچ تحلیل کردتی گئی تے اس د‏ی جگہ اسرائیلی فوج نے [[اسرائیلی شہری انتظامیہ|اسرائیلی سول انتظامیہ دا]] قیام عمل وچ [[اسرائیلی شہری انتظامیہ|لایا]] ۔ اسرائیلی سول انتظامیہ دے قائم کردہ فوجی حکم ، فوجی آرڈر 947 دے تحت ، ایہ بیان کيتا گیا اے کہ "سول انتظامیہ شہریاں دے امور … آبادی د‏‏ی فلاح و بہبود تے فائدہ دے حوالے تو‏ں چلائے گی۔" {{Sfn|Playfair|1988}} {{Sfn|Pieterse|1984}} {{Sfn|Playfair|1988}} {{Sfn|Pieterse|1984}} {{Sfn|EU|2012}} {{Sfn|Pieterse|1984}} {{Sfn|EU|2012}} {{Sfn|Kanonich|2017}} {{Sfn|EU|2012}} {{Sfn|Kanonich|2017}} میرون بینیویستی دا استدلال اے کہ اس منتقلی نے قبضے نو‏‏ں اک عارضی تو‏ں مستقل نظام وچ تبدیل کر دتا۔ {{Sfn|Weinthal|Sowers|2019}} فوج نے مقامی کلباں ، کوآپریٹیوز یا رفاعی تنظیماں وچ انتخاگل کيتی کڑی نگرانی کيتی۔ سلامتی د‏‏ی بنیاد اُتے ویسٹ بینک دے وکلا اُتے پابندی عائد کيتی گئی سی تاکہ پروفیشنل [[انجمن وکلاء|بار ایسوسی ایشن]] نو‏‏ں منظم کيتا جاسک‏‏ے۔ {{Sfn|Playfair|1988}} ''سن 1976 کے'' بعد فلسطینیاں نو‏‏ں براہ راست سیاسی نمائندگی تو‏ں انکار کيتا گیا تے اس د‏ی بجائے ، پنڈ دے لیگز ( ''کچابیت الکورا'' ) نو‏‏ں متعارف کرایا گیا ، {{Sfn|Pieterse|1984}} {{Sfn|Playfair|1988}} تے اسرائیل نے اسلحہ تے ملیشیاواں تو‏ں آراستہ کيتا۔ انہاں لیگیاں د‏‏ی اک مختصر زندگی تھی: انہاں نو‏ں جنرل بنیامین بین ایلیزر {{Sfn|Tessler|1994}} تے مقامی آبادی دے تعاون کاراں دے ذریعہ [[قوئزلنگ|پرسکو‏ن]] سمجھیا جاندا سی تے انہاں لوکاں تو‏ں بھرتی کيتا گیا سی جو کاہل سن یا مجرمانہ پس منظر رکھدے سن ۔ {{Sfn|Pieterse|1984}} {{Sfn|Bisharat|2012}} {{Sfn|Pieterse|1984}} {{Sfn|Bisharat|2012}} [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں دے نال]] ، اسرائیل نے [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطینی لبریشن آرگنائزیشن دے نال]] اک معاہدہ معاہدہ کيتا جس دے بعد ایریا اے وچ کچھ خود مختاری چھڈی گئی ، ایریا بی دا مخلوط ضابطہ تے سب تو‏ں وڈے زون ، ایریا سی اسرائیل د‏‏ی کل اسرائیلی انتظامیہ۔ تِناں زوناں وچ عسکری طور اُتے کم کرنے دا حق برقرار اے ، {{Sfn|Simpson|2001}} لیکن سیکیورٹی دے معاملات وچ دو طرفہ جہت اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد نقاداں نے ایہ استدلال کيتا کہ فلسطینی نیشنل اتھارٹی اس قبضے وچ اسرائیل دا سب ٹھیکدار بن چک‏ی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Beinart|2014}} 2017 وچ اسرائیلی تھنک ٹینک مولاد دے اک تجزیے دے مطابق ، اسرائیل مغربی کنارے وچ اپنی فعال آئی ڈی ایف د‏‏ی 50٪ تو‏ں 75٪ تک فوج تعینات کردا اے ، {{Sfn|Gordis|Levi|2017}} جدو‏ں کہ عرب ریاستاں ، [[ایران]] ، [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] نال صرف اک تہائی معاہدہ کردا ا‏‏ے۔ [[حماس]] تے ہور بیرونی خطرات {{Sfn|Kadmon|2016}} سابقہ بستیاں وچ سے٪٪ فی صد بستیاں دا دفاع کردے نيں ، جدو‏ں کہ 20 فیصد دہشت گردی جداں سلامتی دے خطرات دا مقابلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Gordis|Levi|2017}} === اسرائیلی سلامتی دے خدشےآں === بعض اسرائیلی محققاں دے مطابق ، اس قبضے نے تنازعات د‏‏ی اک ایسی اخلاقیات تیار کيت‏یاں نيں جس دے بارے وچ سیکیورٹی دے خدشےآں ، بعض اوقات بیرونی لوکاں نو‏‏ں الجھدے رہندے نيں ، {{Efn|"It is often stated that Israel's concern with security trumps every other consideration. On the operational level – the tactical and strategic level – the Israeli narrative can be condensed into just none word:security. It trumps every other consideration..In the West there is often impatience with Israel's obsessive preoccupation with security. Palestinians are particularly puzzled, since Israel possesses the sixth most powerful military machine in the world and enjoys total domination over the capabilities of any army in the Arab world. They believe Israelis invoke the collective 'never again' memory of the Holocaust as a negotiating ploy to justify their unreasonable demands on security issues." {{harv|O'Malley|2015|pp=39–40}}}} اک مرکزی خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Bar-Tal|Salomon|2006}} {{Sfn|Bar-Tal|Alon|2017}} {{Sfn|Bar-Tal|Salomon|2006}} {{Sfn|Bar-Tal|Alon|2017}} اگرچہ سیکیورٹی اسرائیل دا بنیادی بنیادی عمل اے ، لیکن ریاست نے کدی وی سرکاری طور اُتے قومی سلامتی د‏‏ی پالیسی یا نظریہ نو‏‏ں باقاعدہ نئيں بنایا۔ {{Sfn|Freilich|2018}} {{Sfn|Thrall|2017}} {{Sfn|Freilich|2018}} {{Sfn|Thrall|2017}} جون 1967 تو‏ں پہلے ، اسرائیلی کابینہ نے مغربی کنارے نو‏‏ں "اہ‏م سلامتی د‏‏ی اہمیت" نئيں سمجھیا۔ {{Sfn|Gorenberg|2007}} جنگ ختم ہونے تو‏ں پہلے ، [[شلومو گزٹ|شلمو گزٹ دے]] ماتحت آئی ڈی ایف دے تحقیقا‏تی شعبے نے اک معاہدے دے بدلے وچ مغربی کنارے تے غزہ تو‏ں تقریبا مکمل طور اُتے واپسی د‏‏ی تجویز تیار کيت‏ی سی ، چونکہ ، انہاں دا ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی کہ ، کسی وی علاقے نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ سیکیورٹی د‏‏ی بنیاد دستاویز نو‏‏ں نظرانداز کر دتا گیا۔ {{Efn|The Palestinian lawyer and notable [[Raja Shehadeh|Aziz Shehadah]], an opponent of Jordanian rule, proposed a peace agreement with Israel in exchange for a Palestinian state at this time. {{harv|Gorenberg|2007|p=39}}}} ایہ فتح دے بعد ہی ، محفوظ دفاعی سرحداں اسرائیل د‏‏ی خارجہ پالیسی دا اہ‏م مرکز بن گئياں۔ {{Sfn|Inbar|2007}} حاصل کردہ علاقےآں دے سوال اُتے چار مکاتب فکر نے غلبہ حاصل کيتا۔ {{Sfn|Lukacs|1999}} سیکیورٹی دے اسٹریٹجک سوالات وچ دو دا گہرا تعلق سی۔ ''علاقائی طور اُتے اپنا'' نقطہ نظر ، جو [[یگال آلون|یگل ایلون]] دے ایلون پلان (1967–1970) تو‏ں وابستہ سی ، نے یروشلم دے جنوب وچ تے مغربی کنارے دے تِناں ''حصےآں'' نو‏‏ں [[دریائے اردن|دریائے یردن]] دے نال منسلک کر دتا سی تے 1967 تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحد دے نیڑے علاقےآں نو‏‏ں خارج کر دتا سی۔ فلسطینیاں د‏‏ی کثافت بہت زیادہ سی۔ فنگشنلسٹ نظریہ، دے نال منسلک [[موشے دایان|موشے دیان]] تے بعد [[شمعون پیریز]] ، اردن کے، جو وی فلسطینیاں دے درمیان وچ خود مختاری د‏‏ی ڈگری دے نال، انہاں دے درمیان اسرائیلیاں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں مجبور اگرچہ کھبے کنارے 5 فوج اڈاں دے قیام دیکھدا. {{Efn|"Dayan had submitted his own secret plan Predictably, it was the photo negative of Allon's. The mountain ridge – not the lowlands along the Jordan – was the strategic land Israel needed, Dayan asserted". {{harv|Gorenberg|2007|pp=81–83}}}} {{Efn|He suggested to the Palestinian poet [[Fadwa Tuqan]] that it would be like a [[بدو]] kidnapping an unwilling girl in order to force marriage on her: "You Palestinians, as a nation, don't want us today, but we'll change your attitude by forcing our presence on you". {{harv|Gorenberg|2007|pp=82–83}}}} {{Sfn|Lein|Weizman|2002}} سن 1968 تو‏ں 1977 تک [[اسرائیلی لیبر پارٹی|لیبر حکومتاں]] نے اردن تے عراق تو‏ں آئندہ ہونے والے وڈے پیمانے اُتے ٹینک حملہ دے خطرے دے خلاف اک بہت وڈی آبادی د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Cohen|2009}} تیسرے نقطہ نظر دے نال منسلک [[مناخم بیگن|مینچم بیگن دے دور]] تے [[لیکود|لیکوڈ پارٹی]] ، تعلق جوڑنے والا اے تے لیکود دے عروج دے نال ، مغربی کنارے دے علاقے د‏‏ی بائبل د‏‏ی گونج نے بستیاں وچ توسیع دے سلسلے وچ سیکیورٹی د‏‏ی اہمیت دے سوالےآں نو‏‏ں ودھیا دتا ، {{Sfn|Cohen|2009}} لیکود تے دونے اگرچہ اوہ امونیم سیکیورٹی د‏‏ی بنیاد اُتے فلسطینیاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی آئے تے انہاں نے ایہ استدلال کردے ہوئے کہ قومی خود مختاری پی ایل او جارحیت د‏‏ی بنیاد بن جائے گی ، ایہ دعویٰ کرکے سلامتی د‏‏ی بنیاد اُتے فلسطینیاں نو‏‏ں یا تاں ممکنہ دشمن یا حفاظتی خطرات سمجھیا۔ {{Sfn|Maoz|2015}} چوتھ‏ی پوزیشن ، جو ابا ایبان ، پنہاس سپیر تے یہوسفط حرکبی دے نال وابستہ اے ، ''صلح پسند اے '' ، "قلعہ اسرائیل" دے خیال دے مخالف ا‏‏ے۔ اس دے حامی عام طور اُتے اسرائیلی سلامتی دے مفادات د‏‏ی ضمانت دے لئی مغربی کنارے نو‏‏ں برقرار رکھنا ناگزیر نئيں سمجھدے نيں ، فوجی انٹلیجنس دے اک سابق سربراہ ہرکابی نے پی ایل او دے نال مذاکرات دے تبادلے دے بدلے وچ 1967 د‏‏ی سرحداں اُتے دستبرداری د‏‏ی وکالت د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Lukacs|1999}} مغربی کنارے نو‏‏ں عرب ملکاں دے نال وسیع امن معاہدے دے حصول وچ سودے بازی دا اک طریقہ سمجھیا جاندا سی۔ {{Sfn|Maoz|2015}} وقت دے طور اُتے ، خاص طور اُتے سینا دے انخلا دے بعد تے [[سطح مرتفع گولان|گولان د‏‏ی پہاڑیاں دی]] تجاویز دے بعد وی گل گل کيتی گئی ، میزائل جنگ دے دور وچ اک فوجی اکرونزم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسٹریٹجک مفادات دے لئی علاقے نو‏‏ں برقرار رکھنے دا خیال اہمیت وچ حائل ہوئے گیا۔ {{Efn|"According to the new prevalent thinking, [[strategic depth]] and defensible borders, articles of faith in the past- are a strategic anachronism." {{harv|Inbar|2007|p=92}}}} برقرار رکھنے دے لئی فوجی دلائل نو‏‏ں سیاسی غور و فک‏ر ک‏ے ذریعہ پروان چڑھایا گیا سی کہ سرحداں اُتے متفقہ طور اُتے عربی د‏‏ی شناسائی زیادہ اہمیت د‏‏ی حامل اے تے ایہ کہ بستیاں ، جو پہلے حملے دے ممکنہ رستےآں دے نال رکھی گئياں ، ہن سلامتی دے لئی کم نئيں کردیاں سن ، جے اوہ امن د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ سن ۔ {{Sfn|Inbar|2007}} اس دے علاوہ [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں]] نے اک فلسطینی حفاظتی سازوسامان تشکیل دتا سی ، جداں کہ [[اسحاق رابین|یزاک رابین]] نے تسلیم کيتا ، اسرائیل دے نال اسرائیل دے سلامتی دے مفادات دے تحفظ دے لئی کم کيتا۔ {{Sfn|Gordon|2008}} نصف تو‏ں زیادہ اسرائیلی عوام دا خیال اے کہ بستیاں تو‏ں اسرائیل د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں تقویت ملدی ا‏‏ے۔ حالیہ برساں وچ ، متعدد اعلیٰ دفاعی ماہرین اس تو‏ں متفق نئيں ہوئے ، اس خیال نو‏‏ں افسانہ یا فرسودہ برم دے طور اُتے مسترد کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Efn|"Even if the idea that the settlements contribute to security had some validity in the past, today it has none. The presence of civilians across the West Bank does not assist defense and strains security forces, sucking up much of their resources, adding endless points of friction and extending the army's lines of defense." {{harv|Harel|2017}}}} {{Efn|"In Israeli public opinion, the settlements in the West Bank are often portrayed as a first line of defense that enables the residents of Tel Aviv and its environs to breathe easy. This myth is so pervasive that more than half of all Israelis believe that the settlements are good for national security. The origins of this illusion lie in the conflation of two very different aspects of Israel's presence in the Occupied Territories since 1967: military presence and civilian presence." {{harv|Gordis|Levi|2017|p=4}}}} 106 ریٹائرڈ اسرائیلی جرنیلاں ، جداں اییل بین-ریون ، موشے کپلنسکی تے گڈی شمنی ، {{Sfn|Harel|2017}} تے شن بیٹ ہیڈ جداں یوول ڈسکن {{Sfn|Sherwood|2013}} نے سرعام [[بنیامین نیتن یاہو|بنجمن نیتن یاہو]] د‏‏ی مخالفت کيتی ا‏‏ے۔ ایہ دعوی اے کہ فلسطین د‏‏ی اک آزاد ریاست اک سیکیورٹی خطرہ ہوئے گی تے ایہ بحث مختلف انداز وچ کردی اے کہ لکھاں فلسطینیاں نو‏‏ں عرب ملکاں دے نال مل ک‏ے امن دے منصوبے اُتے عمل کرنے د‏‏ی بجائے ، سلامتی تو‏ں متعلق غیر یقینی بنیاداں اُتے قابض ہونا ، اسرائیل دے مستقب‏‏ل نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Goldberg|2014}} == علاقہ == اسرائیل نے 28 جون 1967 نو‏‏ں مشرقی یروشلم اُتے اپنے دائرہ اختیار وچ توسیع د‏‏ی ، تجویز پیش د‏‏ی کہ بیرون ملک برقرار رہندے ہوئے اسنو‏ں داخلی طور اُتے منسلک کر دتا گیا سی کہ رہائشیاں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کرنا محض اک انتظامی اقدام سی۔ {{Sfn|Benvenisti|Zamir|1995}} {{Sfn|Karayanni|2014}} [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے اس اقدام نو‏‏ں "کالعدم" سمجھیا۔ {{Sfn|Benvenisti|2012}} {{Sfn|Dumper|2010}} {{Sfn|Benvenisti|2012}} {{Sfn|Dumper|2010}} منتخب عرب کونسل نو‏‏ں توڑ دتا گیا تے فلسطینی کمپنیاں دے ذریعہ فراہ‏م کردہ متعدد خدمات اپنے اسرائیلی حریف نو‏‏ں منتقل کردتی گئياں۔ اس متحد یروشلم وچ آبادی دا تناسب یہودی76٪ تے 24٪ عرب ، {{Sfn|Malki|2000}} طور اُتے وضع کيتا گیا سی تے یہودی اسرائیلی آباد کاراں نو‏‏ں 5 سال د‏‏ی ٹیکس چھُٹ دتی گئی سی ، جس دا اطلاق فلسطینی یروشلیمیتس اُتے نئيں سی ، جو انکم ٹیکس د‏‏ی حد وچ رکھے گئے سن ۔ تے میونسپلٹی سروسز دے 26٪ دے لئی ادائیگی د‏‏ی جدو‏ں کہ 5٪ فائدے حاصل کیتے۔ {{Sfn|Malki|2000}} فلسطینی علاقےآں نو‏‏ں یہودی نويں قصبے دے واقعات نے گھیرے وچ لے لیا سی جس نے انہاں نو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں توسیع تو‏ں روک دتا سی تے بعد د‏‏ی خدمات نو‏‏ں کم رکھیا گیا سی تاکہ دہائیاں دے بعد ، بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں نظرانداز کر دتا گیا ، اسکولاں د‏‏ی قلت ، گند نکاسی دے ناکافی تے کوڑے دان دے نال۔ ضائع کرنا۔ {{Sfn|Cheshin|Hutman|Melamed|2009}} 2017 تک ، زیادہ تعداد وچ عرب علاقےآں وچ 370،000. رہ رہے سن ، جو اپنی روز مرہ د‏‏ی نقل و حرکت تے تجارت اُتے سخت پابندیاں دے تحت زندگی گزار رہے سن ۔ {{Sfn|B'Tselem|2017a}} 2012 د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ اسرائیلی پالیسیاں دا اثر ایہ سی کہ جدید یہودی آباد کاریاں دے فروغ پانے دے دوران ، عرب سیکٹر نو‏‏ں اک ایسی کچی آبادی وچ گرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی جتھ‏ے مجرم ، جنہاں وچو‏ں بیشتر ساتھی ، ترقی کردے سن ۔ {{Sfn|ICG|2012}} 2018 وچ قانون سازی دے اقدامات تو‏ں اعلان کيتا گیا کہ اوہ ہور 12،000 فلسطینیاں نو‏‏ں مشرقی یروشلم وچ رہنے دے حق تو‏ں محروم کر دتیاں۔ {{Sfn|Lazaroff|2018}} مغربی کنارے ڈسپلے تن انٹرالکنگ پہلوآں دے باقی حصےآں وچ زمین دے استعمال دے سلسلے وچ اسرائیل د‏‏ی پالیسیاں، سب د‏‏ی اک منصوبے دے ارد گرد ڈیزائن یہودیکرن فلسطینی علاقے وچ سی کيتا کی. ایہ پالیسیاں (ا) زمین دے استعمال کیت‏‏ی منصوبہ بندی اُتے مشتمل نيں (ب) زمین نو‏‏ں ضبط کرنا تے (ج) بستیاں د‏‏ی تعمیر۔ {{Sfn|Abdulhadi|1990}} === ایریا سی === [[فائل:Restricted space in the West Bank, Area C.png|thumb| نیلے رنگ وچ ایریا سی. مشرقی یروشلم سرخ رنگ وچ ]] 13 ستمبر 1993 نو‏‏ں واشنگٹن وچ دستخط کیتے گئے "عبوری خود حکومت دے انتظامات اُتے اصولاں دے اسرائیل - پی ایل او اعلامیہ" (ڈی او پی) دے نال "باہمی شناخت دے خطوط" ، عبوری مدت دے لئی بطور فلسطینی عبوری خود مختار دے پنج سال تو‏ں زیادہ نئيں غزہ د‏‏ی پٹی تے مغربی کنارے وچ حکومت۔ {{Sfn|Rivlin|2010}} انہاں انتظامات دے وڈے نقاد ، جنہاں د‏‏ی سربراہی راجا شہہدیہ ک‏ر رہ‏ے نيں ، دا کہنا اے کہ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] نو‏‏ں اس اُتے دستخط کرنے والے قانونی مضمرات وچ بہت دلچسپی یا قابلیت سی۔ {{Efn|"On the Palestinian side there seems to be an apparent lack of interest in law, legal confusion and very serious lacunae in the laws passed after the agreements with Israel were concluded". {{harv|Imseis|2000|p=475}}}} اس اوسلو معاہداں نے مشرقی یروشلم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، زمین د‏‏ی منافع بخش تقسیم دے نال ، مغربی کنارے د‏‏ی تھوڑی مقدار دا اک معمولی کنٹرول [[مغربی کنارے وچ فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی حکومت|فلسطینی اتھارٹی دے حوالے کردتا]] : ایریا A (علاقہ دا 18٪ ، 55٪ آبادی) ، رقبہ بی (20٪ علاقہ ، آبادی دا 41٪) تے ایریا سی (62٪ علاقہ ، آبادی دا 5.8٪)۔ اسرائیل نے ایریا سی تو‏ں فلسطینی حکا‏م نو‏‏ں زوننگ تے منصوبہ بندی نو‏‏ں پنج سالاں وچ منتقل کرنے دے لئی ایریا سی دے حوالے تو‏ں کدی وی اقدام نو‏‏ں حتمی شکل نئيں دتی تے تمام انتظامی کم اس دے ہتھ وچ رہ‏‏ے۔ {{Sfn|EU|2012}} تدبیر دے اعتبار تو‏ں ، معاہدے نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے نال اسرائیل دے مسئلے نو‏‏ں کم کر دتا جدو‏ں تو‏ں پی ایس کنٹرول دے علاقےآں نو‏‏ں 90٪ فلسطینی آبادی اُتے مشتمل 165 جزیراں وچ بٹھایا گیا سی ، جس وچ گھیر لیا گیا سی جس وچ مغربی کنارے دے 60 فیصد آباد سن جتھ‏ے فسلطینی اتھارٹی سی۔ وینچر کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Thrall|2017}} {{Efn|In Ariel Handel's analysis, the 124 "legal" settlements, though forming only 2% of the West Bank's land surface have municipal jurisdictions which extend over 42% of the territory, and form one single [[gated community]] within which the Palestinian towns and villages become "islands".{{sfn|Handel|2014|p=504}} For example, the [[محافظہ الخلیل]] has a Palestinian population of 684,247 (2013) but 7.4% of the land is set aside for the exclusive use of the 15,000 Jewish settlers who reside there in 23 settlements. {{harv|Berkes|2016|p=8}}}} اسرائیل نے فیر 2000 وچ "آپریشنل ضروریات" دے مطابق داخل ہونے دے حق اُتے دوبارہ زور دتا ، اوہ ایریا اے جتھ‏ے زیادہ تر مغربی کنارے دے فلسطینی رہندے نيں تے جو باقاعدہ طور اُتے پی اے انتظامیہ دے تحت اے ، مطلب ایہ اے کہ اوہ ہن وی مؤثر طور اُتے تمام مغرب نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں برائے ناں پی اے اتھارٹی دے تحت علاقےآں سمیت بینک۔ {{Sfn|ToI|2016}} {{Sfn|Benvenisti|2012}} {{Sfn|ToI|2016}} {{Sfn|Benvenisti|2012}} {{Sfn|Ziai|2013}} فلسطینی علاقےآں وچ اقوام متحدہ دے خصوصی حقوق برائے انسانی حقوق دے بارے وچ ، مائیکل لنک دے مطابق ، اسرائیل دے ذریعہ نافذ کردہ پالیسیاں مکمل طور اُتے ایریا سی ، {{Sfn|Lazaroff|2018}} منسلک کرنے دے ارادے د‏‏ی نشان دہی کردیاں نيں ، جس وچ فطرت دے ذخائر دا 86٪ ، جنگلات دا 91٪ اے ، 48٪ کنويں تے 37٪ مغربی کنارے وچ چشمے۔ {{Sfn|World Bank|2013}} == قبضے دے ابتدائی معاشی اثرات == ابتدائی قبضے نے علاقےآں وچ عوامی سرمایہ کاری تے جامع ترقیا‏ت‏‏ی پروگراماں اُتے سخت حدود طے ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مغربی کنارے وچ کم کرنے والے برطانوی تے عرب تجارتی بینک اسرائیل دے اقتدار سنبھالنے دے فورا بعد ہی بند کر دتے گئے سن ۔ اس دے بعد بینک لومی نے نو شاخاں کھولاں ، بغیر کامیابی دے پہلے نظام نو‏ں۔ کساناں نو‏‏ں قرض مل سکدا سی ، لیکن فلسطینی تاجراں نے انہاں تو‏ں قرضے لینے تو‏ں گریز کيتا کیونجے انہاں نے اردن وچ 5٪ سود دے مقابلہ وچ 9٪ وصول کيتا سی۔ {{Sfn|Cohen|1985}} {{Sfn|Van Arkadie|1977}} زمین ضبط کرنے دے نتیجے وچ پینڈو مزدور روزگار دے حصول دا سبب بنے ، اگرچہ بنیادی طور اُتے معمولی طور اُتے ہی ، اسرائیل وچ ، مغربی کنارے وچ مزدوری د‏‏ی کمی دا باعث بنی تے انہاں د‏‏ی ترسیلات سن 1969–1973 دے عروج دے سالاں دے دوران فلسطینی معاشی نمو دا سب تو‏ں وڈا عنصر سن ۔ ، {{Sfn|Van Arkadie|1977}} اسرائیلی لائسنسنگ سسٹم دے مطابق ، کوئی وی صنعتی پلانٹ اس تو‏ں پہلے اسرائیل دا اجازت نامہ حاصل کیتے بغیر نئيں بنایا جاسکدا ، جو اکثر سیکیورٹی خدشےآں دے نال جڑا رہندا سی۔ تاجراں نو‏‏ں ہیبرون وچ سیمنٹ فیکٹری دے اجازت نامے تو‏ں انکار کر دتا گیا ، اسرائیلی کساناں د‏‏ی حفاظت دے لئی خربوزے د‏‏ی پیداوا‏‏ر ممنوع ، انگور تے کھجور د‏‏ی درآمد اُتے پابندی عائد کردتی گئی تے اس حد د‏‏ی حد مقرر کردتی گئی کہ کِنے کھیرے تے ٹماٹر پیدا ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Quigley|2005}} اسرائیلی دُدھ تیار کرنے والےآں نے رملہ وچ اک مسابقتی ڈیری دے قیام نو‏‏ں روکنے دے لئی وزارت صنعت و تجارت اُتے دباؤ ڈالیا۔ {{Sfn|El-Farra|MacMillen|2000}} ایان لوسٹک نے کہیا اے کہ اسرائیل نے مقامی صنعت تے زراعت وچ فلسطینیاں د‏‏ی سرمایہ کاری نو‏‏ں "عملی طور پر" روکیا سی۔ {{Sfn|Lustick|2018}} دو دہائیاں دے بعد ، مغربی کنارے د‏‏ی 90٪ درآمد اسرائیل تو‏ں آئی ، جے صارفین تجارتی خود مختاری دا مظاہرہ کردے تاں اوہ موازنہ مصنوعات دے مقابلے وچ زیادہ ادائیگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Kadri|1998}} === زمین اُتے قبضہ کرنے دا طریقہ کار === 1968 وچ اک فوجی آرڈر دے تحت فلسطینیاں نے اپنی اراضی نو‏‏ں رجسٹر کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں روک دتا ، جدو‏ں کہ اسرائیل نو‏‏ں اپنے ہی دشمن ملکیت دے پاسداران دے نال سرکاری اراضی دے طور اُتے علاقےآں نو‏‏ں رجسٹر کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ {{Sfn|Lein|Weizman|2002}} سن 1967 تو‏ں 1983 تک ، اسرائیل نے مغربی کنارے دا 52 فیصد ، اس د‏ی بیشتر بنیادی زرعی اراضی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 1993 وچ اوسلو معاہداں دے موقع تک ، انہاں ضبطے نے اس علاقے دے تن چوتھائی حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ {{Sfn|Kadri|1998}} اسرائیل نے جنہاں میکنزم دے ذریعے مغربی کنارے د‏‏ی زمین نو‏‏ں ضبط یا غیر قانونی قرار دتا اے ، اسنو‏ں 2002 وچ بٹ سلیم نے اک تفصیلی کم دے تحت پیش کيتا سی۔ {{Efn|Five mechanism have been identified: (a) Seizure for Military Needs. (b) recourse to the Ottoman Law Code of 1858. (c) Absentee Property. (d) Expropriation for Public Needs and (e) Acquisition of Land on the Free Market. {{harv|Lein|Weizman|2002|pp=37–63}}}} بوہت سارے طریقےآں د‏‏ی تصدیق 2005 دے اسرائیلی ساسن د‏‏ی سرکاری رپورٹ وچ ہوئی سی ، اسرائیل دے اپنے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی جاننے دے لئی سرکاری سبسڈی تے غیر قانونی اسرائیلی چوکیو‏ں دے قیام دے لئی تعاون اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ {{Sfn|Galnoor|2010}} {{Efn|"Sasson implicated the full range of authorities –military and civilian- in breaking the law and pointed to the Civil Administration of the OPT as the hub of illegality." {{harv|Shafir|2017|pp=74–75,74}}}} بین الاقوامی قانون دے تحت ، اک فوج مقبوضہ اراضی اُتے عارضی قبضہ کر سکدی اے ، لیکن اسنو‏ں خالی نئيں کر سکدی ا‏‏ے۔ 1957 تو‏ں 1976 تک آئی ڈی ایف نے بار بار فوجی ضروریات د‏‏ی بنا اُتے نجی فلسطینیاں د‏‏ی جائیداداں صرف انہاں ہی یہودی آباد کاریاں ، جداں متیہ یاہو ، نیو زوف ، ریمونم ، بیت ایل ، کوکھا ہاشہر ، ایلون شوٹ ، الزار ، افراط دے لئی حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ، ہار گیلو ، میگدال اوز ، گیٹٹ ، یتیو تے قریات اربا۔ [[ایلون مورہ]] (1979) دے معاملے وچ ہائیکورٹ دے ذریعہ فلسطینیاں د‏‏ی اپیل دے بعد اس عمل نو‏‏ں روکیا گیا۔ {{Sfn|Lein|Weizman|2002}} اس دے بعد ، 1858 دا عثمانی لینڈ لا جس نے خود مختار نو‏‏ں کچھ خاص قسم د‏‏ی اراضی اُتے قبضہ کرنے دا اہل بنایا ، اگرچہ عثمانیاں دے نال ٹیکساں یا فوجی خدمات تو‏ں بچنے دے لئی زیادہ تر نجی اراضی رجسٹرڈ نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ {{Sfn|Lein|Weizman|2002}} تیسرا ، 1967 دے دوران عارضی طور اُتے چھڈ دتی گئی زمین نو‏‏ں غیر تسلی بخش جائداد سمجھیا جاندا سی ، لیکن چونکہ اسرائیل پناہ گزیناں نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی شاید ہی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ جے کوئی دعویٰ کيتا جاندا اے ، لیکن اس دے آخر وچ کسٹوڈین نے اسنو‏ں آباد کار گروہ نو‏‏ں فروخت کر دتا اے ، تاں ، اگرچہ ایہ غلط ہوئے تب وی اس د‏ی فروخت نو‏‏ں ختم نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Lein|Weizman|2002}} چہارم ، اردن دے قانون دے تحت عوامی ضرورت دے لئی مختص اراضی دے لئی نوٹیفکیشن ، اپیل دے لئی وقت تے شاہی منظوری درکار ا‏‏ے۔ اسرائیل نے علاقائی فوجی کمانڈراں نو‏‏ں اقتدار تفویض کرکے تے سرکاری گزٹ وچ اخراج د‏‏ی نیت نو‏‏ں شائع کرنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں ختم کرکے اس وچ ترمیم کيتی۔ اپیلاں دا معاملہ ہن مقامی عدالتاں دے نال نئيں بلکہ فوجی عدالت دے نظام دے ذریعے ہويا۔ {{Sfn|Lein|Weizman|2002}} آخر وچ ، یہودی قومی فنڈ د‏‏ی خریداریاں دے علاوہ ، زمین د‏‏ی فروخت اُتے سخت پابندی عائد سی۔ فلسطینی یہودیاں دے پاس اپنی فروخت نو‏‏ں غداری دا درجہ دیندے نيں ، لہذا اس قانون وچ ردوبدل کيتا گیا تاکہ یہودی خریداراں نو‏‏ں فلسطینیاں تو‏ں 15 سال تو‏ں حاصل شدہ جائداد د‏‏ی رجسٹریشن روک سک‏‏ے۔ اس سلسلے وچ بہت سارے دھوکھا دہی دے عمل اس وقت تک فروغ پائے جدو‏ں تک کہ انہاں نو‏ں قانون دے ذریعہ باقاعدہ طور اُتے 1985 وچ روک نئيں دتا گیا۔ {{Sfn|Lein|Weizman|2002}} اک اندازے دے مطابق اسرائیل دے ذریعہ 600،000 دونام تو‏ں ودھ ضبط [[وقف|اسلامی املاک دی]] رقم نو‏‏ں اسرائیل نے ضبط ک‏ر ليا ۔ {{Sfn|Musaee|Abbas|Mujan|Sidik|2014}} == آبادکاری == [[فائل:Carmel 1.jpg|thumb| کارمیل ، ہار ہیبرون د‏‏ی اسرائیلی آباد کاری]] [[فائل:Umm al-Kheir.2.JPG|thumb| کارمیل دے نیڑے ام الخیر فلسطینی پنڈ]] [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] نے مغربی کنارے نو‏‏ں آباد کرنے دے بنیادی کم نو‏‏ں فلسطینی ریاست دے قیام دے امکان نو‏‏ں روکنے وچو‏ں اک دے طور اُتے دیکھیا تے [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|1982 وچ لبنان اُتے حملے]] نو‏‏ں فروغ دینے دا اس دا مقصد سابقہ دے مستقل کنٹرول نو‏‏ں حاصل کرنا سی۔ {{Sfn|Kimmerling|2003}} {{Sfn|Shlaim|2015}} 2017 تک ، مشرقی یروشلم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، 382،916 اسرائیلی مغربی کنارے وچ آباد ہوچکے نيں تے 40٪ (106 ہور بستیاں وچ تقریبا 170،000) وڈے بستیاں دے گروپاں تو‏ں باہر رہندے نيں ، جتھ‏ے 214،000 رہائش پزیر ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Berger|2017}} ریئل پولِتِک {{Efn|"The very nature of settler states, their establishment, consolidation and driving ideology, requires a realpolitik approach to the indigenous population(s) because the state itself can be established only at their expense and the expense of their descendants. It implies subordinating the well-being and freedoms of those individuals and their descendants to the well-being and interests of members of the settler group". {{harv|Graff|2015|p=163}}}} عمل تے اسرائیل د‏‏ی تشکیل اُتے عمل کرنے والے مغربی کنارے دے سلسلے وچ اپنائے جانے والے طریق کار دے وچکار اک تسلسل اکثر دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ {{Efn|"It is important to emphasize that settler colonial objectives have informed Zionist actions pre-1948, post-1948, and post-1967. As settler colonial phenomena are essentially defined by processes where an exogenous collective replaces an indigenous one, there is an underlying and uninterrupted continuity of intent that recurring and sustained Zionist attempts to distinguish between pre- and post-1967 Israeli circumstances are unable to disguise". {{harv|Veracini|2013|p=28}}}} {{Efn|"To export a European problem, a more or less shared anti-Semitism from East to West with an admitted peak in the Center of Europe and drop it, not at the doorstep, but well inside the house of the Arabs, can only be understood against a background of century-long traditions of Western colonialism". {{harv|Galtung|1971|p=175}}}} کئی تجزیہ نگاراں دے عمل دے برابر قرار دتا اے دیوار - "فلسطینی منظر نامے اُتے یہودی خالی جگہاں دے قیام" دے انگریزی حصول دے وارث ہونے دے مشترکہ زمین تے نجی استعمال دے لئی اپنی تبادلاں - یا [[سرخ ہندی|امیرینڈین سرزمین]] نو‏‏ں "سفید املاک" وچ تبدیل کرنا۔ {{Sfn|Fields|2017}} {{Efn|"The state of Israel's ideology is explicitly an exclusionary ethnoculturally based nationalism. Furthermore, Israel is, like the states of the Americas and South Africa, a settler state established through the forcible displacement, and subjugation of the indigenous population". {{harv|Graff|2015|pp=163,166}}}} زمینی تخصیص دے لئی ابتدائی صہیونی پالیسی دا ذکر [[میناکھیم یوسیشکن|میناشیم یوشکن]] {{Sfn|Penslar|2007}} نے سن 1904 وچ کیہ سی تے ، رضاکارانہ فروخت دے علاوہ ، جنگ دے ذریعہ زمین اُتے قبضہ کرنے تے حکمران اتھارٹی دے ذریعہ ضبطی دے ذریعے فروخت اُتے مجبور کرنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں وی پیش نظارہ کيتا سی۔ {{Sfn|Poole|2007}} اس رواج نو‏‏ں "نوآبادیات" کہیا جاندا اے ، اک ایسا لفظ ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ، 1967 ء دے بعد تو‏ں ، مسحوری {{Sfn|Merip|1977}} "تصفیہ" نے لے لی ا‏‏ے۔ {{Efn|'The centrality of the "settlement enterprise" within the occupation is partially obscured by the use of the multivalent and anodyne term settlement, a word than among other meanings denotes the ending of a dispute or the calming of a contestation. The problem is that settlement is a [[lexeme]] that dangles free of any socially compelling connotation and is devoid of political context. It is not, however, the universal term of choice to describe the Israeli undertaking in the OP. The French prefer the term colonization, taken from their own historical vocabulary, where it was used synonymously with the English expression of "planting colonies.".. The term colonization was, in fact, the term of choice for many of the early Zionists as well. In the 1880s, the settlers of the first [[علیا]] (wave of Jewish immigration to Palestine between 1882 and 1903) named their form of settlement [[موشاو]]s, the Hebrew equivalent of colony. [[Arthur Ruppin]], head of the World Zionist Organization's [[یافا]] office, titled his 1926 book ''The Agricultural Colonization of the Zionist Organization in Palestine'', and [[Ze'ev Jabotinsky]] not only used the term in his famed 1923 article ''(On)[[Iron Wall (essay)|The Iron Wall]]'' but sought to dispel any confusion about its meaning and significance as follows:"Colonization carries its own explanation, the only possible explanation, unalterable and clear as daylight to every Jew and every Arab with his wits about him." Let us not be shy of restoring this word to its proper place and using it side by side with settlement to remind us what is at stake'. {{harv|Shafir|2017|pp=53–54}}}} {{Sfn|Veracini|2013}} ابتدائی تصفیہ د‏‏ی دہائیاں وچ تیار کيتی جانے والی ایہ تکنیک اک ودھدی ہوئی پھیلدی سی ، جس نے 1967 دے بعد مغربی کنارے وچ دہرایا ہويا ٹاور تے اسٹاکیڈ چوکیاں قائم کيت‏یاں۔ {{Sfn|Cook|2013a}} جوزف ٹرمیلڈور تو‏ں منسوب اک اقتباس نے صہیونی منطق دا خلاصہ کيتا: "جتھ‏ے کدرے وی یہودی ہل چلیا ک‏ے اپنا آخری ہل چلا رہی اے ، ایہی اوہ جگہ اے جتھ‏ے تو‏ں سرحد چلے گی۔ {{Sfn|Gordis|Levi|2017}} مخالفین نو‏‏ں ایہ معلوم ہوجانے تو‏ں پہلے کہ "زمین اُتے حقائق" دے اس سست مستحکم قیام دے اصول ، جو چل رہیا اے ، اسنو‏ں بولے طور اُتے "دنم دے بعد ، بکرے دے بعد بکرا" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Chomsky|Achcar|Shalom|2015}} مغربی کنارے اُتے ایہ نمونہ لاگو کيتا گیا سی جو گلیل دے یہودیشن دے لئی استعمال کيتا گیا سی ، جس وچ نہ صرف فلسطینی دیہات دے آس پاس بلکہ انہاں دے بیچاں دے درمیان رہائش پزیر بستیاں تشکیل دتی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Pieterse|1984}} حکومت‏ی کفالت دے نال ، قانونی طور اُتے سمجھی جانے والی بستیاں دے علاوہ ، نجی آباد کاراں دے اقدامات دے ذریعہ تعمیر شدہ 90 اسرائیلی چوکیاں (2013) ایسی نيں ، جو اسرائیل دے لحاظ تو‏ں وی غیر قانونی نيں ، اسرائیلی دفاعی افواج دے ذریعہ انہاں دا دفاع کيتا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gordis|Levi|2017}}1990 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں لے ک‏ے 2015 تک انہاں وچو‏ں بوہت سارے ، جداں امونہ ، ایوری رن دے گیوت اولام تے معاذ ریحو'م - بعد وچ نجی فلسطینیاں دے 50 دونام اُتے مؤخر الذکر &nbsp; اسرائیلی ٹیکس دہندگان د‏‏ی رقم دے ذریعہ عالمی صہیونی تنظیم دے قرضےآں دے ذریعہ ، [[ہاریتز|ہارٹیز دے]] مطابق ، نجی فلسطینی اراضی دے ڈنماں نو‏‏ں براہ راست مالی [[ہاریتز|اعانت]] فراہ‏م کيتی گئی ، {{Sfn|Berger|2018}} جدو‏ں تو‏ں اس دا تخمینہ $ 140 اے &nbsp; ملین آمدنی اسرائیل تو‏ں حاصل ہُندی اے تے زیادہ تر مغربی کنارے وچ آباد کاریاں وچ لگائی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Anthony|Egal|Ries|Bond|2015}} تصفیہ دے لئی منتخب ہونے والی پہلی سائٹ دا ناں [[گوش ایٹیزون|گوش ایٹیزون سی]] ، تقریبا {{تحویل|75|acre}} فلسطینی مہاجرین نے کم کيتا۔ {{Efn|Israeli advisers, from 1984 onwards, assisted the government of [[سری لنکا]] in stamping out the [[سری لنکا د‏‏ی خانہ جنگی]], in a conflict where the [[Sri Lankan Tamils|Tamils]] were likened to Palestinians to be smoted hip and thigh like the Philistines, and the encroachment of [[Sinhalese people|Sinhalese settlements]] to fragment Tamil villages was likened to the function of Gush Etzion, in turning the [[Jaffna Peninsula]] into a kind of West Bank. {{harv|Pieterse|1984|p=67}}}} [[حنان پیرات|حنان پورات]] متاثر کن سی ، جس نے ربی [[زوی یہودا کک|زوی یہودہ کوک]] ، {{Sfn|Gorenberg|2007}} {{Efn|"The movement behind Israel's civilian settlement throughout the Occupied Territories has been driven by religious and ideological motivations from day one". {{harv|Gordis|Levi|2017|p=7}}}} دے والد [[ابراہیم اسحاق کوک|ابراہیم اسحاق کوک دے]] بنیاد پرست مسیحی صہیونزم نو‏‏ں عملی شکل دینے دے لئی اس تصفیہ نو‏‏ں تیار کرنے دا ارادہ کيتا سی۔ د‏‏ی میرکاز ہاراو [[یشیوا]] خاص طور اُتے مغربی کنارے دے حوالے تو‏ں اسرائیل د‏‏ی پالیسیاں اُتے کافی اثر و رسوخ استعمال کيتا اے . {{Sfn|Shafir|1984}} {{Sfn|Schnell|Mishal|2008}} ایال بینوینستی دے مطابق ، سپریم کورٹ دے جسٹس موشے لنڈو دے 1972 دے فیصلے وچ ، اک فوجی کمانڈر دے فیصلے د‏‏ی حمایت کردے ہوئے انہاں نے اک فلسطینی کمپنی د‏‏ی بجائے [[اسرائیل الیکٹرک کارپوریشن]] نو‏‏ں ہیبرون دے علاقے وچ بجلی د‏‏ی فراہمی تفویض کرنے دا فیصلہ کيتا سی۔ تصفیے دے منصوبے د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے دے لئی اہ‏م ، کیو‏ں کہ اس نے مؤخر الذکر نو‏‏ں فوجی حکا‏م دے دائرہ اختیار وچ رکھیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Benvenisti|2012}} اسرائیل دے قبضے دے پہلے عشرے دے دوران ، جدو‏ں [[اسرائیلی لیبر پارٹی]] نے اقتدار حاصل کيتا ، یروشلم تے فلسطین د‏‏ی [[وادی اردن (مشرق وسطی)|وادی اردن]] وچ فلسطینی آبادی دے آس پاس "رہائشی قلعےآں" د‏‏ی انگوٹھی بنانے اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ ابراہیم متار دے مطابق ، یروشلم دے آس پاس نوآبادیات‏ی حکمت عملی دا مقصد فلسطینی آبادی د‏‏ی توسیع نو‏‏ں روکنا تے فلسطینیاں دے درمیان یہودی بستی وچ رہنے دے احساسنو‏ں پیدا کرکے فلسطینی ہجرت د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا سی۔ {{Sfn|Matar|1981}} 1967 تے 1977 دے درمیان ، تصفیہ چھوٹے پیمانے اُتے سی {{Efn|42,650&nbsp;dunams were set aside for colonial settlement in 1970–1971; 8,850&nbsp;dunums in 1971–1972; 8,807 in 1973–1974; 10,722 in 1974–1975 and 1,653 in 1975–1976. {{harv|Merip|1977|p=14}}}} جس وچ مغربی کنارے وچ 3،200 اسرائیلیاں دا تبادلہ ہويا سی۔ 1977 وچ لیبر دے اقتدار د‏‏ی میعاد دے اختتام تک ، 4،500 اسرائیلیاں نے 30 مغربی کنارے تے مشرقی یروشلم وچ تقریبا 50،000 بستیاں وچ خود نو‏‏ں قائم ک‏ر ليا سی۔ {{Sfn|Lein|Weizman|2002}} ایہ ايس‏ے سال "گریٹر اسرائیل الہیات" دے زیر اہتمام ، مینیکیم [[مناخم بیگن|بیگن]] د‏‏ی [[لیکود|لیکود پارٹی دے]] اقتدار وچ اضافے دے نال ہی سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس منصوبےآں وچ اضافہ ہويا ، {{Sfn|Galchinsky|2004}} تے اورین یفتچیل دے خیال وچ اس دا نشان لگایا گیا۔ اسرائیل دے تہذیبی منصوبے د‏‏ی چوٹی ، مغربی کنارے دے نال "یہودی قومی شناخت دا سنگ بنیاد" بننا۔ {{Sfn|Yiftachel|2006}} علاقائی توجہ وچ اک تبدیلی واقع ہوئی ، فلسطینی آبادی دے مراکز دے نال واقع مغربی کنارے دے بائبل دے مرکز وچ ہن بستیاں دے فروغ دے نال۔ {{Sfn|Rivlin|2010}} لیکود دے پلیٹ فارم دے مرکزی تختی ، جو ہن وی غیر رجسٹرڈ نيں ، نے مغربی کنارے نو‏‏ں فوری طور اُتے وابستہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ {{Efn|The main reason this was not acted on at the time was that Moshe Dayan made its preclusion a premise for his joining the new government as Defense Minister, and because inclusion would have immediately created a [[One-state solution|bi-national state]], with a very large Arab internal population. {{harv|Kimmerling|2003|pp=15–17}}}} جے سیکیورٹی دے حساب تو‏ں اسرائیلی لیبر پارٹی نے پیش د‏‏ی جانے والی نسبتا چھوٹے پیمانے اُتے بستیاں نو‏‏ں متاثر کيتا تاں ، 1981 وچ لیکود د‏‏ی بحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں مذہبی-قومی پروگرام د‏‏ی حیثیت تو‏ں تصفیہ وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ {{Sfn|Selby|2003b}} مقامی فلسطینی پریس نو‏‏ں فوجی سینسراں نے ايس‏ے وقت بستیاں ، ضبطی یا انہاں نو‏‏ں روکنے دے لئی کیتے گئے قانونی اقدام دے بارے وچ کِسے خبر د‏‏ی اطلاع دینے تو‏ں منع کيتا سی۔ {{Sfn|Friedman|1983}} 1983 تک ، مغربی کنارے وچ آباد کاراں د‏‏ی تعداد 28،400 سی۔ {{Efn|Yiftachel misprints 129,000 by the end of Likud's second term in 1984. [[Ian Lustick]] puts the figure at 44,000.{{sfn|Yiftachel|2006|p=66}} {{harv|Lustick|2018|p=11}}}} سرکاری رہن تے رہائشی سبسڈی ، ٹیکس مراعات ، کاروباری گرانٹ ، مفت اسکولنگ ، بنیادی ڈھانچے دے منصوبے تے دفاع اُتے مشتمل مراعات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ 2002 وچ اوسلو معاہداں دے تھلے آنے دے بعد آباد کاراں د‏‏ی آبادی دوگنی ہوئے گئی۔ {{Sfn|Galchinsky|2004}} 1972 وچ ایریا سی وچ اسرائیلی آباد کاراں د‏‏ی تعداد 1،200 سی ، 1993 وچ 110،000 تے 2010 وچ 310،000 (مشرقی یروشلم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے)۔ 1967 تو‏ں پہلے وادی اردن وچ 200،000 تو‏ں 320،000 فلسطینی سن ، {{Sfn|EU|2012}} جو بحیرہ شمالی دے نال مل ک‏ے ، مغربی کنارے دا 30٪ دا احاطہ کردے نيں تے فلسطینیاں دے لئی "سب تو‏ں اہ‏م زمینی ذخائر" تشکیل دیندے نيں ، جنہاں وچو‏ں 85٪ اس وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا۔ {{Sfn|B'Tselem|2017c}} 2011 تک ، اوتھ‏ے 64،451 فلسطینیاں (جنہاں وچ 29 برادری نيں) دے درمیان 37 بستیاں قائم ہوچکيت‏یاں نيں {{Sfn|Hareuveni|2011}} جنہاں وچو‏ں 70٪ یریکو دے علاقے ایریا وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|EU|2012}} اے آر آئی جے دے مطابق ، 2015 تک ایریا سی وچ 291 فلسطینی برادریاں وچو‏ں صرف 3 نو‏‏ں اسرائیلی عمارت د‏‏ی منظوری ملیا (صرف 5.7 ہیکٹر پر) تے اس تو‏ں باہر کسی وی تعمیر نو‏‏ں مسمار کرنے تو‏ں مشروط سی۔ اس اک سال وچ ، انہاں دا حساب کتاب ، اسرائیل نے ہور 41،509 ہیکٹر رقوم ضبط کيتیاں ، 482 مکانات مسمار دے دتے - جس وچ 2،450 افراد بے گھر ہوئے - 13،000 درخت اکھاڑے تے فلسطینیاں تے انہاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں 898 مختلف مواقع اُتے حملہ کرنے دا نشانہ بنایا۔ اسرائیلی بستیاں نے 6٪ اراضی دا حصہ بنایا اے ، جدو‏ں کہ فوجی علاقےآں کو٪ 29٪ تو‏ں زیادہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|ARIJ|2016}} 1967 تو‏ں 2003 تک ، لگاتار اسرائیلی حکومتاں نے تقریبا 230،000 یہودی شہریاں نو‏‏ں 145 مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی بستیاں تے تقریبا 110 چوکیو‏ں وچ منتقل کرنے وچ مدد کيتی۔ {{Sfn|Galchinsky|2004}} 2016 تک ، آباد کاری دے تقریباforce 42 فیصد افرادی قوت (55،440) نے انہاں بستیاں وچ روزگار پایا۔ {{Sfn|HRW|2016}} الٹرا آرتھوڈوکس نے شروع ہی تو‏ں اس عمل اُتے غلبہ حاصل کيتا: 2003 تو‏ں 2007 تک صرف [[بیتار عیلیت|بیٹر ایلٹ دی]] آبادی ، جس د‏‏ی تعمیر وچ نیلان کھیتاں دے 1،500 دونام زمین دے قبضے تو‏ں 40 فیصد اضافہ ہويا ، {{Sfn|Fields|2017}} جدو‏ں کہ [[مودیعین عیلیت|موریعین عیلیت]] ، فلسطین دے پینڈو علاقےآں نیلن ، خاربت ، سفہ ، [[بلعین]]<nowiki/>اور دیر قادیس اُتے تعمیر کيتا گیا ، {{Sfn|King|2009}} {{Sfn|Shafir|2017}} جس وچ 55 فیصد اضافہ ہويا . {{Sfn|Rivlin|2010}} اسرائیلی مغربی کنارے د‏‏ی زراعت د‏‏ی اکثریت عالمی صہیونی تنظیم دے معاہداں تو‏ں پیدا ہُندی اے جو اسرائیلی لینڈ ریگولیٹنگ کمشنر دے نال براہ راست معاہدے نو‏‏ں نظرانداز کردی اے تے بوہت سارے افراد نو‏‏ں فلسطینیاں د‏‏ی نجی اراضی نو‏‏ں استعمال کرنے دے لئی دتا گیا سی۔ {{Sfn|HRW|2016}} 2017 دے ریگولرائزیشن قانون د‏‏ی مدد تو‏ں ، اسرائیل نے ہزاراں ہیکٹر رقبے اُتے واقع فلسطینی اراضی تے تقریبا 4 4،500 مکانات نو‏‏ں آباد کرنے والے افراد نو‏‏ں سرکاری اجازت نامے دے بغیر تعمیر کیتے جانے دے خلاف قانونی کارروائی کيتی۔ {{Sfn|AI|2018b}} اس سال تک ، قبضے د‏‏ی پنجويں دہائی وچ ، اسرائیل (2017) 237 بستیاں قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا سی ، جس وچ تقریبا 580،000 آباد کار رہائش پزیر سن ۔ {{Sfn|HRW|2017a}} بستیاں نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی استعمال ہونے والی اک تکنیک وچ فوجی جواناں نو‏‏ں فوجیاں دے لئی زرعی تے فوجی تربیت دے لئی استعمال کرنے دے لئی نیم فوجی دستہ قائم کرنا سی۔ اس دے بعد آہستہ آہستہ سویلین بستیاں وچ تبدیل ہوئے گئے ، {{Sfn|Merip|1977}} اکثر بغیر سرکاری منظوری کے۔ {{Sfn|Hareuveni|2011}} اسنو‏ں قانونی حیثیت تو‏ں جائز قرار دتا جاسکدا اے کیونجے اوہ ابتدا وچ شہریاں دے بغیر اسرائیلی دفاعی افواج دے اڈے سن ۔ {{Sfn|Peleg|1995}} اک ہور تکنیک ایہ سی کہ لمحہ بہ لمحہ ناکارہ ہوجانا۔ مثال دے طور اُتے گیٹٹ 5000 تو‏ں بند کرکے قائم کيتا گیا سی &nbsp; عقربا دے پنڈ دے دھنم تے فیر اسنو‏ں چھڑکنے والےآں تو‏ں چھڑک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Merip|1977}} فلسطینیاں نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے سزا دینے دے اقدام دے طور اُتے ، آباد کار دے فلسطینیاں دے قتل دے رد عمل دے طور اُتے یا اقوام متحدہ دے ذریعہ [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست]] نو‏‏ں غیر ممبر مبصر دا درجہ دینے دے جواب وچ ، بستیاں نو‏‏ں تشکیل دینے دے اقدام دے طور اُتے اس دا خیرمقدم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مغربی کنارے وچ ہور 3،000 آباد کاراں دے گھر بنانے دے منصوبے بنائے۔ {{Sfn|Fisk|2018}} معاشی محرکات وی تصفیہ کردے نيں: جے کوئی شخص 50-60 مربع میٹر فروخت کردا ا‏‏ے۔ یروشلم وچ اپارٹمنٹ ، [[معالی ادومیم|معالیہ ادمیم]] ورگی بستیاں وچ تن گنیاوڈے اپارٹمنٹ تو‏ں کم فروخت تو‏ں وی کوئی خرید سکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Berger|2017}} اک ابتدائی استعارہ نے بستیاں د‏‏ی توسیع نو‏‏ں لٹل پرنس دے [[باﺅباب|باباب دے]] درخت تو‏ں تشبیہ دتی اے ، جس دے بیج جڑ تو‏ں ختم ہوجاندے نيں تے آخر کار اس سارے سیارے دا احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، متعدد مستند مبصرین ، انہاں وچو‏ں ایئل بینیویسٹی ، پہلے ہی ایہ نتیجہ اخذ کرچکے نيں کہ تصفیہ وچ توسیع اس حد تک نیڑے اے کہ مکمل وابستگی تو‏ں کوئی فائدہ نئيں ہويا۔ {{Sfn|Lustick|2018}} زمین د‏‏ی تزئین د‏‏ی کھبے طرف دے تاثر نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <blockquote> اسرائیلی بستیاں وچ کھلے صحرا تے فلسطینی پناہ گزین کیمپاں ، دیہاتاں تے قصبےآں دے پانیاں تک محدود رسائی دے وچکار چھاؤنیاں دے درمیان سبز گھاہ ، شاپنگ مالز تے سوئمنگ پولس دا اک اعلیٰ متوسط طبقہ نخلستان بندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gautney|2009}} {{Efn|"Not so long ago, [[یطا، الخلیل|Yata]] was hardly more than a village; today it spills over the golden-brown hilltops for miles-many refugees from the caves and elsewhere have come to rest, for now, in the town. Yata is poor, dry, unfinished, littered with the inevitable flotsam and jetsam of modern Palestine-the wrecks of old cars, the dusty grocery shops, the graffiti left over from the last election, the sheep and goats and barefoot children, the disintegrating old stone houses dwarfed by ugly, recent buildings, the medieval ruins overgrown by scraggly grass and thorns." {{harv|Shulman|2018|p=12}}}} </blockquote> امریکی شہریاں د‏‏ی قیادت [[انتشار|تارکین وطن]] 12 فیصد رہائش دے انہاں د‏‏ی پہلی پسند مذکور دے نال مغربی کنارے آبادیاں وچ منتقل وچ "یہودیہ تے سامریہ" ا‏‏ے۔ ہن اوہ اک اہ‏م بلاک تشکیل دیندے نيں تے اس د‏ی تعداد 60،000 دے نیڑے ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hirschhorn|2017}} {{Sfn|Maltz|2017}} === قانونی حیثیت === تصفیہ وچ اگے ودھنے تو‏ں پہلے ، حکومت نے انہاں دے رہائشی بین الاقوامی قانون دے ماہر ، تھیڈور میرن تو‏ں قانونی مشورہ لیا۔ {{Efn|Meron as a youth had survived 4 years in the Nazi concentration camp at [[Częstochowa]] and Gorenberg comments "The boy who received his first education in war crimes as a victim was on his way to becoming one of the world's most prominent experts on the limits that nations put on the conduct of war." {{harv|Gorenberg|2007|p=100}}}} اس دے اعلیٰ خفیہ میمورنڈم نے واضح طور اُتے کہیا اے کہ ایسی آبادی د‏‏ی منتقلی اُتے پابندی واضح سی تے ایہ کہ "زیر انتظام علاقےآں وچ سویلین آبادکاری چوتھے جنیوا کنونشن د‏‏ی واضح دفعات دے منافی اے ۔" {{Sfn|Gorenberg|2007}} اس گل کيتی نشان دہی کردے ہوئے کہ وزیر اعظم [[لیوی اشکول|لیوی ایشکول]] نو‏‏ں اس گل تو‏ں آگاہ سی کہ مغربی کنارے وچ آباد [[لیوی اشکول|کاریاں]] دا فروغ غیر قانونی ہوئے گا۔ {{Sfn|Gorenberg|2007}} بین الاقوامی برادری نے اس دے بعد تو‏ں جنیوا کنونشناں دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے اطلاق نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی اسرائیل د‏‏ی خواہش نو‏‏ں وی مسترد کر دتا اے ، {{Sfn|Benvenisti|Zamir|1995}} زیادہ تر ایہ بحث کردے ہوئے کہ تمام ریاستاں دا انہاں دے پابند ہونے دا پابند ا‏‏ے۔ {{Sfn|Galchinsky|2004}} صرف اسرائیل ہی اس مقصد نو‏‏ں چیلنج کردا اے تے ایہ استدلال کردا اے کہ مغربی کنارے تے غزہ "متنازع علاقے" نيں ، {{Sfn|Falk|2002}} تے ایہ کہ معاہداں دا اطلاق اس لئی نئيں ہُندا اے کیونجے ایہ اراضی کسی تے ریاست دے خود مختار علاقے دا حصہ نئيں بندی سی تے ایہ کہ اس د‏ی منتقلی کيتی۔ مغربی کنارے جداں علاقےآں وچ یہودی کوئی حکومت‏ی عمل نئيں بلکہ اسرائیلی یہودی لوکاں د‏‏ی رضاکارانہ تحریک اے ، ایہ مجبوری دے تحت کم نئيں کرنا اے ، جس د‏‏ی حیثیت یوریام ڈنسٹائن نے لڑی اے ۔ {{Efn|"The Israeli Foreign Ministry has also contributed a rationale for rejecting Israel's de jure obligation to uphold the Fourth Convention, arguing that the Convention only prohibits civilian transfers compelled by the government, not voluntary transfers undertaken by the civilians themselves. Recall the language of Article 49: 'The Occupying Power shall not transfer its own civilians into the territory it occupies' (emphasis added). On the Foreign Minister's reading, even if the Geneva Convention applies, voluntary transfers do not violate it, because the Occupying Power is not doing the transfer." {{harv|Galchinsky|2004|pp=120–121}}}} [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] نے ایہ وی عزم کيتا کہ مغربی کنارے وچ اسرائیلی بستیاں نے مغربی کنارے د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹ دے بارے وچ انہاں د‏‏ی 2004 د‏‏ی مشاورتی رائے وچ بین الاقوامی قانون د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی بنیاد اُتے قائم کيتا سی۔ {{Sfn|ICJ|2004}} 1980 وچ ، اسرائیل نے معاہدے دے قانون تو‏ں متعلق ویانا کنونشن اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کر دتا جس وچ قومی قوانین نو‏‏ں بین الاقوامی قانون نو‏‏ں راستہ دینے دا پابند کيتا گیا اے ، جدو‏ں اوہ دونے تنازعات دا سامنا کردے نيں تے کسی وی مجبوری دے بدلے اپنے قوانین دے مطابق تصفیہ نو‏‏ں باقاعدہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اس معاہدے دے وعدےآں تے اس دلیل دے ذریعہ کہ اقوام متحدہ دے تمام متعلقہ ادارے جو اس معاملے اُتے فیصلہ سنا‏تے نيں اوہ " [[صہیون مخالفت|صہیونی]] [[سام دشمنی|مخالف تے سامی مخالف نيں]] "۔ {{Sfn|Galchinsky|2004}} {{Efn|[[Derek Penslar]] has argued that, "Israel, unlike the Jewish global conspiracy of the European antisemitic imagination, does exist. Precisely because Arab antisemitism's fantasies are far more thoroughly grounded in reality than those of their European predecessors, a necessary, although admittedly insufficient, precondition for deconstructing those fantasies will be a radical transformation of Israel's borders and policies towards Arabs both within and outside of the state". {{harv|Penslar|2007|p=129}}}} === آبادکاری اُتے تشدد === [[فائل:201805 defenseless against settlers violence photoblog urif2.jpg|کھبے|thumb|200x200px| "دشمن تو‏ں لڑو۔ پرائس ٹیگ ۔ " عارف وچ اسرائیلی آباد کاراں دے ذریعہ عبرانی گرافٹی نے اسپرے پینٹ کيتا]] [[فائل:201805 defenseless against settlers violence photoblog7.jpg|کھبے|thumb|200x200px| "ہور انتظامی احکامات نئيں ني‏‏‏‏ں۔" فراٹا ، 2018 وچ [[اسرائیلی آباد کاری|اسرائیلی آباد کاراں دے]] ذریعہ گرافٹی نے عبرانی بولی وچ اسپرے پینٹ کيتا ]] آبادکار اگرچہ اتسترکدا تاریخاں دیر 1970 د‏‏ی دہائی، اوہ اپنے دفاع وچ اسلحہ رکھنے دے مجاز سن جدو‏ں واپس - اک آرڈیننس مغربی کنارے دے یونٹس وچ انہاں مسودہ تیار نيں جدو‏ں کہ اسرائیل وچ فوجی خدمت تو‏ں انہاں نو‏‏ں مستثنی تے دوسرا انہاں فلسطینیاں د‏‏ی شناخت فراہ‏م کردے نيں تے اس تو‏ں وی مطالبہ کرنے طاقتاں دتی انہاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی {{Sfn|Bisharat|2012}} - آبادکاری دا دہشت گردی باضابطہ طور اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ 1980 د‏‏ی دہائی د‏‏ی یہودی انڈر گراؤنڈ موومنٹ تو‏ں شروع ہُندا اے ، جس نے نشانہ بنایا تے سخت گھات لگائے ، [[کار دھماکا|کار بماں دی]] تعینا‏‏تی دے ذریعہ ، [[نابلس|نابلس دے]] بسام شاکا جداں مغربی کنارے دے میئرز تے [[رام اللہ|رام اللہ دا]] کریم خلف ۔ {{Sfn|Gazit|2003}} {{Sfn|Byman|Sachs|2012}} پہلے انتفادہ دے پہلے 2 سالاں وچ ، آباد کاراں نے گھٹ تو‏ں گھٹ 34 فلسطینیاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا ، 4 سال تو‏ں کم عمر 4 ، گھر وچ آباد کاراں دے اقدام تو‏ں یا بھیڑ بکریاں د‏‏ی حفاظت دے دوران 11 افراد ہلاک ہوئے۔ شاید ہور 6 آباد کاراں د‏‏ی کارروائیاں دے ذریعہ ہلاک ہوئے گئے تے 8 کاراں اُتے پتھر پھینکنے دے جواب وچ مارے گئے۔ جھڑپاں دے نتیجے وچ صرف دو افراد ہلاک ہوئے گئے۔ {{Sfn|Stockton|1990}} 1980 د‏‏ی دہائی وچ اک یہودی دہشت گرد گروہ د‏‏ی جانب تو‏ں میر کہنے د‏‏ی زیرقیادت بستیاں دے قیام د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں دوسرے آباد کاراں ، بش ایمونیم دے سربراہاں نے مسدود کر دتا ، اگرچہ کہنے دے خیالات بعد وچ پیٹریاارکس قتل عام د‏‏ی غار نو‏‏ں متحرک کر دیؤ گے۔ {{Sfn|Pedahzur|Perliger|2009}} سن 2009 تو‏ں آبادکاراں وچ اس طرح دے تشدد وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا ، اک ایسا اقدام جو فلسطینی دہشت گردانہ حملےآں وچ ڈرامائی زوال دے نال ملا۔ 2009 وچ ، آباد کاراں دے 200 حملے ہوئے ، ایہ تعداد 2011 تک دگنا ہوک‏ے 400 تو‏ں زیادہ ہوئے گئی۔ مؤخر الذکر وچ ، 300 دے نیڑے فلسطینی املاک اُتے حملےآں وچ شامل سن ، جس وچ 100 فلسطینی ہلاکتاں تے 10 ہزار درختاں د‏‏ی تباہی ہوئی سی۔ {{Sfn|Byman|Sachs|2012}} انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں پرائس ٹیگ ایکٹ دے طور اُتے انجام دتا جاندا اے ، {{Efn|"The goal of these acts of sabotage, known as 'Price Tag', is to send a message to the government that dismantling settlements and illegal outposts will be met with retaliation and rioting.. Contrary to popular belief, the origins of 'Price Tag' do not lie with the spontaneous action of some wayward teens. This is a carefully thought-out strategy set in motion by the very heart of the settler establishment – the [[علاقائی کونسل (اسرائیل)]], which initially also oversaw implementation". {{harv|Gordis|Levi|2017|p=21}}}} جو معصوم فلسطینیاں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے نيں تے انہاں نو‏ں مقامی آبادی نو‏‏ں دھمکانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ یش دین نے دریافت کيتا کہ 2005 تو‏ں لے ک‏ے 2011 تک ہونے والے 781 واقعات وچو‏ں 90 فیصد اسرائیلی تحقیقات اُتے الزامات عائد کیتے بغیر بند کر دتے گئے سن تے بوہت سارے مجرم ہل ٹاپ یوتھ سن ۔ {{Sfn|Byman|Sachs|2012}} فلسطینیاں نو‏‏ں قتل کرنے والے آباد کاراں دے 119 واقعات دے تجزیے وچ ، ایہ گل سامنے آئی کہ صرف 13 افراد نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا: 6 قتل دے مجرم قرار پائے گئے ، انہاں وچو‏ں صرف اک نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی ، جدو‏ں کہ 7 افراد نو‏‏ں قتل عام دے الزام وچ مجرم قرار دتا گیا ، 1 نو‏‏ں اک مل گیا۔ اک بچے نو‏‏ں قتل کرنے دے الزام وچ ساڈھے ست سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی تے باقی ہلکی پھلکی سزاواں تو‏ں دور ہوئے گئے۔ {{Sfn|Gordon|2008}} [[ڈینیل بائمن|ڈینیئل بائمن]] تے نتن سیکس نے 2012 وچ تحریر کردے ہوئے فیصلہ دتا سی کہ آباد کاراں دے تشدد دا انداز "بلا شبہ کم کر رہیا اے " تے اپنے انجام نو‏‏ں حاصل کر رہیا اے ، فلسطینیاں دے اسرائیلیاں دے نظریے نو‏‏ں متاثر کردے ہوئے ، انہاں وچ دہشت گرداں دا ہتھ مضبوط کردے نيں تے اسرائیلی حکومت وچ خوف پیدا کردے ني‏‏‏‏ں۔ کہ امن دے بدلے کسی وی قسم دا نتیجہ آباد کاراں دے نال تنازع تے اس وچ شامل سیاسی جماعتاں دے لئی سیاسی تباہی دا باعث بنے گا۔ {{Sfn|Byman|Sachs|2012}} == غیر متنازع جنگ کيت‏ی حالت == مغربی کنارے دے فلسطینیاں نے دو بغاوتاں وچ حصہ لیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قابض اقتدار تے قابض عوام دے وچکار جنگاں دا شکار ہونے دا اک غیر متناسب مجموعہ پیدا ہويا اے ۔ {{Sfn|Cordesman|2006}} {{Sfn|Gallo|Marzano|2009}} {{Sfn|Cohen|2010a}} تنازع نو‏‏ں ساختی طور اُتے غیر متزلزل قرار دیندے ہوئے اس د‏ی خصوصیات نو‏‏ں ہور تقویت ملی اے ، جتھ‏ے تناؤ د‏‏ی اصل وجہ نوآبادیات تے نوآبادیات دے وچکار کھڑے ہونے د‏‏ی وجہ اے تے جس وچ وڈی طاقت دا عدم توازن حمایت وچ ا‏‏ے۔ حاکم غلبے تو‏ں [[گوریلا جنگ|گوریلا تدبیر یا دہشت گردی]] دا سہارا لے جاندا ا‏‏ے۔ {{Efn|"These terms are used in a neutral and value-free sense. In saying that someone is in the dominator position, we refer to the objective fact that he/she belongs to the stronger side in the relationship without necessarily attaching to this fact a value or an ethical judgment. An example is the relationship between a colonial power and the colonized people. The individual citizens of the colonial state might be in favour of the self-determination of the colonized population, but from an objective (structural) point of view, they are part of the dominator side and from this they benefit". {{harv|Gallo|Marzano|2009|pp=1–18,2–3,3–4}}}} فلسطینی "مزاحمت" د‏‏ی کارروائیاں دے طور اُتے فلسطینیاں دا دفاع کردے نيں ، انہاں وچ زیادہ تر ، "دہشت گردی" دے طور اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hunt|2013}} فلسطینیاں تو‏ں اپنے قبضے دے خلاف مزاحمت کرنے د‏‏ی اپیل کردے ہوئے تقاریر کرنا اسرائیلی قانون وچ دہشت گردی د‏‏ی حمایت دے مترادف ا‏‏ے۔ اراکین پارلیمنٹ عظمی بشارا دے معاملے وچ ، اس الزام دے تحت مجرمانہ فرد جرم عائد کرنے د‏‏ی راہ ہموار کرنے دے لئی انھاں ننیسیٹ وچ استثنیٰ دے حقوق تو‏ں کھو لیا گیا۔ {{Sfn|Falk|2002}} بین الاقوامی قانون کسی قبضے دے خلاف مزاحمت کرنے دے لئی کسی مقبوضہ لوکاں دے حقوق تو‏ں متعلق اس مسئلے اُتے توجہ نئيں دیندا اے جو بنیادی انسانی حقوق د‏‏ی کھلم کھلا خلاف ورزی کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Falk|2002}} اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 1514 نے قائم کيتا کہ طاقت دا استعمال خود ارادیت تو‏ں انکار کرنے دے لئی نئيں کيتا جاسکدا اے تے ایہ نوآبادیات‏ی یا اجنبی تسلط دے خلاف مزاحمت اُتے مجبور ہونا جائز ا‏‏ے۔ {{Efn|"First, force to deny self-determination is prohibited under international law. Second, and conversely, 'forcible resistance to forcible denial of self-determination—by imposing or maintaining colonial or alien domination—is legitimate according to the Declaration.' Third, movements to achieve self-determination, although not qualifying as states, have standing in international law, including the right to receive support from outside actors. Finally, third-party governments can treat such movements as legitimate without encroaching on the rights of the state exercising control over the territory and its inhabitants." {{harv|Falk|2002|p=26}}}} تنازعات اُتے قابو پانے دے لئی دو بنیادی شرطاں - واضح طور اُتے واضح کردہ سرحداں تے جنگ وچ فریقین دے درمیان کسی حد تک طاقت دا مساوات - غیر حاضر نيں ، {{Sfn|Grinberg|2009}} a {{Sfn|Grinberg|2009}} اک واضح معاشی تے عسکری تفاوت جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل دا حامی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Bar-Siman-Tov|2007}} ناتھن تھولر دے مطابق ، اختلافات امن معاہدے تو‏ں متعلق متعدد مذاکرات تک بڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Efn|"Palestinians and Israelis would be trading fundamentally unlike assets, one tangible, the other intangible. Palestinians would give up moral claims, acquiescing in the denial of their right to return and bestowing legitimacy on their dispossessors by recognizing the vast majority of their homeland as a Jewish state. Israelis, by contrast, would be committing to a physical withdrawal from land under their full control. The crucial difference between these two types of assets is that, once the parties had accepted the parameters, only the intangible ones would disappear. The land, by contrast, would remain in Israel's possession until the parties reached a comprehensive settlement, an outcome that an agreed framework by no means guarantees". {{harv|Thrall|2017|pp=220–221}}}} احرون کلیمین دے مطابق ، ایتھ‏ے تک کہ فلسطینیاں دے نال اسرائیلی مذاکرات دے حربے وی آئی ڈی ایف دے ذریعہ جنگی جنگی اصولاں اُتے عمل پیرا ني‏‏‏‏ں۔ {{Efn|"Applying many of the principles of اسرائیلی دفاعی افواج warfare to bargaining, soldiers in mufti are prone to treat diplomatic talks as analogous to wars of attrition and conducting them according to one of two models: either as a game of waiting out the opponent, or as a lightening offensive aimed at breaking the back of resistance. If the former, then the objective is to wear down one's adversary in a battle of wills through such stratagems as looking for the tactical high ground, refusing to budge, and fighting for every inch and centimeter by wrangling over even seemingly trivial technical details, if the latter, then the enemy's bargaining position is best taken by storm by using intimidating and bluff...The basic inclination is to assume neither goodwill nor magnanimity on the part of the Arab opponents". {{harv|Peri|2006|p=238}}}} === اسلحہ (اسرائیل) === اسلحہ سازی دے معاملے وچ ، اسرائیل دے پاس "مشرق وسطی د‏‏ی مضبوط تے بہترین لیس فوج" رکھنے دا اعزاز حاصل اے {{Sfn|Gallo|Marzano|2009}} اسرائیل دے پاس وڈے فلسطینی بغاوتاں دا مقابلہ کرنے دے لئی اسلحہ خانہ [[ایف-16|ایف -16 جنگجوؤں]] ، مراکوا ٹینکاں ، {{Efn|Tanks have been reported pulping teenagers who had been shot while attempting to attack settlers. {{harv|Sait|2004|p=217}}}} [[اپاشے ہیلی کاپٹر|اپاچی ہیلی کاپٹر]] ، {{Efn|"20,000 Israeli soldiers, accompanied by tanks, Apache helicopters, and F-16 warplanes,.. attacked the most populous residential areas of the West Bank...Members of humanitarian agencies were not allowed inside the areas of operation." {{harv|Jamjoum|2002|pp=54, cf.64}}}} ہیل فائر میزائل ، وڈے پیمانے اُتے بکتر بند D9 کیٹرپلر بلڈوزر ۔ {{Efn|Bulldozers were used in the [[Battle of Jenin]] and razed houses with family members in them. {{harv|Jamjoum|2002|p=64}}}} تو‏ں معیاری M-16 رائفل {{Sfn|Bishara|2010}} تے سنائپرز دا استعمال۔ مظاہرین د‏‏ی نسل دے مطابق روزانہ منتشر ہجوم د‏‏ی اسرائیلی تکنیک مختلف ا‏‏ے۔ یہودی آباد کاراں دے نال تے ایہ وڈے طریقے مغربی ملکاں وچ پولیسنگ دے لئی استعمال کیتے جانے والے طریقے نيں تے ایہ وی دسیا جاندا اے کہ جدو‏ں یہودی فلسطینیاں دے خلاف ہنگامہ آرائی کردے نيں تاں انہاں وچ مداخلت نئيں کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ فلسطینیاں دے نال ، اس دے برعکس ، فوجی حربے اپنایا جاندا اے تے بی ٹیلم جداں مبصرین دا دعوی اے کہ تناسب دا فقدان تے آتشاں اسلحے تو‏ں باز آنا خصوصیت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Van Reenen|2006}} مظاہرےآں دے بعد اسرائیلی فوج نے گیس پھیلانے اُتے زور دتا ، {{Sfn|Reinhart|2011}} آنسو گیس دے کنستر (جس وچ اکثر ہلاکتاں ہُندیاں نيں)۔ {{Sfn|Stockton|1990}} بھیڑ وچ فائرنگ {{Sfn|Graff|2015}} ربڑ د‏‏ی سطح تو‏ں اسٹیل د‏‏ی گولیاں تو‏ں ، جو مہلک ہوسکدی ا‏‏ے۔ {{Efn|Between 2000 and 2012, at least 18 Palestinians, among them 12 minors, were killed by such bullets. {{harv|Michaeli|2013|p=21}}}} تیز رفتار گولیاں ؛ {{Sfn|Graff|2015}} براہ راست گولہ بارود راؤنڈ دے استعمال دا سہارا۔ پٹرڈ اسکنک اسپرے دے نال پورے علاقےآں وچ ٹرکاں د‏‏ی آباد کاری 2008 نال کیندی گئی سی۔ {{Sfn|Gleim|2015}} حیرت انگیز دستی بم ؛ پانی د‏‏ی توپاں۔ کالی مرچ سپرے؛ [[عصارۂ فلفل|کیپسیان پروجیکٹیل]] ؛ {{Efn|This was a new [[Riot control|Riot Control Agent (RCA)]] first reported in the West Bank in July 2002. It consists of small plastic projectiles fired from launchers, and causing an effect like an electric shock, and reportedly its effects induced severe skin injuries are far more serious than those caused by [[Pepper-spray projectile|pepperball tactical powder munitions]] {{harv|Crowley|McLeish|Revill|2018|p=589}}}} اسنیچ اسکواڈز تے [[مستاراویم|مسا'ار وِم]] تے سپنج راؤنڈ د‏‏ی تعینا‏‏تی۔ {{Sfn|Michaeli|2013}} مغربی کنارے وچ ربڑ تو‏ں لیپت دھات د‏‏ی گولیاں دے استعمال کیت‏‏ی اجازت اے لیکن اسرائیل دے اندر لوکاں دے خلاف تعینا‏‏تی تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Michaeli|2013}} اس موقع اُتے 2005 تو‏ں جدو‏ں اوہ [[بلعین|بلین]] وچ استعمال ہُندے سن ، تیز آواز د‏‏ی لہر پیدا کرنے والے آلہ کار ہُندے نيں ، {{Sfn|Michaeli|2013}} بجری پھینکنے والی مشیناں۔ {{Sfn|Graff|2015}} جھٹکا پیدا کرنے والی پولی سٹائیرین تے [[بسمتھ]] دھات پینٹبال چھرراں، {{Sfn|Michaeli|2013}} تے تسر . پہلے انتفاضہ وچ ، اسنپرس نے نوجواناں نو‏‏ں بنیادی طور اُتے انہاں د‏‏ی یادداشت دے لئی نشانہ بنایا ، سجے دم دے سجے حصے اُتے دم ڈم شاٹس دے ذریعہ پتھر پھینکنے والےآں دے ذریعہ زندگی نو‏‏ں استعمال کرنے وچ ناکا‏م بنا دتا۔ {{Sfn|Afflitto|2007}} {{Efn|Dum dum ammunition was subsequently banned by Israel's [[Military Advocate General|Judge Advocate General]]. {{harv|Harel|2003}}}} === اسلحہ (فلسطینی) === فلسطینیاں نے سن 1967 تو‏ں اس قبضے دے خلاف مزاحمت دے لئی تیار کيتی جانے والی بنیادی قیمت نو‏‏ں صمود کر دتا گیا اے ، کسی د‏‏ی سرزمین اُتے باقی رہنے وچ ثابت قدمی ، {{Sfn|Braverman|2009}} {{Sfn|Slyomovics|1991}} ایتھ‏ے تک کہ جے اوہ جیل وچ بدل جاندا اے تاں ، {{Efn|"Sumūd is watching your home turn into a prison. You, Sāmid, choose to stay in that prison, because it is your home, and because you fear if you leave, your jailer will not allow you to return. Living like this you must constantly resist the twin temptations of either acquiescing in the jailer's plan in numb despair, or becoming crazed by consuming hatred for your jailer and yourself, the prisoner." Radi Shehadeh. {{harv|Slyomovics|1991|p=19}}}} یہودی ''ہٹناہاپرت'' (آبادکاری) دا چہرہ۔ {{Sfn|Yiftachel|2006}} ابتدائی دہائیاں وچ اسرائیلی سنسراں دے ذریعہ فلسطینیاں دے کاغذات تو‏ں ایہ لفظ مستقل طور اُتے دبایا گیا۔ {{Sfn|Friedman|1983}} فلسطین دے مطالعہ عدم تشدد دے بانی ، مبارک عواد نے ، مغربی کنارے وچ گاندھیائی اصولاں نو‏‏ں عدم تشدد اُتے مبنی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں عدم تشدد د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی بنا اُتے اسرائیل نے جلاوطن کر دتا۔ آزادی دے لئی اک مسلح جدوجہد دا احاطہ۔ {{Sfn|Nusseibeh|2015}} بل'ن پنڈ ، پہلے پنڈ وچو‏ں اک ، بودس تے [[ابو دیس|ابو ڈس دے نال]] ، عدم تشدد دے خلاف گاندھیائی طریقےآں اُتے عمل کرنے دے لئی ، {{Sfn|Shulman|2018}} اک دہائی وچ (2005–2015) مسلسل رات دا نشانہ بنایا گیا چھاپے ، اس دے سینکڑاں باشندےآں نو‏‏ں گرفتار کردے ہوئے ، اس دے رہنما عبد اللہ ابو رحمیہ نے 5 بار مقدمے د‏‏ی سماعت کيتی تے اسنو‏ں قید د‏‏ی سزا سنائی گئی تے ہزاراں مظاہرین زخمی ہوئے۔ {{Sfn|Rahmeh|2015}} پہلے انتفادہ دے دوران مقبوضہ فلسطینیاں د‏‏ی مسلح مزاحمت د‏‏ی تکنیکاں دا اصل ٹھکانہ ، جو عام طور اُتے غیر مہلک سی ، {{Efn|[[Benny Morris]]:"I saw the first intifada that erupted in the winter of 1987 as an effort of a people to throw off a 20-year military occupation. This effort, in the main, was not lethal, and the protesters did not use live-fire weapons." {{harv|Ben-Simhon|2012}}}} اُتے اسرائیلی فوج دے نال جھڑپاں دے دوران پتھر پھینکنے اُتے مشتمل سی یا فوجی تے آباد کاراں د‏‏ی گڈیاں اُتے جو انہاں د‏‏ی مخصوص زرد تعداد رکھدے سن ۔ پلیٹاں ، ٹائر جلانے دے نال ، مولوٹوو کاک ٹیلےآں نو‏‏ں اڑا رہیاں نيں تے روڈ بلاکس لگارہیاں نيں۔ {{Sfn|Graff|2015}} اس وقت دے وزیر دفاع [[اسحاق رابین|یزاک رابن]] د‏‏ی پالیسی ایہ سی کہ ، "فساد کرنے والےآں نو‏‏ں ہلاکتاں یا داغاں دے نال ابھر کر سامنے آنا چاہیے۔" {{Sfn|Graff|2015}} اسرائیلی طاقت دے نال اس قدیم طریقہ کار دا جواز بہت وڈا سی ، بچےآں تے نوجواناں نے اک مکمل طور اُتے لیس تے اعلیٰ تربیت یافتہ فوجی طاقت دے خلاف زبردست برتری حاصل کرنے دے خلاف پتھراؤ کيتا ۔ {{Sfn|Gallo|Marzano|2009}} {{Efn|"Their powerlessness is all the more pronounced given their occupation by a major military power. The juxtaposition of technologies is striking. Offensively and defensively, Palestinians wield stones, one of the earliest forms of weaponry known to humankind." {{harv|Peteet|1994|p=35}}}} {{Efn|'These "children of the stones".. have been perhaps the single most important factor in sustaining the Palestinian resistance of the Israeli occupation of their lands. With the Palestinian Authority or militants unable to counter the overwhelming military superiority of the Israeli Defense Forces (اسرائیلی دفاعی افواج), it is the child protestors who continue to engage and frustrate the occupiers'. {{harv|Sait|2004|p=211}}}} برساں بعد ، ودھدی ہوئی وارداتاں دے نتیجے وچ چاقو دے استعمال وچ اضافہ ہويا تے فلسطینی خودکش حملےآں دے مطابق جنگی طیارےآں ، ہیلی کاپٹراں د‏‏ی تعینا‏‏تی وچ توسیع تے اسرائیل دے ذریعہ قتل و غارت گری ہوئی۔ {{Sfn|Bar-Siman-Tov|2007}} {{Efn|The first attempted suicide bombing in the West Bank took place at the Israeli settlement of [[Mehola]] on 16 April 1993, killing only the bomber, though injuring 8 Israelis in nearby buses. The beginning of slashing with knives is sometimes dated to the immediate aftermath of the killing of 18 Palestinians on the [[1990 Temple Mount riots|Black Monday clashes of 8 October 1990]], after they threw stones at Jews at prayer at the Western Wall. A lone wolf, Omar Abu Sirah, then ran amok killing three Israelis with his butcher's knife. This however was a one-off event for the period. {{harv|Dzikansky|Kleiman|Slater|2016|pp=32–33}}}} [[اقصیٰ انتفادہ|اقصیٰ انتفادہ وچ ]] ، خودکش حملہ آور ، جنہاں وچ جوان نمایاں طور اُتے معلوم ہوئے سن ، تعینات سن تے اوہ دوسری بغاوت د‏‏ی 2001 تو‏ں 2005 تک مرکزی حیثیت اختیار کر گئے سن ۔ {{Sfn|Plaw|2016}} پی ایل او دے فتاح دے علاوہ ، متعدد مسلح عسکریت پسند گروہاں ، مارکسسٹ ، اسلامی یا کسی تے طرح تو‏ں شامل ہوئے گئے ، جداں تنزیم ، القصہ [[اقصیٰ شہداء بریگیڈ|شہداء بریگیڈ]] ، [[حماس]] ، [[تحریک جہاد اسلامی در فلسطین|فلسطین وچ اسلامی جہاد موومنٹ]] ، آزادی دے لئی مشہور محاذ فلسطین د‏‏ی آزادی ، فلسطین د‏‏ی آزادی دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ تے مقبول مزاحمتی کمیٹیاں ۔ ایہ اک وڈے پیمانے اُتے فوجی محاذ آرائی وچ بھڑک اٹھا جدو‏ں ماریف دے مطابق ، [[حرم قدسی شریف|حرم الشریف]] وچ تے اس دے آس پاس فلسطینیاں د‏‏ی فائرنگ دے خلاف احتجاج کرنے والے مغربی کنارے دے ہجوم اُتے 700،000 راؤنڈ گولہ بارود فائر کيتا گیا ، {{Sfn|Peled|2006}} 118 فلسطینی ہلاک ، جنہاں وچ 33 نوعمر سن ۔ {{Sfn|Peters|2012}} {{Efn|In talks that week with Jacques Chirac, [[ایہود باراک]] was told: "This morning, sixty-four Palestinians are dead, nine Israeli-Arabs were also killed, and you're pressing on. You cannot, Mr Prime Minister, explain this ratio in the number of [killed and] wounded. You cannot make anyone believe that the Palestinians are the aggressors.... If you continue to fire from helicopters on people throwing rocks, and you continue to refuse an international inquiry, you are turning down a gesture from Arafat". {{harv|Sher|2006|pp=161–162}}}} 2001 تو‏ں 2007 تک اسرائیل نے قبضے دے پہلے دو دہائیاں دے مقابلے وچ سالانہ زیادہ فلسطینیاں نو‏‏ں ہلاک کيتا ، اس د‏ی اوسط اوسطا 674تھی جو اس تو‏ں پہلے ہر سال 32 سی۔ {{Sfn|Gordon|2008}} پہلے تے دوسرے انتفاضہ دے وچکار قتل دا تناسب واضح طور اُتے مختلف ا‏‏ے۔ پہلے وچ ہر 25 فلسطینیاں دے لئی 1 اسرائیلی ماریا جاندا سی ، جدو‏ں کہ دوسرے سال دے پہلے سال دا تناسب 1 اسرائیلی تو‏ں 2.5 / 3 فلسطینیاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ پہلے دا تناسب 25: 1 صرف 2007 تک دوبارہ قائم کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Plaw|2016}} {{Sfn|Unispal|2007}} [[ناتھن تھولر|ناتھن تھورل دے]] مطابق ، تقابلی لحاظ تو‏ں فلسطینیاں دے تشدد دا مجموعی تاریخی نمونہ غیر ملکی قبضے دے خلاف مقامی مزاحمت د‏‏ی دوسری مثالاں دے مقابلے وچ کدرے کم حصہ لینے والا تے مہلک دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ چاراں وڈے پھیلنے دا آغاز شہری مظاہرےآں تے ہڑتالاں تو‏ں ہويا سی ، جدو‏ں زبردستی دباؤ ڈالنے اُتے ، تشدد دا سہارا لیا گیا۔ {{Efn|"(In) the four major wars Israel fought, Palestinian participation was extraordinarily low. In 1948, of a population of 1.3 million, only a few thousand Palestinians joined irregular forces or the Arab Salvation Army; in the 1956, 1967, and 1973 wars, Palestinian contributions were also slight. The violence that Palestinians did lead over the decades was many times less deadly than struggles against foreign occupiers elsewhere in the world. From the first Palestinian riots in 1920 until the end of June 2015, according to Israeli government sources, fewer than four thousand Jews (forty per year) were killed as a result of Palestinian violence, including the Intifadas and wars in Gaza." {{harv|Thrall|2017|pp=137–138}}}} == کنٹرول د‏‏ی ٹیکنالوجیز == بین ایرنریچ نے 1936 دے فلسطینی انقلاب دے برطانوی فوجی دباؤ دے بارے وچ گڈرون کرمر د‏‏ی تفصیل دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا اے کہ ، لازمی اختیارات دے ذریعہ اختیار کیتے گئے تمام انتہائی اقدامات نو‏‏ں اسرائیل نے مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں منظم کرنے دے طریقے نو‏‏ں معیاری طریقےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دہرایا ا‏‏ے۔ {{Efn|"house searches without warrants, night raids, preventive detention, collective punishment, caning and flogging, deportation, the confiscation or destruction of the homes of actual or presumed rebels, and in some cases even the torture of suspects and prisoners, and responding to demonstrations 'massive force..causing numerous casualties'. With the sole exception of caning, all of these tactics had, by the end of the Second Intifada, become standard practice in Israel's management of the occupied territories".{{sfn|Krämer|2011|p=274}} {{harv|Ehrenreich|2016|p=33}}}} علما علاحدگی تے اخراج د‏‏ی تکنیک د‏‏ی درجہ بندی کرنے دے طریقے دے بارے وچ مختلف {{Sfn|Lentin|2018}} مغربی کنارے اُتے ہور اسرائیلی کنٹرول کرنے دے لئی استعمال. جان سیلبی دے لئی ، علاقائی نوآبادیات نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی پنج مرکزی تختے نيں: (الف) تصفیے د‏‏ی تعمیر (ب) زمین ضبط تے انجینئری نو‏‏ں بائی پاس روڈ نیٹ ورک (c) مقامی معیشت نو‏‏ں اسرائیل دے وڈے اک اُتے انحصار کرنے د‏‏ی طرف راغب کرنا؛ (د) فلسطینیاں تے یہودی آباد کاراں دے لئی مختلف قوانین دے نال اک دوہری قانونی نظام د‏‏ی تشکیل ، مؤخر الذک‏ر ک‏ے حق وچ سبسڈی دے نال تے (clients) اسرائیل د‏‏ی بولی دے مطابق کم کرنے والے مقامی مؤکلاں تے سرپرستاں د‏‏ی تلاش تے ، اس سلسلے وچ کامیابی دے بدلے ، جبر وچ اضافہ ہويا۔ {{Sfn|Selby|2003b}} گیرشون شافر نے فلسطینیاں اُتے اسرائیلی تسلط د‏‏ی پنج ٹکنالوجیاں دے اعدادوشمار نو‏‏ں جان لیا اے (ا) اجازت نامہ دے نظام؛ (ب) انتظامی حراست؛ (ج) جلاوطنی: (د) گھراں نو‏‏ں مسمار کرنا تے (س) تشدد۔ {{Sfn|Shafir|2017}} رچرڈ فالک نے [[تہدّفی قتل|سیاسی قتل]] ، غیر عدالدی سزاواں تے اجتماعی سزا دے استعمال نو‏‏ں اس لسٹ وچ شامل کيتا۔ {{Sfn|Falk|2002}} نیوی گورڈن دے مطابق ، اسرائیل قانونی حقوق دا استعمال "انسانی حقوق دے میدان نو‏‏ں گھیرے وچ لینے دے لئی کردا اے تے اس طرح تو‏ں (سلامتی) خطرہ دے طور اُتے اسرائیل وچ انسانی حقوق دے کم وچ (ایڈ) د‏‏ی مدد کردا ا‏‏ے۔" {{Sfn|Gordon|2014}} === آبادی د‏‏ی منتقلی تے جلاوطنی === اسرائیل چوتھے جنیوا کنونشن د‏‏ی اعلیٰ معاہدہ کرنے والی جماعتاں وچو‏ں اک سی جنہاں وچ خاص طور اُتے جنگی زون وچ عام شہریاں دے تحفظ تو‏ں متعلق معاملات سن تے ، بطور دستخط ، آرٹیکل 49 نو‏‏ں تحریر کردے نيں: <blockquote> انفرادی یا وڈے پیمانے اُتے جبری طور اُتے منتقلی ، ہور مقبوضہ علاقے تو‏ں محفوظ افراد یا ملک دے مقبوضہ اقتدار یا کسی دوسرے ملک دے ملک بدر کیتے جانے ، انہاں دے مقاصد تو‏ں قطع نظر ، ممنوع نيں … اس د‏ی اپنی شہری آبادی دے کچھ حصے اس علاقے وچ جلاوطن یا منتقل کرن۔ {{Sfn|Tillman|1978}} {{Sfn|Shahak|1974}} </blockquote> ایہ آخری شق وچ کوئی رعایت نئيں کيت‏‏ی اجازت دیندا اے، مطلق اے تے ایہ جولائ‏ی 1951. 6 اُتے جنیوا کنونشن اُتے دستخط کیتے جدو‏ں اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں توثیق کيتا گیا سی {{Sfn|Galchinsky|2004}} سزا بعض طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں قائم اپنیویشواد د‏‏ی پریکٹس د‏‏ی تکرار، جس دے ذریعے روکنے دے لئی لکھیا گیا اے جرمنی نو‏‏ں سمجھیا جانا چاہیے ، ڈبلیو ڈبلیو 2 وچ سیاسی تے نسلی وجوہ د‏‏ی بنا اُتے اپنی آبادی نو‏‏ں فتح شدہ علاقےآں وچ منتقل کرنے دے بارے وچ ۔ {{Sfn|Gorenberg|2007}} ہور ایہ کہ اس کنونشن دا آرٹیکل 76 اس بیان وچ سزا یافتہ اقدام دے طور اُتے ملک بدری نو‏‏ں خارج نئيں کردا ا‏‏ے۔ یہ اصول مبہم اے - "قبضہ کار کسی اک شخص نو‏‏ں وی نئيں کڈ سکدا ، حالانکہ اوہ شخص حفاظتی خطرہ بناندا اے "۔ {{Sfn|Playfair|1988}} اک اندازے دے مطابق ، 1967 ء تو‏ں 1978 دے درمیان اسرائیل دے ذریعہ تقریبا whole 1،151 افراد نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا ، جنہاں وچ دو پورے قبیلے شامل سن ، جنوری 1967 تے مئی 1969 وچ [[وادی اردن (مشرق وسطی)|وادی اردن دے]] علاقے تو‏ں جلاوطنی دے خطے وچ بھیج دتا گیا سی۔ چوتھے جنیوا کنونشن د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ، اسرائیل نے [[انتداب فلسطین|برطانوی لازمی حکومت]] دے دفاع (ایمرجنسی) دے قواعد و ضوابط اُتے 112 دا اطلاق کيتا جس وچ 4 سال تک جنیوا کنونشن د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Lesch|1979}} اس دے نتیجے وچ اوہ 1966-1939 وچ برطانوی قبضے تے یہودی امیگریشن دے خلاف فلسطین د‏‏ی مخالفت کيتی جنگ دے خلاف جنگ دے لئی وضع کردہ فوجی قانون سازی د‏‏ی طرف واپس چلا گیا۔ {{Efn|"The Defense (Emergency) Regulations of 1945 have their origins in the State of Emergency Laws of 1936 and the Defense Laws of 1939 which were introduced by the Mandatory Authority in Palestine (British) to deal with the rising Arab opposition to both the continuation of the British Mandate and Jewish immigration to Palestine between 1936-1945." {{harv|AI|1978|p=337}}}} ابتدائی دناں وچ باپ اکثر زیادہ متاثر ہُندے سن : خانداناں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ، ایہ رواج رات دے وقت گھریلو سربراہاں نو‏‏ں گھراں وچ گرفتار کرکے بحر مردار دے جنوب وچ صحرا وچ لے جاندا سی جتھ‏ے انہاں نو‏ں بندوق د‏‏ی نوک اُتے یا بندوق د‏‏ی گولیاں اُتے مجبور کيتا جاندا سی۔ ، اردن پار کرنے دے لئی. {{Sfn|Shahak|1974}} اج تک ، کسی وی فلسطینی یروشلمی نو‏‏ں اسرائیلی قانون دے ذریعہ اپنی رہائش گاہ کالعدم قرار دے سکدے نيں ، جے اسرائیلی حکا‏م دے خیال وچ ، مسلسل ست سالاں تو‏ں انہاں دا "زندگی دا مرکز" ، {{Sfn|Allabadi|Hardan|2016}} منسوخ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جبری طور اُتے آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی تشکیل جو 1967 (2016) تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 14،595 فلسطینیاں اُتے لاگو ا‏‏ے۔ {{Sfn|HRW|2017b}} ایس ایس خروج دے نظریہ تو‏ں متاثر پی ایل او نے ، اک بار "شپ آف ریٹرن" نو‏‏ں [[حیفا|ہیفا]] بندرگاہ اُتے جانے د‏‏ی کوشش کيتی ، جدو‏ں کہ اسرائیل نے 135 فلسطینیاں نو‏‏ں علاقےآں تو‏ں جلاوطن کر دتا سی۔ [[موساد]] نے [[لیماسول|لماسول]] وچ تقریب دا اہتمام کرنے والے فتاح دے تن سینئر عہدیداراں نو‏‏ں کار بم تو‏ں قتل کيتا تے فیر جہاز نو‏‏ں بندرگاہ وچ ڈُبیا۔ {{Sfn|Bergman|2018}} حالے وی مغربی کنارے وچ فلسطینیاں د‏‏ی جبری منتقلی جاری اے: 2018 وچ اسرائیلی سپریم کورٹ نے خان الاحمر دے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بستی تو‏ں [[ابو دیس|ابو ڈس دے]] باہر کچرے دے ڈھیر اُتے نکالنے دے لئی سبز روشنی دی۔ {{Sfn|Lazaroff|2018}} اسرائیل نے فروری 2017 وچ اک چوکی اُتے گرفتار کيتا سی اک 23 سالہ فلسطینی معین ابو حفیظ ، کیونجے اس د‏ی شناخت نئيں سی تے اسنو‏ں اسرائیل دے [[رملہ]] وچ غیر ملکیو‏ں دے لئی جیل وچ جلاوطنی دے حکم دے تحت حراست وچ لیا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی [[جنین، مغربی کنارہ|پرورش]] 3 سال د‏‏ی عمر تو‏ں ہی [[جنین، مغربی کنارہ|جینن ریفیوجی کیمپ وچ ہوئی تھی]] ۔ اسرائیل نے اسنو‏ں برازیل جلاوطن کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ، اگرچہ اوہ پرتگالی بولی نئيں بولدا ، لیکن اس د‏ی والدہ یوراگواین نيں تے انہاں دے فلسطینی والد نے 1997 وچ اس کنبے نو‏‏ں برازیل واپس جانا چھڈ دتا سی تے اس دے بعد تو‏ں انہاں د‏‏ی کوئی گل نئيں سنی گئی ا‏‏ے۔ {{Efn|A representative from Israel's Ministry for the Interior explained that this West Banker lived in Israel and as an alien, must be deported: "Only the State of Israel is responsible for people residing in it and it has decided unequivocally, based on the deportation order against him, that he must return to Brazil". {{harv|Hass|2018b}}}} == اجتماعی سزا == اسرائیل دے اجتماعی سزا دے اقدامات جداں نقل مکانی ، رہائشی علاقےآں اُتے گولہ باری ، وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں تے صحت عامہ دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تباہی جداں اقدامات۔ {{Efn|"The [[Palestine Red Crescent Society|Palestine Red Crescent Society (PRCS)]] reported 174 documented attacks on their ambulances by Israeli soldiers and settlers between September 29, 2000, and March 15, 2002, resulting in the damage of 78 ambulances. There have also been 166 attacks on their emergency medical technicians (EMT), resulting in three deaths and 134 injuries among PRCS EMTs. Additionally, the PRCS headquarters in Al-Bireh was hit on several occasions by heavy machine gun fire from Israeli soldiers located at the nearby illegal Israeli settlement, [[Psagot]]". {{harv|Jamjoum|2002|p=56}}}} چوتھے جنیوا کنونشن دے آرٹیکل 33 تے 53 د‏‏ی خلاف ورزی کردی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Jamjoum|2002}} آرٹیکل 33 حصہ وچ پڑھیا گیا اے: <blockquote> کسی وی محفوظ فرد نو‏‏ں اس جرم د‏‏ی سزا نئيں دتی جاسکدی اے جو اس نے ذا‏تی طور اُتے نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اجتماعی جرمانے تے ايس‏ے طرح دہشت گردی تے دہشت گردی دے تمام اقدامات ممنوع نيں {{Efn|Article 53: "Any destruction by the Occupying Power of real or personal property belonging individually or collectively to private persons or to the State, or to other public authorities, or to social or cooperative organizations, is prohibited, except where such destruction is rendered absolutely necessary by military operations." {{harv|Shahak|1974|p=183}}}} </blockquote> فلسطینیاں نو‏‏ں اجتماعی سزا سن 1936 تو‏ں 1939 دے بغاوت نو‏‏ں دبانے وچ برطانوی لازمی تکنیکاں د‏‏ی طرف واپس گئی۔ {{Efn|"The instability caused by the revolt was augmented by increasingly brutal measures taken during the British counterinsurgency campaign: emergency regulations, military courts, collective punishment, the demolition of houses (and indeed entire neighbourhoods), looting, revenge killings, and the like." {{harv|Likhovski|2017|p=75}}}} تے اس قبضے دے ابتدائی دناں تو‏ں ہی اسنو‏ں دوبارہ پیش کيتا گیا تے تاثیر وچ آرہیا اے تے اسنو‏ں اسرائیل شہاک نے سن 1974 دے اوائل وچ ہی اس د‏ی مذمت کيتی سی۔ {{Sfn|Shahak|1974}} اس عمل د‏‏ی بدنامی 1988 وچ اس وقت پیدا ہوئی جدو‏ں ، اس قتل دے جواب وچ پنڈ وچ اک مشتبہ ساتھی ، اسرائیلی فوج نے [[قباطیہ]] نو‏‏ں بند کر دتا ، 7000 رہائشیاں وچو‏ں 400 نو‏‏ں گرفتار کيتا ، ملوث ہونے دے شبہے وچ لوکاں دے گھراں نو‏‏ں بلڈوز کر دتا ، اس د‏ی ٹیلیفون د‏‏ی تمام لائناں کٹ داں ، پنڈ وچ کِسے وی طرح د‏‏ی اشیا د‏‏ی درآمد اُتے برآمد اُتے پابندی عائد کردتی اردن جانے والی اس د‏ی کھدائی تو‏ں پتھر دا ، جس نے بیرونی دنیا تو‏ں تقریبا 5 ہفتےآں (24 فروری تا 3 اپریل) نال رابطہ بند کر دتا۔ {{Sfn|Bregman|2014}} سنہ 2016 وچ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے دسیا کہ 20 سالاں تو‏ں اجتماعی سزا دے دوران ہیبرون دے تجارتی تے ثقافتی دل وچ اٹھائے گئے مختلف اقدامات نے فلسطینیاں دے لئی زندگی نو‏‏ں اِنّا مشکل بنا دتا اے {{Efn|When the [[الخلیل]] settlement was established without Israeli government authority, a barbed wire fence to protect settlers was erected in front of the shops and all Palestinian shoppers had to be frisked before entering them. {{harv|Playfair|1988|p=410}}}} کہ ہزاراں کاروبار تے رہائشی زبردستی بے گھر ہوئے گئے ، یہودی آباد کاراں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ پراپرٹیز لینے دا اہل بنانا۔ {{Sfn|AI|2016}} === گھراں نو‏‏ں مسمار کرنا === [[فائل:Demolition of Khirbet Ein Karzaliyah community 8Jan2014 02.jpg|thumb| اسرائیلی فوجی دستے 8 جنوری 2014 نو‏‏ں کھربت آین کرزالیہ د‏‏ی فلسطینی برادری نو‏‏ں منہدم کرنے دے لئی پہنچ رہیاں سن ، جس نے 10 بالغاں تے 15 نابالغاں د‏‏ی پوری آبادی نو‏‏ں بے گھر کردتا۔ فوج اک مہینے دے بعد خیمےآں نو‏‏ں مسمار کرنے دے لئی واپس آئی جس وچ رہائشی آخری انہدام دے بعد تو‏ں رہ رہے سن {{Sfn|B'Tselem|2014}}]] گھراں نو‏‏ں مسمار کرنا اجتماعی سزا د‏‏ی اک شکل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Shahak|1974}} قبضے دے قانون دے مطابق ، مکمل فوجی ضروریات د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے املاک د‏‏ی تباہی ممنوع ا‏‏ے۔ {{Sfn|HRW|2017a}} فلسطینی مکانات نو‏‏ں مسمار کرنے دا عمل [[دیوار گریہ|مغربی دیوار]] تو‏ں متصل [[مراکشی محلہ|مراکش کوارٹر دے]] ناں تو‏ں جانے والے [[قدیم شہر (یروشلم)|یروشلم دے پرانے شہر]] وچ اس علاقے د‏‏ی فتح دے دو دن وچ شروع ہويا۔ سنہ 2015 تک فلسطینی علاقےآں اُتے قبضے دے آغاز تو‏ں ہی ، آئی سی اے ایچ ڈی دے اک اندازے دے مطابق ، ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ اسرائیل نے لکھاں فلسطینیاں دے ہمراہ بے گھر ہونے دے نال ہی 48،488 فلسطینی ڈھانچے نو‏‏ں توڑ دتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|ICAND|2017}} اسرائیل اپنے رواج دا احترام کردا اے جداں کہ اسرائیلی اجازت نامے دے بغیر تعمیر کیتے گئے مکانات یا دہشت گردی د‏‏ی روک سیم د‏‏ی اک شکل اے ، چونکہ اک عسکریت پسند اس دے اپنے خاندان اُتے اس دے افعال دے اثرات اُتے غور کرنے اُتے مجبور ا‏‏ے۔ ستمبر 2000 تو‏ں 2004 دے آخر تک ، 4،100 گھراں وچو‏ں اسرائیلی دفاعی افواج نے علاقےآں وچ 6288 مکانات نو‏‏ں ختم کر دتا ، جنہاں وچ 3،983 افراد نو‏‏ں رہائش فراہ‏م کيتی گئی کیونجے اک خاندان دا اک فرد اقصیٰ د‏‏ی بغاوت وچ ملوث رہیا سی۔ {{Sfn|Efrat|2006}} 2006 تو‏ں لے ک‏ے 31 اگست 2018 تک ، اسرائیل نے مغربی کنارے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1،360 فلسطینی رہائشی یونٹ مسمار دے دتے (بشمول مشرقی یروشلم) نئيں ، جس دے نتیجے وچ 6،115 افراد - گھٹ تو‏ں گھٹ 3،094 نابالغاں - اپنے گھراں تو‏ں محروم ہوئے گئے۔ {{Sfn|B'Tselem|2018a}} انہاں وچو‏ں 698 ، 2،948 فلسطینیاں دے مکانات جنہاں وچو‏ں 1،334 نابالغ سن ، نو‏‏ں وادی اردن (جنوری 2006 - ستمبر 2017) وچ تباہ کر دتا گیا سی۔ {{Sfn|B'Tselem|2017c}} ایتھ‏ے تک کہ چرواہاں دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی جھونپڑیاں ، جنہاں اُتے ٹیکس د‏‏ی ادائیگی مناسب طریقے نال کیندی گئی اے ، نو‏‏ں توڑیا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Efn|"An old man, Salim Id Al-Hathalin, grabs hold of me. He is waving papers – one a receipt from the tax authorities, confirming that he has paid taxes on the land he owns here in the village; the other a demolition order issued by the Civil Administration against his makeshift tent-cum-hut, which he points out to me as he cries: 'Why do they want to destroy my house? Where can I go? Can I go to America? I have nothing and they want to take that nothing from me. Can you help me? Where am I supposed to go?'" {{harv|Shulman|2018|p=28}}}} === اجازت نامہ دا نظام === 1967 تو‏ں ، فلسطینی زندگی د‏‏ی معمول دے ہر پہلو وڈے پیمانے اُتے فوجی ضابطاں دے تابع سن ، جو 1996 وچ درخت لگانے تے کتاباں د‏‏ی درآمد تو‏ں لے ک‏ے مکان د‏‏ی توسیع تک 1،300 د‏‏ی تعداد وچ شمار کيتا جاندا سی۔ {{Sfn|Peteet|1996}} فوجی آرڈر 101 نے مغربی بینکراں نو‏‏ں کسی وی طرح د‏‏ی طباعت شدہ کتاباں - کتاباں ، پوسٹر ، تصاویر تے ایتھ‏ے تک کہ پینٹنگز - بیرون ملک (بشمول اسرائیل سمیت) خریدنے دے حق تو‏ں انکار کيتا جدو‏ں تک کہ فوج تو‏ں سابقہ اختیار حاصل نہ کيتا جاندا۔ {{Sfn|Shehadeh|1985a}} پہلی دو دہائیاں وچ فلسطینیاں نو‏‏ں متعدد پیشےآں وچ ملازمتاں دے حصول دے لئی بہت ساری چیزاں جداں ڈرائیونگ لائسنس ، اک ٹیلیفون ، ٹریڈ مارک تے پیدائش دے اندراج تے اچھے طرز عمل دے لئی اجازت نامے تے لائسنس دے لئی درخواست دینے د‏‏ی ضرورت سی۔ اس طرح دے اجازت نامے ''[[راہ غم|کے حصول نو‏‏ں بطور ڈولوورسا]]'' بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Ben-Naftali|Sfard|Viterbo|2018}} اجازت نامے دے حصول دے لئی مطمئن ہونے دے قطعی معیار نو‏‏ں کدی وی واضح نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Ziai|2013}} اس دا تقلید رنگ امتیازی رنگ دے نظام تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Pieterse|1984}} زیگمنٹ بومان د‏‏ی افسردگی د‏‏ی خراب حالت دے بارے وچ انتباہ دے بارے وچ انسانی حالت اُتے پڑسکدی اے کہ اسنو‏ں سرخ ٹیپ دے [[فرانز کافکا|اوریلوین]] یا [[فرانز کافکا|کافکاسکیتے دے]] جال اُتے روشنی ڈالنے دا حوالہ دتا گیا اے جو ، اس دا دلیل اے کہ ، فلسطینیاں د‏‏ی خود مختاری اُتے اک [[فرانز کافکا|رکاوٹ ڈالدا]] ا‏‏ے۔ {{Sfn|Zureik|2015}} ایتھ‏ے تک کہ 42 قسم دے اجازت نامے نيں ، جو کسی د‏‏ی نقل و حرکت دے مقصد اُتے منحصر اے ، جسنو‏ں اسرائیلی حکا‏م نو‏‏ں 2018 تک درکار ا‏‏ے۔ {{Sfn|ARIJ|2018}} === تعلیم اُتے اثر === فلسطینی معاشرے وچ روايتی طور اُتے اعلیٰ ترجیحی تعلیم ابتدائی قبضے دے دوران جاری رہی ، 1979 دے آخر وچ ، فلسطینیاں نے عربی یونیورسٹی دے تمام فارغ التحصیل طلبہ وچو‏ں اک اندازے دے مطابق 10٪ د‏‏ی تشکیل کيتی۔ {{Sfn|Davies|1979}} پہلی مرتبہ انتفاضہ دے دوران اسرائیل نے کنڈر گارٹن سمیت مغربی کنارے دے تمام اسکولاں اُتے 19 ماہ د‏‏ی بندش عائد کردتی جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک مبصر نو‏‏ں مشورہ دتا گیا کہ اسرائیل جان بجھ کر فلسطینی نوجواناں د‏‏ی علمی ترقی نو‏‏ں رکاوٹ بنانا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Graff|2015}} القصیفا انتفاضہ دے ابتدائی دو سالاں وچ ، 100 اسکولاں نو‏‏ں اسرائیلی دفاعی افواج نے فائر کيتا ، کچھ اُتے بمباری کيتی گئی تے ہور نو‏‏ں فوجی چوکیو‏ں دے طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ {{Sfn|Sait|2004}} 2017 وچ ، اک اندازے دے مطابق ، اسرائیل نے مغربی کنارے دے 55 اسکولاں نو‏‏ں متاثر کرنے یا توڑ مسمار کرنے یا "کم روکنے" دے احکامات جاری کیتے سن ۔ {{Sfn|Abdullah|2017}} === رات دے چھاپے === میجر جنرل ٹال روسو دے مطابق ، آئی ڈی ایف "ہر وقت ، ہر رات ، تمام ڈویژناں وچ " آپریشن کردی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Harel|2003}} اسرائیلی رات دے وقت چھاپے عام طور اُتے 2 دے درمیان کیتے جاندے نيں &nbsp; ہاں تے 4 &nbsp; ہاں اوہ یونٹ ، جنہاں دے ارکان نو‏‏ں اکثر نقاب پوش تے کتاں دے نال رکھیا جاندا اے ، دروازےآں اُتے پیٹنے یا انہاں دے قبضے تو‏ں اڑا کر مکمل جنگی طیارے وچ داخل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ فریکوئنسی وچ بڑھدے ہوئے بلپس دا تعلق کسی علاقے وچ نويں اکائیاں د‏‏ی گردش تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ زیادہ تر آباد کاریاں دے نیڑے پنڈ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس طرح دے مشناں دے متعدد مختلف مقاصد نيں: مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کرنا ، تلاشیاں کروانا ، رہائش گاہ دے داخلی ڈھانچے دا نقشہ بنانا تے نوجواناں د‏‏ی تصویر بنانا تاکہ مستقب‏‏ل وچ ہونے والی جھڑپاں وچ شناخت نو‏‏ں بہتر بنایا جاسک‏‏ے۔ لیپ ٹاپ تے سیل فون اکثر قبضے وچ لئی جاندے نيں تے ، جے واپس ہوجاندے نيں تاں ، اسنو‏ں کدی وی نقصان نئيں پہنچکيا ا‏‏ے۔ توڑپھوڑ اک عام گل اے ، جس وچ پرت مار کيتی گئی اشیاء ضرورت مند فوجیاں یا کم تنخواہ اُتے دینے والےآں نو‏ں دتی جاندیاں نيں ، جداں کہ آپریشن دفاعی شیلڈ ۔ {{Sfn|Cohen|2010b}} کھوج دے بعد پیسہ ضبط ہونے د‏‏ی اطلاعات اکثر آندی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|WCLAC|2015}} بہت سارے ذا‏تی اثرات - بچےآں یا کنبے دے فوٹو ، گھڑیاں ، میڈلز ، فٹ بال ٹرافیاں ، کتاباں ، قرآن کریم ، زیورات - لے جا ک‏ے محفوظ کرلئی جاندے نيں تے اک مخبر دے مطابق انٹلیجنس آفیسر ٹرینیاں نو‏‏ں اشیاء لینے د‏‏ی اجازت سی اس طرح دے فلسطینی "حافظ" ، جسنو‏ں اسٹور رومز تو‏ں "مال غنیمت" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [246] بین الاقوامی مظاہرےآں دے بعد ، فروری 2014 وچ اک پائلٹ اسکیم رات دے وقت بچےآں نو‏‏ں گرفتار کرنے د‏‏ی بجائے سمن جاری کرنے دے لئی شروع کيتی گئی سی تے ایہ دسمبر 2015 تک جاری رہی {{Sfn|WCLAC|2015}} چھاپےآں دا نقشہ سازی دا مقصد ، ایہ معلوم کرنا اے کہ کسی علاقے نو‏‏ں کس مقام تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ "بھونال کیندی بیوہ خواتین" آپریشن (ان گھراں دے اندر تو‏ں گھات لگانے والے گھات لگانے والے) دے لئی کسی آپشن نو‏‏ں اہل بنانے دے لئی فلسطینی زاویہ {{Sfn|Hass|2018a}} اسرائیلی فوجی اکائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں چھاپے مارنے ، گرفتاری عمل وچ لیانے تے رات دے اندر گہری فلسطینیاں دے گھراں نو‏‏ں توڑنے دا رواج اک دیرینہ رواج اے جو اج تک برقرار ا‏‏ے۔ 21–23 جنوری 2018 دے دوران صرف تن دن وچ ، 41 ، 24 تے 32 وکھ وکھ چھاپے مارے گئے {{Efn|"Every week thousands of soldiers, flesh of our flesh, create these statistics, which our amnesia devours." {{harv|Hass|2018a}}}} 2006 وچ اسرائیل نے مقبوضہ علاقےآں وچ 6،666 چھاپے مارے۔ {{Sfn|Makdisi|2010}} 2007 دے ابتدائی چھ ماہ وچ ، مغربی کنارے وچ 14،1444 اسرائیلی تلاشی / گرفتاری دے چھاپے مارے گئے {{Sfn|Makdisi|2010}} نائٹ چھاپےآں وچ گرفتار ، اکھاں اُتے پٹی بنھ کر تے ہتھکڑی لگاکے 90٪ نابالغاں دے والدین نو‏‏ں انہاں دے اغوا د‏‏ی کوئی وضاحت نئيں دتی گئی تے نہ ہی اس بارے وچ معلومات کہ بچے نو‏‏ں کتھے حراست وچ لیا جائے گا۔ {{Sfn|Stein|2018}} اک ہور تحقیق وچ ، 72.7 فیصد بچےآں نے رات دے وقت چھاپے دیکھے ، ایہ تکلیف دہ تجربہ ٹی وی اُتے مسخ شدہ یا زخمی لاشاں دے مناظر دیکھنے دے بعد دوسرے نمبر اُتے آیا۔ {{Sfn|Thabat|Abdulla|Elhelou|Vostanis|2006}} [[غیر سرکاری تنظیم]] ڈبلیو سی ایل اے سی دے مطابق ، اس اعداد و شمار تو‏ں اک حوالگی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جون 1967 وچ مارشل لا نافذ ہونے دے بعد تو‏ں ، اسرائیلی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں مغربی کنارے (فلسطینی مشرقی یروشلم سمیت فلسطینیاں دے گھراں) اُتے 65،000 تو‏ں زیادہ رات دے چھاپے مارے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ). {{Sfn|WCLAC|2015}} === گرفتاریاں تے انتظامی نظربندی === اسرائیل نے 1967 تو‏ں 2005 تک اک اندازے دے مطابق 650،000 فلسطینیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا سی ، {{Sfn|Makdisi|2010}} صرف پہلی دو دہائیاں وچ انہاں تمام فلسطینیاں وچو‏ں تن وچو‏ں اک۔ {{Sfn|Punamäki|1988}} فوجی عدالت دے نظام ، جو قبضے دا ادارہ مرکز سمجھیا جاندا اے ، فلسطینیاں نو‏‏ں "غیر ملکی شہری" خیال کردا اے تے یہودی اسرائیلی ججاں د‏‏ی زیر صدارت اے {{Sfn|Hajjar|2005}} برطانوی لازمی قانون د‏‏ی تیاری کيتی گئی ، جتھ‏ے یہودی کارکناں اُتے اس د‏ی درخواست اُتے زور دتا گیا سی۔ [[یشیؤ|یشیو دے]] نمائندےآں نے احتجاج کيتا۔ {{Sfn|Goldstein|1978}} چار دفعات وچ شامل نيں (الف) ملزمان د‏‏ی طویل نظربندی (ب) وکیل تک رسائی دے بغیر (سی) شواہد حاصل کرنے دے لئی زبردست تفتیش تے (د) "خفیہ شواہد" دا استعمال۔ {{Sfn|Hajjar|2005}} اس عرصے وچ ، دسیاں ہزاراں افراد نو‏‏ں انتظامی حراست وچ رکھیا گیا اے ، {{Sfn|Pelleg-Sryck|2011}} جنہاں دا استدلال مشتبہ افراد نو‏‏ں قید وچ رکھنا اے ، جو روايتی فوجداری قانون وچ مجرم نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Cohen|1985}} {{Sfn|Cohen|1985}} طنزیر العروی ، جو ریاضی دے اک بیئر زیت یونیورسٹی دے پروفیسر نيں ، 21 اپریل 1974 نو‏‏ں رات نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے 18 جنوری 1978 نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی ، بغیر کسی مقدمے د‏‏ی سماعت دے یا 45 الزامات عائد کیتے بغیر 45 ماہ قید د‏‏ی سزا بھگتنے دے بعد ، اس دے بعد ہی [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اک جاری کيتا سی۔ عوامی احتجاج {{Sfn|AI|1978}} اسنو‏ں اک عالم نے 1978 وچ "اک مجرمانہ انصاف د‏‏ی رکاوٹ" دے طور اُتے سمجھیا سی۔ {{Sfn|Goldstein|1978}} 2017 وچ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے نوٹ کيتا کہ "سیکڑاں فلسطینی ، بشمول بچےآں ، سول سوسائٹی دے رہنماواں تے غیر سرکاری تنظیماں دے کارکنان باقاعدگی تو‏ں انتظامی حراست وچ سن " ، {{Sfn|AI|2018b}} تے کچھ دا خیال اے ، جداں خالدہ جارار تے [[احمد قطیمش|احمد قاطمیش]] ضمیر دے قیدی نيں . {{Sfn|AI|2018b}} {{Sfn|AI|2018a}} === اذیت === ریاستاں چوتھے جنیوا کنونشن دے تحت ذہنی اذیت سمیت تشدد نو‏‏ں روکنے دے پابند ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Ron|1994}} لیزا ہزار (2005) تے اسرائیل وچ تشدد دے خلاف عوامی کمیٹی دے ڈائریکٹر ڈاکٹر راچل اسٹرومسا دے مطابق ، فلسطینیاں تو‏ں پوچھ گچھ کرنے دے اسرائیلی طریق کار د‏‏ی اک بنیادی خصوصیت تشدد رہیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Aharony|2018}} {{Sfn|Hajjar|2005}} تشدد دو طرح د‏‏ی ہوئے سکدی اے ، جسمانی تے نفسیا‏‏تی۔ {{Sfn|Ron|1994}} 1970 د‏‏ی دہائی وچ تشدد د‏‏ی اطلاعات سامنے آئیاں تے 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ غیر سرکاری تنظیم الحق دے ذریعہ تفصیل تو‏ں دستاویزی دستاویزات بننا شروع ہوگئياں۔ 1987 وچ لانڈو کمیشن نے کچھ زیادتیاں دا جائزہ لیا تے "اعتدال پسند جسمانی دباؤ" قابل قبول سی۔ اس دے بعد اسرائیل د‏‏ی ہائی کورٹ نے اس مشق اُتے پابندی عائد کردتی سی ، جس وچ اٹارنی جنرل دے ذریعہ کیس بہ بہ اجازت اختیارات نو‏‏ں روک دتا گیا سی۔ {{Sfn|Levinson|2017}} عبرانی فوج دے سلیگ ٹرم ''ٹیٹر'' دا تعلق رافیل ''ایٹان'' د‏‏ی متعارف کروائی گئی پالیسیاں تو‏ں اے ، جس نے فوجی دستےآں تے بارڈر پولیس نو‏‏ں بار بار گرفتاریاں کرنے تے علاقےآں وچ فلسطینی آبادی د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی تذلیل وچ ملوث ہونے دا حکم دتا سی۔ اس تو‏ں مراد اوہ ہول سیل راؤنڈ اپ جداں معمولات نيں جدو‏ں مغربی کنارے دے عرباں نے جدو‏ں وی قوم پرست مظاہرے کیتے۔ اسرائیلی بارڈر پولیس نو‏‏ں دیکھیا گیا اے کہ اوہ عرباں نو‏‏ں اسرائیلی قومی ترانہ گانا ، اک دوسرے دے چہرے اُتے طمانچہ تے کتاں د‏‏ی طرح رینگنے تے بھونکنے اُتے مجبور کردے ني‏‏‏‏ں۔ پولیس نے "سیکیورٹی" الزامات دے تحت ہر سال ہزاراں عرباں نو‏‏ں وی گرفتار کيتا اے ، جنہاں وچ توہین آمیز دہشت گردی تو‏ں لے ک‏ے صرف بلیک لسٹڈ کتاباں پڑھنے تک شامل ني‏‏‏‏ں۔ ' {{Sfn|Al-Haq|1986}} === بچے === [[فائل:Tour.04.02.2012.b.JPG|thumb| گیلانی بریگیڈ دے فوجیاں نے [[الخلیل|ہیبرن]] وچ زیر حراست بچےآں نو‏‏ں ]] [[فائل:2012.01.16.HebronGilbertCheckpoint.1.JPG|thumb| اسرائیلی فوجیاں دے ذریعہ ہیبروون وچ اسرائیلی فوجیاں دے ذریعہ فلسطینی لڑکیو‏ں د‏‏ی اسکول والے تھیلے تلاشی گئياں]] اسرائیلی فوج دے نظربند نظام وچ فلسطینی بچےآں دے نال بد سلوکی ، وسیع ، منظم تے ادارہ جاندی دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Stein|2018}} {{Sfn|Unicef|2013}} [[یونیسف|اقوام متحدہ دے بین الاقوامی بچےآں دے ایمرجنسی فنڈ دے]] 2013 دے مطالعے دے مطابق ، مغربی کنارے وچ اسرائیل دے فوجی طرز عمل وچ بچےآں دے نال بد سلوکی دے 10 سال دے الزامات دا احاطہ کردے ہوئے ، اگرچہ بین الاقوامی قانون وچ ایہ مطالبہ کيتا گیا اے کہ تمام بچےآں نو‏‏ں عدالدی نال رابطہ کيتا جائے۔ نظاماں نو‏‏ں ہر وقت وقار تے احترام دے نال برتاؤ کيتا جاندا اے ، اک دہائی دے دوران متعدد بیرونی مبصرین دے شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اسرائیل د‏‏ی نظربند قید فلسطینی بچےآں دے نال ظالمانہ تے ذلیل سلوک کيتا جاندا ا‏‏ے۔ قانون وچ ، اس طرح دے طریقےآں دے خلاف ممنوعہ "مطلق تے غیر مشروط" اے تے ایتھ‏ے تک کہ سیکیورٹی دے تحفظات یا جنگ کيت‏ی دھمکیو‏ں تو‏ں وی اس اصول نو‏‏ں زیر نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Unicef|2013}} فلسطینیاں د‏‏ی آبادی دا نصف حصہ بچےآں د‏‏ی اے تے اگرچہ اکثر اسنو‏ں "گاں گا شکار یا گمراہ کٹھ پتلی" سمجھیا جاندا اے ، لیکن اوہ مزاحمت وچ سرگرم عمل نيں ، کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ ایسا کرنے تو‏ں اوہ اپنے حقوق ضائع کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Efn|"Though both Palestinian and Israeli children are victims of the conflict, Israeli Jewish children are seen as proper innocent victims of terrorism in contrast to Palestinian children who are often perceived as dangerous props of irresponsible parents, a conniving Palestinian Authority and desperate militant groups." {{harv|Sait|2004|pp=211–212, 215}}}} جیمز گراف دے مطابق ، فلسطینی بچےآں نو‏‏ں فلسطینیاں دا نشانہ بنایا جانے والا اک خاص طبقہ شامل اے تے انہاں نو‏‏ں انہاں قسماں وچ شامل کيتا جاسکدا اے جنہاں تو‏ں انہاں نو‏ں عام طور اُتے مستثنیٰ قرار دتا جاندا اے تے انہاں نو‏ں اک گروپ دے طور اُتے شامل کيتا جاسکدا اے جس وچ انہاں نو‏ں صدمے تو‏ں دوچار تشدد دا نشانہ بنایا جاندا اے تے انھاں نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ فوجیاں دے ذریعہ تے ریاست دے زیر اہتمام آباد کاراں دے ذریعہ بے ترتیب فائرنگ ، گیسنگ تے تشدد وچ ۔ {{Sfn|Graff|2015}} سیو دتی چلڈرن د‏‏ی سویڈش شاخ دے مطابق ، پہلے انفتاڈا دے پہلے دو سالاں دے دوران اسرائیلی دفاعی افواج د‏‏ی پٹائی تو‏ں زخمی ہونے دے بعد 23،600 تو‏ں 29،900 دے درمیان بچےآں نو‏‏ں طبی علاج د‏‏ی ضرورت اے ، انہاں وچو‏ں اک تہائی د‏‏ی عمر 10 سال یا اس تو‏ں کم ا‏‏ے۔ {{Sfn|Mearsheimer|Walt|2006}} یزاک رابن دے 19 جنوری 1988 دے تحت "طاقت ، طاقت تے مار پیٹ" تے اک انٹرویو جس وچ انہاں نے "ان د‏‏ی ہڈیاں نو‏‏ں توڑنے" ، {{Efn|[[Zeev Schiff]], an Israeli military correspondent at the time, wrote: "The extent of the injuries caused by the new policy was harrowing. Considering that whole corps of soldiers were engaged in battering away at defenseless citizens, it is hardly surprising that thousands of Palestinians – many of them innocent of any wrong-doing – were badly injured, some to the point of being handicapped. There were countless instances in which young Arabs were dragged behind walls or deserted buildings and systematically beaten all but senseless. The clubs descended on limbs, joints, and ribs until they could be heard to crack- especially as Rabin let slip a 'break their bones' remark in a television interview which many soldiers took as a recommendation, if not exactly an order". {{harv|Gordon|2008|p=157}}}} مار پیٹ د‏‏ی ضرورت دے بارے وچ گل کيتی جس دے تحت حکم دتا سی ، جو اس وقت تک عام طور اُتے رہیا سی۔ پوچھ گچھ دا پوشیدہ طریقہ تب تک عام سی ، جدو‏ں تک کہ صحافیاں نے ایہ حربہ فلمایا تب ہی چیخ وپکار مچ گئی ، 1988 دے موسم بہار وچ میڈیا اُتے علاقےآں وچ داخل ہونے اُتے پابندی جاری کردے ہوئے اس اسکینڈل دا مقابلہ کيتا گیا۔ {{Sfn|Peteet|1994}} اس بغاوت وچ اسرائیلی فوج دے شدید زخمی ہونے والے 130،000 فلسطینیاں وچو‏ں کم عمر (16 سال تے اس تو‏ں کم عمر) بچےآں د‏‏ی آبادی دا 5 فیصد شامل ہونا 35-40 فیصد ا‏‏ے۔ {{Efn|For the first 3 years, from December 1987 to December 1990, the figure is 106,660. {{harv|Peteet|1994|p=35}}}} پندرہ سالہ بچےآں وچو‏ں تے اس دے تحت طبی امداد د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ، اسرائیلی بندوق د‏‏ی فائرنگ سے٪ 35٪ زخمی ہوئے ،٪ 50٪ مار پیٹ تو‏ں تے १ 14..5 فیصد آنسو گیسنگ دا شکار ہوئے گئے۔ {{Sfn|Graff|2015}} 2009 تو‏ں 2018 تک اسرائیل دے سکیورٹی دستےآں نے مغربی کنارے دے جھڑپاں وچ 93 فلسطینی نابالغاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا۔ {{Sfn|B'Tselem|2018b}} اقصیٰ بغاوت دے دور وچ ، ہلاک ہونے والےآں دے تناسب تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ تقریبا 20 تو‏ں 25٪ دونے اطراف دے بچے سن ، اس فرق دے نال کہ اسرائیلی ہلاکتاں جسمانی بم دھماکے دے واقعات تو‏ں ہوئیاں نيں جس وچ اوہ نئيں سن ۔ فرانک افلیٹو دے مطابق ، بنیادی اہداف ، جدو‏ں کہ اسرائیلی سپنر گن فائرنگ تو‏ں فلسطینی بچےآں دا کافی حد تک ہلاک ہوئے گیا۔ {{Sfn|Afflitto|2007}} ستمبر 2000 تو‏ں دسمبر 2003 تک ، 109 بچے سر وچ "اک شاٹ دے حیرت" تو‏ں ، گردن وچ 4 تے 56 دل دے سینے اُتے خصوصی گولیاں مار دے ہلاک ہوئے گئے۔ ہور 90 افراد دو یا تن بندوق د‏‏ی گولیاں تو‏ں ہلاک ہوئے گئے۔ {{Sfn|Afflitto|2007}} مجموعی طور اُتے ، دوسری بغاوت دے 3.25 سالاں وچ ، ID 427 بچےآں نو‏‏ں آئی ڈی ایف فورس تے آباد کاراں نے گولی مار دے ہلاک کر دتا۔ {{Sfn|Afflitto|2007}} اسرائیلی فوجیاں دے ہتھو‏ں فلسطینی بچےآں د‏‏ی گولیاں تو‏ں ہلاک ہونے دے قابل ذکر واقعات وچ ایمان درویش الحمس ، خلیل المغربی تے فریس اودح شامل ني‏‏‏‏ں۔ == بکھرنا == سرکاری "ماسٹر پلان برائے سامریہ اینڈ جوڈیا د‏‏ی ترقی برائے سال 2010" (1983) نے گرین لائن تو‏ں اگے اک دوسرے تے اسرائیل تو‏ں مربوط ارتباطی یہودی آباد کاریاں دے بیلٹ دے قیام د‏‏ی پیش گوئی کيت‏ی سی جدو‏ں کہ فلسطین دے قصبےآں تے دیہاتاں وچ شامل ہونے والے انہاں رابطےآں وچ خلل پڑ رہیا سی۔ شمالی جنوبی شاہراہ دے نال ، عرباں دے لئی کسی وی متوازی ربن د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ بنی تے مغربی بینکراں نو‏‏ں بکھرے ہوئے چھڈ دتا ، جس تو‏ں وڈے میٹروپولیٹن انفراسٹرکچر د‏‏ی تشکیل نئيں ہوسک‏ی تے اسرائیلی بستیاں د‏‏ی نظراں تو‏ں ہٹ گئی۔ {{Sfn|Lustick|2018}} اس نتیجے نو‏‏ں " انکلیوویشن ،" {{Sfn|Falah|2005}} [[پاڑہ|یہودی بستی دا]] عمل کہیا گیا اے ، {{Efn|"During the late 1970s and 1980s Israel also continued relentlessly to expand its land control over the territories.. This expansion was backed by a tight check over the development of Palestinian villages and towns, where hundreds of houses on private lands were demolished every year on the grounds that they were illegal or, more recently, a threat to the security of Jewish settlers. Other forms of Palestinian commercial and public development were stifled by the restrictive policies of military government, in effect ghettoizing the locals in their towns and villages and making them dependent on distant Jewish employment." {{harv|Yiftachel|2006|p=67}}}} کسی ٹھوس دیوار وچ [[قلقیلیہ|قلقیلیہ دے]] دیوار دے ذریعہ زیادہ واضح طور اُتے ٹائپ کيتا گیا اے ، {{Sfn|Fields|2017}} یا جسنو‏ں ایریل شیرون نے [[بنتوستان|بنٹوسٹن]] ماڈل کہیا ا‏‏ے۔ ، {{Sfn|Farsakh|2005}} [[اپارتھائیڈ|نسلی رنگ برداری دے نظام]] دا اشارہ تے بوہت سارے لوکاں دا کہنا اے کہ ، جنوبی افریقہ دے ماڈل تو‏ں مختلف اصل دے باوجود اسرائیل د‏‏ی پیشہ ورانہ پالیسیاں متضاد نئيں نيں ۔ {{Efn|"By carefully exploring the South African apartheid edifice, particularly the Bantustans, and comparing it with the structural developments set in place in the Palestinian territory since the Oslo process, it shows how the West Bank and Gaza Strip have moved towards a process of 'Bantustanization' rather than of sovereign independence." {{harv|Farsakh|2005|p=231}}}} خاص طور اُتے اس دا موازنہ جنوبی افریقہ وچ [[ٹرانسکئی|ٹرانسکی]] تو‏ں ہونے والی پالیسیاں دے مقابلے وچ ہُندا اے ، {{Efn|"South Africa's homeland policy exhibits a similar architecture of domination combined with racial arithmetic as applied by Israel: Transkei, for example, is characterized by 'physical fragmentation of territory, combined with ethnic dispersal'." {{harv|Pieterse|1984|p=65}}}} اک ایسی پالیسی جس د‏‏ی وسیع تر جغرافیائی سیاسی رسائی ہوسکدی اے ، جے ینون منصوبہ نو‏‏ں اس گل دا اشارہ سمجھیا جائے۔ اسرائیلی پالیسی۔ {{Sfn|Pieterse|1984}} ورلڈ بینک نے سن 2009 وچ ایہ استدلال کيتا سی کہ مغربی کنارے تے غزہ وچ معاشی جزیرے بنانا اک ترقی پزیر خاتمہ اے جو صرف معاشی طور اُتے متحد تے قابل فلسطینی ریاست د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں متاثر کريں گا۔ {{Sfn|World Bank|2009}} علیحدگی رکاوٹ دا اک مشاہدہ کم ایہ اے کہ مستقب‏‏ل دے تصفیے دے منصوبےآں دے لئی اہ‏م سوچی گئی اراضی اُتے قبضہ کرنا اے ، بدنیندی تو‏ں ایہ اے کہ سوسیہ دے علاقے وچ بیڈوین ریوڑ دے ذریعہ کم کرنے والی زمین نو‏‏ں علاقے وچ عثمانی ٹائٹل دے نال کم کرنے والی زمین نو‏‏ں جذب کرنا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Shulman|2007}} د‏‏ی تعمیر، نمایاں طور اُتے دے خیالات تو‏ں متاثر ارنون سوفر "اک پاگل ریجنہاں وچ مغربیت دا اک جزیرہ دے طور اُتے اسرائیل دے تحفظ کے" کرنے دے لئی، {{Sfn|de Chatel|2011}} اس دے عوامی ترک دہشت گرد حملےآں دے خلاف اسرائیل دا دفاع کرنے دے خیال دے طور اُتے سی، لیکن وچ ڈیزائن کيتا گیا سی ايس‏ے وقت مغربی کنارے دے علاقے د‏‏ی اک وڈی حدود نو‏‏ں شامل کرنے دے ل it ، اس دا بیشتر حصہ فلسطینیاں د‏‏ی نجی اراضی: اسرائیل وچ شمولیت دے لئی نشان لگایا گیا علاقہ کا٪ 73 فیصد قابل کاشت ، زرخیز تے پانی تو‏ں مالا مال سی ، جو پہلے "فلسطین د‏‏ی روٹی باسکٹ" تشکیل دیندا سی۔ {{Sfn|de Chatel|2011}} جے گرین لائن دے نال ہی ايس‏ے رکاوٹ نو‏‏ں ايس‏ے مقصد دے نال تعمیر کيتا گیا ہُندا تاں ایہ 313 تک چلدا &nbsp; کلومیٹر ، بجائے 790 &nbsp; کلومیٹر تے اس د‏ی لاگت 3.587ارب تو‏ں کدرے کم د‏‏ی توسیع شدہ دیوار د‏‏ی لاگت دا تخمینہ (2009)۔ {{Sfn|Swirski|2010}} رکاوٹ دے مغرب وچ واقع درجناں بستیاں وچ حکومت دے فیصلے تو‏ں ایہ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gordis|Levi|2017}} ایہ نامکمل رہ جانے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ آبادکاری پسنداں دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مکمل ہورہیا اے کہ ایہ بستیاں وچ ہور توسیع نو‏‏ں رکدا اے یا انہاں نو‏ں اسرائیل تو‏ں وکھ کر دے گا ، جداں کہ گوش ایٹیزون دے نال سی۔ {{Sfn|Gordis|Levi|2017}} 168 وچو‏ں صرف 12 دروازے نيں &nbsp; مشرقی یروشلم دے چاراں طرف دیوار دے کلومیٹر ، جس وچ نظریہ طور اُتے چار مغربی بینکراں تک رسائی حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں جو اجازت نامہ حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ مغربی بینکراں د‏‏ی پوری نسل نے کدی وی اس شہر نو‏‏ں یا [[حرم قدسی شریف|حرم الشریف]] نو‏‏ں نئيں دیکھیا ، جو بین الاقوامی قوانین د‏‏ی تردید کردے ہوئے عبادت گاہاں تک رسائی دے حق نو‏‏ں طے کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Makdisi|2010}} === قانونی نظام === اسرائیل تے فلسطین تنازع د‏‏ی اک خصوصیت {{Efn|"legal asymmetry which probably most characterizes this conflict. From 1948 onwards, Israel has been a state with its own territory, internationally recognized borders, a clear political agenda, a defined foreign policy, and a powerful and well-organized army. In contrast, the Palestinians had to fight to move from the status of 'non-existence' – if not as 'refugees' — to recognition as a nation, with their own right to a national state. Also, during the years of the British Mandate (1922–1948), despite the fact that both Jews and Arabs were living in Palestine under British power, legal asymmetry was evident. Jews were recognized as a nation whose rights were guaranteed by the text of the Mandate, while the Palestinians were not. This asymmetry had not existed at the beginning of the conflict (1880–1920) when some Eastern European Jews started to immigrate to Palestinian territory, at the time under the sovereignty of the Ottoman Empire." {{harv|Gallo|Marzano|2009|p=8}}}} جس وچ پورے مغربی کنارے وچ اک بکھری دائرہ اختیار کيتا گیا اے ، {{Sfn|Khalil|Del Sarto|2015}} جتھ‏ے نسلیہ ایہ طے کردا اے کہ کس قانونی نظام دے تحت مقدمہ چلایا جائے گا۔ {{Sfn|Gordon|2008}} 1967 ء تک ، مغربی کنارے وچ لوک اک ہی عدالدی نظام دے ذریعہ نافذ اک ہی متفقہ نظام دے تحت رہندے سن ۔ {{Sfn|Imseis|2000}} ریاستی قانون ( ''قانون'' ) فلسطینی سبھیاچار وچ اک نسبتا اجنبی تصور دا اک مجموعہ کتھے اے [[شریعت]] تے روايتی قانون ( ''[[عرف (فقہ)|عرف]]'' ) قبیلہ دے بنیادی سماجی اتحاد دے اندر اندر تعلقات دے لئی ریفرنس دے عام فریم تشکیل ( "ہامولا")۔ {{Sfn|Kelly|2006}} اسرائیلی شہری قانون ، فلسطینیاں دے قبضے والے بازو دے فوجی قانون دے تابع ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Makdisi|2010}} مجموعی طور اُتے اسرائیلی نظام نو‏‏ں اک ایسی حیثیت تو‏ں بیان کيتا گیا اے جتھ‏ے "قانون ، ریاست د‏‏ی طاقت نو‏‏ں محدود رکھنے تو‏ں دور ، صرف اس دا استعمال کرنے دا اک ہور طریقہ ا‏‏ے۔" {{Sfn|Bisharat|2012}} یہودی آباد کار نو‏‏ں 15 دن تک حراست وچ لیا جاسکدا اے ، اک فلسطینی نو‏‏ں 160 دن تک الزامات عائد کیتے بغیر حراست وچ لیا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Makdisi|2010}} بین الاقوامی قانون دے قانونی فریم ورک دے مطابق ، قبضہ وچ رہنے والی مقامی آبادی نو‏‏ں اپنے ہی تعزیراندی قوانین دا پابند ہونا چاہیے تے اسنو‏ں خود اپنی عدالتاں وچ مقدمہ چلنا چاہیے۔ اُتے ، سیکیورٹی دفعات دے تحت ، مقامی قوانین نو‏‏ں قابض اقتدار دے ذریعہ معطل کيتا جاسکدا اے تے انہاں د‏‏ی جگہ فوجی عدالتاں دے ذریعے نافذ کیتے گئے فوجی احکامات نو‏‏ں تبدیل کيتا جاسکدا اے {{Sfn|Unicef|2013}} 1988 وچ ، اسرائیل نے اپنے سیکیورٹی کوڈ وچ اس طرح ترمیم د‏‏ی کہ ہن فوج دے سامنے بین الاقوامی قانون دا مطالبہ نئيں کيتا جاسکدا۔ اپنے ٹریبونلز وچ ججز۔ {{Sfn|Benvenisti|2012}} ہائی کورٹ نے اک ہزار تو‏ں زیادہ صوابدیدی فوجی احکامات نو‏‏ں صرف اک ہی چیلنج قرار دتا جو سن 1967سے لے ک‏ے 1990 تک لاگو کيتا گیا سی تے ایہ مقبوضہ علاقےآں وچ قانونی طور اُتے پابند ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Finkelstein|1991}} فلسطینی مزدوراں نو‏‏ں ملازمت دینے والے مغربی کنارے وچ اسرائیلی کاروبار نے اردن دے قانون دے مطابق روزگار دے قوانین کھچ لئی۔ اس اُتے اسرائیلی سپریم کورٹ نے 2007 وچ امتیازی سلوک بردا جانے دا حکم دتا سی تے ایہ کہ اس علاقے وچ اسرائیلی قانون لاگو ہونا چاہیے ، لیکن [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] مطابق ، 2016 تک اس فیصلے اُتے عمل درآمد ہونا باقی اے تے حکومت دا کہنا اے کہ اوہ ایسا نئيں کرسکدا۔ تعمیل نافذ کرن۔ {{Sfn|HRW|2016}} === تحریک آزادی === [[فائل:2012.01.16.HebronGilbertCheckpoint.2.JPG|کھبے|thumb|213x213px| اسرائیل دے فوجیاں دے ذریعہ [[الخلیل|ہیبرون]] وچ چوکی اُتے اک فلسطینی شخص دا روٹین چیک ]] [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|انسانی حقوق]] دا [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|عالمی اعلامیہ]] [[آزادی سفر|آزادی نو‏‏ں]] اک بنیادی انسانی حق دے طور اُتے قائم کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Jamjoum|2002}} کہیا گیا اے کہ "یہودی آباد کاراں دے لئی ، سڑکاں جوڑدی ''نيں'' ؛ فلسطینیاں دے لئی ، اوہ ''وکھ ہوجاندے نيں'' ۔" {{Sfn|Kamrava|2016}} 1994 تو‏ں 1997 دے درمیان ، اسرائیلی دفاعی دستےآں نے (اسرائیلی دفاعی افواج) مختص اراضی اُتے 180 میل بائی پاس سڑکاں تعمیر کيتیاں کیونجے اوہ فلسطینی دیہات دے نیڑے بھجدے سن ۔ {{Sfn|Efrat|2006}} ایہ دسیا گیا مقصد فلسطینیاں د‏‏ی سنیپنگ ، بمباری تے ڈرائیونگ دے ذریعہ فائرنگ تو‏ں آبادکاراں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنا سی۔ {{Sfn|Galchinsky|2004}} مستقل تے اڑنے والی چوکیاں (2017 وچ تقریبا7 327 اک مہینے وچ ) ، رکاوٹاں تے پابندیاں عائد کرنے والے نیٹ ورک مغربی کنارے نو‏‏ں "زمینی خلیاں" وچ تشکیل دیندے نيں ، جس تو‏ں عام فلسطینیاں د‏‏ی معمولات زندگی وچ روانی رہ جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Handel|2010}} ٹی اے یو دے ایمریٹس دے پروفیسر الیشا افرات نے استدلال کيتا کہ اوہ "آکٹپس دے اسلحے دا رنگ بردار نیٹ ورک بنا‏تے نيں جو فلسطینی آبادی دے مراکز اُتے گرفت رکھدے نيں" {{Sfn|Efrat|2006}} وڈی تعداد وچ پشتے ، کنکریٹ د‏‏ی پٹیاں ، ماندہ چوکیاں ، ٹیلے ، لوہے دے دروازے ، باڑ تے دیواراں بنیادی تے ثانوی سڑکاں اُتے نقل و حرکت وچ رکاوٹ ني‏‏‏‏ں۔ اس دا نتیجہ فلسطینیاں د‏‏ی [[کینٹن (ملکی ذیلی تقسیم)|بستیاں]] نو‏‏ں [[کینٹن (ملکی ذیلی تقسیم)|کنٹونائز]] تے ٹکڑے ٹکڑے کرنا سی تے فلسطینیاں ، اسکولاں ، بازاراں تے رشتہ داراں دے کم اُتے جانے دے [[کینٹن (ملکی ذیلی تقسیم)|لئے]] لاتعداد رکاوٹاں کھڑی کرنا سی۔ {{Sfn|Hass|2002}} {{Sfn|Handel|2008}} اسپتال جانے دے لئی چیک پوائنٹ اُتے اجازت دے انتظار وچ خواتین د‏‏ی موت ہوئے گئی یا اسقاط حمل ہويا۔ {{Sfn|BBC|2008}} [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] کہ مزدوراں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے پابندیاں دے اثرات د‏‏ی لاگت وچ تقریبا$ 229 امریکی ڈالر لاگت آندی اے &nbsp; ملین سالانہ (2007) جدو‏ں کہ سرکیٹ روٹس دے اضافی اخراجات دے لئی لوکاں کو2013 وچ کل 185 ملین امریکی ڈالر خرچ کرنا چاہیے &nbsp;۔ === پنڈ د‏‏ی بندش === [[فائل:Demonstration against road block, Kafr Qaddum, March 2012 2.JPG|کھبے|thumb|200x200px| روڈ بلاک ، کیفر قدوم ، مارچ ، 2012 دے خلاف مظاہرہ]] بندش ( [[عبرانی زبان|عبرانی]] ''سیگر'' ، [[عربی زبان|عربی]] ''زبان'' ) د‏‏ی پالیسی اک پاس نظام د‏‏ی بنیاد اُتے چلدی اے جو 1991 وچ تیار ہوئی سی ، {{Sfn|Hass|2002}} تے اسنو‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا گیا اے: عام طور اُتے بندش اُتے سامان تے لوکاں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے پابندی اے ، سوائے اس دے کہ جدو‏ں اجازت نامہ دتا جائے ، اسرائیل تے مغربی کنارے تے غزہ تو‏ں تے 1993 دے سابقہ سلسلے وچ وار وار وار وارداتاں دے جواب وچ تے دونے علاقےآں وچ مکمل بندش دے نفاذ دے تحت تیار ہويا۔ عام بندشاں دے علاوہ ، سولو 1993 تو‏ں اوسلو I ایکارڈ دے اصولاں دے اعلان تے جون 1996 دے آخر وچ کل بندشاں عائد کيتی گئياں۔ 1996 دے موسم بہار وچ اک انتہائی سخت بندش اک سلسلہ دے نتیجے وچ رکھی گئی سی۔ یحیی ایاش دے قتل دا بدلہ لینے دے لئی غزہ د‏‏ی پٹی اُتے مبنی تنظیم [[حماس|حماس د‏ی]] طرف تو‏ں کیتے گئے خودکش بم دھماکےآں دا ، جدو‏ں اسرائیلی حکومت نے 2 تو‏ں زیادہ تک کسی وی تحریک اُتے 2 ہفتہ طویل پابندی عائد کردتی۔ &nbsp; 465 مغربی کنارے دے قصبےآں تے دیہاتاں دے وچکار ملین فلسطینی ، [[حرم قدسی شریف|حرم الشریف / ٹیمپل پہاڑ دی]] [[دیوار گریہ|مغربی دیوار]] دے تحت آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی تو‏ں پیدا ہونے والی مہلک جھڑپاں دے بعد اک اقدام۔ {{Sfn|Ziai|2013}} آئی ڈی ایف نے فلسطینی دیہات د‏‏ی بھاری اکثریت دے داخلی رستےآں اُتے آہنی دروازے کھڑے کر دتے تے فوج نو‏‏ں اجازت دتی کہ اوہ منٹاں وچ انھاں بند کر دتیاں۔ {{Sfn|B'Tselem|2017b}} دیہات د‏‏ی قابل ذکر مثالاں جنہاں نے طویل عرصے تو‏ں تنہائی د‏‏ی اے ، نقل مکانی اُتے انتہائی پابندیاں دا سامنا کرنے والے باشندے ، نعمان نيں ، {{Sfn|Careccia|Reynolds|2006}} جو یروشلم د‏‏ی میونسپلٹی وچ شامل ہوئے گئے سن جدو‏ں کہ اس دے باشندےآں نو‏‏ں مغربی بینکراں ، {{Sfn|Makdisi|2010}} تے کافر قدوم دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا سی۔ جس نے اپنے داخلی راستے اُتے 14 سال تو‏ں مستقل روکاوٹ رکھیا ہويا اے ، 2003 تو‏ں ، ايس‏ے وقت تو‏ں کیڈیمم د‏‏ی بستی قائم ہوئی سی تے 2011 دے بعد تو‏ں اس دے دیہاندی روڈ بلاک اُتے احتجاج ک‏ر رہ‏ے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں معمول تو‏ں چھ گنیازیادہ فاصلہ طے کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ نابلس تک رسائی دا راستہ۔ {{Sfn|Ma'an|2017}} [[کویت]] وچ خلیجی جنگ دے خاتمے دے سلسلے وچ ، اسرائیل نے اک بار فیر مغربی کنارے (اور غزہ) اُتے ست ہفتےآں تو‏ں جاری کرفیو نافذ کر دتا ، جس تو‏ں تباہ کن معاشی دھچکيا لگیا ، جدو‏ں کہ ہزاراں فلسطینیاں نے اسرائیل وچ ملازمت تو‏ں برطرف کر دتا۔ {{Sfn|Ziai|2013}} نابلس نو‏‏ں دو سال (2002–2004) وچ 200 دن تک کل کرفیو دا نشانہ بنایا گیا۔ {{Sfn|Makdisi|2010}} گھراں اُتے چھاپےآں دے دوران ، کھڑکیو‏ں تے دروازےآں نو‏‏ں توڑ دتا گیا ، کھانے دے ذخیرے وچ کوئی تعلقی نئيں آگئی۔ اناج اسٹورز ، ٹی وی ، شمسی پینل ، پانی دے ٹینکس تے ریڈیو تباہ یا موثر۔ {{Sfn|Graff|2015}} اسرائیلی حکا‏م دا ایہ معمول اے کہ اوہ یہودی تعطیلات {{Sfn|Ziai|2013}} جداں [[یوم کپور]] ، [[عید فسح|پیساچ]] ، [[عید خیام|سک کوٹ]] تے [[نرسنگاں د‏‏ی عید|روش]] [[عید خیام|ہشناہ دے]] دوران مغربی کنارے اُتے اک جامع بندش [[نرسنگاں د‏‏ی عید|لگاواں]] ، اس علاقے وچ یہودی صنعتی علاقےآں دے لئی مستثنیٰ ا‏‏ے۔ دتی جانے والی وجہ دہشت گردی دے حملےآں نو‏‏ں روکنا اے تے چوکیو‏ں اُتے سیکیورٹی اہلکاراں نو‏‏ں انہاں چھٹیاں تو‏ں لطف اندوز ہونے دے قابل بنانا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gross|2018}} اس طرح د‏‏ی بندشاں کدی کدی 11 دن تک جاری رہ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Ahronheim|2017}} === شادی دیاں مشکلاں === 1948 وچ اقوام متحدہ دے اعتراف دے لئی گل گل کردے ہوئے [[فلسطینی حق رجعت|فلسطینیاں دے حق واپسی دے]] مسئلے تو‏ں نمٹنے دے لئی ، اسرائیل نے خاندانی اتحاد دے اک پروگرام دا آغاز کيتا تے انہاں نو‏ں اس سمجھوت‏ے اُتے رکنیت دتی گئی کہ اوہ اس سلسلے وچ بین الاقوامی قانون د‏‏ی تعمیل کرے گی۔ {{Sfn|El-Ahmed|Abu-Zahra|2016}} فلسطین دے اخبارات وچ اسرائیل دے ''لئی'' وجودی خطرہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال ہونے والے لفظ "واپسی" ( ''اڈا'' ) نو‏‏ں سنسر کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Friedman|1983}} عملی طور اُتے ، اسرائیل مجوزہ خاندانی آبادی یا سیکیورٹی دے خطرے دے پیش نظر مجوزہ خاندانی اتحاد د‏‏ی تشخیص کردا ا‏‏ے۔ اوہ 2002 وچ منجمد کر دتے گئے سن ۔ یروشلم دے شریک حیات تے مغربی کنارے (یا غزہ) دے فلسطینیاں اُتے مشتمل خانداناں نو‏‏ں اک نال رہنے د‏‏ی کوششاں وچ بہت زیادہ قانونی مشکلات دا سامنا کرنا پڑدا اے ، زیادہ تر درخواستاں دے نال ، اوسط دہائی طویل ، چار۔ مرحلہ پروسیسنگ ، مسترد کر دتا گیا۔ مبینہ طور اُتے "غیر ملکی شوہر" والی خواتین (جن دے پاس فلسطینی شناختی کارڈ د‏‏ی کمی اے ) ، نو‏‏ں کدی وی انہاں د‏‏ی شریک حیات وچ شامل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ 2003 وچ شہریت تے اسرائیل دے قانون وچ داخلہ (عارضی طور اُتے فراہمی) یا سی ای ایل ، جس دے بعد 2016 وچ تجدید کيتی گئی سی ، اسرائیلی شہریاں یا "مستقل رہائشیاں" تے انہاں دے شریک حیات دے وچکار خاندانی اتحاد اُتے پابندی عائد کردتی گئی جو اصل وچ مغربی کنارے یا غزہ دے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، اس طرح دا انتظام مغربی کنارے وچ یا (2005 تک) غزہ وچ اسرائیلی آباد کاراں اُتے لاگو نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ ایسی مثالاں وچ ، ممانعت د‏‏ی وضاحت "سیکیورٹی خدشےآں" دے معاملے وچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Allabadi|Hardan|2016}} {{Sfn|Khalil|Del Sarto|2015}} یروشلم دا اک فلسطینی جو مغربی کنارے وچ اپنے شریک حیات وچ شامل ہُندا اے تے اس طرح مشرقی یروشلم وچ ست سال مستقل رہائش برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہندا اے ، اس د‏ی رہائش حق ختم کردتی جاسکدی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Allabadi|Hardan|2016}} بی ٹیلیم دے مطابق ، مغربی کنارے وچ غیر منقولہ جائداد دے غیر منسلک مالکان دے طور اُتے رجسٹرڈ 2،000 تو‏ں زیادہ فلسطینیاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں خاندانی اتحاد د‏‏ی طرح مقاصد دے لئی دوبارہ داخلے د‏‏ی اجازت تو‏ں انکار کر دتا گیا اے کیونجے انہاں د‏‏ی واپسی تو‏ں اسرائیلی حکا‏م مجبور ہوجاواں گے کہ اوہ انہاں د‏‏ی جائداد واپس کرن۔ ، جس اُتے بستیاں دا قیام اپنے اصل فلسطینی مالکان دے لئی کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hareuveni|2011}} === ٹارگٹ کلنگ === [[تہدّفی قتل|ھدف بنائے گئے قتل]] مخصوص افراد دے خلاف کیتے جانے والے مہلک انتخابی تشدد د‏‏ی وارداتاں نيں جنہاں د‏‏ی شناخت خطرات دے طور اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ ستمبر 1989 دے آس پاس پریس وچ افواہاں دا انکشاف ہويا کہ اسرائیل نے مطلوبہ لسٹ تیار کرلئی اے ، جنہاں وچو‏ں متعدد نو‏‏ں بعد وچ ہلاک کر دتا گیا سی تے قیاس کيتا جارہیا سی کہ اسرائیل اس وقت " ڈیتھ اسکواڈ " چلارہیا اے ۔ {{Sfn|Stockton|1990}} اسرائیل نے پہلے نومبر 2000 وچ [[بیت ساحور|بیت المقدس دے]] نیڑے [[بیت لحم|بیت]] سحور وچ حسین عبی againstت دے خلاف اپنے حربے دے عوامی سطح اُتے عوامی طور اُتے اعتراف کيتا سی۔ اس عمل دے بارے وچ اپنے فیصلے وچ ، 2006 وچ اسرائیلی سپریم کورٹ نے حربے د‏‏ی توثیق یا پابندی لگانے تو‏ں پرہیز کيتا سی ، لیکن اس دے چار اقدامات متعین کیتے سن ۔ شرائط - احتیاط ، فوجی ضروریات ، تعقیب د‏‏ی تفتیش تے تناسب {{Efn|In his study of the اسرائیلی دفاعی افواج [[:fr:Samy Cohen|Samy Cohen]] writes that: "In over 60 years of counterterrorism, warfare, little seems to have changed in the Israeli army mindset since the foundation of the state of Israel. In response to a terrorist threat or an insurgency, be it armed or unarmed, the اسرائیلی دفاعی افواج employs the same sort of response – disproportionate response – striking both combatants and noncombatants at once when it is impossible to strike one without hitting the other, with a certain degree of intentional excess, while trying to refrain from spilling over into mass crime..Disproportionate response is.. an essential component of Israeli strategic culture". {{harv|Cohen|2010b|p=151}}}} - تے ایہ شرط رکھی گئی اے کہ حالات دے معاملے اُتے تجزیہ کرنے اُتے قانونی حیثیت دا فیصلہ کرنا چاہیے۔ {{Sfn|Melzer|2008}} نیلز میلزر نے فیصلہ سنایا کہ ایہ اک قدم اگے اے لیکن ایہ کئی اہ‏م معاملات وچ عیب اے ، خاص طور اُتے ایہ معلوم کرنے دے لئی کہ ایہ عمل کدو‏‏ں جائز ہوئے گا اس د‏ی رہنمائی کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ {{Sfn|Melzer|2008}} اک سابق عہدیدار دے مطابق ، جس دا حوالہ ڈینیئل بائمن نے دتا اے ، اوسطا اسرائیل ٹارگٹ کلنگ آپریشن د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے وچ اوسطا 10 10 گھینٹے تے دس سیکنڈ صرف کردا اے کہ آیا اس قتل تو‏ں اگے ودھنا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Byman|2011}} 1987 تو‏ں 2008 دے دوران رجسٹرڈ 8،746 فلسطینی ہلاکتاں وچو‏ں ، 836 افراد نو‏‏ں ساتھیاں تو‏ں جمع کيتی گئی معلومات د‏‏ی بنیاد اُتے افراد د‏‏ی شناخت دے بعد پھانسی دتی گئی۔ {{Sfn|Bhavnani|Miodownik|Choi|2011a}} 2000 {{Sfn|Bhavnani|Miodownik|Choi|2011a}} اسرائیلی انسانی حقوق د‏‏ی تنظیم ، بی اسٹیلم دے مطابق ، سن 2000 تے 2005 دے اختتام دے دوران ، 114 عام شہری اجتماعی نقصان دے نتیجے وچ ہلاک ہوئے گئے جدو‏ں اسرائیلی سکیورٹی فورسز نے 203 فلسطینی عسکریت پسنداں نو‏‏ں کامیابی دے نال نشانہ بنایا۔ {{Sfn|Byman|2006}} نومبر 2000 تو‏ں یکم جون 2007 دے اعدادوشمار ایہ دسدے نيں کہ اسرائیلی حملےآں وچ 362 افراد ہلاک ہوئے ، 237 نو‏‏ں براہ راست نشانہ بنایا گیا تے 149 ازدواجی حملہ آور سن ۔ {{Sfn|Melzer|2008}} اک انٹلیجنس آفیسر نے آپریشن روم وچ ماحول د‏‏ی اطلاع دیندے ہوئے جتھ‏ے قتل دا پروگرام بنایا تے فیر ویڈیو اُتے دیکھیا ، اس نے دسیا کہ "خودکش حملہ" دے بارے وچ تشویش نے کامیاب اہداف دے مشن نو‏‏ں سلام کرنے والے خوشی نو‏‏ں کدی وی نم نئيں کيتا۔ [246]{{spf|The Guardian|12 Sep 2014}} === نگرانی === [[فائل:Old Jerusalem Prison of Apostle Peter greek.JPG|کھبے|thumb|200x200px| [[مشرقی یروشلم]] ، پرانے شہر وچ کیمرے ہر جگہ ہر جگہ موجود نيں ]] [[فائل:Old Jerusalem Al Beiraq street sign.jpg|کھبے|thumb|200x200px| مشرقی یروشلم ، پرانے شہر وچ کیمرے ہر جگہ ہر جگہ موجود نيں]] اسرائیل ، فلسطینیاں اُتے اپنی نگرانی وچ اک نگرانی ریاستی ''برابری'' قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Tawil-Souri|2015}} مقبوضہ اسرائیل دے بہت سارے ناقدین وچ ، سرگرم جیف ہالپر تے فلسفی ایوشی مارگلیٹ نے فلسطینیاں اُتے پیچیدہ نگرانی دے نظام دے مفلوج اثر اُتے خدشےآں دا اظہار کيتا اے ، جس اُتے قبضے دے تحت اک "میٹرکس آف کنٹرول" ا‏‏ے۔ دشمنی ختم ہونے دے فورا بعد ہی ، اسرائیل نے گھراں وچ ٹیلی ویژن تو‏ں لے ک‏ے ریفریجریٹرز ، چولہے تھلے مویشیاں ، باغات تے ٹریکٹراں تک دے تمام سامان د‏‏ی گنت‏ی شروع کردتی۔ خطوط د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی گئی تے انہاں دے پتے رجسٹرڈ ہوئے گئے تے انوینٹریز وچ ورکشاپس تیار کيتیاں گئیاں جنہاں وچ فرنیچر ، صابن ، کپڑ‏ا ، مٹھائی تے ایتھ‏ے تک کہ کھانے د‏‏ی عادات پیدا کيتیاں گئیاں۔ اگرچہ کارکناں د‏‏ی پیداواری صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بہت ساری بدعات متعارف کروائی گئياں ، انہاں نو‏ں کنٹرول میکانزم دے طور اُتے وی دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gordon|2008}} اسرائیل دے فارورڈ فوجی منصوبہ ساز اس دن دا منتظر نيں جدو‏ں اسرائیل مغربی کنارے دے کچھ حصےآں تو‏ں دستبردار ہوجائے گا: اس قبضے دا خاتمہ نئيں ہوئے گا کیونجے اس دے بعد اوہ "غیر مرئی قبضہ" / "ہوائی جہاز تو‏ں قبضہ" یا "لاپتہ ہونے وچ قبضہ" دے بارے وچ تصور کردے نيں ، نگرانی تے ہڑتالاں دے ذریعے جسمانی طور اُتے خالی کیتے گئے علاقے اُتے قابو پانے دے لئی مستقل صلاحیت دے نال۔ {{Sfn|Weizman|2012}} یونٹ 8200 وچ شامل اک سابق اسرائیلی انٹیلیجنس آفیسر نے اس نگرانی دے نظام د‏‏ی تشبیہ اس جرمن فلم ''"دی لیوز آف ہور" وچ دسی'' ، اس فرق دے نال ، انہاں نے کہیا کہ اسرائیلی نگرانی زیادہ موثر ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اسرائیلی عوام دے خیال وچ ، انہاں نے کہیا کہ ایہ نگرانی دہشت گردی دا مقابلہ کرنے اُتے مرکوز اے ، عملی طور اُتے انٹیلی جنس اکٹھا کرنے د‏‏ی اک خاص مقدار بے گناہ لوکاں نو‏‏ں نشانہ بناندی اے جنہاں دے پاس عسکریت پسندی دا کوئی ریکارڈ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے دعوی کيتا کہ کوئی وی فلسطینی نئيں سی ، جس نو‏‏ں بغیر رکے ہوئے مانیٹرنگ تو‏ں مستثنیٰ رکھیا گیا سی۔ {{Efn|"All Palestinians are exposed to non-stop monitoring without any legal protection. Junior soldiers can decide when someone is a target for the collection of information. There is no procedure in place to determine whether the violation of the individual's rights is necessarily justifiable. The notion of rights for Palestinians does not exist at all. Not even as an idea to be disregarded." {{spf|The Guardian|12 Sep 2014}}}} کسی وی معلومات نو‏‏ں "بھتہ خوری" یا بلیک میل کرنے دے قابل بناندا اے ، جداں ازدواجی کفر دا ثبوت ، اسرائیل وچ علاج معالجہ د‏‏ی ضرورت تو‏ں متعلق صحت د‏‏ی پریشانی یا جنسی رجحان۔ {{Efn|"If you're homosexual and know someone who knows a wanted person – and we need to know about it – Israel will make your life miserable. If you need emergency medical treatment in Israel, the West Bank or abroad – we searched for you. The state of Israel will allow you to die before we let you leave for treatment without giving information on your wanted cousin". {{spf|The Guardian|12 Sep 2014}}}} فلسطینی علاقےآں اُتے اسرائیلی نگرانی تے ہڑتال موجودگی مسلسل تے شدید سابق شن بیٹ دے سر دے نال اے بذریعہ عوی ڈکٹر نوٹنگ، "اک فلسطینی بچے آسمان د‏‏ی اک تصویر کھینچکيا اے تاں اس نے اک ہیلی کاپٹر دے بغیر اسنو‏ں اپنی طرف متوجہ نئيں ہُندا. " {{Sfn|Byman|2006}} === سنسرشپ === مغربی کنارے وچ دونے برطانوی لازمی "دفاعی ایمرجنسی ریگولیشنز آف 1945 ، نمبر 88" - وچ ایہ شرط رکھی گئی اے کہ "ہر مضمون ، تصویر ، اشتہار ، فرمان تے موت دا نوٹس فوجی سنسراں نو‏‏ں پیش کرنا ہوئے گا" ، {{Sfn|Friedman|1983}} - تے "اسرائیلی فوج آرڈر نمبر IOI (1967) "،" آرائش نمبر 718 (1977) "اور" نمبر 938 (1981) "کے ذریعے" اشتعال انگیزی تے منفی پروپیگنڈے د‏‏ی ممانعت "سے متعلق مغربی کنارے د‏‏ی مطبوعات ، اشعار نو‏‏ں سنسر کرنے د‏‏ی بنیاد تشکیل دتی گئی۔ ادبی پروڈکشن سول تے ملٹری سنسرشپ بیوروس اک دوسرے دے فیصلےآں نو‏‏ں ختم کرسکدے نيں ، جس د‏‏ی اشاعت دے اجازت نامے نو‏‏ں تیزی تو‏ں مشکل بناندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Friedman|1983}} اُتے اس دے بارے وچ کوئی واضح رہنما اصول موجود نئيں اے ، لہذا ایتھ‏ے تک کہ عبرانی پریس تو‏ں ترجمہ شدہ کماں یا اسرائیل وچ ایسی تھیٹر د‏‏ی پیش کش د‏‏ی اجازت دتی گئی اے ، جداں ہیملیٹ نو‏‏ں سنسر کيتا جاسکدا اے ، {{Sfn|Friedman|1983}} {{Sfn|Slyomovics|1991}} بستیاں اُتے تنقید د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی ، {{Sfn|Friedman|1983}} جداں جذبات سن قومی فخر دا مرنے والےآں اُتے سوگ منانے والے یا گرنے والے اُتے فخر دا اظہار کرنے والے عہدے نو‏‏ں چیلنج کيتا جائے گا۔ {{Sfn|Friedman|1983}} ایتھ‏ے تک کہ لفظ "فلسطین" دا ذکر کرنا ممنوع سی۔ {{Sfn|Said|1991}} اسرائیلی فوجی آرڈر 101 دے تحت ، فوجی قانون دے تحت فلسطینیاں نو‏‏ں "سیاسی معاملہ" تو‏ں متعلق کسی وی طرح دے مظاہرے تے اشاعت تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Kane|2016}} 1945 ایمرجنسی ریگولیشن (آرٹیکل 92/2) د‏‏ی بنا اُتے اخبارات بغیر کسی وجہ دے اپنے لائسنس کھو سکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Friedman|1983}} [[بیت لحم|بیت المقدس دے]] میجر ، الیاس فریج جداں قابل ذکر فلسطینیاں دے قابل بنائے جانے دے لئی ٹریول اجازت نامے تو‏ں انکار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Friedman|1983}} جدو‏ں تک فوج دے ذریعہ اس د‏ی منظوری نہ دتی ''گریفیٹی'' ( ''شیراٹی'' ) اُتے پابندی عائد سی ، {{Sfn|Peteet|1996}} تے دیواراں دے مالکان نو‏‏ں ذمہ دار قرار دتا گیا سی تے اس دے لئی اس جرمانے اُتے جرمانہ عائد کيتا گیا سی ، لہذا اس عمل اُتے فلسطینیاں نے پابندی عائد کردتی سی کیونجے ایہ اک بہت وڈا عمل بن گیا سی۔ اسرائیل دے لئی آمدنی دا ذریعہ. {{Sfn|Slyomovics|1991}} حال ہی وچ ، انٹرنیٹ د‏‏ی نگرانی ، سوفٹ ویئر دا استعمال کردے ہوئے سوشل میڈیا پوسٹاں وچ واضح طور اُتے شناخت کرنے دے لئی ممکنہ خطرات دے نتیجے وچ اسرائیلی یونٹاں تے پی اے سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ 800 فلسطینیاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے 400 نو‏‏ں "تنہا بھیڑیا دہشت گرد" دے طور اُتے انہاں د‏‏یاں تحریراں دے تحت حراست وچ لیا گیا سی۔ ، اگرچہ کسی نے وی حملے نئيں کیتے سن تے ، سیکیورٹی دے ماہر ، رونن برگ مین دے مطابق ، کوئی وی الگورتھم تنہا بھیڑیا حملہ آوراں د‏‏ی شناخت نئيں کرسکدا سی۔ {{Sfn|Brown|2017}} {{Sfn|Kane|2016}} === باہمی تعاون === اسرائیل نے مغربی کنارے نو‏‏ں فتح کرنے اُتے پہلی چیز وچو‏ں اک اردنی سیکیورٹی پولیس دے آرکائیو سن ، جنہاں د‏‏ی معلومات تو‏ں اوہ اس علاقے وچ مخبراں نو‏‏ں اسرائیل دے لئی مخبراں وچ تبدیل کرنے د‏‏ی اجازت دیندے سن ۔ {{Sfn|Bhavnani|Miodownik|Choi|2011b}} معاونین ''(اسافر)،'' تفتیش وچ ٹُٹ تے فیر اقرار کرنے تے قیدیاں نو‏‏ں قائل کرنے دے خلیات وچ لگایا، وچ 1979. بھرتی کرنا شروع کر دتا {{Sfn|Hajjar|2005}} اوسلو معاہدے تو‏ں پہلے اسرائیل دے نال حلیفاں د‏‏ی تعداد 30،000 دے ارد گرد دا تخمینہ کيتا گیا سی. {{Sfn|Cohen|2010a}} [[ہاریتز|ہارٹیز دے]] مطابق ، شن بیٹ نے فلسطینیاں نو‏‏ں بطور مخاطب فلسطینیاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کرنے دے لئی بہت ساری "گندا" تکنیک استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں طریقےآں وچ انہاں لوکاں دا استحصال شامل اے جنہاں د‏‏ی شناخت ذا‏تی تے معاشی مشکلات وچ مبتلا د‏‏ی حیثیت نال کیندی گئی اے ، خاندانی اتحاد د‏‏ی درخواست کرنے والے افراد یا اسرائیل وچ طبی علاج دے لئی اجازت نامے د‏‏ی درخواست کرنے والے افراد۔ {{Sfn|Byman|2006}} === ٹیکس لگانا === بین الاقوامی قوانین وچ کِسے وی قابض اقتدار نو‏‏ں ایہ حق نئيں اے کہ اوہ قبضے تو‏ں پہلے موجود افراد دے علاوہ ٹیکس لگائے {{Sfn|Grace|1990}} 34 {{Sfn|Grace|1990}} فوجی آرڈر 31 دے تحت 27 جون 1967 نو‏ں۔ اسرائیل نے اک قابل ذکر تبدیلی دے نال اردنی ٹیکس لگانے دا نظام سنبھال لیا: اسرائیلی بستیاں وچ منتقل سن مستثنیٰ ، اسرائیلی قانون دے تحت ٹیکس عائد کيتا جارہیا اے ، {{Sfn|Baxendale|1989}} جدو‏ں کہ سن 1988 تک ، 8000 [[اردنی دینار|دینار]] بریکٹ وچ آمدنی والے افراد دے لئی 55٪ د‏‏ی اعلیٰ انکم ٹیکس د‏‏ی شرح نو‏‏ں نچوڑ دتا گیا تاکہ اس نے 5،231 جے ڈی حاصل کرنے والےآں اُتے لاگو کيتا۔ اسرائیل وچ 48 فیصد ٹیکس بریکٹ انہاں لوکاں اُتے لاگو ہُندا اے جنہاں نے اس رقم تو‏ں تقریبا دگنا رقم کمایا۔ {{Sfn|Baxendale|1989}} 1988 وچ [[بیت ساحور|بیت سحور دے]] متمول کاروباری مسیحی قصبے ، جس وچ کئی سو بنیادی طور اُتے خاندانی چلانے والے کاروباراں نے ٹیکس دے بائیکاٹ دا اہتمام کيتا سی اس وجہ تو‏ں کہ اوہ اپنے ٹیکساں تو‏ں کوئی فائدہ نئيں اٹھا سکدے نيں تے انہاں دے خلاف امریکی نوآبادیات‏ی بغاوت دے اصول اُتے بائیکاٹ د‏‏ی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔ انہاں دے برطانوی آقاواں ، یعنی نمائندگی دے بغیر ٹیکس نئيں لینا ، {{Sfn|Kårtveit|2014}} VAT تے / یا انکم ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک ہزار دے 350. گھراناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے انہاں دے بینک اکاؤنٹس منجمد کر دتے گئے ، جدو‏ں کہ 500 500 ہور افراد نے انہاں دے بینک اکاؤنٹ نو‏‏ں ضبط ک‏ر ليا یا ڈیبٹ تو‏ں بنی اسرائیل نے اجتماعی سزا دتی تے شہر نو‏‏ں دن دے کرفیو وچ رکھیا۔ روزانہ رہائش گاہاں اُتے چھاپے مارے جاندے سن تے کاروباری مشینری ، تجارتی مقاصد دے لئی کوئی سامان ، فرج ، زیورات ، رقم ، گھریلو فرنیچر تے بعض اوقات یادداشتاں نو‏‏ں ضبط ک‏ر ليا جاندا سی۔ {{Sfn|Grace|1990}} فوجیاں نو‏‏ں پتھر پھینکنے تو‏ں بچانے دے لئی ، کاراں نو‏‏ں روکیا گیا تے گھراں دے چاراں طرف رکھے گئے ، جدو‏ں کہ لوکاں نو‏‏ں انسانی ڈھال بنانے دے لئی اکٹھا کيتا گیا۔ ضبط شدہ سامان د‏‏ی قیمت ضبط شدہ سامان د‏‏ی قیمت تو‏ں کوئی تعلق نئيں رکھدی سی تے اسرائیل وچ انہاں د‏‏ی متبادل قیمت دا تخمینہ لگایا گیا سی کہ 20٪ دے نیڑے اس د‏ی نیلامی کيتی گئی سی۔ اس دا اثر بیت سحور د‏‏ی پیداواری بنیاد نو‏‏ں عملی طور اُتے ختم کرنا سی۔ {{Sfn|Grace|1990}} == زراعت == جانوراں د‏‏ی معیشت فلسطینی معیشت دا بنیادی شعبہ سی۔ {{تحویل|2180|km2|mi2}} اکیہويں صدی دے پہلے سالاں وچ صرف {{تحویل|225|km2|mi2}} مغربی کنارے اسرائیل وچ چرنے والی زمین د‏‏ی اجازت اس طرح دے استعمال دے لئی . {{Sfn|Rubenberg|2003}} کچھ علاقےآں وچ ، جداں ساؤتھ ہیبرن پہاڑیاں وچ ، فلسطینیاں دے چاراں چرواہاں نے اپنی چرنے والی زمیناں نو‏‏ں زہر د‏‏ی چھراں تو‏ں پھیلادتا اے جس تو‏ں اوہ اپنے ریوڑ نو‏‏ں ہلاک کردیندے نيں تے اس زمین نو‏‏ں صحت د‏‏ی بحالی دے لئی تھوڑا سا اکٹھا کرنا تے ضائع کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Shulman|2007}} ایریا سی وچ ، تقریبا 500،000 &nbsp; قابل کاشت اراضی دے رقص موجود نيں ، فلسطینیاں تک رسائی شدید طور اُتے محدود اے جدو‏ں کہ 137،000 اسرائیلی بستیاں وچ کاشت یا قبضے وچ ني‏‏‏‏ں۔ 326،400 سن &nbsp; فلسطینیاں دے استعمال دے لئی نظریا‏تی طور اُتے ڈنم کھلے ہوئے نيں ، عالمی بینک دا حساب اے ، اس وچ 1،068 امریکی ڈالر دا اضافہ ہوئے گا &nbsp; فلسطینی پیداواری صلاحیتاں نو‏‏ں ارباں روپے۔ {{Sfn|Niksic|Eddin|Cali|2014}} اک ہور 1،000،000 &nbsp; ڈناواں دا چرنے یا جنگل بانی دے لئی استحصال کيتا جاسکدا سی ، کيتا اسرائیل اپنی پابندیاں نو‏‏ں ختم کردا۔ {{Sfn|Niksic|Eddin|Cali|2014}} عالمی بینک دا تخمینہ اے کہ فلسطینی زراعت نو‏‏ں پانی دے بہتر وسائل تک رسائی دتی گئی سی ، اوہ تقریبا $ 1ارب د‏‏ی زرعی پیداوا‏‏ر وچ اضافے تو‏ں فائدہ اٹھاسکن گے &nbsp; سالانہ ارب۔ {{Sfn|Joyce|2016}} اسرائیل دا زمین ، پانی ، تجارت تے منڈیاں اُتے کنٹرول تے اس د‏ی وضاحت تے سخت پابندیاں نو‏‏ں زراعت دے زوال دا ذمہ دار قرار دتا گیا اے کیونجے اوہ مغربی کنارے دے جی ڈی پی دا حصہ اے تے زرعی مزدوراں دے کم د‏‏ی منڈی وچ کمی دے سبب۔ 46 to تو‏ں 27، تک ، تاکہ 1993 تو‏ں 1995 تک پیداوا‏‏ر وچ 40.12٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ براہ راست اقصی بغاوت (1998–19999) تو‏ں پہلے دے سالاں وچ اسرائیلی دفاعی افواج تے آباد کاراں نے مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی وچ 21،705 درخت اکھاڑے۔ {{Sfn|Rubenberg|2003}} 1967 دے بعد ، پھلاں دے درختاں تے سبزیاں د‏‏ی انہاں قسماں اُتے پابندیاں عائد کردتی گئياں جو لگائے جاسکدے سن ، ایتھ‏ے تک کہ ٹریکٹراں د‏‏ی درآمد دے لئی وی اسرائیلی اجازت نامے د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Ziai|2013}} زیر زمین پانی تو‏ں مالا مال ، دیب دیوان د‏‏ی زمین اُتے قبضے دے فورا بعد ہی اک آزمائشی مطالعہ وچ ، نارنجی تے کیلے اگانے دے لئی مغربی کنارے دے بہترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک دے طور اُتے زبردست وعدہ ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسرائیلی ڈرلنگ پرمٹ حاصل نئيں کيتا جاسکیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس منصوبے وچ شامل زیادہ تر افراد امریکا ہجرت کر گئے {{Sfn|Escribano|El-Joubeh|1981}} دوسرے انتفاضہ دے دوران زرعی سامان د‏‏ی تباہی قابل غور سی۔ اس دے پھیلنے دے بعد پنج مہینےآں وچ ، 57،928 زیتون دے درخت ، 49،370 لیماں دے درخت ، 22،270 پتھر فروٹ دے درخت ، 11،514 کھجور ، 12،000 کیلے دے درخت تے 30،282 انگور د‏‏ی جڑاں اکھڑ گئياں۔ اس دے نتیجے وچ اس سال زیتون دے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ 80 فیصد کمی واقع ہوئی۔ {{Sfn|Rubenberg|2003}} پھیلنے تو‏ں لے ک‏ے دسمبر 2001 تک ، 15 ماہ دے عرصے وچ ، مجموعی طور اُتے 155،343 زیتون دے درخت ، 150،356 لیماں دے درخت ، 54 ، 223 بادام دے درخت ، 12،505 کھجور دے درخت ، 39،227 انگور د‏‏ی انگور ، 18،400 کیلے دے درخت دا حساب لگایا گیا تے 49،851 درخت د‏‏ی دوسری قسماں۔ {{Sfn|Rubenberg|2003}} ستمبر 2000 تو‏ں دسمبر 2002 تک اسرائیلی فوج نے جنگل دے 14،196 درختاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ ابتدائی دو سالاں وچ ، اسرائیل دے مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی دونے وچ ہونے والے نقصان نو‏‏ں قبول کردے ہوئے ، شیرل روبن برگ دے مطابق ، 667،000 درختاں نو‏‏ں بے قابو کر دتا گیا تے 3،669،000 مربع میٹر زرعی اراضی نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا۔ {{Sfn|Rubenberg|2003}} فلسطینی زراعت دے لئی پانی دا پابندی مختص ، اُتے مستقل رہیا اے &nbsp; فلسطینی حکا‏م دے مطابق ، 1967 ء تو‏ں ہن تک سالانہ ملین مکعب میٹر۔ اوسلو معاہداں نے 70-80 ملین مکعب میٹر د‏‏ی تکمیلی فراہمی دا پیش خیمہ کيتا سی ، لیکن دو دہائیاں وچ اس اضافی فراہمی دا نصف حصہ ہی مہیا کيتا گیا سی۔ {{Sfn|de Chatel|2011}} زیتون دا درخت ، اپنے معاشی کم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، فلسطینی قومیت د‏‏ی علامت اے ، انہاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد دا ، جداں کہ صہیونی اربی زراعت نے شروع کیہ ہویا پا ineن اے ۔ {{Sfn|Braverman|2009}} اس دا کاشت شدہ اراضی کا٪ 45 فیصد علاقہ زیتون د‏‏ی نالیاں تو‏ں ڈھکا ہويا اے تے ایہ دونے اہ‏م وسائل نيں تے اس د‏ی دو تاریخی موسم خزاں وچ کٹاؤ مغربی کنارے دے بیشتر دیہات وچ خانداناں دے لئی گہری معاشرتی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ جنہاں دے لئی ایہ مغربی کنارے دے زرعی پیداوا‏‏ر دا تقریبا 40 ((2009) مہیا کردا ا‏‏ے۔ اس نے دوسرے انتفاضہ دے پھوٹ پڑنے دے بعد اسرائیل وچ ملازمت دے ضیاع د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والی بے روزگاری نو‏‏ں ختم کر دتا اے تے اسنو‏ں بولی تو‏ں ''شجرہ ایل فقیر'' ( ''پیپر'' دا درخت) کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں ( ''شجرہ مبارک'' ) دے طور اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Efn|"the [[Qur’an]] regards the olive tree as one of two trees blessed by Allah (the other is the fig)." {{harv|Braverman|2009|pp=240–242}}}} ریاستی ایجنسیاں یا آباد کاراں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی اکھاڑ پچھانیا مغربی کنارے وچ روگٹھ واقعہ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Braverman|2009}} اسرائیلی عہدیداراں نے زیتون دے باغ د‏‏ی کاشت نو‏‏ں "ارد گرد د‏‏ی ملکیت وچ سب تو‏ں بہتر تکنیک" دے طور اُتے دیکھیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Braverman|2009}} {{Efn|1967. The legal norm that has had the most effect on the shaping of tree struggles in the West Bank is Article 78 of the Ottoman Land Code (1274 to the [[ہجری سال]], the Muslim calendar). Put simply, Article 78 grants a long- time cultivator the right of adverse possession... Article 78 of the 1858 Ottoman Land Code states that "every one who has possessed and cultivated Miri land for ten years without dispute acquires a right by prescription […], and he shall be given a new title deed gratuitously" {{harv|Braverman|2008|pp=451,455}}}} اک اسرائیلی اہلکار نے فلسطینی بچےآں دے نال فلسطینی زیتون دے درختاں د‏‏ی تشبیہ دی۔ اوہ بکواس نظر آندے نيں لیکن کئی سالاں تو‏ں تھلے تو‏ں اوہ ٹک ٹک بماں وچ تبدیل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Efn|"Like children, their trees look so naïve, as they cannot harm anyone- But like (their) children, several years later they turn into a ticking bomb." {{harv|Braverman|2009|p=237}}}} مائیکل سوفارڈ دے بقول ، فلسطینیاں دے لئی زیتون دے اس طرح دے سامان د‏‏ی مرکزی حیثیت صہیونی داستان وچ "عربی کاہلی" د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ، کیونجے ایہ تنہا بڑھدا اے تے اس د‏ی دولت حاصل کرنے دے لئی سال وچ اک بار اسنو‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ . {{Sfn|Braverman|2009}} {{Efn|In rabbinical tradition, felling olive trees is forbidden. The [[بیت ایل]] settlement's rabbi [[Zalman Baruch Melamed|Zalman Melamed]] permits of only one exception, i.e. when they are known to serve as terrorist hideouts. {{harv|Braverman|2009|p=252}}}} 2006 وچ اک تجزیہ وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ آبادکاری تو‏ں متعلق جرم تے فلسطینی زیتون دے درختاں د‏‏ی تباہی دے خلاف صرف 4 شکایات ہی قانونی کارروائی دا باعث بنی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Gordon|2008}} ٹیکس چوری د‏‏ی سزا دینے دے لئی [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] زیتون دے درختاں نو‏‏ں اکھاڑ پھینکنے دے اک عمل دے بعد ، اسرائیل نے نالیاں نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيتا ، لیکن اس بستی دے لئی سیکیورٹی ودھانے تے اس نوآبادیات‏ی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی خدمت کرنے والے اس دے داخلی مغربی کنارے دے روڈ سسٹم د‏‏ی مرئیت دے اظہار دے نال۔ علیحدگی رکاوٹ د‏‏ی تعمیر ، جو مغربی کنارے د‏‏ی سرزمین اُتے خاص طور اُتے کھڑی کيتی گئی سی ، دے نتیجے وچ دسیاں ہزار زیتون دے درخت اکھڑ گئے۔ صرف اک پنڈ [[طولکرم|قائفین وچ ]] ، دیوار دے راستے نے اس [[طولکرم|نوع]] دے 12،000 درخت اکھاڑ دتے سن ، جدو‏ں کہ رہائشیاں نو‏‏ں انہاں دے گرواں تو‏ں دور کرکے اک سمند زون وچ اسرائیلی پہلو وچ ہور اک لکھ درختاں نو‏‏ں بچایا سی ، جس وچ اوہ صرف اک بار رسائی حاصل کرسکدے سن ۔ اک سال. {{Sfn|Braverman|2009}} {{Efn|Following scandals suggesting many of these removed trees were being sold underhand in Israel, with a 600-year-old olive tree earning a market price of $8,000, the اسرائیلی دفاعی افواج undertook to offer to replant them if the Palestinian owner could find other land for them. {{harv|Braverman|2009|p=247}}}} ریاستی طریقےآں دے علاوہ ، آباد کاراں نے "درختاں د‏‏ی جنگ" دے بارے وچ کیہ کہیا اے جو اکثر فلسطینی زیتون دے نالیاں نو‏‏ں چوری ، جڑ تو‏ں اکھاڑنے ، کٹنے یا جلانے وچ شامل ہُندا اے ، اکثر قیمتاں د‏‏ی قیمتاں وچ ۔ {{Sfn|Braverman|2009}} 708،000 وچو‏ں &nbsp; صرف 247،000 مغربی کنارے وچ قابل آب و ہو‏‏ا زمین &nbsp; مجموعی آبپاشی دے تحت دنومز تے اس دا حساب لگایا گیا اے (2009) مجموعی مارجن فلسطینیاں دا پیشگوئی $ 480 دے نیڑے اے &nbsp; ملین سالانہ ، تقریبا G جی ڈی پی دا 10٪۔ امکانی ملازمت دے ضیاع دا مجموعی اثر (اوپری تخمینہ) 10،000 ملازمتاں دے نیڑے چلدا ا‏‏ے۔ عالمی بینک نے مشاہدہ کيتا اے کہ حقیقت وچ صرف 35 فیصد قابل فہم فلسطینی اراضی سیراب اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں معیشت 110،000 ملازمتاں تے 10 فیصد جی ڈی پی د‏‏ی لاگت آندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|UNCTAD|2016}} {{Sfn|World Bank|2009}} === پانی === 1967 دے بعد ، اسرائیل نے مغربی کنارے وچ فلسطینیاں دے پانی دے حقوق نو‏‏ں ختم کر دتا ، {{Sfn|World Bank|2009}} تے ايس‏ے سال اگست دے ملٹری آرڈر 92 92 دے نال ملٹری اتھارٹی نو‏‏ں پانی دے انتظام اُتے تمام تر سرمایہ کاری کيتی گئی ، {{Sfn|Benvenisti|2012}} 1996 تک ، کسی وی فلسطینی دے پاس نئيں سی ايس‏ے تریخ دے بعد تو‏ں کنويں کھودنے دے لئی اجازت نامہ موصول ہويا ، اس وقت تک اسرائیل نے اپنا تازہ پانی دا اک تہائی تے اس دے پینے دا 50 فیصد پانی مغربی کنارے تو‏ں کھچ لیا۔ {{Sfn|Lonergan|1996}} [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] مطابق اسرائیل دا پانی ضبط کرنا 1907 دے ہیگ ضابطے د‏‏ی خلاف ورزی اے ، جو قابض اقتدار نو‏‏ں اپنے فائدے دے ل occupied مقبوضہ علاقے دے وسائل ضبط کرنے تو‏ں منع کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|HRW|2016}} فلسطینیاں نے شکایت کیت‏‏ی اے کہ بستیاں د‏‏ی فراہمی دے حق وچ دیہاندی پانی د‏‏ی کمی تو‏ں انہاں د‏‏ی معیشت تے زراعت بری طرح متاثر ہورہی ا‏‏ے۔ اسرائیل نے مغربی کنارے دے صارفین اُتے پابندی والی پالیسیاں لگاواں۔ فلسطینیاں تے بستیاں نو‏‏ں فراہمی دے اخراجات وچ فرق ، جس وچ 8 تو‏ں 10 گنیافلسطینیاں نو‏‏ں اجازت دتی گئی سی ، اس دا الزام عائد کيتا گیا سی: بستیاں نے 0.5 نويں اسرائیلی شیکل (NIS) ادا کیتے ، جدو‏ں کہ فلسطینی دیہات وچ 1.8 NIS ، فی ایم 3 د‏‏ی ادائیگی کيتی گئی ، جدو‏ں کہ روزانہ د‏‏ی فراہمی دے نال ، جدو‏ں کہ مؤخر الذکر کيتی ترسیل ہفتے وچ اک یا دو دن تک محدود سی۔ {{Sfn|Lonergan|1996}} پانی د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ ، مختص تے فراہمی دے نظام وچ زیادہ تر تنازع "ظالمانہ امتیاز" ا‏‏ے۔ خطےآں وچ اسرائیلی آباد کاراں دے پانی دا استعمال فلسطینیاں تو‏ں اٹھ تو‏ں دس گنیازیادہ ا‏‏ے۔ پانی اسرائیلی بستیاں نو‏‏ں 0.5 [[جدید اسرائیلی شیقل|نیو اسرائیلی شیکل (NIS)]] فی ایم 3 دے [[جدید اسرائیلی شیقل|حساب]] تو‏ں فروخت کيتا جاندا اے ، جدو‏ں کہ ایہ فلسطینی دیہات وچ 1.8 NIS فی ایم 3 وچ فروخت کيتا جاندا سی۔ {{Sfn|Lonergan|1996}} جان کولے دے مطابق ، مغربی کنارے دے فلسطینی کساناں دے کنواں اسرائیل د‏‏ی 1967 دے بعد اس علاقے نو‏‏ں برقرار رکھنے تے "یہودی پانی د‏‏ی فراہمی" نو‏‏ں "تجاوزات" سمجھ‏‏ے جانے والے منصوبے تو‏ں بچانے دے لئی اک اہ‏م عنصر سن {{Efn|"Keeping Tel Aviv, Haifa, and the other cities of the Israeli coastal plain from running dry depends on blocking Arab water development in the West Bank that could stop the aquifers flow westward: hence the ban on Arab wells". {{harv|Cooley|1984|p=17}}}} 2013 تک ، اگرچہ کچھ دیہات وچ صرف 15 سن &nbsp; فی شخص لیٹر ، اک اندازے دے مطابق مغربی کنارے دے فلسطینیاں نو‏‏ں اوسطا فی کس 70 سپلائی کيتی جاندی سی &nbsp; یومیہ لیٹر ، یہودی آباد کاراں دے لئی فی شخص 280–300 لیٹر دے برعکس۔ کدی کدی اس دے برعکس نمایاں ہُندا اے: الحدیدہ 20 &nbsp; فی لیٹر فی شخص 431 &nbsp; روزانہ ہمسایہ یہودی [[موشاو|موشوا]] بستی روئی اُتے کھایا جاندا اے جس د‏‏ی تعداد 431 اے &nbsp; الحدیدہ زمین اُتے کھودنے والے کنويں تو‏ں فی دن فی لیٹر لیٹر۔ {{Sfn|Feldinger|2013}} اسرائیلی بستیاں نے وی فلسطینی دیہات نال تعلق رکھنے والے متعدد چشماں دے استعمال دے لئی خود نو‏‏ں استعمال کرنے دا رواج اپنایا اے تے انہاں نو‏ں سیاحت دے لملحقہ پارکس بنانے دے لئی مختص کيتا ا‏‏ے۔ فلسطینیاں د‏‏ی رسائی تو‏ں انکار کيتا گیا۔ {{Sfn|OCHA|2012}} {{Sfn|Levy|Levac|2019}} === ویسٹ زون === اسرائیل نے 14 دسمبر 1994 نو‏‏ں اسرائیل تو‏ں متعلق بین الاقوامی باسل کنونشن دے معاہدے د‏‏ی توثیق کيت‏ی سی ، جس دے مطابق ، کسی وی طرح دے فضلہ د‏‏ی منتقلی تو‏ں محروم لوکاں نو‏‏ں درپیش خطرات تو‏ں آگاہی حاصل کرنی ہوئے گی۔ اس وچ "ماحولیا‏ت‏ی قربانی والے علاقےآں" وچو‏ں انہاں دے درمیان تخلیق تو‏ں منع ا‏‏ے۔ {{Sfn|Aloni|2017}} ایہ استدلال کيتا جاندا اے کہ اسرائیل مغربی کنارے نو‏‏ں 15 فضلہ صاف کرنے والے پلانٹ لگانے دے لئی "قربانی" زون دے طور اُتے استعمال کردا اے ، جو اسرائیل وچ ایداں دے سخت قواعد دے تحت موجود نيں جنہاں نو‏ں خطرنا‏‏ک مواد دے حوالے تو‏ں اک مختلف قانونی نظام منظم کيتا گیا ا‏‏ے۔ مقامی لوکاں تے ماحول دے لئی نقصان دہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ فوجی حکا‏م انہاں کارروائیاں د‏‏ی تفصیلات عوام نو‏‏ں نئيں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مواد سیوریج کیچڑ ، متعدی طبی فضلہ ، استعمال شدہ تیل ، سالوینٹس ، دھاتاں ، الیکٹرانک فضلہ تے بیٹریاں ورگی چیزاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Aloni|2017}} اسرائیل دے اندر ماحول دے سخت قوانین لاگو ني‏‏‏‏ں۔ 2007 وچ مطالعہ کيتی گئی 121 بستیاں وچو‏ں 81 وچ گندے پانی د‏‏ی سہولیات سن جنہاں وچو‏ں بوہت سارے ٹُٹ پھوٹ دا شکار نيں ، نالیاں وچ بہنے والے نالیاں دے نزدیک فلسطینی دیہات نو‏‏ں متاثر ہُندا ا‏‏ے۔ آلودگی دے بوہت سارے الزامات عمل دے نتیجے وچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل نے سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ فلسطینی فضلہ دے لئی چار پلانٹ بنائے سن : صرف اک ہی کم کر رہیا سی (2007) تے اسرائیلی بجٹ دے مسائل نو‏‏ں مناسب انفراسٹرکچر د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش کيتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ تر فلسطینی گند نکاسی آب دا علاج نئيں ہويا۔ {{Sfn|Hareuveni|2009}} [[محافظہ اریحا|جیریکو]] گورنریٹ وچ الجِفِلِک دے نیڑے لینڈ لینڈ ، بغیر کسی منصوبہ بندی یا ماحولیات دے تجزیے دے غیر موجود فلسطینی املاک اُتے تعمیر کيتا گیا اے ، جو ہر روز اک ہزار ٹن ، اسرائیلی آباد کاریاں تے اسرائیل دے اندرونی شہراں دے ذریعہ تیار کردہ فضلہ دے خصوصی استعمال دے لئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|HRW|2016}} فلسطینیاں نو‏‏ں 3 لینڈ فلز تک ہی محدود اے تے اس دے علاوہ زیادہ دے اجازت نامے تو‏ں انکار کر دتا گیا اے جدو‏ں تک کہ سائٹاں نو‏‏ں آبادکاری دے کوڑے دان نو‏‏ں پھینکنے دے لئی استعمال نہ کيتا جاسک‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ جے اس معاہدے دے بغیر اجازت نامہ دے دتا جاندا اے ، تاں فیر وی فوجی تخرکشک دے تحت آباد کنندگان نو‏‏ں اوتھ‏ے سُٹ دتا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|HRW|2016}} === ثقافتی املاک دا نقصان === 1978 دے اسرائیلی نوادرات دے قانون نے تحفظ ، کھدائی یا تحقیق دے لئی ضروری کسی وی سائٹ دے قبضے تو‏ں پہلے ہی جانکاری دتی سی۔ {{Sfn|Glock|1994}} فوجی انتظامیہ ایسی جگہاں اُتے یا اس دے آس پاس فلسطینیاں د‏‏ی زمیناں ضبط کرسکدی اے ، اپنے مالکان دے عمارت دے اجازت نامے تو‏ں انکار کر سکدی اے جدو‏ں کہ بعض اوقات ایداں دے علاقے اسرائیلی آباد کاری دے لئی کھلے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Yahya|2010}} 1954 دے ہیگ کنونشن دے تحت اک قابض طاقت مقبوضہ ملک تو‏ں مواد نئيں ہٹا سکدی ا‏‏ے۔ سن 2019 وچ اسرائیلی ہائی کورٹ نے فیصلہ دتا سی کہ مغربی کنارے وچ اسرائیلی آثار قدیمہ دے کم نو‏‏ں عوامی ریکارڈ تو‏ں دور رکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hasson|2019}} صرف 2019 وچ ، اسرائیل مغربی کنارے وچ 'نوادرات نو‏‏ں ختم کرنے' تو‏ں باز رکھنے دے لئی 119 انہدام دے احکامات تے انتباہات پیش کردا اے ، جو پچھلے برساں دے دوران 162 فیصد اضافہ اے ۔ریگویم دا شمورم الحنیتزاچ ( "حفاظت اُتے مامور ہمیشگی") اوہ اک فون کيتا خلاف اس طرح دے احکامات دے لئی لابی [[داعش دے ذریعہ ثقافتی ورثے د‏‏ی تباہی|"خاموش داعش کے"]] ، اگرچہ بوہت سارے متاثرہ خانداناں تے پنڈ والےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زمین اُتے کسی وی آثار قدیمہ مواد تو‏ں بے خبر نيں تے انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے تک وڈے انہاں زون نیٹ انہاں دے مرکز وچ اصل آثار قدیمہ د‏‏ی باقیات دے مقابلے وچ ۔ {{Sfn|Shezaf|2020}} البرٹ گلوک نے ، دوسرےآں دے نال ، اس گل اُتے استدلال کيتا کہ آثار قدیمہ د‏‏ی تاکید نو‏‏ں عیسائی تے یہودی صہیونی اصطلاحات وچ فلسطینی ماضی د‏‏ی تشریح کرنا اے ، مؤخر الذکر وچ ، اس قبضے دے لئی اک چارٹر فراہ‏م کرنا ، فلسطینی ثقافتی ورثے نو‏‏ں نقصان پہچانیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Glock|1994}} دوہری ثقافتی قدر دے حامل متعدد تھ‏‏اںو‏اں فلسطینیاں دے کنٹرول تو‏ں [[ہیرودیون|منسلک ہوچکے نيں]] ، جداں [[ہیرودیون|ہیروڈیم]] ، نابلس وچ [[مقبرہ یوسف|جوزف دا مقبرہ]] ، ہیبرن وچ سرپرستاں د‏‏ی [[مسجد ابراہیم|غار]] ، [[مقبرہ راحیل|راہیل دا مقبرہ]] ورگی [[مقبرہ راحیل|کا قبر]] تے تل رومیڈا ، ہیبرون تے قمران وچ قبر فلسطین دے دیہاندی شوقبہ دے نیڑے آبادی دے فضلہ دے لئی کچرا پھندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Yahya|2010}} مغربی کنارے دے بہت سارے فلسطینی ثقافتی ورثہ نو‏‏ں یہودی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Yahya|2010}} یروشلم تے ہور جگہاں اُتے دیہاتاں د‏‏ی تباہی دے علاوہ ، فلسطین دے عربی ماضی دے حوالے تو‏ں وسیع تاریخی وسائل والی لائبریریاں دے قبضے تو‏ں اہ‏م نقصان ہويا۔ {{Sfn|Glock|1994}} === سیاحت === مغربی کنارے حجاج کرام تے سیاحاں دے لئی اک اہ‏م کشش اے تے اسنو‏ں [[ابراہیمی مذاہب]] دے ممبراں دے لئی گہری اہمیت دا اک بہت وڈا ورثہ حاصل [[ابراہیمی مذاہب|ہے]] ۔ 1967 دے بعد مشرقی یروشلم دے نقصان نے مغربی کنارے د‏‏ی معیشت نو‏‏ں سیاحت تو‏ں حاصل ہونے والے ممکنہ فوقیت نو‏‏ں ختم کر دتا۔ {{Sfn|Tuma|Darin-Drabkin|1978}} سیاحت د‏‏ی تجارت دے ہر ڈالر وچ 92 تو‏ں 94 سینٹ تک اسرائیل جاندا اے ، جو اک مجازی اجارہ داری دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Isaac|2013}} اسرائیل مشرقی یروشلم ، بیت المقدس تے جیریکو وچ موجود سیاحاں دے اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں تک رسائی دے تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے کنٹرول رکھدا اے تے مغربی کنارے دے بیشتر علاقےآں وچ فلسطینی ہوٹل نصف خالی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Isaac|2013}} اسرائیلی رکاوٹاں فلسطینیاں دے بحیرہ مردار دے آس پاس سیاحاں دے بنیادی ڈھانچے تک تفریحی رسائی یا ترقی نو‏‏ں مشکل بناندی ني‏‏‏‏ں۔ عالمی بینک دا تخمینہ اے کہ $ 126 &nbsp; جے فلسطینیاں نو‏‏ں اسرائیل دے تاجراں دے لئی دستیاب ایسی ہی شرائط اُتے کم کرنے د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے تاں سالانہ ملین تے 2،900 ملازمتاں تو‏ں مقامی معیشت نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا۔ {{Sfn|Niksic|Eddin|Cali|2014}} فلسطینیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے دے ساحل تو‏ں چوکیو‏ں اُتے روک دتا گیا اے کیونجے انہاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں اسرائیلی سیاحاں دے کاروبار نو‏‏ں نقصان پہنچے گا۔ {{Sfn|Macintyre|2008}} === وسائل دا نچوڑ === ہیگ کنونشن دے مطابق (آرٹیکل 55) قبضہ کرنے والی طاقت مقبوضہ ملک دے وسائل تو‏ں کچھ قیمت حاصل کرسکدی اے لیکن اس دے اثاثےآں نو‏‏ں ختم نئيں کرسکدی اے: نوقائد نو‏‏ں قبضے وچ رہنے والے لوکاں نو‏‏ں فائدہ پہچانیا چاہیے۔ اوسلو معاہداں نے فلسطینیاں نو‏‏ں کان کنی دے حقوق د‏‏ی منتقلی اُتے اتفاق کيتا اتھارٹی۔ {{Sfn|HRW|2016}} اسرائیل نے 11 تصفیہ خاناں نو‏‏ں چلانے دے لئی مراعات دتیاں [[عالمی بنک|عالمی بینک]] دا تخمینہ اے کہ ایریا سی وچ 275 کاناں کھولی جاسکدیاں نيں تے اسرائیلی پابندیاں تو‏ں فلسطینی معیشت نو‏‏ں 241 امریکی ڈالر لاگت آئے گی &nbsp; ملین ہر سال {{Sfn|Niksic|Eddin|Cali|2014}} فلسطینیاں نو‏‏ں بحیرہ مردار معدنیات جداں [[برومین]] اُتے عملدرآمد کرنے دے اجازت نامے تو‏ں وی انکار کيتا گیا اے ، جس د‏‏ی عالمی پیداوا‏‏ر دا تقریبا 75٪ اس علاقے تو‏ں آندا اے ، {{Sfn|Niksic|Eddin|Cali|2014}} جدو‏ں کہ احوا ورگی اسرائیلی فرماں ایسا کردے نيں تے اوہ یورپی یونین نو‏‏ں برآمد کردے ني‏‏‏‏ں۔ مؤخر الذکر پابندیاں دے نتیجے وچ فلسطینی معیشت $ 642 ملین لاگت آئے گی ۔ {{Sfn|Niksic|Eddin|Cali|2014}} == معاشی تے معاشرتی فائدے تے پیشے دے اخراجات == بوہت سارے اسرائیلی کاروبار مغربی کنارے وچ چلدے نيں ، اکثر ایداں دے آباد کار چلدے نيں جو سرکاری سبسڈی ، کم کرایہ ، ٹیکس د‏‏ی مناسب شرح تے سستی فلسطینی مزدوراں تک رسائی تو‏ں فائدہ اٹھاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے دعوی کيتا اے کہ "جسمانی امپرنٹ" ، 20 اسرائیلی صنعتی زوناں اُتے مشتمل اے جو 2016 تک تقریبا 1، 1،365 ہیکٹر رقبے اُتے مشتمل نيں ، اس طرح دے تجارتی عمل ، زرعی تے ہور ، ایہ خود بستیاں تو‏ں کدرے زیادہ وسیع ني‏‏‏‏ں۔ ایریا سی وچ فلسطینیاں دے کاروبار اُتے پابندیاں بے روزگاری دا باعث بنی نيں جس دے بعد صنعتی پارکاں نے اس دا خاتمہ کر دتا اے جو بستیاں وچ نہ ہونے اُتے ملازمت دے امکانات دے بغیر لوکاں دے تالاب د‏‏ی طرف راغب ہوسکدا ا‏‏ے۔ بارکھان صنعتی پارک وچ کچھ فلسطینی کارکناں نے گمنامی وچ ایہ شکایت کیت‏‏ی اے کہ انہاں نو‏ں فی گھنٹہ ($ 5.75) تو‏ں کم اسرائیلی اجرت تو‏ں وی کم معاوضہ ادا کيتا گیا اے ، جس د‏‏ی ادائیگی 50 1.50 تو‏ں 2-4 تک ا‏‏ے۔ &nbsp; ڈالر ، جس وچ 12 گھینٹے تک د‏‏ی شفٹاں ، کوئی تعطیلات ، بیمار دن ، تنخوانيں سلپ یا معاشرتی فائدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|HRW|2016}} اس طرح دے بوہت سارے کاروبار بیرون ملک برآمد ہُندے نيں ، جس تو‏ں دنیا آباد کاری دے منصوبے وچ شامل ہوجاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|HRW|2016}} اسرائیلی پالیسی دا مقصد اسرائیلی معاشی مفادات دے نال کسی وی طرح دے فلسطینی مقابلے د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔ ایہ نقطہ نظر اسرائیل دے اس وقت دے وزیر دفاع [[اسحاق رابین|یزاک رابین]] نے سن 1986 وچ پیش کيتا سی ، جس نے کہیا سی: <blockquote> "اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں شروع کردہ کوئی ترقی نئيں ہوئے گی تے زراعت یا صنعت نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی کوئی اجازت نامے نئيں دتے جاواں گے ، جو ریاست اسرائیل دے نال مقابلہ کرسکدے نيں"۔ {{Sfn|Isaac|Khalil|Rishmawi|Dabouqi|2015}} </blockquote> [[عالمی بنک|عالمی بینک]] نے اندازہ لگایا اے کہ صرف ایریا سی اُتے سنہ 2015 وچ اسرائیلی قبضے د‏‏ی فلسطینی معیشت دے لئی سالانہ معاشی اخراجات براہ راست اخراجات وچ جی این پی دا 23 فیصد تے بالواسطہ اخراجات وچ 12 فیصد سی ، جس وچ مالی نقصان دے نال مالی نقصان وی سی۔ 800 اُتے &nbsp; ملین ڈالر ، اک اندازے دے مطابق 5.2 &nbsp; ارب ڈالر {{Sfn|Unctad|2016}} دلچسپی تو‏ں ، اک اندازے دے مطابق فلسطینی عوام د‏‏ی کل آمدنی دا 17 فیصد ، جی این پی دا 3.6٪ فلسطینی محصول نو‏‏ں اسرائیلی خزانے وچ واپس کر دتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Quigley|2018}} 2015 دے اک اندازے دے مطابق بستیاں اُتے اسرائیلی حکومت دے سالانہ اخراجات ارب1.1 ڈالر رہندے نيں &nbsp; ، اگرچہ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ حکومت بستیاں اُتے اپنے اخراجات د‏‏ی اطلاع نئيں دیندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Anthony|Egal|Ries|Bond|2015}} 1982 تک اسرائیلی زرعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں سبسڈی تو‏ں حاصل کيتا گیا تے اسرائیلی مینوفیکچراں دے غیر منظم بہاؤ نے فلسطینی علاقےآں وچ مینوفیکچرنگ د‏‏ی صنعتاں د‏‏ی نشو و نما نو‏‏ں روکیا۔ اسرائیل دے علاقے تو‏ں باہر دے ملکاں تو‏ں درآمدات اُتے اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں عائد ٹیکس دے زیادہ نرخاں دا مطلب اے کہ فلسطینی صارفین دا انتخاب غیر ملکی ملکاں تو‏ں درآمدی سامان د‏‏ی زیادہ قیمت ادا کرنا یا انہاں نو‏ں اسرائیل دے مہنگے داماں مہنگے داماں خریدنا سی۔ {{Sfn|De Waart|1994}} {{Sfn|Van Arkadie|1977}} اسرائیل نو‏‏ں برآمد فلسطینی اشیا ٹیرف، تھلے 1991 نو‏‏ں اسرائیل ہر سال $ 1،000،000 کمایا، لیکن فلسطین نو‏‏ں اسرائیلی برآمدات درآمد دے فرائض تو‏ں مستثنی قرار دتا گیا سی د‏‏ی طرف تو‏ں متاثر کيتا گیا سی. {{Sfn|Ziai|2013}} چونکہ اسرائیلی پابندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اندرونی معاشی نمو رکاوٹ اے تے ، اس د‏ی تلافی دے لئی ، فلسطینی معیشت کا٪ 40 فیصد بین الاقوامی امداد اُتے انحصار کردا اے ، اس لئی ایہ دلیل پیش کيتی جاندی اے کہ اس طرح د‏‏ی امداد اس قبضے نو‏‏ں سبسڈی بناندی اے ، جس تو‏ں ایہ سب تو‏ں سستا ترین ملک بن جاندا ا‏‏ے۔ قبضے "، اسرائیل دے لئی۔ {{Efn|"These economic costs are partially paid by the international community's funds which are creating one of the cheapest occupations and relieve Israel from its duties and responsibilities as an Occupying Power". {{harv|Beckouche|2017|pp=154–155,154}}}} پیرس پروٹوکول نے 1994 وچ دستخط کیتے سن کہ اسرائیل نو‏‏ں تمام فلسطینی درآمدات اُتے VAT جمع کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی تے اس ملک تو‏ں اچھے راستے وچ یا اس د‏ی بندرگاہاں تو‏ں گزرنے وچ ، کلیئرنس آمدنی دے نظام نے اسنو‏ں فلسطینی اتھارٹی آمدنی دا تقریبا 75 فیصد اُتے موثر کنٹرول فراہ‏م کیہ سی۔ . اسرائیل اس محصول نو‏‏ں اک سزا یافتہ اقدام دے طور اُتے روک سکدا اے ، جداں کہ پی اے نے 2015 وچ [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت دی]] پاسداری دے فیصلے دے جواب وچ کیہ سی۔ {{Sfn|Quigley|2018}} ورلڈ بینک دے 2009 دے اک مطالعے وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ "بوہت گھٹ معیشتاں نو‏‏ں صرف نقل و حرکت وچ رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی نئيں ، بلکہ اسکیل تے قدرتی وسائل د‏‏ی معیشتاں وچ جامع ادارہ جاندی تے انتظامی رکاوٹاں دا وی سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ سیاسی افق تے لوکاں تے سامان د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی پیش گوئی کرنے دے قابل نني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|World Bank|2009}} === مواصلات === اوسلو معاہداں دے تحت ، اسرائیل نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ فلسطینی علاقےآں نو‏‏ں آزاد مواصلات دا نیٹ ورک بنانے تے چلانے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ سنہ 2016 وچ عالمی بینک دے تجزیے تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی کہ اس معاہدے د‏‏ی دفعات دا اطلاق نئيں ہويا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطین د‏‏ی ترقی نو‏‏ں قابل ذکر نقصان دہ اثرات مرتب ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل نو‏‏ں [[براڈ بینڈ|3 جی خدمات]] دے ل fre تعدد د‏‏ی درخواست اُتے راضی ہونے وچ 8 سال لگے ، حالانکہ اوہ محدود سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک رکاوٹ پیدا ہوئے گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیلی حریف اک وکھ مارکیٹ فائدہ اٹھاسک‏‏ے۔ مقامی وطانیہ موبائل آپریٹر د‏‏ی مسابقت اسرائیلی پابندیاں تے تاخیر تو‏ں دوچار اے تے مغربی کنارے وچ غیر قانونی اسرائیلی آپریٹرز ، جس د‏‏ی تریخ تک 4 جی خدمات دستیاب نيں ، نے حالے وی فلسطینی کمپنیاں دے خلاف غیر منصفانہ فائدہ برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ اسرائیل نے تن ہور رکاوٹاں عائد کردتی نيں جو فلسطینیاں د‏‏ی مسابقت نو‏‏ں رکدی نيں: ٹیلی کم تے آئی سی ٹی کمپنیاں دے لئی سازوسامان د‏‏ی درآمد اُتے پابندی عائد کردتی گئی اے تے ایریا سی وچ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ترقی تے دیکھ بھال نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی تحریک تے آخر کار ، فلسطینی ٹیلی مواصلات نو‏‏ں بین الاقوامی روابط تک رسائی حاصل کرنے والی کمپنیاں دے ذریعے جانا چاہیے اسرائیلی رجسٹریشن۔ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا ، 2008 تو‏ں 2016 تک ، انہاں مسائل دے حل دے لئی گل گل وچ پیشرفت "انتہائی پتلی" رہی۔ {{Sfn|World Bank|2016}} === مجموعی طور اُتے معاشی اخراجات === فلسطینی وزارت قومی معیشت تے اپلائیڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ – یروشلم دے محققاں د‏‏ی مشترکہ تحقیق وچ کہیا گیا اے کہ 2010 وچ صرف 2010 وچ قبضے دے اخراجات کل فلسطینی جی ڈی پی دے 84.9 فیصد تک ودھ گئے (امریکی ڈالر 6.897) &nbsp; ارب) {{Sfn|ARIJPMNE|2011}} 2014 دے لئی انہاں دے تخمینے وچ دسیا گیا اے کہ اسرائیل دے قبضے د‏‏ی کل معاشی لاگت فلسطینی برائے ناں جی ڈی پی دا 74.27٪ یا کچھ $ (امریکی) 9.46 سی &nbsp; ارب. {{Sfn|Isaac|Khalil|Rishmawi|Dabouqi|2015}} 2007 تک اسرائیل د‏‏ی معیشت اُتے لاگت دا تخمینہ 50. لگایا گیا سی &nbsp; ارب. {{Sfn|Shauli|2007}} === اسرائیل نو‏‏ں بالواسطہ اخراجات === دفاعی اخراجات تے علاقےآں وچ آپریشن برقرار رکھنے دے لئی اسرائیلی معیشت نو‏‏ں بالواسطہ لاگت وی خاطر خواہ رہی ا‏‏ے۔ اک تجزیہ تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ اسرائیل دے قبضے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے اخراجات اسرائیل وچ غربت دے عروج وچ معاون عنصر نيں ، جتھ‏ے 1970 د‏‏ی دہائی وچ دس وچو‏ں اک خاندان تو‏ں غربت د‏‏ی سطح ودھ چک‏ی اے ، حالانکہ اس وقت اس وچو‏ں پنج وچو‏ں اک خاندان ا‏‏ے۔ {{Sfn|Swirski|2010}} تصفیہ منصوبے نو‏‏ں سبسڈی دینے دے اعلیٰ اخراجات نے اسرائیل دے ترقیا‏ت‏‏ی شہراں تو‏ں سرمایہ کاری نو‏‏ں اپنے دائرہ اُتے منتقل کر دتا تے اس تو‏ں صحت د‏‏ی دیکھ بھال ، تعلیم تے فلاح و بہبود جداں شعبےآں وچ رکاوٹ پیدا ہوئے گئی۔ {{Efn|Dr Ruby Nathanzon of the Macro Center for Political Economy: "Imagine how much less poverty there could have been in Israel.. There's a terrible distortion, an enormous economic cost in addition to the huge military burden". {{harv|Shauli|2007}}}} اسرائیلیاں وچ اسرائیلیاں دے لئی مکانات د‏‏ی ترقی دے لئی بیگن د‏‏ی لیکود حکومت دے تحت تصفیہ وچ اضافہ نقصان دہ سی: 1982 وچ وزارت ہاؤسنگ اینڈ تعمیرا‏تی وزارت دے پورے بجٹ دا 44٪ مغربی کنارے د‏‏ی بستیاں وچ گیا۔ {{Sfn|Lustick|2018}} فلسطینیاں دے لئی درآمد شدہ غیر ملکی مزدوری دے متبادل نے وی اسرائیلی بلیو کالر کارکناں د‏‏ی سودے بازی د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کم کر دتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Swirski|2010}} دوسرے انتفاضہ دے بعد ، اسرائیل دے سوشل سیکیورٹی نیٹ دے لئی بجٹ وچ مختص رقم وچ بہت زیادہ کمی کيتی گئی: 2001 تے 2005 دے درمیان دفاعی اخراجات دے خاتمے دے بعد ، بچےآں دے الاؤنس وچ 45 فیصد ، بے روزگاری معاوضے وچ 47٪ تے آمدنی د‏‏ی بحالی وچ کمی کيتی گئی 25٪ دے ذریعہ {{Sfn|Swirski|2010}} سالانہ نمو ، این آئی ایس 4.6 &nbsp; ارب ، دس دہائی 2007 دے دفاعی بجٹ وچ اس دے بعد بروڈٹ کمیشن د‏‏ی طرف تو‏ں تجویز کردہ اسرائیل دے اعلیٰ تعلیم اُتے سالانہ اخراجات دے نیڑے سی۔ {{Sfn|Swirski|2010}} دفاع دے ماہرین دا ایہ وی دعوی اے کہ حفاظت کرنے والے آباد کار فوجیاں د‏‏ی جنگی تیاری نو‏‏ں کم کردے نيں ، کیونجے انہاں دے پاس تربیت دے لئی بوہت گھٹ وقت ہُندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gordis|Levi|2017}} ایہ وی استدلال کيتا جاندا اے کہ بستیاں د‏‏ی منطق اسرائیل دے قانون د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں مجروح کردی ا‏‏ے۔ {{Efn|"the settlements systematically undermine Israel's rule of law. The project of settling the West Bank was based on flaunting Israeli law from the outset (the Passover feast held to stake a claim in Hebron, the settling of [[Sebastia, Nablus|Sebastia]], and later the proliferation of outposts that are illegal even under Israeli law). Forging documents, deceiving authorities, flagrantly breaching the law – all these are what made the massive land grab possible, along with the covert mechanisms for channelling taxpayer funds into the settlements far from the public eye". {{harv|Gordis|Levi|2017|p=24}}}} === ثقافتی اثرات === ڈینیئل بار ٹال تے گیویرئیل سالومون دے کم دے بعد بہت سارے مطالعات وچ ، "تنازعات دے اخلاق" دے ظہور تے استحکا‏م دا تجزایہ کیہ گیا اے ، انہاں وچو‏ں اک ایہ اے کہ اوہ اسرائیلی یہودی معاشرے دے تن اہ‏م اجزاء د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدے نيں - دوسرے ایہ کہ انہاں د‏‏ی اجتماعی یادداشت تنازع تے اجتماعی جذبات‏ی رجحانات - جو اک پیچیدہ تنازع دے تناؤ دا مقابلہ کرنے دے لئی تیار ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس کمپلیکس نو‏‏ں اٹھ معاشرتی اقدار وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے جس تو‏ں یکطرفہ نقطہ نظر د‏‏ی اطلاع دتی جاسکدی اے: (ا) اسرائیل دا مقصد انصاف (ب) سیکیورٹی (بشمول قومی بقا) (ج) مثبت اجتماعی نسلی مرکز گروپ د‏‏ی تصاویر (د) کسی دا اپنا شکار۔ (س) انہاں د‏‏ی انسانیت تو‏ں انکار کرکے ، دشمن نو‏‏ں انہاں دا نقصان پہنچانے د‏‏ی اجازت دینا۔ (ط) حب الوطنی؛ (جی) داخلی اختلافات نو‏‏ں نظرانداز کرکے ، معاشرتی یکجہت‏ی نو‏‏ں تقویت دینے والے عقائد؛ (ع) یقین اے کہ امن ہی اک مقصد ا‏‏ے۔ {{Sfn|Bar-Tal|Salomon|2006}} {{Sfn|Bar-Tal|Alon|2017}} {{Sfn|Bar-Tal|Salomon|2006}} {{Sfn|Bar-Tal|Alon|2017}} حالیہ تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں وچو‏ں چار - تاریخی صدمے تے احساس تنازع دے احساس د‏ی استقامت (مخالف د‏‏ی نمائندگی ، سیکیورٹی ، اپنا شکار تے اپنے مقاصد دا جواز) - فیصلہ سازی نو‏‏ں مستقل طور اُتے اثر انداز کردی ا‏‏ے۔ خود اسرائیلی سپریم کورٹ وچ تنازع پر۔ {{Sfn|Levanon|2015}} ايس‏ے ماڈل نو‏‏ں فلسطینی معاشرے وچ لاگو کيتا گیا اے ، جس وچ اس نے زور دتا اے کہ تمام موضوعات نو‏‏ں حب الوطنی د‏‏ی شکل وچ ''میکوااما'' (مزاحمت تے خود قربانی دے ''لئی'' تیاری) د‏‏ی شکل وچ فلسطینی شناخت د‏‏ی کلیدی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Shaked|2016}} == وسیع تر مضمرات == اسرائیل وچ سلامتی دے لئی اک تشویش "دوسرے مغربی ملکاں دے لئی معمول تو‏ں زیادہ اے " کہیا گیا ا‏‏ے۔ اسرائیل دا فوجی - صنعتی شعبہ ، جس نے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تمام صنعتی کارکناں دا اک چوتھائی حصہ لیا سی جس وچ جی این پی دا 28 فیصد دفاعی اخراجات دے لئی مختص سی ، 1967 دے بعد معیشت دا سب تو‏ں تیز رفتار تو‏ں ترقی پزیر شعبہ بن گیا۔ 1981 وچ ، یاکوف میریڈر نے کہیا کہ اسرائیل د‏‏ی خواہش وسطی امریکا وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے لئی "ٹاپ پراکسی" دا کردار ادا کرن۔ جان ندروین پیٹرسی دے مطابق ، 1984 تک ، اسرائیل دنیا دا سب تو‏ں وڈا اسلحہ برآمد کنندگانہاں وچو‏ں اک بن گیا سی ، جو لاطینی امریکا تے سب صحارا افریقہ نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا اسلحہ فراہ‏م کرنے والا سی تے عالمی سطح اُتے انسداد بغاوت دے کاروبار وچ سرگرم ، مہارت جس وچ زمین نو‏‏ں نافذ کرنے وچ حاصل کيتا گیا سی۔ مغربی کنارے ، غزہ د‏‏ی پٹی تے گیلیل وچ قبضے تے بستیاں۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ اس پس منظر دے بارے وچ علم گوئٹے مالا ، ہونڈوراس ، نیکاراگوا ، ایل سلواڈور تے سری لنکا جداں ملکاں دے لئی ، اس دے طریقےآں د‏‏ی "برآمد" دا اندازہ کرنے دے لئی مفید سی ، انہاں وچو‏ں کچھ وچ زمین ، تسلط تے استحصال تو‏ں متعلق پالیسی د‏‏ی ايس‏ے طرح د‏‏ی تشکیلات موجود سن۔ ، آبادی د‏‏ی پالیسی تے دہشت گردی۔ مثال دے طور اُتے کوسٹا ریدا ميں اک تصفیہ دا منصوبہ مغربی کنارے دے منصوبےآں وچ اسرائیلی مہارت اُتے مبنی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ فلسطینیاں دے خلاف انہاں دے شہراں تے دیہاتاں دے علاقےآں وچ شہری جنگ کيت‏ی اسرائیلی تکنیکاں نے بہت ساریاں دوسری فوجی طاقتاں نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ {{Efn|"One of the main reasons why Israeli military doctrine on urban operations became so influential among other militaries is that Israel's conflict with the Palestinians since the Intifada has had a distinct urban dimension." {{harv|Weizman|2012|p=188}}}} بوہت سارے لوکاں دا کہنا اے کہ فلسطینیاں دے نال انہاں دے تنازعے وچ تیار کردہ اسرائیلی طریق کار جارج ڈبلیو بش د‏‏ی انتظامیہ دے تحت تیار کردہ امریکی فوجی نظریات اُتے نمایاں اثر و رسوخ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Graham|2010}} {{Sfn|Cook|2013b}} {{Sfn|Zureik|2010}} {{Sfn|Denes|2010}} {{Sfn|Gordon|2010}} امریکی دعویٰ اے کہ [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دے]] لئی نويں طریقےآں دا تقاضا ضروری سی چونکہ صورت حال بے مثال سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ قانونی سی کہ اسرائیل دے دعوواں وچ کِسے وی شخص د‏‏ی سرزمین د‏‏ی نظیر نئيں سی۔ مغربی کنارے وچ دہشت گردی اُتے اک قانونی <nowiki><i id="mwB7Q">خطہ نالہ تھا</i></nowiki> ، {{Sfn|Hajjar|2006}} تے اس طرح اس تو‏ں ماورائے عدالت تے پہلے از وقت قتل ، {{Efn|In 2002, the United States began employing the tactic of assassination, which had been prohibited by executive orders since1977. Officials utilized Israeli-like reasoning to justify the assassination of [[Qaed Salim Sinan al-Harethi|'Ali Qaed Sinan al-Harithi]] and five others (including a U.S.citizen) in Yemen by a pilotless drone.' {{harv|Hajjar|2006|p=34}}}} a {{Efn|In 2002, the United States began employing the tactic of assassination, which had been prohibited by executive orders since1977. Officials utilized Israeli-like reasoning to justify the assassination of [[Qaed Salim Sinan al-Harethi|'Ali Qaed Sinan al-Harithi]] and five others (including a U.S.citizen) in Yemen by a pilotless drone.' {{harv|Hajjar|2006|p=34}}}} جداں مغربی کنارے تے غزہ وچ مزاحمت دے ل to اس دے نقطہ نظر دے حوالے تو‏ں اسرائیل دے زیر استعمال اصطلاحات د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ . ہائی ٹیک سیکیورٹی تے شہری جنگی نظام تے خاص طور اُتے اقصی انتفاضہ دے دوران قبضے نو‏‏ں محفوظ بنانے دے دوران تیار کردہ نگرانی دے آلات نے اسرائیل نو‏‏ں دنیا دے ایداں دے سسٹماں دے وڈے برآمد کنندگان وچ تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ اسرائیل مقبوضہ علاقے د‏‏ی "لیبارٹریاں" وچ انہاں آلات نو‏‏ں "جنگی تجربہ کار" کرنے دے تجارتی فائدہ دے نال ڈرونز ، بارڈر [[مکشاف|سرویلنس سینسراں دی]] تیاری وچ پیش پیش رہنما بن گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Graham|2010}} {{Sfn|Cook|2013b}} {{Sfn|Zureik|2010}} {{Sfn|Denes|2010}} {{Sfn|Gordon|2010}} {{Sfn|Denes|2010}} {{Sfn|Gordon|2010}} جیف ہالپر نے امریکی عوام نو‏‏ں 'فلسطینیاں' دے خطرے د‏‏ی گل کيتی اے کیونجے اسرائیل نے امریکی پولیس افواج دے لئی اپنے تربيت‏ی پروگراماں نو‏‏ں ہور گہرا کر دتا ا‏‏ے۔ {{Efn|"The American Jewish Institute for National Security Affairs (JINSA), an organization that holds there is no difference between the national security interests of the US and Israel, inaugurated its [[Jewish Institute for National Security of America|Law Enforcement Exchange Program]] (LEEP)... Over 9500 law enforcement officers have participated in twelve conferences thus far...The Anti-Defamation League (ADL) hosts an Advanced Training School twice a year in Washington, DC. Its 'School' has trained more than 1000 US law enforcement professionals, representing 245 federal, state and local agencies. The ADL also rums a National Counter-Terrorism Seminar (NCTS) in Israel, bringing law enforcement officers from across the US to Israel for a week of intensive counter-terrorism training, as well as connecting American law enforcement officials with the Israel National Police, the اسرائیلی دفاعی افواج and Israel's intelligence and security services." {{harv|Halper|2020}}}} [[جوائنٹ اسپیشل آپریشنز یونیورسٹی|جوائنٹ اسپیشل آپریشنز یونیورسٹی دے]] ہومور انسٹی ٹیوشن دے فیلو تے سینئر فیلو سیمس ایچ ہنریسن لکھدے نيں کہ: - اسرائیل ڈیفنس فورسز (آئی ڈی ایف) دے فوجی اقدامات ، دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ وچ دنیا بھر وچ ايس‏ے طرح دے جنونی دشمن دا سامنا کرنے والے ، ریاست ہائے متحدہ امریکا دے طریقےآں ، طریقہ کار ، تدبیراں تے تکنیک دے لئی اک بہت ہی مشکل تے … اسرائیل دے تجربات اک تاریخی ریکارڈ تے امریکا دے 9/11 دے بعد دے حالات وچ انسداد شورشاں یا انسداد دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں دے خلاف حکمت عملی تے تکنیک دے لئی اک تجربہ گاہ د‏‏ی پیش کش کردے ني‏‏‏‏ں۔ == نوٹ == {{notelist}} === حواشی === {{حوالے|20em}} == حوالے == {{refbegin|30em}} * {{Cite journal | title = A2. European Union, Internal Report on "Area C and Palestinian State Building," Brussels, January 2012 (excerpts) | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Spring 2012 | volume = 41 | issue = 3 | pages = 220–223 | doi = 10.1525/jps.2012.xli.3.220 | jstor = 10.1525/jps.2012.xli.3.220 | ref = {{harvid|EU|2012}} }} * {{Cite journal | title = Land Use Planning in the Occupied Palestinian Territories | last = Abdulhadi | first = Rami S. | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Summer 1990 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 46–63 | url = https://semanticscholar.org/paper/a148b739782241bf8c20fa42c03996e33dcd9776 | doi = 10.2307/2537388 | jstor = 2537388 }} * {{Cite news| title = Education is a right being denied to Palestinian children, and Israel is the culprit | last = Abdullah | first = Daud | newspaper = [[Middle East Monitor]] | url = https://www.middleeastmonitor.com/20170828-education-is-a-right-being-denied-to-palestinian-children-and-israel-is-the-culprit/ | date = 28 August 2017 }} * {{Cite journal | title = The Moroccan Quarter: A History of the Present | last = Abowd | first = Thomas Philip | journal = [[Jerusalem Quarterly]] | year = 2000 | issue = 7 | pages = 6–16 | url = https://www.palestine-studies.org/sites/default/files/jq-articles/7_the_moroccan_2.pdf }} * {{Cite book| chapter = Of Guns, Children, and the Maelstrom: Determining Purposive Action in Israeli-Perpetrated Firearm Deaths of Palestinian Chuildren and Minors | last = Afflitto | first = Frank M. | year = 2007 | title = Open Fire: Understanding Global Gun Cultures | editor-last = Springwood | editor-first = Charles Fruehling | publisher = [[Berg Publishers]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=zGetAwAAQBAJ&pg=PA47 | pages = 42–54 | isbn = 978-1-84520-417-4 }} * {{Cite news| title = Is It Possible to Recover From Torture? Lessons From Holocaust Survivor and Philosopher Jean Améry | last = Aharony | first = Michal | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/israel-news/.premium.MAGAZINE-is-it-possible-to-recover-from-torture-lessons-from-holocaust-survivor-jean-amery-1.6657035 | date = 15 November 2018 }} * {{Cite news| title = Israel to impose 11-day closure of West Bank and Gaza for Sukkot holiday | last = Ahronheim | first = Anna | newspaper = [[دی جروشلم پوسٹ]] | url = https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Israel-to-impose-11-day-closure-of-West-Bank-and-Gaza-for-Sukkot-holiday-506496 | date = 2 October 2017 }} * {{Cite journal | title = The Palestinian Economy and the Second Intifada | last = Ajluni | first = Salem | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Spring 2003 | volume = 32 | issue = 3 | pages = 64–73 | doi = 10.1525/jps.2003.32.3.64 | isbn = 978-1-4128-1975-6 | jstor = 10.1525/jps.2003.32.3.64 }} * {{Cite journal | title = Mental Health and Violence/Trauma in Palestine: Implications for Helping Professional Practice | last1 = Al-Krenawai | first1 = Alean | last2 = Graham | first2 = John R. | last3 = Sehwail | first3 = Mahmud A. | journal = Journal of Comparative Family Studies | date = Spring 2004 | volume = 35 | issue = 2 | pages = 185–209 | doi = 10.3138/jcfs.35.2.185 | jstor = 41603932 }} * {{Cite journal | title = Israeli Settlement Policy in the West Bank and the Gaza Strip | last = Algazy | first = Joseph | journal = [[Arab Studies Quarterly]] | date = Spring–Summer 1985 | volume = 7 | issue = 2–3 | pages = 62–73 | jstor = 41857769 }} * {{Cite journal | title = Marriage, Split Residency, and the Separation Wall in Jerusalem | last1 = Allabadi | first1 = Fadwa | last2 = Hardan | first2 = Tareq | journal = [[Jerusalem Quarterly]] | year = 2016 | issue = 65 | pages = 69–85 | url = http://www.palestine-studies.org/jq/fulltext/198348 }} * {{Cite book| title = Made in Israel: Exploiting Palestinian Land for Treatment of Israeli Waste | last = Aloni | first = Adam | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/201712_made_in_israel_eng.pdf | date = December 2017 | isbn = 978-965-7613-31-3 }} * {{Cite journal | title = Amnesty International Administrative Detention in Israel/Occupied Territories | last = Amnesty International | journal = [[Middle East Journal]] | date = Summer 1978 | volume = 32 | issue = 3 | pages = 337–339 | jstor = 4325772 | ref = {{harvid|AI|1978}} }} * {{Cite book| title = The Costs of the Israeli-Palestinian Conflict | last1 = Anthony | first1 = C. Ross | last2 = Egal | first2 = Daniel | last3 = Ries | first3 = Charles P. | last4 = Bond | first4 = Craig A. | last5 = Liepman | first5 = Andrew M. | last6 = Martini | first6 = Jeffrey | display-authors = etal | year = 2015 | publisher = [[RAND Corporation]] | url = https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR700/RR740-1/RAND_RR740-1.pdf | isbn = 978-0-8330-9033-1 }} * {{Cite news| title = Any Palestinian is exposed to monitoring by the Israeli Big Brother | newspaper = [[دی گارڈین]] | url = https://www.theguardian.com/world/2014/sep/12/israeli-intelligence-unit-testimonies | date = 12 September 2014 | ref = {{spfref|The Guardian|12 Sep 2014}} }} * {{Cite journal | title = Gated/gating community: the settlement complex in the West Bank | last = Ariel | first = Handel | journal = [[Transactions of the Institute of British Geographers]] | year = 2014 | volume = 39 | issue = 4 | pages = 504–517 | url = http://in.bgu.ac.il/humsos/politics/Documents/Staff_Publications/Ariel%20Handel/gated_gating_transactions_Handel.pdf | doi = 10.1111/tran.12045 | issn = 0020-2754 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626102700/https://in.bgu.ac.il/humsos/politics/Documents/Staff_Publications/Ariel%20Handel/gated_gating_transactions_Handel.pdf |date=2021-06-26 }} * {{Cite news| title = Checkpoints Compound the Risks of Childbirth for Palestinian Women | last = Aswad | first = Henrietta | publisher = [[United Nations Population Fund]] | url = https://www.unfpa.org/news/checkpoints-compound-risks-childbirth-palestinian-women | date = 15 May 2007 }} * {{Cite book| title = Israel and Latin America: The Military Connection | last1 = Bahbah | first1 = Bishara A. | last2 = Butler | first2 = Linda | year = 1986 | publisher = [[Macmillan Publishers]] | url = https://books.google.com/books?id=hJiwCwAAQBAJ&pg=PA159 | isbn = 978-1-349-09193-5 }} * {{Cite journal | title = Israeli Snipers in the Al-Aqsa Intifada: Killing, Humanity and Lived Experience | last1 = Bar | first1 = Neta | last2 = Ben-Ari | first2 = Eyal | author2-link = Eyal Ben-Ari | journal = [[Third World Quarterly]] | year = 2005 | volume = 26 | issue = 1 | pages = 133–152 | doi = 10.1080/0143659042000322955 | jstor = 3993768 }} * {{Cite book| chapter = Dialectic Between Conflict Management and Conflict Resolution | last = Bar-Siman-Tov | first = Yaacov | year = 2007 | author-link = Yaacov Bar-Siman-Tov | title = The Israeli-Palestinian Conflict: From Conflict Resolution to Conflict Management | editor-last = Bar-Siman-Tov | editor-first = Yaacov | publisher = [[Springer Nature|Springer]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=lMaHDAAAQBAJ&pg=PA26 | pages = 9–39 | isbn = 978-0-230-60311-0 }} * {{Cite book| chapter = Sociopsychological approach to Trust (or Distrust): Concluding Comments | last1 = Bar-Tal | first1 = Daniel | last2 = Alon | first2 = Ilai | author1-link = Daniel Bar-Tal | year = 2017 | title = The Role of Trust in Conflict Resolution: The Israeli-Palestinian Case and Beyond | editor-last = Bar-Tal | editor-first = Daniel | editor-link = Daniel Bar-Tal | publisher = [[Springer Nature|Springer]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=04k0DgAAQBAJ&pg=PA317 | pages = 311–333 | isbn = 978-3-319-43355-4 }} * {{Cite book| chapter = Israeli-Jewish Narratives of the Israeli-Palestinian Conflict: Evolution, Contents, Functions and Consequences | last1 = Bar-Tal | first1 = Daniel | last2 = Salomon | first2 = Gavriel | author1-link = Daniel Bar-Tal | author2-link = Gavriel Salomon | year = 2006 | title = Israeli and Palestinian Narratives of Conflict: History's Double Helix | editor-last = Rotberg | editor-first = Robert I. | publisher = [[Indiana University Press]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=qBdvxmuAwxYC&pg=PA26 | pages = 19–45 | isbn = 978-0-253-21857-5 }} * {{Cite journal | title = Taxation of Income in Israel and the West Bank: A Comparative Study | last = Baxendale | first = Sidney J. | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Spring 1989 | volume = 18 | issue = 3 | pages = 134–141 | doi = 10.2307/2537347 | jstor = 2537347 }} * {{Cite book| chapter = Occupied Palestinian Territory | last = Beckouche | first = Pierre | year = 2017 | title = Europe's Mediterranean Neighbourhood | publisher = [[Edward Elgar Publishing]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=tHpHDgAAQBAJ&pg=PA155 | pages = 146–156 | isbn = 978-1-78643-149-3 }} * {{Cite news| title = George Orwell and Israel's 'Democratic' Occupation of the West Bank | last = Beinart | first = Peter | author-link = Peter Beinart | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/opinion/.premium-george-orwell-and-israeli-occupation-1.5321514 | date = 12 February 2014 }} * {{Cite journal | title = The New McCarthyism: Policing Thought about the Middle East | last = Beinin | first = Joel | author-link = Joel Beinin | journal = [[Race & Class]] | year = 2004 | volume = 46 | issue = 1 | pages = 101–115 | doi = 10.1177/0306396804045517 }} * {{Cite book| title = The ABC of the OPT: A Legal Lexicon of the Israeli Control over the Occupied Palestinian Territory | last1 = Ben-Naftali | first1 = Orna | last2 = Sfard | first2 = Michael | last3 = Viterbo | first3 = Hedi | author2-link = Michael Sfard | year = 2018 | publisher = [[Cambridge University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=Is5TDwAAQBAJ&pg=PA52 | isbn = 978-1-107-15652-4 }} * {{Cite news | title = Revealed: Israeli Taxpayers Helped Bankroll Illegal West Bank Outposts for Decades | last = Ben-Simhon | first = Coby | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/history-without-end-the-israel-arab-conflict-1.5165185 | date = 20 September 2012 | accessdate = 1 October 2020 | archivedate = 26 July 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190726110505/https://www.haaretz.com/history-without-end-the-israel-arab-conflict-1.5165185 }} * {{Cite book| title = Israeli Censorship of Arab Publications: A Survey | last = Benvenisti | first = Eyal | year = 1984 | author-link = Eyal Benvenisti | publisher = [[نگہبان حقوق انسانی]] | location = New York | url = https://www.hrw.org/sites/default/files/report_pdf/funds_for_free_expression1983.pdf }} * {{Cite book| title = The International Law of Occupation | last = Benvenisti | first = Eyal | year = 2012 | author-link = Eyal Benvenisti | publisher = [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | url = https://books.google.com/books?id=JKgeX_sdQG0C&pg=PA204 | isbn = 978-0-19-958889-3 }} * {{Cite journal | title = Private Claims to Property Rights in the Future Israeli-Palestinian Settlement | last1 = Benvenisti | first1 = Eyal | last2 = Zamir | first2 = Eyal | author1-link = Eyal Benvenisti | journal = [[The American Journal of International Law]] | date = April 1995 | volume = 89 | issue = 2 | pages = 295–340 | doi = 10.2307/2204205 | jstor = 2204205 }} * {{Cite news| title = How Many Settlers Really Live in the West Bank? Haaretz Investigation Reveals | last = Berger | first = Yotam | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/israel-news/.premium.MAGAZINE-revealed-how-many-settlers-really-live-in-the-west-bank-1.5482213 | date = 15 June 2017 }} * {{Cite news| title = Revealed: Israeli Taxpayers Helped Bankroll Illegal West Bank Outposts for Decades | last = Berger | first = Yotam | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-revealed-israeli-taxpayers-helped-bankroll-illegal-west-bank-outposts-for-decades-1.6581982 | date = 22 October 2018 }} * {{Cite book| title = Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations | last = Bergman | first = Ronen | year = 2018 | author-link = Ronen Bergman | publisher = [[Random House]] | url = https://books.google.com/books?id=3UXKDQAAQBAJ&pg=PA309 | isbn = 978-0-679-60468-6 }} * {{Cite thesis| title = Economic development under occupation: A case study of the dairy sector in the Hebron governorate | last = Berkes | first = Heidrun | year = 2016 | publisher = [[Leiden University]] | url = https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/39180/MA%20Thesis%20Heidrun%20Berkes1.pdf?sequence }} * {{Cite book| title = The Besieged Palestinian Agricultural Sector | publisher = [[اقوام متحدہ کانفرنس برائے تجارت و ترقی]] | url = https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/gdsapp2015d1_en.pdf | date = September 2015a | ref = {{harvid|Unctad|2015a}} }} * {{Cite journal | title = Three Two Tango: Territorial Control and Selective Violence in Israel, the West Bank, and Gaza | last1 = Bhavnani | first1 = Ravi | last2 = Miodownik | first2 = Dan | last3 = Choi | first3 = Hyun Jin | journal = [[The Journal of Conflict Resolution]] | year = 2011a | volume = 55 | issue = 1 | pages = 133–158 | doi = 10.1177/0022002710383663 | jstor = 25780770 }} * {{Cite journal | title = Violence and Control in Civil Conflict: Israel, the West Bank, and Gaza | last1 = Bhavnani | first1 = Ravi | last2 = Miodownik | first2 = Dan | last3 = Choi | first3 = Hyun Jin | journal = [[Comparative Politics]] | year = 2011b | volume = 44 | issue = 1 | pages = 61–80 | doi = 10.5129/001041510X13815229366561 | jstor = 23040658 }} * {{Cite journal | title = Watching U.S. Television from the Palestinian Street: The Media, the State, and Representational Interventions | last = Bishara | first = Amahl | journal = [[Cultural Anthropology]] | date = August 2008 | volume = 23 | issue = 3 | pages = 488–530 | doi = 10.1111/j.1548-1360.2008.00016.x | jstor = 20484514 }} * {{Cite book| chapter = Weapons, Passports, and News: Palestinian Perceptions of U.S. Power as a Mediator of War | last = Bishara | first = Amahl | year = 2010 | title = Anthropology and Global Counterinsurgency | editor1-last = Kelly | editor1-first = John D | editor2-last = Jauregui | editor2-first = Beatrice | editor3-last = Mitchell | editor3-first = Sean T. | editor4-last = Walton | editor4-first = Jeremy | publisher = [[University of Chicago Press]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=du5kcfUuL9oC&pg=PA128 | pages = 125–136 | isbn = 978-0-226-42995-3 }} * {{Cite book| title = Palestinian Lawyers and Israeli Rule: Law and Disorder in the West Bank | last = Bisharat | first = George Emile | year = 2012 | publisher = [[University of Texas Press]] | url = https://books.google.com/books?id=ho6ZCgAAQBAJ&pg=PA64 | isbn = 978-0-292-73984-0 }} * {{Cite book| title = Enemies and Neighbours: Arabs and Jews in Palestine and Israel, 1917–2017 | last = Black | first = Ian | year = 2017 | author-link = Ian Black (journalist) | publisher = [[پینگوئن (ادارہ)]] | url = https://books.google.com/books?id=1eQoDwAAQBAJ&pg=PP215 | isbn = 978-0-241-00443-2 }} * {{Cite journal | title = Review of Philosophical Perspectives on the Israeli-Palestinian Conflict by Tomis Kapitan | last = von Bockmann | first = James Lee | journal = [[Arab Studies Quarterly]] | date = Fall 1999 | volume = 21 | issue = 4 | pages = 105–109 | jstor = 41858312 }} * {{Cite book| title = Palestinian Refugees: Mythology, Identity, and the Search for Peace | last = Bowker | first = Robert P. | year = 2003 | publisher = [[Lynne Rienner Publishers]] | url = https://books.google.com/books?id=LOYtfyJFBIQC&pg=PA81 | isbn = 978-1-58826-202-8 }} * {{Cite journal | title = Powers of Illegality: House Demolitions and Resistance in East Jerusalem | last = Braverman | first = Irus | author-link = Irus Braverman | journal = [[Law & Social Inquiry]] | date = Spring 2007 | volume = 32 | issue = 2 | pages = 333–372 | url = https://digitalcommons.law.buffalo.edu/journal_articles/331 | doi = 10.1111/j.1747-4469.2007.00062.x | jstor = 20108706 }} * {{Cite journal | title="The Tree Is the Enemy Soldier": A Sociolegal Making of War Landscapes in the Occupied West Bank | last = Braverman | first = Irus | author-link = Irus Braverman | journal = [[Law & Society Review]] | date = September 2008 | volume = 42 | issue = 3 | pages = 449–482 | doi = 10.1111/j.1540-5893.2008.00348.x | jstor = 29734134 }} * {{Cite journal | title = Uprooting Identities: The Regulation of Olive Trees in the Occupied West Bank | last = Braverman | first = Irus | author-link = Irus Braverman | journal = [[Political and Legal Anthropology Review]] | date = November 2009 | volume = 32 | issue = 2 | pages = 237–264 | url = https://digitalcommons.law.buffalo.edu/journal_articles/319 | doi = 10.1111/j.1555-2934.2009.01061.x | jstor = 24497464 }} * {{Cite book| title = Cursed Victory: A History of Israel and the Occupied Territories | last = Bregman | first = Ahron | year = 2014 | author-link = Ahron Bregman | publisher = [[پینگوئن (ادارہ)]] | url = https://books.google.com/books?id=ew1PAgAAQBAJ&pg=PT160 | isbn = 978-1-84614-735-7 }} * {{Cite news| title = Arrest of Palestinians for Potential Terror Attacks Brings New Meaning to 'Minority Report' | last = Brown | first = John | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/opinion/.premium-arrest-of-palestinians-brings-new-meaning-to-minority-report-1.5464664 | date = 24 April 2017 }} * {{Cite magazine| title = Do Targeted Killings Work? | last = Byman | first = Daniel | author-link = Daniel Byman | magazine = [[Foreign Affairs]] | date = March–April 2006 | volume = 85 | issue = 2 | pages = 95–111 | jstor = 20031914 }} * {{Cite book| title = A High Price: The Triumphs and Failures of Israeli Counterterrorism | last = Byman | first = Daniel | year = 2011 | author-link = Daniel Byman | publisher = [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | url = https://archive.org/details/highpricetriumph0000byma | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/highpricetriumph0000byma/page/319 319] | isbn = 978-0-19-983045-9 }} * {{Cite magazine| title = The Rise of Settler Terrorism: The West Bank's Other Violent Extremists | last1 = Byman | first1 = Daniel | last2 = Sachs | first2 = Natan | author1-link = Daniel Byman | magazine = [[Foreign Affairs]] | date = September–October 2012 | volume = 91 | issue = 5 | pages = 73–86 | jstor = 41720862 }} * {{Cite book | title = al-Nu'man Village: a case study of indirect forcible transfer | last1 = Careccia | first1 = Grazia | last2 = Reynolds | first2 = John J. | publisher = [[Al-Haq]] | pages = 1–48 | url = http://www.mits.ps/alhaqge/Publications/Al-Numan%20Village.pdf | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20160419130132/http://www.mits.ps/alhaqge/Publications/Al-Numan%20Village.pdf | date = November 2006 | archive-date = 19 April 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419130132/http://www.mits.ps/alhaqge/Publications/Al-Numan%20Village.pdf |date=19 April 2016 }} * {{Cite book| title = Minority Rights in the Middle East | last1 = Castellino | first1 = Joshua | last2 = Cavanaugh | first2 = Kathleen A. | year = 2013 | publisher = [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | url = https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PT169 | isbn = 978-0-19-166888-3 }} * {{Cite book| chapter = Understanding a Religious Western Democracy: Israel and Its Complexities | last = Chalom | first = Adam | year = 2014 | title = Theism and Public Policy: Humanist Perspectives and Responses | editor-last = Pinn | editor-first = A. | publisher = [[Springer Nature|Springer]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Jt0aBgAAQBAJ&pg=PA55 | pages = 53–69 | isbn = 978-1-137-46530-6 }} * {{Cite book| title = Water Sheikhs and Dam Builders: Stories of People and Water in the Middle East | last = de Chatel | first = Francesca | year = 2011 | publisher = [[Transaction Publishers]] | url = https://books.google.com/books?id=nQaMCWlr_HEC&pg=PA131 | isbn = 978-1-4128-0988-7 }} * {{Cite book| title = Separate and Unequal | last1 = Cheshin | first1 = Amir | last2 = Hutman | first2 = Bill | last3 = Melamed | first3 = Avi | year = 2009 | publisher = [[Harvard University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=RO0tafb62oEC&pg=PA22 | isbn = 978-0-674-02952-1 }} * {{Cite book | title = Children in Israeli Military Detention: Observations and Recommendations | publisher = [[یونیسف]] | url = https://www.unicef.org/oPt/UNICEF_oPt_Children_in_Israeli_Military_Detention_Observations_and_Recommendations_-_6_March_2013.pdf | date = February 2013 | ref = {{harvid|Unicef|2013}} }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930160946/https://www.unicef.org/oPt/UNICEF_oPt_Children_in_Israeli_Military_Detention_Observations_and_Recommendations_-_6_March_2013.pdf |date=2020-09-30 }} * {{Cite book| title = Perilous Power: The Middle East and U.S. Foreign Policy Dialogues on Terror, Democracy, War, and Justice | last1 = Chomsky | first1 = Noam | last2 = Achcar | first2 = Gilbert | last3 = Shalom | first3 = Stephan R. | author1-link = Noam Chomsky | author2-link = Gilbert Achcar | author3-link = Stephen Shalom | year = 2015 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=HRkeCwAAQBAJ&pg=PT210 | isbn = 978-1-317-25430-0 }} * {{Cite book| title = Jewish life under Islam: Jerusalem in the sixteenth century | last = Cohen | first = Amnon | year = 1984 | publisher = [[Harvard University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=kaYwDwAAQBAJ&pg=PA34 | isbn = 978-0-674-47436-9 }} * {{Cite book| title = Human Rights in the Israeli-occupied Territories, 1967–1982 | last = Cohen | first = Esther Rosalind | year = 1985 | publisher = [[Manchester University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=awq8AAAAIAAJ&pg=PA245 | isbn = 978-0-7190-1726-1 }} * {{Cite book| chapter = The Matrix of surveillance in times of national conflict: the Israeli-Palestinian case | last = Cohen | first = Hillel | year = 2010a | author-link = Hillel Cohen | title = Surveillance and Control in Israel/Palestine: Population, Territory and Power | editor1-last = Zureik | editor1-first = Elia | editor2-last = Lyon | editor2-first = David | editor3-last = Abu-Laban | editor3-first = Yasmeen | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=JlUuCgAAQBAJ&pg=PA105 | pages = 99–111 | isbn = 978-1-136-93097-3 }} * {{Cite book| title = Israel's Asymmetric Wars | last = Cohen | first = Samy | year = 2010b | publisher = Springer | url = https://books.google.com/books?id=smHFAAAAQBAJ&pg=PA146 | isbn = 978-0-230-11297-1 }} * {{Cite book| title = Beyond America's Grasp: A Century of Failed Diplomacy in the Middle East | last = Cohen | first = Stephen P. | year = 2009 | publisher = [[Farrar, Straus and Giroux]] | url = https://books.google.com/books?id=mhrxh1r5WMYC&pg=PA206 | isbn = 978-1-4299-4237-9 }} * {{Cite book| title = Palestine: Israel's Experiments in Human Despair | last = Cook | first = Jonathan | year = 2013a | author-link = Jonathan Cook | publisher = [[Zed Books]] | url = https://books.google.com/books?id=5wFjDgAAQBAJ&pg=PT10 | isbn = 978-1-84813-649-6 }} * {{Cite news| title="The Lab": Israel Tests Weapons, Tactics On Captive Palestinian Population | last = Cook | first = Jonathan | author-link = Jonathan Cook | magazine = [[Washington Report on Middle East Affairs|WRMEA]] | pages = 16–17 | url = https://www.wrmea.org/013-september/the-lab-israel-tests-weapons-tactics-on-captive-palestinian-population.html | date = September 2013b }} * {{Cite magazine| title = The War over Water | last = Cooley | first = John K. | author-link = John K. Cooley | magazine = [[فارن پالیسی (رسالہ)]] | date = Spring 1984 | issue = 54 | pages = 3–26 | jstor = 1148352 }} * {{Cite book| title = Arab-Israeli Military Forces in an Era of Asymmetric Wars | last = Cordesman | first = Anthony H. | year = 2006 | author-link = Anthony H. Cordesman | publisher = [[Greenwood Publishing Group]] | url = https://books.google.com/books?id=3eZK7cm6pjoC&pg=PA268 | isbn = 978-0-275-99186-9 }} * {{Cite news| title = Beit Sahur Journal: In a Tax War, Even the Olivewood Dove Is Seized | last = Cowell | first = Alan | author-link = Alan Cowell | magazine = [[فارن پالیسی (رسالہ)]] | url = https://www.nytimes.com/1989/10/11/world/beit-sahur-journal-in-a-tax-war-even-the-olivewood-dove-is-seized.html | date = 11 October 1989 }} * {{Cite book| chapter = The Role of Civil Society in Combating the Development, Proliferation and Use of Chemical Weapons | last1 = Crowley | first1 = Michael | last2 = McLeish | first2 = Catriona | last3 = Revill | first3 = James | year = 2018 | title = Preventing Chemical Weapons: Arms Control and Disarmament as the Sciences Converge | editor1-last = Shang | editor1-first = Lijun | editor2-last = Dando | editor2-first = Malcolm | editor3-last = Crowley | editor3-first = Michael | publisher = [[Royal Society of Chemistry]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=5DtqDwAAQBAJ&pg=PA589 | pages = 580–619 | isbn = 978-1-78262-649-7 }} * {{Cite journal | title = The Educated West Bank Palestinians | last = Davies | first = Philip E. | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Spring 1979 | volume = 8 | issue = 3 | pages = 65–80 | doi = 10.2307/2536225 | jstor = 2536225 }} * {{Cite book| title = Dynamics of Self-determination in Palestine: Protection of Peoples as a Human Rights | last = De Waart | first = P. J. I. M | year = 1994 | publisher = [[Brill Publishers|Brill]] | url = https://books.google.com/books?id=8bfkImTG1MgC&pg=PA171 | isbn = 978-9-004-09825-1 }} * {{Cite book| chapter = From tanks to wheelchairs: unmanned aerial vehicles, Zionist battlefield experiments, and the transparence of the civilian | last = Denes | first = Nick | year = 2010 | title = Surveillance and Control in Israel/Palestine: Population, Territory and Power | editor1-last = Zureik | editor1-first = Elia | editor2-last = Lyon | editor2-first = David | editor3-last = Abu-Laban | editor3-first = Yasmeen | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=zwTHBQAAQBAJ&pg=PT249 | pages = 171–195 | isbn = 978-1-136-93097-3 }} * {{Cite book| title = The International Law of Belligerent Occupation | last = Dinstein | first = Yoram | year = 2009 | author-link = Yoram Dinstein | publisher = [[Cambridge University Press]] | url = https://books.google.coml/books?id=OVEXr3zIK98C&pg=PA21 | isbn = 978-0-521-89637-5 }} * {{Cite book| chapter = The Separation Fence in the International Court of Justice and the High Court of Justice: Commonalities, Differences and Specifics | last = Domb | first = Fania | year = 2007 | title = International Law and Armed Conflict: Exploring the Faultlines: Essays in Honour of Yoram Dinstein | editor1-last = Schmitt | editor1-first = Michael N. | editor2-last = Pejic | editor2-first = Jelena | publisher = [[Martinus Nijhoff Publishers]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=B1ZIIDeEc5AC&lpg=PP1&pg=PA511 | pages = 509–542 | isbn = 978-90-47-42125-2 }} * {{Cite book| chapter = Self-Determination, Population Transfer and the Middle East Peace Accords | last = Drew | first = Catriona J. | year = 1997 | title = Human Rights, Self-Determination and Political Change in the Occupied Palestinian Territories | editor-last = Bowen | editor-first = Stephen | publisher = [[Martinus Nijhoff Publishers]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=rXF9zwPL4wIC&pg=PA127 | pages = 119–167 | isbn = 978-9-041-10502-8 }} * {{Cite book| chapter = Constructive Ambiguities: Jerusalem, international law, and the peace process | last = Dumper | first = Michael | year = 2010 | title = International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace | editor1-last = Akram | editor1-first = Susan | editor2-last = Dumper | editor2-first = Michael | editor3-last = Lynk | editor3-first = Michael | editor4-last = Scobbie | editor4-first = Iain | publisher = Taylor & Francis | url = https://books.google.com/books?id=WDGtAgAAQBAJ | isbn = 978-1-136-85097-4 }} * {{Cite book| title = Terrorist Suicide Bombings: Attack Interdiction, Mitigation, and Response | last1 = Dzikansky | first1 = Mordecai | last2 = Kleiman | first2 = Gil | last3 = Slater | first3 = Robert | year = 2016 | publisher = CRC Press | url = https://books.google.com/books?id=4a3MBQAAQBAJ&pg=PA32 | isbn = 978-1-4398-7132-4 }} * {{Cite book | title = The economic costs of the Israeli occupation for the occupied Palestinian territory | publisher = [[Applied Research Institute–Jerusalem|ARIJ]] and the Palestinian Ministry of National Economy (PMNE) | url = http://www.arij.org/files/admin/latestnews/Economic%20Cost%20of%20Occupation.pdf | date = September 2011 | ref = {{harvid|ARIJPMNE|2011}} }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129145138/http://www.arij.org/files/admin/latestnews/Economic%20Cost%20of%20Occupation.pdf |date=2021-01-29 }} * {{Cite book| title = Economic Costs of the Israeli occupation for the Palestinian people | publisher = [[اقوام متحدہ کانفرنس برائے تجارت و ترقی]] | url = https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/a71d174_en.pdf | date = 21 July 2016 | ref = {{harvid|UNCTAD|2016}} }} * {{Cite book| title = The West Bank and Gaza Strip: A Geography of Occupation and Disengagement | last = Efrat | first = Elisha | year = 2006 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA86 | isbn = 978-1-134-17217-7 }} * {{Cite book| title = The Way to the Spring: Life and Death in Palestine | last = Ehrenreich | first = Ben | year = 2016 | author-link = Ben Ehrenreich | publisher = [[Granta Books]] | url = https://books.google.com/books?id=fqY9DAAAQBAJ&pg=PT254 | isbn = 978-1-78378-312-0 }} * {{Cite journal | title = Unfulfilled Promise: Palestinian Family Reunification and the Right of Return | last1 = El-Ahmed | first1 = Nabila | last2 = Abu-Zahra | first2 = Nadia | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Spring 2016 | volume = 45 | issue = 3 | pages = 24–39 | doi = 10.1525/jps.2016.45.3.24 | jstor = 4284056 }} * {{Cite journal | title = External Constraints on Manufacturing Development in Israeli-Occupied Gaza | last1 = El-Farra | first1 = Majed | last2 = MacMillen | first2 = Malcolm | journal = [[Middle Eastern Studies (journal)|Middle Eastern Studies]] | date = January 2000 | volume = 36 | issue = 1 | pages = 153–170 | doi = 10.1080/00263200008701302 | jstor = 4284056 }} * {{Cite journal | title = Migration and Change in a West Bank Village: The Case of Deir Dibwan | last1 = Escribano | first1 = Marisa | last2 = El-Joubeh | first2 = Nazmi | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Autumn 1981 | volume = 11 | issue = 1 | pages = 150–160 | doi = 10.2307/2536052 | jstor = 2536052 }} * {{Cite journal | title = The Geopolitics of 'Enclavisation' and the Demise of a Two-State Solution to the Israeli-Palestinian Conflict | last = Falah | first = Ghazi-Walid | author-link = Ghazi Falah | journal = [[Third World Quarterly]] | year = 2005 | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1341–1372 | doi = 10.1080/01436590500255007 | jstor = 4017718 }} * {{Cite journal | title = Azmi Bishara, the Right of Resistance, and the Palestinian Ordeal | last = Falk | first = Richard | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Winter 2002 | volume = 31 | issue = 2 | pages = 19–33 | doi = 10.1525/jps.2002.31.2.19 | jstor = 10.1525/jps.2002.31.2.19 }} * {{Cite journal | title = Independence, Cantons, or Bantustans: Whither the Palestinian State? | last = Farsakh | first = Leila | journal = [[Middle East Journal]] | date = Spring 2005 | volume = 59 | issue = 2 | pages = 230–245 | doi = 10.3751/59.2.13 | jstor = 4330126 }} * {{Cite news| title = Fatalities | publisher = [[B'Tselem]] | url = http://www.btselem.org/english/Statistics/Casualties.asp | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20100105120054/http://www.btselem.org/english/Statistics/Casualties.asp | date = 12 May 2011 | archive-date = 5 January 2010 | ref = {{harvid|B'Tselem|2011}} }} * {{Cite news| title = Fatalities before Operation "Cast Lead" | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event | ref = {{harvid|B'Tselem}} }} * {{Cite news| title = The politics of water: Palestinians bracing for another dry summer | last = Feldinger | first = Lauren Gelfond | newspaper = [[ہاریتز]] | url = http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/the-politics-of-water-palestinians-bracing-for-another-dry-summer.premium-1.515143 | date = 13 April 2013 }} * {{Cite book| title = Enclosure: Palestinian Landscapes in a Historical Mirror | last = Fields | first = Gary | year = 2017 | publisher = [[University of California Press]] | url = https://books.google.com/books?id=l3UpDwAAQBAJ&pg=PA300 | isbn = 978-0-520-29104-1 }} * {{Cite journal | title = Academic and Artistic Freedom and the Israel-Palestine Conflict: Towards a Canadian Pedagogy of the Suppressed | last = Findlay | first = Len | journal = Cultural and Pedagogical Inquiry | year = 2010 | volume = 2 | issue = 2 | pages = 5–18 | url = https://journals.library.ualberta.ca/cpi/index.php/cpi/article/viewFile/10208/7971 | issn = 1916-3460 }} * {{Cite journal | title = Israel and Iraq: A Double Standard | last = Finkelstein | first = Norman | author-link = Norman Finkelstein | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Winter 1991 | volume = 20 | issue = 2 | pages = 43–56 | doi = 10.2307/2537197 | jstor = 2537197 }} * {{Cite book| title = Image and Reality of the Israel-Palestine Conflict | last = Finkelstein | first = Norman | year = 2003 | author-link = Norman Finkelstein | publisher = [[Verso Books]] | url = https://books.google.com/books?id=vNb5VkyxDlYC&pg=PA172 | isbn = 1-85984-442-1 }} * {{Cite news| title = Israel is building another 1,000 homes on Palestinian land. Where's the outrage? | last = Fisk | first = Robert | author-link = Robert Fisk | newspaper = [[The Independent]] | url = https://www.independent.co.uk/voices/israel-settlement-expansion-1000-new-homes-palestinian-land-robert-fisk-wheres-the-outrage-a8504471.html | date = 23 August 2018 }} * {{Cite journal | title = Status of Palestinian Prisoners in International Humanitarian Law | last = Francis | first = Sahar | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Summer 2014 | volume = 43 | issue = 4 | pages = 39–48 | doi = 10.1525/jps.2014.43.4.39 | isbn = 978-1-4668-0054-0 | jstor = 10.1525/jps.2014.43.4.39 }} * {{Cite book| title = Israeli National Security: A New Strategy for an Era of Change | last = Freilich | first = Charles D. | year = 2018 | publisher = [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | url = https://books.google.com/books?id=TZNODwAAQBAJ&pg=PT29 | isbn = 978-0-19-060293-2 }} * {{Cite journal | title = Israeli Censorship of the Palestinian Press | last = Friedman | first = Robert | author-link = Robert I. Friedman | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Autumn 1983 | volume = 13 | issue = 1 | pages = 93–101 | doi = 10.2307/2536927 | jstor = 2536927 }} * {{Cite journal | title = The Jewish Settlements in the West Bank: International Law and Israeli Jurisprudence | last = Galchinsky | first = Michael | journal = [[Israel Studies]] | date = Fall 2004 | volume = 9 | issue = 3 | pages = 115–136 | url = https://scholarworks.gsu.edu/english_facpub/3 | doi = 10.2979/ISR.2004.9.3.115 | jstor = 30245641 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409071223/https://scholarworks.gsu.edu/english_facpub/3/ |date=2023-04-09 }} * {{Cite journal | title = The Dynamics of Asymmetric Conflicts: The Israeli-Palestinian Case | last1 = Gallo | first1 = Giorgio | last2 = Marzano | first2 = Arturo | journal = The Journal of Conflict Studies | year = 2009 | volume = 29 | pages = 1–18 | url = https://journals.lib.unb.ca/index.php/jcs/article/view/15231/19943 }} * {{Cite book| title = Public Management in Israel: Development, Structure, Functions and Reforms | last = Galnoor | first = Itzhak | year = 2010 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=kZBaBwAAQBAJ&pg=PA138 | isbn = 978-1-136-92386-9 }} * {{Cite journal | title = The Middle East and the Theory of Conflict | last = Galtung | first = Johan | author-link = Johan Galtung | journal = [[Journal of Peace Research]] | year = 1971 | volume = 8 | issue = 3–4 | pages = 173–206 | doi = 10.1177/002234337100800301 | jstor = 423072 }} * {{Cite book| chapter = The Globalization of Violence in the 21st Century: Israel, Palestine, and the War on Terror | last = Gautney | first = Heather | year = 2009 | title = Implicating Empire | editor1-last = Aronowitz | editor1-first = Stanley | editor2-last = Gautney | editor2-first = Heather | publisher = [[Hachette UK]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=J404DgAAQBAJ&pg=PT86 | pages = 65–82 | isbn = 978-0-7867-4992-8 }} * {{Cite book| title = Trapped Fools: Thirty Years of Israeli Policy in the Territories | last = Gazit | first = Shlomo | year = 2003 | author-link = Shlomo Gazit | publisher = [[Frank Cass|Frank Cass Publisher]] | url = https://books.google.com/books?id=RN1qLqgOftMC&pg=PA287 | isbn = 978-0-7146-5489-8 }} * {{Cite journal | title = Watching the Pro-Israeli Media Watchers | last1 = Gerstenfeld | first1 = Manfred | last2 = Green | first2 = Ben | author1-link = Manfred Gerstenfeld | journal = [[Jerusalem Center for Public Affairs|Jewish Political Studies Review]] | date = Fall 2004 | volume = 16 | issue = 3–4 | pages = 33–58 | jstor = 25834603 }} * {{Cite book| chapter = From ''Kubaniya'' to Outpost: A Genealogy of the Palestinian conceptualization of Jewish Settlement in a Shifting National Context | last = Ghanim | first = Honaida | year = 2017 | title = Normalizing Occupation: The Politics of Everyday Life in the West Bank Settlements | editor1-last = Handel | editor1-first = Ariel | editor2-last = Allegra | editor2-first = Marco | editor3-last = Maggor | editor3-first = Erez | publisher = [[Indiana University Press]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=xDrqDQAAQBAJ&pg=PA154 | pages = 151–170 | isbn = 978-0-253-02505-0 }} * {{Cite news| title = Skunk Water: A Weapon That Uses Stench to Control Crowds | last = Gleim | first = Sarah | publisher = [[HowStuffWorks]] | url = https://science.howstuffworks.com/skunk-water-weapon-control-crowds.htm | date = 12 November 2015 }} * {{Cite journal | title = Archaeology as Cultural Survival: The Future of the Palestinian Past | last = Glock | first = Albert | author-link = Albert Glock | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Spring 1994 | volume = 23 | issue = 3 | pages = 70–84 | doi = 10.2307/2537961 | jstor = 2537961 }} * {{Cite news | title = 106 Retired Israeli Generals, Spy Chiefs Urge Netanyahu to Push for Peace | last = Goldberg | first = J.J. | author-link = J. J. Goldberg | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/ex-spies-urge-bibi-to-pursue-peace-1.5323633 | date = 3 November 2014 | accessdate = 1 October 2020 | archivedate = 31 March 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190331022424/https://www.haaretz.com/ex-spies-urge-bibi-to-pursue-peace-1.5323633 }} * {{Cite journal | title = Israeli Security Measures in the Occupied Territories: Administrative Detention | last = Goldstein | first = Michael | journal = [[Middle East Journal]] | date = Winter 1978 | volume = 32 | issue = 1 | pages = 35–44 | jstor = 4325711 }} * {{Cite book| title = Israel's National Security and West Bank Settlements | last1 = Gordis | first1 = Avishay Ben-Sasson | last2 = Levi | first2 = Yonatan | publisher = [[Molad: The Center for the Renewal of Israeli Democracy|Molad]] | url = http://www.molad.org/images/upload/files/settleeng.pdf | date = 12 December 2017 }} * {{Cite book| title = Israel's Occupation | last = Gordon | first = Neve | year = 2008 | author-link = Neve Gordon | publisher = [[University of California Press]] | url = https://books.google.com/books?id=4RX7t4X8_RMC&pg=PA157 | isbn = 978-0-520-94236-3 }} * {{Cite book| chapter = Israel's emergence as a homeland security capital | last = Gordon | first = Neve | year = 2010 | author-link = Neve Gordon | title = Surveillance and Control in Israel/Palestine: Population, Territory and Power | editor1-last = Zureik | editor1-first = Elia | editor2-last = Lyon | editor2-first = David | editor3-last = Abu-Laban | editor3-first = Yasmeen | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=zwTHBQAAQBAJ&pg=PT223 | pages = 153–169 | isbn = 978-1-136-93097-3 }} * {{Cite journal | title = Human Rights as a Security Threat: Lawfare and the Campaign against Human RightsNGOs | last = Gordon | first = Neve | author-link = Neve Gordon | journal = [[Law & Society Review]] | date = June 2014 | volume = 48 | issue = 2 | pages = 311–344 | doi = 10.1111/lasr.12074 | jstor = 43670395 }} * {{Cite book| title = The Accidental Empire: Israel and the Birth of the Settlements, 1967–1977 | last = Gorenberg | first = Gershom | year = 2007 | author-link = Gershom Gorenberg | publisher = [[Macmillan Publishers]] | url = https://books.google.com/books?id=Np_j5sSpCrEC&pg=PT154 | isbn = 978-1-4668-0054-0 }} * {{Cite journal | title = The Tax Resistance at Bayt Sahur | last = Grace | first = Anne | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Winter 1990 | volume = 19 | issue = 2 | pages = 99–107 | doi = 10.2307/2537416 | jstor = 2537416 }} * {{Cite book| chapter = Targeting Children: Rights versus ''Realpolitik'' | last = Graff | first = James A. | year = 2015 | author-link = James Allen Graff | title = Philosophical Perspectives on the Israeli-Palestinian Conflict | edition = 2nd | editor-last = Kapitan | editor-first = Tomis | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=_dMihgtEnaAC&pg=PA157 | pages = 157–184 | isbn = 978-1-317-46285-9 }} * {{Cite book| chapter = Laboratories of War: surveillance and US-Israeli collaboration in war and security | last = Graham | first = Stephen | year = 2010 | title = Surveillance and Control in Israel/Palestine: Population, Territory and Power | editor1-last = Zureik | editor1-first = Elia | editor2-last = Lyon | editor2-first = David | editor3-last = Abu-Laban | editor3-first = Yasmeen | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=JlUuCgAAQBAJ&pg=PA135 | pages = 133–152 | isbn = 978-1-136-93097-3 }} * {{Cite book| title = Politics and Violence in Israel/Palestine: Democracy Versus Military Rule | last = Grinberg | first = Lev Luis | year = 2009 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=OdmOAgAAQBAJ&pg=PA5 | isbn = 978-1-135-27589-1 }} * {{Cite news| title = Israel to close West Bank, Gaza during upcoming holidays | last = Gross | first = Judah Ari | newspaper = [[The Times of Israel]] | url = https://www.timesofisrael.com/israel-to-close-west-bank-gaza-during-upcoming-holidays/ | date = 6 September 2018 }} * {{Cite book| title = Courting Conflict: The Israeli Military Court System in the West Bank and Gaza | last = Hajjar | first = Lisa | year = 2005 | publisher = [[University of California Press]] | url = https://books.google.com/books?id=cbkwDwAAQBAJ&pg=PA195 | isbn = 978-0-520-24194-7 }} * {{Cite journal | title = International Humanitarian Law and "Wars on Terror": A Comparative Analysis of Israeli and American Doctrines and Policies | last = Hajjar | first = Lisas | journal = Journal of Palestine Studies | date = Autumn 2006 | volume = 36 | issue = 1 | pages = 21–42 | doi = 10.1525/jps.2006.36.1.21 | jstor = 10.1525/jps.2006.36.1.21 }} * {{Cite book| title = War Against the People: Israel, the Palestinians and Global Pacification | last = Halper | first = Jeff | year = 2015 | author-link = Jeff Halper | publisher = [[Pluto Press]] | isbn = 978-0-7453-3430-1 }} * {{Cite news| title = Israelizing the American police, Palestinianizing the American people | last = Halper | first = Jeff | author-link = Jeff Halper | website = [[Mondoweiss]] | url = https://mondoweiss.net/2020/06/israelizing-the-american-police-palestinianizing-the-american-people/ | date = 19 June 2020 }} * {{Cite book| chapter = Where to, and When in the Occupied Territories: An Introduction to the Geography of Disaster | last = Handel | first = Ariel | year = 2008 | title = The Power of Inclusive Exclusion: Anatomy of the Israeli Rule in the Occupied Territories | editor1-last = Ophir | editor1-first = Adi | editor1-link = Adi Ophir | editor2-last = Givoni | editor2-first = Michal | editor3-last = Hanafi | editor3-first = Sari | publisher = Zone Books | chapter-url = http://in.bgu.ac.il/humsos/politics/Documents/Post_Docs_Publications/ariel_handel/Where,%20Where%20to,%20and%20When_ariel_handel.pdf | pages = 179–222 | isbn = 978-1-890951-92-4 }} * {{Cite book| chapter = Exclusionary surveillance and spatial uncertainty in the occupied Palestinian territories | last = Handel | first = Ariel | year = 2010 | title = Surveillance and Control in Israel/Palestine: Population, Territory and Power | editor1-last = Zureik | editor1-first = Elia | editor2-last = Lyon | editor2-first = David | editor3-last = Abu-Laban | editor3-first = Yasmeen | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=JlUuCgAAQBAJ&pg=PA259 | pages = 259–274 | isbn = 978-1-136-93097-3 }} * {{Cite journal | title = Gated/gating community: the settlement complex in the West Bank | last = Handel | first = Ariel | journal = Transactions of the Institute of British Geographers | year = 2014 | volume = 39 | issue = 4 | pages = 504–517 | url = http://in.bgu.ac.il/humsos/politics/Documents/Post_Docs_Publications/ariel_handel/gated_gating_transactions_ariel_handel.pdf | doi = 10.1111/tran.12045 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930162912/https://in.bgu.ac.il/humsos/politics/Documents/Post_Docs_Publications/ariel_handel/gated_gating_transactions_ariel_handel.pdf |date=2020-09-30 }} * {{Cite news | title = IDF's Guidelines for Field Officers in the Territories: Respect Palestinian Civilians and Use Common Sense | last = Harel | first = Amos | author-link = Amos Harel | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/1.5370148 | date = 3 September 2003 | accessdate = 1 October 2020 | archivedate = 12 March 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200312021836/https://www.haaretz.com/1.5370148 }} * {{Cite news| title = Settlements Do Not Serve Israel's Security Needs, Say Former Generals | last = Harel | first = Amos | author-link = Amos Harel | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-ex-generals-settlements-do-not-serve-security-needs-1.5480013 | date = 5 June 2017 }} * {{Cite book| title = Foul Play Neglect of Wastewater Treatment in the West Bank | last = Hareuveni | first = Eyal | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/sites/default/files2/200906_foul_play_eng.pdf | date = June 2009 | issn = 0792-8114 }} * {{Cite book| title = Dispossession and Exploitation: Israel's Policy in the Jordan Valley and Northern Dead Sea | last = Hareuveni | first = Eyal | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/download/201105_dispossession_and_exploitation_eng.pdf | date = May 2011 }} * {{Cite journal | title = Israel's Closure Policy: an Ineffective Strategy of Containment and Repression | last = Hass | first = Amira | author-link = Amira Hass | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Spring 2002 | volume = 31 | issue = 3 | pages = 5–20 | doi = 10.1525/jps.2002.31.3.5 | jstor = 10.1525/jps.2002.31.3.5 }} * {{Cite news | title = Israeli Soldiers in West Bank: Raiding, Arresting, Mapping and Getting Home for Shabbat | last = Hass | first = Amira | author-link = Amira Hass | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/opinion/israeli-soldiers-in-west-bank-raiding-arresting-mapping-and-getting-1.5769517 | date = 29 January 2018a | accessdate = 1 October 2020 | archivedate = 8 March 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200308155117/https://www.haaretz.com/opinion/israeli-soldiers-in-west-bank-raiding-arresting-mapping-and-getting-1.5769517 }} * {{Cite news| title = Israel Seeks to Deport to Brazil Man Who Has Lived Almost Entire Life in West Bank | last = Hass | first = Amira | author-link = Amira Hass | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-israel-seeks-to-deport-to-brazil-man-who-has-lived-almost-entire-life-in-west-bank-1.6552203 | date = 13 October 2018b }} * {{Cite news| title = Israeli West Bank Archaeological Digs Must Not Be Made Public, Top Court Rules | last = Hasson | first = Nir | agency = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/archaeology/.premium-west-bank-archaeological-digs-must-not-be-made-public-israel-s-top-court-rules-1.7255369 | date = 19 May 2019 }} * {{Cite book| title = Starvation and Access to Humanitarian Relief Customary International Humanitarian Law: pt. 1-2. Practice | last1 = Henckaerts | first1 = Jean-Marie | last2 = Doswald-Beck | first2 = Louise | last3 = Alvermann | first3 = Carolin | year = 2005 | publisher = [[Cambridge University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=DJTxx-9ayFcC&pg=PA1152 | isbn = 978-0-521-83937-2 }} * {{Cite book | title = The Israeli Approach to Irregular Warfare and its Implications for the United | last = Henriksen | first = Thomas H. | publisher = [[جوائنٹ اسپیشل آپریشنز یونیورسٹی|ISOU]] | url = http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a495467.pdf | date = February 2007 | isbn = 978-1-933749-06-8 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223113817/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a495467.pdf |date=2017-02-23 }} * {{Cite book| title = City on a Hilltop: American Jews and the Israeli Settler Movement | last = Hirschhorn | first = Sara Yael | year = 2017 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-97505-7 }} * {{Cite book| chapter = Judicial Rejection as Substantial Relief: The Israeli Supreme Court and the "War on Terror" | last1 = Hoffnung | first1 = Menachem | last2 = Weinshall–Margel | first2 = Keren | year = 2010 | title = Courts and Terrorism: Nine Nations Balance Rights and Security | editor1-last = Volcansek | editor1-first = Mary L. | editor2-last = Stack | editor2-first = John F. | publisher = Cambridge University Press | chapter-url = https://books.google.com/books?id=K75lhhtMqpEC&pg=PA160 | pages = 150–167 | isbn = 978-1-139-49537-0 }} * {{Cite book| chapter = Demography of Race and Ethnicity in Palestine | last = Hovsepian | first = Mary | year = 2015 | title = The International Handbook of the Demography of Race and Ethnicity | editor1-last = Sáenz | editor1-first = Rogelio | editor2-last = Embrick | editor2-first = David G | editor3-last = Rodríguez | editor3-first = Néstor P. | publisher = [[Springer Nature|Springer]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=v_bLCQAAQBAJ&pg=PA343 | pages = 339–352 | isbn = 978-9-048-18891-8 }} * {{Cite web| title = How Dispossession Happens: The Humanitarian Impact of the Takeover of Palestinian Water Springs by Israeli Settlers | publisher = [[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|Office for the Coordination of Humanitarian Affairs occupied Palestinian territory]] | url = https://www.ochaopt.org/sites/default/files/ocha_opt_springs_report_march_2012_english.pdf | date = March 2012 | ref = {{harvid|OCHA|2012}} }} * {{Cite book| title = War Torn Environment: Interpreting The Legal Threshold | last = Hulme | first = Karen | year = 2004 | publisher = [[Martinus Nijhoff Publishers]] | url = https://books.google.com/books?id=hKoXIleS8g4C&pg=PA117 | isbn = 978-9-004-13848-3 }} * {{Cite book| title = Use With Care: A Reporter's Glossary of Loaded Language in the Israeli-Palestinian Conflict | editor-last = Hunt | editor-first = Naomi | year = 2013 | publisher = [[International Press Institute]] | url = https://ethicaljournalismnetwork.org/assets/docs/197/150/4d96ac5-55a3396.pdf | isbn = 978-3-9503007-9-6 }} * {{Cite book | title = Extreme Makeover? (II): The Withering of Arab Jerusalem | last = ICG | publisher = [[International Crisis Group]] | issue = 135 | url = https://d2071andvip0wj.cloudfront.net/135-extreme-makeover-ii-the-withering-of-arab-jerusalem.pdf | date = 20 December 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512185254/https://d2071andvip0wj.cloudfront.net/135-extreme-makeover-ii-the-withering-of-arab-jerusalem.pdf |date=12 May 2019 }} * {{Cite journal | title = Review: Law, Reality, and the Oslo 'Peace' Process | last = Imseis | first = Ardi | journal = [[Oxford Journal of Legal Studies]] | date = Autumn 2000 | volume = 20 | issue = 3 | pages = 469–476 | doi = 10.1093/ojls/20.3.469 | jstor = 20468333 }} * {{Cite book| title = Israel's National Security: Issues and Challenges Since the Yom Kippur War | last = Inbar | first = Efraim | year = 2007 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=Z4R9AgAAQBAJ&pg=PA92 | isbn = 978-1-134-05939-3 }} * {{Cite book | title = The Economic Cost of the Israeli Occupation of the occupied Palestinian Territories | last1 = Isaac | first1 = Jad | last2 = Khalil | first2 = Manal | last3 = Rishmawi | first3 = Khaldoun | last4 = Dabouqi | first4 = Ahmad | last5 = Marinelli | first5 = Ludovico | year = 2015 | publisher = [[Applied Research Institute–Jerusalem|ARIJ]] | url = https://www.arij.org/files/arijadmin/2016/The_Economic_Cost_of_the_Israeli_occupation_Report_upd.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810112316/https://www.arij.org/files/arijadmin/2016/The_Economic_Cost_of_the_Israeli_occupation_Report_upd.pdf |date=2020-08-10 }} * {{Cite book| chapter = Palestine: Tourism Under Occupation | last = Isaac | first = Rami | year = 2013 | title = Tourism and War | editor1-last = Butler | editor1-first = Richard | editor2-last = Suntikul | editor2-first = Wantanee | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=gQL-i1txd-gC&pg=PA147 | pages = 143–158 | isbn = 978-1-136-26309-5 }} * {{Cite book| chapter = Israel and Occupied Palestinian Territories | title = Amnesty International Report 2017/18: The State of the World's Human Rights | publisher = [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | year = 2018b | chapter-url = https://www.amnesty.org/download/Documents/POL1067002018ENGLISH.PDF#page=207 | pages = 207–211 | isbn = 978-0-86210-499-3 | ref = {{harvid|AI|2018b}} }} * {{Cite news| title = Israel: 50 Years of Occupation Abuses | publisher = [[نگہبان حقوق انسانی]] | url = https://www.hrw.org/news/2017/06/04/israel-50-years-occupation-abuses | date = 4 June 2017a | ref = {{harvid|HRW|2017a}} }} * {{Cite news| title = Israel: Jerusalem Palestinians Stripped of Status | publisher = [[نگہبان حقوق انسانی]] | url = https://www.hrw.org/news/2017/08/08/israel-jerusalem-palestinians-stripped-status | date = 8 August 2017b | ref = {{harvid|HRW|2017b}} }} * {{Cite news| title = Israeli authorities must end collective punishment of Palestinians in Hebronm protect human rights defenders in the city | pages = 1–6 | publisher = [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | url = https://www.amnesty.org/download/Documents/MDE1535292016ENGLISH.pdf | date = 25 February 2016 | ref = {{harvid|AI|2016}} }} * {{Cite news| title = Israeli forces suppress Friday protests in Kafr Qaddum | agency = [[Ma'an News Agency]] | url = https://www.maannews.com/Content.aspx?id=779489 | date = 17 November 2017 | ref = {{harvid|Ma'an|2017}} }} * {{Cite news| title = Israeli jailed over baby tragedy | publisher = [[بی بی سی نیوز]] | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7612887.stm | date = 12 September 2008 | ref = {{harvid|BBC|2008}} }} * {{Cite news| title = Israeli military night-raids on Palestinian residences in the West Bank and East Jerusalem | magazine = Women's Centre for Legal Aid and Counsellng | url = http://www.wclac.org/english/userfiles/NIGHT%20RAIDS.pdf | date = 26 June 2015 | ref = {{harvid|WCLAC|2015}} }} * {{Cite web | title = The Israeli Permit Regime: Realities and Challenges | publisher = [[Applied Research Institute–Jerusalem|ARIJ]] | year = 2018 | url = https://www.arij.org/files/arijadmin/2018/permits1.pdf | pages = 1–31 | ref = {{harvid|ARIJ|2018}} | access-date = 2020-10-01 | archive-date = 2021-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210625143611/https://www.arij.org/files/arijadmin/2018/permits1.pdf | dead-url = yes }} * {{Cite news| title = Israel's Settlements Have No Legal Validity, Constitute Flagrant Violation of International Law, Security Council Reaffirms | publisher = [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل]] | url = https://www.un.org/press/en/2016/sc12657.doc.htm | date = 23 December 2016 | ref = {{harvid|UNSC|2016}} }} * {{Cite journal | title = The Effects of Israeli Violations During the Second Uprising "Intifada" on Palestinian Health Conditions | last = Jamjoum | first = Lama | journal = [[Social Justice (journal)|Social Justice]] | year = 2002 | volume = 29 | issue = 3 | pages = 53–72 | jstor = 29768136 }} * {{Cite news| title = The Jordan Valley | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/jordan_valley | date = 11 November 2017c | ref = {{harvid|B'Tselem|2017c}} }} * {{Cite news| title = The Palestinian farmers battling border restrictions and lack of water | last = Joyce | first = Tom | newspaper = [[دی گارڈین]] | url = https://www.theguardian.com/sustainable-business/2016/apr/12/fruit-veg-exports-palestine-farmer-conflict-broken-supply-chain-west-bank | date = 12 April 2016 }} * {{Cite news| title = Hebron shooting: A micromodel of Israel's maladies | last = Kadmon | first = Sima | publisher = [[Ynet]] | url = http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4888485,00.html | date = 5 December 2016 }} * {{Cite journal | title = A Survey of Commuting Labor from the West Bank to Israel | last = Kadri | first = Ali | journal = [[Middle East Journal]] | date = Autumn 1998 | volume = 52 | issue = 4 | pages = 517–530 | jstor = 4329251 }} * {{Cite book| title = The Impossibility of Palestine: History, Geography, and the Road Ahead | last = Kamrava | first = Mehran | year = 2016 | author-link = Center for International and Regional Studies | publisher = [[Yale University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=EiXUCwAAQBAJ&pg=PT78 | isbn = 978-0-300-22085-8 }} * {{Cite book| title = Post Share Arrest: Israel targeting Palestinian Protestors on Facebook | last = Kane | first = Alex | website = [[The Intercept]] | url = https://theintercept.com/2016/07/07/israel-targeting-palestinian-protesters-on-facebook/ | date = 7 July 2016 }} * {{Cite web| title = Through the Lens of Israel's Interests: The Civil Administration in the West Bank | last = Kanonich | first = Yonatan | editor1-last = Stahl | editor1-first = Ziv | editor2-last = Amihai | editor2-first = Lior | editor3-last = Wijler | editor3-first = Miryam | department = Position paper | publisher = [[Yesh Din]] | url = https://s3-eu-west-1.amazonaws.com/files.yesh-din.org/Minhal+Ezrahi/YeshDin+-+Haminhal+-+English.pdf | date = December 2017 }} * {{Cite book| title = Conflicts in a Conflict: A Conflict of Laws Case Study on Israel and the Palestinian Territories | last = Karayanni | first = Michael | year = 2014 | publisher = [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | url = https://books.google.com/books?id=vF9iAwAAQBAJ&pg=PR15 | isbn = 978-0-19-987371-5 }} * {{Cite book| title = Dilemmas of Attachment: Identity and Belonging among Palestinian Christians | last = Kårtveit | first = Bård | year = 2014 | publisher = [[Brill Publishers|Brill]] | url = https://books.google.com/books?id=SggSBQAAQBAJ&pg=PA93 | isbn = 978-9-004-27639-0 }} * {{Cite journal | title = Returning Home? Law, Violence, and Displacement among West Bank Palestinians | last = Kelly | first = Tobias | journal = [[Political and Legal Anthropology Review]] | date = November 2004 | volume = 27 | issue = 2 | pages = 95–112 | doi = 10.1525/pol.2004.27.2.95 | jstor = 24497425 }} * {{Cite book| title = Law, Violence and Sovereignty Among West Bank Palestinians | last = Kelly | first = Tobias | publisher = [[Cambridge University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=lJcSnJzPZNQC&pg=PA27 | date = 2006 | isbn = 978-1-139-46099-6 }} * {{Cite book| chapter = The Legal Fragmentation of Palestine-Israel and European Union Policies Promoting the Rule of Law | last1 = Khalil | first1 = Asem | last2 = Del Sarto | first2 = Raffaella A. | year = 2015 | title = Fragmented Borders, Interdependence and External Relations: The Israel-Palestine-European Union Triangle | editor-last = Del Sarto | editor-first = Raffaella A. | publisher = [[Macmillan Publishers|Palgrave]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=OGQMCgAAQBAJ&pg=PA129 | pages = 129–154 | isbn = 978-1-137-50413-5 }} * {{Cite book| title = Refusenik!: Israel's Soldiers of Conscience | last = Kidron | first = Peretz | year = 2013 | publisher = [[Zed Books]] | url = https://books.google.com/books?id=_oRjDgAAQBAJ&pg=PT18 | isbn = 978-1-84813-766-0 }} * {{Cite book| title = Politicide: Ariel Sharon's War Against the Palestinians | last = Kimmerling | first = Baruch | year = 2003 | author-link = Baruch Kimmerling | publisher = [[Verso Books]] | url = https://archive.org/details/politicideariels00kimm_0 | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/politicideariels00kimm_0/page/n25 16] | isbn = 978-1-85984-517-2 }} * {{Cite book| chapter = Palestinian Civil Resistance Against Israeli Military Occupation | last = King | first = Mary Elizabeth | year = 2009 | title = Civilian Jihad: Nonviolent Struggle, Democratization, and Governance in the Middle East | editor-last = Stephan | editor-first = Maria J. | editor-link = Maria Stephan | publisher = [[Macmillan Publishers|PalgraveMacmillan]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=gaa_AAAAQBAJ&pg=PA149 | pages = 131–156 | isbn = 978-0-230-10175-3 }} * {{Cite book| chapter = Israel and the Middle East: on the unresolved matter of Israel's foreign policy orientation | last = Klieman | first = Aharon | year = 2013 | title = Israeli Identity: Between Orient and Occident | editor-last = Tal | editor-first = David | editor-link = David Tal (historian) | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=UcocAAAAQBAJ&pg=PA47 | pages = 26–50 | isbn = 978-1-134-10738-4 }} * {{Cite book| title = Coalition Defection: The Dissolution of Arab Anti-Israeli Coalitions in War and Peace | last = Kober | first = Avi | year = 2002 | publisher = [[Greenwood Publishing Group]] | url = https://books.google.com/books?id=3IzNvajGjmkC&pg=PA181 | isbn = 978-0-275-97722-1 }} * {{Cite book| title = A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel | last = Krämer | first = Gudrun | year = 2011 | author-link = Gudrun Krämer | publisher = [[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] | url = https://books.google.com/books?id=tWrW_CKODdQC&pg=PA274 | isbn = 978-0-691-15007-9 }} * {{Cite book| title = Historical Dictionary of the Arab-Israeli Conflict | last = Kumaraswamy | first = P.R. | year = 2015 | publisher = [[Rowman & Littlefield]] | series = Historical Dictionaries of War, Revolution, and Civil Unrest | url = https://books.google.com/books?id=hPN1CgAAQBAJ | isbn = 978-1-4422-5170-0 }} * {{Cite book| title = Digital militarism: Israel's occupation in the social media age | last1 = Kuntsman | first1 = Adi | last2 = Stein | first2 = Rebecca | year = 2015 | publisher = [[Stanford University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=tXXeBgAAQBAJ&pg=PA67 | isbn = 978-0-8047-9497-8 }} * {{Cite book| title = The system of taxation in the West Bank and Gaza Strip as an instrument for the enforcement of Authority during the Uprising | last = Lazar | first = Hadara | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/download/199002_taxation_system_eng.doc | format = DOC | date = February 1990 }} * {{Cite news| title = U.N. expert: Israel moving closer to formal West Bank annexation | last = Lazaroff | first = Tovah | newspaper = [[دی جروشلم پوسٹ]] | url = https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/UN-expert-Israel-moving-closer-to-formal-West-Bank-annexation-561314 | date = 2 July 2018 }} * {{Cite book| title = Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory | publisher = [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] | url = https://www.icj-cij.org/files/case-related/131/131-20040709-ADV-01-00-EN.pdf | date = 9 July 2004 | ref = {{harvid|ICJ|2004}} }} * {{Cite book| title = Land Grab: Israel's Settlement Policy in the West Bank | last1 = Lein | first1 = Yehezkel | last2 = Weizman | first2 = Eyal | author2-link = Eyal Weizman | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/download/200205_land_grab_eng.pdf | date = May 2002 | issn = 0793-520X }} * {{Cite book| title = Traces of Racial Exception: Racializing Israeli Settler Colonialism | last = Lentin | first = Ronit | year = 2018 | author-link = Ronit Lentin | publisher = [[Bloomsbury Publishing]] | url = https://books.google.com/books?id=4gxmDwAAQBAJ&pg=PA55 | isbn = 978-1-350-03205-7 }} * {{Cite journal | title = Israeli Deportation of Palestinians from the West Bank and the Gaza Strip, 1967–1978 | last = Lesch | first = Ann M. | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Winter 1979 | volume = 8 | issue = 2 | pages = 101–131 | doi = 10.2307/2536512 | jstor = 2536512 }} * {{Cite thesis| type = PhD thesis| title = Ethos of the Israeli-Palestinian Conflict as Reflected by the Judgments of the Israeli Supreme Court 1948–2006 | last = Levanon | first = Ofer Shinar | publisher = [[یونیورسٹی عبرانی یروشلم]] | url = http://public-policy.huji.ac.il/.upload/PDFphotos/phdofershinar.pdf | date = September 2015 }} * {{Cite book| title = Overthrowing Geography: Jaffa, Tel Aviv, and the Struggle for Palestine, 1880–1948 | last = LeVine | first = Mark | year = 2005 | author-link = Mark LeVine | publisher = [[University of California Press]] | url = https://books.google.com/books?id=pG8LmsJAUPcC&pg=PA184 | isbn = 978-0-520-93850-2 }} * {{Cite news| title = Torture, Israeli-style – as Described by the Interrogators Themselves | last = Levinson | first = Chaim | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-style-torture-as-described-by-the-interrogators-themselves-1.5489853 | date = 24 January 2017 }} * {{Cite news| title = 'This Place Is Only for Jews': The West Bank's Apartheid Springs | last1 = Levy | first1 = Gideon | last2 = Levac | first2 = Alex | author1-link = Gideon Levy | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/israel-news/.premium.MAGAZINE-this-place-is-only-for-jews-the-west-bank-s-apartheid-springs-1.7767344 | date = 30 August 2019 }} * {{Cite book| title = Tax Law and Social Norms in Mandatory Palestine and Israel | last = Likhovski | first = Assaf | year = 2017 | publisher = [[Cambridge University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=DNYoDwAAQBAJ&pg=PA75 | isbn = 978-1-316-82019-3 }} * {{Cite book| chapter = Water Resources and Conflict: Examples from the Middle East | last = Lonergan | first = Stephen C. | year = 1996 | title = Conflict and the Environment | editor-last = Gleditsch | editor-first = Nils Petter | publisher = [[International Development Research Centre]]/ [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=y5BLCAdgadMC&pg=PA379 | pages = 375–384 | isbn = 978-0-7923-4768-2 }} * {{Cite book| title = Israel, Jordan, and the Peace Process | last = Lukacs | first = Yehuda | year = 1999 | publisher = [[Syracuse University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=Mv8R-o_b0acC&pg=PA9 | isbn = 978-0-8156-2855-2 }} * {{Cite book| title = Unsettled States, Disputed Lands: Britain and Ireland, France and Algeria, Israel and the West Bank-Gaza | last = Lustick | first = Ian | year = 2018 | author-link = Ian Lustick | publisher = [[Cornell University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=HaNhDwAAQBAJ&pg=PA11 | isbn = 978-1-5017-3194-5 }} * {{Cite news| title = Palestinians barred from Dead Sea beaches to 'appease Israeli settlers' | last = Macintyre | first = Donald | author-link = Donald Macintyre (journalist) | newspaper = [[The Independent]] | url = https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/palestinians-barred-from-dead-sea-beaches-to-appease-israeli-settlers-846948.html | date = 14 June 2008 }} * {{Cite book| title = Palestine Inside Out: An Everyday Occupation | last = Makdisi | first = Saree | year = 2010 | author-link = Saree Makdisi | publisher = [[W. W. Norton & Company]] | url = https://books.google.com/books?id=COnrh2QuUIkC&pg=PA63 | isbn = 978-0-393-06996-9 }} * {{Cite book| chapter = The Physical Planning of Jerusalem | last = Malki | first = Riad | year = 2000 | author-link = Riyad al-Maliki | title = Jerusalem: Points Beyond Friction, and Beyond | editor1-last = Maʻoz | editor1-first = Moshe | editor2-last = Nusseibeh | editor2-first = Sari | editor2-link = Sari Nusseibeh | publisher = Kluwer Law International | chapter-url = https://books.google.com/books?id=9evpVS_ackwC&pg=PA25 | pages = 25–63 | isbn = 90-411-8843-6 | oclc = 43481699 }} * {{Cite news| title = Americans Disproportionately Leading the Charge in Settling the West Bank | last = Maltz | first = Judy | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/israel-news/.premium.MAGAZINE-americans-disproportionately-leading-charge-in-settling-west-bank-1.5486975 | date = 23 June 2017 }} * {{Cite book| chapter = The West Bank Economy: 1948–1984 | last = Mansour | first = Antoine | year = 2015 | title = The Palestinian Economy: Studies in Development under Prolonged Occupation | editor-last = Abed | editor-first = George T. | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=uq1hCQAAQBAJ&pg=PT94 | pages = 71– | isbn = 978-1-317-59291-4 }} * {{Cite book| title = Palestinian Leadership on the West Bank | last = Maoz | first = Moshe | year = 2015 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=AUGsCQAAQBAJ&pg=PT30 | isbn = 978-1-317-45031-3 }} * {{Cite journal | title = Israeli Settlements in the West Bank and Gaza Strip | last = Matar | first = Ibrahim | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Autumn 1981 | volume = 11 | issue = 1 | pages = 93–110 | doi = 10.2307/2536048 | jstor = 2536048 }} * {{Cite magazine| title = The Israel Lobby | last1 = Mearsheimer | first1 = John | last2 = Walt | first2 = Stephen | author1-link = John Mearsheimer | author2-link = Stephen Walt | magazine = [[London Review of Books]] | date = March 2006 | volume = 28 | issue = 6 | pages = 3–12 | url = https://www.lrb.co.uk/v28/n06/john-mearsheimer/the-israel-lobby }} * {{Cite book| title = The Israel Lobby and US Foreign Aid | last1 = Mearsheimer | first1 = John | last2 = Walt | first2 = Stephen | author1-link = John Mearsheimer | author2-link = Stephen Walt | year = 2007 | publisher = [[پینگوئن (ادارہ)]] | url = https://books.google.com/books?id=2iUdyQs_NhYC&pg=PT165 | isbn = 978-0-14-192066-5 }} * {{Cite book| title = Targeted Killing in International Law | last = Melzer | first = Nils | year = 2008 | author-link = Nils Melzer | publisher = [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | url = https://books.google.com/books?id=TPcJOx_0bdoC&pg=PA405 | isbn = 978-0-19-953316-9 }} * {{Cite news| title = Diary | last = Mendel | first = Yonatan | magazine = [[London Review of Books]] | volume = 30 | issue = 5 | pages = 30–31 | url = https://www.lrb.co.uk/v30/n05/yonatan-mendel/diary | date = 6 March 2008 }} * {{Cite book| title = Crowd Control: Israel's Use of Crowd Control Weapons in the West Bank | last = Michaeli | first = Sarit | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/download/201212_crowd_control_eng.pdf | date = January 2013 }} * {{Cite journal | title = The military‐industrial complex: The Israeli case | last = Mintz | first = Alex | author-link = Alex Mintz | journal = [[Journal of Strategic Studies]] | year = 1983 | volume = 6 | issue = 3 | pages = 623–639 | doi = 10.1080/01402398308437160 | jstor = 174246 }} * {{Cite book| title = The World According To Israeli Newspapers: Representations of International Involvement in the Israeli-Palestinian Conflict | last = Müller | first = Margret | year = 2017 | publisher = Frank & Timme | url = https://books.google.com/books?id=4Yz-DQAAQBAJ&pg=PA18 | isbn = 978-3-7329-0286-6 }} * {{Cite journal | title = Waqf Land in the West Bank and Investment Current State of Affairs | last1 = Musaee | first1 = Anwar H. M | last2 = Abbas | first2 = Eeman Muhammad | last3 = Mujan | first3 = Wan Kamal | last4 = Sidik | first4 = Roziah | journal = Asian Social Science | year = 2014 | volume = 10 | issue = 14 | pages = 23–39 | url = https://www.researchgate.net/publication/276044300 | doi = 10.5539/ass.v10n14p23 | doi-access = free }} * {{Cite book | title = Pillage of the Dead Sea: Israel's Unlawful Exploitation of Natural Resources in the Occupied Palestinian Territories | last1 = Nicoletti | first1 = Claudia | last2 = Hearne | first2 = Anne-Maria | year = 2012 | publisher = [[Al-Haq]] | url = http://www.alhaq.org/publications/publications-index?task=callelement&format=raw&item_id=104&element=304e4493-dc32-44fa-8c5b-57c4d7b529c1&method=download | isbn = 978-9-950-32734-4 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131213634/http://www.alhaq.org/publications/publications-index?task=callelement&format=raw&item_id=104&element=304e4493-dc32-44fa-8c5b-57c4d7b529c1&method=download |date=2020-01-31 }} * {{Cite book| title = Area C and the Future of the Palestinian Economy | last1 = Niksic | first1 = Orhan | last2 = Eddin | first2 = Nur Nasser | last3 = Cali | first3 = Massimiliano | year = 2014 | publisher = [[عالمی بنک]] | url = https://books.google.com/books?id=CLMiBAAAQBAJ&pg=PA18 | isbn = 978-1-4648-0196-9 }} * {{Cite web| title = No shelter for the 25 residents, including 15 children, of Khirbet 'Ein Karzaliyah | publisher = [[B'Tselem]] | url = http://www.btselem.org/video/20140119_ein_al_karzaliyah | date = 12 February 2014 | access-date = 29 January 2019 | ref = {{harvid|B'Tselem|2014}} }} * {{Cite book| title = Once Upon a Country: A Palestinian Life | last = Nusseibeh | first = Sari | year = 2015 | author-link = Sari Nusseibeh | publisher = [[Farrar, Straus and Giroux]] | url = https://books.google.com/books?id=d5tVCgAAQBAJ&pg=PA180 | isbn = 978-1-250-09875-7 }} * {{Cite news| title = Occupation, Inc. How Settlement Businesses Contribute to Israel's Violations of Palestinian Rights | publisher = [[نگہبان حقوق انسانی]] | url = https://www.hrw.org/report/2016/01/19/occupation-inc/how-settlement-businesses-contribute-israels-violations-palestinian | date = 19 January 2016 | ref = {{harvid|HRW|2016}} }} * {{Cite book| title = The Two-State Delusion: Israel and Palestine--A Tale of Two Narratives | last = O'Malley | first = Padraig | year = 2015 | author-link = Padraig O'Malley | publisher = [[پینگوئن (ادارہ)]] | url = https://books.google.com/books?id=3_kVBAAAQBAJ&pg=PA40 | isbn = 978-0-698-19218-8 }} * {{Cite book | title = Opportunities and Challenges of Palestinian Development actions in Area C | publisher = [[Applied Research Institute–Jerusalem|ARIJ]] | url = https://www.arij.org/files/arijadmin/2017/areac_report_2017.pdf | date = 2016 | ref = {{harvid|ARIJ|2016}} }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901114922/https://www.arij.org/files/arijadmin/2017/areac_report_2017.pdf |date=2020-09-01 }} * {{Cite book | title = Overview of Israel's Demolition Policy | publisher = [[Israeli Committee Against House Demolitions]] | url = https://icahd.org/wp-content/uploads/sites/1/2017/12/Updated-comprehensive-information-on-demolitions-3-Dec-2017.pdf | date = December 2017 | ref = {{harvid|ICAND|2017}} }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822043705/https://icahd.org/wp-content/uploads/sites/1/2017/12/Updated-comprehensive-information-on-demolitions-3-Dec-2017.pdf |date=2020-08-22 }} * {{Cite news| title = Palestinian minors killed by Israeli security forces in the West Bank, since Operation Cast Lead | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/statistics/fatalities/after-cast-lead/by-date-of-event/westbank/palestinian-minors-killed-by-israeli-security-forces | date = 2018b | ref = {{harvid|B'Tselem|2018b}} }} * {{Cite book| title = The Biggest Prison on Earth: A History of the Occupied Territories | last = Pappe | first = Ilan | year = 2017 | author-link = Ilan Pappe | publisher = [[Oneworld Publications]] | url = https://books.google.com/books?id=0pkjDAAAQBAJ&pg=PT13 | isbn = 978-1-78074-433-9 }} * {{Cite journal | title = The June 1967 War: Some Mysteries Explored | last = Parker | first = Richard B. | journal = [[Middle East Journal]] | date = Spring 1992 | volume = 46 | issue = 2 | pages = 177–197 | jstor = 4328429 }} * {{Cite book| title = Jewish Terrorism in Israel | last1 = Pedahzur | first1 = Ami | last2 = Perliger | first2 = Arie | year = 2009 | publisher = [[Columbia University Press]] | url = https://archive.org/details/jewishterrorismi0000peda | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/jewishterrorismi0000peda/page/73 73] | isbn = 978-0-231-15446-8 }} * {{Cite book| chapter = From Zionism to Capitalism: The Political Economy of the Neoliberal Warfare State | last = Peled | first = Yoav | year = 2006 | title = The Struggle for Sovereignty: Palestine and Israel, 1993–2005 | editor1-last = Beinin | editor1-first = Joel | editor1-link = Joel Beinin | editor2-last = Stein | editor2-first = Rebecca L. | publisher = [[Stanford University Press]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=EVN_FhziN_EC&pg=PA48 | pages = 38–53 }} * {{Cite book| title = Human Rights in the West Bank and Gaza: Legacy and Politics | last = Peleg | first = Ilan | year = 1995 | publisher = [[Syracuse University Press]] | url = https://archive.org/details/humanrightsinwes00ilan | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/humanrightsinwes00ilan/page/162 162] | isbn = 978-0-8156-2682-4 }} * {{Cite book| chapter = The Mysteries of Administrative Detention | last = Pelleg-Sryck | first = Tamar | year = 2011 | title = Threat: Palestinian Political Prisoners in Israel | editor1-last = Baker | editor1-first = Abeer | editor2-last = Matar | editor2-first = Anat | publisher = [[Pluto Press]] | pages = 123–135 | isbn = 978-0-7453-3021-1 }} * {{Cite book| title = Israel in History: The Jewish State in Comparative Perspective | last = Penslar | first = Derek | year = 2007 | author-link = Derek Penslar | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=h5t9AgAAQBAJ&pg=PA34 | isbn = 978-1-134-14669-7 }} * {{Cite book| title = Generals in the Cabinet Room: How the Military Shapes Israeli Policy | last = Peri | first = Yoram | year = 2006 | publisher = [[United States Institute of Peace|United States Institute of Peace Press]] | url = https://books.google.com/books?id=2pcjEhRZRLsC&pg=PA29 | isbn = 978-1-929223-81-7 }} * {{Cite journal | title = Male Gender and Rituals of Resistance in the Palestinian "Intifada": A Cultural Politics of Violence | last = Peteet | first = Julie | journal = [[American Ethnologist]] | date = February 1994 | volume = 21 | issue = 1 | pages = 31–49 | doi = 10.1525/ae.1994.21.1.02a00020 | jstor = 646520 }} * {{Cite journal | title = The Writing on the Walls: The Graffiti of the Intifada | last = Peteet | first = Julie | journal = [[Cultural Anthropology (journal)|Cultural Anthropology]] | date = May 1996 | volume = 11 | issue = 2 | pages = 139–159 | url = https://semanticscholar.org/paper/8c1f97d8c5dd692473a2710ddf0f6dda21c97d40 | doi = 10.1525/can.1996.11.2.02a00010 | jstor = 656446 }} * {{Cite book| chapter = Israel | last = Peters | first = Joel | year = 2012 | title = The European Union and the Arab Spring: Promoting Democracy and Human Rights in the Middle East | editor-last = Peters | editor-first = Joel | publisher = [[Lexington Books]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=3IgxQPm0kpMC&pg=PA80 | pages = 77–92 | isbn = 978-0-7391-7444-9 }} * {{Cite journal | title = State Terrorism on a Global Scale: The Role of Israel | last = Pieterse | first = Jan | author-link = Jan Nederveen Pieterse | journal = Crime and Social Justice | year = 1984 | volume = 21-22 | issue = 4 | pages = 58–80 | jstor = 29766230 }} * {{Cite book| title = Targeting Terrorists: A License to Kill? | last = Plaw | first = Avery | year = 2016 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=pIDeCwAAQBAJ&pg=PT112 | isbn = 978-1-317-04671-4 }} * {{Cite journal | title = Israel's Security Needs in the West Bank, Real and Contrived | last = Playfair | first = Emma | journal = [[Arab Studies Quarterly]] | date = Fall 1988 | volume = 10 | issue = 4 | pages = 406–423 | jstor = 41857980 }} * {{Cite news| title = PM: IDF to keep operating in West Bank areas under full PA control | newspaper = [[The Times of Israel]] | url = https://www.timesofisrael.com/pm-idf-to-keep-operating-in-west-bank-areas-under-full-pa-control/ | date = 21 April 2016 | ref = {{harvid|ToI|2016}} }} * {{Cite book| title = Unspeak: How Words Become Weapons, How Weapons Become a Message, and How That Message Becomes Reality | last = Poole | first = Steven | year = 2007 | author-link = Steven Poole | publisher = [[Grove Atlantic]] | url = https://books.google.com/books?id=JAr6wWqTINcC&pg=PT65 | isbn = 978-1-55584-872-9 }} * {{Cite journal | title = Stumbling Decidedly into the Six-Day War | last = Popp | first = Roland | journal = [[Middle East Journal]] | date = Spring 2006 | volume = 60 | issue = 2 | pages = 281–309 | doi = 10.3751/194034606783996500 | jstor = 4330250 }} * {{Cite journal | title = Experiences of Torture, Means of Coping, and Level of Symptoms among PalestinianPolitical Prisoners | last = Punamäki | first = Raija-Leena | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Summer 1988 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 81–96 | doi = 10.2307/2537292 | jstor = 2537292 }} * {{Cite book| title = The Case for Palestine: An International Law Perspective | last = Quigley | first = John B. | year = 2005 | author-link = John B. Quigley | publisher = [[Duke University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=VaUvqHNd6m0C&pg=PA186 | isbn = 978-0-8223-3539-9 }} * {{Cite book| chapter = Palestine: The Issue of Statehood | last = Quigley | first = John B. | year = 2009 | author-link = John B. Quigley | title = Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics | editor-last = Silverburg | editor-first = Sanford R. | publisher = McFarland & Company | location = Jefferson, NC and London | chapter-url = https://books.google.com/books?id=9WlpL98TaAIC&pg=PA47 | pages = 37–43 | isbn = 978-0-7864-4248-5 }} * {{Cite book| title = The Economic Costs of the Israeli Occupation for the Palestinian People and Their Human Right to Development | last = Quigley | first = John B. | year = 2018 | author-link = John B. Quigley | publisher = [[اقوام متحدہ کانفرنس برائے تجارت و ترقی]] | url = https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/gdsapp2017d2_en.pdf }} * {{Cite news| title = A Decade of Civil Disobedience in My West Bank Village | last = Rahmeh | first = Abdullah Abu | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/opinion/.premium-a-decade-of-civil-disobedience-1.5311935 | date = 26 February 2015 }} * {{Cite book| title = Diplomacy's Value: Creating Security in 1920s Europe and the Contemporary Middle East | last = Rathbun | first = Brian C. | year = 2014 | publisher = [[Cornell University Press]] | url = https://archive.org/details/diplomacysvaluec00rath | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/diplomacysvaluec00rath/page/205 205] | isbn = 978-0-8014-5505-6 }} * {{Cite journal | title = Redemptive Theology in the Thought of Yeshayahu Leibowitz | last = Rechnitzer | first = Haim O. | journal = [[Israel Studies]] | date = Fall 2008 | volume = 13 | issue = 3 | pages = 137–159 | doi = 10.2979/ISR.2008.13.3.137 | jstor = 30245835 }} * {{Cite book| title = Israel/Palestine: How to End the War of 1948 | edition = 2nd | last = Reinhart | first = Tanya | year = 2011 | author-link = Tanya Reinhart | publisher = [[Seven Stories Press]] | url = https://books.google.com/books?id=ma232BRHHUQC&pg=PT48 | isbn = 978-1-60980-122-9 }} * {{Cite news| title = Restrictions on Movement | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/freedom_of_movement | date = 11 November 2017b | ref = {{harvid|B'Tselem|2017b}} }} * {{Cite journal | title = The Last Colonialist: Israel in the Occupied Territories since 1967 | last = Reuveny | first = Rafael | newspaper = [[The Independent Review]] | date = Winter 2008 | volume = 12 | issue = 3 | pages = 325–374 | url = http://www.independent.org/pdf/tir/tir_12_03_01_reuveny.pdf }} * {{Cite news| title = More than 60 organizations plead with colleges to protect Jewish students' civil rights | last = Richman | first = Jackson | newspaper = [[Washington Examiner]] | url = https://www.washingtonexaminer.com/red-alert-politics/more-than-60-organizations-plead-with-colleges-to-protect-jewish-students-civil-rights | date = 24 May 2018 }} * {{Cite book| title = The Israeli Economy from the Foundation of the State through the 21st Century | last = Rivlin | first = Paul | year = 2010 | publisher = [[Cambridge University Press]] | url = https://books.google.com/books?id=-viPxTC9_IIC&pg=PA159 | isbn = 978-1-139-49396-3 }} * {{Cite book| chapter = Birth, Transformation, and Death of Refugee Identity: Women and Girls of the ''Intifida'' | last = Roberson | first = Mary | year = 2013 | title = Refugee Women and Their Mental Health: Shattered Societies, Shattered Lives | editor1-last = Cole | editor1-first = Ellen | editor2-last = Rothblum | editor2-first = Esther | editor3-last = Espin | editor3-first = Oliva | publisher = [[Taylor & Francis]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=fXWPa4bZVoQC&pg=PA42 | isbn = 978-1-135-83760-0 }} * {{Cite journal | title = Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 | last = Roberts | first = Adam | journal = [[The American Journal of International Law]] | date = January 1990 | volume = 84 | issue = 1 | pages = 44–103 | doi = 10.2307/2203016 | jstor = 2203016 }} * {{Cite book | title = Israel, a Colonial-settler State? | last = Rodinson | first = Maxime | year = 2002 | author-link = Maxime Rodinson | orig-year = First published 1973 | publisher = Monad Press | url = https://rosswolfe.files.wordpress.com/2015/11/maxime-rodinson-israel-a-colonial-settler-state.pdf | isbn = 978-0-87348-866-2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240112135511/https://rosswolfe.files.wordpress.com/2015/11/maxime-rodinson-israel-a-colonial-settler-state.pdf |date=2024-01-12 }}{{dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} * {{Cite book| title = Torture and Ill-treatment: Israel's Interrogation of Palestinians from the Occupied Territories | last = Ron | first = James | year = 1994 | publisher = [[نگہبان حقوق انسانی]] | url = https://books.google.com/books?id=A2MhsQU4hPgC&pg=PA86 | isbn = 978-1-56432-136-7 }} * {{Cite book| title = Myths, Illusions, and Peace: Finding a New Direction for America in the Middle East | last1 = Ross | first1 = Dennis | last2 = Makovsky | first2 = David | year = 2009 | publisher = Penguin | url = https://books.google.com/books?id=vVpz7b9DiNgC&pg=PT144 | isbn = 978-1-101-08187-7 | quote = Israel could not be expected to withdraw its forces until someone could demonstrate they were willing and able to ensure that the West Bank would not be a launching pad for attacks against Israel. }} * {{Cite news| title = A Routine Founded on Violence | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/routine_founded_on_violence | date = 11 November 2017a | ref = {{harvid|B'Tselem|2017a}} }} * {{Cite journal | title = Reflections on the Israeli-Palestinian Conflict in U.S. Public Discourse: Legitimizing Dissent | last = Roy | first = Sara | author-link = Sara Roy | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Winter 2010 | volume = 39 | issue = 2 | pages = 23–38 | doi = 10.1525/jps.2010.xxxix.2.23 | jstor = 10.1525/jps.2010.xxxix.2.23 }} * {{Cite book| title = The Palestinians: In Search of a Just Peace | last = Rubenberg | first = Cheryl | year = 2003 | author-link = Cheryl Rubenberg | publisher = [[Lynne Rienner Publishers]] | url = https://archive.org/details/palestiniansinse0000rube | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/palestiniansinse0000rube/page/124 124] | isbn = 978-1-58826-225-7 }} * {{Cite journal | title = Reflections on Twenty Years of Palestinian History | last = Said | first = Edward W. | author-link = Edward W. Said | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Summer 1991 | volume = 20 | issue = 4 | pages = 5–22 | doi = 10.2307/2537432 | jstor = 2537432 }} * {{Cite journal | title = Have Palestinian Children Forfeited Their Rights? | last = Sait | first = M. Siraj | journal = Journal of Comparative Family Studies | date = Spring 2004 | volume = 35 | issue = 2 | pages = 211–228 | doi = 10.3138/jcfs.35.2.211 | jstor = 41603933 }} * {{Cite book| title = Trans-Colonial Urban Space in Palestine: Politics and Development | last = Samman | first = Maha | year = 2013 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=6NXKNRP7mVAC&pg=PA73 | isbn = 978-1-136-66885-2 }} * {{Cite journal | title = Place as a Source of Identity in Colonizing Societies: Israeli Settlements in Gaza | last1 = Schnell | first1 = Izhak | last2 = Mishal | first2 = Shaul | journal = [[Geographical Review]] | date = April 2008 | volume = 98 | issue = 2 | pages = 242–259 | doi = 10.1111/j.1931-0846.2008.tb00298.x | jstor = 30034230 }} * {{Cite book| title = Water, Power and Politics in the Middle East: The Other Israel-Palestine Conflict | last = Selby | first = Jan | year = 2003b | publisher = [[I.B.Tauris]] | url = https://books.google.com/?id=rhogGoiebmAC&pg=PA90 | isbn = 978-1-86064-934-9 }} * {{Cite news| title = Separate and Unequal: Israel's Discriminatory Treatment of Palestinians in the Occupied Palestinian Territories | publisher = [[نگہبان حقوق انسانی]] | url = https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/iopt1210webwcover_0.pdf | date = December 2010 | ref = {{harvid|HRW|2010}} }} * {{Cite journal | title = Changing Nationalism and Israel's "Open Frontier" on the West Bank | last = Shafir | first = Gershon | journal = [[Theory & Society]] | date = November 1984 | volume = 13 | issue = 6 | pages = 803–827 | jstor = 657140 }} * {{Cite book| title = A Half Century of Occupation: Israel, Palestine, and the World's Most Intractable Conflict | last = Shafir | first = Gershon | year = 2017 | publisher = [[University of California Press]] | url = https://books.google.com/books?id=8uM6DgAAQBAJ&pg=PA53 | isbn = 978-0-520-29350-2 }} * {{Cite journal | title = Ethos of Conflict of the Palestinian Society | last = Shahak | first = Israel | author-link = Israel Shahak | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Autumn 1974 | volume = 4 | issue = 1 | pages = 181–186 | doi = 10.2307/2535945 | jstor = 2535945 }} * {{Cite book| chapter = Ethos of Conflict of the Palestinian Society | last = Shaked | first = Ronni | year = 2016 | title = A Social Psychology Perspective on The Israeli-Palestinian Conflict: Celebrating the Legacy of Daniel Bar-Tal | editor1-last = Sharvit | editor1-first = Keren | editor2-last = Halperin | editor2-first = Eran | publisher = [[Springer Publishing]] | volume = Volume 2 | pages = 133–149 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=ysdyCwAAQBAJ&pg=PA132 | isbn = 978-3-319-24841-7 }} * {{Cite book| title = Living with Colonialism: Nationalism and Culture in the Anglo-Egyptian Sudan | last = Sharkey | first = Heather J. | year = 2003 | publisher = [[University of California Press]] | url = https://books.google.com/books?id=kaYwDwAAQBAJ&pg=PA34 | isbn = 978-0-520-23559-5 }} * {{Cite news| title = Cost of occupation – over $50 billion | last = Shauli | first = Avi | publisher = [[Ynet]] | url = https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3410537,00.html | date = 9 June 2007 }} * {{Cite book| title = Occupier's law: Israel and the West Bank | last = Shehadeh | first = Raja | year = 1985a | author-link = Raja Shehadeh | publisher = [[Institute for Palestine Studies]] | isbn = 978-0-88728-149-5 }} * {{Cite journal | title = Some Legal Aspects of Israeli Land Policy in the Occupied Territories | last = Shehadeh | first = Raja | author-link = Raja Shehadeh | journal = [[Arab Studies Quarterly]] | date = Spring–Summer 1985b | volume = 7 | issue = 2–3 | pages = 42–61 | jstor = 41857768 }} * {{Cite book| title = The Israeli–Palestinian Peace Negotiations, 1999–2001: Within Reach | last = Sher | first = Gilead | year = 2006 | author-link = Gilead Sher | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=EdgAWFiDryMC&pg=PA162 | isbn = 978-0-7146-8542-7 }} * {{Cite news| title = Israeli former security chief: failure to end conflict is bigger threat than Iran | last = Sherwood | first = Harriet | newspaper = [[دی گارڈین]] | url = https://www.theguardian.com/world/2013/dec/05/israeli-security-chief-conflict-threat-iran | date = 5 December 2013 }} * {{Cite news| title = When an Archaeological 'Find' Can Evict Palestinians From Their Home | last = Shezaf | first = Hagar | newspaper = [[ہاریتز]] | url = https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-when-an-archaeological-find-can-evict-palestinians-from-their-home-1.8935454 | date = 23 June 2020 }} * {{Cite book| chapter = Poor Little Samson | last = Shlaim | first = Avi | year = 2012 | author-link = Avi Shlaim | title = The 1967 Arab-Israeli War: Origins and Consequences | editor1-last = Shlaim | editor1-first = Avi | editor1-link = Avi Shlaim | editor2-last = Louis | editor2-first = Wm Roger | editor2-link = Wm. Roger Louis | publisher = [[Cambridge University Press]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=8YhNPNeBh8IC&pg=PA45 | pages = 22–54 | isbn = 978-1-107-00236-4 }} * {{Cite book| chapter = Israeli Interference in Internal Arab Politics: The Case of Lebanon | last = Shlaim | first = Avi | year = 2015 | author-link = Avi Shlaim | title = The Politics of Arab Integration | editor1-last = Luciani | editor1-first = Giacomo | editor2-last = Salamé | editor2-first = Ghassan | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=ae0sCgAAQBAJ&pg=PA245 | pages = 232–254 | isbn = 978-1-317-41119-2 }} * {{Cite book| title = Dark Hope: Working for Peace in Israel and Palestine | last = Shulman | first = David D. | year = 2007 | author-link = David Dean Shulman | publisher = [[University of Chicago Press]] | url = https://books.google.com/books?id=lL_cGkzZ1mUC&pg=PA77 | isbn = 978-1-4596-2712-3 }} * {{Cite book| title = Freedom and Despair: Notes from the South Hebron Hills | last = Shulman | first = David D. | year = 2018 | author-link = David Dean Shulman | publisher = [[University of Chicago Press]] | url = https://books.google.com/books?id=3XhvDwAAQBAJ&pg=PA29 | isbn = 978-0-226-56665-8 }} * {{Cite book| title = Detainees Denied Justice | last = Simpson | first = Gerald | year = 2001 | publisher = [[Wolters Kluwer|Kuwser Law International]] | url = https://books.google.com/books?id=9wYQB-GON-cC&pg=PA107 | isbn = 978-9-041-11552-2 }} * {{Cite book| chapter = The Significance of Israeli Historical Revisionism | last = Slater | first = Jerome | year = 1994 | title = Essays on Israeli Social Issues and Scholarship | editor1-last = Stone | editor1-first = Russell | editor2-last = Zenner | editor2-first = Walter P. | publisher = [[SUNY Press]] | volume = Volume 3 | pages = 179–199 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=5rH4FFmpNfsC&pg=PA182 | isbn = 978-1-4384-2140-7 }} * {{Cite journal | title="To Put One's Fingers in the Bleeding Wound": Palestinian Theatre under Israeli Censorship | last = Slyomovics | first = Susan | journal = [[TDR (journal)|The Drama Review]] | date = Summer 1991 | volume = 35 | issue = 2 | pages = 18–38 | doi = 10.2307/1146087 | jstor = 1146087 }} * {{Cite news| title = Statistics on demolition of houses built without permits in the West Bank (Not including East Jerusalem) | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/planning_and_building/statistics | date = September 2018a | ref = {{harvid|B'Tselem|2018a}} }} * {{Cite book| title = The Land Question in Palestine, 1917–1939 | last = Stein | first = Kenneth W. | year = 2017a | author-link = Kenneth W. Stein | publisher = [[University of North Carolina Press]] | url = https://books.google.com/books?id=qYxGDgAAQBAJ&pg=PT29 | isbn = 978-1-4696-1725-1 }} * {{Cite book| title = Minors in Jeopardy: Violation of the Rights of Palestinian Minors by Israel's Military Courts | last = Stein | first = Yael | publisher = [[B'Tselem]] | url = https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/201803_minors_in_jeopardy_eng.pdf | date = March 2018 | isbn = 978-965-7613-33-7 }} * {{Cite journal | title = Intifada Deaths | last = Stockton | first = Ronald R. | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Summer 1990 | volume = 19 | issue = 4 | pages = 86–95 | doi = 10.2307/2537390 | jstor = 2537390 }} * {{Cite journal | title = A Survey of Israeli Settlements | journal = MERIP Reports | publisher = [[Middle East Research and Information Project]] | date = September 1977 | issue = 60 | pages = 13–20 | jstor = 3011548 | ref = {{harvid|Merip|1977}} }} * {{Cite book| title = The Burden of the Israeli–Palestinian Conflict: 2010 Report | last = Swirski | first = Shlomo | year = 2010 | publisher = [[Adva Center]] | url = https://adva.org/wp-content/uploads/2014/09/E-kibush-2010-for-site.pdf }} * {{Cite journal | title = Surveillance Sublime: The Security State in Jerusalem | last = Tawil-Souri | first = Helga | author-link = Helga Tawil-Souri | journal = [[Jerusalem Quarterly]] | date = Winter 2015 | volume = 68 | pages = 56–65 | url = https://www.palestine-studies.org/sites/default/files/jq-articles/Pages%20from%20JQ%2068%20-%20Helga%20Tawil-Souri.pdf }} * {{Cite book| title = A History of the Israeli-Palestinian Conflict | last = Tessler | first = Mark A. | year = 1994 | publisher = [[Indiana University Press]] | url = https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0 | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/553 553] | isbn = 978-0-253-20873-6 }} * {{Cite book| chapter = Effect of trauma on Palestinian Children's Mental Health in the Gazsa Strip and the West | last1 = Thabat | first1 = Abdel Azis Mousa | last2 = Abdulla | first2 = Taisir | last3 = Elhelou | first3 = Mohammed-Wafaei | last4 = Vostanis | first4 = Panos | year = 2006 | title = Protection of Children During Armed Political Conflict: A Multidisciplinary Perspective | editor1-last = Greenbaum | editor1-first = Charles W. | editor2-last = Veerman | editor2-first = Philip E. | editor3-last = Bacon-Shnoor | editor3-first = Naomi | publisher = Intersentia | chapter-url = https://books.google.com/books?id=9FTxoncXDwwC&pg=PA130 | pages = 123–141 | isbn = 978-9-050-95341-2 }} * {{Cite book| title = The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine | last = Thrall | first = Nathan | year = 2017 | author-link = Nathan Thrall | publisher = [[Henry Holt and Company]] | url = https://books.google.com/books?id=1oXZDAAAQBAJ&pg=PA144 | isbn = 978-1-62779-710-8 }} * {{Cite journal | title = The West Bank Hearings: Israel's Colonization of Occupied Territory | last = Tillman | first = Seth | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Winter 1978 | volume = 7 | issue = 2 | pages = 71–87 | doi = 10.2307/2536439 | jstor = 2536439 }} * {{Cite book| title = Media and Peace in the Middle East: The Role of Journalism in Israel-Palestine | last = Tiripelli | first = Giuliana | year = 2016 | publisher = [[Macmillan Publishers|PalgraveMacmillan]] | url = https://books.google.com/books?id=iMIYDAAAQBAJ&pg=PA24 | isbn = 978-1-137-50401-2 }} * {{Cite book | title = Torture and Intimidation in the West Bank: The Case of Al-Fara'a Prison | publisher = [[Al-Haq|Law in the Service of Man]] | year = 1986 | url = http://www.alhaq.org/publications/publications-index/item/torture-and-intimidation-in-the-west-bank-the-case-of-al-fara-a-prison | ref = {{harvid|Al-Haq|1986}} }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725153705/http://www.alhaq.org/publications/publications-index/item/torture-and-intimidation-in-the-west-bank-the-case-of-al-fara-a-prison |date=2019-07-25 }} * {{Cite book | title = Torture and Intimidation in the West Bank: The Case of al-Fara'a Prison | publisher = [[Al-Haq]] | year = 1986 | url = http://www.alhaq.org/publications/publications-index?task=callelement&format=raw&item_id=19&element=304e4493-dc32-44fa-8c5b-57c4d7b529c1&method=download }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203081926/http://www.alhaq.org/publications/publications-index?task=callelement&format=raw&item_id=19&element=304e4493-dc32-44fa-8c5b-57c4d7b529c1&method=download |date=2011-12-03 }} * {{Cite book| title = The Economic Case for Palestine | last1 = Tuma | first1 = Elias H. | last2 = Darin-Drabkin | first2 = Haim | year = 1978 | publisher = [[روٹلیج]] }} * {{Cite book| title = Communal Impoverishment in Jerusalem | last = Unctad | publisher = [[Jerusalem Quarterly]] | issue = 54 | url = https://www.palestine-studies.org/sites/default/files/jq-articles/JQ%2054_Communal.pdf | date = Summer 2013 | pages = 93–111 }} * {{Cite book| title = The Besieged Palestinian Agricultural Sector | last = Unctad | publisher = [[اقوام متحدہ کانفرنس برائے تجارت و ترقی]] | url = https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/gdsapp2015d1_en.pdf | date = September 2015b }} * {{Cite book| title = Economic Costs of the Israeli occupation for the Palestinian people | last = Unctad | publisher = [[اقوام متحدہ کانفرنس برائے تجارت و ترقی]] | url = https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/a71d174_en.pdf | date = 21 July 2016 }} * {{Cite book| title = Israeli-Palestinian Fatalities Since 2000 – Key Trends | last = Unispal | publisher = [[UNISPAL]] | url = https://www.un.org/unispal/document/israeli-palestinian-fatalities-since-2000-ocha-special-focus/ | date = 1 September 2007 }} * {{Cite news| title = Urgent Action: Administrative Detention Renewed | publisher = [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | url = https://www.amnesty.org/download/Documents/MDE1577802018ENGLISH.pdf | date = 2018a | ref = {{harvid|AI|2018a}} }} * {{Cite journal | title = The Impact of the Israeli Occupation on the Economies of the West Bank and Gaza | last = Van Arkadie | first = Brian | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Winter 1977 | volume = 6 | issue = 2 | pages = 103–129 | doi = 10.2307/2535505 | jstor = 2535505 }} * {{Cite book| chapter = Children as Victims in the Israeli Palestinian Conflict: Policing Realities and Police Training | last = Van Reenen | first = Piet | year = 2006 | title = Protection of Children During Armed Political Conflict: A Multidisciplinary Perspective | editor1-last = Greenbaum | editor1-first = Charles W. | editor2-last = Veerman | editor2-first = Philip E. | editor3-last = Bacon-Shnoor | editor3-first = Naomi | publisher = Intersentia | chapter-url = https://books.google.com/books?id=9FTxoncXDwwC&pg=PA384 | pages = 371–393 | isbn = 978-9-050-95341-2 }} * {{Cite journal | title = The Other Shift: Settler Colonialism, Israel, and the Occupation | last = Veracini | first = Lorenzo | journal = [[Journal of Palestine Studies]] | date = Winter 2013 | volume = 42 | issue = 2 | pages = 26–42 | doi = 10.1525/jps.2013.42.2.26 | hdl = 1959.3/316461 | jstor = 10.1525/jps.2013.42.2.26 | hdl-access = free }} * {{Cite journal | title = The judicial arm of the occupation: the Israeli military courts in the occupied territories | last = Weill | first = Sharon | journal = [[International Review of the Red Cross]] | year = 2007 | volume = 89 | issue = 866 | pages = 395–418 | doi = 10.1017/s1816383107001142 | issn = 1816-3831 }} * {{Cite book| title = The Role of National Courts in Applying International Humanitarian Law | last = Weill | first = Sharon | year = 2014 | publisher = [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | url = https://books.google.com/books?id=bDnnAgAAQBAJ | isbn = 978-0-19-968542-4 }} * {{Cite journal | title = Targeting infrastructure and livelihoods in the West Bank and Gaza | last1 = Weinthal | first1 = Erika | last2 = Sowers | first2 = Jeannie | journal = [[International Affairs (journal)|International Affairs]] | date = 1 March 2019 | volume = 95 | issue = 2 | pages = 319–340 | doi = 10.1093/ia/iiz015 | doi-access = free }} * {{Cite book| title = Hollow Land: Israel's Architecture of Occupation | last = Weizman | first = Eyal | year = 2012 | author-link = Eyal Weizman | publisher = [[Verso Books]] | url = https://books.google.com/books?id=KfxQ5FtuCUgC&pg=PA273 | isbn = 978-1-84467-915-7 }} * {{Cite book| title = Palestinian Economic Prospects: Aid, Access and Reform | last = World Bank | publisher = [[عالمی بنک]] | url = http://siteresources.worldbank.org/INTWESTBANKGAZA/Resources/AHLCSept15,08.pdf | date = 22 September 2008 }} * {{Cite book| title = Assessment of Restrictions on Palestinian Water Sector Development | last = World Bank | publisher = [[عالمی بنک]] | url = https://siteresources.worldbank.org/INTWESTBANKGAZA/Resources/WaterRestrictionsReport18Apr2009.pdf | date = April 2009 }} * {{Cite book| title = Area C and the Future of the Palestinian Economy | last = World Bank | publisher = [[عالمی بنک]] | url = http://documents.worldbank.org/curated/en/137111468329419171/pdf/AUS29220REPLAC0EVISION0January02014.pdf | date = 2 October 2013 }} * {{Cite book| title = The Telecommunication Sector in the Palestinian Territories: A Missed Opportunity for Economic Development | last = World Bank | publisher = [[عالمی بنک]] | url = http://documents.worldbank.org/curated/en/993031473856114803/pdf/104263-REVISED-title-a-little-different-WP-P150798-NOW-OUO-9.pdf | date = 2 January 2016 }} * {{Cite book| chapter = Heritage Appropriation in the Holy Land | last = Yahya | first = Adel H | year = 2010 | title = Controlling the Past, Owning the Future: The Political Uses of Archaeology in the Middle East | editor1-last = Boytner | editor1-first = Ran | editor2-last = Dodd | editor2-first = Lynn Swartz | editor3-last = Parker | editor3-first = Bradley J. | publisher = [[یونیورسٹی آف ایریزونا پریس]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=y8lpgBMyT3gC&pg=PA142 | pages = 142–158 | isbn = 978-0-8165-2795-3 }} * {{Cite book| title = Ethnocracy: Land and Identity Politics in Israel/Palestine | last = Yiftachel | first = Oren | year = 2006 | author-link = Oren Yiftachel | publisher = [[یونیورسٹی آف پنسلوانیا پریس]] | url = https://books.google.com/books?id=W510BAAAQBAJ&pg=PA65 | isbn = 978-0-8122-3927-0 }} * {{Cite book| chapter = Human rights violations as an obstacle to economic development: restrictions on movement in the West Bank and the Gaza Strip | last = Ziai | first = Fatemeh | year = 2013 | title = The Political Economy of Middle East Peace: The Impact of Competing Trade Agendas | editor-last = Wright Jr | editor-first = J.W. | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=5TWVGEH3q9cC&pg=PA129 | pages = 128–152 | isbn = 978-1-134-69013-8 }} * {{Cite journal | title = Constructing Palestine through Surveillance Practices | last = Zureik | first = Elia | journal = British Journal of Middle Eastern Studies | date = November 2001 | volume = 28 | issue = 2 | pages = 205–227 | doi = 10.1080/13530190120083086 | jstor = 826125 }} * {{Cite book| chapter = Colonialism, surveillance, and population control: Israel/Palestine | last = Zureik | first = Elia | year = 2010 | title = Surveillance and Control in Israel/Palestine: Population, Territory and Power | editor1-last = Zureik | editor1-first = Elia | editor2-last = Lyon | editor2-first = David | editor3-last = Abu-Laban | editor3-first = Yasmeen | publisher = [[روٹلیج]] | chapter-url = https://books.google.com/books?id=JlUuCgAAQBAJ&pg=PA23 | pages = 3–45 | isbn = 978-1-136-93097-3 }} * {{Cite book| title = Israel's Colonial Project in Palestine: Brutal Pursuit | last = Zureik | first = Elia | year = 2015 | publisher = [[روٹلیج]] | url = https://books.google.com/books?id=vsf4CgAAQBAJ&pg=PA51 | isbn = 978-1-317-34046-1 }} {{refend}} [[گٹھ:مغربی کنارہ]] [[گٹھ:چھ روزہ جنگ]] [[گٹھ:فلسطین اسرائیل تنازع]] [[گٹھ:جون 1967ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:عسکری تریخ وچ 1967ء]] [[گٹھ:جملہ مضامین مع مردہ خارجی روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:فوجی قبضہ]] [[گٹھ:اسرائیل وچ 1967ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:مغربی کنارے اُتے اسرائیلی قبضہ]] fvfg191ncjon9wuj8xinagnji3el3h8 0 90350 707738 707227 2026-06-11T09:52:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707738 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction|name=Free Syrian Army|native_name={{lang|ar|الجيش السوري الحر}}|war=the [[شامی خانہ جنگی]]|image=[[فائل:Free syrian army coat of arms.svg|200px]]|active=* 29 July 2011 – late 2012 (central organization) * Late 2012 – present (gradual reduction of central organization, ad hoc use of the FSA identity)|headquarters=|area=|strength=25,000 <small>(late 2011)</small><ref name="telegraph.co.uk" /><ref name=telegrNov2011 /><br />40,000–50,000 <small>(2013)</small><ref>{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|title=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|date=11 December 2013}}</ref><br />35,000 <small>(2015)</small><ref name="ISWDec2015" />|clans=[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]]|leaders=|active2=|leader1_title=Leadership|leader1_name=Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14)|allies='''Current:''' * {{TUR}} ({{small|2011–present}}) * {{QAT}} ({{small|2011–present}}) '''Former:''' * {{SAU}} ({{small|2012–17}})<ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|quote=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/victory-for-assad-looks-increasingly-likely-as-world-loses-interest-in-syria|title=Victory for Assad looks increasingly likely as world loses interest in Syria|date=31 August 2017}}</ref> * {{USA}} ({{small|2011–17}}) * {{GBR}} ({{small|2011–18}})<ref>{{Cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/02/british-troops-halt-training-syrian-rebels-world-powers-distance/ |title = Britain withdraws last of troops training Syrian rebels as world powers distance themselves from opposition|newspaper = The Telegraph|date = 3 September 2017|last1 = Ensor|first1 = Josie|last2 = Oliphant|first2 = Roland}}</ref> * {{FRA}} ({{small|2011–18}})<ref>{{cite news|url=http://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|title=Hollande confirms French delivery of arms to rebels|date=21 August 2014|accessdate=5 February 2019|agency=AFP|archivedate=27 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels}}</ref> * {{NED}} ({{small|2014–18}}) * {{NOR}} ({{small|2016–17}})<ref>{{cite web | url=http://www.klassekampen.no/article/20180616/ARTICLE/180619939 |title = Holder tett om støtte}}</ref> * {{ISR}} ({{small|2013–18}}) * {{LBY}} ({{small|2012–14}}) * {{BHR}} ({{small|2012–16}}) * {{ARE}} ({{small|2012–16}}) * {{JOR}} ({{small|2012–17}}) * {{EGY}} ({{small|2012–13}})|opponents=*{{flagicon|Syria}} [[Syrian Armed Forces]] and [[:Category:Pro-government factions of the Syrian Civil War|allied militias]] * {{flag|Iran}} * {{flag|Russia}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[العباس برگیڈ]]<ref>{{cite web | url=https://www.orient-news.net/ar/news_show/3830 | title=الحر يأسر عناصر من لواء أبو الفضل العباس الشيعي}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.elfagr.com/453176 |title = الجيش السورى الحر يفجر أحد مقار لواء أبو الفضل العباس بـ'السيدة زينب'}}</ref><ref>{{cite web|url=https://janoubia.com/2013/10/16/الجيش-الحر-مقتل-50-عنصراً-من-حزب-الله/|title="الجيش الحر": مقتل 50 عنصراً من "حزب الله" ولواء أبو الفضل|date=16 October 2013|website=جنوبية}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Liwa Fatemiyoun]]}} '''آزاد شامی فوج''' '''(FSA)''' ( {{Lang-ar|الجيش السوري الحر|al-Jaysh as-Sūrī al-Ḥurr}} ) [[شامی خانہ جنگی]] وچ <ref name="WorldTr.3-8-112">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="WallSt.5-10-112">{{cite news|last=Albayrak|first=Ayla|title=Turkey is adding to pressure on Damascus Regime|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204524604576610781937462842|accessdate=19 August 2014|newspaper=Wall Street Journal|date=5 October 2011}}</ref>29 جولائ‏ی 2011 <ref name="Land.29-7-11">{{حوالہ ویب|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=29 July 2011|accessdate=1 September 2014}}</ref> نو‏‏ں شام د‏‏ی مسلح افواج دے افسران دے ذریعہ قائم کيتا جانے والا اک دھڑا اے جس دا واضح مقصد [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی تشکیل وچ اک باضابطہ تنظیم ، اس دا ڈھانچہ آہستہ آہستہ 2012 دے آخر تک ختم ہوئے گیا تے ایف ایس اے شناخت اس دے بعد تو‏ں متعدد غیر متنازع اپوزیشن گروپاں نے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://theintercept.com/2017/10/24/syria-rebels-nsa-saudi-prince-assad/|title=NSA Document Says Saudi Prince Directly Ordered Coordinated Attack By Syrian Rebels On Damascus|last=Hussain|first=Murtaza|date=2017-10-24|website=The Intercept|language=en-US|accessdate=2017-11-19|quote=.. the "Free Syrian Army," a name that was more of a brand for the opposition than a singular entity.}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1109056/columns|title=Is it time for an alternative Syrian army?|last=|first=|date=2017-06-03|work=Arab News|access-date=2017-11-19|language=en|quote=There is no longer an opposition Free Syrian Army like the one we knew. It disintegrated into smaller groups after being targeted by Iran, Russia, Daesh, Al-Nusra Front and others.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.ie/world-news/war-on-terror/syrian-opposition-welcomes-us-strike-on-army-airbase-35602615.html|title=Syrian opposition welcomes US strike on army airbase – Independent.ie|last=|first=|date=|work=Independent.ie|access-date=2017-11-19|language=en|quote=... the Free Idlib Army rebel group, which fights under the Free Syrian Army (FSA) umbrella, …}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W|title=Death toll from Aleppo bus convoy bomb attack at least 126 – Observatory|last=Davison|first=John|date=|work=U.K.|access-date=2017-11-19|language=en-GB|quote=... groups fighting under the banner of the Free Syrian Army …|accessdate=2020-10-01|archivedate=2017-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009203759/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W}}</ref> 2011 دے آخر وچ ، اسنو‏ں شام دے اہ‏م فوجی محافظاں دا گروہ سمجھیا جاندا سی ، <ref name="youtube9-10-11">{{مردہ ربط|date=March 2016}}{{حوالہ ویب|title=Syria Army Defectors Press Conference – 9–23–11|url=https://www.youtube.com/watch?v=ttfy6h2BMyo|publisher=Syria2011archives|accessdate=9 October 2011}}</ref> بہتر مسلح سرکاری افواج دے خلاف کامیابی تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے سن ۔ جولائ‏ی 2012 دے بعد تو‏ں ، غیر منظم نظم و ضبط ، لڑائی تے مالی اعانت نے ایف ایس اے نو‏‏ں کمزور کر دتا ، جدو‏ں کہ مسلح حزب اختلاف دے اندر اسلام پسند گروہ غالب ہوئے گئے۔ <ref name="doesnot3">Erin Banco, [http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 "Four Years Later, The Free Syrian Army Has Collapsed"], ''International Business Times'', 14 March 2015. Retrieved 4 May 2016.</ref> ایف ایس اے نے اپنے آپ نو‏‏ں "شام دے عوام د‏‏ی حکومت دے خلاف مخالفت دا فوجی ونگ" قرار دتا۔ اس دا مقصد فوج دے انشقاق د‏‏ی حوصلہ افزائی تے مسلح کارروائی کرکے شامی حکومت دا خاتمہ کرنا ا‏‏ے۔ چونکہ شامی فوج انتہائی منظم تے اچھی طرح تو‏ں مسلح سی ، ایف ایس اے نے پینڈو علاقےآں تے شہراں وچ [[گوریلا جنگ|گوریلا طرز دے]] تدبیر اختیار کیتے۔ ایف ایس اے د‏‏ی فوجی حکمت عملی نے [[دمشق|دمشق دے]] راجگڑھ وچ مسلح کارروائی اُتے حکمت عملی دے نال منتشر ملک گیر گوریلا مہم اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ اس مہم دا مقصد علاقے نو‏‏ں روکنے دے لئی نئيں سی ، بلکہ شہری مراکز د‏‏ی لڑائیاں وچ سرکاری افواج تے انہاں د‏‏ی رسد د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں پھیلیانا ، سیکیورٹی فورسز وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے ، حوصلے پست کرنے تے حکومت دے مرکز دمشق نو‏‏ں عدم استحکا‏م پیدا کرنے دے لئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|title=One year in, will Syria become a guerrilla war?|publisher=Mcclatchydc.com|last=David Enders|last2=Jonathan S. Landay|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925160603/http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|archivedate=25 September 2013}}</ref> ایف ایس اے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں اس وقت شمالی [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] ، [[ادلب|ادلیب]] تے شمالی شام اُتے [[شمالی شام اُتے ترکی دا قبضہ|ترکی دے قبضے]] وچ [[شامی قومی فوج]] وچ [[اردن شام سرحد|اردن شام د‏‏ی سرحد]] اُتے اک چھوٹی پاکٹ دے درمیان تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ == نشان تے جھنڈا == {{Gallery|File:Logo of the Free Syrian Army in 2011.jpg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[coat of arms of Syria]]; used from July until November 2011.<ref>{{cite web|url=http://syrie.blog.lemonde.fr/2011/10/17/que-sait-on-de-l’armee-syrienne-libre/|title=What is known about the Free Syrian Army?|work=[[Le Monde]]|date=17 October 2011}}</ref>|File:Free syrian army coat of arms.svg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[Syrian independence flag]]; used since November 2011.|File:Flag of Syria.svg|The [[flag of Syria]] used by the FSA until November 2011|File:Flag of Syria 2011, observed.svg|The [[Syrian independence flag]] used by the FSA since November 2011<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/6c332676-32f4-11e1-8e0d-00144feabdc0|title=Syrian rebels raise a flag from the past|work=Financial Times|date=31 December 2011}}</ref>|title=Coat of Arms and flags of the Free Syrian Army|align=center|footer=|height=100|width=120}} == تریخ == === 2011 - تشکیل === [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی بغاوت دے]] دوران شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں پہلا انحراف اپریل 2011 دے آخر وچ ہويا سی جدو‏ں فوج نو‏‏ں جاری احتجاج نو‏‏ں روکنے دے لئی درعا بھیجیا گیا سی۔ ایسی اطلاعات نيں کہ کچھ یونٹاں نے مظاہرین اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا سی تے اوہ فوج تو‏ں وکھ ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html Fresh violence hits Syrian town]. Al Jazeera (30 April 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> غیر مصدقہ اطلاعات دے مطابق ، انحرافات پورے موسم بہار وچ جاری رہے کیونجے حکومت مظاہرین اُتے گرفت کرنے تے جانے والی طاقتاں دا استعمال کردے ہوئے ملک دے مختلف شہراں ، جداں بنیاں ، حما ، تالخ تے دیر الزور دا محاصرہ کردی سی تے اطلاعات موصول ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں فوجیاں د‏‏ی جنہاں نے عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا تے فوج دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں مختصراقتل کر دتا گیا۔<ref name="defect2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html|title='Defected Syria security agent' speaks out|publisher=Al Jazeera|date=8 June 2011|accessdate=21 June 2011}}</ref> جولائ‏ی 2011 دے آخر وچ ، مارچ 2011 تو‏ں [[شامی خانہ جنگی|شامی بغاوت (یا خانہ جنگی)]] چل رہی سی ، شامی فوج دے عہدے داراں دے اک گروپ نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے دے لئی ' '''فری سیرین آرمی'''' قائم کيتا۔ 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کرنل ریاض الاسد تے وردی تو‏ں متعلق افسراں دے اک گروپ نے غیر مسلح مظاہرین د‏‏ی حفاظت تے "اس حکومت نو‏‏ں ختم کرنے" وچ مدد کرنے دے اہداف دے نال ، فری سیرین آرمی یا 'سیرین فری آرمی' دے قیام دا اعلان کيتا۔ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو وچ جتھ‏ے ریاض الاسد نے کئی دوسرے فریب کاراں دے نال گفتگو کيتی۔ <ref name="Land.29-7-11"/> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے واضح کيتا کہ فری آرمی د‏‏ی تشکیل فوجیاں دے عیب دار [[قوم پرستی|قومیت دے]] احساس دے احساس ، لوکاں تو‏ں وفاداری ، سرکاری ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی فیصلہ کن اقدام د‏‏ی ضرورت تے نہندے لوکاں د‏‏ی حفاظت دے لئی فوج د‏‏ی ذمہ داری دے نتیجے وچ نکلی ا‏‏ے۔ انہاں نے فری سیرین آرمی دے قیام دا اعلان کيتا تے عوام تے مظاہرین دے نال آزادی تے وقار دے حصول دے لئی مل ک‏ے کم کرنے دا ارادہ کيتا ، حکومت ("حکومت" / "نظام") نو‏‏ں تھلے لیانے ، تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی انقلاب تے ملکی وسائل تے غیر ذمہ دارانہ فوجی مشین دے سامنے کھڑے نيں جو "نظام" د‏‏ی حفاظت کردی ا‏‏ے۔ <ref name="WorldTr.3-8-113">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے شامی فوج دے افسران تے جواناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ "فوج تو‏ں عیب دار ہوجاواں ، اپنے عوام دے سیناں اُتے اپنی رائفلاں د‏‏ی نشان دہی کرن ، آزاد فوج وچ شامل ہاں تے اک ایسی قومی فوج تشکیل داں جو انقلاب تے اس دے تمام حصےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ شامی عوام اپنے تمام فرقےآں دے نال۔ " انہاں نے کہیا کہ شامی فوج "حکومت کیت‏‏ی حفاظت کرنے والے گروہاں د‏‏ی نمائندگی کردی اے " تے اعلان کيتا اے کہ "اب تک ، سیکیورٹی فورسز جو شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردیاں نيں تے شہراں دا محاصرہ کردیاں نيں ، انہاں نو‏‏ں جائز اہداف سمجھیا جائے گا۔ اسيں انہاں نو‏ں بغیر کسی استثنا دے شامی علاقےآں دے تمام حصےآں وچ نشانہ بناواں گے "؛ <ref name="sharq3">{{cite news|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|work=Asharq Alawsat|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archive-date=26 November 2015|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=26 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army}}</ref>" آپ سانو‏ں ہر وقت ہر جگہ تلاش کرن گے تے آپ انہاں چیزاں نو‏‏ں دیکھو گے جس د‏‏ی آپ توقع نئيں کردے ، جدو‏ں تک کہ اسيں اپنے حقوق تے آزادی دا از سر نو قائم نہ کرن۔ لوک۔ " <ref name="Washington Post 2011">{{حوالہ ویب|title=Who makes up the Free Syrian Army? (videos)|website=Washington Post|date=2011-12-13|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/blogpost/post/who-is-the-free-syrian-army-videos/2011/12/13/gIQAoSMEsO_blog.html|accessdate=2020-02-17}}</ref> === شامی عرب فوج تو‏ں دفاع کرنے والے === آزاد شامی فوج وچ فوجیاں د‏‏ی صحرا د‏‏ی ویڈیواں وچ دستاویزی دستاویز کيتی گئی سی۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LzNmoU6PkjQ ادلب – جبل الزاوية تشكيل كتيبة شهداء جبل الزاوية 12–15]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H8XN96gymE0 إعلان تشكيل كتيببة أسامة بن زيد بعتادها الكامل]. YouTube (30 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 23 ستمبر 2011 ء نو‏‏ں آزاد شامی فوج دے نال ضم فری آفیسرز موومنٹ ( {{Lang-ar|حركة الضباط الأحرار}} )؛ ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' نے اس وقت دے بعد تو‏ں ہی ایف ایس اے اُتے غور کيتا سی۔ 27 ستمبر تو‏ں یکم اکتوبر تک ، شام د‏‏ی سرکاری فوجاں نے ، ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں ، [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] شہر رستان شہر اُتے اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی ، جو اک دو ہفتےآں تو‏ں حزب اختلاف دے زیر کنٹرول رہیا۔ <ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/09/27/syria-town-idUSL5E7KR02A20110927|work=Reuters|title=Syria forces storm main town, fight defectors-residents|date=27 September 2011}}</ref> اس شہر وچ وڈی تعداد وچ بےحرمتی د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن تے فری سیرین آرمی نے اطلاع دتی اے کہ اس نے [[الرستن|راستان]] وچ جھڑپاں دے دوران 17 بکتر بند گاڑیاں تباہ کردتی نيں ، <ref>{{cite web|last=Fielding|first=Abigail|url=http://www.ft.com/cms/s/0/cf5a4510-eaa9-11e0-aeca-00144feab49a.html|title=Syrian defectors battle Assad's army|work=Financial Times|date=29 September 2011|accessdate=4 October 2011}}{{registration required|date=May 2012}}</ref> آر پی جی تے بوبی ٹریپس دا استعمال کردے ہوئے۔ <ref name="thenational1">{{حوالہ ویب|last=Zoi Constantine|url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|title=Thousands of troops desert from Syrian army|website=The National|date=30 September 2011|accessdate=4 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002031747/http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|archivedate=2 October 2011}}</ref> شامی اپوزیشن دے اک عیب افسر نے دعوی کيتا اے کہ سو تو‏ں ودھ افسران نے ہزاراں فوجیاں نو‏‏ں وی ناکارہ ک‏ے دتا اے ، حالانکہ متعدد وفادار افواج تو‏ں لڑنے د‏‏ی بجائے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں روپوش یا گھراں وچ چلے گئے سن ۔ اس وقت تک سرکاری فوجاں تے مفت شام د‏‏ی فوج دے وچکار راستان د‏‏ی لڑائی سب تو‏ں طویل تے انتہائی شدید کارروائی سی۔ اک ہفتہ لڑائی دے بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں راستان تو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ <ref name="autogenerated13">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref>سرکاری فوج تو‏ں بچنے دے لئی ، ایف ایس اے دے رہنما ، کرنل ریاض اسعد شام د‏‏ی طرف تو‏ں ترک سرحد دے [[ترکی|ترک]] طرف واپس ہٹ گئے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/10/04/us-syria-opposition-idUSL5E7L41CT20111004|work=Reuters|title=Dissident Syrian colonel flees to Turkey|date=4 October 2011}}</ref> اکتوبر 2011 تک ، کمانڈر ریاض الاسد سمیت 60-70 افراد اُتے مشتمل ایف ایس اے د‏‏ی قیادت نو‏‏ں [[ترکی|ترکی دے]] اک 'آفیسرس' کیمپ وچ پناہ دے رکھی سی جو [[ترکی]] د‏‏ی فوج دے زیر نگرانی سی۔<ref name="Stack2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/28/world/europe/turkey-is-sheltering-antigovernment-syrian-militia.html|work=The New York Times|first=Liam|last=Stack|title=In Slap at Syria, Turkey Shelters Anti-Assad Fighters|date=27 October 2011|accessdate=25 February 2016}}</ref> نومبر 2011 دے اوائل وچ ، دمشق دے علاقے وچ ایف ایس اے دے دو یونٹاں دا مقابلہ حکومت کیت‏‏ی فورسز تو‏ں ہويا۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> نومبر دے وسط وچ ، اسد دے حامی افواج نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ایف ایس اے نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اعلان کيتا گیا سی کہ اک عارضی فوجی کونسل تشکیل دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="VoA-LIPIN-16-11-20112">{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Army-Defectors-Go-on-Offense-Militarizing-Syrias-Uprising-133963348.html|title=Syrian Army Defectors Go on Offense, Militarizing Syria's Uprising|last=Lipin|first=Michael|date=16 November 2011|publisher=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> اکتوبر 2011 وچ ، اک امریکی عہدے دار نے کہیا سی کہ شامی فوج شاید انحراف تو‏ں 10،000 تو‏ں محروم ہوئے گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/27/world/middleeast/army-defectors-in-syria-take-credit-for-deadly-attack.html|work=The New York Times|first=Nada|last=Bakri|title=Defectors Claim Attack That Killed Syrian Soldiers|date=26 October 2011|accessdate=2 November 2015}}</ref> اکتوبر تک ، ایف ایس اے نو‏‏ں [[ترکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی مدد ملنا شروع ہوجائے گی ، جس نے باغی فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ملک دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبہ حطے]] تو‏ں اپنے [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹرز]] نو‏‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دتی تے [[شام|شام دے]] اندر تو‏ں اس د‏ی فیلڈ کمانڈ حاصل کيتی۔ <ref name="Rebel groups2">{{cite news|last=Yezdani|first=İpek|title=Syrian rebels: Too fragmented, unruly|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-rebels-too-fragmented-unruly.aspx?pageID=238&nID=29158&NewsCatID=352|accessdate=21 September 2012|work=Hurriyet Daily News|date=1 September 2012}}</ref> ایف ایس اے اکثر شام دے شمالی قصبےآں تے شہراں وچ حملے کردا ، جدو‏ں کہ ترکی دے اک طرف تو‏ں محفوظ زون تے رسد دے راستے دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اکتوبر دے آغاز تک ، وفادار تے ناکارہ فوج دے یونٹاں دے وچکار جھڑپاں کافی باقاعدگی نال کیندی جارہیاں نيں۔ ماہ دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] پہاڑی علاقےآں جبل الزوویہ وچ مسلسل جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی ۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں شام دے جنوب وچ [[محافظہ درعا|درعا صوبہ]] دے ہارا قصبے وچ جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی جس دے نتیجے وچ دو باغی تے چھ وفادار فوجی ہلاک ہوئے گئے ، ایہ گل لندن وچ قائم شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2011/10/13/clashes-between-syrian-troops-defectors-kills-13/|work=Fox News|title=Clashes Between Syrian Troops, Defectors Kills 13|date=13 October 2011|accessdate=23 April 2012|agency=Associated Press|location=Beirut}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=241610|title=Activist group: Fourteen killed in Syrian violence|date=13 October 2011|work=The Jerusalem Post|agency=Reuters|accessdate=8 February 2012}}</ref>صوبہ ادلیب دے شہر [[بینش|بنیش]] شہر وچ وی جھڑپاں د‏‏ی اطلاعات نيں جنہاں وچ باغی ، وفادار تے عام شہریاں سمیت دونے متاثرہ قصبےآں د‏‏ی مجموعی طور اُتے 14 ہلاکتاں ہوئیاں۔<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article2546086.ece|title=Activists: Syrian forces fight defectors; 5 killed|date=17 October 2011|accessdate=23 May 2012|work=The Hindu|agency=Associated Press}}</ref> کچھ دناں دے بعد 17 اکتوبر نو‏‏ں پنج سرکاری فوج دے شہر وچ ہلاک ہوئے گئے سن [[القیصیر، شام|القصیر]] وسطی وچ [[محافظہ حمص|Homs دے صوبے]] دے نال سرحد دے نیڑے [[لبنان]] دے قصبے وچ دلبدلواں دے نال تے 17 افراد زخمی اطلاع ملی جھڑپاں وچ HASS پروگرام نیڑے ادلب صوبے وچ جبل الزوویہ دے پہاڑی سلسلے ، اگرچہ ایہ واضح نئيں سی کہ زخمیاں وچ عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ لندن وچ مقیم تنظیم دے مطابق ، اس دن اک اندازے دے مطابق 11 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں چار اک بم دھمادے ميں مارے گئے۔ ایہ واضح نئيں سی کہ جے انہاں واقعات تو‏ں منسلک عیب دار مفت شام د‏‏ی فوج تو‏ں منسلک سن ۔ <ref>[http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317 11 troops killed as UN chief urges end to Syria violence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503010732/http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317|date=2012-05-03}}. The Jakarta Globe (2011-10-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 20 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ وسطی صوبہ حمص دے قصیر قصبے دے نیڑے برہانیہ وچ وفادارےآں تے محافظاں دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں نيں جس دے نتیجے وچ متعدد فوجی ہلاک تے دو فوجی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111021/world/Clashes-rage-in-Syria-between-army-deserters.390089 Clashes rage in Syria between army, deserters]. Times of Malta (2011-10-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہفتہ بعد 25 اکتوبر نو‏‏ں ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] شمال مغربی قصبے [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ وفادارےآں تے [[معرۃ النعمان|عیب دار]] فوجیاں دے درمیان شہر دے کنارے اُتے اک روڈ بلاک اُتے جھڑپاں ہوئیاں۔ پچھلے رات انہاں دے عہدےآں اُتے چھاپے دے بدلہ وچ بدعنوانیاں نے حکومت اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025|work=Reuters|title=Assad forces fight deserters at northwestern town|date=25 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=13 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713013244/http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025}}</ref> اگلے ہی دن 26 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ [[حماہ|حما دے]] نزدیک واقع پنڈ حمرات وچ انہاں د‏‏ی بس وچ ٹکرا جانے دے بعد 9 فوجی راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تو‏ں مارے گئے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ بندوق بردار جنہاں نے بس اُتے حملہ کيتا سی اوہ منحرف فوجی سن ۔ <ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=243228 Report: 9 Syrian soldiers killed in attack – JPost – Headlines]. JPost (2011-10-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 29 اکتوبر نو‏‏ں اپوزیشن نے اطلاع دتی کہ [[حمص]] شہر وچ فوج دے مشتبہ صحراواں دے نال لڑائی دے دوران اسد دے حامی 17 فوجی ہلاک ہوئے گئے ، جنہاں وچ اک عہدے دار سینئر اہلکار وی شامل اے جو باغی فوجیاں د‏‏ی مدد کر رہیا سی۔ لڑائی وچ دو بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں غیر فعال کر دتا گیا سی۔ ایجنسی فرانس پریس دے مطابق ، بعد وچ فوجی فوجی صحرا دے نال جھڑپاں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 20 ہلاکت تے 53 زخمی فوجیاں نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا۔ حزب اختلاف دے کارکناں دے مطابق ، اک ہور واقعے وچ ، [[ترکی|ترکی د‏‏ی سرحد دے]] نیڑے بس اُتے گھات لگائے گئے حملے وچ 10 سیکیورٹی ایجنٹ تے اک صحرا ہلاک ہوئے گیا۔شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ بس صوبہ ادلیب دے پنڈ الحبیب تے کفرنا بوڈا دے درمیان سیکیورٹی ایجنٹاں نو‏‏ں لے جارہی سی جدو‏ں مسلح افراد نے ، شاید صحراواں دے ذریعہ حملہ کيتا "۔ <ref>[http://www.bangkokpost.com/news/world/263790/syria-bloodletting-spurs-new-arab-warning 20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters']. Bangkok Post (2011-10-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|archive-url=https://archive.today/20120911183013/http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|url-status=dead|archive-date=11 September 2012|work=The Jakarta Globe|agency=Agence France-Presse|date=30 October 2011|accessdate=23 April 2012|title=20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters'}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15508630|work=BBC News|title=Syria's Assad warns of 'earthquake' if West intervenes|date=30 October 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، FSA د‏‏ی شام (شمال مغرب وچ شام، شہری علاقےآں تے پینڈو علاقےآں وچ دونے پورے آپریشن کيتا [[محافظہ ادلب|ادلب]] تے [[محافظہ حلب|حلب صوبائی حکومتاں]] )، مرکزی علاقے ( [[محافظہ حمص|حمص]] تے [[محافظہ حماہ|حما صوبائی حکومتاں]] ، [[الرستن ضلع|الرستین ضلع]] )، دے ارد گرد ساحل [[لاذقیہ|لطاکیہ]] ، جنوب ( [[محافظہ درعا|درہ]] [[حوران|گورنریٹریٹ]] تے [[حوران|ہوران مرتفع]] ) ، مشرق ( [[محافظہ دیر الزور|دیر ای زور گورنریٹ]] ، [[ضلع البوکمال|ابو کمال ضلع]] ) تے [[محافظہ دمشق|دمشق گورنریٹ]] ۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> اس دے بعد ایف ایس اے نو‏‏ں رائفل ، ہلکی تے بھاری مشین گن ، راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے دھماکا خیز آلات تو‏ں لیس کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی توجہ حمص ، حما تے آس پاس دے علاقےآں وچ سی۔ ایف ایس اے نے نومبر 2011 وچ شامی قومی کونسل (ایس این سی) دے نال مشاورت دے بعد ، شامی فوج دے انہاں یونٹاں اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا جو اپنی بیرکاں وچ مقیم نيں تے عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے دفاع اُتے توجہ مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="articles.latimes.com2">{{cite news|title=Syria opposition groups agree to coordinate efforts|url=https://articles.latimes.com/2011/dec/01/world/la-fg-syria-accord-20111202|work=Los Angeles Times|accessdate=10 February 2012|first1=Alexandra|last1=Zavis|first2=Rima|last2=Marrouch|date=1 December 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، "فری سیرین آرمی د‏‏ی فخر اے کہ اس د‏ی صفاں وچ 25،000 جنگجو موجود نيں ، جنہاں نو‏ں متعدد افراد نے اس دے نقاداں دے ذریعہ چیلنج کيتا اے جو کہندے نيں کہ اصل تعداد 1،000 دے نیڑے اے "۔ <ref name="telegrNov20112">{{cite news|last=Blomfield|first=Adam|title=Syrian rebels strike heart of Damascus|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8902832/Syrian-rebels-strike-heart-of-Damascus.html|newspaper=The Telegraph|date=21 November 2011|accessdate=25 May 2016|location=London}}</ref> دسمبر دے شروع وچ ، یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا کہ ایف ایس اے نے شام دے سابق فوجیاں د‏‏ی تعداد 15،000 کردتی سی۔ <ref name="IBT2Dc112">{{cite news|title=Free Syrian Army Partners with Opposition: What's Next for Syria?|first=Daniel|last=Torvov|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125115848/http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archivedate=25 January 2014|url-status=dead|work=International Business Times|date=2 December 2011|accessdate=28 September 2012}}</ref> یکم نومبر نو‏‏ں ، درجناں بکتر بند گاڑیاں [[ادلب|ادلب دے]] کفرووما دے اک پنڈ وچ تبدیل ہوئیاں ، جدو‏ں عیب دار فوجیاں نے شامی فوجیاں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ کچھ دن بعد نومبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، مظاہرین تے شیطاناں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نو افراد ہلاک ہوئے گئے تے مبینہ طور اُتے فوج دے صحرا دے ذریعہ ادلیب وچ چار شبیحہ ہلاک ہوئے گئياں۔ <ref name="autogenerated4">[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/Syria Syria Live Blog]. Al Jazeera. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے روز ، سرکاری خبر رساں ایجنسی صنعا نے مسلح گروہاں دے نال جھڑپاں دے نتیجے وچ 13 فوجیاں تے پولیس اہلکاراں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html|work=The Irish Times|first=Michael|last=Jansen|title=At least nine dead in Syria as regime pledges to free prisoners|date=5 November 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=8 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108234525/http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html}}</ref> صنعا دے مطابق ، [[دمشق|دمشق دے]] پینڈو علاقےآں وچ کناکیر وچ مسلح گروہ دے نال جھڑپاں وچ چار پولیس اہلکار وی زخمی ہوئے جدو‏ں کہ اک مسلح شخص د‏‏ی موت ہوئے گئی ، استو‏ں علاوہ اس دن ، دو بارودی مواد نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ <ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm Four Policemen Wounded…Two Explosive Devices Dismantled in Deir Ezzor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108042708/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm|date=2011-11-08}}. Sana.sy (2011-11-05). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فرار تے چوکی اُتے چھاپے ==== دس نومبر نو‏‏ں [[دمشق]] وچ فوج دے ہور انحراف د‏‏ی اطلاع ملی ، گھٹ تو‏ں گھٹ نو محافظاں وچو‏ں تن نو‏‏ں عہدے چھڈنے دے بعد وفادار بندوق برداراں نے گولی مار دے ہلاک کر دتا۔ ايس‏ے دن ، مبینہ طور اُتے جھڑپاں دے نتیجے وچ [[خان شیخون]] وچ اک پندرہ سالہ لڑکے د‏‏ی موت [[خان شیخون|ہوگئی]] ، جدو‏ں اوہ اسد دے وفادارےآں تے آزاد فوج دے وچکار فائرنگ دا نشانہ بن گیا۔ اس دے علاوہ 10 نومبر نو‏‏ں " شام دے آبزرویٹری دے مطابق ، ماریت النعمان قصبے دے نیڑے حاس علاقے وچ واقع اک فوجی چوکی اُتے مسلح افراد - شاید صحراواں د‏‏ی سربراہی وچ اک حملے وچ باقاعدہ فوج دے کم تو‏ں کم چار فوجی مارے گئے۔ انسانی حقوق <ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/girl-soldiers-among-21-killed-in-syria/story-e6frf7jx-1226192181916 Girl, soldiers among 21 killed in Syria]. Herald Sun. 11 November 2011. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، ایہ تعداد پنج فوجیاں اُتے وی ڈال دتی گئی ا‏‏ے۔ حمص تو‏ں تن کلومیٹر جنوب وچ مارات النومان وچ واقع اک چوکی اُتے وی ڈیفیکٹرز نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ شہر وچ شامی سکیورٹی فورسز دے ذریعہ ٹینک د‏‏ی تعینا‏‏تی وچ اضافہ ہويا۔ نومبر وچ شامی فوجیاں دے زخمی ہونے تے ہلاک ہونے د‏‏ی تعداد د‏‏ی متضاد اطلاعات موصول ہوئیاں سن۔ 11 نومبر نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی کہ 26 فوجی ہلاک ہوئے ، <ref name="msnbc.msn.com">[https://www.nbcnews.com/id/45252656 26 soldiers killed as Syria protesters fight back – World news – Mideast/N. Africa – nbcnews.com]. NBC News. Retrieved on 2012-03-23.</ref> جدو‏ں کہ شام دے سرکاری میڈیا نے اس وقت ہلاک ہونے والے 20 فوجیاں د‏‏ی کم تعداد د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref name="sana.sy">[https://archive.today/20140724194121/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/13/381276.htm Twelve Army and Security Forces Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="ReferenceA">[https://archive.today/20140724194046/http://www.sana.sy/print.html?sid=381096&newlang=eng Eight Army and Police Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 13 نومبر تک دے مہینے تک ، مقامی رابطہ کمیٹیاں نے 20 فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے 100 تو‏ں زیادہ فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی تے شام دے سرکاری میڈیا سانا نے ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ 71 فوجیاں وچو‏ں <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng Seven Martyrs Escorted to Final Resting Place] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194125/http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng |date=2014-07-24 }} {{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-10). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/07/380048.htm Four Martyrs Laid to Rest]{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-07). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://archive.today/20140724194055/http://www.sana.sy/print.html?sid=379484&newlang=eng Five Police and Army Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://archive.today/20140724194128/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/03/379741.htm Thirteen Martyrs Escorted to Final Resting Place]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> صوبہ درعا وچ جاری جھڑپاں دا آغاز 14 نومبر نو‏‏ں اس وقت ہويا جدو‏ں آزاد فوج دے اک حملے وچ 34 فوجی تے 12 شیطان ہلاک ہوئے گئے۔ لڑائی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 23 عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 Syrian soldiers killed in clash with defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115426/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 |date=2016-03-04 }}. Associated Press (via Taiwan News Online) (2011-11-15). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک دن بعد 15 نومبر نو‏‏ں کارکنان دے مطابق ، صوبہ حما وچ اک چوکی اُتے حملے دے نتیجے وچ 8 فوجی تے سکیورٹی فورسز دے جوان ہلاک ہوئے گئے۔ ==== دمشق انٹلیجنس پیچیدہ حملہ ==== 16 نومبر نو‏‏ں ، اک مربوط حملہ وچ ، [[حرستا|ہرستا دے نواحی]] [[دمشق]] وچ اک فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ کيتا گیا۔ فری سیرین آرمی دے مطابق ، انہاں نے مشین گناں تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں تو‏ں ایسا کيتا جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چھ فوجی ہلاک تے ویہہ زخمی ہوئے۔ اک مغربی سفارت کار نے کہیا کہ حملہ "انتہائی علامتی تے تدبیراں تو‏ں نواں سی"۔ فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ دمشق وچ جھڑپاں دا تسلسل سی۔ اگلے دن ، فری سیرین آرمی نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ بعث پارٹی یوتھ ہیڈ کوارٹر دے خلاف آر پی جی تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q News :: Middle East :: Syria rebels hit ruling party after raid on intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106192157/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q |date=2012-01-06 }}. The Daily Star (2011-11-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبر رساں ایجنسی سانا نے بم دھماکے دے نتیجے وچ تن شامی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی اے ، اک اہلکار وی شدید زخمی تے قانون نافذ کرنے والے دو ایجنٹ زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.presstv.ir/detail/210788.html PressTV – Three Syrian troops killed in Hama blast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123173850/http://www.presstv.ir/detail/210788.html |date=2011-11-23 }}. Presstv.ir (2011-11-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق ، آزاد شام د‏‏ی فوج نے 18 تو‏ں 19 نومبر دے درمیان سیکیورٹی فورسز دے تن ارکان نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ <ref name="autogenerated4"/> سرکاری نیوز ایجنسی سانا دے ذریعہ وی 19 دسمبر نو‏‏ں مسلح گروپاں دے اک تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng Two Law Enforcement Members Martyred in Hama, 3 Others Injured in Daraa, 10 Terrorists Caught in Idleb] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194056/http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng |date=2014-07-24 }}{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبراں وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ دس مطلوب مسلح افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، 20 دسمبر نو‏‏ں دمشق وچ بعث پارٹی د‏‏ی عمارت اُتے دو راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں نے نشانہ بنایا۔ جے ایہ سچ اے تاں انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ وچ ہی اس نوعیت دا پہلا حملہ اے تے ایہ مفت شام د‏‏ی فوج دے اس دعوے نو‏‏ں وزن دے گا کہ اوہ شام وچ کدرے وی حملہ کرسکدا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، اک گواہ نے کہیا: "سکیورٹی پولیس نے اس چوک نو‏‏ں بلاک کر دتا جتھ‏ے بعث د‏‏ی دمشق د‏‏ی شاخ واقع ا‏‏ے۔ لیکن ميں نے عمارت تو‏ں دھواں اٹھدا ہويا دیکھیا تے اس دے آس پاس ٹرکاں نو‏‏ں فائر کيتا۔ " مبینہ طور اُتے عمارت اس حملے وچ زیادہ تر خالی سی جو طلوع فجر تو‏ں پہلے ہويا سی تے بظاہر حکومت دے لئی اک پیغام سی۔ اُتے ، اے ایف پی دے اک رپورٹر نے علاقے وچ جا ک‏ے دعویٰ کیہ ہویا حملے دے آثار نئيں دیکھے جدو‏ں کہ رہائشیاں دا کہنا اے کہ کوئی دھماکا نئيں ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.dawn.com/2011/11/20/assad-vows-no-exit-as-arab-deadline-passes.html Assad vows no exit as Arab deadline passes]. Dawn (2011-11-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> خود کرنل اسعد نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی کہ اس حملے دے لئی فری سیرین آرمی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 22 نومبر نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے سیکیورٹی فورسز دے اٹھ ممبراں نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=April 2012}} 23 نومبر نو‏‏ں ، پنج معزول فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ خبر [[درعا|رساں]] ادارے روئٹرز دے مطابق ، چار [[درعا|درہ دے]] نیڑے اک فارم وچ جتھ‏ے اوہ روپوش سن تے اک [[لبنان|لبنانی سرحد دے]] نیڑے۔ جے فوجیاں تے سرکاری فوجیاں دے وچکار تصادم ہويا تاں ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ انہاں جھڑپاں دے نتیجے وچ سرکاری فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں دا وی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ ==== حمص ائیربیس حملہ ==== سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 24 نومبر نو‏‏ں فوجیاں تے شببیہ نے بکتر بند گڈیاں دے نال [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] ضلع [[الرستن|راستن دے]] مغرب وچ کھیتاں وچ [[الرستن|فریب کاری]] کرنے والےآں دا پتہ لگانے دے لئی آپریشن شروع کيتا۔ اس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک ہوئے گئے (جے اوہ فوجی سن تاں ، فحاشی یا عام شہریاں دے بارے وچ بیان نئيں کيتا گیا سی)۔ گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ ٹینکاں تے دوسری [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند گڈی]] نے 50 کیل دے نال فائرنگ د‏‏ی ۔ رستن دے مضافات وچ فری شامی فوج دے زیر انتظام عہدےآں اُتے مشین گن تے طیارہ شکن ہتھیار ۔ درعا تے حمص وچ وی اموات د‏‏ی اطلاع ملی 24 نومبر نو‏‏ں ، حمص دے مغربی مضافات وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران 11 فراری ہلاک تے چار زخمی ہوئے۔ <ref>[https://archive.today/20120701132748/http://articles.cnn.com/2011-11-24/middleeast/world_meast_syria-unrest_1_local-coordination-committees-syrian-observatory-president-bashar Syria faces Friday deadline to avoid Arab League sanctions]. CNN (2011-11-24). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 25 نومبر نو‏‏ں صوبہ حمص وچ ائیربیس اُتے حملے وچ چھ ایلیٹ پائلٹ ، اک ٹیکنیکل آفیسر تے تن ہور اہلکار ہلاک ہوئے گئے سن ۔ شامی حکومت نے اس نتیجے دے طور اُتے حملہ آوراں دے "ہر برے ہتھ کٹنے" دا عزم کيتا۔ ايس‏ے دن شام دے مشرق وچ باغی فوجیاں دے نال جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فوجی تے سیکیورٹی سروس ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے سن ۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ اموات [[دیر الزور|دیر ایزور]] وچ ہوئیاں نيں ، جدو‏ں کہ اگلے دن دے اوائل وچ مشرقی شہر وچ اک شہری وی ماریا گیا۔ متعدد طفیلی ہلاک یا زخمی وی ہوئے۔ <ref>[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gDIfDFTAnqRVhyrOZnsMonlH3Z4A?docId=CNG.d2cb7fcead198fb5fcf3ea88ef8ea035.a1 AFP: Deserters kill 8 soldiers in Syria: activists]. Google (2011-11-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فوج دے قافلے اُتے حملہ ==== وفادار تے حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار 26 نومبر نو‏‏ں صوبہ ادلیب وچ جاری جھڑپاں دا آغاز ہويا۔ شام دے آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، اس روز جدو‏ں آزاد فوج نے ادلب وچ انہاں اُتے حملہ کيتا تاں اس دن گھٹ تو‏ں گھٹ 8 فوجی ہلاک تے 40 ہور زخمی ہوئے۔ برطانیہ وچ قائم نگران تنظیم نے دسیا ، " [[معرۃ النعمان|صحراواں دے اک گروپ نے گھڑکا]] تو‏ں میرات النومان جانے والی سڑک اُتے ست گڈیاں دے قافلے وچ ست گڈیاں دے قافلے اُتے فوجیاں تے سکیورٹی ایجنٹاں دے دستے اُتے حملہ کيتا۔" "اٹھ ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 40 ہور زخمی ہوئے۔ اس وچ ہور کہیا گیا کہ صحرا کوئی جانی نقصان برداشت کیتے بغیر پِچھے ہٹ گئے۔ ایف ایس اے نے اس حملے دے پِچھے ہونے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ شام دے انسانی حقوق دے کارکناں نے دعوی کيتا اے کہ آزاد شامی فوج نے 29 نومبر نو‏‏ں تن وفادار فوجیاں نو‏‏ں ہلاک تے دو ہور افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی ، حالانکہ انہاں نے ایہ وضاحت نئيں کيت‏‏ی کہ اوہ کتھے ا‏‏ے۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 30 نومبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے ڈیل نامی قصبے وچ لڑائی دے دوران ست فوجی ہلاک ہوئے گئے سن جدو‏ں سیکیورٹی فورسز نے اس قصبے اُتے [[محافظہ درعا|جبری طور]] اُتے نقل مکانی کيتی۔ ایہ لڑائی صبح سویرے تو‏ں لےک‏ے سہ پہر تک جاری رہی۔ "سیکیورٹی فورس د‏‏ی دو گاڑیاں اڑا دتیاں گئیاں۔ آبزرویٹری دے سربراہ رامی عبد الرحمن نے کہیا ، "ست فوجی ہلاک ہوئے گئے۔" آبزرویٹری دے مطابق ، صوبہ درعا وچ اس قصبے دے اک کارکن نے دسیا کہ سیکیورٹی اہلکاراں د‏‏ی 30 دے نیڑے بجھ نے ڈیل اُتے دھاوا بول دتا تے بساں وچو‏ں 2 بساں نو‏‏ں "سیکیورٹی فورسز تے ڈیفیکٹرز دے وچکار لڑائی وچ اڑا دتا گیا۔" تباہ شدہ بساں وچو‏ں اک مبینہ طور اُتے خالی سی۔ ==== ادلیب انٹیلی جنس عمارت اُتے چھاپہ ==== یکم دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے دستےآں نے ادلیب وچ اک انٹیلیجنس عمارت اُتے چھاپہ ماریا ، جس دے نتیجے وچ تن گھینٹے تک فائرنگ کيتی گئی جس وچ اٹھ وفادار ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ ايس‏ے دن آیا جدو‏ں اقوام متحدہ نے شام نو‏‏ں خانہ جنگی د‏‏ی حالت وچ سمجھنے دا اعلان کيتا۔ 3 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے شمال وچ [[ادلب|شہر ادلیب]] وچ اگلے دن ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ اسد دے ست وفادار فوجی ، پنج محافظ تے تن عام شہری ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Troops-Army-Defectors-Clash-in-North-134957168.html|title=Syria Denounces UN Resolution as Death Toll Rises|last=Yeranian|first=Ed|date=3 December 2011|website=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> 4 دسمبر نو‏‏ں حمص وچ شدید لڑائی ہوئی جس دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ پنج ایف ایس اے باغی ہلاک تے اک زخمی ہويا۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/12/11/us-syria-homs-idUSTRE7BA0JD20111211 Bodies lie uncollected as Homs becomes war zone]. Reuters Retrieved on 2012-03-23.</ref> ناقص فوجیاں نے 5 دسمبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا دے]] جنوبی شہر ڈیل وچ سکیورٹی فورسز دے چار ارکان ، بشمول اک افسر نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>[http://sg.news.yahoo.com/34-syrians-seized-militia-found-dead-report-175118278.html Syria 'accepts' observers as 34 bodies dumped]. Yahoo (2011-12-06). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 7 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے باقاعدہ فوج تے فوج دے محافظاں دے گروپاں دے وچکار [[محافظہ ادلب|ضلع ادیب دے]] قصبے [[سراقب]] وچ واقع ریڈیو نشریات‏‏ی مرکز دے نیڑے جھڑپاں ہوئیاں۔ جھڑپاں دے دوران باقاعدہ فوج دا اک بکتر بند عملہ کیریئر (اے پی سی) تباہ ہوئے گیا۔ دراں اثنا ، مشترکہ سیکیورٹی تے فوجی دستےآں نے صراقیب دے کنارےآں اُتے واقع مکانات اُتے چھاپہ ماریا تے صبح دے وقت تن کارکناں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایہ شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق سی۔ یکم دسمبر تے 7 دسمبر دے درمیان ، شام د‏‏ی سرکاری نیوز ایجنسی صنعا نے سرکاری سکیورٹی فورسز دے 48 ارکان د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|title=Seven Army, Security Forces Martyrs Laid to Rest|date=1 December 2011|website=Syrian Arab news agency|accessdate=8 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127032718/http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|archivedate=27 January 2012}}</ref> ==== درہ وچ ودھدی جھڑپاں ==== حمص وچ 9 دسمبر نو‏‏ں اک فوجی ٹینک تباہ کر دتا گیا سی۔ 9 دسمبر نو‏‏ں لڑائی وچ چار معزول فوجی وی بظاہر ہلاک ہوئے گئے۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، کارکناں دا کہنا اے کہ شامی فوج تے فوج دے محافظاں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو افراد ہلاک ہوئے گئے۔ برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ صبح سویرے ہونے والی جھڑپ وچ فوج دے دو بکتر بند جہاز جھلس گئے۔ 11 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ بصرہ الحریر تے لوجاہ وچ شکست خوراں تے شامی فوج دے وچکار اک جنگ لڑی گئی سی۔ فوجی ، خاص طور اُتے اسرا ، 40 وچ واقع ، 12 ويں آرمرڈ بریگیڈ دے نيں &nbsp; خبر رساں ادارے رائٹرز دے مطابق ، اردن دے نال سرحد تو‏ں کلو میٹر دے فاصلے اُتے نیڑےی قصبے بصرہ الحریر اُتے حملہ ہويا۔ ایہ تنازع وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/201112119332270503.html Syrians hold strikes amid battles in south]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن اک غیر یقینی مقام اُتے اک فوجی افسر سمیت کم تو‏ں کم پنج فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-11-2011-2143 Syria – 11 December 2011 – 21:43]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے دسیا کہ اتوار دے روز شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ طلوع فجر تو‏ں پہلے ہونے والی اک جھڑپ وچ ، فوج د‏‏ی دو بکتر بند گاڑیاں جل گئياں۔ <ref name="firstpost.com">[http://www.firstpost.com/world/syrian-troops-clash-with-army-defectors-153702.html Syrian troops clash with army defectors]. Firstpost. Retrieved on 2012-03-23.</ref> گروپ نے دسیا کہ بسرا الحاریر دے جنوبی پنڈ دے نیڑے اک ہور جھڑپ وچ تن ہور گاڑیاں جھلس گئياں۔ آبزرویٹری تے اک ہور کارکن گروپ نے جس نو‏‏ں لوکل کوآرڈینیشن کمیٹیاں کہندے نيں ، نے جنوب دے ہور کئی علاقےآں وچ وی ایسی ہی لڑائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ==== حمص وچ شہری لڑائی ==== آزاد شامی فوج دے بینر تلے کم کرنے والے شامی فوج دے محافظاں دا کہنا اے کہ حمص وچ عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کرنے اُتے 11 دسمبر نو‏‏ں فوج دے اک سینئر افسر نو‏‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے ترجمان مہر النیمی نے دسیا کہ بریگیڈیئر جنرل سلمان الاوجہ نو‏‏ں ہدایت دتی گئی اے کہ اوہ حمص وچ الکسیئر دے رہائشیاں اُتے فائرنگ کرن۔ جدو‏ں اس نے انکار کيتا تاں ، نعیمی نے کہیا ، اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دا کہنا اے کہ اس ہلاکت دے بعد وڈی تعداد وچ انحراف ہويا ، جدو‏ں فوج وچ الوجا دے حامیاں تے اسنو‏ں ہلاک کرنے والے دوسرے فوجیاں دے درمیان جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-12-2011-0931 Syria – 12 December 2011 – 09:31]. Al Jazeera (2011-12-12). Retrieved on 2012-03-23.</ref> آبزرویٹری دا کہنا سی کہ کیفر تخاریم وچ ڈیفٹرز دے نال جھڑپ وچ دو افراد ہلاک تے دو بکتر بند گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ 12 دسمبر نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران تن شہری تے دو عیب دار ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 Report: Five killed in Syria as Assad forces clash with army defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213124734/http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 |date=2011-12-13 }}. Haaretz (2012-03-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> شمال مغربی صوبے ادلیب وچ واقع ایبیٹا وچ لڑائی 12 دسمبر نو‏‏ں رات بھر تے ابتدائی اوقات تک جاری رہی۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لڑاکا ہلاک تے دوسرا زخمی ہوئے گیا۔ شام دے آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، ایف ایس اے نے ادلب وچ اک قافلے اُتے گھات لگائے ہوئے حملہ وچ دس فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ ایہ حملہ مبینہ طور اُتے پہلے ہلاک ہونے والے 11 شہریاں د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی کيتا گیا سی۔ انتقامی حملے وچ اک شامی افسر وی ماریا گیا۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Defectors-Kill-7-Security-Force-Members-in-Revenge-Attack-135513803.html Syrian Defectors Kill 7 Security Force Members in Revenge Attack]. Voice of America (2011-12-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق وفادار فوجیاں نے 14 دسمبر نو‏‏ں حمص دے نیڑے سویلین کار اُتے فائرنگ د‏‏ی جس وچ پنج افراد ہلاک ہوئے گئے ، جواب وچ ، فری سیرین آرمی نے چار جیپاں اُتے مشتمل وفادار قافلے دے خلاف حملہ کيتا ، جس وچ اٹھ فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ ايس‏ے دن صوبہ درعا دے پنڈ ہیرک پنڈ وچ شامی سکیورٹی فورسز دے نال جھڑپاں وچ تن حکومت مخالف فوجی محافظ زخمی ہوئے گئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=December 2019}} ایف ایس اے نے 15 دسمبر نو‏‏ں دمشق دے جنوب وچ وفادار فوجی یونٹاں تے سیکیورٹی سروس ایجنٹاں نو‏‏ں مصروف رکھیا ، جس دے نتیجے وچ 27 وفادار ہلاک تے ایف ایس اے دے نامعلوم تعداد وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جھڑپاں طلوع فجر ارد گرد Daraa صوبے وچ تن وکھ وکھ چوکیو‏ں اُتے پھوٹ ، شام دے سرکاری خبر رساں ادارے سانا نے ریاستی سیکورٹی فورسز دے 68 ارکانہاں وچو‏ں اموات د‏‏ی اطلاع دتی 8 دسمبر تے 15 دسمبر دے درمیان. مقامی کمیٹی تے حزب اختلاف دے ذرائع دے مطابق ، ایف ایس اے دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں 17 دسمبر نو‏‏ں شامی فوج نے ہلاک کر دتا سی۔ ==== ادلیب وچ ناکامی تو‏ں ہٹانا ==== 19 دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے نو‏‏ں اس وقت سب تو‏ں وڈا جانی نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں نويں عیب داراں نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلب]] دے کینسفرا تے کیفر قائد دے گائاں دے درمیان اپنے عہدےآں تے اڈاں نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سرگرم کارکناں دے گروپاں ، خاص طور اُتے شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق ، نے اطلاع دتی اے کہ فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران انہاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی۔ شامی فوج نے جھڑپاں دے دوران تن فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16258387 Syria unrest: Dozens of army deserters 'gunned down']. BBC (2011-12-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن ، ایس او ایچ آر نے بیان کيتا کہ تمام 100 ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>[http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ Attacks Across Syria Leave Dozens Dead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031850/http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ |date=2016-03-04 }}. Voice of America. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن وی جھڑپاں جاری رہیاں تے لبنان وچ انسانی حقوق دے کارکن وسام طریف د‏‏ی اک ہور رپورٹ وچ صرف دوسرے ہی دن 163 ڈیفٹرس ، 97 سرکاری فوجیاں تے نو شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ہور ودھ گئی جدو‏ں فوج نے فوجیاں دا کھوج لگایا تے سویلین جو ابتدائی طور اُتے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16287450 Syria unrest: Jabal al-Zawiya 'massacres']. BBC (2012-01-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 21 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے نے کچھ شہراں تے دیہات سمیت صوبہ ادلیب دے وڈے حصےآں اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/2011122182648844599.html Syria group urges UN action over 'massacre']. Al Jazeera (2011-12-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 24 دسمبر نو‏‏ں ایہ وی اطلاع ملی سی کہ [[حمص|حمص دے]] باب عمرو محلے وچ ایف ایس اے دے مضبوط گڑھ اُتے سیکیورٹی فورسز دے حملے وچ دو ایف ایس اے فوجی ہلاک ہوئے گئے سن ۔ اک ہفتہ بعد ، [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے داؤل پنڈ دے نیڑے سڑک اُتے ، ایف ایس اے فورسز تے سرکاری سکیورٹی فورسز دے وچکار اک منٹ طویل اگ د‏‏ی لڑائی شروع ہوئی۔ اس حملے وچ چار سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/45806360/ns/world_news-mideast_n_africa/ Rebels ambush a Syrian security convoy: video – World news – Mideast/N. Africa – msnbc.com]{{مردہ ربط|date=November 2019}}. MSNBC (2011-12-28). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دسمبر 2011 وچ سائز وچ ودھ ک‏ے 20،000 تک ودھ گیا۔ === مذہبی تے نسلی کردار === اپنے وجود دے ابتدائی دناں وچ ، FSA دا 90٪ حصہ [[اہل سنت|سنی مسلماناں]] اُتے مشتمل سی تے اک چھوٹی سی اقلیت ( [[اہل تشیع|شیعہ]] ) [[نصیریہ|علوی]] ، [[دروز]] ، <ref name="The Daily Star 2013">[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 "Druze preachers in Swaida urge defections"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118165806/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 |date=2018-11-18 }}. ''[[The Daily Star (Lebanon)]]'', 18 February 2013. Retrieved 22 February 2013.</ref> عیسائی ، کرد تے فلسطینی سن ۔ <ref name="ca.reuters.com">[http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true "Syrian rebels arm Palestinians against Assad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513185153/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true |date=2013-05-13 }}. [[روئٹرز]], 31 October 2012. Retrieved 22 February 2013.</ref><ref name=":0" /> دسمبر 2011 وچ مغربی ذرائع نے اک بار فیر 10،000 شامی صحراواں دا تخمینہ لگایا ، اس گل دا اشارہ کيتا کہ شام دے نصف فوجی دستےآں نے گذشتہ تن کال اپ وچ فوج د‏‏ی ڈیوٹی د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی تے نچلے درجے دے افسران وڈی تعداد وچ مستحق سن ۔ بعض صورتاں وچ ، پورے یونٹس ''اکٹھے'' ویران سی.<ref name="HAARETZ21Dec11">{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|title=Assad losing control as 10,000 soldiers desert Syrian military|first=Avi|last=Issacharoff|first2=Amos|last2=Harel|date=21 December 2011|website=Haaretz|accessdate=7 February 2012|تاريخ-الأرشيف=12 February 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120212033256/http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|url-status=dead}}</ref> اُتے ، اک گمنامی وچ بولنے والے امریکی عہدے دار دا تخمینہ دسمبر2011 وچ کل 1،000 تو‏ں لے ک‏ے 3500 ڈیفیکٹرز وچ سی۔ <ref name=":0" /> 2011 وچ ، ترک حکومت نے شامی فوج دے جنگجوواں نو‏‏ں بدنام کرنے دے لئی مفت راستہ فراہ‏م کیہ تے ایف ایس اے نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع جنوبی ترکی وچ پناہ گزیناں دے خصوصی کیمپ تو‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref name="stein">{{حوالہ رسالہ|title=Stumbling in Iraq and Syria, 2011–14|date=2014}}{{مردہ ربط|date=December 2017}}</ref> ترکی ایف ایس اے نو‏‏ں نیڑےی شہراں وچ کم شروع کرنے د‏‏ی اجازت دے گا تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی مداخلت د‏‏ی حوصلہ افزائی کريں گا۔ اگست 2012 وچ ، قومی اتحاد بریگیڈ تشکیل دتا گیا۔ اس د‏ی فرقہ واریت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گروپ وچ عیسائی ، [[شام وچ دراز|دروز]] ، [[اسماعیلی]]اں تے [[نصیریہ|علوائیت]] جداں اقليتی گروپاں دے باغی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en|title=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview|website=[[Carnegie Middle East Center]]|date=7 February 2013|access-date=1 October 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624024851/http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en}}</ref><ref name=":0" /> {{بیرونی میڈیا}} === 2012 ء - آزاد شامی فوج د‏‏ی اونچائی === ==== جنوری / فروری - اعلیٰ عہدے دار دے عہدے تو‏ں ہٹانا ==== 6 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فوج دے جنرل مصطفیٰ الشیخ نے ایف ایس اے وچ شامل ہونے دے لئی سرکاری فوج تو‏ں انکار کر دتا۔ جنرل مصطفیٰ الشیخ نے [[روئٹرز|رائٹرز]] نو‏‏ں دسیا کہ تنازعے دے آغاز تو‏ں ہن تک مجموعی طور اُتے 20،000 فوجیاں نے فوج نو‏‏ں ویران کر دتا سی تے ایف ایس اے نے زمین دے وڈے پیمانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے 12 جنوری 2012 نو‏‏ں اک انٹرویو وچ کہیا سی: "جے اسيں چھ یا ست دے چھوٹے گروہاں وچ گوریلا جنگ وچ بڑھدے ہوئے 25،000 تو‏ں 30،000 صحرا تلاش کرن تاں ایہ اک سال وچ ڈیڑھ سال تک فوج نو‏‏ں ختم کرنا کافی اے ، چاہے اوہ وہ صرف راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس نيں "۔ <ref name=":0" /> 7 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فضائیہ دے لاجسٹک ڈویژن دے کرنل عفیف محمود سلیما نو‏‏ں [[بشار الاسد|بشارالاسد]] د‏‏ی حکومت تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ افراد دے نال وکھ کر دتا گیا سی۔ انہاں نے براہ راست ٹیلی ویژن اُتے اپنے گروپ تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا تے اپنے افراد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ [[حماہ|ہما]] شہر وچ مظاہرین د‏‏ی حفاظت کرن۔ کرنل سلیمان نے اعلان کيتا: "ہم فوج تو‏ں نيں تے اساں بدنامی پیدا کردتی اے کیونجے حکومت شہری مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کررہی ا‏‏ے۔ شامی فوج نے حما اُتے بھاری ہتھیاراں ، ہوائی حملےآں تے [[دبابہ|ٹینکاں تو‏ں بھاری اگ تو‏ں حملہ کيتا]] ۔ … اسيں [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] مبصرین تو‏ں درخواست کردے نيں کہ اوہ فضائی چھاپےآں تے حملےآں تو‏ں متاثرہ علاقےآں دا دورہ کرن تاکہ آپ اپنی اکھاں تو‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں دیکھ سکن تے اسيں آپ تو‏ں پُچھدے نيں کہ 460 تو‏ں ودھ لاشاں تو‏ں بھریا ہويا ہما دے تن قبرستاناں نو‏‏ں ننگا کرنے دے لئی کسی نو‏‏ں بھیجیا جائے۔ " <ref name=":0" /> حزب اختلاف دے کارکناں نے دسیا کہ شامی فورسز د‏‏ی راجگڑھ دمشق دے نیڑے اک علاقے وچ فوج دے ریگستاناں دے نال جھڑپ ہوئی۔ کارکناں دے مطابق ، ریف دمشق قصبے وچ یکم جنوری نو‏‏ں لڑائی دیکھنے نو‏‏ں ملی جدو‏ں حکومت‏ی دستے مشتبہ شکست خوراں دا شکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ لندن وچ قائم سیریئن آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، اک اعلان کردہ جنگ بندی دے باوجود ، 2 جنوری نو‏‏ں ، ادلیب وچ آزاد شامی فوج دے جواناں نے سیکیورٹی فورسز نال تعلق رکھنے والی دو چوکیو‏ں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے درجناں وفادار فوجیاں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا تے اک حملہ آور اُتے حملہ کيتا۔ تیسری چوکی ہلاک تے متعدد وفادار زخمی۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، جنوبی [[محافظہ درعا|درعا گورنری دے]] اک قصبے بصر الہیر وچ فصاحت کاراں تے وفادارےآں دے وچکار جھڑپاں وچ 11 فوجیاں سمیت اک درجنہاں تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے گئے۔ ایل سی سی دے ذریعہ دیر الزور وچ وی گولہ باری تے فائرنگ د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ 14 جنوری نو‏‏ں ، شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ حمص ، صوبہ حمص وچ صحرا تے وفادار فوجیاں دے وچکار لڑائی ہورہی اے ، جدو‏ں موزاں افراد نے اک بیریکیڈ تباہ کيتا تے متعدد سکیورٹی فورسز دے ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.africasia.com/services/news_mideast/article.php?ID=CNG.b55e62b1849467d932ccf3eb6b36cb49.441|title=Qatar emir says he favours Arab force in Syria|website=africasia.com|accessdate=8 February 2012}}{{مردہ ربط|date=December 2019}}</ref><ref name=":0" /> جنوری دے وسط وچ ، ایف ایس اے راجگڑھ [[دمشق]] تو‏ں صرف 14 میل دور سرحدی شہر زبادانی اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ باقاعدہ فوج نے متعدد بار اس شہر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن 16 جنوری تک تمام حملے پسپا کر دتے گئے۔ <ref>[https://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold]. Huffington Post (2012-01-16). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 16 جنوری نو‏‏ں صوبہ حمص دے [[القیصیر، شام|قصیر]] شہر وچ جنرل موفاق حمزہے نو‏‏ں حزب اختلاف تو‏ں وکھ ہونے دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> 26 جنوری تک ، دمشق دا نواحی علاقہ ڈوما فری شامی فوج دے کنٹرول وچ آگیا ، سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ کدی کدائيں چھاپے مارے گئے ، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے مسلح عام شہریاں تو‏ں بنے باغیاں تے فوج دے کچھ محافظاں ، جنہاں وچ زیادہ تر حملہ آور رائفل تے دستی بماں تو‏ں لیس سن ، انہاں دا تبادلہ نئيں کيتا گیا سی۔ .<ref>Bowen, Jeremy. (2012-01-28) [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16771542 BBC News – Syria rebels gain foothold in Damascus]. BBC. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ڈیفیکٹرز د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کچھ طفیلی اپنے ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے جانے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ فری سیرین آرمی دے ترجمان نے کہیا اے کہ 28 جنوری 2012 نو‏‏ں 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نے اپنے نال تن ٹینک لیانے دے بعد 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نو‏‏ں معطل کر دتا۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On">[https://www.nytimes.com/slideshow/2012/01/29/world/middleeast/20120129Syria-5.html In Rankous, Barely Holding On]. ''The New York Times'' (29 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> جنوری دے آخر تے فروری دے آغاز تک ، ایسی ویڈیوز منظرعام اُتے آئیاں جنہاں وچ حمص وچ BMP-2 بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں شام وچ آزادی دے پرچم بردار سرکاری افواج اُتے فائرنگ کيتی گئی سی ، جس د‏‏ی حمایت ایف ایس اے فوجیاں نے کيتی۔ <ref name=":0" /> 29 جنوری نو‏‏ں ، دمشق دے مضافات‏ی علاقےآں وچ شامی فوج نو‏‏ں لڑنے دے لئی تعینات کرنے دے بعد اعلیٰ عہدے تو‏ں متعلق عیباں دے اک نويں دور د‏‏ی خبراں موصول ہوئیاں سن ، انہاں وچو‏ں کچھ نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس وقت کم تو‏ں کم دو جنرل تے سیکڑاں فوجی اپنے ہتھیاراں دے نال ناکارہ ہوئے گئے۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-opposition-defections-rise.aspx?pageID=238&nID=12670&NewsCatID=352|title=Syrian opposition: defections rise|last=Yezdani|first=İpek|date=31 January 2012|website=Hürriyet Daily News|accessdate=8 February 2012}}</ref><ref name=":0" /> 29 تے 30 جنوری دے درمیان ، سرکاری فوج نے 2،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ٹینکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایف ایس اے دے زیر انتظام شمالی مضافات‏ی علاقےآں اُتے دوبارہ دعویٰ کرنے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں بھگانے دے لئی اک وڈی کارروائی کيتی۔ 30 جنوری دے آخر تک ، ایہ ظاہر ہويا کہ ایہ آپریشن زیادہ تر کامیاب رہیا سی تے ایف ایس اے نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ لیا سی۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16784711 Syrian army returns to Damascus suburbs]. BBC (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> پورے ملک وچ دن دے دوران ایف ایس اے دے 10 جنگجو تے اٹھ سرکاری فوجی مارے گئے۔ دمکراس دے نواحی علاقے رنکوس وچ دو فاسد افراد د‏‏ی موت ہوئے گئی ، جسنو‏ں فوج نے واپس لے لیا سی۔ <ref name="thejakartaglobe.com">[https://archive.today/20130104225447/http://www.thejakartaglobe.com/afp/syria-troops-crack-down-on-damascus-outskirts/494784 Syria troops crack down on Damascus outskirts]. Jakarta Globe (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہور رپورٹ وچ نواحی علاقےآں وچ اس دن د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 19 شہریاں تے ایف ایس اے دے 6 جنگجوواں نو‏‏ں دسی گئی ، جدو‏ں کہ علاقے وچ لڑائی شروع ہونے دے بعد تو‏ں پچھلے تن دناں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 100 سی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/30/us-syria-idUSTRE80S08620120130 Assad troops fight back against Syria rebels]. Reuters (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن ، حزب اختلاف دے کارکناں دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے دے اصل بانیاں وچو‏ں اک ، کرنل حسین ہرموش ، جسنو‏ں اگست دے آخر وچ شامی اسپیشل فورسز نے گرفتار کيتا سی ، نو‏‏ں کئی ہفتےآں پہلے ہی پھانسی دے دتی گئی سی۔ <ref name=":0" /> 31 جنوری نو‏‏ں ، شام د‏‏ی فوج نے آخری ایف ایس اے د‏‏ی جیباں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی پیش قدمی جاری رکھی۔ <ref>[http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/world-news/syrian-troops-push-towards-damascus-16111322.html Syrian troops push towards Damascus]. Belfast Telegraph (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فوج نے ہوائی فائرنگ د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ٹینک دے نال انہاں پوزیشناں تو‏ں وی اگے ودھے جتھ‏ے تو‏ں ایف ایس اے نے دستبرداری اختیار کيتی سی۔ کارکناں نے دسیا کہ نواحی علاقےآں وچ غیر علانیہ کرفیو جاری اے جدو‏ں کہ ہور نو‏‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ فوج اربن ضلع وچ مشتبہ افراد اُتے گرفتاریاں دا سلسلہ جاری سی۔ {{Qn|date=February 2012}} بعض مواقع وچ ، کچھ شہریاں نے کرفیو د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جنھاں نے دمشق دے مرکز وچ حزب اختلاف دا اک وڈا جھنڈا لگایا۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-jan-31-2012-0836 AJE live blog]. Al Jazeera (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> یکم فروری نو‏‏ں ، شامی فوج نے دمشق دے آس پاس اپنی کارروائیاں نو‏‏ں ودھایا تے ہور دستے دمشق دے شمال وچ واقع قرمون دے پہاڑی علاقے وچ منتقل ہوئے گئے۔ ہور شمال وچ ، جنہاں فوجیاں نے رینکوس دا کنٹرول سنبھال لیا ، شہر دے آس پاس کھیتاں وچ اپنا کنٹرول بڑھانا شروع کر دتا۔ مشرقی مضافات‏ی علاقے میسربا وچ ، کارکن نے اطلاع دتی کہ فوج دے سپنر رکھے ہوئے نيں تے ٹینک سڑکاں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/01/us-syria-idUSTRE80S08620120201 Russia says will veto unacceptable Syria resolution]. Reuters (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> مقامی رابطہ کمیٹی دے مطابق ، ابتدائی طور اُتے ، رف دمشق گورنری وچ دمشق دے شمال مغرب وچ واقع وادی بارڈا وچ لڑائی وچ ابتدائی طور اُتے ایف ایس اے دے چھ باغیاں سمیت 12 افراد مارے گئے۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/02/01/world/meast/syria-unrest/ U.N. Security Council at standstill on Syria, reports of deaths rise]. CNN (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بعد وچ ، علاقے وچ ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 14 ہوئے گئی۔ لندن وچ مقیم ایس او ایچ آر دے مطابق ، شہر دیئر کانون تے عین الفجا اُتے وی فوجی حملہ ہويا۔ <ref>Keath, Lee. (2012-02-01) [http://www.washingtontimes.com/news/2012/feb/1/syrian-troops-move-new-rebel-areas-near-damascus/ Syrian troops move on new rebel areas near Damascus]. Washington Times. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے اثنا وچ ، ثنا نے اطلاع دتی کہ نواحی نواحی دارا وچ ہور جنوب وچ ، سیکیورٹی فورسز نے اک فوجی بس اُتے حملہ کيتا جدو‏ں انہاں نے اک فوجی سارجنٹ نو‏‏ں ہلاک تے دو نو‏‏ں زخمی کيتا۔ <ref>[http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm 11 Gunmen Killed in Clashes with Syrian Gov't Troops] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025184141/http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm |date=2014-10-25 }}. English.cri.cn (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ہور ، الوطن اخبار نے وی اطلاع دتی اے کہ حمص وچ تے باغیاں وچ 15 باغی جنگجوواں وچ 37 باغی جنگجو مارے گئے ، جدو‏ں کہ باب ڈریب وچ چار تے راستن وچ دو فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref name=":0" /> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 5 فروری نو‏‏ں شمال مغربی صوبے ادلیب تے جنوبی صوبہ درعا وچ فوج تے فوج دے محافظاں دے درمیان تصادم ہويا۔ انھاں نے ادلب وچ دو عام شہریاں تے نو فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ویڈیوز نو‏‏ں آن لائن شائع کيتا گیا جس وچ ظاہر کيتا گیا سی کہ ایف ایس اے نے 2 فروری نو‏‏ں حمص وچ اک ہور چوکی سنبھالی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Zy7i8QlvhBU Syrian rebels celebrate control of Homs checkpoint]. YouTube. Retrieved on 2012-03-23.</ref> {{Better source|YouTube|date=February 2020}} 14 فروری نو‏‏ں مزاحمتی حما دے علاقے قلات المادیاق قصبے وچ باغی جنگجوواں دے نال جھڑپاں وچ پنج سرکاری فوجیاں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/14/us-syria-idUSL5E8DB0BH20120214 Conflict flares across Syria, Arabs mull arms support]. Reuters (2012-02-14). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 3 فروری د‏‏ی رات تے 4 فروری د‏‏ی صبح دے اوائل وچ ، سرکاری فوج نے حمص دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس دے نتیجے وچ 200 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 800 زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے فورسز نے وفادار قوتاں نو‏‏ں مصروف رکھیا تے خاص طور اُتے دمشق وچ جوابی کارروائیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201223231333768854.html 'Scores dead' in army assault on Syria's Homs]. Al Jazeera (2012-02-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 10 فروری نو‏‏ں ، اسکائی نیوز نے اطلاع دتی کہ ایف ایس اے نے شمالی شہر [[ادلب|ادلب دا]] مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ليا [[ادلب|ہے]] ۔ اُتے ، شامی ٹینکس ادلب دے آس پاس سن تے شہریاں تے ناکارہ فوجیاں نو‏‏ں کسی نويں کارروائی دا خدشہ سی۔ 11 فروری نو‏‏ں ادلیب صوبے وچ نويں جنگ لڑی گئی سی۔ <ref name="news.sky.com">[https://web.archive.org/web/20120211141627/http://news.sky.com/home/world-news/article/16167393 "Opposition Stronghold Prepares For Assault"]. Sky News. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref name=":0" /> 6 فروری 2012 نو‏‏ں ، ریاض الاساد نے ایس ایس سی د‏‏ی جانب تو‏ں ایف ایس اے دے لئی سیاسی تے مادی مدد کيت‏ی کمی دے بارے وچ اپنی تشویش دا اظہار کيتا تے کہیا اے کہ جے اختلافات نو‏‏ں حل نہ کيتا گیا تاں ایف ایس اے ایس این سی دے نال اپنے تعلقات منقطع کر دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Cracks in the Syrian opposition as Assad launches offensive|url=http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|website=Tabeer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514014019/http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|archivedate=14 May 2013}}</ref> {{Better source|What is this source? Appears to be an SPS}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> حمص دے قصبے القصیر قصبے وچ 13 فروری تو‏ں بھاری لڑائی جاری سی ، جدو‏ں ایف ایس اے نے حمص وچ خفیہ سروس دے ہیڈ کوارٹر اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس دے نتیجے وچ اس عمل وچ 5 ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے۔ باقی سرکاری فوجی شہر دے ٹاؤن ہال تے اسپتال وچ پِچھے ہٹ گئے۔ چار ٹینک انہاں نو‏‏ں کمک دینے آئے سن ۔ <ref>[https://archive.today/20120720055240/http://news.monstersandcritics.com/middleeast/news/article_1690793.php/Death-a-daily-event-in-al-Qusayr-south-of-Homs Death a daily event in al-Qusayr south of Homs]. Monsters and Critics (2012-02-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، 4 ٹینکاں وچو‏ں 1 دے نال نال 30 فوجیاں نے اپوزیشن د‏‏ی طرف موقوف کر دتا ، جتھ‏ے ٹریکٹراں تے ٹرکاں د‏‏ی مدد تو‏ں ٹینک نے باقی سرکاری عہدےآں تے ہور 3 ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے لیا۔ القصیر د‏‏ی لڑائی دے دوران ، ایف ایس اے دے جنگجو شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں دا کہنا سی کہ 20 سرکاری فوجی ہلاک تے 80 فرار ہوئے گئے سن ۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے دسیا کہ جنگ دے دوران انہاں دا اک مرد ہلاک تے 6 زخمی ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/world/defectors-turn-the-tide-against-assad-forces/story-fnb64oi6-1226280989010 Defectors turn the tide against Assad forces]. The Australian (2012-02-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 18 فروری 2012 دے آس پاس ، شام د‏‏ی فضائیہ دے جنرل فائز عمرو ، جو حمص دے باب عمرو ضلع تے ترکمان نژاد دے رہنے والے سن ، ترکی تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے سن ۔<ref name=":0" /> شام د‏‏ی فوج نال تعلق رکھنے والے اک ہور انٹیلیجنس جنرل نے وی اس وقت ترکی د‏‏ی طرف موقوف کر دتا۔ اپوزیشن فورسز نے دسیا کہ سیکیورٹی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس دے ناں دا انکشاف نئيں کيتا گیا۔ <ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/defected-syria-general-vows-return-fight.aspx?pageID=238&nID=14223&NewsCatID=338 "Chemical weapons used against Syrians, says defected soldier"]. ''Hurriyet Daily News'', 21 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref><ref name=":0" /> 22 فروری ، اک بریگیڈیئر جنرل اپنے 200 فوجیاں دے نال ادلیب وچ معزول ہوئے گیا۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 "Dozens killed in Syria as top military officer defects with hundreds of soldiers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223045430/http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 |date=2012-02-23 }}. ''Haaretz'', 22 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref> مارچ وچ ، شہر رستان نال تعلق رکھنے والے جنرل عدنان فرزت تے دو ہور جرنیلاں نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ <ref>Solomon, Erika. (8 March 2012) [https://www.reuters.com/article/2012/03/08/us-syria-defections-idUSBRE82717V20120308 "Four more generals defect from Syrian army: rebels"]. Reuters. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130514023511/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5incQo_QrhnRZts7cTR6a3hsg5x9A?docId=CNG.1b8f7ac940bf7703a478ec2514dd94e4.2e1 AFP: "Two more Syrian generals defect: Turkish diplomat"]. Google. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ترکی دے سرکاری ذرائع نے دسیا اے کہ ايس‏ے مہینے وچ 20،000 صحراواں دے نال صحراواں وچ اضافے نے شام د‏‏ی فوج دے صحرا د‏‏ی کل تعداد 60،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تک پہنچادی۔ <ref>Peker, Emre. (15 March 2012) [https://www.bloomberg.com/news/2012-03-15/syria-loses-20-000-troops-as-deserters-flee-turkey-says-1-.html "Syrian Armed Forces Desertion Said to Surge to 60,000"]. Bloomberg. Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> فروری 2012 دے آخر وچ ، شامی قومی کونسل نے فوجی کارروائیاں د‏‏ی نگرانی دے لئی اک فوجی بیورو قائم کيتا۔ اس اقدام نو‏‏ں فری شامی فوج دے رہنماواں نے تنقید دا نشانہ بنایا سی جنہاں دا کہنا سی کہ انھاں مطلع نئيں کيتا گیا سی۔ <ref name="thenational2">Mohamed Fadel Fahmy, [http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/divisions-lack-of-arms-underscore-weakness-of-free-syrian-army#page2 "Divisions, lack of arms underscore weakness of Free Syrian Army"]. ''The National'' (25 May 2010). Retrieved on 2012-03-24.</ref> معزول جنرل مصطفیٰ الشیخ نے فوج وچ ايس‏ے طرح دا اختلاف پیدا کيتا جدو‏ں انہاں نے ہائر ملٹری ریوالوشنری کونسل دے ناں تو‏ں اک حریف گروپ قائم کيتا جسنو‏ں ایف ایس اے د‏‏ی قیادت تے فیلڈ یونٹاں نے مسترد کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے [[اخوان المسلمون]] نے وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی لیکن قیادت نے انہاں د‏‏ی اس کوشش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ <ref name="thenational2"/> ایف ایس اے دے نائب رہنما ، کرنل الکوردی نے اندرونی تنازعات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ اختلاف رائے دے باوجود حزب اختلاف حکومت دے خلاف تے انہاں دے ہتھیاراں دے مطالبہ اُتے متحد رہی۔ <ref name=":0" /> 2011 دے آخر وچ ، ایف ایس اے نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] متعدد شہراں تے دیہاتاں اُتے کنٹرول قائم کيتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier|title=As Free Syrian Army gains ground, country nears all-out civil war|date=27 January 2012|website=France 24|accessdate=8 February 2012|archivedate=13 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513185915/http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier}}</ref><ref>Derek Henry Flood, [http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html "Inside Free Syria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403075447/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html |date=2012-04-03 }}. ''Asia Times'' (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> بعد وچ جنوری 2012 وچ ، فری سیرین آرمی نے باقاعدہ فوج دے نال شدید جھڑپاں دے بعد ، [[محافظہ ریف دمشق|دمشق دے صوبے]] زابدانی نامی قصبے دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 21 جنوری نو‏‏ں ، ایف ایس اے نے دمشق دے نیڑے واقع ڈوما قصبے اُتے عارضی طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔<ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|title=Deserters 'take Syria town' as SNC seeks UN action|agency=AFP|date=21 January 2012|accessdate=31 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514023533/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|archivedate=14 May 2013}}</ref><ref name=":0" /> شہر دے اندر شام دے فوجی افسران دے مطابق ، آزاد شامی فوج نے وی شام دے تیسرے سب تو‏ں وڈے شہر [[حمص|حمص دے]] دو تہائی حصےآں دے نیڑے تن ماہ تک قابو [[حمص|پالیا]] ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/23/us-syria-city-idUSTRE80M2D620120123 "Gunfire, funerals and fear in Syria's protest centre"]. Reuters (23 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> جنوری وچ ، دمشق دے کچھ مضافات جزوی طور اُتے حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگئے ۔ مثال دے طور اُتے ، دمشق دے مشرقی نواحی قصبہ ثاقبہ اک ہفتہ دے لئی حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگیا ایتھ‏ے تک کہ ایف ایس اے نو‏‏ں شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں بھاری بمباری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بعد مقامی آبادی وچ حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ <ref name="Saqba">Kareem Fahim, [https://www.nytimes.com/2012/01/28/world/middleeast/violence-rises-sharply-in-syria-flustering-arab-league-monitors.html "Syrian Rebels Make Inroads With Help of Armed Fighters"]. ''The New York Times'' (28 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="Suburbs">[https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story "Outside Syria's capital, suburbs look like war zone"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605123548/https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story |date=2020-06-05 }}. ''Chicago Tribune''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> فروری دے آخر وچ ، شہر ادلب اپوزیشن دے کنٹرول وچ سی ، شہر دے وسط وچ حزب اختلاف دے جھنڈے اڑ رہے سن ۔ <ref name="news.sky.com"/> === طریقے تے تدبیراں === چونکہ ویران سرکاری فوجیاں دے پاس بکتر بند گاڑیاں نئيں سن تے صرف ہلکے ہتھیار تے اسلحے سن ، ایف ایس اے نے اگست – اکتوبر 2011 وچ زیادہ تر سیکیورٹی فورسز تے ریاست د‏‏ی شبیہہ (ماضی) ملیشیا اُتے حملہ کيتا تے بم نصب کرکے یا سیکیورٹی کمک لیانے والے ٹرکاں تے بساں اُتے حملہ کيتا۔ تے چلائے گئے حملے ، لیکن کدی کدائيں ہی فوج دے ہور باقاعدہ فوجیاں دا سامنا کرنا پيا۔ ایف ایس اے جدو‏ں [[گوریلا جنگ|جنگ]] لڑدا اے تاں [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ دے]] حربے استعمال کردا اے تے لڑائی ختم ہونے دے بعد علاقے اُتے قبضہ کرنا نئيں چاہندا اے ، اُتے ، 2011 دے آخر تک شام وچ وڈے حصے آزاد شامی فوج دے جزوی کنٹرول وچ آچکے سن ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/13/us-syria-defections-idUSTRE80C2IV20120113 "Syria's army weakened by growing desertions"]. Reuters (13 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فری سیرین آرمی دے مسلح اقدامات حکومت دے جنگی فائدے اُتے مرکوز نيں ، جنہاں وچ وڈے پیمانے اُتے مربوط آپریشن کرنے د‏‏ی صلاحیت ، اپنی افواج نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی صلاحیت تے بھاری فائر پاور نو‏‏ں ملازمت کرنے د‏‏ی صلاحیت وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>Jeffrey White, [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3451 "Bashar al-Assad vs. the Syrian People"]. Washington Institute for Near East Policy. 14 February 2012</ref> انہاں فائدے تو‏ں نمٹنے دے لئی ، ایف ایس اے نے حکومت دے کمانڈ اینڈ کنٹرول تے لاجسٹک انفراسٹرکچر اُتے حملے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ [[سبوتاژ|تخریب کاری]] مہم شروع ہوئے گئی اے ، جس وچ مختلف سرکاری اثاثےآں اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے نے سیکیورٹی سروس کمانڈ سنٹرز اُتے حملے کیتے نيں تے شام د‏‏ی سوشل میڈیا سائٹاں اُتے سڑکاں بند کرنے ، لاجسٹک گڈیاں اُتے حملہ کرنے ، ایئر فیلڈس د‏‏ی خدمت کرنے والی باہمی مواصلا‏تی کیبلاں نو‏‏ں کٹنے ، ٹیلی کمیونیکیشن ٹاوراں نو‏‏ں تباہ کرنے ، ایندھن دے ٹینکاں نو‏‏ں شوگر کرکے سرکاری گڈیاں نو‏‏ں توڑ پھوڑ کرنے تے ریلوے اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ معلومات پوسٹ کيت‏یاں نيں۔ پائپ لائنز <ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3455 "Indirect Intervention in Syria: Crafting an Effective Response to the Crisis"]. Washington Institute for Near East Policy. 21 February 2012</ref><ref name="autogenerated2">[http://edition.cnn.com/2012/02/24/world/meast/syria-homs-closeup/index.html "Freelance cameraman provides a rare glimpse into Homs"]. CNN (24 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[فائل:FSA Fighter.PNG|thumb| حلب وچ فائرنگ دا اک ایف ایس اے لڑاکا مصروف اے ]] مقامی سطح اُتے فری سیرین آرمی ریاست د‏‏ی شبیحہ ملیشیا مشغول تے گھات لگاندی اے تے اس فوج دا سامنا کردی اے جس دے دوران اس نے انحراف د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bearing">Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"]. ''New York Times'' (4 March 2012)</ref> فری سیرین آرمی دے کچھ ممبراں نے کہیا اے کہ اس تنظیم دے پاس علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں کنٹرول کرنے دے وسائل نئيں نيں تے اس د‏ی بجائے بنیادی طور اُتے شامی فوج نو‏‏ں دستبردار ہونے دے لئی ہٹ تے رن حملےآں اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|title=Regime no longer controls half of Syria, rebels say|date=31 January 2012|website=NOW Lebanon|accessdate=7 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207052801/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|archivedate=7 February 2012}}</ref> ایف ایس اے وی بساں ، ٹرکاں تے ٹینکاں دے فوجی قافلاں اُتے حملہ کرنے دے لئی دیسی ساختہ دھماکا خیز آلات استعمال کردا اے جو سپلائی تے سیکیورٹی کمک لگاندے نيں تے سرکاری چوکیو‏ں اُتے حملے تے پسپائی د‏‏ی کارروائیاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ حکومت دے مخالف محلےآں وچ ، ایف ایس اے نے اک دفاعی فورس دے طور اُتے کم کيتا اے ، سڑکاں د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے مظاہرے ہُندے ہوئے تے شبیہہ دے ناں تو‏ں مشہور ملیشیا اُتے حملہ کيتا ، جو اختلاف رائے نو‏‏ں دبانے دے لئی حکومت کیت‏‏ی کوششاں دا لازمی جزو ني‏‏‏‏ں۔ [[دیر الزور]] ، [[الرستن]] ، [[ابو کمال]] تے ہور شہراں وچ فری سیرین آرمی ، سڑکاں اُتے لڑائیاں وچ مصروف رہی جس نے کچھ دن فائدہ اٹھایا۔ ایف ایس اے نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے وچ وی بین الاقوامی مدد طلب کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے عالمی برادری تو‏ں اسلحہ لینے تے شام وچ نو فلائی زون تے بحری ناکہ بندی دے نفاذ دے لئی کہیا اے بٹالین یونٹ دے اندر [[سیرتکلمہ|گل گل واکی ٹاکی دے ذریعہ کيتی جاندی اے ]] ۔ <ref>Nicholas Blanford, [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0221/A-defector-s-tale-How-a-Syrian-soldier-turned-rebel "A defector's tale: How a Syrian soldier turned rebel"]. ''Christian Science Monitor'' (21 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے بٹالین یونٹ مقامی آبادی دے نال مل ک‏ے کم کردے نيں تے عمومی طور اُتے اس علاقے یا قصبے تو‏ں آنے والے یونٹاں وچ عمومی طور اُتے فریقین شامل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="spiegel.de">Oliver Trenkamp, [http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,817225,00.html "The Free Syrian Army Front: Deserters Battle Assad from Turkey"]. ''Spiegel''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ایف ایس اے ایڈہاک ایکٹوسٹ نیٹ ورکس دے نال نیڑے تو‏ں جڑا ہويا اے تے ایہ شہریاں د‏‏ی تشکیل شدہ مقامی کونسلاں دے نال مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>Mousa Ladqani, [http://www.marxist.com/syria-regime-is-shaking-elements-of-dual-power-emerge.htm "Syria: The regime is shaking – elements of dual power emerge"]. ''Marxist'' (29 January 2012)</ref><ref>[http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home "Syrian Dissidents Start to Call Cairo Home"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020300/http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home |date=2013-12-03 }}. Wright, Nate. ''Foreign Policy'' (20 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> اہ‏م آبادی والے مراکز جداں دمشق ، حلب ، درعا تے حما دے آس پاس ، ایف ایس اے فوجی کونسلاں چلاندی اے جو علاقے وچ کارروائیاں مربوط کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Gabe Kahn, [http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/154044#.T2t2MsUgfKY "Free Syrian Army Forms Damascus Military Council"]. Israel National News. Retrieved on 24 March 2012.</ref> فوج دے کمانڈ تے کنٹرول نو‏‏ں متعدد ذرائع تو‏ں استعمال کيتا جاندا اے ، جنہاں وچ موبائل فون ، وائس او پی آئی پی ، ای میل ، کورئیرز تے سوشل میڈیا شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="washingtoninstitute.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3429|title=Asad's Armed Opposition: The Free Syrian Army|last=White|first=Jeffrey|date=30 November 2011|website=PolicyWatch #1878|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|accessdate=28 February 2016}}</ref> نومبر 2011 وچ ، فوج نے شام وچ حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار مواصلا‏تی روابط نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی 2 ملین ڈالر خرچ کیتے۔ بشار الاسد حکومت نے اپوزیشن جنگجوواں تو‏ں متعدد نفیس مواصلا‏تی آلات پکڑے ، جنہاں وچ تھوریا موبائل سیٹلائٹ فون ، بہت زیادہ تے انتہائی اعلیٰ تعدد ( VHF / UHF ) آلات تے اندرست موبائل مواصلات سیٹلائٹ سسٹم شامل ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، قطر نے فوج نو‏‏ں 3،000 سیٹلائٹ فون فراہ‏م کیتے سن ۔ امریکا نے مواصلا‏تی سازوسامان وی فراہ‏م کیہ اے تاکہ ہور منظم فوج بنانے وچ مدد ملے۔ <ref name="aljazeera,31-8-13">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/02/201221315020166516.html|title=Q&A: Nir Rosen on Syria's armed opposition|publisher=Al Jazeera English|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Chris Hughes|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cia-sent-to-help-syria-rebels-1213336|title=CIA sent to help Syria rebels fightv Bashar al-Assad by US President Barack Obama|website=Daily Mirror|date=3 August 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> شروع وچ ، فری سیرین آرمی بنیادی طور اُتے [[اے۔کے 47|اے دے 47]] ، ڈی ایس ایچ دے تے [[آر پی جی - 7|آر پی جی 7 سے]] لیس سی۔ چونکہ عیب دار فوجیاں نو‏‏ں فضائی کور دا فقدان اے ، مستحق فوجیاں نو‏‏ں اپنی بکتر بند گاڑیاں چھڈنا پڑاں۔ فوجیاں نے [[آتشی اسلحہ|ہلکے اسلحہ]] جاری رکھنے تے شہراں ، نواحی علاقےآں یا پینڈو علاقےآں وچ چھپانے اُتے صرف انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں بدنام کر دتا۔ اے دے 47 دے علاوہ ، کچھ ایف ایس اے فوجیاں دے پاس [[ایم 16|ایم]] 16 ، اسٹائر اے او جی ، ایف این ایف اے ایل ، ایس وی ڈی تے شاٹ گن ، <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[جی تھری|جی]] <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بائٹ [[جی تھری|رائفلز]] ، <ref>[https://www.nbcnews.com/id/46033027 "Syria to let monitors stay; Obama ups pressure"]. NBC News (17 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تے پی دے مشین گناں وی نيں ۔ <ref>[http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-76640.html "Photo gallery: The Syrians Fight Back"]. ''Der Spiegel'' (23 December 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تصاویر وچ کچھ باغیاں د‏‏ی بازیافت کيتی گئی اے جنہاں نے نجات یافتہ STG 44 حملہ رائفلز دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Steve Johnson, [http://www.thefirearmblog.com/blog/2012/08/22/sturmgewehr-44-used-by-syrian-rebels/ "Sturmgewehr 44 used by Syrian Rebels"] – The Firearm Blog, 22 August 2012</ref> {{Better source|appears to be SPS|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ایف ایس اے دے پاس شامی حکومت تو‏ں پکڑے گئے کچھ بھاری ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، ویڈیو فوٹیج آن لائن شائع کيتی گئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ اک قبضہ شدہ سرکاری ٹینک نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز حمص وچ استعمال کررہیاں نيں۔ اس ٹینک وچ شامی حزب اختلاف دے جھنڈے سن تے اسنو‏ں سویلین کپڑےآں وچ مسلح افراد دے نال فائرنگ کردے دیکھیا گیا سی۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-feb-2-2012-0019 AJE live blog]. Al Jazeera (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے کہیا اے کہ اس تنظیم نو‏‏ں شامی فوج دے 100 صحراواں دے گروپ تو‏ں تن ٹینک ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/> ایف ایس اے نے مبینہ طور اُتے متعدد اینٹی ایرکرافٹ میزائل وی حاصل کرلئی ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی نے بعد وچ اپنے مارٹر تے راکٹ تیار کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|title=Syrian rebels' arsenal now includes heavy weapons|publisher=McClatchy Newspapers|date=29 November 2012|accessdate=15 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531171636/http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|archivedate=31 May 2013}}</ref> سرکاری چوکیو‏ں تے اسلحہ ڈپو اُتے چھاپے مار دے ایف ایس اے نو‏‏ں اس دے بیشتر [[گولہ بارود]] تے نويں [[اسلحہ|اسلحہ فراہ‏م کیہ جاندا اے ]] ۔ ایف ایس اے شامی [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ]] اُتے اسلحہ وی خریدتا [[کالا بازار|ہے]] جو پڑوسی ملکاں دے اسلحہ اسمگلراں تے سرکاری اسلحہ فروخت کرنے والے بدعنوان وفادار قوتاں دے ذریعہ فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ ایسی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ اسلحہ دے پورے ڈپو فروخت دے لئی پیش کر دتے گئے نيں ، حالانکہ انہاں پیش کشاں نو‏‏ں پھنس جانے دے خدشے د‏‏ی وجہ تو‏ں انکار کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجو بعض اوقات فوج دے سپلائی بیساں تو‏ں براہ راست ہتھیاراں د‏‏ی خریداری دے قابل وی ہوجاندے نيں ، بشرطیکہ انہاں دے پاس اِنّے پیسے ہاں کہ اوہ انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے والے سرکاری فوجیاں نو‏‏ں راضی کرسکن۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ایف ایس اے اپنے بھاری ہتھیاراں دا بیشتر حصہ عراقی اسلحہ اسمگلراں تو‏ں خریدتا ا‏‏ے۔ '''کرنل''' '''ریاض اسد''' عالمی برادری تو‏ں کہیا گیا اے کہ اوہ تنظیم د‏‏ی فراہمی دے مسائل نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرے۔ <ref>Hugh Macleod and Annasofie Flamand, [http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/111102/syria-free-syrian-army-bashar-al-assad "Meet the Free Syrian Army"]. ''Global Post'' (3 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== مارچ تا دسمبر۔ تنظیم دے مسائل ==== [[فائل:Formation of Conquest Brigade in Tell Rifaat.png|سجے|thumb| ایف ایس اے وچ اک [[کرنل]] (کھبے) تے پہلا لیفٹیننٹ (سجے) 31 جولائ‏ی 2012 ، [[حلب|حلب دے]] شمال وچ ، ٹیل ریفات وچ ایف ایس اے دا اک حصہ ، فتح بریگیڈ دے قیام دا اعلان کردا ا‏‏ے۔]] مارچ 2012 وچ ، ''نیویارک ٹائمز کے'' دو نامہ نگاراں نے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنری]] وچ واقع [[سراقب|سرکیب]] وچ شامی ٹینکاں دے اک کالم اُتے سڑک کنارے نصب بم تے اے دے 47 رائفلز تو‏ں ایف ایس اے دے حملے دا مشاہدہ کيتا تے معلوم ہويا کہ ایف ایس اے دے پاس قابل ، تربیت یافتہ فوجیاں دا ذخیرہ اے تے سابق افسران ، کسی حد تک منظم ، لیکن حقیقت پسندانہ لڑائی لڑنے دے لئی ہتھیاراں دے بغیر سن ۔ [[حمص|حمص دا]] بابا امر ضلع یکم مارچ د‏‏ی صبح سرکاری فوجاں دے سامنے پے گیا ، جدو‏ں فری سیرین آرمی نے دعوی کيتا کہ انہاں نے اسلحہ تے گولہ بارود کم کرنے دے بعد اس علاقے تو‏ں "حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ" لیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ فیصلہ بابا عمرو تو‏ں تے حمص دے دوسرے حصےآں وچ انخلا دا فیصلہ کيتا اے کیونجے "انسانیت د‏‏ی خراب صورت حال ، خوراک تے ادویات تے پانی د‏‏ی کمی ، بجلی تے مواصلات وچ کمی دے نال نال ہتھیاراں د‏‏ی قلت بھی۔" <ref>Fassihi, Farnaz. (2012-03-01) [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203753704577254712115662208 Syria to Allow Aid as Rebels Pull Back]. Wall Street Journal. Retrieved on 2012-03-23.</ref> حمص وچ بابا عمرو تو‏ں پسپائی دے فورا. بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں 3 مارچ نو‏‏ں اک ہور دھچکيا لگیا ، جدو‏ں صوبہ ادلیب دے ابو اتھوہر فوجی ہوائی اڈے تو‏ں 50 فوجیاں دے انکشاف نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا جدو‏ں انہاں دے منصوبے دریافت ہوئے۔ 47 فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے صرف تن ہی فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ مبینہ طور اُتے انہاں د‏‏ی لاشاں اک جھیل وچ سُٹ دتیاں گئیاں۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/03/03/world/meast/syria-unrest/index.html Dozens of defecting Syrian soldiers executed, activists say]. CNN (2012-03-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> دمشق دے علاقے میزے وچ اک چھاپہ ماریا گیا ، جس وچ مشین گن وچ فائر تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم شامل سن ۔ اک عیب دار جنرل نو‏‏ں علاقے تو‏ں لے جایا گیا سی۔ اک فوجی ہیلی کاپٹر نے اس علاقے اُتے اڑان بھری جس دے نتیجے وچ ایف ایس اے دے 7 جنگجوواں دا پتہ لگانے تے انہاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ <ref name="SundayTimesViaAlArabiya">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/25/203087.html|title=Free Syrian Army to conduct 'Guerilla warfare' in Damascus: report|last=|first=|date=25 March 2012|website=Al Arabiya News|accessdate=26 January 2018}}</ref> اس دے علاوہ ، جھڑپاں دے دوران حکومت دے حامی ملیشیا سمیت سیکیورٹی فورسز دے 80 عناصر ہلاک تے 200 زخمی ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی دے نائب کمانڈر نے ایہ وی دسیا کہ کارروائی دے دوران دو فوجی ٹینک تباہ کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|date=19 March 2012|website=mjdna.com|language=Arabic|script-title=ar:سورية: مقتل أكثر من 80 عنصرا من قوات الأمن في اشتباكات بين الجيش الحر والنظامي|trans-title=SYRIA: More than 80 members of the security forces were killed in clashes between the Free and Regime Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123190721/http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|archivedate=23 January 2018|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|last=بقلم|date=19 March 2012|website=25jan-news.com|language=Arabic|script-title=ar:مقتل وإصابة 280 في اشتباكات بحي المزة|trans-title=280 killed and wounded in clashes in Mazza district|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728153333/http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|archivedate=28 July 2013|accessdate=13 December 2014}}</ref> اُتے ، نہ ہی حزب اختلاف تو‏ں وابستہ ایس او ایچ آر کارکن کارکن گروپ یا کسی آزاد میڈیا نے جھڑپاں وچ سرکاری ہلاکتاں د‏‏ی زیادہ تعداد د‏‏ی تصدیق نئيں کيتی۔<ref name=":0" /> ایف ایس اے دے جنگجوواں نے پینڈو علاقےآں وچ پچھلی سڑکاں اُتے قابو پانے دا دعوی کيتا ، لیکن ایہ وی اعتراف کيتا کہ کسی نو‏‏ں وی یقینی طور اُتے معلوم نئيں سی کہ اک مقررہ وقت اُتے شامی فوج کتھے ہوئے گی۔ <ref>Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"], ''New York Times'' (3 March 2012). Retrieved 20 September 2014.</ref> 24 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے ہائر ملٹری کونسل دے نال اتحاد کيتا۔ انہاں گروہاں نے اپنے اختلافات نو‏‏ں اپنے پِچھے رکھنے اُتے اتفاق کيتا تے اک بیان وچ کہیا: "پہلے ، اساں فیصلہ کيتا اے کہ ملک دے اندر تمام فوجی کونسلاں تے بٹالیناں تے تمام مسلح بٹالیناں نو‏‏ں آزاد شامی فوج د‏‏ی اک متحدہ قیادت وچ متحد کرنے تے اس د‏ی پیروی کرنے دا فیصلہ کيتا جائے۔ ایف ایس اے دے کمانڈر ، کرنل دے احکامات ریاض الاسد. " <ref name=":0" /> اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|title=Local news from The Sun News in Myrtle Beach SC – MyrtleBeachOnline.com|accessdate=13 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025134759/http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|archivedate=25 October 2014}}</ref><ref name="Local News – The News Tribune">{{حوالہ ویب|url=http://www.thenewstribune.com/2012/04/18/v-lite/2112500/syrian-rebels-army-trade-blows.html|title=Local News – The News Tribune|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (North).jpg|سجے|thumb|268x268px| تنازعات تے نقل مکانی دے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپ (سرخ مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر انتظام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com"/><ref name="Local News – The News Tribune"/><ref name=":0" /> اقوام متحدہ د‏‏ی جنگ بندی دے باوجود ، فری سیریئن آرمی تے شامی سرکاری فوج دے وچکار لڑائی مئی دے دوران جاری رہی۔ ایف ایس اے نے مئی دے شروع وچ بیشتر حصہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> reg <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> تنظیم نو دے لئی استعمال کيتا سی تے آہستہ آہستہ سرکاری افواج اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ حملے شروع کیتے جانے دے نال ہی اس مہینے د‏‏ی ترقی (اکثر ناقص مسلح ہونے دے باوجود) تے ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ جنگ بندی ناکا‏م ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ خود کوفی عنان نے جاری تشدد اُتے مایوسی دا اظہار کيتا۔ مئی دے آخر وچ فوٹیج وچ ایہ ظاہر ہُندا سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز ادلب وچ اسد فورس دے ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کررہیاں نيں۔ <ref name=":0" /> مئی وچ ، اقوام متحدہ دے مانیٹراں نے میڈیا رپورٹس د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ شام دے پینڈو علاقےآں تے صوبائی شہراں دے وڈے علاقے ایف ایس اے دے کنٹرول وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|title=What the Hell Should We Do About Syria?|website=Foreign Policy|date=30 May 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801095340/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|archivedate=1 August 2013}}</ref> فری سیرین آرمی نے دسیا اے کہ اس نے اپنے زیر قبضہ علاقےآں اُتے صرف جزوی کنٹرول حاصل کيتا اے تے ایہ کہ شامی فوج دے نال سر براہی جنگ لڑنا زیادہ تر معاملات وچ اس علاقے اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دا مقصد سردیاں د‏‏ی طرح علاقےآں اُتے حکومت دے کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دینا سی ، بجائے خود اپنے اُتے سخت کنٹرول نافذ کرنا۔ <ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (South).jpg|کھبے|thumb|272x272px| تنازعات تے بے گھر ہونے والے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپاں (پیلے رنگ دے مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر اہتمام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] جون 2012 تک ، سی این این نے اندازہ لگایا کہ حزب اختلاف د‏‏ی فورسز د‏‏ی تعداد 40،000 ہوئے گئی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے 4 جون نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ جنگ بندی معاہدے نو‏‏ں ترک کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ترجمان سمیع الکوردی نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ ایف ایس اے نے "ساڈے لوکاں دا دفاع" کرنے دے لئی فوجیاں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ اس ہفتے دے آخر وچ بڑھدے ہوئے تشدد وچ 80 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ جون دے وسط تک ، ایف ایس اے نے ادلب گورنری تے شمالی ہاما گورنری وچ وڈے پیمانے اُتے زمین نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ انہاں علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے مقامی افراد نے انصاف فراہ‏م کیہ تے رہائشیاں نو‏‏ں سامان د‏‏ی تقسیم کيتی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-09-01 |archive-date=2020-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312191030/https://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 28 جون نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف نے دیر الزور شہر نو‏‏ں تقریبا مکمل طور اُتے قابو ک‏ر ليا سی ، جدو‏ں کہ سرکاری فوج نے اسنو‏ں گولہ باری کرکے اسنو‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انسانی حقوق دے گروپاں دا کہنا اے کہ ٹینکاں تے توپ خاناں دے نال اس حملے وچ 100 تو‏ں زیادہ باشندے ہلاک ہوئے گئے سن ۔ حکومت نے مبینہ طور اُتے ڈاکٹراں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ مقامی اسپتالاں تے ہدف اسپتالاں وچ لوکاں دا علاج نہ کرن جو مارٹر راؤنڈ تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ فوج دے ذریعہ شامی عرب ہلال احمر دے انسانی امدادی کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، اک کارکن ہلاک ہوئے گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/syrian-city-deir-ezzor-under-heavy-government-shelling-seventh-day|title=Syrian city of Deir Ezzor under heavy government shelling for seventh day|website=Al Jazeera Blogs|accessdate=13 December 2014}}</ref> حمص وچ ، ایف ایس اے نے خالدیہ دے حزب اختلاف دے گڑھ سمیت شہر دے وڈے حصےآں اُتے سرکاری فوجاں اُتے بمباری دے خلاف کارروائی کيتی۔ اس دے علاوہ حمص دے بابا امر دے پڑوس وچ باغیاں تے وفادارےآں دے وچکار اک بار فیر لڑائی د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=July 2012}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اطلاع ملی اے کہ جولائ‏ی 2012 تک ، مسلح افواج دے 100،000 تو‏ں ودھ فریقین نے اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/10/over-100000-defected-from-syrian-army-report/|title=Over 100,000 Defected from Syrian army, report|location=Lebanon|publisher=Ya Libnan|date=10 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> جولائ‏ی وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ فری شامی فوج نے راجگڑھ [[دمشق|دمشق دے]] شمال وچ متعدد مضافات‏ی علاقےآں دا کنٹرول سنبھال لیا اے ، جنہاں وچ زملاکا تے اربین شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے نواحی علاقےآں د‏‏ی سڑکاں اُتے کھلے عام گشت کيتا تے دمشق شہر دے مرکز تو‏ں ہی 10 کلومیٹر تو‏ں وی کم جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.itv.com/news/2012-07-02/is-syrian-army-losing-control-of-damascus/|title=Is Syrian Army losing control of Damascus?|website=ITV News|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> دسیا گیا اے کہ فری شام د‏‏ی فوج نے شام دے شمالی سرحدی علاقے باب الحوا وچ کمرشل کراسنگ دا کنٹرول وی حاصل ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے اوتھ‏ے جیتنے تک دس دن تک سرکاری فوج تو‏ں لڑا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں ویڈیو فوٹیج وچ دیکھیا گیا ، اسد دے پورٹریٹ تباہ تے انہاں د‏‏ی فتح دا جشن منایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=PWeAe5b-zTA|title=YouTube|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر 2012 تو‏ں پہلے ، فری شامی فوج نے شام دے اندر واقع فیلڈ کمانڈراں دے نال شام دے سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ترکی دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبے]] ہٹا تو‏ں اپنی [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹر]] کم کيتا۔ ستمبر 2012 وچ ، ایف ایس اے نے اعلان کيتا کہ اس نے اپنا صدر دفتر شمالی شام وچ باغیاں دے زیر کنٹرول علاقے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنریٹ وچ ]] منتقل کر دتا اے ، جسنو‏ں بعد وچ اسلامی محاذ نے دسمبر 2013 وچ زیر کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2016}} <ref name=":0" /> اکتوبر 2012 وچ فرانس 24 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، "دمشق تے حلب نال تعلق رکھنے والے امیر کاروباری افراد ایف ایس اے دے نال نال [[اخوان المسلمون]] ورگی سیاسی تنظیماں د‏‏ی وی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔" ایف ایس اے دے مختلف گروپاں دے نظریہ دا انحصار انہاں دے کفیلاں تے مالی اعانت کاراں اُتے ا‏‏ے۔ اک مبصر نے دسیا ، "جے کسی ملیشیا نو‏‏ں اخوان المسلمون تو‏ں پیسے ملدے نيں تاں فیر ظاہر اے کہ ایہ اک اسلامی ملیشیا بن جائے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/en/20120810-syria-free-syrian-army-structure-funding-ideology-methods-fight-against-assad-regime|title=Who is the Free Syrian Army?|website=France 24 Observers|date=8 October 2012}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:FSA rebels hold a planning session.jpg|thumb| حلب د‏‏ی جنگ (اکتوبر 2012) دے دوران ایف ایس اے دے جنگجو منصوبہ بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔]] شامی قومی اتحاد ، جو نومبر 2012 وچ تشکیل دتا گیا سی تے ستمبر 2013 تک [[استنبول]] وچ قائم سی ، نے 'مرکزی اپوزیشن اتحاد' دا ناں دتا سی ، {{حوالہ درکار|date=March 2017}} نو‏‏ں ایف ایس اے نے ستمبر 2013 تک تسلیم ک‏ر ليا سی۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-24239779 ‘Islamist rebels in Syria reject National Coalition’]. ''BBC'', 25 September 2013. Retrieved 25 February 2016.</ref><ref name=":0" /> 18 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ شامی فوج دے اک سب تو‏ں وڈے فوجی اڈے ، سرکاری فوج دے نال ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اس حملے دا حکم دینے والے نا اہل جنرل محمد احمد الفاج نے ویہہ اسد د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں بشار الاسد دے خلاف "انقلاب دے آغاز دے بعد تو‏ں ساڈی سب تو‏ں وڈی فتوحات وچو‏ں اک" قرار دیندے ہوئے دعویٰ کيتا اے کہ نیڑے 300 شامی فوجی ہلاک تے 60 نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی باغیاں دے نال بھاری مقدار وچ بھاری اسلحہ تے ٹینکس قبضے وچ لے لیا گیا۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|title=Archived copy|accessdate=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123222545/http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|archivedate=23 November 2012}}</ref> 22 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے ملک دے مشرقی صوبہ دیر ایزور وچ مایادین فوجی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کارکناں دا کہنا سی کہ اس نے عراقی سرحد دے مشرق وچ مشرق وچ مشرقی علاقےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے باغیاں نو‏‏ں کنٹرول فراہ‏م کیہ۔<ref>{{cite news|last=Yeranian|first=Edward|title=Analysts Weigh In on Longevity of Syria's Assad|url=http://www.voanews.com/content/analysts_weight_in_on_longevity_of_syrias_assad/1551388.html|accessdate=24 November 2012|newspaper=Voice of America|date=22 November 2012}}</ref><ref name=":0" /> 7 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، لگ بھگ 260 تو‏ں 550 کمانڈراں تے شامی مسلح حزب اختلاف دے نمائندےآں نے [[انطالیہ|انتالیا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے FSA دے لئی اک 30 30 افراد د‏‏ی نويں فوجی کونسل دا انتخاب کيتا ، جسنو‏ں سپریم ملٹری کونسل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کرنل ریاض الاسد ، جو اس اجلاس وچ موجود نئيں سن ، نے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا باضابطہ کردار برقرار رکھیا لیکن اوہ بریگیڈیئر جنرل سلیم ادریس تو‏ں موثر اقتدار تو‏ں محروم ہوئے گئے ، جو ایف ایس اے دے نويں چیف آف اسٹاف تے موثر رہنما دے طور اُتے منتخب ہوئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اس اجلاس وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار موجود سن ، فرینڈز آف شام گروپ دے اجلاس تو‏ں اک روز پہلے جس نے غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں <ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے احرار اش شم نو‏‏ں میٹنگ وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ سیمسن رائٹرز نے دسیا کہ نويں چیف آف اسٹاف جنرل۔ سلیم ادریس "نظریا‏تی نئيں" نيں ، جدو‏ں کہ انہاں دے دو نائب کمانڈر ، [[محافظہ ادلب|ادلب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح اسلام پسند نيں ۔ ایف ایس اے دے کمانڈر "[حاضر ہوئے] حالیہ مہینےآں وچ انہاں انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں روکنا چاہندے نيں جو وڈے کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں" تے ایہ کہ شام دے پنج مختلف خطےآں تو‏ں وابستہ کل پنج نائب کمانڈر ہون گے۔ <ref name=":0" /> ==== 2012 دے آخر وچ کمانڈ دا ڈھانچہ ==== [[فائل:Political Military Opposition Structure (June 2012).jpg|حدود|کھبے|500x500px]] دسمبر 2012 وچ ، پورے شام دے 260 تو‏ں زیادہ فری شامی فوج دے باغی کمانڈراں نے فری شامی فوج دے متفقہ کمانڈ ڈھانچے اُتے اتفاق کيتا سی۔ شرکاء نے 30 رکنی سپریم ملٹری کونسل دا انتخاب کيتا ، جس نے فیر جنرل سلیم ادریس نو‏‏ں چیف آف اسٹاف منتخب کيتا۔ ادریس نو‏‏ں بعد وچ عبد الہ الا البشیر نے تبدیل کيتا۔ <ref name=":0" /> ایف ایس اے دا باقاعدہ رہنما اس دا [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] [[کرنل]] ریاض الاساد اے ۔ اُتے ، فوج دا موثر فوجی رہنما ، اس د‏ی سپریم ملٹری کونسلز دے چیف آف اسٹاف ، بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ البشیر نيں ۔ جنرل البشیر دے تھلے پنج ڈپٹی چیف اسٹاف نيں جو شام دے پنج مختلف علاقےآں دے انچارج ني‏‏‏‏ں۔ عملے دے انہاں نائب سربراہان وچ دو [[محافظہ ادلب|ادلیب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:right; margin:1em; font-size:85%;" |+ فری شامی فوج <br />بریگیڈ کمانڈر ! کمانڈر ! بریگیڈ |- | عبد الرحمن شیخ علی | خالد بن ولید <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Holliday|first1=Joseph|title=Syria's Armed Opposition|date=March 2012|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf|accessdate=25 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=12 May 2012 }}</ref> |- | لیفٹیننٹ عبدالرزاق ٹلاس | الفاروق <ref name="youtube1">[https://www.youtube.com/watch?v=LhUz77ihRcU 1 week with the "free syrian army" – Feb 2012 – Arte reportage 1 of 2]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref> |- | عبدل قادر صالح | التوحید |- | احمد ابو عیسیٰ | سکور الشام |- | مہدی الحارتی <small>(سابق)</small> | لیوا العامہ |} فری سیرین آرمی دے ملک بھر وچ فیلڈ یونٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ یونٹ نو علاقائی کمانڈراں د‏‏ی براہ راست کمانڈ وچ نيں جو حمص ، حما ، ادلیب ، دیر الزور ، دمشق ، حلب تے لٹاکیہ صوبےآں وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ علاقائی کمانڈراں وچ کرنل قاسم سعد الدین شامل نيں جو صوبہ حمص وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کردے نيں تے راجگڑھ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کرنے والے کرنل خالد الحبوث شامل ني‏‏‏‏ں۔ ریجنل کمانڈر کرنل ریاض اسد د‏‏ی براہ راست آپریشنل کمانڈ وچ نيں تے تقریبا calls روزانہ کانفرنس کال کردی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|title="الجيش الحر" يعلن عن تشكيل القيادة المشتركة له في الداخل, أخبــــــار|publisher=Aawsat.com|date=30 March 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084900/http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|archivedate=1 August 2013}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|title=US Authorizes Financial Support For the Free Syrian Army – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|publisher=Al-Monitor|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910214235/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|archivedate=10 September 2013}}</ref> داخلی مواصلات تے کارروائیاں دے ل، دے پاس انٹرنیٹ اُتے مبنی اک وسیع مواصلا‏تی نیٹ ورک نظر آندا اے جس وچ ریاستی سیکیورٹی نے گھس جانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="spiegel.de"/><ref name="thedailybeast1">[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/05/bab-amro-s-last-stand-the-final-days-of-the-syrian-rebel-stronghold.html Baba Amr’s Last Stand: The Final Days of the Syrian Rebel Stronghold]. The Daily Beast (5 March 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+ مفت شامی فوج <br /><br />مقامی فیلڈ یونٹ <ref name="Abdulhamid">{{حوالہ ویب|last=Abdulhamid|first=Ammar|title=Syrian Revolution Digest|url=http://syrianrevolutiondigest.blogspot.com/search?updated-max=2011-10-16T23:52:00-07:00&max-results=7|accessdate=16 October 2011}}</ref> ! بٹالین تے مقام |- |{{Div col}} − * [[Farouq Brigades]] ([[حمص]] city) * Ammar bin Yassir battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UK0mhVIlcIA 28 2 Idlib أوغاريت ادلب, اعلان تشكيل كتيبة عمار بن ياسر]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * [[Death of Hamza Ali Al-Khateeb|Hamzah Al-Khateeb]] battalion ([[محافظہ ادلب]] city) * Al-Furqan battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=67aMwoWX5fE ادلب كللي تشكيل كتيبة الفرقان في الريف الشمالي27 2 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Harmoush battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref name=Mouterde>{{cite news|last=Mouterde|first=Perrine|title='Free Syrian Army' poses growing threat to Assad|url=http://www.france24.com/en/20111014-free-syria-army-opposition-bashar-al-assad-exile-turkey-batallion|accessdate=16 October 2011|publisher=France 24|date=14 October 2011}}</ref> * Martyrs Ma'arat Nu'man battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=J1IcACq6nHg تشكيل كتيبة شهداء معرة النعمان تابعة للواء محمد الفاتح]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Shield of Islam battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S_wyUREk85M الأعلان عن تشكيل كتيبة درع الاسلام 25 February 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[صلاح الدین ایوبی]] battalion ([[جسر الشغور]]) * [[Ibrahim Qashoush|Qashoush]] battalion ([[حماہ]] city)<ref>[http://syriarevolts.wordpress.com/ Syria Revolts|Documenting the Syrian uprising] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826143454/http://syriarevolts.wordpress.com/ |date=26 August 2013}}. Syriarevolts.wordpress.com. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[Abu'l-Fida|Aboul Fidaa]] battalion ([[حماہ]] province) * Saad Bin Moaz battalion ([[محافظہ حماہ|Hama]] province) * [[معاویہ بن ابو سفیان]] ([[دمشق]] city) * Houriyeh battalion ([[محافظہ حلب]] city) * Ababeel battalion ([[محافظہ حلب]] province) * Lions of Shahba battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tv4BH-TwQUw تشكيل الكتيبة أسود الشهباء تابعة للجيش السوري الحر]. YouTube (3 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Saad Allah Al-Jabiri battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6OqYn6MW_18. حلب تدخل الثورة من اوسع ابوابها كتيبة سعد الله الجابري.] YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Omari battalion ([[محافظہ درعا]]/[[حوران]]) * [[سلطان الاطرش]] battalion ([[محافظہ السویداء]]) * Qassam battalion ([[جبلہ]]) * Suqur battalion ([[لاذقیہ]]) * Samer Nunu battalion ([[محافظہ طرطوس]]) * [[Mashaal Tammo|Mishaal Tammo]] battalion ([[قامشلی]]) * Odai Al-Tayi battalion ([[الحسکہ]]) * [[عمر بن خطاب]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]] city)<ref>[http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 Lebanon news – NOW Lebanon -Assad is growing weaker]. NOW Lebanon (3 October 2011). Retrieved on 2012-03-24. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111005042659/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 |date=5 October 2011}}</ref> * Moaz Al-Raqad battalion ([[محافظہ دیر الزور]] province) * [[تکبیر (مذہب)]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]]) * Dawn of Freedom battalion ([[حمص]] province) * Ramy Al-Sayeed battalion ([[حمص]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ujy2X3GzqWU تشكيل كتيبة تكريم لروح الشهيد رامي السيد في حمص]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Tel Kalakh Martyrs' battalion ([[حمص]] province) * Ahmad Nayif Al-Sukhni battalion ([[محافظہ الرقہ]]) * [[ابو عبیدہ بن جراح]] battalion ([[محافظہ دمشق]] province) * Sham Falcons, eight battalions (Jabal al-Zawiya)<ref>{{cite web|last=Shelton |first=Tracey |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |title=Inside Syria: Who Arms the Rebels? |publisher=PBS |date=7 June 2012 |accessdate=31 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829060303/http://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |archivedate=29 August 2013 |df=dmy}}</ref> {{Div col end}} |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+Free Syrian Army <br /><br /> Regional Military Councils<ref>{{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }}</ref> !Commander !Province |- |Col. Khaled al-Haboush |Damascus |- |Col. Abdel Jabbar al-Oqaidi <br /><br /> <small>(25,000–30,000 troops)</small> |Aleppo<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|accessdate=30 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060652/http://timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|archivedate=4 March 2016}}</ref> |- |Col. Qassim Suad al-Din |Homs |- |Col. Abdel Hamid Alshawi |Hama |- |Col. Afeef Suleiman |Idlib |- |Capt. Qais Qataneh, Lt. Sharif <br /><br /> Kayed <small>(council members)</small> |Daraa |- |Anas Abu Malik |Latakia<ref name="al-monitor.com"/> |- |Unknown |Deir al-Zor |} فری سیرین آرمی نے گوریلا فورس د‏‏ی تشکیل تے تدبیر اختیار کيت‏یاں نيں۔ اک خاص فیلڈ یونٹ جداں کہ کالک شہداء بریگیڈ د‏‏ی تعداد 300 تو‏ں 400 جنگجوواں دے درمیان چھ تو‏ں 10 افراد دے جنگی یونٹاں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ یونٹ وچ ہر فرد ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس اے جداں اک دے [[اے۔کے 47|47]] تے مجموعی طور اُتے جنگی یونٹ آر پی جی لانچر تے لائٹ [[مشین گن]] تو‏ں لیس ا‏‏ے۔<ref name=":0" /> مفت شامی فوج دے یونٹ مختلف کماں وچ مہارت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سرحداں دے نیڑے والی اکائیاں لاجسٹک تے زخمی فوجیاں د‏‏ی ملک تو‏ں باہر آوا جائی تے ملک وچ آوا جائی دے طبی سازوسامان ، مادی سامان تے اسلحہ تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ہور یونٹ جداں فرق بریگیڈس جو شہر حمص وچ واقع نيں عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے شام د‏‏ی فوج نو‏‏ں روکنے وچ ملوث ني‏‏‏‏ں۔ فاروق بریگیڈ FSA بٹالین دے زیادہ فعال اکائیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی قیادت سابق وزیر دفاع مصطفیٰ ٹلاس دے بھتیجے لیفٹیننٹ عبد الرزاق ٹلاس نے کيتی۔ <ref name="youtube1"/> لیفٹیننٹ ٹلاس پہلے عیب سازاں وچو‏ں اک سی تے اوہ شام د‏‏ی بغاوت د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی 500-2،000 فوجیاں د‏‏ی یونٹ نے حمص وچ شامی فوج نو‏‏ں شامل کيتا اے تے شامی چوکیو‏ں تے کمانڈ سنٹرز اُتے چھاپہ ماریا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated2"/><ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/02/28/a-syrian-rebel-s-first-hand-report-on-the-fighting-and-bombing-in-homs.html A Syrian Rebel’s Firsthand Report on the Fighting and Bombing in Homs]. ''The Daily Beast'' (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref><ref name="AL">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/2012334752803236.html|title=UN chief criticises 'atrocious' Homs assault|publisher=Aljazeera.com|accessdate=31 August 2013}}</ref> {{بمطابق|2012|01}} ، فوج دے پاس تقریبا 37 بٹالین نامی بٹالین یونٹ سن ، جنہاں وچو‏ں 17-23 لڑائی وچ مصروف دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Abdulhamid"/><ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3447 The Free Syrian Army Bleeds the Assad Regime]. Washington Institute. 27 January 2012</ref> اکتوبر 2012 وچ [[ٹائم (رسالہ)|ٹائم میگزین]] نے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے "کسی چھتری د‏‏ی اصطلاح تو‏ں زیادہ کدی نئيں سی جس نے اسد د‏‏ی حکومت دے خلاف لڑنے والے ڈیفٹرس تے مسلح شہریاں دے ڈھیلے حق رائے دہی نو‏‏ں سیاسی کور فراہ‏م کیہ سی" تے کچھ یونٹ محض چند درجن جنگجوواں اُتے مشتمل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|title=Syria's Up-and-Coming Rebels: Who Are the Farouq Brigades?|website=TIME|date=5 October 2012|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=8 May 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190508203239/http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> === 2013 - اسلام پسنداں دا عروج === [[فائل:Smc-structure.jpg|کھبے|thumb| شام دے قومی اتحاد دا فوجی ونگ ، سپریم ملٹری کونسل دا ڈھانچہ ، 2013 دے آخر تک]] اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے]] مت .حدہ نے ایف ایس اے دے اس وقت دے چیف آف اسٹاف ، نا اہل جنرل سلیم ادریس د‏‏ی سربراہی وچ ، ملٹری کونسل دے ذریعے ، شامی باغیاں نو‏‏ں 3 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر علانیہ امداد منتقل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|title=Syrian rebel leader Salim Idriss admits difficulty of unifying fighters|website=McClatchyDC|accessdate=19 September 2014|date=7 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006092133/http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|archivedate=6 October 2014}}</ref><ref name=":0" /> اپریل - مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے نے اسلامی تنظیم النصرہ فرنٹ تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں ہرایا سی جو اسد مخالف قوت دے نال سب تو‏ں بہتر لیس ، مالی اعانت تے حوصلہ افزائی کررہیا سی ، ''[[دی گارڈین|انہاں]]'' نے شام بھر وچ ایف ایس اے کمانڈراں دے انٹرویو دے بعد ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا۔ ایف ایس اے دے کمانڈر بشا نے کہیا کہ پچھلے کچھ مہینےآں وچ 3 ہزار ایف ایس اے دے جنگجو النصرہ اُتے چلے گئے سن ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ ایف ایس اے دے پاس اسلحہ تے گولہ بارود دا فقدان ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دے اک ہور کمانڈر نے کہیا کہ النصرہ دا اسلامی نظریہ وی ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں راغب کردا ا‏‏ے۔ اک مغربی سفارت کار نے ایہ مشورہ دتا کہ نصرہ صاف ستھرا ، بہتر تے مضبوط تر ہوئے گا: "جنگجو اک گروپ تو‏ں دوسرے گروہ د‏‏ی طرف ودھ رہے نيں" ، لیکن آپ ایہ نئيں کہہ سکدے کہ عام طور اُتے نصرا د‏‏ی رفتار دوسرےآں دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے دے رہنما ، سلیم ادریس نے کہیا سی کہ "باغی" بری طرح تو‏ں بکھرے ہوئے سن تے انھاں صدر بشار الاسد د‏‏ی حکومت گرانے دے لئی درکار فوجی مہارت د‏‏ی کمی سی۔ ادریس نے کہیا کہ اوہ ملک گیر کمانڈ ڈھانچے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن اسلحہ تے اسلحہ ، کاراں دے لئی ایندھن تے رسد تے تنخواہاں دے لئی رقم د‏‏ی کمی اس کوشش نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہی ا‏‏ے۔ ادریس نے کہیا ، "لڑائیاں ہن اِنّی آسان نئيں ني‏‏‏‏ں۔ "اب انہاں دا متحد ہونا بہت ضروری ا‏‏ے۔ لیکن انہاں نو‏ں باقاعدہ فوج د‏‏ی طرح کم کرنے دے انداز وچ متحد کرنا حالے وی مشکل ا‏‏ے۔ " انہاں نے النصرہ فرنٹ دے نال کسی وی طرح دے تعاون تو‏ں انکار کيتا لیکن اک ہور اسلام پسند گروہ احرار الشام دے نال مشترکہ کارروائیاں دا اعتراف کيتا۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/><ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے ہور اسلام پسند گروہاں د‏‏ی ترقی نے ، 2013 دے نصف نصف دے دوران ، ایف ایس اے دے ہزاراں افراد نو‏‏ں مایوسی دا نشانہ بنایا جو ایہ محسوس کردے نيں کہ حکومت دے خلاف انہاں دا اپنا انقلاب انہاں تو‏ں چرا لیا گیا ا‏‏ے۔ صوبہ حمص دے علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے شامی فوج دے وچکار لڑائی عملی طور اُتے ختم ہوئے گئی سی۔ <ref name=":0" /> 11 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، [[لاذقیہ|لاٹاکیہ دے]] شمال وچ ، اک جہادی گروپ نے اک ایف ایس اے افسر [[لاذقیہ|کوقتل کردتا]] ۔ اگست 2013 دے وسط وچ ، ایف ایس اے دے وفد نے صدر اسد دے اک عہدیدار نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ حکومت تے ایف ایس اے دے وچکار جنگ دے "شام دے حل" دے بارے وچ گل گل د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جا.۔ حکومت نے "شامی وطن دے اندر مکالمہ" دے لئی اس تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ چھ ہفتےآں دے بعد ، حلب دے باغیاں دے زیر قبضہ ست علاقےآں وچ ، سول ملازمین ملازمت اُتے واپس آسکدے نيں تے سرکاری ادارے تے اسکول دوبارہ کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> [[سلفی تحریک|سلفی]] - جہادی وچ رہنما محمد شلابی [[اردن]] ، وی ابو سیاف، وچ جولائ‏ی 2013 وچ بیان کيتا گیا اے دے طور اُتے جانیا جاندا ''عمون نیوز'' اختلافات FSA دے اغراض و الاسد دے خلاف شام وچ لڑ ہور سنی ملیشیا وچو‏ں انہاں لوکاں دے درمیان موجود اے .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleno=22322#.Ueh5fPmTjoI|title=Jordanian Salafist Leader Foresees Conflict with Secular Syrian Opposition|publisher=En.ammonnews.net|date=16 July 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> نومبر 2013 وچ ترکی د‏‏ی سرحد دے نیڑے مقامی لوکاں نے شکایت کيت‏ی سی کہ النصرہ فرنٹ دے برعکس ، ایف ایس اے دے نال جڑے ہوئے گروپ تیزی تو‏ں بدعنوان ہُندے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jamie Dettmer|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/01/12/syria-s-rebel-rivalry-between-jihadists-and-fsa.html|title=Syria's Rebel Rivalry Between Jihadists and FSA|website=The Daily Beast|date=12 January 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> اس دے علاوہ ، 2013 وچ ، امریکی سینئر فوجی عہدیداراں نے اپنا ناں ظاہر نہ کرنے د‏‏ی شرط اُتے اظہار خیال کيتا کہ پینٹاگون دا اندازہ اے کہ "انتہا پسند اسلام پسند گروہ" باغی گروپاں وچ "50 فیصد تو‏ں زیادہ" تشکیل پاندے نيں جو "شام وچ روز بروز بڑھدے ہوئے" فیصد دے نال آزاد شامی فوج دے طور اُتے شناخت کردے ني‏‏‏‏ں۔ .<ref name="nbc2013">[https://www.nbcnews.com/news/other/extremist-element-among-syrian-rebels-growing-worry-f8C11115141 "Extremist element among Syrian rebels a growing worry"], NBC News.</ref><ref name=":0" /> === 2014 - ایف ایس اے وچ کمی ، داعش دا عروج === ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے ایف ایس اے جداں گروہاں دے لئی 2014 وچ داعش دے ظہور نو‏‏ں اختتام دا آغاز قرار دتا سی جسنو‏ں امریکا نے اعتدال پسند باغی قرار دتا سی۔ <ref name="doesnot3"/> ایس ایم سی ، ایف ایس اے [[آزاد شامی فوج|کا]] باقاعدہ [[آزاد شامی فوج|کمانڈ ڈھانچہ]] ، [[محافظہ حلب|حلب گورنریٹ]] وچ 2014 دے دوران وسائل د‏‏ی کمی تو‏ں آہستہ آہستہ ٹُٹ گیا۔ مثال دے طور اُتے ، آئی بی ٹی نو‏‏ں حاصل کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، حزظ موومنٹ نو‏‏ں 2014 وچ امریکی حکومت تو‏ں تقریبا 6 ملین ڈالر موصول ہوئے سن ، جو 5،000 فوجیاں اُتے مشتمل اک فورس دے لئی اک مہینہ وچ ، 500،000 بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، ایف ایس اے دے کرنل قاسم سعیدی ڈائن نے اعلان کيتا سی کہ "پچھلے مہینےآں وچ فوجی کمان وچ فالج د‏‏ی وجہ سے" چیف آف اسٹاف ادریس نو‏‏ں بریگیڈیئر جنرل عبد الہ الا البشیر دے نال تبدیل کر دتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، 49 دھڑے اک دوسرے دے نال ساؤتھرن فرنٹ (جبہت الجنبی) وچ جمع ہوئے۔ <ref name="Roche">Cody Roche [https://www.bellingcat.com/news/mena/2016/08/13/syrian-opposition-factions-in-the-syrian-civil-war/ Syrian Opposition Factions in the Syrian Civil War], Bellingcat, 13 August 2016</ref><ref name=":0" /> مارچ وچ ، ایف ایس اے تے اردن دے ذرائع تے ویڈیو شواہد نے دسیا کہ ایف ایس اے نو‏‏ں اردن دے راستے تو‏ں اینٹی ٹینک میزائلاں د‏‏ی سعودی کھیپ موصول ہوئی سی تے انھاں نے النصرہ دے جنگجوواں نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں $ 15،000 وچ فروخت کيتا سی۔ [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) دے اک اعلیٰ سطحی کمانڈر ، ابو یوسف نے اگست 2014 وچ کہیا سی کہ ایف ایس اے دے بہت سارے ارکان جنہاں نو‏ں امریکا تے ترکی تے عرب فوجی افسران نے تربیت حاصل کيت‏ی سی ، ہن اوہ واقعتا داعش وچ شامل ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ "مشرقی شام وچ ، ہن کوئی مفت شام د‏‏ی فوج موجود نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ شام دے تمام آزاد فوج دے لوک [اوتھ‏ے] دولت اسلامیہ وچ شامل ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name=":0" /> 25 ستمبر 2014 نو‏‏ں ، [[آزاد شامی فوج|سپریم ملٹری کونسل]] نے شام د‏‏ی عسکری کونسل دے نال اتحاد کردے ہوئے اسد تے نو اعلان کردہ [[داعش|اسلامی ریاست عراق تے لیونت]] (داعش) دے خلاف لڑنے دے لئی متحد ہو.۔ <ref name="SyriacMilitaryCouncil">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/09/25/world/meast/us-syria-rebel-agreement/|last=Bronstein|first=Scott|last2=Griffin|first2=Drew|title=Syrian rebel groups unite to fight ISIS|publisher=CNN|date=26 September 2014|accessdate=27 April 2016}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر / اکتوبر 2014 وچ ، [[کرد]] مبنی [[خبر رساں ایجنسی|پریس ایجنسی]] اے آر اے نیوز تے یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز دے مطابق'' ، شمالی شام وچ ایف ایس اے بریگیڈ ، خاص طور اُتے [[کوبانی]] علاقے ( [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] ) فرات دے تحت کرد عوامی تحفظ یونٹاں (وائی پی جی) دے نال متحد ہوئے۔ داعش تے اسد حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی آتش فشاں دا مشترکہ آپریشن روم ، خاص طور اُتے لیوا ثوار الرقہ (انقلابی انقلاب دے انقلاب) ، ۔ <ref name="ara13sept">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|title=YPG and FSA launch joint military operations against Islamic State in northern Syria|last=Ali|first=Jan|publisher=ARA News|date=13 September 2014|accessdate=8 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913032746/http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|archivedate=13 September 2014}}</ref><ref name=":0" /> اکتوبر وچ ، شام انقلابی فرنٹ (ایس آر ایف) - ایف ایس اے دے اتحاد نے ایف ایس اے د‏‏ی قیادت [[آزاد شامی فوج|ایس ایم سی دے]] خلاف ورزی کردے ہوئے - النصرہ دے ذریعہ ادلیب تو‏ں بے دخل کر دتا۔ نومبر 2014 وچ ریٹائرڈ اردن دے جنرل فائز الدویری دے مطابق ، جنوبی شام تے حلب دے آس پاس د‏ی جیباں دے علاوہ ، "ایف ایس اے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کر دتا گیا اے تے ہن اس دا کوئی مؤثر وجود موجود نئيں ا‏‏ے۔" <ref name="reuters-2014">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2014/11/13/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKCN0IX11I20141113|title=Syria rebels in south emerge as West's last hope as moderates crushed elsewhere|publisher=13 November 2014|accessdate=13 November 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[جرمنی|جرمن]] صحافی جورجن ٹوڈن ہفر نے ، 2014 دے آخر وچ ، [[داعش|داعش دے زیر]] اقتدار علاقے وچ دس دن دا دورہ کيتا ، سی این این نو‏‏ں دسیا کہ داعش د‏‏ی قیادت نے انہاں تو‏ں کہیا سی: جے ایف ایس اے نو‏‏ں کوئی چنگا ہتھیار مل جاندا اے ، تاں اوہ ساڈے پاس بیچ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے ساڈے بہترین اسلحہ بیچنے والے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> === 2015 ء - روسی مداخلت ، ایس ڈی ایف دا عروج === اکتوبر 2015 دے بعد ، متعدد گروہ جو شمالی شام وچ ایف ایس اے دے حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کردے نيں ، نويں قائم شدہ تے امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ ، شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) ملیشیا د‏‏ی چھتری تنظیم وچ شامل ہوئے گئے۔ <ref name="join-SDF">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/|title=15 opposition brigades in Idlib, Aleppo join SDF forces|date=18 November 2015|website=[[Syria Direct]]|accessdate=20 April 2016|archivedate=25 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925122913/https://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/}}</ref> دسمبر 2015 وچ ، امریکن انسٹی ٹیوٹ برائے مطالعہ جنگ دے مطابق ، ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے گروپ حالے وی حلب تے حما تے جنوبی شام وچ موجود سن تے ایف ایس اے ہن وی "باغی گروپاں دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ سیکولر" سی جو لڑ رہیا سی۔ اسد حکومت ، لیکن [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|30 ستمبر 2015 تو‏ں شام وچ روسی فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آچک‏ی اے ]] ۔ <ref name="ISWDec2015">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|last=Alami|first=Mona|date=31 December 2015|publisher=Al-Monitor ([[Institute for the Study of War]])|accessdate=27 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، [[استنبول]] اُتے مبنی تھنک ٹینک عمراں دیراست نے FSA دے خود ساختہ گروپاں دا تخمینہ لگایا جس وچ مختلف سائز دے ہزاراں گروہاں وچ پھیلے ہوئے تقریبا 35،000 جنگجو سن ۔ چھوٹے گروپاں تے مقامی ملیشیاواں دے ہزارہیا دے نال نال اک اک ہزار دے نیڑے جنگجوواں دے 27 وڈے دھڑے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|date=31 December 2015|accessdate=6 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref name=":0" /> === 2016 - حلب د‏‏ی لڑائی دا خاتمہ ، ترکی د‏‏ی مداخلت === ==== داعش تے ایس ڈی ایف دے خلاف ترکی د‏‏ی زیرقیادت کارروائیاں وچ ایف ایس اے ==== [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) تے شامی ڈیموکریٹک فورسز دے خلاف شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ترک فوج د‏‏ی مداخلت ، 24 اگست 2016 تو‏ں شروع ہونے والے ، "آپریشن فرات شیلڈ" دے ناں تو‏ں ، شام وچ ایف ایس اے د‏‏ی شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں بھیج کر شروع کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ ترک کوچ <ref name="monitor27Sep16">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|title=Turkey faces decision over boots on the ground in Syria|last=Gursel|first=Kadri|date=27 September 2016|publisher=Al-Monitor|accessdate=28 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927211206/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|archivedate=27 September 2016}}</ref> اوہ باغی جو ترک فوج دے نال منسلک علاقے وچ سرگرم نيں ، میڈیا نو‏‏ں اکثر انھاں شامی قومی فوج (ایس این اے) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 24 اگست د‏‏ی صبح ، ترک فورسز نے جارابلس وچ داعش دے ٹھکانےآں دے خلاف شدید توپ خانے تو‏ں اگ بھڑکانے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جدو‏ں کہ ترک فضائیہ نے فضا تو‏ں 11 اہداف اُتے بمباری کيتی۔ اس دن دے آخر وچ ، ترکی دے اہ‏م جنگی ٹینکاں دے بعد پک اپ ٹرکس ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جارہیا سی کہ اوہ ترکی دے حمایت یافتہ شامی باغیاں نو‏‏ں لے ک‏ے جارہیا اے ، <ref name="bbc.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=Turkey sends tanks into northern Syria|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> تے ترک اسپیشل فورسز نے سرحد عبور کردے ہوئے سیکڑاں ایف ایس اے جنگجوواں دے نال شامل ہوئے گئے جدو‏ں زمینی فوج نے حملہ کيتا۔ شہر. امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحادی طیارےآں نے ترک افواج د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref name="BBC News 2016 Turkey">{{حوالہ ویب|title=Turkey-backed rebels take Syrian town|website=BBC News|date=2016-08-24|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|accessdate=2020-02-17}}</ref> ایف ایس اے نے کہیا کہ داعش دے جنگجوواں دے ذریعہ نصب بارودی سرنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیشرفت سست سی۔ <ref name=":0" /> چند گھنٹےآں دے جارحانہ دے آغاز دے بعد، ترکی سپیشل فورسز تے شام فوج اپنا پہلا پنڈ تل کتلیجا ، مضبوط بنانے دے لئی اس تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے آئی ایس آئی ایل دے جنگجوواں نے [[جرابلس]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، فیلاق الشام د‏‏ی سرکاری میڈیا ونگ دے مطابق.<ref name="first village">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/|title=Turkish-led forces capture first village in northern Syria|website=[[al-Masdar News]]|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005024546/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/}}</ref> کچھ دیر بعد ، ایف ایس اے نے ہور چار دیہات <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-08-24/turkey-launches-operation-on-syrian-border/7782078|title=Turkish military, US-led coalition launch operation to sweep Islamic State from Syrian town|publisher=ABC News|date=24 August 2016|accessdate=24 August 2016}}</ref> قبضہ ک‏ر ليا جنہاں وچ تل شیر ، الوانیہ تے دو ہور دیہات شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Timeline">{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/operation-euphrates-shield-timeline-2517043|title=Operation Euphrates Shield: Timeline|publisher=Yeni Şafak|date=25 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/turkey-backed-opposition-forces-enter-daeshs-stronghold-2516710|title=Turkey-backed opposition forces enter Daesh's stronghold|publisher=Yeni Şafak|date=24 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref> کئی گھنٹےآں دے بعد ، ترکی تے امریکا دے حمایت یافتہ باغیاں دے سرحدی شہر جاربولس اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اطلاع ملی اے ، جس وچ داعش نے بوہت گھٹ مزاحمت د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T|title=Turkish and US-backed Syrian rebels have captured a key ISIS border crossing|website=Business Insider|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=26 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826110432/http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T}}</ref><ref name="edition.cnn.com">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2016/08/24/middleeast/turkish-troops-isis-syria-operation/|title=Turkey sends tanks into Syria to battle ISIS|publisher=CNN|date=24 August 2016}}</ref> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) نے وی اطلاع دتی اے کہ ایف ایس اے نے شہر دے تقریبا تمام حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref name="BBC">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=IS conflict: Turkey-backed Syrian rebels 'take Jarablus'|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے دسیا اے کہ داعش دے جنگجوواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس حملے دے سامنے [[الباب|الباب د‏‏ی طرف]] پِچھے ہٹ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Al-Jazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/syria-turkish-backed-rebels-seize-jarablus-isil-160824162712114.html|title=Syria: Turkish-backed rebels 'seize' Jarablus from ISIL|publisher=Al Jazeera|date=25 August 2016}}</ref> ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز نے ایس ڈی ایف دے عہدےآں دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس نے [[عمارنہ|امرنا]] تے نیڑےی عین [[عمارنہ|البیڈا]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref name="Cairo/Damasco/Estambul 2016">{{حوالہ ویب|last=Cairo/Damasco/Estambul|first=DPAEl|title=Al menos 35 civiles muertos en dos bombardeos turcos en el norte de Siria|website=ELMUNDO|date=2016-08-28|url=https://www.elmundo.es/internacional/2016/08/28/57c2a698e2704e955e8b456e.html|language=es|accessdate=2020-02-17}}</ref> 3 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی نے اضافی طور اُتے شام دے قصبے الرائے وچ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی ٹینکاں نو‏‏ں مشرق تو‏ں شہر تو‏ں جارابلس دے مغرب وچ باغیاں دے زیر قبضہ دیہاتاں د‏‏ی طرف منتقل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ایہ حملہ [[صوبہ کیلیس|صوبہ قلیس]] تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں داعش دے راکٹ حملےآں تو‏ں اکثر نشانہ بنایا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1190GT|title=Turkish tanks roll into Syria, opening new line of attack|website=Reuters}}</ref> شام لشکر تے حمزہ ڈویژن نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں نے عرب ایزہ دے جنوب وچ چار پنڈ (فرسان ، لیلا ، کینو تے نجمہ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ امریکا نے دسیا کہ اس نے شام وچ نويں تعینات کردہ ہیمارس سسٹم دے ذریعے ترکی شام شام دے نیڑے داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/03/isis-us-military-syria-turkey-border|title=US forces hit Isis targets in Syria with mobile rocket system, official says|website=The Guardian|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-09-04/us-forces-strike-is-targets-near-syria-turkey-border/7812276|title=Turkish tanks open new line of attack in Syria's north|publisher=ABC News|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> ايس‏ے دوران ترک مسلح افواج نے اطلاع دتی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے دو پنڈ تے اک ہوائی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/more-turkish-tanks-enter-syria-new-front-1097053372|title=More Turkish tanks enter Syria in new front|publisher=[[Middle East Eye]]|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> فتاق کما امرت دے اک عہدیدار نے ایہ وی دسیا کہ باغیاں نے قصبے دے مشرق تے جنوب وچ اٹھ دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ایس او ایچ آر نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے دو ہور دیہات وچ پیش قدمی دے نال دریائے سجور دے نیڑے تن دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے اک پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=50190 The "Islamic state" almost lost the rest of its border with Turkey and the outside world] SOHR (3 September 2016)</ref> انقرہ وچ امریکی سفارتخانے نے کہیا کہ امریکی فورسز نے شام وچ شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے رات دے وقت داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا جس وچ ترکی وچ واقع ہیمارس دا استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/|title=Around 50 US soldiers arrive in Turkey to use newly-deployed HIMARS system|website=Hürriyet Daily News|accessdate=21 September 2016}}</ref> 5 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی مسلح افواج دے مطابق ، آپریشن فرات شیلڈ دے اک حصے دے طور اُتے ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے شمالی شام دے ہور نو دیہاتاں نو‏‏ں داعش تو‏ں پاک کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/asia/2016/09/05/nine-more-syrian-villages-cleared-of-daesh-terrorists-by-the-fsa-turkish-army|title=Nine more Syrian villages cleared of Daesh terrorists by the FSA: Turkish army|website=Daily Sabah|date=5 September 2016|accessdate=6 September 2016}}</ref> 7 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس علاقے نو‏‏ں داعش تو‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے بعد ، تقریبا 300 شامی شہریاں نے شام وچ [[جرابلس|جارابلس]] واپس جانا شروع کيتا سی ، جدو‏ں ترکی نے آپریشن فرات شیلڈ دا آغاز کيتا سی تب تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی پہلی باضابطہ واپسی دا اشارہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654|title=Syrians return to Jarablus from Turkey after DAESH ousted|publisher=TRT World|accessdate=8 September 2016|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122181617/https://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654}}</ref> 14 ستمبر تک ، مجموعی طور اُتے 1،900 شامی مہاجرین ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز دے ذریعہ اس علاقے وچ واپس آئے ، خاص طور اُتے جرابلس تے اوبانبی (الرائے) نو‏ں۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ نے اعلان کيتا کہ اس نے جارابلس تے الرائے محاذاں تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی اے تے اس دے جنگجو تے سامان حلب شہر ، حما تے لٹاکیہ دے محاذاں وچ منتقل کر دتے جاواں گے۔ <ref name="withdraw">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|title=Mountain Hawks Brigade withdraw from Euphrates Shield and head to Aleppo|website=ARA News|date=17 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921061251/http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|archivedate=2016-09-21|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ( نادرن الباب د‏‏ی جارحیت وی دیکھو (ستمبر 2016) ) ایف ایس اے نے بنیادی طور اُتے سلطان مراد ڈویژن دے زیر انتظام ، داعش تو‏ں ہور چار دیہاتاں دا کنٹرول سنبھال لیا تے ، ترک اسپیشل فورس دے نال ، مبینہ طور اُتے چھوٹے تے داخل ہوئے د‏‏ی اسٹریٹجک شہر اخترین دے مشہور شہر اُتے اک منصوبہ بند حملے دے لئی جس طرح نرمی [[دابق]] . {{حوالہ درکار|date=July 2019}} ایہ قصبہ انھاں نے 6 اکتوبر نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>[https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ Turkish-backed rebels capture important town from ISIS in northern Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126175622/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ |date=2018-01-26 }} [[Al-Masdar News]] (6 October 2016)</ref> {{Better source|not reliable|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 9 اکتوبر نو‏‏ں ترکی تے اس تو‏ں وابستہ باغیاں نے اخترین تے اس دے آس پاسنو‏ں لے ک‏ے البب تے دبیق دے وچکار سپلائی روٹ اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے بعد اعلان کيتا کہ مارے ، اختررین تے کافرگان دے درمیان دا علاقہ ، جس وچ داعش دے زیر انتظام دو اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں نيں ، ساوران تے دبیق ، اک فوجی زون۔ ايس‏ے دن ایہ کارروائی تن مختلف محاذاں تو‏ں دبیق د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، شہر دے شمال ، جنوب تے مشرق تو‏ں تے ست دیہاتاں نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز نے اپنی گرفت وچ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/sayed_ridha/status/785120049270972420|publisher=Hassan Ridha|title=FSA advance towards Dabiq and Sawran|date=9 October 2016|accessdate=9 October 2016}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اصل تحقیق نئيں|<span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (January 2018)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے </span>]]'' &#x5D;</sup> 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک افواج تے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس دے شمال تے شمال مغرب تو‏ں ساوران قصبے جانے والے راستے وچ تمام بستیاں وچ اپنا کنٹرول قائم ک‏ر ليا تے اس نے سواران دے مشرق د‏‏ی آخری آبادی ، اتمیلات قصبے وچ دھکیلنا شروع کر دتا۔ اک ہفتہ بعد ، اس علاقے دے چاراں طرف شدید جھڑپاں دے بعد ، 16 اکتوبر نو‏‏ں ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی سربراہی وچ ایف ایس اے نے پہلے سورن دا کنٹرول سنبھال لیا تے دبیق د‏‏ی طرف چلا گیا۔ ساورن دے فورا بعد ہی ، دبیق نو‏‏ں وی لے لیا گیا تے باغی فوجاں اسنوبل د‏‏ی طرح جنوب د‏‏ی طرف چلی گئياں تاکہ قباسین تے باب نو‏‏ں نشانہ بنانے دے اگلے مرحلے اُتے اگے ودھنے تو‏ں پہلے اس نويں علاقے نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا جائے۔ 17 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک فوج تے ایس این اے فورسز نے اپنی کارروائی دا آغاز الباب د‏‏ی طرف کيتا تے پہلے دن ہی 7 پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ گوزے ، بروزے ، الوش ، آق برہان ، قر کالبن ، طلعتائن تے شودود۔ {{Better source|not reliable|date=February 2020}} 18 اکتوبر نو‏‏ں ، ناردرن تھنڈر بریگیڈ نے "پی دے کے" تے انقلابیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں الٹی میٹم جاری کيتا تے انہاں نو‏ں انتباہ دتا کہ اوہ 48 گھنٹےآں دے اندر ریفات نو‏‏ں چھڈ دے جس دے بعد اوہ اس شہر اُتے حملہ کرن گے۔ <ref name="The New Arab">{{حوالہ ویب|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/10/19/fsa-poised-for-showdown-with-kurdish-forces-in-aleppo|title=FSA poised for showdown with Kurdish forces in Aleppo|website=The New Arab|date=19 October 2016}}</ref> 22 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک حمایت یافتہ باغیاں نے ٹیل رفعت دے بالکل مشرق وچ ، شیخ عیسیٰ نو‏‏ں گھیر لیا۔ ترک توپ خانے د‏‏ی گولہ باری تے ہوائی حملےآں دا مرکز مرکزی طور اُتے ریفعت ، شیخ عیسیٰ تے مغربی الباب وچ ایس ڈی ایف دے زیر انتظام دیہات اُتے ا‏‏ے۔ ترکی دے ٹینک شام وچ مغرب تو‏ں ، حطے دے علاقے تو‏ں ادلیب خطے تک ، پی وائی ڈی دے زیر انتظام افرین کنٹون دے جنوب دے آخری حصے تک داخل ہوئے تے تل رفعت تے [[عفرین، شام|آفرین]] نو‏‏ں دیکھنے والی پہاڑیاں اُتے کھڑے رہ‏‏ے۔ 25 اکتوبر تک ، ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ ایس ڈی ایف نے اپنے زیر اقتدار دیہات تے عہدےآں اُتے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں دے تمام حملے پسپا ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref name="repel">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|title=US denies involvement in Tukey's campaign against the SDF, expresses concern|publisher=ARA News|date=25 October 2016|accessdate=27 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026162628/http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|archivedate=26 October 2016}}</ref> ==== حلب د‏‏ی کارروائیاں وچ شرکت (ستمبر – دسمبر) ==== ستمبر تے اکتوبر 2016 وچ مرکزی دھارے دے مغربی خبراں دے ذرائع نے مشورہ دتا سی کہ حلب دے اطراف وچ ہونے والی دو کارروائیاں وچ ایف ایس اے دے کردار دا تذکرہ یا تجویز پیش کردے ہوئے " '''فری سیرین آرمی''' " حالے وی کافی فوج یا ملیشیا د‏‏ی تشکیل دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ (مشرقی) حلب اُتے ستمبر 2016 دے آخر وچ شامی حکومت کیت‏‏ی کارروائی وچ ، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے مطابق]]'' ، دفاعی باغی گروپاں وچو‏ں کچھ نے اپنی شناخت آزاد شام د‏‏ی فوج (ایف ایس اے) دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اکتوبر – نومبر وچ حلب د‏‏ی طرف تو‏ں شامی اسد د‏‏ی سرکاری فوجاں دے خلاف باغی فوجاں د‏‏ی کارروائی دے دوران ، [[فرانس]]یسی ''لی فِگارو'' نے لکھیا: "22 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، حلب وچ حکومت کیت‏‏ی فوج تے باغیاں دے وچکار اک بار فیر تشدد شروع ہويا۔ (…) النصرہ فرنٹ ('فتح دے لئی فتح') دے زیر اثر باغی گروپاں نے مشرقی حلب دے جنگجوواں نو‏‏ں عام طور اُتے متحرک کرنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ آزاد شامی فوج دے اعتدال پسنداں نے مغربی حلب دے باشندےآں نو‏‏ں سرکاری عمارتاں تو‏ں فاصلہ رکھنے دا مشورہ دتا ا‏‏ے۔ " <ref>{{In lang|fr}} [http://www.lefigaro.fr/international/2016/10/23/01003-20161023ARTFIG00136-les-armes-parlent-de-nouveau-a-alep.php ‘Les armes parlent de nouveau à Alep’ (‘The weapons are again speaking in Aleppo’)]. ''Le Figaro'', 23 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> [[نیدرلینڈز|ڈچ]] ''این آر سی ہینڈلز بلڈ'' نے لکھیا اے: "شامی باغی گروپاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں مشرقی حلب دا محاصرہ توڑنے دے لئی اک وڈی کارروائی شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے اعلان کيتا: "یہ اک بہت وڈی جنگ ہوئے گی ، جس وچ تمام باغی گروہ حصہ لاں گے۔" <ref>{{In lang|nl}} [http://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/28/syrie-rebellen-lanceren-offensief-aleppo-5034514-a1529143 ‘Syrië: Rebellen lanceren offensief Aleppo’ ('Syria: Rebels launch offensive Aleppo')]. ''NRC Handelsblad'', 28 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے لکھیا اے: "شامی باغیاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں [شامی] فوج اُتے جوابی حملہ کيتا ، جس دا مقصد مشرقی حلب اُتے محاصرہ توڑنا سی (…) اس حملے وچ جبہت فتح الشام تے آزاد شام د‏‏ی فوج دے بینر دے تحت لڑنے والے گروپ شامل سن ۔ " <ref>[https://www.nytimes.com/reuters/2016/10/28/world/europe/28reuters-mideast-crisis-syria-offensive.html ‘Syrian Rebels Launch Aleppo Counter-Attack to Break Siege’]. ''The New York Times'', 28 October 2016. Retrieved 30 October 2016.</ref> 14 نومبر 2016 نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی اے کہ اس تو‏ں پہلے نومبر وچ " زنکی گروپ تے اتحادی جہادی جبہت فتح الشام نے مشرقی حلب وچ فتاقیم دھڑے نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، جو ایف ایس اے دا حصہ اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN1391MA|title=Syrian rebels battle each other north of Aleppo|website=Reuters|date=14 November 2016}}</ref> === 2017 ء - داخلی تقسیم ، شامی قومی فوج دا عروج === [[فائل:Al-Bab military council.png|سجے|thumb| [[الباب د‏‏ی لڑائی|الباب د‏‏ی لڑائی دے]] دوران شامی نیشنل آرمی دے جنگجو]] سال 2017 نے FSA نو‏‏ں ہور تقسیم کردے دیکھیا۔ شام د‏‏ی عبوری حکومت دے بینر تلے کم کرنے والے باغی دھڑے اک متحدہ مسلح گروہ وچ ضم ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اختلاف د‏‏ی عبوری حکومت دے سربراہ تے وزیر دفاع ، جواد ابو حتاب نے ، صوبہ حلب دے قصبے ازاز وچ اعتدال پسند باغی کمانڈراں نال ملاقات دے بعد اپنی باضابطہ تشکیل دا اعلان کيتا۔ نويں تشکیل پانے والی تنظیم وچ 22،000 جنگجو نيں ، انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں ترکی نے تربیت دتی اے تے اس تو‏ں لیس کيتا ا‏‏ے۔ 23 فروری 2017 نو‏‏ں ، [[الباب|باب باب دے]] اہ‏م شہر نو‏‏ں ، ایس این اے نے قباسین تے بیزاہ دے نال نال ، [[الباب د‏‏ی لڑائی|مکمل طور اُتے داعش]] تو‏ں [[الباب د‏‏ی لڑائی|قبضہ کرلیا]] ۔ 25 فروری 2017 تک ، ترکی وچ 50،000 شامی مہاجرین انہاں علاقےآں وچ واپس آئے نيں جو ایس این اے دے ذریعہ داعش تو‏ں لیا گیا سی۔ اس دے علاوہ ، ملک دے جنوب وچ اردن دے نال سرحد اُتے ، ایف ایس اے یونٹ (سب تو‏ں وڈا سوڈرن فرنٹ ) شارع حکومت تے داعش دے نال درہ تے قینیطرا گورنریٹس وچ مورچہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، ستمبر 2017 وچ ، ایف ایس اے دے بانی ، کرنل ریاض الاسد ، شامی سالویشن گورنمنٹ (ادلیب گورنریٹ وچ موجود شامی اپوزیشن د‏‏ی اک متبادل حکومت ) دے فوجی امور دے نائب وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017}}</ref><ref>[http://www.shaam.org/news/syria-news/تعريف-بالاسم-وكامل-التفاصيل-لـ-11-وزيراً-في-حكومة-الإنقاذ-في-الداخل-السوري.html Syria news] Shaam network</ref> === 2018 - ایف ایس اے جیب تو‏ں شمالی د‏‏ی طرف ودھ گیا ، شامی قومی فوج نے نويں علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا === 21 فروری نو‏‏ں بعثت د‏‏ی حکومت نے دمشق دے مشرق وچ باغیاں دے زیر قبضہ غوطہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک آپریشن شروع کيتا۔ آپریشن اک تیز فضائی مہم دے نال شروع ہويا۔ 7 اپریل 2018 نو‏‏ں ، [[دوما، شام|ڈوما]] شہر وچ اک کیمیائی حملے د‏‏ی اطلاع ملی ، جس وچ 70 افراد ہلاک تے 500 زخمی ہوئے۔ سائٹ اُتے موجود طبی ماہرین نے دسیا کہ انہاں ہلاکتاں د‏‏ی وجہ [[کلورین]] تے سارین گیس د‏‏ی نمائش سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/04/08/dozens-reported-dead-chemical-attack-insyria-us-blames-russia/|first5=Steven|accessdate=9 April 2018|date=8 April 2018|last7=Emanuel|first7=Louis|last6=Riley-Smith|first6=Ben|last5=Swinford|last4=Ensor|title=Russia blames Israel for attack on Syrian air base as pressure mounts over gas atrocity|first4=Josie|last3=Crilly|first3=Rob|last2=Krol|first2=Charlotte|last=Graham|first=Chris|website=The Daily Telegraph}}</ref> اس واقعے دے بعد ، شامی بعثت د‏‏ی سرکاری فوجاں ڈوما شہر اُتے داخل ہوگئياں تے اپنا کنٹرول قائم کر لین۔ 6 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جنوبی شام د‏‏ی یلغار دے نتیجے وچ ، جو جون وچ شروع ہويا سی ، روسی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں شامی فوج اردن د‏‏ی سرحد اُتے پہنچی تے نصیب بارڈر کراسنگ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/rebels-southern-syria-reach-ceasefire-deal-russia-180706130719825.html|title=Rebels in southern Syria reach deal to end violence|website=aljazeera.com|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/syria/20180706/1524110423.html?referrer_block=index_main_3|title=Сирийская армия взяла под контроль главный пограничный переход с Иорданией|date=6 July 2018|publisher=|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref name=":0" /> 20 جنوری نو‏‏ں ، ایس این اے نے شام وچ کرد اکثریت‏ی ڈیموکریٹک یونین پارٹی (پی وائی ڈی) دے خلاف ، کرد اکثریت‏ی آفرین کینٹن تے شمالی شام وچ شاہبہ کینٹن دے تل رفعت ایریا وچ سرحد پار آپریشن شروع کيتا ، اس دا مسلح ونگ عوامی تحفظ یونٹس (وائی پی جی) تے شامی ڈیموکریٹک فورس (ایس ڈی ایف) د‏‏ی پوزیشناں<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/01/erdogan-operation-syria-afrin-begun-180120120424928.html|title=Erdogan: Operation in Syria's Afrin has begun|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/news/416492-erdogan-syria-afrin-operation/|title=Turkish field op against Afrin Kurds 'de facto underway' – Erdogan|publisher=RT|location=Russia}}</ref> ۔ <ref>[[Mustafa Aydın]]. [http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/mustafa-aydin/public-support-for-cross-border-operations-126603 Public support for cross-border operations] [[Hürriyet Daily News]], 1 February 2018.</ref> 18 مارچ نو‏‏ں ، آپریشن زیتون برانچ آفرین وچ آپریشن دے 58 ويں دن ، ایس این اے نے افرین نو‏‏ں وائی پی جی تو‏ں پھڑ لیا۔ اس لڑائی نو‏‏ں مجموعی طور اُتے اسٹریٹجک فتح دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا سی ، کیونجے اس تو‏ں نیڑےی صوبہ ادلیب وچ اک زمینی راہداری کھل جائے گی۔ <ref name=":0" /> === 2019 - ایس این اے دا شمال مشرقی شام وچ حملہ === 6 مئی نو‏‏ں ، شامی حکومت نے ، [[روسی ایرو اسپیس فورسز|روسی ایرو اسپیس فورسز دے]] نال مل ک‏ے ، شمال مغربی شام وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقےآں دے خلاف اک زمینی کارروائی دا آغاز کيتا ، جس دے جواب وچ انہاں نے دسیا کہ انہاں گروہاں دے ذریعہ حکومت دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے بار بار حملے کیتے گئے۔ تباہ کن زون دے اندر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article230156544.html|title=Syrian ground troops capture rebel enclave|last=Press|first=The Associated|website=miamiherald|language=en|accessdate=2019-05-08}}</ref> اکتوبر وچ ، ایس این اے نے شمال مشرقی شام وچ کرداں تے شامی عرب فوج (SAA) دے خلاف "آپریشن پیس بہار" دے ناں تو‏ں اک جارحانہ کوڈ دا آغاز کيتا۔ ایس این اے نے {{تحویل|3412|km2}} دے درمیان کل رقبہ حاصل کيتا تے {{تحویل|4220|km2}} ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/ypg-pkk-terror-group-as-dangerous-as-daesh-erdogan/1625176|title=YPG/PKK terror group as dangerous as Daesh: Erdogan|website=aa.com.tr}}</ref> تے ، ایس او ایچ آر دے مطابق ، [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] سمیت 68 بستیاں ، ابیاد ، سلوک ، مابروکیا تے مناجر نو‏‏ں بتاواں تے ایم 4 ہائی وے کٹ داں <ref name="8days">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144313|title=8 days of Operation "Peace Spring": Turkey controls 68 areas, "Ras al-Ain" under siege, and 416 dead among the SDF, Turkish forces and Turkish-backed factions|date=17 October 2019}}</ref><ref name="auto14">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=343053|title=قوات سوريا الديمقراطية تنسحب من كامل مدينة رأس العين (سري كانييه) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}</ref> === 2020 - دارا وچ سرکاری فوج دے نال ایف ایس اے د‏‏ی جھڑپ === [[فائل:Daraa Clashes (March 2020).svg|کھبے|thumb|299x299px| درہ شورش حملےآں دا نقشہ دکھا رہیا اے ]] یکم مارچ ، 2020 وچ درہ جھڑپاں شروع ہوئیاں ۔ صنعاءین تے درہ گورنری دے ہور علاقےآں وچ ایف ایس اے دے باغی سیلاں دے خلاف حکومت دے حفاظتی آپریشن دے آغاز دے بعد جھڑپاں شروع ہوئیاں جو 2018 تو‏ں فعال ني‏‏‏‏ں۔ اس کریک ڈاؤن دے نتیجے وچ صوبہ بھر وچ باغیاں د‏‏ی انتقامی کارروائیاں دا باعث بنی جس دے نتیجے وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنہ 2018 وچ ہونے والی کارروائی دے بعد تو‏ں اس پیمانے اُتے غیریقینی سطح اُتے لڑائی دا سبب بنی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aymennjawad.org/2020/03/unrest-in-deraa-interview|title=Unrest in Deraa: Interview|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20190830-cradle-of-syria-s-uprising-turns-into-chaotic-south|title=Cradle of Syria's uprising turns into 'chaotic' south|date=August 30, 2019|website=France 24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-syrias-daraa-are-getting-out-hand|title=Tensions in Syria's Daraa are getting out of hand|website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156767|title=Regime forces seize residential complex east of Daraa's Tafas|last=|first=|date=12 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> فروری 2020 اُتے 29 شامی فوجی یونٹاں تو‏ں متحرک 4th دے آرمرڈ ڈویژن تے 9th دے بکتربند ڈویژن تیاری وچ الناسماین، باغیاں موجود سن جتھ‏ے شہر دے مغربی علاقےآں وچ اک سیکیورٹی آپریشن دے لئی.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/unrest-in-south-west-syria-erupts-into-urban-warfare-1.989980|title=Unrest in south-west Syria erupts into urban warfare|last=|first=|date=8 March 2020|website=The National|accessdate=18 March 2020}}</ref> اگلے ہی دن یکم مارچ نو‏‏ں صنمین دا شامی فوج نے محاصرہ کيتا جس نے شہر وچ باغی خلیاں دے خلاف سیکیورٹی آپریشن شروع کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/|title=Syrian Army launches new anti-terror operation in Daraa|first=|last=|date=March 1, 2020|access-date=October 1, 2020|archivedate=March 10, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200310201951/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/}}</ref> جس دے نتیجے وچ شدید لڑائی ہوئی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156071|title=Fierce clashes erupt in Al-Sanamayn as regime forces storm the city using heavy weapons}}</ref> جس وچ تن شہری ہلاک ہوئے گئے۔ فوجی کارروائی دے جواب وچ ، درعا دے مغربی تے مشرقی پینڈو علاقےآں وچ باغی حملے کیتے گئے۔ مغربی [[درعا|درہ]] شہر دے [[درعا|نواحی]] علاقے جیلین ہاؤسنگ وچ باغیاں نے اک آرمی چوکی اُتے حملہ کيتا تے چار اہلکاراں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے الکرک الشرقی وچ چوتھ‏ی ڈویژن دے دو فوجیاں نو‏‏ں وی پھڑ لیا تے درعا دے مغرب وچ رستےآں نو‏‏ں روک دتا۔ <ref name="respond">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156084|title=Local gunmen respond to regime security crackdown in Al-Sanamayn by attacking regime positions in east and west Daraa}}</ref> شامی فوج نے طفاس قصبے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جتھ‏ے تن باغی ٹینک د‏‏ی فائرنگ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن ۔ <ref name="alert">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156142|title=Daraa's Al-Sanamin: security alert and demonstrations take place in different cities and towns of Daraa, and several killed or wounded during clashes}}</ref> باغیاں نے کراک تے الجولان شہراں وچ چوکیو‏ں اُتے وی قبضہ کيتا ، جس وچ انہاں نے فضائیہ انٹیلی جنس دے متعدد ارکان نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ قصبے مزیریب وچ ، باغیاں نے تمام داخلی رستےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے د‏‏ی اک سرکاری عمارت نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ ک‏ر ليا۔ انہاں نے نوا ، مزیریب تے کرک وچ وی راستے بند رکھے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20(2).pdf|title=March 1 Attacks on Regime Positions Demonstrate Growing Strength of Southern Syria Insurgency|last=|first=|date=March 1, 2020|website=Institute for the Study of War|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=September 13, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200913032157/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20%282%29.pdf|url-status=dead}}</ref> درعا البلاد وچ نامعلوم مسلح افراد دے ذریعہ اک فوجی اپنے گھر دے سامنے ماریا گیا تے مغربی پینڈو علاقےآں وچ تن فوجیاں د‏‏ی لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="unidentified">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156148|title=Daraa: several unidentified bodies found and unknown gunmen assassinate regime soldier}}</ref> اگلے دن تک ، السنامائن وچ ہونے والی جھڑپاں وچ ست باغی <ref name="reconcileorleave">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156239|title="Reconcile with regime or leave to N Syria": Russia mediates a deal between Syrian regime and former fighters in Daraa}}</ref> تے ست شہری مارے گئے۔ <ref name="cradle">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/tensions-escalate-deraa-cradle-syrian-revolution-200304110051998.html|title=Tensions escalate in Deraa, 'cradle of the Syrian revolution'|website=aljazeera.com}}</ref><ref name="arrive">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156306|title=Former fighters arrive in N Syria after rejecting reconciliation with Syrian regime in Daraa}}</ref> حکومت‏ی دستے تن فوجیاں دے مارے جانے دے بعد جیلین تو‏ں واپس اپنے بیرکاں وچ چلے گئے۔ <ref name="targets">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=19 March 2020}}</ref> اس دن دے آخر وچ ، شامی فوج تے وفادارےآں نے اس شہر اُتے گولہ باری شروع کردتی ، اٹھ شہری ہلاک تے چار زخمی ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.zaitunagency.net/18535/|title=The Assad regime is committing a massacre of civilians west of Daraa|language=ar|last=|first=|date=18 March 2020|website=Zaitun Agency|accessdate=18 March 2020|archivedate=13 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913044712/https://www.zaitunagency.net/18535/}}</ref> شامی فوج نے وی تسیل نامی قصبے اُتے گولہ باری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights}}</ref> صوبہ [[محافظہ السویداء|سوئیڈا]] وچ حکومت‏ی فورسز تے "شیخ الکرما" دے ناں تو‏ں اک مقامی [[دروز|ڈروز]] مسلح گروہ دے وچکار پرتشدد مظاہرے بڑھدے گئے۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، اسو-سوڈا گورنری وچ واقع ، سلکاد شہر دے نیڑے اک چوکی اُتے ، شیخ الکرمہ گروپ سرکاری فوج دے نال جھڑپ وچ ہويا۔ انہاں جھڑپاں وچ اک شامی فوجی تے چار مقامی جنگجوواں دے ہلاک ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی ا‏‏ے۔ 27 مارچ نو‏‏ں ، بوسرا الشام دے مسلح افراد د‏‏ی جانب تو‏ں صوبے وچ دراندازی د‏‏ی کوشش کرنے تے القوریہ قصبے اُتے حملہ کرنے دے بعد پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں۔ انہاں نو‏ں شامی فوج تے حکومت نواز مقامی دھڑاں نے پسپا کر دتا۔ جھڑپاں وچ حملہ آوراں وچو‏ں چار تے مقامی دھڑاں دے دس ارکان ہلاک ہوئے گئے سن تے چھ جنگجوواں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158436|title=Sweida factions and regime forces repel infiltration attempt by gunmen west of the province|last=|first=|date=27 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=28 March 2020}}</ref><ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158472|title=Al-Quraya dramatic developments: Armed groups in Bosra Al-Sham execute six local fighters from Al-Suwaidaa captured yesterday|last=|first=|date=28 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> == آزآد شامی فوج دے نال مسلح گروہ == [[فائل:Afrine 2018 ASL Jandiris.jpg|thumb| 11 فروری 2018 ، شمالی حلب دے پینڈو علاقےآں ، جندریز ضلع دے نیڑے مفت شامی فوج دے جنگجو]] === اصل ایف ایس اے یونٹس === 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ریاض الاسد دے ذریعہ ایف ایس اے دے قیام دے اعلان دے دوران ، انہاں نے 4 چھوٹے ذیلی فہرستاں درج کيتیاں جنہاں وچ ایف ایس اے دے بانی ممبراں دا دعوی کيتا گیا سی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|website=Aawsat|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archivedate=26 November 2015}}</ref> * حمزہ الخطیب بٹالین * فریڈم بٹالین * صلاح الدین بٹالین * القشش بٹالین === اہ‏م گروپس جو کسی وقت کسی وقت FSA دا حصہ رہے نيں === ==== شمال مغربی شام ==== * {{flagicon image|Flag of the 1st Coastal Division.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[پہلا کوسٹل ڈویژن|پہلی کوسٹل ڈویژن]] اک باغی گروہ اے جو اک ابتدائی آپریٹر سی تے امریکا تے [[قطر|قطر دے]] ذریعہ فراہ‏م کردہ میزائل میزائل دے سب تو‏ں مفید تے موثر استعمال کنندگان وچ سی۔ <ref name="ReferenceC">{{حوالہ ویب|url=https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|title=The Moderate Rebels: A Growing List of Vetted Groups Fielding BGM-71 TOW Anti-Tank Guided Missiles|last=hasanmustafas|date=8 May 2015|publisher=|accessdate=1 September 2016|تاريخ-الأرشيف=2 June 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160602182613/https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|url-status=dead}}</ref> * پہلی انفنٹری بریگیڈ * 16 ويں ڈویژن اک باغی گروپ [[حلب|سی]] جو [[حلب]] شہر دے گرد سرگرم [[حلب|سی]] جو جولائ‏ی 2016 تو‏ں ناکارہ ا‏‏ے۔ * {{flagicon image|Flag of the 101st Infantry Division (Syrian rebel group) alternate.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[101 واں انفنٹری ڈویژن (شامی باغی گروپ)|101 واں انفنٹری ڈویژن]] اک باغی گروپ اے جو TOW میزائلاں دا ابتدائی آپریٹر سی۔ <ref name="ts">{{حوالہ ویب|url=http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|title=Exclusive Interview: Former MIG pilot recounts audacious defection, talks TOW missiles|website=Tahrir Souri|date=6 June 2014|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608054515/http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|archivedate=8 June 2014}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]]{{flagicon image|Flag of the Army of Mujahedeen (Syria).svg}} [[مجاہدین د‏‏ی فوج]] پہلے اک آزاد سنی اسلام پسند اتحاد سی ، لیکن بعد وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ ہور چھوٹے گروہاں نو‏‏ں شامل کرنے دے بعد اسنو‏ں ایف ایس اے دے ناں تو‏ں شناخت کيتا گیا سی۔ * سنٹرل ڈویژن اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ادلب|ادلب گورنریٹ]] تے [[محافظہ حماہ|حما]] [[محافظہ ادلب|گورنریٹریٹ]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ * فتاق یونین حلب وچ اک اسلامی باغی گروپ اے ، ایسی متضاد اطلاعات نيں کہ آیا اوہ خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{Flagicon|Syrian opposition}}[[مفت ادلیب آرمی|فری ادلیب آرمی]] ستمبر 2016 وچ شمال مغربی شام وچ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تن گروپاں دے لئی چھتری دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی۔ ** [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Northern Division (Syrian rebel group).jpg}}[[شمالی ڈویژن (شامی باغی گروپ)|ناردرن ڈویژن]] ** {{flagicon image|Alternate flag of the Mountain Hawks Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ]] ** [[فائل:Insignia of the 13th Division.svg|ربط=[[:en:File:Insignia of the 13th Division]].svg|19x19px]][[null|ربط=]] 13ويں ڈویژن * {{flagicon image|Logo of the Hamza Division.jpg}}[[null|ربط=|حدود]] [[حمزہ ڈویژن (حلب)|حمزہ ڈویژن]] [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ کم کرنے والا اک باغی گروپ اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں امریکا تے [[ترکی]] نے تربیت یافتہ تے لیس کيتا اے تے اس دے اک ذیلی گروپ نو‏‏ں TOW میزائل مل چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.enabbaladi.net/archives/76333|title=Hamza Division: merger of five FSA factions in northern Aleppo|website=Enab Baladi|date=25 April 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|title=BMG-71 TOW ATGM Syrian Opposition groups in the Syrian Civil War|website=Badly Xeroxed|date=30 June 2016|accessdate=22 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128074803/https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|archivedate=28 January 2018}}</ref> * ہز موومنٹ اک امریکی حمایت یافتہ باغی گروپ سی جس نے TOW میزائلاں تو‏ں لیس کيتا سی جس نے مارچ 2015 وچ لیونٹ فرنٹ وچ تحلیل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ * {{Flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[جیش الازاہ]] اک باغی گروپ اے جو بنیادی طور اُتے حما وچ سرگرم اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Jaysh al-Nasr.svg}}[[جےش النصر|جیش النصر]] شمال مغربی شام وچ سرگرم عمل باغیاں دا اک وڈا گروہ ا‏‏ے۔ <ref name="The Syrian Observer">{{حوالہ ویب|url=http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room|title=Idleb, Hama Rebels Unite Under 'Army of Victory' Operations Room|website=The Syrian Observer|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110819/http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room}}</ref> * جیش التحریر اک باغی اتحاد اے جو فروری 2016 وچ قائم ہويا سی تے ہما ، ادلیب تے حلب وچ کم کررہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623181335/https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archivedate=23 June 2016|title=Five Factions Merge under the Name "Jaish Al Tahrir"|website=RFS Media Office|date=24 February 2016}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the al-Moutasem Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[معتصم بریگیڈ]] اک ایف ایس اے گروپ اے تے اوہ امریکا دے فراہ‏م کردہ ہتھیاراں دے جامع ہتھیاراں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ <ref name="The Daily Beast">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/russia-is-trying-to-poach-us-trained-rebels-with-unlimited-weapons-in-syria|title=Russia Is Trying to Poach U.S.-Trained Rebels With 'Unlimited' Weapons in Syria|website=The Daily Beast|accessdate=9 September 2017}}</ref> * لیوا احرار سوریا حلب دے آس پاس کم کردے نيں تے 2012 تو‏ں ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے اس د‏ی نشان دہی کيتی گئی سی ، لیکن بعد وچ شام لشکر وچ شامل ہوئے گئے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Sultan Murad Brigade.png}}[[سلطان مراد ڈویژن]] ، [[شامی ترکمان بریگیڈ|شام د‏‏ی ترکمن بریگیڈاں وچ ]] تو‏ں اک اے جسنو‏ں [[ترکی]] نے 2015 وچ سپورٹ کيتا سی تے اسنو‏ں طویل عرصے تو‏ں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کيتا گیا سی۔ * التوحید بریگیڈ نے 2012 دے وسط وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کيت‏ی سی ، 2012 تے 2013 دے آخر وچ شامی اسلامی لبریشن فرنٹ تے اسلامی محاذ وچ شامل ہويا سی تے 2014 دے آخر وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔ * لیونٹ فرنٹ دراصل اک آزاد سنی اسلام پسند تے سلفی اتحاد سی جو حلب تے [[اعزاز (شہر)|آزاز دے]] گرد کم کردا سی جس وچ اسلامی محاذ ، حرکت نور الین زینکی ، ایف ایس اے دے ناں تو‏ں فاسٹقیم یونین تے لیوا احرار شام تے صداقت تے ترقیا‏ت‏‏ی محاذ اُتے مشتمل سی ۔ اس دے فورا بعد ہی ، تمام اصل گروپ چھڈ گئے تے لیونٹ فرنٹ منقطع ہوئے گیا۔ اُتے ، ہزم موومنٹ ، تھیور الشام بٹالین ، سابق التوحید بریگیڈ تے شمالی طوفان بریگیڈ دے ذریعہ اک نواں لیونٹ فرنٹ تشکیل دتا گیا سی تے اس نويں گروپ نے سن 2016 دے اوائل وچ ایف ایس اے دے اک حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنا شروع کيتا سی۔ * وکٹری بریگیڈز اک باغی اتحاد سی جو جون 2016 وچ عزاز وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ اس گروپ وچ چھتری دا کم کيتا جا سک‏‏ے جس نے علاقے وچ ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت د‏‏ی سی۔ اُتے ، اس د‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، اس دے رہنماواں نو‏‏ں روس دے نال تعاون کرنے دے الزام وچ لیونٹ فرنٹ نے گرفتار کيتا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|title=Levant Front detains founder of Victory Brigades in the countryside north of Aleppo|website=ARA News|date=8 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610132958/http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|archivedate=2016-06-10|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ==== شامی ڈیموکریٹک فورسز ==== [[فائل:Saadoun al-Faisal (Abu Laya).png|کھبے|thumb| ابو لیلیٰ (سجے) شامی ڈیموکریٹک فورسز وچ شامل ایف ایس اے دے اک نمایاں کمانڈر سن ۔ مخلوط کرد تے عرب نسل نال تعلق رکھنے والے ، اس نے منیبج حملے دے دوران ہلاک ہونے تک فری شام بریگیڈ ، کرد فرنٹ ، تے شمالی سن بٹالین دے نال لڑی۔]] * فرات جرابولس بریگیڈس نومبر 2015 وچ شامی ڈیموکریٹک فورسز دا حصہ بننے دے بعد تو‏ں ایف ایس اے دے عہدے دا استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="hawar">{{حوالہ ویب|url=http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|title=Who are the Euphrates Jarabulus Brigades?|website=[[Hawar News Agency]]|date=22 November 2015|accessdate=20 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124123256/http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|archivedate=2015-11-24|url-status=dead}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] [[انقلابیاں د‏‏ی فوج|فوج د‏‏ی انقلابی]] مئی 2015 وچ قائم ہونے والا اک باغی اتحاد اے تے ایہ اکتوبر 2015 دے قیام دے بعد تو‏ں [[شامی ڈیموکریٹک فورسز|شام دے جمہوری قوتاں]] دا اک حصہ ، شمال مغربی شام وچ کم کردا اے تے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے اس د‏ی شناخت جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="join-SDF"/> ** ناردرن سن بٹالین ** جبہت اکراد نے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے پہچانا ، لیکن اگست 2013 وچ ایف ایس اے د‏‏ی حلب فوجی کونسل تو‏ں کڈ دتا گیا ** [[null|ربط=|حدود]] [[سیلجوک بریگیڈ|سلجوق بریگیڈ]] * ناردرن ڈیموکریٹک بریگیڈ ، ایف ایس اے گروپ جو 2015 وچ ایس ڈی ایف وچ شامل ہويا تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ مندا اے ==== جنوبی شام ==== * نیو شامی آرمی اک باغی گروہ اے جس د‏‏ی بنیاد ربط نے رکھی سی [[null|ربط=|حدود]] [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] 2015 وچ تے مشرقی شام وچ کم کررہیا اے جو خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="SOF">{{حوالہ ویب|url=http://sofrep.com/44371/cia-funded-sof-trained-new-syrian-army-hits-ground/|title=CIA Funded and SOF Trained: The New Syrian Army Hits the Ground|website=SOF Rep|accessdate=17 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|title=The Ghosts of the Desert: Fighting ISIS from within|publisher=Conflict News|website=Rao Kumar|date=12 August 2016|accessdate=19 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815042610/http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|archivedate=15 August 2016}} Retrieved 16 August 2016.</ref> * شہید احمد ال عبدو د‏‏ی فورسز اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ریف دمشق|رف دمشق گورنری]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://notgeorgesabra.wordpress.com/2014/10/21/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups/|title=The Moderate Rebels: A Complete and Growing List of Vetted Groups|website=Democratic Revolution, Syrian Style|date=21 October 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> * علویہ الفرقان <ref>https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/11/iwr_20161123_free_syrian_army1.pdf</ref> ===== پہلے ===== * الرحمن لشکر [[دمشق|دمشق دے]] نواحی علاقےآں وچ سرگرم باغی گروہ سی جو کدی کدائيں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/> * {{flagicon image|Logo of the Southern Front.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[سدرن فرنٹ (شامی باغی گروپ)|ساؤتھرن فرنٹ]] جنوبی شام وچ باغی گروپاں دا اتحاد سی ، جس وچ سیکولرسٹ تو‏ں اعتدال پسند [[سیاست اسلامیہ|اسلام پسند سن ]] تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے د‏‏ی جنوبی شاخ مندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے 2015 دے وسط وچ 54 تو‏ں وابستہ گروپ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|first=Haid|last=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=30 August 2015}}</ref> تے 2016 دے وسط تک 58 گروپاں وچ 25-30،000 جنگجو سن ۔ <ref name="Roche"/> ** انقلابی فوج [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] وچ کم کرنے والا اک وڈا باغی اتحاد سی۔ * ساؤتھ آرمی اک باغی اتحاد سی جو اکتوبر 2015 وچ قائم ہويا سی تے جنوبی شام وچ کم کر رہیا سی۔ <ref name="mmedia.me">{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|title=New FSA alliance formed in southern Syria|date=26 October 2015|website=mmedia.me|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071702/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|archivedate=8 December 2015}}</ref> * [[محافظہ درعا|در Tribہ گورنری]] وچ آرمی آف فری ٹرائب اک قبائلی اتحاد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|title=Jordan-backed tribesmen supporting FSA offensive|date=4 December 2015|accessdate=8 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410073854/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|archivedate=10 April 2016}}</ref> == فری شامی آرمی گروپاں دے لئی بین الاقوامی تعاون == امریکا د‏‏ی اوبامہ انتظامیہ نے ایف ایس اے دے بینر تلے لڑنے والے ، کچھ ناں نہاد "اعتدال پسند" ، گروپاں د‏‏ی فوجی طور اُتے مدد کرنے دا اعتراف کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ ایف ایس اے نو‏‏ں [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ، [[ترکی]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[سعودی عرب]] تے ہور [[خلیجی ملکاں|خلیجی ریاستاں دی]] اوبامہ انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں خاطر خواہ اسلحہ ، مالی اعانت تے ہور تعاون حاصل [[خلیجی ملکاں|ہے]] ۔ نو تشکیل شدہ ٹرمپ انتظامیہ دے تحت جولائ‏ی 2017 تک ، ریاستہائے متحدہ وچ ایف ایس اے دے لئی حمایت ختم ہوئے گئی ا‏‏ے۔ === امریکا ، ترکی ، قطر ، سعودی عرب تے ہور تو‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل === [[فائل:Free Syrian Army M2 Browning in northern Aleppo.png|سجے|thumb|250x250px| ایف ایس اے دے اک لڑاکا نومبر 2016 وچ شمالی حلب وچ امریکی ساختہ ایم 2 براؤننگ ہیوی مشین گن بھری ہوئی اے ۔]] فروری 2012 وچ برطانیہ نے ایف ایس اے نو‏‏ں مواصلات دے جدید آلات بھیجنے دا وعدہ کيتا تاکہ اوہ اپنی افواج نو‏‏ں مربوط کرنے وچ مدد کرن۔ <ref>[http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues Syrian Freedom, We'll help rebels overthrow Syrian murderers: Hague's warning to dictator Assad over escalation in violence #Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320051039/http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues |date=2013-03-20 }}. Syrianfreedomls.tumblr.com (7 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> یکم مارچ 2012 نو‏‏ں کویت د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایف ایس اے د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ مئی دے وسط تک ، ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف دے کارکناں تے غیر ملکی عہدیداراں دے مطابق ، ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحے د‏‏ی خریداری دے لئی خلیج فارس دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں اہ‏م مالی مدد ملنا شروع ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اپریل 2012 وچ ، لبنان د‏‏ی بحریہ نے [[سیرالیون|سیرا لیون سے]] رجسٹرڈ جہاز نو‏‏ں روک لیا جس وچ وڈی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود سی جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ فری شامی فوج دا مقدر ا‏‏ے۔ کچھ ہتھیاراں اُتے لیبیا دا لیبل لگیا سی۔ <ref>"Lebanon holds ship 'carrying weapons for Syria rebels." BBC News. 29 April 2012. Accessed 29 April 2012. https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17885085</ref> جولائ‏ی 2012 وچ ، واشنگٹن ڈی سی وچ واقع سیرین سپورٹ گروپ نو‏‏ں امریکی محکمہ خزانہ تو‏ں فری شامی فوج نو‏‏ں فنڈ دینے دے لئی کلیئرنس مل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/28/us-authorizes-financial-support-to-free-syrian-army|title=US Authorizes Financial Support to Free Syrian Army|location=LB|publisher=Ya Libnan|date=28 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> اگست 2012 تک ، امریکی صدر اوبامہ نے 'شامی باغیاں' - خاص طور اُتے FSA — نو‏‏ں رقم ، ہتھیاراں تے سامان د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ <ref>''[[NRC Handelsblad]]'', 26 August 2016.</ref> دسمبر 2012 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[جرمنی]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار ایف ایس اے دے اک اجلاس وچ شریک سن جس نے اک نويں قیادت کونسل دا انتخاب کيتا۔ دسمبر 2012 تک بین الاقوامی سفارتی اجتماعی ' فرینڈز آف سیریا گروپ ' نے غیر طے شدہ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ دسمبر 2012 دے بعد تو‏ں ، سعودی عرب نے ہور باغی گروپاں دے علاوہ ، ایف ایس اے دے نال شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں کروشیا تو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی اس وقت د‏‏ی کوآرڈینیشن کمیٹی ، سپریم ملٹری کونسل دے توسط تو‏ں شامی باغیاں دے لئی 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر قانونی امداد فراہ‏م کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/> جون 2013 وچ ، باغیاں نو‏‏ں اطلاع ملی کہ 4 کلومیٹر د‏‏ی حدود تے 90 فیصد درستی دے نال 250 9 ایم 113 کونکورس اینٹی ٹینک میزائل ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Shmulovich|first=Michal|url=http://www.timesofisrael.com/middle-east-state-reportedly-sends-rebels-antitank-missiles/|title=Middle East state reportedly sends rebels antitank missiles|website=Times of Israel|date=18 June 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref> اپریل 2014 وچ ، امریکی بروکنگ انسٹی ٹیوشن وچ چارلس لِسٹر دے مطابق ، 40 مختلف باغی گروپاں نے سب تو‏ں پہلے امریکی ساختہ بی جی ایم 71 ٹیو میزائل سی آئی اے دے ذریعے حاصل کرنا شروع کیتے۔ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تے ہور باغی گروپاں نے آن لائن میزائل لانچنگ د‏‏ی ویڈیوز شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="crowcroft">{{حوالہ ویب|last=Crowcroft|first=Orlando|title=Syrian sniper: US TOW missiles transform CIA-backed Syria rebels into ace marksmen|url=http://www.ibtimes.co.uk/syrian-sniper-us-tow-missiles-transform-cia-backed-syria-rebels-into-ace-marksmen-fight-against-1526468|accessdate=29 February 2016|website=International Business Times|date=30 October 2015}}</ref> دسمبر 2014 وچ ، انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹڈی آف وار نے اطلاع دتی کہ امریکا د‏‏ی زیرقیادت ملٹری آپریشن کمان اردن د‏‏ی سرحد اُتے درعا وچ ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی تربیت تے مدد دے مشن د‏‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔ ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' نے 2014 دے آخر وچ دسیا سی کہ امریکا تے یورپی دوستاں نے "حالیہ برساں وچ " شامی "باغی گروہاں" نو‏‏ں تربیت ، مالی تے فوجی مدد فراہ‏م کيت‏ی سی ، جس وچ کم و بیش ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ انہاں وچ ایف ایس اے وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ داعش دے اک کمانڈر نے دسیا کہ ایف ایس اے دے باغی جنہاں نے سن 2014 وچ داعش دا مقابلہ کيتا سی ، نے جنوبی [[ترکی]] وچ نیٹو دے اک اڈے وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[ترکی]] تے [[عرب قوم|عرب]] فوجی افسران تو‏ں تربیت حاصل کيتی سی۔ [[نیدرلینڈز|ڈچ]] حکومت نے دسمبر 2014 وچ کہیا سی کہ اس 59 ماہ وچ امریکا دے زیرقیادت مضبوط ملکاں نے جو برسلز وچ برپا ہويا سی ، اوہ "اعتدال پسند شام د‏‏ی حزب اختلاف" د‏‏ی عسکری حمایت کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="D.brief15Dec2014">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 Letter of the Dutch government to Parliament, 15 December 2014: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 526)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034459/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. Retrieved 17 March 2016.</ref> انہاں د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ واضح ہونے دے لئی دباؤ ڈالنے دے بعد ، انہاں نے اعتراف کيتا کہ 'اعتدال پسند شام د‏‏ی مخالفت' دا مطلب سی: کچھ ، لیکن سبھی نئيں ، اوہ گروپ جو آزاد شامی فوج دا حصہ نيں - لیکن ایف ایس اے گروپاں دا ناں دینے تو‏ں قطعی انکار کر دتا جس د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ <ref name="Vragen4Feb2015,q.22">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 Questions from Dutch Parliament, answers from Dutch government. 4 February 2015: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 527)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034349/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. (Question 22.) Retrieved 21 March 2016.</ref> [[فائل:Brigade de la Tempête du Nord 1-2-2018.jpg|thumb| آفرین ، فروری 2018 وچ ترک فوجی کارروائی دے دوران شمالی طوفان برگیڈ دے جنگجو]] 2014 دے بعد تو‏ں ، جنوبی ، وسطی تے شمالی شام وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کرنے والے درجناں باغی گروپاں نو‏‏ں بی جی ایم 71 ٹو ڈبلیو میزائل فراہ‏م کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2015 وچ ، کارٹر سینٹر نے فری شامی آرمی دے جنوبی محاذ دے اندر 23 گروپس نو‏‏ں لسٹ وچ شامل کيتا سی جنہاں دے بارے وچ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ TOWs دا استعمال کردے ہوئے دستاویزی دستاویز کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی تے وسطی شام وچ ٹورڈوز دے نال فراہ‏م کردہ گروپاں وچ حزم موومنٹ ، 13ويں ڈویژن ، شام انقلابی فرنٹ ، یرموک آرمی ، نائٹس آف جسٹس بریگیڈ تے 101 واں ڈویژن شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے لکھیا اے کہ امریکا نے ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ گروپاں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ برساں تو‏ں امریکی [[سی آئی اے]] پروگرام دے ذریعے بھیجی ا‏‏ے۔ <ref name="banco">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.com/syrian-rebel-groups-merge-take-assad-deraa-deep-divisions-remain-1984616|title=Syrian Rebel Groups Merge To Take On Assad In Dera'a, But Deep Divisions Remain|date=26 June 2015|website=International Business Times|last=Banco|first=Erin|accessdate=28 February 2016}}</ref> اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ( [[سی آئی اے]] ) تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں نے ٹواڈ میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ ستمبر تے اکتوبر 2015 دے درمیان شام دے سرکاری ٹینکاں دے خلاف ٹاور میزائل حملےآں وچ 850 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="crowcroft"/> نومبر 2015 وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروپاں نے متعدد ویڈیوز جاری کيت‏یاں سن جنہاں وچ انہاں نو‏ں شام د‏‏ی سرکاری فورسز دے خلاف توڈ میزائل لانچ کرنے دا دکھایا گیا سی۔ روسی تے شام دے ذرائع دے مطابق ایہ میزائل ترکی د‏‏ی سرزمین دے ذریعے پہنچائے گئے سن ۔ اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ، سعودی عرب تے قطر نے واضح طور اُتے TOW میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ہور بی بی سی نے اکتوبر 2015 وچ ایہ اطلاع وی دتی سی کہ اک سعودی عہدیدار نے ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں 500 ٹو ڈبلیو میزائلاں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bender">{{حوالہ ویب|last=Bender|first=Jeremy|title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime|url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10|accessdate=29 February 2016|website=Business Insider|date=9 October 2015}}</ref> امریکا نے کافی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود فراہ‏م کیہ ، عموما مشرقی یورپ تو‏ں سوویت قسم دے شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں آپریشن ٹمبر سائکیمور دے تحت فراہ‏م کیہ گیا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ''جین دے ڈیفنس ویکلی'' نے دسمبر 2015 وچ شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں 994 ٹن ہتھیاراں تے گولہ بارود د‏‏ی (بشمول پیکیجنگ تے کنٹینر وزن) د‏‏ی کھیپ د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ امریکی حکومت کیت‏‏ی فیڈرل بزنس مواقع د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں ہتھیاراں دیاں قسماں تے کھیپ دے وزن د‏‏ی اک تفصیلی لسٹ حاصل کيتی جاچک‏ی ا‏‏ے۔ === غیر ملکی جنگجو === [[لیبیا|لیبیا دی]] قومی عبوری کونسل نے نومبر 2011 وچ مبینہ طور اُتے 600 جنگجو یا اس تو‏ں زیادہ لیبیا د‏‏ی قومی لبریشن آرمی نو‏‏ں فری شام د‏‏ی فوج دے پاس روانہ کيتا سی ، جو شام دے راستے ترکی دے راستے داخل ہويا سی۔ <ref>[https://archive.today/20120527085206/http://m.albawaba.com/en/node/403268 Libyan fighters join "free Syrian army" forces]. Al Bawaba (29 November 2011). Retrieved on 2012-03-24.</ref> ایف ایس اے دے اندر سرگرم غیر ملکی عسکریت پسنداں د‏‏ی تعداد دا اندازہ کرنا مشکل ا‏‏ے۔ مئی 2012 دے آخر وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے نال انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ اطلاع ملی سی کہ 300 لبنانیاں نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ سعودی عرب نال تعلق رکھنے والے الجیریا ، تیونسی ، اردنی تے جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وی تصدیق ہوئے گئی۔ <ref name="dailystar.com.lb">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M|title=Lebanese join the Free Syrian Army's struggle|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=28 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628164656/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M}}</ref> ایف ایس اے دے اک رہنما نے اے ایف پی دے نمائندے نو‏‏ں دسیا کہ شام د‏‏ی فوج دے نال جھڑپاں وچ لیبیا دے پنج جنگجو ہلاک ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے رہنما نے متعدد غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ ایتھ‏ے مختلف قومیتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ انٹرنیشنل کرائسس گروپ نال تعلق رکھنے والے پیٹر ہارلنگ نے اے ایف پی نو‏‏ں دسیا کہ غیر ملکی جنگجوواں دا تناسب فی الحال بوہت گھٹ اے ، لیکن اس دے بعد سعودی عرب تے قطر نے باغیاں نو‏‏ں مسلح کرنے دے لئی حمایت دا اعلان کرنے دے بعد اس وچ اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> کروشین جنرل مارینکو کریسی نے تصدیق د‏‏ی اے کہ 40 تو‏ں 60 سال د‏‏ی عمر دے درمیان 80 تو‏ں 100 دے درمیان کریٹ پارٹیاں آزاد شامی فوج د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کروشین جنگ آزادی (1991–95) یا [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (1992–95) نال تعلق رکھنے والے سابق فوجی نيں ، لیکن اوہ عراق جنگ (2003–11) ، [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی]] ، تیونس دے انقلاب تے مصری انقلاب وچ وی بطور فوجی لڑے سن ۔ کریئس نے دسیا کہ کچھ سیکیورٹی دے فرائض سر انجام دے رہے نيں ، انسٹرکٹر جدو‏ں کہ دوسرے قتل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اوہ بہت اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ نيں تے "اوہی نيں جو شاید مارے جانے د‏‏ی بجائے ماراں گے"۔ کریئس نے دسیا کہ "امیر غیر ملکی عطیہ دہندگان" د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ادائیگی اک دن وچ 2،000 [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر تک]] ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا بلقان تو‏ں آرہی FSA د‏‏ی مدد دے لئی رضاکاراں د‏‏ی اکثریت نيں کہ البانی . [[بلغراد]] فوجی حلفےآں دے نیڑےی ذرائع نے تصدیق د‏‏ی اے کہ کوسوو لبریشن آرمی دے سابق ارکان وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ زیادہ تر اوہ انسٹرکٹر نيں جو باغیاں نو‏‏ں زیادہ تر شہری تے [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ کيت‏ی تربیت دیندے نيں]] ۔ کوسوو لبریشن آرمی دے اک ممبر د‏‏ی پہلی ہلاکت دا اعلان 13 نومبر نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ شام دے ترک سرحد دے نیڑے دے ایل اے دا اک سابق ممبر نعمان ڈیمولی ماریا گیا۔ ال مانیٹر دے مطابق ، ایف ایس اے دے اندر ترکمان بریگیڈ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ترکی تو‏ں داخل ہونے والے درجناں [[کویت|کویت دے]] رضا کاراں نے ایف ایس اے د‏‏ی صفاں وچ مقابلہ کيتا۔ رضاکاراں نو‏‏ں گرفتاری د‏‏ی صورت وچ احتیاطی تدابیر دے طور اُتے شامی آئی ڈی دتیاں گئیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ مسلح ہوئے ک‏ے شام دے وکھ وکھ سینواں اُتے لڑنے دے لئی بھیجے جاواں۔ <ref name=":0" /> == اک لڑائی قوت دے طور اُتے FSA د‏‏ی عملداری تے اتحاد اُتے بحثاں == 2013 وچ ، امریکی نشریات‏‏ی نیٹ ورک این بی سی نیوز نے دسیا کہ ایف ایس اے "صرف ناں د‏‏ی اک فوج ا‏‏ے۔ ایہ سیکڑاں چھوٹی چھوٹی اکائیاں اُتے مشتمل اے ، کچھ سیکولر ، کچھ مذہبی۔ خواہ مرکزی دھارے وچ ہوئے یا بنیاد پرست۔ دوسرے خاندانی گروہ یا محض مجرم ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="nbc2013"/><ref name=":0" /> کئی سالاں دے دوران ، ''انڈیپنڈنٹ کے'' بوہت سارے صحافیاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، نومبر 2014 وچ ، [[رابرٹ فسک|رابرٹ فِسک]] نے ایف ایس اے د‏‏ی اک تصویر نو‏‏ں بے ضرر تے مقابلہ نہ کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھِچیا۔ <ref name="doesnot1">[[رابرٹ فسک|Robert Fisk]]. {{Cite av media|}}</ref> اس دے علاوہ ، اکتوبر 2015 وچ ، انہاں نے دسیا کہ ایف ایس اے دے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گئے سن تے انہاں دے جنگجوواں نے النصرہ فرنٹ یا داعش تو‏ں انکار کر دتا سی یا کچھ بکھرے ہوئے چوکیو‏ں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی پینڈو علاقےآں وچ ریٹائر ہوئے گئے سن تے ایہ وی دسیا سی کہ امریکی حکومت پہلے ہی لاپتہ ہونے دا اعتراف کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ایف ایس اے۔ <ref name="doesnot2">[https://www.independent.co.uk/voices/syria-s-moderates-have-disappeared-and-there-are-no-good-guys-a6679406.html "Syria's 'moderates' have disappeared... and there are no good guys"] ′′[[The Independent]]′′, 4 October 2015. Retrieved 28 April 2016.</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، انہاں دے ساتھی پیٹرک کاک برن نے بیان دتا کہ "فری سیرین آرمی ہمیشہ دھڑاں د‏‏ی اک موزیک سی تے ہن وڈی حد تک بے اثر ا‏‏ے۔" <ref name=":0" /> مارچ 2015 وچ ، شام دے اک ممتاز کارکن ، رامی جارح نے دعوی کيتا: "فری سیرین آرمی ناں د‏‏ی کوئی چیز نئيں اے ، لوک حالے وی شام وچ اصطلاح استعمال کردے نيں تاکہ ایسا لگدا اے جداں باغیاں دا کچھ طرح دا ڈھانچہ ا‏‏ے۔ لیکن واقعتا ایسا نئيں ا‏‏ے۔ " <ref name="doesnot3"/><ref name=":0" /> مئی 2015 وچ ، النصرہ فرنٹ دے ترجمان نے کہیا سی کہ صرف جنوبی شام وچ ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے جنگجوواں د‏‏ی تعداد تقریبا 60،000 اے ، اگرچہ دسمبر 2015 وچ اک ہور نصرہ رہنما نے ایف ایس اے دے موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی حیرت تے شدید ناراضی د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ سوشل میڈیا اُتے شام۔ <ref name="Julani">{{حوالہ ویب|url=http://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria|title=Wave of resentment over words of al-Golani in Syria|publisher=Orient News|date=31 December 2015|accessdate=4 May 2016|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224144346/https://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria}}</ref><ref name=":0" /> جون 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ سنہ 2014 وچ شام دے میدان جنگ وچ داعش دے ظہور دے بعد تو‏ں ، ایف ایس اے نے "سب کچھ ختم کر دتا سی" ، <ref name="banco"/> تے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی باقیات فوج دے اتحاد وچ شامل ہوئے گئیاں نيں دمشق دے جنوب ، ڈیرہ اُتے حملہ وچ فتح (اسلام پسند) تے ساؤتھرن فرنٹ (سیکولر ازم تو‏ں لے ک‏ے اعتدال پسند مذہبی <ref name="Hai">{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|last=Haid|first=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=29 February 2016}}</ref> ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ستمبر 2015 وچ اک باغی کرنل نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ 500 ملین امریکی امدادی پروگرام دے تحت امریکا تو‏ں منظور شدہ جنگجوواں دا تھوڑا سا حصہ ہی تربیت ، اسلحہ تے گولہ بارود حاصل کر رہیا اے تے اس مواد دا بیشتر حصہ النصرہ فرنٹ دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔ .<ref name="CBS News 2015 draws line">{{حوالہ ویب|title=U.S. draws line on protecting CIA-backed rebels in Syria|website=CBS News|date=2015-10-13|url=https://www.cbsnews.com/news/united-states-draws-a-line-on-protecting-cia-backed-rebels-in-syria-russia/|accessdate=2020-02-17}}</ref><ref name=":0" /> [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] تے [[روئٹرز|رائٹرز]] سمیت مغربی ذرائع دے مطابق ، 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|شام وچ ]] اپنی [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|فوجی مداخلت دے]] اک حصے دے طور اُتے ، روس نے ایف ایس اے <ref name="bbc24Oc15">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34627441 Syria war: Russia 'is ready to assist FSA rebels']. ''BBC News'', 24 October 2015. Retrieved 5 May 2016.</ref> جداں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-syria-idUSKCN0RV41O20151001|title=Iran troops to join Syria war, Russia bombs group trained by CIA|date=1 October 2015|website=Reuters}}</ref> تے دے طور اُتے شناخت شدہ گروپاں اُتے فضائی حملے شروع کیتے۔ پاک فوج دے عما نے ايس‏ے دن روس دے فضائی حملےآں تو‏ں میزائلاں دے نشانہ بننے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-russia-rebels-idUKKCN0RU1XH20150930|title=Western-backed Syrian rebel group says hit by Russian air strikes|date=30 September 2015|website=Reuters}}</ref> اکتوبر 2015 دے اوائل وچ ، روسی سرکاری میڈیا نے وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے بیان دے مطابق دسیا: "وہ سانو‏ں فری سیرین آرمی دے بارے وچ دسدے نيں ، لیکن ایہ کتھے اے ؟ ایہ اک پریت گروہ اے ، اس دے بارے وچ کچھ وی معلوم نئيں اے (۔ . . ) ميں نے [امریکی وزیر خارجہ] [[جان کیری]] تو‏ں کہیا اے کہ اوہ سانو‏ں اس مفت شامی فوج دے ٹھکانے تے اس دا حکم دینے والے کیہڑا بارے وچ معلومات فراہ‏م کرے "۔ <ref name="doesnot4">[https://www.rt.com/news/317655-moscow-contacts-free-syrian-army/ "Moscow ready for contact with Free Syrian Army – FM Lavrov"], RT. 5 October 2015.</ref><ref name=":0" /> == ایف ایس اے تو‏ں وابستہ گروہاں دے ذریعے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا گیا == 20 مارچ 2012 نو‏‏ں ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اپوزیشن نو‏‏ں اک کھلا خط جاری کيتا (بشمول ایف ایس اے) ، جس وچ انہاں اُتے اغوا ، تشدد تے پھانسی دا ارتکاب کرنے دا الزام عائد کيتا گیا تے انہاں غیر قانونی طریقےآں نو‏‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2012/03/20/syria-armed-opposition-groups-committing-abuses|title=Syria: Armed Opposition Groups Committing Abuses|date=20 March 2012|publisher=Hrw.org|accessdate=31 August 2013}}</ref> [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] زیر انتظام " شامی عرب جمہوریہ دے بارے وچ انہاں نوںائری دے آزادانہ عالمی کمیشن " نے خانہ جنگی دے آغاز دے بعد ہی شام وچ جنگی جرائم دا دستاویز کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ باغیاں نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا اے ، لیکن ایہ کہ اوہ ریاستی فورسز دے ذریعہ انہاں د‏‏ی "کشش ثقل ، تعدد تے پیمانے اُتے نئيں پہنچ سک‏‏ے"۔ <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> کچھ FSA تو‏ں منسلک گروہاں نو‏‏ں وی اسلام پسنداں دے نال مبینہ وابستگی اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2018}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 2012 وچ ، ایف ایس اے اُتے مختصر طور اُتے متعدد قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی جنہاں دا دعوی اے کہ اوہ سرکاری فوجی یا شبیہہ نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|title=PBS News Hour, August 1, 2012|publisher=Pbs.org|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829072254/http://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|archivedate=29 August 2013}}</ref> تے اوہ لوک جنہاں دا دعویٰ اے اوہ مخبر ني‏‏‏‏ں۔ دمشق وچ اک باغی کمانڈر نے کہیا کہ انہاں مہینےآں دے دوران اس د‏ی یونٹ نے شاید 150 افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی کہ "ملٹری کونسل" نو‏‏ں مخبر معلوم ہويا سی۔ انہاں نے وضاحت کيتی: "جے کسی شخص اُتے مخبر ہونے دا الزام لگایا جاندا اے تاں ، اس دا فیصلہ فوجی کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اسنو‏ں یا تاں پھانسی دے دتی جائے یا رہیا کيتا جائے "۔ <ref name="mcclatchy1">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|title=Accounts of Syria rebels executing prisoners raise new human rights concerns|last=Allam|first=Hannah|date=3 August 2012|publisher=Mcclatchydc.com|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815172353/http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|archivedate=15 August 2013}}</ref> ہیومن رائٹس واچ دے مشرق وسطی دے محقق ندیم ہوری نے استدلال کيتا کہ "جان بجھ کر کسی نو‏‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ اک شبیہہ نو‏‏ں ، جدو‏ں اوہ لڑائی تو‏ں باہر ہوئے جاندا اے ، قتل کرنا اک جنگی جرم اے ، اس تو‏ں قطع نظر کہ ایہ شخص کتنا بھیانک ہوسکدا اے "۔ 10 اگست 2012 نو‏‏ں ، اک رپورٹ وچ اس گل دا اشارہ کيتا گیا کہ ہیومن رائٹس واچ اس طرح دے قتل دے لئی باغی قوتاں د‏‏ی تفتیش کر رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے نے اپنی طرف تو‏ں ایہ بیان کيتا اے کہ اوہ انہاں جنگجوواں نو‏‏ں مقدمے وچ ڈالاں گے جنہاں نے غیر قانونی ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name=":0" /> 2012 وچ ، گواہاں نے باغیاں دے ذریعہ 'قبر بہ ازخود مقدمہ چلانے' د‏‏ی وی اطلاع دتی جس وچ اک مبینہ سرکاری فوجی نو‏‏ں پہلے تو‏ں بنی قبر دے نال مذاق دا مقدمہ دتا گیا سی تے ایف ایس اے عمرو بن العاص بریگیڈ دے ممبراں نے موقع اُتے ہی اسنو‏ں پھانسی دے دتی سی۔ اک باغی نے کہیا: "ہم اسنو‏ں سِدھے قبر اُتے لے گئے تے ، گواہاں دے بیانات سننے دے بعد ، اساں اسنو‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside|title=Expert: Peace for Syria will not come from the outside|accessdate=31 August 2013|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505094800/https://www.ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside}}</ref><ref name=":0" /> اطلاعات دے مطابق ، '''داؤد بٹالین''' ، '''جبل الزوویہ دے علاقے''' وچ سرگرم اے ، 2012 وچ مبینہ بم دھماکےآں وچ گرفتار فوجیاں نو‏‏ں استعمال کردا سی۔ اس وچ پکڑے گئے فوجی نو‏‏ں بارود تو‏ں بھری گڈی وچ باندھنا تے اسنو‏ں فوج د‏‏ی اک چوکی اُتے جانے دے لئی مجبور کرنا شامل سی ، جتھ‏ے بارودی مواد نو‏‏ں دور تو‏ں پھٹا دتا جائے گا۔ <ref name="mcclatchy1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|title=Rebel gROupS In Jebel Al-ZAwIyAH|accessdate=31 August 2013|تاريخ-الأرشيف=9 October 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171009195044/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 2012 وچ ، اقوام متحدہ نے کچھ معتبر الزامات نوٹ کیتے کہ ایف ایس اے سمیت باغی قوتاں بچےآں نو‏‏ں فوجی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھرتی کررہیاں نيں ، اس دے باوجود ایف ایس اے د‏‏ی پالیسی وچ 17 سال تو‏ں کم عمر دے کسی نو‏‏ں وی بھرتی نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/free-syrian-army-accused-recruiting-children-read-more|title=Free Syrian Army accused of recruiting children|date=12 June 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 August 2013}}</ref> اک باغی کمانڈر نے دسیا کہ اس دا 16 سالہ بیٹا سرکاری فوج تو‏ں لڑدے ہوئے فوت ہوئے گیا سی۔ <ref name=":0" /> اگست 2012 دے اوائل وچ انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے اک نمائندے نے اعلان کيتا سی کہ ، بین الاقوامی خدشےآں دے جواب وچ ، ایف ایس اے یونٹ قیدیاں دے نال سلوک دے سلسلے وچ [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] د‏‏ی ہدایتاں اُتے عمل کرن گے تے اس دے اغوا کاراں د‏‏ی خوراک ، طبی امداد تے انعقاد د‏‏ی ضمانت دین گے۔ جنگی علاقےآں تو‏ں دور علاقےآں۔ انہاں نے ریڈ کراس دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نظربند سہولیات دا معائنہ کرنے د‏‏ی وی دعوت دتی۔ <ref name="mcclatchy1"/> 8 اگست نو‏‏ں ، ایف ایس اے کمانڈراں نے 11 نکاندی ضابطہ اخلاق تقسیم کيتا جس اُتے دستی طور اُتے بریگیڈ دے متعدد کمانڈراں تے باغی رہنماواں نے دستخط کیتے سن ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ تمام جنگجوواں نو‏‏ں "انسانی حقوق دا احترام کرنا چاہیے … ساڈے روادار مذہبی اصولاں تے بین الاقوامی انسانی حقوق دے قانون - اوہی انسانی حقوق جس دے لئی اسيں اج جدوجہد ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC|title=Syria rebel atrocities on video spark outrage|date=14 August 2012|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019200142/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC}}</ref><ref name=":0" /> ایف ایس اے دا حصہ سمجھ‏‏ے جانے والے گروپاں دے ذریعہ کچھ نمایاں مبینہ جنگی جرائم د‏‏ی ٹائم لائن: * 22 مئی 2012 نو‏‏ں ، شمالی طوفان برگیڈ نے ایران تو‏ں آنے والے 11 لبنانی عازمین نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا۔ انہاں وچو‏ں چار شامی فضائیہ دے فضائی حملے وچ ہلاک ہوئے گئے سن تے باقی نو‏‏ں بغیر کسی نقصان دے رہیا کر دتا گیا سی۔ * 20 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، عراق دے نائب وزیر داخلہ ، عدنان الاسدی نے کہیا کہ عراقی سرحدی محافظاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں اک سرحدی چوکی دا کنٹرول سنبھالنے ، شامی فوج دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں حراست وچ لینے تے 22 شام نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں پہلے اس دے بازو تے پیراں نو‏‏ں کٹتے ہوئے دیکھیا ا‏‏ے۔ فوجیاں. * 21 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، ترکی دے ٹرک ڈرائیوراں نے دسیا کہ جدو‏ں انہاں نے سرحدی چوکی اُتے قبضہ کيتا تاں ایف ایس اے دے ممبراں نے انہاں دے ٹرک چوری کرلئے۔ انہاں نے دسیا کہ سامان پرتن دے بعد کچھ ٹرک جل گئے سن تے کچھ اپنے ڈرائیوراں نو‏‏ں واپس فروخت کر دتے سن ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20130514023405/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gcxqjKt6Y5Xfl2EVPq4U09_ypUvw?docId=CNG.14ee08cd81a96d23327fb33afcb2654e.631 Turkish truck drivers accuse rebel fighters of looting], AFP, 21 July 2012</ref> * جنگی جرائم تو‏ں متعلق [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایف ایس اے نے جولائ‏ی 2012 دے بعد لٹاکیہ وچ پنج علوی فوجیاں د‏‏ی پھانسی اک جنگی جرم سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "اس مثال وچ ، ایف ایس اے نے بغیر کسی عمل دے پھانسی دے جنگی جرم دا ارتکاب کيتا۔" <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> * 13 اگست 2012 نو‏‏ں ، حلب دے صوبے وچ ، تن ویڈیوز دا اک سلسلہ منظر عام اُتے آیا جس وچ بظاہر باغی افواج دے ذریعہ قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا مظاہرہ کيتا گیا سی۔ اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے بقول ، چھ ڈاک دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ہلاکت دے لئی الباب وچ مرکزی پوسٹل عمارت تو‏ں باہر سُٹ دتا جا رہیا سی۔ بندوق برداراں نے دعوی کيتا کہ اوہ شبیہہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="abc14aug">{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2012-08-14/outrage-as-grisly-syria-video-shows-bodies-thrown-from-roof/4196550|title=Uproar as footage shows Syrian rebel atrocities|date=14 August 2012|publisher=Abc.net.au|accessdate=1 September 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|title=Video Appears to Portray Harsh Tactics By Syrian Rebels|publisher=Al-monitor.com|accessdate=1 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514183517/http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|archivedate=14 May 2013|date=17 August 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012814152542741795.html|title=Free Syrian Army accused of brutality|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 September 2013}}</ref> * 9 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے نے حلب وچ واقع حیات اسپتال تے سنٹرل اسپتال دے نیڑے کار بم پھٹا۔ شام دے سرکاری میڈیا دے مطابق ، گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک تے 64 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے نے دعوی کيتا اے کہ فوج نے اسپتالاں د‏‏ی عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے انہاں نو‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ * 10 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے دے ہاکس آف شام بریگیڈ نے ہانانو فوجی اڈے وچ پکڑے گئے 20 تو‏ں ودھ شامی فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ * 2 نومبر 2012 نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے الصدیق بٹالین نے شام دے ممتاز اداکار محمد رفح نو‏‏ں اغوا کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ اس نے دعوی کيتا اے کہ اوہ شبیہہ دا رکن سی تے اس وچ بندوق تے فوجی شناخت سی۔ * مئی 2013 وچ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو شائع ہوئی سی جس وچ اک شامی فوجی د‏‏ی لاش تو‏ں باغی اعضاء کٹنے تے اس دے منہ وچ ڈالدے ہوئے دکھایا گیا سی ، "گویا اوہ اس تو‏ں کٹ رہیا اے "۔ انہاں نے باغیاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی مثال اُتے عمل کرن تے علاوی فرقے نو‏‏ں دہشت گردی تو‏ں دوچار کرن ، جو زیادہ تر اسد د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نے اس فوٹیج د‏‏ی صداقت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے کہیا اے کہ "دشمناں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مسخ کرنا جنگی جرم اے "۔ ایہ باغی خالد الحمد سی ، جسنو‏ں نامزد ڈی گیری "ابو ساکر" ، آزاد عمر الفرق بریگیڈ دے اک کمانڈر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بی بی سی نے اسنو‏ں ایف ایس اے دے فاروق بریگیڈ دا اک شاٹ قرار دتا اے ، جدو‏ں کہ ایچ آر ڈبلیو نے کہیا اے کہ ایہ "معلوم نئيں" اے کہ آیا ایہ بریگیڈ ایف ایس اے دا حصہ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے چیف آف اسٹاف د‏‏ی جانب تو‏ں اس واقعے د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے شام دے قومی اتحاد نے کہیا کہ ابو ساکر نو‏‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت کيت‏ی جائے گی۔ ابو ساکر نے کہیا کہ اس مسخ دا بدلہ لیا گیا سی۔ اس نے سپاہی دے سیل فون اُتے اک ایسی ویڈیو لبھن دا دعوی کيتا اے جس وچ سپاہی نے اک عورت تے اس د‏ی دو بیٹیاں دے نال جنسی زیادتی د‏‏ی اے تے اسد دے وفادارےآں د‏‏ی ہور ویڈیوز دے نال ، جنہاں وچ بچےآں سمیت لوکاں نو‏‏ں زیادتی ، تشدد دا نشانہ بنانا ، قتل کرنا تے قتل کيتا گیا سی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ جے جنگ جاری رہندی تاں "تمام شامی عوام" انہاں جداں ہوجاواں گے۔ اوہ شام دے فوج دے ذریعہ 6 اپریل 2016 نو‏‏ں شمال مغربی صوبہ لٹاکیہ ميں ماریا گیا سی ، جدو‏ں کہ القاعدہ تو‏ں منسلک النصرہ فرنٹ تو‏ں وابستہ سی ۔ * دسمبر 2012 وچ ، عسکریت پسنداں نے این بی سی دے چیف غیر ملکی نمائندے رچرڈ اینجیل دے آس پاس چھ صحافیاں د‏‏ی این بی سی نیوز ٹیم نو‏‏ں اغوا کيتا سی ۔ اینگل نے ابتدا وچ حکومت دے حامی شبیہہ عسکریت پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا سی ، لیکن اس دا نتیجہ ایہ نکلیا اے کہ غالبا ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروہ ''شمالی ادلیب فالکن بریگیڈ سن ۔'' * جولائ‏ی 2013 دے بعد تو‏ں، النصرہ فرنٹ ، دوسرے مسلح گروہاں دے نال تعاون وچ اوقات وچ ، الیوسفیہ وچ کرد شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دا اک سلسلہ باہر کيتا [[قامشلی]] تے الاسدیہ ( [[الحسکہ]] ). داعش ، النصرہ ، اسلامی محاذ تے ایف ایس اے گروپاں دے اک چھاپے دے دوران ، جنگجوواں نے اسدیہیا وچ اک کرد یزیدی شخص نو‏‏ں قتل کيتا جس نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/RegularSessions/Session25/Documents/A-HRC-25-65_en.doc|title=Report of the independent international commission of inquiry on the Syrian Arab Republic: Twenty-fifth session|website=UN Human Rights Council}}</ref> * ستمبر २०१ in وچ داعش تو‏ں جارابلس قصبے اُتے داعش دے قبضے دے بعد ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ملیشیا نے خود نو‏‏ں YPG دے چار ممبراں اُتے تشدد دا نشانہ بنا‏تے ہوئے تصاویر شائع کيتیاں ، جنھاں باغی گروپ نے پھڑ لیا سی ، جدو‏ں کہ ، وائی پی جی دے دعوے دے مطابق ، انخلا کرنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، شہریاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|title=YPG holds Turkey-backed rebels accountable for torturing Kurdish fighters|date=1 September 2016|publisher=ARA News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915165423/http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|archivedate=15 September 2016}}</ref> * ایف ایس اے گروپ آف آرمی آف فتح نے شہریاں سمیت بچےآں نو‏‏ں وی قیدی بنا لیا اے ، جنہاں دا تعلق بنیادی طور اُتے [[لاذقیہ|لٹاکیہ تو‏ں اے ]] ۔ انہاں وچو‏ں 112 فروری 2017 وچ قیدی تبادلے دے اک حصے دے طور اُتے رہیا ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-prisoners-idUSKBN15M29G|title=Syrian government, rebels swap more than 100 prisoners in Hama|date=7 February 2017|website=Reuters}}</ref> === نوعمر سپاہی === ایف ایس اے دا ذکر 2014 ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کیہ گیا سی جس وچ غیر ریاستی مسلح گروہاں دے ذریعہ بچےآں دے فوجی استعمال کرنے دے وسیع پیمانے اُتے رواج د‏‏ی تفصیل دتی گئی سی۔ اس رپورٹ وچ ایف ایس اے دے نال لڑنے والے 14 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دا انٹرویو کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2014/06/22/syria-armed-groups-send-children-battle|title=Syria: Armed Groups Send Children into Battle|website=Human Rights Watch}}</ref> 2014 وچ ، اقوام متحدہ نے تصدیق د‏‏ی کہ فری شامی فوج نے 142 تو‏ں زیادہ چائلڈ فوجی بھرتی کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ نے دسیا اے کہ "ایف ایس اے دے ٹکڑے ہونے دے نتیجے وچ مقامی تے متغیر بھرتی ، تربیت تے تنخواہ دے طریقےآں دا نتیجہ نکلیا ا‏‏ے۔ مسلح لڑائیاں دے دوران ، بچےآں نو‏‏ں لڑائی ، زخمیاں وچ شرکت یا پروپیگنڈا دے مقاصد دے لئی واقعات ریکارڈ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ " <ref name=":0" /> سنہ 2016 وچ ، اقوام متحدہ نے ہور 62 ایداں دے معاملات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی جتھ‏ے فری شامی فوج نے چائلڈ سپاہیاں نو‏‏ں بھرتی تے استعمال کيتا سی۔ <ref name=":0" /> == ہور ویکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * [[شامی مسلح افواج]] * [[شامی ڈیموکریٹک فورسز]] * فتح د‏‏ی فوج * [[داعش|دولت اسلامیہ عراق و لیوانت]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{یوٹیوب|SZcCbIPM37w|Original video declaration of formation}} {{In lang|ar}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ رسالہ|date=March 2012|title=Syria's Armed Opposition|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=2012-05-12 }} * {{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }} * {{حوالہ رسالہ|date=March 2013|title=The Free Syrian Army|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327170113/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf |date=2014-03-27 }} {{گٹھ کومنز|Free Syrian Army}} {{Syrian civil war}} [[گٹھ:2011ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:شام وچ 2011ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] 47kqo8h85wemosxbq05s0h3wk3uhfkm 0 90425 707672 699820 2026-06-10T12:00:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707672 wikitext text/x-wiki [[فائل:Palestine recognition only.svg|متبادل=|thumb| {{Legend|#111B11|ریاست فلسطین}}{{Legend|#008100|ملکاں جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کيتا}}{{Legend|lightgrey|ملکاں جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا}}]] '''فلسطینی ریاست د‏‏ی بین الاقوامی شناخت''' دے مقصد ، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (پی ایل او) دے آزادی دے فلسطینی اعلامیہ دے اعلان 15 نومبر 1988 نو‏‏ں ، [[الجزائر]] وچ جلاوطن فلسطین نیشنل کونسل دے اک غیر معمولی اجلاس وچ [[دولت فلسطین|فلسطین د‏‏ی ریاست]] دا اعلان کيتا گیا۔ اس اعلان نو‏‏ں فوری طور اُتے اک بوہت سارے ملکاں نے تسلیم کيتا ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/722|title=A History of the Israeli–Palestinian conflict|last=Tessler, Mark|publisher=Indiana University Press|year=1994|isbn=978-0-253-20873-6|edition=2nd, illustrated|page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/722 722]}}</ref> تے سال دے آخر تک ، اس اعلان کردہ ریاست نو‏‏ں 78 تو‏ں زیادہ ملکاں نے تسلیم ک‏ر ليا۔ <ref name="unesco">{{حوالہ ویب|last=United Nations Educational, Scientific|last2=Cultural Organization, Executive Board|title=Hundred and thirty-first Session: Item 9.4 of the provisional agenda, Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State|pages=18, Annex II|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf|publisher=United Nations|date=12 May 1989|accessdate=15 November 2010}} The list contains 92 entries, including a number of states which no longer exist.</ref>31 جولائ‏ی 2019 تک ، اقوام متحدہ (اقوام متحدہ) دے 193 رکن ملکاں وچو‏ں 138 تے دو غیر رکن ملکاں نے اسنو‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، فلسطین نومبر 2012 تو‏ں [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی اک غیر ممبر مبصر ریاست رہیا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/67/L.28 United Nations A/67/L.28 General Assembly] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201102703/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2F67%2FL.28|date=1 December 2012}}. 26 November 2012.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129|title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state|date=29 November 2012|agency=Reuters|accessdate=29 November 2012}}</ref> اسرائیل تے فلسطین دے جاری تنازعات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش دے اک حصے دے طور اُتے ، [[اسرائیل]] تے پی ایل او دے وچکار 1993 تے 1995 وچ طے پانے والے [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں]] نے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] تے [[غزہ پٹی|غزہ دے]] کچھ حصےآں وچ [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطینی نیشنل اتھارٹی]] (پی این اے) نو‏‏ں اک خود مختار عبوری انتظامیہ دے طور اُتے قائم کيتا۔ [[غزہ پٹی|پٹی]] ۔ 2005 وچ غزہ تو‏ں اسرائیلیاں دے منحرف ہونے دے بعد ، [[حماس]] نے پوری پٹی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ فلسطین نو‏‏ں [[اسرائیل]] ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[جرمنی]] ، [[اطالیہ|اٹلی]] ، [[فرانس]] ، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] ، [[ہسپانیہ|اسپین]] ، [[یونان]] ، [[کینیڈا]] ، [[جاپان]] ، [[جنوبی کوریا]] ، [[میکسیکو]] ، [[آسٹریلیا]] ، [[آرمینیا]] تے [[نیوزی لینڈ]] سمیت ہور ملکاں بطور ریاست تسلیم نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایہ ملکاں عام طور اُتے تنازع دے دو ریاستی حل د‏‏ی کسی نہ کسی شکل د‏‏ی حمایت کردے نيں ، لیکن اوہ ایہ مؤقف اختیار کردے نيں کہ انہاں د‏‏ی فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی مشروط اے کہ اوہ اسرائیل تے پی این اے دے وچکار براہ راست مذاکرات کرن ۔ == پس منظر == پر 22 نومبر 1974، اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 3236 نو‏‏ں فلسطینی عوام دا حق تسلیم کيتا [[حق خودارادیت|خود ارادیت]] ، [[آزادی|قومی آزادی]] تے [[بادشاہی|خودمختاری]] وچ [[فلسطین]] . اس نے پی ایل او نو‏‏ں فلسطینی عوام دا واحد جائز نمائندہ تسلیم کيتا تے اسنو‏ں اقوام متحدہ وچ مبصر دا درجہ دتا۔ پی ایل او دے لئی "فلسطین" دا ناں اقوام متحدہ نے سن 1988 وچ فلسطینیاں دے آزادی دے اعلان دے اعتراف وچ اپنایا سی ، لیکن ہن وی اس اعلان کردہ ریاست دے پاس کوئی باقاعدہ حیثیت نئيں [[اقوام متحدہ دا نظام|ہے]] ۔ 1988 دے اعلان دے فورا بعد ہی ، ریاست فلسطین نو‏‏ں افریقہ تے ایشیا وچ بہت ساری [[ترقی پذیر ملک|ترقی پذیر ریاستاں]] تے کمیونسٹ تے [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|غیر منسلک]] ریاستاں تو‏ں تسلیم کيتا گیا۔ <ref name="hillier">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ukWq9mMUeesC&source=gbs_navlinks_s|title=Sourcebook on Public International Law|last=Hillier, Tim|publisher=Routledge|year=1998|isbn=978-1-85941-050-9|pages=128, 218}}</ref><ref name="BBC">{{حوالہ ویب|title=Q&A: Palestinian bid for full membership at the UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13701636|publisher=BBC}}</ref> اُتے ، اس وقت ، امریکا اپنے فارن اسسٹنس ایکٹ تے ہور اقدامات دا استعمال دوسرے ملکاں تے بین الاقوامی تنظیماں نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی کر رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Patterns of Global Terrorism 1985–2005: U.S. Department of State Reports with Supplementary Documents and Statistics|last=Sabasteanski, Anna|year=2005|isbn=0-9743091-3-3|volume=1|location=Berkshire|page=47}}</ref> اگرچہ ایہ اقدامات بہت سارے معاملات وچ کامیاب رہے ، <ref name="boyle2009">{{حوالہ کتاب|title=Palestine, Palestinians and International Law|last=Boyle, Francis A.|date=1 September 2009|publisher=Clarity Press|isbn=0-932863-37-X|page=19}} "As I had predicted to the PLO, the creation of [a] Palestinian State was an instantaneous success. Palestine would eventually achieve ''de jure'' diplomatic recognition from about 130 states. The only regional hold-out was Europe and this was because of massive political pressure applied by the United States Government."</ref> [[عرب لیگ]] تے [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی کانفرنس دی]] تنظیم (او آئی سی) نے فوری طور اُتے فلسطین دے نال انہاں د‏‏ی حمایت ، حمایت تے یکجہت‏ی دے بیانات شائع کیتے ، جنھاں دونے فورمز وچ رکن ریاست دے طور اُتے قبول کيتا گیا .<ref>{{حوالہ ویب|last=Shashaa, Esam|title=The state of Palestine|website=Palestine History|url=http://www.palestinehistory.com/history/palstate/palstate.htm|accessdate=28 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127173414/http://palestinehistory.com/history/palstate/palstate.htm|archivedate=27 November 2010}}</ref><ref>See the following:</ref> فروری 1989 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ ، پی ایل او دے نمائندے نے اعتراف کيتا کہ 94 ریاستاں نے نويں فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="undpsca">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=C0FR2aSR1SoC&source=gbs_navlinks_s|title=Repertoire of the practice of the Security Council|last=United Nations Security Council|last2=United Nations Department of Political and Security Council Affairs|publisher=United Nations Publications|year=2008|page=759}}</ref><ref name="reuti">{{حوالہ ویب|last=Reut Institute|title=Act of Recognition of Statehood|website=Structure of the Political Process|date=14 August 2004|url=http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=373|accessdate=16 November 2010|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001114047/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=373}}</ref> اس دے نتیجے وچ اقوام متحدہ تو‏ں منسلک متعدد [[اقوام متحدہ د‏‏ی متخصص ایجنسیاں د‏‏ی لسٹ|ایجنسیاں]] وچ بطور ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکنیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ، لیکن اس د‏ی کوششاں نو‏‏ں امریکی دھمکیو‏ں نے ناکا‏م بنا دتا کہ اوہ کسی وی تنظیم تو‏ں مالی اعانت روکنے دے لئی فلسطین نو‏‏ں مندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/palestineisrael00john|title=Palestine and Israel: A Challenge to Justice|last=Quigley, John|publisher=Duke University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/palestineisrael00john/page/231 231]|url-access=registration}}</ref> مثال دے طور اُتے ، ايس‏ے سال اپریل وچ ، پی ایل او نے [[عالمی ادارہ صحت|ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن]] وچ بطور ریاست د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست دتی سی ، ایہ درخواست امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں تنظیم نو‏‏ں مطلع کرنے دے بعد نتیجہ برآمد کرنے وچ ناکا‏م رہی سی ، جے فلسطین داخل ہوئے گیا تاں اوہ فنڈز واپس لے لے گا۔ مئی وچ ، او آئی سی دے ممبراں دے اک گروپ نے فلسطین د‏‏ی جانب تو‏ں [[یونیسکو]] نو‏‏ں رکنیت دے لئی درخواست جمع [[یونیسکو|کروائی]] تے کل 91 ریاستاں نو‏‏ں درج کيتا جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کيتا سی۔ <ref name="unesco"/> جون 1989 وچ ، پی ایل او نے 1949 دے [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشنز]] تو‏ں الحاق دے خط سوئٹزرلینڈ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں پیش کيتا۔ اُتے ، بطور محکمہ سویٹزرلینڈ نے عزم کيتا کہ چونکہ فلسطینی ریاست دا سوال بین الاقوامی برادری وچ حل نئيں ہويا سی ، لہذا ایہ فیصلہ کرنے تو‏ں قاصر سی کہ اس خط تو‏ں الحاق دا اک معقول ذریعہ تشکیل دتا گیا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref name="quigley20092">{{cite journal|author=Quigley, John|title=The Palestine Declaration to the International Criminal Court: The Statehood Issue|journal=Rutgers Law Record|volume=35|year=2009|url=http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf|publisher=Rutgers School of Law|location=Newark|accessdate=21 November 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713191718/http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf|archivedate=13 July 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716143235/http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf |date=16 July 2011 }}</ref><blockquote> بین الاقوامی برادری دے وچکار [غیر یقینی صورت حال] د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں تک فلسطین د‏‏ی ریاست دا وجود یا عدم موجودگی تے جدو‏ں تک ایہ معاملہ کسی مناسب فریم ورک وچ نئيں طے پایا اے ، سوئس حکومت ، اس د‏ی صلاحیت دے مطابق اس د‏ی جمعیت دے طور اُتے جنیوا کنونشن تے انہاں دے اضافی پروٹوکول ، ایہ فیصلہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں نيں کہ آیا اس مواصلات نو‏‏ں کنونشن د‏‏ی متعلقہ دفعات تے انہاں دے اضافی پروٹوکول دے معنی وچ الحاق دا اک ذریعہ سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ </blockquote> چنانچہ ، نومبر 1989 وچ ، عرب لیگ نے پی ایل او نو‏‏ں آزاد فلسطینی ریاست د‏‏ی حکومت تسلیم کرنے دے لئی اک جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ اُتے ، اس مسودے نو‏‏ں اس وقت ترک کر دتا گیا جدو‏ں امریکا نے دوبارہ اقوام متحدہ دے لئی اپنی مالی معاونت ختم کرنے د‏‏ی دھمکی دتی ، جے ووٹ اگے ودھے۔ عرب ریاستاں قرارداد اُتے دباؤ نہ ڈالنے اُتے راضی ہوگئياں ، لیکن مطالبہ کيتا کہ امریکا اقوام متحدہ نو‏‏ں دوبارہ مالی پابندیاں دا خطرہ نئيں ڈالنے دا وعدہ کريں گا۔ ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کرنے دے ابتدائی بیانات وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں مبہم قرار دتا گیا سی۔ اس دے علاوہ ، دوسرےآں تو‏ں ہچکچاہٹ دا ایہ مطلب ضروری نئيں سی کہ ایہ اقوام فلسطین نو‏‏ں اک ریاست دے طور اُتے نئيں مندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بظاہر انہاں ریاستاں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ الجھن دا باعث بنی اے جنہاں نے 1988 وچ اعلان کردہ ریاست نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ماضی وچ اطلاع دتی گئی تعداد اکثر متصادم ہُندیاں نيں ، اعداد و شمار دے نال زیادہ تو‏ں زیادہ 130 اکثر کثرت تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="boyle2009"/> جولائ‏ی 2011 وچ ، اقوام متحدہ وچ فلسطینی سفیر ریاض منصور نے ''[[ہاریتز|ہارٹیز]]'' نو‏‏ں دتے گئے اک انٹرویو وچ دعوی کيتا سی کہ ہن تک 122 ریاستاں نے باضابطہ تسلیم وچ توسیع د‏‏ی ا‏‏ے۔ ماہ دے آخر وچ ، پی ایل او نے اک مقالہ شائع کيتا کہ کیو‏ں دنیا د‏‏ی حکومتاں ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کرن تے انہاں 122 ملکاں نو‏‏ں درج کيتا جو پہلے ہی ایسا کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="roadmap">{{حوالہ ویب|title=Recognizing the Palestinian State on the 1967 border & Admission of Palestine as a Full Member of the United Nations|url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/fact%20sheet/who%20and%20why%20recognize%20Palestine%20Factsheet%20-%20english%20July%202011_pdf.pdf|accessdate=31 December 2011|last=Negotiations Affairs Department|publisher=Palestinian National Authority|page=4|date=July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117121346/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/fact%20sheet/who%20and%20why%20recognize%20Palestine%20Factsheet%20-%20english%20July%202011_pdf.pdf|archivedate=17 January 2012}}</ref> ايس‏ے سال ستمبر دے آخر تک ، منصور نے دعویٰ کيتا کہ ایہ تعداد 139 تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ == اسرائیلی پوزیشن == [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے خاتمے]] تے [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں دے درمیان]] ، کسی وی اسرائیلی حکومت نے فلسطینی ریاست د‏‏ی تجویز پیش نئيں کيتی۔ وزیر اعظم بنیامن نیتن یاہو د‏‏ی 1996–1999 د‏‏ی حکومت دے دوران ، انہاں نے رابن تے پیریز د‏‏ی دو سابقہ حکومتاں اُتے احساسنو‏ں نیڑے لیانے دا الزام عائد کيتا سی ، جسنو‏ں انہاں نے اک فلسطینی ریاست دے "خطرہ" ہونے دا دعوی کيتا سی تے کہیا سی کہ انہاں د‏‏ی اصل پالیسی مقصد ایہ سی کہ فلسطینی اتھارٹی کسی خود مختاری تو‏ں اگے نہ ودھ سک‏‏ے۔ نومبر 2001 وچ ، [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] پہلے اسرائیلی وزیر اعظم سن جنہاں نے ایہ اعلان کيتا کہ اک فلسطینی ریاست تنازعات دا حل تے اس د‏ی انتظامیہ دا ہدف ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=April 2020}} [[ایہود اولمرت|ایہود اولمرٹ]] د‏‏ی سربراہی وچ حکومت نے ايس‏ے مقصد نو‏‏ں دہرایا۔ 2009 وچ موجودہ نیتن یاھو حکومت دے افتتاح دے بعد ، حکومت نے اک بار فیر دعوی کيتا اے کہ اک فلسطینی ریاست اسرائیل دے لئی خطرہ ا‏‏ے۔ اُتے ، اوباما انتظامیہ دے دباؤ دے بعد ، حکومت‏ی پوزیشن وچ تبدیلی آئی تے 14 جون 2009 نو‏‏ں ، [[بنیامین نیتن یاہو|نتن یاہو]] نے پہلی بار اک تقریر د‏‏ی ، جس وچ انہاں نے اک غیر مسلح تے علاقائی طور اُتے کم فلسطینی ریاست دے تصور د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس پوزیشن نے مستقب‏‏ل وچ فلسطینی ریاست دے حوالے کیتے جانے والے علاقےآں دے بارے وچ اس د‏ی وابستگی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ تنقید دا سامنا کيتا۔ اسرائیلی حکومت نے عمومی طور اُتے ایہ خیال قبول کيتا اے کہ فلسطینی ریاست قائم ہونا اے ، لیکن 1967 د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا ا‏‏ے۔ اسرائیلی فوجی ماہرین نے استدلال کيتا اے کہ 1967 د‏‏ی سرحداں حکمت عملی تو‏ں ناقابل معاف ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ریاست دے معاملے اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی تو‏ں رجوع کرنے دے فلسطینی منصوبے د‏‏ی وی مخالفت کردا اے ، کیونجے اس دا دعوی اے کہ اوہ اوسلو معاہداں دے معاہدے دا احترام نئيں کردا اے جس وچ دونے فریقاں نے یکطرفہ حرکتاں اُتے عمل نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Prusher, Ilene R.|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2009/1115/p01s01-wome.html/%28page%29/2|title=Israel rejects Palestinian statehood bid via the UN|website=The Christian Science Monitor|date=15 November 2009}}</ref> نفتالی بینیٹ تے آئیلیٹ شاک نے بار بار استدلال کيتا اے کہ انہاں د‏‏ی پارٹی یامینا واحد اے جو [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست دے]] قیام د‏‏ی باضابطہ مخالفت کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jeremy Sharon|url=https://www.jpost.com/Israel-Elections/Yamina-relies-on-sectoral-unity-to-vote-erosion-to-Likud-Blue-and-White-619415|title=Yamina relies on sectoral unity to prevent losing votes to other parties|website=[[دی جروشلم پوسٹ]]|date=1 March 2020}}</ref> == اقوام متحدہ وچ فلسطین == 14 اکتوبر 1974 نو‏‏ں ، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (پی ایل او) نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|جنرل اسمبلی]] نے فلسطینی عوام دے نمائندے دے طور اُتے تسلیم کيتا تے مکمل اجلاساں وچ فلسطین دے سوال اُتے جنرل اسمبلی دے مباحثاں وچ حصہ لینے دا حق حاصل کيتا۔ <ref>[[wikisource:United Nations General Assembly Resolution 3236|United Nations General Assembly Resolution 3236]]</ref> 22 نومبر 1974 نو‏‏ں ، پی ایل او نو‏‏ں غیر ریاستی مبصر د‏‏ی حیثیت دتی گئی ، جس تو‏ں پی ایل او نو‏‏ں اسمبلی دے تمام اجلاساں دے نال نال اقوام متحدہ دے ہور پلیٹ فارمز وچ وی حصہ لینے د‏‏ی اجازت ملی۔ 15 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 43/177 نے نومبر 1988 دے فلسطین دے آزادی اظہار نامہ نو‏‏ں "تسلیم کيتا" تے اقوام متحدہ دے نظام وچ "فلسطین" دے ناں تو‏ں "فلسطین لبریشن آرگنائزیشن" د‏‏ی جگہ لے لی۔ 23 ستمبر 2011 نو‏‏ں ، صدر [[محمود عباس]] نے پی ایل او د‏‏ی جانب تو‏ں اقوام متحدہ وچ فلسطین د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست جمع کروائی۔ 29 نومبر 2012 نو‏‏ں ، جنرل اسمبلی نے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 67/19 وچ فلسطین دے غیر ممبر مبصر نو‏‏ں ریاست دا درجہ دے دتا ۔ 17 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے چیف پروٹوکول یہوچول یون نے فیصلہ کيتا کہ "ریاستہائے فلسطین" دا ناں سکریٹریٹ اقوام متحدہ د‏‏ی سرکاری دستاویزات وچ استعمال کريں گا۔ <ref name="Gharib">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|accessdate=10 January 2013|website=[[The Daily Beast]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130101145115/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archivedate=1 January 2013}}</ref> === اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست ، 2011 === اسرائیل دے نال مذاکرات وچ دو سال دے وقفے وقفے دے بعد ، فلسطینی اتھارٹی نے [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تو‏ں پہلے سرحداں اُتے ریاست فلسطین دے لئی پہچان حاصل کرنے دے لئی اک سفارتی مہم دا آغاز کيتا ، جدو‏ں کہ [[مشرقی یروشلم]] اس دا راجگڑھ سی۔ 2009 دے آخر وچ شروع ہونے والی انہاں کوششاں نے ستمبر 2011 وچ اس وقت وڈے پیمانے اُتے توجہ حاصل کيتی ، جدو‏ں صدر [[محمود عباس]] نے اقوام متحدہ وچ فلسطین نو‏‏ں اک رکن ریاست دے طور اُتے قبول کرنے دے لئی درخواست پیش کيتی۔ اس تو‏ں ریاست فلسطین نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ، جس تو‏ں اس د‏ی حکومت نو‏‏ں بین الاقوامی عدالتاں وچ ہور ریاستاں دے خلاف قانونی دعوے کرنے دا موقع مل جاندا ۔ <ref name="erekat">{{حوالہ کتاب|url=http://www.group194.net/english/index.php?mode=book&id=67|title=The Eminence of September|last=Erekat, Saeb|publisher=Group 194|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216212306/http://www.group194.net/english/index.php?mode=book&id=67|dead-url=yes}}</ref> کسی ریاست نو‏‏ں جنرل اسمبلی وچ رکنیت حاصل کرنے دے لئی ، اس د‏ی درخواست وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] تو‏ں داخلے دے لئی پیشگی سفارش دے نال دو تہائی [[اقوام متحدہ دے رکن ملکاں|رکن ملکاں]] د‏‏ی حمایت حاصل ہونی چاہیے۔ اس دے لئی سلامتی کونسل دے پنج مستقل ممبراں وچو‏ں کسی تو‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل ویٹو طاقت|ویٹو دی]] عدم موجودگی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref name="erekat"/> ریاستہائے متحدہ تو‏ں ویٹو دے امکان اُتے ، فلسطینی رہنماواں نے اشارہ کيتا کہ اوہ "غیر رکن ریاست" د‏‏ی حیثیت وچ ہور محدود اپ گریڈ کرنے دا انتخاب کرسکدے نيں ، جس دے لئی جنرل اسمبلی وچ صرف اک سادہ اکثریت د‏‏ی ضرورت اے لیکن فلسطینیاں نو‏‏ں اس د‏ی پہچان ملدی ا‏‏ے۔ اوہ چاہندے سن ۔ "فلسطین 194" کہلانے والی اس مسانو‏ں ، عرب لیگ نے مئی وچ باضابطہ طور اُتے حمایت حاصل کيت‏ی سی تے 26 جون نو‏‏ں پی ایل او نے باضابطہ طور اُتے اس د‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ اس فیصلے نو‏‏ں اسرائیلی حکومت نے یکطرفہ اقدام قرار دتا سی ، جدو‏ں کہ فلسطینی حکومت دا کہنا سی کہ موجودہ تعطل اُتے قابو پانا ضروری ا‏‏ے۔ کئی ہور ملکاں جداں کہ جرمنی تے کینیڈا نے وی اس فیصلے د‏‏ی مذمت کردے ہوئے مذاکرات وچ جلد واپسی دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، بوہت سارے دوسرے جداں کہ ناروے تے روس نے وی ، اس منصوبے د‏‏ی تائید کيت‏ی ، جداں کہ [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|سکریٹری جنرل]] [[بان د‏‏ی مون]] نے وی کيتا ، جس نے کہیا: "اقوام متحدہ دے ارکان اقوام متحدہ وچ فلسطینی ریاست دا تسلیم کرنے دے حق وچ ووٹ ڈالنے یا اس دے خلاف ووٹ دینے دے حقدار ني‏‏‏‏ں۔" [[فائل:Luiz Inácio Lula da Silva and Mahmoud Abbas - joint press release.jpeg|متبادل=Photo of Mahmoud Abbas and Brazilian President Lula da Silva in a joint press conference|کھبے|thumb|300x300px| برازیل دے صدر لوئز انیسیو لولا ڈا سلوا نے دسمبر 2010 وچ ریاست فلسطین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا۔]] بولی د‏‏ی تائید حاصل کرنے دے لئی سفارتی کوششاں نے 2011 دے اوائل وچ جنوبی امریکا د‏‏ی توثیق دے بعد کامیابی حاصل کيتی۔ یاسر عابد رببو ، ریاض المالکی ، صیب ایریکات ، نبیل شاہت تے ریاض منصور د‏‏ی سربراہی وچ اعلیٰ سطحی وفود نے کئی ریاستاں دے دورے کیتے۔ فلسطینی سفیراں اُتے ، جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہور عرب ریاستاں دے افراد د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی سی ، اُتے انہاں حکومتاں د‏‏ی حمایت وچ شمولیت دا الزام عائد کيتا گیا سی جس وچ انہاں نو‏ں تسلیم کيتا گیا سی۔ ووٹ وچ اضافے دے دوران ، روس ، چین تے اسپین نے عوامی طور اُتے فلسطینی بولی دے لئی اپنی حمایت دا وعدہ کيتا ، جداں کہ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|غیر منسلک ورگی]] بین سرکاری تنظیماں نے کيتا [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|تحریک]] اسرائیل نے اس اقدام دا مقابلہ کرنے دے لئی اقدامات کیتے تے جرمنی ، اٹلی ، کینیڈا تے امریکا نے عوامی طور اُتے اعلان کيتا کہ اوہ اس قرارداد دے خلاف ووٹ ڈالاں گے۔ اسرائیلی تے امریکی سفارت کاراں نے اک مہم شروع د‏‏ی جس وچ بہت سارے ملکاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا کہ اوہ ووٹ د‏‏ی مخالفت یا مخالفت کرن۔ اُتے ، جنرل اسمبلی وچ فلسطینیاں د‏‏ی "خود کار اکثریت" تو‏ں لطف اندوز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Palestinians in perspective: implications for Mideast peace and U.S. policy|last=Gruen, G.E.|publisher=Institute of Human Relations Press, American Jewish Committee|year=1982|isbn=978-0-87495-042-7|page=16}}</ref> [[بنیامین نیتن یاہو|نیتن یاھو]] انتظامیہ نے کہیا کہ اوہ توقع نئيں کردی سی کہ اوہ اس قرارداد نو‏‏ں اگے ودھنے تو‏ں روک دے گی۔ اگست وچ ''ہیاریز'' نے اقوام متحدہ وچ اسرائیلی سفیر رون پروسسر دے حوالے تو‏ں دسیا کہ اسرائیل ستمبر تک جنرل اسمبلی وچ کِسے قرارداد نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں ہوئے گا۔ پروسر نے لکھیا ، "زیادہ تو‏ں زیادہ جو اسيں حاصل کرنے د‏‏ی امید ک‏ر سکدے نيں اوہ ریاستاں دے اک گروپ دے لئی اے جو ووٹ دے دوران پرہیز کرن گے یا غیر حاضر رہن گے" ، پروسر نے لکھیا۔ "صرف چند ملکاں فلسطینی اقدام دے خلاف ووٹ دین گے۔" اس د‏ی بجائے ، اسرائیلی حکومت نے ووٹ دا وزن کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، وڈی جمہوری طاقتاں د‏‏ی "اخلاقی اکثریت" حاصل کرنے اُتے توجہ دتی۔ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دی]] پوزیشن اُتے کافی وزن رکھیا گیا سی ، جس دا حالے اعلان نئيں کيتا گیا سی۔ یوروپی یونین د‏‏ی خارجہ پالیسی د‏‏ی سربراہ کیتھرین ایشٹن نے کہیا اے کہ اس دا انحصار اس قرارداد دے لفظاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اگست دے آخر وچ ، اسرائیل دے وزیر [[ایہود باراک|دفاع یہود بارک]] نے اشٹون نو‏‏ں دسیا کہ اسرائیل اس لفظ اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے: "یہ بہت اہ‏م اے کہ تمام کھلاڑی اک متن لے ک‏ے آئیاں جو مسلط کرنے د‏‏ی کوشش دے بغیر ، مذاکرات وچ جلد واپسی اُتے زور دے گا۔ اطراف وچ پہلے د‏‏ی شرائط۔ " اسرائیل تے امریکا دونے د‏‏ی کوششاں نے وی اپنے منصوبےآں نو‏‏ں ترک کرنے تے مذاکرات وچ واپس آنے دے لئی فلسطینی قیادت اُتے دباؤ ڈالنے اُتے توجہ دتی۔ امریکا وچ ، [[امریکی کانگرس|کانگریس]] نے اس اقدام د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک بل منظور کيتا تے [[بارک اوباما|اوباما]] انتظامیہ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ ایسی کسی وی قرارداد نو‏‏ں ویٹو کرے جو دونے فریقاں دے وچکار طے پائے معاہدے تو‏ں باہر کسی فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کرے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=United States Congress|title={{USBill|111|hres|1765}}|date=15 December 2010|publisher=Library of Congress|website=111th Congress}}</ref> ايس‏ے طرح دا بل [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ]] وچ وی منظور کيتا گیا ، جس وچ مغربی کنارے د‏‏ی امداد واپس لینے دا وی خطرہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=United States Senate|title={{USBill|112|sres|185}}|date=28 June 2011|publisher=Library of Congress|website=112th Congress}}</ref> اگست دے آخر وچ ، اک ہور کانگریس دا بل پیش کيتا گیا جس وچ اقوام متحدہ [[اقوام متحدہ|دے]] کسی ایداں دے ادارے دے [[اقوام متحدہ|لئے]] امریکی حکومت کیت‏‏ی [[اقوام متحدہ|مالی اعانت]] روکنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی جو فلسطین نو‏‏ں اک اعلیٰ درجے دا درجہ دینے وچ معاون ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ وچ سفیر سوسن رائس تے یروشلم وچ قونصل جنرل ڈینیئل روبائنسٹائن سمیت متعدد اعلیٰ امریکی عہدیداراں نے وی ایسی ہی دھمکیاں دتیاں ايس‏ے مہینے وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ اسرائیلی وزارت خزانہ PNA نو‏‏ں اپنی ماہانہ ادائیگی روک رہی ا‏‏ے۔ وزیر خارجہ ایویگڈور لیبرمین نے متنبہ کيتا کہ جے فلسطینی اقوام متحدہ وچ یکطرفہ کارروائی کردے نيں تاں اوہ اوسلو معاہداں د‏‏ی خلاف ورزی کرن گے تے اسرائیل خود نو‏‏ں انہاں دے پابند نئيں سمجھ‏‏ے گا۔ انہاں نے پی این اے تو‏ں تمام تعلقات منقطع کرنے د‏‏ی وی سفارش کيتی۔ [[فائل:Dmitry Medvedev in Palestine 18 January 2011-10.jpeg|متبادل=Photo of Mahmoud Abbas and Russian President Dmitry Medvedev in a joint press conference|کھبے|thumb|300x300px| روس دے [[صدر روس|صدر]] [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے جنوری 2011 وچ ریاست فلسطین دے لئی اپنی حمایت د‏‏ی تصدیق کيتی۔ ]] 11 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کوآرٹیٹ نے مذاکرات د‏‏ی واپسی اُتے تبادلہ خیال کرنے دے لئی ملاقات کيت‏ی ، لیکن اس ملاقات دا کوئی نتیجہ برآمد نئيں ہويا۔ صدر [[محمود عباس]] نے دعویٰ کيتا کہ جے اسرائیلی 1967 د‏‏ی سرحداں اُتے راضی ہوجاندے تے مغربی کنارے وچ [[اسرائیلی آباد کاری|آباد کاریاں]] وچ توسیع بند کردیندے تاں اوہ بولی معطل کرکے مذاکرات وچ واپس آجاواں گے۔ پی این اے د‏‏ی مہم وچ گھاہ د‏‏ی جڑاں د‏‏ی سرگرمی وچ ودھدی ہوئی سطح د‏‏ی حمایت دیکھی گئی۔ آواز نے اک آن لائن پٹیشن دا آغاز کيتا سی جس وچ اقوام متحدہ دے تمام ممبراں تو‏ں فلسطین نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی کوشش کيتی توثیق کرنے د‏‏ی اپیل کيتی گئی سی۔ مبینہ طور اُتے اس نے اپنے ابتدائی چار دناں وچ 500،000 ای دستخط حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ونویس فلسطین نے مقامی نیوز ایجنسیاں دے نال شراکت وچ اک گھریلو مہم دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد فلسطینی شہریاں د‏‏ی شمولیت تے تعاون حاصل کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=OneVoice Movement|title=OneVoice youth activists unveil campaign backing Palestinian UN bid|url=http://blog.onevoicemovement.org/one_voice/2011/09/onevoice-youth-activists-unveil-campaign-backing-palestinian-un-bid.html|date=8 September 2011|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111026171734/http://blog.onevoicemovement.org/one_voice/2011/09/onevoice-youth-activists-unveil-campaign-backing-palestinian-un-bid.html|archivedate=26 October 2011}}</ref> بیرون ملک ، متعدد ملکاں وچ کمپنیاں چلا‏ئی گئياں تے اپنی حکومتاں تو‏ں قرارداد وچ "ہاں" دے ووٹ ڈالنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Concerned Citizens|title=UNRECOGNISED|url=http://www.concernedcitizens.co.nz/unrecognised|accessdate=9 September 2011|archivedate=2 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402092612/http://www.concernedcitizens.co.nz/unrecognised}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Sadaka|title=Join Ireland’s call to support UN membership for Palestine!|url=http://sadaka.ie/Home/IrelandsCall.html|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402092615/http://sadaka.ie/Home/IrelandsCall.html|archivedate=2 April 2012}}: "...to be printed in the Irish Times on 17th September 2011".</ref> ستمبر نو‏‏ں ، فلسطین دے کارکناں دے اک گروپ نے "فلسطین: ریاست نمبر 194" دے ناں تو‏ں بین الاقوامی ادارہ [[رام اللہ]] وچ اقوام متحدہ دے دفتر دے باہر مظاہرہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The National Campaign|url=http://www.palestinestate194.com/index.php/en/|website=Palestine: State No. 194|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923065505/http://www.palestinestate194.com/index.php/en|archivedate=23 September 2011}}</ref> مظاہرے دے دوران ، انھاں نے دفتر نو‏‏ں سیکرٹری جنرل بان د‏‏ی مون نو‏‏ں اک خط بھیجیا ، جس وچ انہاں تو‏ں "فلسطینی عوام دے انصاف دے تقاضاں دے حصول دے لئی ہر ممکن کوششاں کرنے" اُتے زور دینے د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ اگلے ہی روز ، بان نے نامہ نگاراں نو‏‏ں دسیا: "ميں … فلسطینیاں د‏‏ی ریاست د‏‏ی حمایت کردا ہاں اک آزاد ، خود مختار ریاست فلسطین د‏‏ی حمایت کردا ہون۔ اس دا طویل عرصے تو‏ں تاخیر ہوچک‏ی اے ، لیکن انہاں نے ایہ وی کہیا کہ "ریاست نو‏‏ں تسلیم کرنا ایسی چیز اے جو رکن ملکاں دے ذریعہ طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔" اقوام متحدہ دے ہور اعضاء نے پہلے وی فلسطینی ریاست نو‏‏ں دیکھنے دے لئی تیاری دا اظہار کيتا سی۔ اپریل 2011 وچ ، اقوام متحدہ دے مشرق وسطی دے امن عمل دے کوآرڈینیٹر نے فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی ریاستی تعمیر د‏‏ی پیشرفت دے بارے وچ اک رپورٹ جاری د‏‏ی ، جس وچ "اس د‏ی انتظامیہ دے پہلوآں نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے لئی کافی" دسیا گیا سی۔ [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ|بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ دے]] ذریعہ اک ہفتہ پہلے شائع ہونے والی ايس‏ے طرح د‏‏ی تشخیص تو‏ں اس د‏ی بازگشت سنائی دی۔ [[عالمی بنک|عالمی بینک]] نے ستمبر 2010 وچ اک رپورٹ جاری کيت‏ی سی جس وچ دسیا گیا سی کہ مستقب‏‏ل نیڑے وچ کِسے وی موقع اُتے فلسطینی اتھارٹی "ریاست قائم کرنے دے لئی اچھی طرح تو‏ں پوزیشن وچ اے "۔ اُتے ، اس رپورٹ وچ روشنی پائی گئی اے ، جدو‏ں تک کہ فلسطینی معیشت وچ نجی شعبے د‏‏ی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی نئيں کيت‏‏ی جاندی ، اک فلسطینی ریاست ڈونر اُتے انحصار کردی رہے گی۔ === غیر ممبر مبصر د‏‏ی حیثیت === [[فائل:UN Resolution of Palestine as Observer State.svg|thumb|400x400px| اقوام متحدہ دے مبصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں رائے دہندگی دے نتائج: <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> {{Legend inline|#74C365|In favour}} {{Legend inline|#ab4e52|Against}} {{Legend inline|#FADA5E|Abstentions}} {{Legend inline|#89CFF0|Absent}} {{Legend inline|#e0e0e0|Non-members}}]] ستمبر 2012 دے دوران ، فلسطین نے "مبصر وجود" تو‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست" وچ درجہ ودھانے دا فیصلہ کيتا۔ ايس‏ے سال 27 نومبر نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا سی کہ ایہ اپیل سرکاری طور اُتے کيتی گئی اے تے 29 نومبر نو‏‏ں جنرل اسمبلی وچ ووٹ ڈالاں گے ، جتھ‏ے توقع د‏‏ی جارہی اے کہ ریاستاں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی حمایت کيت‏ی جائے گی۔ فلسطین نو‏‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست دا درجہ" دینے دے علاوہ ، مسودہ "اس امید دا اظہار کردا اے کہ سلامتی کونسل 23 ستمبر 2011 نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ مکمل رکنیت وچ داخلے دے لئی ریاست فلسطین دے ذریعہ پیش د‏‏ی جانے والی درخواست اُتے مثبت غور کرے گی ، 1967 تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں اُتے مبنی دو ریاستی حل د‏‏ی توثیق کردا اے تے دونے فریقین دے وچکار مذاکرات نو‏‏ں فوری طور اُتے دوبارہ شروع کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ " جمعرات ، 29 نومبر 2012 نو‏‏ں ، 138–9 ووٹاں وچ (41 پرہیز دے نال) جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 67/19 منظور ہوئی ، جس دے تحت اقوام متحدہ وچ فلسطین نو‏‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست" دا درجہ مل گیا۔ <ref name="unispal1">{{حوالہ ویب|url=https://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument|title=A/67/L.28 of 26 November 2012 and A/RES/67/19 of 29 November 2012|publisher=Unispal.un.org|accessdate=2 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121210160010/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument|archivedate=10 December 2012}}</ref><ref name="whatsinname">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/programmes/insidestory/2013/01/2013186722389860.html|title=Palestine: What is in a name (change)?|date=8 January 2013|accessdate=10 February 2013|publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> نويں حیثیت فلسطین دے مماثلت [[مقدس کرسی|ہولی سی دے]] برابر ا‏‏ے۔ حیثیت وچ تبدیلی د‏‏ی طرف تو‏ں بیان کيتا گیا سی ''آزاد'' "فلسطین د‏‏ی خود مختار ریاست دا ''حقیقی'' تسلیم" دے طور پر. ووٹنگ "نئيں" وچ [[کینیڈا]] ، [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] ، [[اسرائیل]] ، [[مارشل جزیرے|مارشل آئلینڈ]] ، [[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا|فیڈریٹڈ اسٹیٹ آف مائیکرونیشیا]] ، [[ناورو]] ، [[پلاؤ]] ، [[پاناما]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا]] شامل سن ۔ یہ جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست فلسطین تے اس دے شہریاں دے لئی ووٹ اک اہ‏م معیار سی ، جدو‏ں کہ ایہ اسرائیل تے امریکا دے لئی سفارتی دھچکيا سی۔ اقوام متحدہ وچ اک مبصر ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریاست فلسطین معاہداں تے [[اقوام متحدہ د‏‏ی متخصص ایجنسیاں د‏‏ی لسٹ|اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی ایجنسیاں]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/01/07/state-of-palestine_n_2425682.html|title=State Of Palestine: Palestinians Change Name, Won't Rush To Issue New Passports|date=7 January 2013|accessdate=10 February 2013|last=Laub|first=Karin|last2=Daraghmeh|first2=Mohammed|website=The Huffington Post|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011202654/http://www.huffingtonpost.com/2013/01/07/state-of-palestine_n_2425682.html|archivedate=11 October 2014}}</ref> سمندر معاہدے دا قانون تے بین الاقوامی فوجداری عدالت وچ شامل ہونے د‏‏ی اجازت دیندی ا‏‏ے۔ اس نے فلسطین نو‏‏ں ایہ اجازت دتی اے کہ اوہ اقوام متحدہ دے ذریعہ تسلیم شدہ اک خود مختار ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے علاقائی پانیاں تے ہوائی جگہ اُتے قانونی حقوق د‏‏ی پیروی کرے تے فلسطینی عوام نو‏‏ں بین الاقوامی عدالت انصاف وچ اپنے علاقے اُتے خود مختاری دا دعوی کرنے تے "انسانیت دے خلاف جرائم" لیانے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ "اور جنگی جرائم دے الزامات ، بشمول [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] وچ اسرائیل دے خلاف [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین دے]] علاقے اُتے غیر قانونی قبضہ کرنا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thecitizen.co.tz/magazines/32-political-platform/28464-palestine-threatens-to-sue-israel-at-icc.html|archiveurl=https://archive.is/20130418225647/http://www.thecitizen.co.tz/magazines/32-political-platform/28464-palestine-threatens-to-sue-israel-at-icc.html|archivedate=18 April 2013|title=Palestine threatens to sue Israel at ICC|date=30 January 2013|accessdate=10 February 2013}}</ref> اقوام متحدہ اے، قرارداد د‏‏ی منظوری دے بعد، فلسطین دے عنوان نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ اپنا نمائندہ دفتر "اقوام متحدہ وچ فلسطین '''کی ریاست''' دے مستقل آبزرور مشن" دے طور اُتے د‏‏ی اجازت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|title=Permanent Observer Mission of the State of Palestine to the United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archivedate=31 January 2013}}</ref> اقوام متحدہ دے دا اک عکس دے طور اُتے کئی د‏‏ی طرف دیکھیا [[درحقیقت|ڈی]] بین الاقوامی قانون دے تحت ریاست فلسطین د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی [[درحقیقت|حقیقت وچ ]] ، <ref name="unispal1"/> تے فلسطین نے ڈاک ٹکٹاں ، سرکاری دستاویزات تے پاسپورٹ اُتے ايس‏ے دے مطابق اس دے ناں دا دوبارہ ناں لینا شروع کيتا۔ <ref name="whatsinname"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/palestinian-authority-officially-changes-name-to-state-of-palestine.premium-1.492065|title=Palestinian Authority officially changes name to 'State of Palestine'|date=5 January 2013|accessdate=10 February 2013|website=[[ہاریتز]]}}</ref> فلسطینی حکا‏م نے اپنے سفارتکاراں نو‏‏ں " [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطین قومی اتھارٹی]] " دے برخلاف ، " [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] " د‏‏ی باضابطہ نمائندگی کرنے د‏‏ی وی ہدایت کيتی۔ ہور برآں ، 17 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے چیف پروٹوکول یہوچول یون نے فیصلہ کيتا کہ "ریاستہائے فلسطین" دا ناں سکریٹریٹ اقوام متحدہ د‏‏ی سرکاری دستاویزات وچ استعمال کريں گا ، <ref name="Gharib"/> " [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] " نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے فلسطینی قوم دا سرکاری نام جمعرات 26 ستمبر 2013 نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ ، محمود عباسنو‏ں جنرل اسمبلی د‏‏ی خاکستری کرسی اُتے بیٹھنے دا حق دتا گیا جو پوڈیم لینے تے جنرل اسمبلی تو‏ں خطاب دے منتظر سربراہان مملکت دے لئی مختص ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.smh.com.au/world/un-allow-palestine-leader-abbas-to-use-headsofstate-chair-20130927-2uhr4.html|title=UN allow Palestine leader Abbas to use heads-of-state chair|website=The Sydney Morning Herald|accessdate=4 October 2014}}</ref> == دوسری پوزیشناں == === سفارتی شناخت === ==== اقوام متحدہ دے رکن ملکاں ==== اقوام متحدہ دے 193 ممبر ملکاں وچو‏ں 138 ۔ ذیل وچ دتی گئی لسٹ فلسطین لبریشن آرگنائزیشن د‏‏ی جانب تو‏ں اقوام متحدہ دے تسلیم کرنے د‏‏ی مہم دے دوران سنہ 2011 وچ قائم کردہ لسٹ اُتے مبنی اے ، <ref name="roadmap"/> تے اقوام متحدہ وچ مستقل مبصر مشن دے ذریعہ اس د‏ی بحالی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ <ref name="unmission">[http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations/ "Diplomatic Relations"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927134802/http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations |date=2018-09-27 }}. Permanent Observer of the State of Palestine to the United Nations. Accessed March 2016</ref> کچھ ریاستاں ، جنہاں دے تھلے اک ستارے (*) دے نال نشان لگیا ہويا اے ، نے 4 جون 1967 (یعنی [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] ، [[غزہ پٹی|غزہ]] تے [[مشرقی یروشلم]] ) د‏‏ی سرحداں اُتے ریاست فلسطین نو‏‏ں واضح طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا ، جس نے [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تو‏ں پہلے عرب خطے د‏‏ی تشکیل د‏‏ی [[6 روزہ جنگ|تھی]] ۔ {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name<ref>{{cite web |url=http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations/ |title=Diplomatic Relations |accessdate=16 October 2013 |publisher=Permanent Observer Mission of The State of Palestine to the United Nations New York |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927134802/http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations |dead-url=yes }}</ref> !! Date of recognition !! [[Foreign relations of Palestine|Diplomatic relations]] {{#tag:ref|Either with the Palestinian National Authority, the Palestine Liberation Organization, or the State of Palestine. The institution is specified where known.|group="note"|name="relcol"}} !! Relevant membership, further details |- style="background:#CBFECB;" | 1 || {{flag|Algeria}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Algeria |title=Algerie-Palestine-Diplomatie |url=http://www.mae.dz/ma_fr/stories.php?story=10/12/27/5462212 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |language=French |date=28 December 2010 |accessdate=1 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "Ambassadeur extraordinaire et plénipotentiaire de l'État de Palestine".</ref> || Arab League, OIC, African Union (AU); [[Algeria–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 2 || {{flag|Bahrain}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Bahrain |title=Bilateral Relations |url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=73&language=en-US |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 February 2011}}</ref> || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 3 || {{flag|Iraq}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC; [[Iraq–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 4 || {{flag|Kuwait}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Kuwait |title=The nature of the work of the Department of the Arab world |url=http://www.mofa.gov.kw/MOFA/index.php/2009-06-04-08-52-32/36-2009-06-04-06-41-35/1123-2009-06-10-07-53-49 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623070039/http://www.mofa.gov.kw/MOFA/index.php/2009-06-04-08-52-32/36-2009-06-04-06-41-35/1123-2009-06-10-07-53-49 |archivedate=23 June 2011}} "دولة فلسطين".</ref> || Arab League, OIC<ref>{{cite web |author=Government of Kuwait |title=The Arab Economic Summit 2009 |url=http://www.da.gov.kw/eng/articles/palestine.php |publisher=Al-Diwan Al-Amiri, official website, State of Kuwait |accessdate=18 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721090111/http://www.da.gov.kw/eng/articles/palestine.php# |archive-date=21 July 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}} "Mr. Mahmoud Abbas is the President of the Palestinian National Authority (PNA) and the President of the State of Palestine."</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 5 || {{flag|Libya}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 6 || {{flag|Malaysia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Malaysia–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 7 || {{flag|Mauritania}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 8 || {{flag|Morocco}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU<ref>{{cite web |author=Government of Morocco |title=Conventions, Treaties, Agreements and Protocols |url=http://www.maec.gov.ma/EN/conventions.asp?PAYS=333 |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722165523/http://www.maec.gov.ma/EN/conventions.asp?PAYS=333 |archivedate=22 July 2011}} "État de Palestine".</ref><ref>{{cite web |author=Government of Morocco |title=Protocole de coopération entre le Ministère des Affaires Culturelles du Maroc et le Ministère de la Culture et de l'Information de l'Etat Palestinien |url=http://www.maec.gov.ma/EN/fiche.asp?num=659 |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722165530/http://www.maec.gov.ma/EN/fiche.asp?num=659 |archivedate=22 July 2011}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 9 || {{flag|Somalia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 10 || {{flag|Tunisia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Tunisia |title=Les Relations Tuniso–Palestiniennes |url=http://www.diplomatie.gov.tn/site/index.php?a=article&id=446 |accessdate=20 February 2011 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406020848/https://www.diplomatie.gov.tn/site/index.php?a=article&id=446 |url-status=dead}} "Les deux pays ont établi des relations diplomatiques en 1994. chacune des deux parties étant représentée par un bureau de liaison."</ref> || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 11 || {{flag|Turkey}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Turkey |title=Turkey´s Political Relations with the Palestinian National Authority |url=http://www.mfa.gov.tr/turkey_s-political-relations-with-the-palestinian-national-authority.en.mfa |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=29 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906085951/http://www.mfa.gov.tr/turkey_s-political-relations-with-the-palestinian-national-authority.en.mfa# |archive-date=6 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}} "Turkey established official relations with the Palestine Liberation Organization (PLO) in 1975 and was one of the first countries that recognized the Palestinian State established in exile on 15 November 1988."</ref> || OIC; [[Palestine–Turkey relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 12 || {{flag|Yemen}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC {{show |Further details | Recognition extended by both [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن]] and the [[عربی یمنی جمہوریہ]], prior to [[Unification of Yemen|Yemeni unification]]. In a joint letter to the [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ]] sent just prior to unification, the Ministers of Foreign affairs of North and South Yemen stated that "All treaties and agreements concluded between either the Yemen Arab Republic or the People's Democratic Republic of Yemen and other States and international organizations in accordance with international law which are in force on 22 May 1990 will remain in effect, and international relations existing on 22 May 1990 between the People's Democratic Republic of Yemen and the Yemen Arab Republic and other States will continue."<ref>{{cite book |title=State Succession and Membership in International Organizations |last=Bühler |first=Konrad |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C&dq=State+Succession+and+Membership+in+International+Organizations&source=gbs_navlinks_s |publisher=Martinus Nijhoff Publisher}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 13 || {{flag|Afghanistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Afghanistan |title=Afghan Diplomatic Missions |url=http://www.afghanembassy.net/coms.php |publisher=Embassy of the Islamic Republic of Afghanistan, Canberra |accessdate=5 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723004653/http://www.afghanembassy.net/coms.php |archivedate=23 July 2011}} "Embassy of Afghanistan in Damascus … non-resident envoy to: Jordan, Lebanon and Palestine".</ref> || OIC {{show |Further details | Recognition extended by the [[جمہوری جمہوریہ افغانستان]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 14 || {{flag|Bangladesh}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 15 || {{flag|Cuba}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 16 || {{flag|Indonesia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<!-- Palestine UN Observer and UNESCO Application say 15 November 1988 --><ref name="indonesia1">{{cite web |author=Government of Indonesia |title=Bilateral Cooperation – Palestine |url=http://www.deplu.go.id/Pages/IFPDisplay.aspx?Name=BilateralCooperation&IDP=44&P=Bilateral&l=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525184944/http://www.deplu.go.id/Pages/IFPDisplay.aspx?Name=BilateralCooperation&IDP=44&P=Bilateral&l=en|url-status=dead|archive-date=25 May 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 February 2011}} "Indonesia's formal recognition towards the recently established State of Palestine the very next day, on 16 November 1988 … One year later, Indonesia and Palestine agreed to advance their bilateral relations through the signing of a Joint Communique on the Commencement of Indonesia-Palestine Diplomatic Relations at Ambassadorial Level, on 19 October 1988 … Indonesia assigned its Head of Mission to the Republic of Tunisia as the Ambassador non-resident for Palestine until 1 June 2004, when the assignment was relegated to the Indonesia's Ambassador for the Hashemite Kingdom of Jordan in Amman."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="indonesia1" /> || OIC; [[Indonesia–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 17 || {{flag|Jordan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- | 18 || {{flag|Madagascar}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 19 || {{flag|Malta}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- style="background:#CBFECB;" | 20 || {{flag|Nicaragua}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 21 || {{flag|Pakistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Pakistan–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 22 || {{flag|Qatar}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 23 || {{flag|Saudi Arabia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 24 || {{flag|United Arab Emirates}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC; [[Palestine–United Arab Emirates relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 25 || {{flag|Serbia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Serbia |url=http://www.mfa.gov.rs/Policy/Bilaterala/Palestine/index_e.html |title=Bilateral political relations Serbia-Palestine |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519072259/http://mfa.gov.rs/Policy/Bilaterala/Palestine/index_e.html |archivedate=19 May 2011}}</ref> || —, [[Palestine–Serbia relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] (SFRY). Although the UN did not recognise the [[سربیا و مونٹینیگرو]] (later renamed [[سربیا و مونٹینیگرو]], itself to be succeeded by [[سربیا]] in 2006) as its successor, it claims to be such and pledges to adhere to all ratifications, signatures and recognitions conducted by SFRY.}} |- style="background:#CBFECB;" | 26 || {{flag|Zambia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 27 || {{flag|Albania}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Albania |title=Diplomatic list |url=http://www.mfa.gov.al/dokumenta/diplomatic_list_2011.pdf |date=January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=6 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725042626/http://www.mfa.gov.al/dokumenta/diplomatic_list_2011.pdf |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}} "Embassy of the State of Palestina".</ref> || OIC; [[Albania–Palestine relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Socialist Republic of Albania]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 28 || {{flag|Brunei Darussalam}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC<ref>{{cite web |author=Government of Brunei Darusalam |title=Minister of Foreign Affairs and Trade Welcomes the Palestinian President |url=http://www.mofat.gov.bn/news/20071023a.htm |date=23 October 2007 |publisher=Ministry of Foreign Affairs & Trade |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "His Excellency Mahmoud Abbas, President of the State of the Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 29 || {{flag|Djibouti}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 30 || {{flag|Mauritius}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 31 || {{flag|Sudan}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU<ref>{{cite web |author=President of Sudan |title=Speech elected President Omar al-Bashir during his inauguration ceremony in Parliament |url=http://www.sudan.gov.sd/ar/index.php?option=com_content&view=article&id=773:large-font-&catid=44:2008-06-06-15-25-58&Itemid=104 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526124353/http://www.sudan.gov.sd/ar/index.php?option=com_content&view=article&id=773%3Alarge-font-&catid=44%3A2008-06-06-15-25-58&Itemid=104 |url-status=dead |archive-date=26 May 2011 |accessdate=10 March 2011}} "... representative of His Excellency the President of the State of Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 32 || {{flag|Cyprus}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}*<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU; [[Cyprus–Palestine relations]] {{show |Further details | In January 2011, the Cypriot government reaffirmed its recognition of the Palestinian state in 1988, and added that it would not recognise any changes to the pre-1967 borders.<ref>{{cite news |author=Kype |title=Cyprus will not recognize any changes to the pre-1967 borders |newspaper=Famagusta Gazette |date=31 January 2011 |url=http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm |accessdate=2 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008212054/http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm |archive-date=8 October 2011 |url-status=dead |archivedate=8 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008212054/http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm }}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 33 || {{flag|Czech Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Czechoslovak Socialist Republic]].<ref name="unesco" /> Following [[چیکوسلواکیا د‏‏ی تحلیل]], both the Czech Republic and Slovakia retained ties.}} |- style="background:#CBFECB;" | 34 || {{flag|Slovakia}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Czechoslovak Socialist Republic]].<ref name="unesco" /> Following [[چیکوسلواکیا د‏‏ی تحلیل]], both the Czech Republic and Slovakia retained ties.}} |- style="background:#CBFECB;" | 35 || {{flag|Egypt}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU; [[Egypt–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 36 || {{flag|Gambia}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unmission" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 37 || {{flag|India}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="mea-in">{{cite web |title=India-Palestine Relations |publisher=Ministry of External Affairs – India |url=http://meaindia.nic.in/meaxpsite/foreignrelation/palestine.pdf |accessdate=7 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126020231/http://meaindia.nic.in/meaxpsite/foreignrelation/palestine.pdf |archive-date=26 November 2010 |url-status=dead}} "In 1947, India voted against the partition of Palestine at the UN GA. India was first Non-Arab State to recognize PLO … in 1974. India was one of the first countries to recognize the State of Palestine in 1988. In 1996, India opened its Representative Office to the Palestine Authority in Gaza, which later was shifted to Ramamllah in 2003".</ref> || [[India–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 38 || {{flag|Nigeria}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 39 || {{flag|Seychelles}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 40 || {{flag|Sri Lanka}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 41 || {{flag|Belarus}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended as the [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]. Belarus is the legal successor of the Byelorussian SSR and in the [[Constitution of Belarus|Constitution]] it states, "Laws, decrees and other acts which were applied in the territory of the Republic of Belarus prior to the entry into force of the present Constitution shall apply in the particular parts thereof that are not contrary to the Constitution of the Republic of Belarus."<ref>[[:s:Constitution of Belarus|Constitution of Belarus]], Art. 142.</ref> }} |- style="background:#CBFECB;" | 42|| {{flag|Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<!-- Palestine UN Observer says 21 November 1988 --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 43 || {{flag|Namibia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU {{show |Further details | Namibia was established by the [[SWAPO|South West Africa People's Organization]] (SWAPO), which recognised the State of Palestine during its time as a UN observer entity.<ref>{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Resolution 43/160: Observer status of national liberation movements |url=http://www.undemocracy.com/A-RES-43-160.pdf |publisher=United Nations Documentation Centre |date=9 December 1988 |accessdate=3 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021195740/http://www.undemocracy.com/A-RES-43-160.pdf |archivedate=21 October 2012}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 44 || {{flag|Russia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" />|| style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.palestine.ru/Russian/embassy/theembassy.html |script-title=ru:Посольство |publisher=Palestine.ru |language=Russian |accessdate=22 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616082343/http://www.palestine.ru/Russian/embassy/theembassy.html |archivedate=16 June 2010}} "Первое представительство ООП (Организации Освобождения Палестины) в Москве было открыто в 1974 г., и первым Главой Представительства стал Бригадный Генерал Мухаммад Аль-Шаер. В 1981г. Представительство было преобразовано в дипломатическую миссию. А 18 ноября 1988 г. СССР официально признал Палестинское Государство. В январе 1990г. Представительство было преобразовано в Посольство Государство Палестина."</ref> || UNSC (permanent); [[Palestine–Russia relations]] {{show |Further details | Recognition extended as the Soviet Union. President [[دمتری میدوی ایدف]] reconfirmed the position in January 2011.<ref>{{Cite news |author=Sherwood, Harriet |title=Dmitry Medvedev restates Russian support for Palestinian state |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/18/dmitry-medvedev-russia-palestinian-state |date=18 January 2011 |newspaper=The Guardian |accessdate=1 September 2011 |location=London}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 45 || {{flag|Ukraine}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended as the [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], of which Ukraine is the legal successor. The modern republic continues all "rights and duties pursuant to international agreements of Union SSR which do not contradict the [[Constitution of Ukraine]] and interests of the Republic".<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/anot.cgi?nreg=1543-12 The Law of Ukraine on Succession of Ukraine], [[Verkhovna Rada]] (5 October 1991).</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 46 || {{flag|Vietnam}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |title=Vietnam-Palestine Relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs – Vietnam |url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/nr040830134623/nr040830134911/ns070925152224 |accessdate=18 July 2009}} "1968: Viet Nam established ties with the Palestine Liberation Organization (PLO)... 19 November 1988: Viet Nam recognized the State of Palestine and officially transformed the PLO's resident Representative Office into the Embassy of the State of Palestine."</ref> || —, [[Palestine–Vietnam relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 47 || {{flag|China}} || style="text-align:center;"| {{dts|20 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || UNSC (permanent); [[China–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 48 || {{flag|Burkina Faso}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU; [[Burkina Faso-Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 49 || {{flag|Comoros}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 50 || {{flag|Guinea-Bissau}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 51 || {{flag|Mali}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 52 || {{flag|Cambodia}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Republic of Kampuchea]], the predecessor to modern Cambodia. Its civil-war rival, [[Democratic Kampuchea]], announced its recognition three days prior.}} |- style="background:#CBFECB;" | 53 || {{flag|Mongolia}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Mongolia |title=List of states with diplomatic relations |url=http://www.mfat.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=en |publisher=Ministry of Foreign Affairs and Trade |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722215952/http://www.mfat.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=en |archivedate=22 July 2011}} "State of Palestine". Relations established with the PLO prior to the 1988 declaration of independence.</ref> || — {{show |Further details | Recognition extended by the [[Mongolian People's Republic]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 54 || {{flag|Senegal}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 55 || {{flag|Hungary}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Hungarian People's Republic]].}} |- | 56 || {{flag|Cape Verde}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 57 || {{sort|Korea, North|{{flag|North Korea}}}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || —, [[North Korea–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 58 || {{flag|Niger}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 59 || {{flag|Romania}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU; [[Palestine–Romania relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 60 || {{flag|Tanzania}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 61 || {{flag|Bulgaria}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Republic of Bulgaria]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 62 || {{flag|Maldives}} || style="text-align:center;"| {{dts|28 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 63 || {{flag|Ghana}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- | 64 || {{flag|Togo}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 65 || {{flag|Zimbabwe}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 66 || {{flag|Chad}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 67 || {{flag|Laos}} || style="text-align:center;"| {{dts|2 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="laoshanoi">{{cite web |author=Government of Lao DPR |title=List of states whom Lao D.P.R. has established diplomatic relation since 1950 |url=http://www.embalaohanoi.gov.la/list%20of%20states%20with%20whom%20lao%20has%20set%20up%20diplomatic%20relation%20since%201950/LIST%20OF%20STATES%20WITH%20WHOM%20LAO%20PDR%20.htm |publisher=Lao Embassy in Hanoi |accessdate=31 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "Palestine".</ref> || — |- | 68 || {{flag|Sierra Leone}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 69 || {{flag|Uganda}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 70 || {{flag|Republic of the Congo}} || style="text-align:center;"| {{dts|5 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 71 || {{flag|Angola}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="UNPLOlist">{{cite web |author=Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations |title=Palestine Embassies, Missions, Delegations Abroad |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/11548;jsessionid=28CDCCFCCADD2376963B0ED42BD194DB |date=10 December 2010 |publisher=United Nations |accessdate=1 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110225003457/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/11548%3Bjsessionid%3D28CDCCFCCADD2376963B0ED42BD194DB |archivedate=25 February 2011}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 72 || {{flag|Mozambique}} || style="text-align:center;"| {{dts|8 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- | 73 || {{flag|São Tomé and Príncipe}} || style="text-align:center;"| {{dts|10 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 74 || {{flag|Democratic Republic of the Congo}} || style="text-align:center;"| {{dts|10 December 1988}}<!-- Palestine UN Observer says 18 December 1988 --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU {{show |Further details | Recognition extended by the [[زائر]], which was ruled by [[موبوتو سیسی سیکو]] until his removal in 1997 when the state was succeeded by the [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] during the [[First Congo War]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 75 || {{flag|Gabon}} || style="text-align:center;"| {{dts|12 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 76 || {{flag|Oman}} || style="text-align:center;"| {{dts|13 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 77 || {{flag|Poland}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Polish People's Republic]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 78 || {{flag|Botswana}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=dOpGVpa57177513228adOpGVp |title=Palestine, Botswana establish full diplomatic relations |website=وكالة الأنباء والمعلومات الفلسطينية – وفا}}</ref> || AU |- | 79 || {{flag|Nepal}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || — |- | 80 || {{flag|Burundi}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 81 || {{flag|Central African Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 82 || {{flag|Bhutan}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || — |- | 83 || {{flag|Rwanda}} || style="text-align:center;"| {{dts|2 January 1989}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 84 || {{flag|Ethiopia}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 February 1989}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Democratic Republic of Ethiopia]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 85 || {{flag|Iran}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 February 1989}}<!-- Palestine UN Observer says 4 February 1988, but that predates the declaration of independence --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Iran–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 86 || {{flag|Benin}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" /> {{When|date=January 2011}}<!-- BENIN, EQUATORIAL GUINEA and KENYA are listed without dates. The document was submitted in May 1989. In November 1988, Reuters published a list of 54 countries (see https://news.google.com/newspapers?id=rqEVAAAAIBAJ&sjid=jQsEAAAAIBAJ&pg=5008%2C4641271, although it says it may be incomplete) in which these three did not appear. --> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- | 87 || {{flag|Equatorial Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" />{{When|date=January 2011}}<!-- See note in Benin entry --> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 88 || {{flag|Kenya}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" /><ref>{{Cite book |author=Peters, Joel |title=Israel and Africa: the problematic friendship |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |page=[https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/141 141] |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/141}}</ref>{{When|date=January 2011}}<!-- See note in Benin entry --> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 89 || {{flag|Vanuatu}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 August 1989}}<ref>Government of Vanuatu (21 August 1989). [[:commons:File:Vanuatu's Recognation of Palestine.jpg|Letter to ambassador Ali Kazak]] (Ref: 8/3/3/nv-mf, 10/417/2). Ministry of Foreign Affairs. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 90 || {{flag|Philippines}}<ref name="phamman">{{cite web |author=Embassy of the Philippines in Amman |title=Amb. Julius D. Torres presents credentials to Palestinian president |publisher=Government of the Philippines |date=6 December 2009 |url=http://www.philembassy-amman.net/2009/12/06/amb-julius-d-torres-presents-credentials-to-palestinian-president/ |accessdate=16 November 2010 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107111950/https://www.philembassy-amman.net/2009/12/06/amb-julius-d-torres-presents-credentials-to-palestinian-president/ |dead-url=yes }} "...as non-resident Ambassador to Palestine to Palestinian National Authority President Mahmoud Abbas".</ref><ref>{{cite web |author=Department of Budget and Management |title=Embassies and Diplomatic Missions |publisher=Government of the Philippines |url=http://www.dbm.gov.ph/08%20dir/diplomatic/embassies.pdf |accessdate=15 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718234720/http://www.dbm.gov.ph/08%20dir/diplomatic/embassies.pdf |archivedate=18 July 2011}} "Consulate General of the State of Palestine".</ref><ref>{{cite news |author=Budianto, Lilian |title=Palestine issue still low on ASEAN agenda |newspaper=The Jakarta Post |publisher=PT Bina Media Tenggara |date=8 December 2010 |url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/12/08/palestine-issue-still-low-asean-agenda.html |accessdate=11 December 2010}}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|September 1989}}<ref name="PhilippineBook" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="PhilippineBook">{{cite book |title=Embassies & consulates in the Philippines |publisher=Best of the Philippines |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=CEqPAAAAMAAJ&dq=inauthor:%22Best+of+the+Philippines+%28Manila,+Philippines%29%22&source=gbs_navlinks_s |isbn=9789719151609}}, p219: "The State of Palestine is recognized by over one hundred states including the Republic of the Philippines. In September 1989, diplomatic relations were established between the two governments leading to the opening of the Embassy of the State of Palestine in Manila, May 1990."</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 91 || {{flag|Eswatini}}<ref>{{cite news |script-title=ar:السفير عبد الجواد يقدم نسخة من أوراق اعتماده لوزير خارجية مملكة سوازيلاند |url=http://www.pnn.ps/index.php?option=com_content&task=view&id=94139 |date=3 November 2010 |publisher=Palestine News Network |accessdate=29 August 2011 |language=Arabic}}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|1 July 1991}}<ref>{{cite news |title=These are all the countries that recognise Palestine as a state |url=http://indy100.independent.co.uk/article/these-are-all-the-countries-that-recognise-palestine-as-a-state--ZJRk0Dpo_l |accessdate=28 May 2016 |archivedate=9 June 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160609011518/http://indy100.independent.co.uk/article/these-are-all-the-countries-that-recognise-palestine-as-a-state--ZJRk0Dpo_l }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:السفير عبد الجواد يقدم نسخة من أوراق اعتماده لوزير خارجية مملكة سوازيلاند |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 |language=Arabic |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=17 August 2011 |archive-url=https://archive.today/20120804143753/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 |archive-date=4 August 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=30 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330213019/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 }}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 92 || {{flag|Kazakhstan}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 April 1992}}<ref name="Kazakhstan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Kazakhstan">{{cite web |author=Government of Kazakhstan |title=Cooperation of the Republic of Kazakhstan with the State of Palestine |url=http://portal.mfa.kz/portal/page/portal/mfa/en/content/policy/cooperation/asia_africa/16 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722142503/http://portal.mfa.kz/portal/page/portal/mfa/en/content/policy/cooperation/asia_africa/16 |archivedate=22 July 2011}} Relations established on 6 April 1992. Palestinian Embassy in Kazakhstan was opened in 1993.</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 93 || {{flag|Azerbaijan}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 April 1992}}<ref name="Azerbaijan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Azerbaijan">{{cite web |author=Government of Azerbaijan |title=Politics |url=http://mfa.gov.az/files/file/Azerbaijan%20-%20Palestine.pdf |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=30 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903192935/http://mfa.gov.az/files/file/Azerbaijan%20-%20Palestine.pdf |archive-date=3 September 2013 |url-status=dead}} "The Republic of Azerbaijan has diplomatic relations with Palestine since 15.04.1992".</ref>|| OIC; [[Azerbaijan–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 94 || {{flag|Turkmenistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 April 1992}}<ref>{{cite web |title=States with which Turkmenistan established diplomatic ties |url=http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan |accessdate=19 May 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102908/http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |archivedate=4 March 2016}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/en/articles/16102.html |title=Palestinian Ambassador accredited in Turkmenistan |work=Turkmenistan.ru |date=6 April 2012 |accessdate=6 May 2012 |archive-date=5 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011841/http://www.turkmenistan.ru/en/articles/16102.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=651 |title=Ambassador of Palestine accredited to Turkmenistan |newspaper=Turkmenistan: The Golden Age |agency=State News Agency of Turkmenistan |date=6 April 2012 |accessdate=6 May 2012}}</ref> || OIC<ref name="Turkmenistan">{{cite web |author=Staff writers |title=Niyazov offers condolences to leadership and people of Palestine over demise of Yasser Arafat |url=http://www.turkmenistan.ru/en/node/1968 |date=11 November 2004 |publisher=Turkmenistan.ru |accessdate=29 August 2011 |archive-date=23 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323161229/http://www.turkmenistan.ru/en/node/1968 |dead-url=yes }} "Niyazov sent a message of condolences to the government of the State of Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 95 || {{flag|Georgia}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 April 1992}}<ref>{{cite web |author=Ismail, Mohamed |title=Interview of Minister of Foreign Affairs of Georgia Gela Bezhuashvili to the newspaper ''Egyptian Gazette'' |url=http://embassy.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=424&info_id=1300 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Georgia |accessdate=24 May 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721025941/http://embassy.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=424&info_id=1300 |archivedate=21 July 2011}} "[Bezhuashvili] added that Georgia recognised the Palestinian state in 1992 and has official ties with it."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Georgia |title=Bilateral Relations between Georgia and Palestine |url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=346&lang_id=ENG |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218172600/http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=346 |archivedate=18 December 2010}} Relations established 25 April 1992.</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 96 || {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 May 1992}}<ref name="Bozheg">{{cite web |author=Government of Bosnia and Herzegovina |title=Dates of Recognition and Establishment of Diplomatic Relations |url=http://www.mfa.ba/vanjska_politika_bih/bilateralni_odnosi/datumi_priznanja_i_uspostave_diplomatskih_odnosa/default.aspx?id=6 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706131415/http://www.mfa.ba/vanjska_politika_bih/bilateralni_odnosi/datumi_priznanja_i_uspostave_diplomatskih_odnosa/default.aspx?id=6 |archivedate=6 July 2011}} "Lista zemalja koje su priznale Bosnu i Hercegovinu i datumi uspostavljanja diplomatskih odnosa – Palestine – 27.05.1992, 30.10.1992".</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Bozheg" /> || |- style="background:#CBFECB;" | 97 || {{flag|Tajikistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 September 1992}}<ref name="Tajikistan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Tajikistan">{{cite journal |script-title=ru:ДИПЛОМАТИЯ ТАДЖИКИСТАНА |year=1994 |url=http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |accessdate=21 December 2011 |author=Ministry of Foreign Affairs of Tajikistan |page=25 |location=Dushanbe |language=Russian |journal= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110821213006/http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |archive-date=21 August 2011 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809184303/http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |date=9 August 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mfa.tj/files/kitobkhona/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_1/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_en.pdf |title=page 166 -COUNTRIES, THAT ESTABLISHED DIPLOMATIC RELATIONS WITH THE REPUBLIC OF TAJIKISTAN |access-date=19 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305231414/http://mfa.tj/files/kitobkhona/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_1/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_en.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 98 || {{flag|Uzbekistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 September 1994}}<ref name="Uzbekistan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Uzbekistan">{{cite web |author=Government of Uzbekistan |title=List of States with which the Republic of Uzbekistan established diplomatic relations |url=http://mfa.uz/eng/inter_cooper/dipl_relat/ |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031024556/http://mfa.uz/eng/inter_cooper/dipl_relat/ |archivedate=31 October 2010}} "Diplomatic relations established with the State of Palestine 25 September 1994".</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 99 || {{flag|Papua New Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 October 1994}}<!-- Palestine UN Observer says 13 January 1995 --><ref name="png">Government of Papua New Guina (4 October 2004). [[:commons:File:PNG statement Recognising Palestine.jpg|PNG establishes formal diplomatic relations with Palestine]]. Press release. Office of the Prime Minister. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="png" /><ref name="pacdel">{{cite web |author=General Delegation of Palestine to Australia, New Zealand and the Pacific |title=Profiles |url=http://www.palestine-australia.com/ |publisher=Palestinian National Authority |accessdate=20 November 2010}} "The Head of the General Delegation of Palestine to Australia and New Zealand and Ambassador to East Timor, Papua New Guinea and Vanuatu."</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 100 || {{flag|South Africa}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 February 1995}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of South Africa |title=Palestine (The State of) |url=http://www.dfa.gov.za/foreign/bilateral/palestine.html |publisher=Department of International Relations and Cooperation |accessdate=5 December 2010}} "The establishment of full diplomatic relations with the State of Palestine was announced on 15 February 1995. … South African Representation in Palestine – The South African Representative to the Palestinian National Authority … State of Palestine Representation in South Africa – Embassy of the State of Palestine".</ref> || AU; [[Palestine–South Africa relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 101 || {{flag|Kyrgyzstan}} || style="text-align:center;"| {{dts|12 September 1995}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/98 |title=List of countries with which the KR established diplomatic relations |access-date=19 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809123728/http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/98 |archive-date=9 August 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=Government of Kyrgyzstan |title=List of countries with which the KR established diplomatic relations |url=http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/141l |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=6 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204123024/http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/141l |archive-date=4 February 2016 |url-status=dead}}</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 102 || {{flag|Malawi}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 October 1998}}*<ref name="lesotho" /><ref>{{cite news |title=Diplomatic relations between Palestine and Malawi |url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/981023/1998102320.html |accessdate=20 December 2011 |newspaper=Arabic News |date=23 October 1998 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/19991009131851/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/981023/1998102320.html |archivedate=9 October 1999}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Malawi |title=Malawi Embassies Abroad |url=http://www.foreignaffairs.gov.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=55 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=19 April 2011 |accessdate=25 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130102115850/http://www.foreignaffairs.gov.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=55 |archivedate=2 January 2013}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 103 || {{flag|East Timor}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 March 2004}}<ref name="timor">Government of Timor-Leste (1 March 2004). [[:commons:File:East Timor, Protocol of Diplomatic Relations.jpg|Protocol on the Establishment of Diplomatic Relations between the State of Palestine and the Democratic Republic of Timor-Leste]]. Ministry of Foreign Affairs and Co-operation. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="pacdel" /><ref name="timor" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 104 || {{flag|Paraguay}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 March 2005}}*<!-- Palestine UN OBserver says 29 January 2011, but that was the date of the "reitera expresamente el reconocimiento" --><ref name="paraguay">{{Cite press release |author1=Government of Paraguay |author2=Ministry of Foreign Affairs |title=Reconocimiento del Estado de Palestina |url=http://www.mre.gov.py/dependencias/prensa/comunicados/listado.asp?codigo=381&dondeIr=main.asp |date=28 January 2011 |language=Spanish |accessdate=29 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314182644/http://www.mre.gov.py/dependencias/prensa/comunicados/listado.asp?codigo=381&dondeIr=main.asp |archivedate=14 March 2012}} "... estableció relaciones diplomáticas con Palestina el 25 de marzo de 2005 mediante el intercambio de Notas Reversales, acto que implicó su reconocimiento. … Por esta declaración la República del Paraguay reitera expresamente el reconocimiento de ese Estado como libre e independiente con las fronteras del 4 de junio de 1967."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="paraguay" /> || — {{show |Further details | On 28 January 2011, Paraguay's Ministry of Foreign Affairs issued a written reaffirmation of its government's recognition of the State of Palestine. The statement noted that the establishment of diplomatic relations between the two governments in 2005 had implied mutual recognition.<ref name="paraguay" />}} |- style="background:#CBFECB;" | 105 || {{flag|Montenegro}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 July 2006}}<ref name="Montenegro">{{cite web |author=Government of Montenegro |title=Dates of Recognition and Establishment of Diplomatic Relations |url=http://www.mip.gov.me/en/index.php/Bilateral/dates-of-recognition-and-establishment-of-diplomatic-relations.html |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417153150/http://www.mip.gov.me/en/index.php/Bilateral/dates-of-recognition-and-establishment-of-diplomatic-relations.html |archivedate=17 April 2010}} "Palestine, State of Palestine – Date of Recognition 24 July 2006; Date of Establishment of Diplomatic Relations 1 August 2006."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Montenegro" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 106 || {{flag|Costa Rica}} || style="text-align:center;"| {{dts|5 February 2008}}<ref>{{cite web |author=Government of Costa Rica |title=Palestina.doc |url=http://www.rree.go.cr/file-hn.php?id_file=879 |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores y Culto |language=Spanish |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110421012411/http://www.rree.go.cr/file-hn.php?id_file=879 |archivedate=21 April 2011}} "La República de Costa Rica y el Estado de Palestina acordaron hoy el establecimiento de relaciones diplomáticas".</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite news |author=Perelman, Marc |title=Costa Rica Opens Official Ties With 'State of Palestine' |url=http://www.forward.com/articles/12761/ |date=7 March 2008 |newspaper=Forward |publisher=The Jewish Daily |accessdate=20 November 2010}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 107 || {{flag|Lebanon}} || style="text-align:center;"| {{dts|30 November 2008}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite news |title=Abbas in Lebanon to rally support for UN bid |url=http://www.maannews.com/Content.aspx?id=413645 |publisher=Ma'an News Agency |date=16 August 2011 |accessdate=6 October 2017}}</ref> || Arab League, OIC {{show |Further details | Date given is that of first official recognition. In Palestine's application to UNESCO in May 1989, Lebanon was listed as having recognised the State of Palestine, but without a date.<ref name="unesco" /> The list was submitted without objection from Lebanon, but later sources have shown that official recognition was not accorded until 2008.<ref>{{cite news |title=Lebanon offers formal recognition to state of Palestine |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/Nov/29/Lebanon-offers-formal-recognition-to-state-of-Palestine.ashx |newspaper=The Daily Star |accessdate=21 December 2011 |date=29 November 2008}}</ref> At that time, the Lebanese cabinet approved the establishment of full diplomatic relations with the State of Palestine, but did not set a date for when this was to occur. On 11 August 2011, the cabinet agreed to implement its earlier decision and Abbas formally inaugurated his government's embassy in Beirut on 16 August.<ref>See the following: * {{cite news |title=Lebanon recognizes 'state of Palestine' |newspaper=The Jerusalem Post |date=30 November 2008}} "The Lebanese government has approved forming full diplomatic relations with what it calls the 'state of Palestine', and is elevating the office of the Palestine Liberation Organization (PLO) in Beirut to the status of an embassy. No date has been set to carry out the decision, which was announced by Lebanese Information Minister Tariq Mitri." * {{cite news |author=Assi, Hussein |title=Palestinian Ambassador: Optimistic Over Palestinian Rights in Lebanon |url=http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 |newspaper=Al-Manar |date=13 August 2011 |accessdate=16 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824043128/http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 |archive-date=24 August 2011 |url-status=dead |archivedate=24 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824043128/http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 }} "Palestinian ambassador to Lebanon Abdullah Abdullah … recalled that the Lebanese cabinet has acknowledged the state of Palestine and decided to establish diplomatic relations with it since 2008." * {{cite news |title=Lebanon to Establish Diplomatic Relations with State of Palestine |url=http://www.alsumaria.tv/news/3518/lebanese-government-to-establish-diploma |publisher=[[Al Sumaria]] |date=29 November 2008 }} "The Lebanese Cabinet decided at its meeting Thursday to establish diplomatic relations with the State of Palestine to implement the Cabinet decision of 2008."</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 108 || {{flag|Côte d'Ivoire}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 2008}}<ref name="jeuneafrique">{{cite news |title=Diplomatie : pourquoi et comment (presque) toute l’Afrique reconnaît l’État palestinien |url=http://www.jeuneafrique.com/39567/politique/diplomatie-pourquoi-et-comment-presque-toute-l-afrique-reconna-t-l-tat-palestinien/ |accessdate=28 May 2016 |date=1 December 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 109 || {{flag|Venezuela}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 April 2009}}<ref>{{cite web |author=Bolivarian Government of Venezuela |title=Venezuela y Palestina establecen relaciones diplomáticas: Comunicado Conjunto Sobre el Establecimiento de Relaciones Diplomáticas entre la República Bolivariana de Venezuela y el Estado de Palestina |publisher=Ministry of Communication and Information |date=27 April 2009 |url=http://www.minci.gob.ve/a_r_r/1/188717/venezuela_y_palestina.html |accessdate=15 November 2010 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716200808/http://www.minci.gob.ve/a_r_r/1/188717/venezuela_y_palestina.html |archivedate=16 July 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || —, [[Palestine–Venezuela relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 110 || {{flag|Dominican Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 July 2009}}<!-- Palestine UN Observer says 15 July 2009 --><ref>{{cite web |author=Government of the Dominincan Republic |title=RD y Palestina firman relaciones diplomáticas |url=http://www.presidencia.gob.do/app/article.aspx?id=11145 |date=14 July 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311074957/http://www.presidencia.gob.do/app/article.aspx?id=11145 |archivedate=11 March 2012 |language=es}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="dominicanr">{{cite web |author=Government of the Dominican Republic |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |url=http://www.serex.gov.do/exterior/pe/Lists/Relaciones%20Diplomticas%20de%20RD/Attachments/122/COMUNICADO%20CONJUNTO%20PARA%20ESTABLECIMIENTO%20RELACIONES%20DIPLOMATICAS%20ENTRE%20PALESTINA%20Y%20LA%20RD.pdf |date=15 July 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090920044854/http://www.serex.gov.do/exterior/pe/Lists/Relaciones%20Diplomticas%20de%20RD/Attachments/122/COMUNICADO%20CONJUNTO%20PARA%20ESTABLECIMIENTO%20RELACIONES%20DIPLOMATICAS%20ENTRE%20PALESTINA%20Y%20LA%20RD.pdf |archivedate=20 September 2009}} "Presidente del Estado de Palestina".</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 111 || {{flag|Brazil}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 2010}}*<!-- Palestine UN Mission list says 3 December 2011 --><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131231925/http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967|archive-date=31 January 2011 |url=http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |title=Reconhecimento do Estado Palestino nas Fronteiras de 1967 / Recognition of the Palestinian State along the 1967 Borders / Reconnaissance de l'Etat de Palestine dans les frontières de 1967 |date=3 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=Minister of Foreign Affairs of Brazil |quote=In a letter sent by President Luiz Inácio Lula da Silva to the President of the Palestinian National Authority, Mahmoud Abbas, on 1 December 2010, the Brazilian Government has recognized the Palestinian State based on the existing borders in 1967.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/12/201012504256198565.html |title=Brazil recognises Palestine |date=5 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Brazil |title=Reconhecimento do Estado Palestino nas Fronteiras de 1967 |url=http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |publisher=Ministry of Exterior Relations |accessdate=3 December 2010 |language=pt |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131231925/http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |archivedate=31 January 2011}}</ref> || [[Brazil–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 112 || {{flag|Argentina}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 December 2010}}*<ref>{{cite web |author=Government of Argentina |title=La Republica Argentina ha reconocido a Palestina como Estado libre e independiente |url=http://www.mrecic.gov.ar/portal/ver_adjunto.php?id=3048 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=6 December 2010 |accessdate=20 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531185526/http://www.mrecic.gov.ar/portal/ver_adjunto.php?id=3048 |archivedate=31 May 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Gobernio de la provincia de Salta |title=Almuerzo países Árabes |url=http://www.casadesalta.gov.ar/eventos/arabes.html |publisher=Delegación de la Casa Salta |date=30 September 2009 |accessdate=22 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014041032/http://www.casadesalta.gov.ar/eventos/arabes.html |archivedate=14 October 2010}} "Embajador Estado de Palestina".</ref><ref>{{cite web |author=Gobierno de la Provincia del Neuquén |title=La Vicegobernadora recibió al embajador del Estado de Palestina |url=http://w2.neuquen.gov.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=599:la-vicegobernadora-recibio-al-embajador-del-estado-de-palestina&catid=2:noticias&Itemid=39 |publisher=Sitio Oficial |date=30 August 2010 |accessdate=22 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |author=Gobierno de la Provincia del Neuquén |title=Avizoran posibilidades de intercambio económico y cultural con Palestina |url=http://w2.neuquen.gov.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=609:avizoran-posibilidades-de-intercambio-economico-y-cultural-con-palestina&catid=2:noticias&Itemid=39 |publisher=Sitio Oficial |date=1 September 2010 |accessdate=22 March 2011}} "...embajador del Estado de Palestina en Argentina".</ref> || —<ref name="saynet">{{Cite news |author=Waked, Ali |title=Argentina, Uruguay recognize Palestinian state |newspaper=Israel News |publisher=Yedioth Internet |date=7 December 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3995297,00.html |accessdate=7 December 2010}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 113 || {{flag|Bolivia}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 December 2010}}*<ref>{{cite web |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=342977 |title=Bolivia recognizes Palestinian state |date=17 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=[[Ma'an News Agency]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017070727/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=342977 |archive-date=17 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |agency=Agence France-Presse |title=Bolivia to recognize sovereign Palestine |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hS-3jceGVzlbSmO2gU7hXDT6yH5A?docId=CNG.e836e4c62736a2b3b44a8631bd54cd97.361 |date=22 December 2010 |publisher=Google News |accessdate=11 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131044743/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hS-3jceGVzlbSmO2gU7hXDT6yH5A?docId=CNG.e836e4c62736a2b3b44a8631bd54cd97.361 |archivedate=31 January 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.wafa.ps/ar_page.aspx?id=UJ2eWza630956085573aUJ2eWz |title=إقامة علاقات دبلوماسية بين فلسطين وبوليفيا |website=وكالة الأنباء والمعلومات الفلسطينية – وفا}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 114 || {{flag|Ecuador}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 December 2010}}*<!-- Palestine UN Observer says 27 December 2010 --><ref>{{cite web |author=Government of Ecuador |title=Ecuador Reconoce al Estado Palestino |url=http://www.mmrree.gob.ec/2010/bol992.asp |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=24 December 2010 |accessdate=24 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117110432/http://www.mmrree.gob.ec/2010/bol992.asp |archivedate=17 January 2013 |language=es}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="south-america" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 115 || {{flag|Chile}} || style="text-align:center;"| {{dts|7 January 2011}}<ref>{{cite web |author=Government of Chile |url=http://www.minrel.gov.cl//prontus_minrel/site/artic/20110107/pags/20110107165601.php |title=Declaración del Gobierno de Chile sobre el reconocimiento del Estado de Palestina |date=7 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Relations |accessdate=7 January 2011 |language=es |archive-date=12 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112220737/http://www.minrel.gov.cl/prontus_minrel/site/artic/20110107/pags/20110107165601.php |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="chileemb">{{cite web |url=http://www.embajadapalestina.cl/embajadores.html |title=Ex Embajadores de Palestina acreditados ante la República de Chile |author=Embassy of Palestine in Chile |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160213021548/http://embajadapalestina.cl/embajadores.html |archivedate=13 February 2016}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 116 || {{flag|Guyana}} || style="text-align:center;"| {{dts|13 January 2011}}*<ref>{{cite web |author=Government of Guyana |title=Statement by the Government of Guyana in Recognition of the State of Palestine |url=http://www.minfor.gov.gy/tsite/index.php?option=com_content&task=view&id=62&Itemid= |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=13 January 2011 |accessdate=14 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512054021/http://www.minfor.gov.gy/tsite/index.php?option=com_content&task=view&id=62&Itemid= |archivedate=12 May 2011}} "The Government of Guyana has today decided to formally recognize the State of Palestine as a free, independent, and sovereign state, based on its 1967 borders."</ref> || style="text-align:center;"| Yes || OIC<ref name="south-america">{{Cite news |agency=The Associated Press |title=Palestinians seek global recognition through South America |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/16/AR2011021602232.html |newspaper=The Washington Post |date=17 February 2011 |accessdate=10 October 2017}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 117 || {{flag|Peru}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 January 2011}}<ref name="peru">{{cite web |author=Government of Peru |url=http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/5ACB6C577AC253100525782200615A34?OpenDocument |title=Perú reconoce al Estado Palestino |date=24 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Relations |accessdate=24 January 2011 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110130212138/http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/5ACB6C577AC253100525782200615A34?OpenDocument |archivedate=30 January 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="south-america" /> || — |- | 118 || {{flag|Suriname}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 February 2011}}*<!-- Palestine UN Observer says 26 January 2011 --><ref>{{cite news |title=Suriname latest S. American state to recognize 'Palestine' |url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=206289 |work=The Jerusalem Post |date=2 February 2011 |accessdate=2 February 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 119 || {{flag|Uruguay}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 March 2011}}<!-- Palestine UN Observer says 16 March 2011 --><ref name="uruguay2011">{{cite web |author=Government of Uruguay |title=El Gobierno uruguayo reconoció al Estado Palestino |url=http://www.mrree.gub.uy/gxpsites/hgxpp001?7,1,778,O,S,0,PAG;CONC;45;5;D;7663;1;PAG;, |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=15 March 2011 |accessdate=16 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120315121309/http://www.mrree.gub.uy/gxpsites/hgxpp001?7%2C1%2C778%2CO%2CS%2C0%2CPAG%3BCONC%3B45%3B5%3BD%3B7663%3B1%3BPAG%3B%2C |archivedate=15 March 2012 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="uruguay">{{cite web |author=Government of Uruguay |title=Comunicado conjunto de Uruguay y el Gobierno de la Autoridad Nacional Palestina |url=http://www.presidencia.gub.uy/sci/noticias/2010/04/2010042003.htm |date=20 April 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515181424/http://www.presidencia.gub.uy/sci/noticias/2010/04/2010042003.htm |archivedate=15 May 2011}}</ref> || — |- | 120 || {{flag|Lesotho}}<ref>{{Cite news |author=Sukhrob, K. |title=The Palestinian state recognized by Lesotho |url=http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho |date=7 June 2011 |newspaper=Web Reporter |accessdate=25 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612122953/http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho/ |archive-date=12 June 2011 |url-status=dead |archivedate=12 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612122953/http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho/ }}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|6 June 2011}}*<!-- Palestine UN Observer says 3 May 2011 --><ref name="lesotho">{{Cite news |author=Staff writers |title=Lesotho Recognizes Palestinian State within 1967 Borders |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=16365|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724123418/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=16365|url-status=dead|archive-date=24 July 2011 |date=6 June 2011 |newspaper=WAFA |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=25 June 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 121 || {{flag|South Sudan}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 July 2011}}<ref>{{cite web |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14679 |title=سفارة دولة فلسطين لدى جنوب السودان |publisher= |access-date=30 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916002922/http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14679 |archive-date=16 September 2018 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://samanews.ps/ar/post/100140/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A5%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A8%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |title=الاتفاق على إقامة علاقات دبلوماسية بين دولتي فلسطين وجنوب السودان |first=سما |last=الإخبارية |publisher=}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 122 || {{flag|Syria}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 July 2011}}*<ref name="syria">{{Cite news |author=Staff writers |title=Syria recognizes Palestinian state with East Jerusalem as its capital |url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/syria-recognizes-palestinian-state-with-east-jerusalem-as-its-capital-1.373926 |date=18 July 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=19 July 2011 |archivedate=27 September 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927200458/http://www.haaretz.com/news/middle-east/syria-recognizes-palestinian-state-with-east-jerusalem-as-its-capital-1.373926 }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Syria |title=Syrian Embassies |url=http://www.syriatourism.org/index.php?module=subjects&func=listpages&subid=228&newlang=eng |publisher=Ministry of Tourism |accessdate=20 November 2010 |archive-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315032632/http://syriatourism.org/index.php?module=subjects&func=listpages&subid=228&newlang=eng |dead-url=yes }}</ref> || Arab League, OIC |- | 123 || {{flag|Liberia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 July 2011}}<ref name="jeuneafrique" /> || style="text-align:center;"| No || AU<ref name="erekat" /> |- style="background:#CBFECB;" | 124 || {{flag|El Salvador}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 August 2011}}<ref>{{cite web |author=Government of El Salvador |publisher=Ministry of Exterior Relations |url=http://www.rree.gob.sv/index.php?option=com_k2&view=item&id=1587:el-salvador-reconoce-a-palestina-como-estado-libre-soberano-e-independiente |title=El Salvador reconoce a Palestina como Estado libre, soberano e independiente |date=25 August 2011 |accessdate=26 August 2011 |language=Spanish}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=El Salvador establishes diplomatic relations with Palestine Authority |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/americas/130510/el-salvador-establishes-diplomatic-relations-palestine-authori#9 |accessdate=10 May 2013 |newspaper=Globalpost |date=10 May 2013}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 125 || {{flag|Honduras}} || style="text-align:center;"| {{dts|26 August 2011}}*<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Palestine as independent state |url=https://www.reuters.com/article/us-honduras-palestine/honduras-recognizes-palestine-as-independent-state-idUSTRE77P7AX20110826 |work=Reuters |date=26 August 2011 |accessdate=10 October 2017}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=Honduras, El Salvador establish diplomatic ties with Palestine |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=22340 |accessdate=4 June 2013 |newspaper=Palestine News and Info Agency |date=11 May 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927174730/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=22340 |archivedate=27 September 2013}}</ref> || —<ref>{{Cite news |author=Peña, Billy |title=Honduras Communiqué Recognizing Palestine |url=http://hondurasweekly.com/honduras-communiqu%C3%A9-recognizing-palestine-201108264055/ |date=26 August 2011 |newspaper=Honduras Weekly |accessdate=27 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014012803/http://hondurasweekly.com/honduras-communiqu%C3%A9-recognizing-palestine-201108264055/ |archivedate=14 October 2011}}</ref> [[Honduras-Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 126 || {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 August 2011}}*<ref>{{Cite news |author=Staff writers |title=St. Vincent and the Grenadines Recognizes Palestinian State |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17181|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515003053/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17181|url-status=dead|archive-date=15 May 2012 |date=31 August 2011 |newspaper=WAFA |accessdate=16 December 2011}}</ref><ref>{{cite web |author1=Government of Saint Vincent |author2=the Grenadines |title=Statement by the Government of Saint Vincent and the Grenadines in recognition of the State of Palestine |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/78AB05258D8471C38525790A0053E094 |date=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129061418/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/78AB05258D8471C38525790A0053E094 |archivedate=29 November 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.fatehwatan.ps/page-140556.html |title=مفوضية العلاقات الوطنية – اقامة علاقات دبلوماسية بين دولة فلسطين ودولة سانت فنسنت وجزر غرينادين |first=MONGID |last=DESIGNS |publisher=}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 127 || {{flag|Belize}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 September 2011}}*<ref>{{cite press release |title=Belize recognises Palestine Borders |url=http://www.sanpedrosun.com/politics-and-government/2011/09/09/belize-recognizes-palestine-borders/ |publisher=Government of Belize, Press Office, The San Pedro Sun |date=9 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || —<ref>{{cite web |author=Government of Belize |title=Non-Resident Embassies & Consulates: Palestine |url=http://www.belize.gov.bz/ct.asp?xItem=1755&ctNode=23&mp=26 |archive-url=https://archive.is/20120723121721/http://www.belize.gov.bz/ct.asp?xItem=1755&ctNode=23&mp=26 |url-status=dead |archive-date=23 July 2012 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 128 || {{flag|Dominica}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 September 2011}}<ref>{{cite web |title=International recognition of the State of Palestine |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20127%20%28235x444%29%20map.jpg |accessdate=7 April 2012 |author=Negotiations Affairs Department |publisher=Palestinian National Authority |date=25 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125181123/http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20127%20%28235x444%29%20map.jpg |archivedate=25 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=International recognition of the State of Palestine |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20map%20%28444X235%29128.jpg |accessdate=7 April 2012 |author=Negotiations Affairs Department |publisher=Palestinian National Authority |date=26 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125170735/http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20map%20%28444X235%29128.jpg |archivedate=25 January 2012}}: "128 UN Member States recognize Palestine"</ref><ref>{{cite news |title=Dominica supports upgraded UN status for Palestinian Authority |url=http://dominicanewsonline.com/news/homepage/news/politics/dominica-supports-upgraded-un-status-for-palestinian-authority/ |accessdate=12 December 2012 |newspaper=Dominica News Online |date=30 November 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14474 |title=دولة فلسطين ودومينيكا توقعان على إقامة علاقات دبلوماسية |access-date=30 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730234952/http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14474 |archive-date=30 July 2018 |url-status=dead}}</ref> || —{{#tag:ref|Dominica is a member of the Caribbean Community, which supports a two-state solution along internationally recognised borders.<ref name="caricom" /> It is also one of eight members of the [[Bolivarian Alliance for the Peoples of Our America|Bolivarian Alliance]], which issued a statement on 9 September 2011 expressing full support for the recognition of the State of Palestine by the United Nations.<ref name="alba">{{cite web |author=Bolivarian Alliance for the Peoples of Our America |title=Comunicado especial sobre Palestina |url=http://www.alianzabolivariana.org/modules.php?name=News&file=article&sid=7911 |language=Spanish |date=10 September 2011 |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321143206/http://www.alianzabolivariana.org/modules.php?name=News&file=article&sid=7911 |archivedate=21 March 2012}}</ref>}} |- | 129 || {{flag|Antigua and Barbuda}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 September 2011}}*<ref>{{cite web |title=Antigua and Barbuda recognizes Palestine |url=http://www.maannews.com/Content.aspx?id=423338 |date=25 September 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=11 October 2017}}</ref> || style="text-align:center;"| No || — |- style="background:#CBFECB;" | 130 || {{flag|Grenada}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 September 2011}}<!-- Other sources say 27 September 2013 but this is likely just when diplomatic relations were established --><ref name=grenadahaiti>{{cite web |url=http://www.upi.com/Top_News/US/2013/09/29/Haiti-Grenada-recognize-Palestinian-State/UPI-54541380457240/ |title=Haiti, Grenada recognize Palestinian State |date=29 September 2013 |accessdate=30 September 2013 |publisher=United Press International}}</ref><ref name=grenadahaiti2>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=23293 |title=Haiti, Grenada Establish Diplomatic Ties with Palestine |date=28 September 2013 |accessdate=30 September 2013 |publisher=[[Wafa]] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215240/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=23293 |archivedate=4 October 2013}}</ref>|| style="text-align:center;"| Yes<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 131 || {{flag|Iceland}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 December 2011}}*<ref>{{cite web |author=Government of Iceland |title=Iceland Recognizes Palestine |url=http://www.mfa.is/speeches-and-articles/nr/6847 |date=15 December 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=16 December 2011 |archive-date=6 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206020930/http://www.mfa.is/speeches-and-articles/nr/6847 |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || [[Iceland–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 132 || {{flag|Thailand}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 January 2012}}*<ref name="recognitionByThailand">{{cite news |newspaper=The Jerusalem Post |title=Thailand recognizes Palestinian state |url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=254441 |date=20 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123080252/http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=254441 |archivedate=23 January 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=20376 |title=Palestine News & Info Agency – WAFA – Palestine, Thailand Launch Diplomatic Relations |accessdate=25 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}}</ref> || — |- | 133 || {{flag|Guatemala}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 April 2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Apr-10/213216-guatemala-recognizes-palestine-as-free-sovereign-state.ashx#axzz2Q3Gq3tNu |title=Guatemala recognizes Palestine as 'free, sovereign' state |date=10 April 2013 |accessdate=10 April 2013 |work=The Daily Star}}</ref> || style="text-align:center;"| No || — |- style="background:#CBFECB;" | 134 || {{flag|Haiti}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 September 2013}}<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 135 || {{flag|Sweden}} || style="text-align:center;"| {{dts|30 October 2014}}<ref>{{cite news |url=http://www.dn.se/debatt/darfor-erkanner-sverige-i-dag-staten-palestina/ |title=Därför erkänner Sverige idag staten Palestina |date=30 October 2014 |accessdate=30 October 2014 |newspaper=Dagens Nyheter}}</ref><ref>{{cite news |title=Sweden recognises Palestine and increases aid |url=http://www.government.se/sb/d/19375/a/249204 |accessdate=31 October 2014 |publisher=Government Offices of Sweden |date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.regeringen.se/content/1/c6/24/92/57/b9b34b94.pdf |title=Erkännande av Staten Palestina |date=30 October 2014 |accessdate=30 October 2014 |publisher=Swedish Ministry for Foreign Affairs |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141031020841/http://www.regeringen.se/content/1/c6/24/92/57/b9b34b94.pdf |archivedate=31 October 2014}}</ref><ref>http://www.regeringen.se/contentassets/6c7d07c17c2241939a2590497424c14f/regeringsbeslut_palestina.pdf</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- style="background:#CBFECB;" | 136 || {{flag|Saint Lucia}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 September 2015}}<ref name=stlucia>{{cite news |title=Saint Lucia establishes diplomatic relations with the State of Palestine |url=http://www.stlucianewsonline.com/saint-lucia-establishes-diplomatic-relations-with-the-state-of-palestine/ |accessdate=16 September 2015 |newspaper=stlucianewsonline |date=16 September 2015}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name=stlucia /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 137 || {{flag|Colombia}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 August 2018}}<ref>{{cite news |title=Embajada de Palestina dice que Colombia lo reconoce como Estado |url=http://www.eltiempo.com/mundo/medio-oriente/embajada-palestina-dice-que-colombia-lo-reconoce-como-estado-253354 |accessdate=8 August 2018 |newspaper=El Tiempo |date=8 August 2018}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 138 || {{flag| Saint Kitts and Nevis}} ||style="text-align:center;"| {{dts|30 July 2019}}<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/tiny-island-nation-st-kitts-and-nevis-recognizes-palestinian-state/|title=Tiny island nation St. Kitts and Nevis recognizes Palestinian state|first=Adam|last=Rasgon|website=timesofisrael.com}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=St Kitts – Nevis and The State of Palestine establish diplomatic relations – Caribbean News Now |url=https://www.caribbeannewsnow.com/2019/07/31/st-kitts-nevis-and-the-state-of-palestine-establish-diplomatic-relations/ |accessdate=1 August 2019 |work=Caribbean News |date=31 July 2019 |archivedate=1 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801022450/https://www.caribbeannewsnow.com/2019/07/31/st-kitts-nevis-and-the-state-of-palestine-establish-diplomatic-relations/ }}</ref> || — |} ==== Not members of the UN ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! Date of recognition !! [[Foreign relations of Palestine|Diplomatic relations]]<br />{{#tag:ref || group="note"|name="relcol"}} !! Relevant membership, further details |- | 139 || {{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref>{{cite journal |author=Shelley, Toby |title=Spotlight on Morocco |journal=West Africa |year=1988 |location=London |issue=3712–3723: 5–31 December |publisher=West Africa Publishing Company Ltd |page=2282}} "...the SADR was one of the first countries to recognise the state of Palestine … on November 15."</ref> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 140 || {{flag|Holy See}} || style="text-align:center;"| {{dts|February 2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.i24news.tv/en/news/israel/politics/71034-150513-netanyahu-government-says-wants-peace-with-palestinians |title=Vatican upgrades recognition of 'Palestinian state' in new treaty |date=13 May 2015 |publisher=i24news |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20150801162137/http://www.i24news.tv/en/news/israel/politics/71034-150513-netanyahu-government-says-wants-peace-with-palestinians |archivedate=1 August 2015}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=Vatican to sign State of Palestine accord: Vatican move comes two years after officially recognising Palestine as a state but Israel says it is 'disappointed' |work=The Guardian |date=13 May 2015 |url=https://www.theguardian.com/world/2015/may/13/vatican-to-sign-state-of-palestine-accord}}</ref> || —; [[Holy See–Palestine relations]] |} {| |- | style="background:#CBFECB; border:1px solid #aaa; width:2em;" | | States which maintain diplomatic relations with the State of Palestine |} {| | style="background:#CBFECB; border:1px solid #aaa; width:2em;" | | اوہ ریاستاں جو ریاست فلسطین دے نال سفارتی تعلقات برقرار رکھدی نيں |} === کوئی سفارتی شناخت نئيں === ==== اقوام متحدہ دے رکن ملکاں ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! class="unsortable" | Official position !! [[Foreign relations of Palestine|Relations]]<br />{{#tag:ref||group="note"|name="relcol"}} !! Relevant memberships |- | 1 || {{flag|Andorra}} || In January 2011, Andorra co-sponsored a draft resolution guaranteeing the Palestinian people's right to self-determination.<ref name="majoor">{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Summary record of the 43rd meeting |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/D9B70277131CDE2A852575630067071C |date=22 January 2009 |publisher=Chief of the Official Records |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529050408/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/D9B70277131CDE2A852575630067071C |archivedate=29 May 2012}}</ref> In September, it argued for a proposed resolution to give the State of Palestine observer status in the United Nations.<ref>{{cite web |author=United Nations |title=Andorra: H.E. Mr. Gilbert Saboya Sunyé, Minister of Foreign Affairs |url=https://gadebate.un.org/66/andorra |date=26 September 2011 |accessdate=10 October 2011 |archive-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406090006/http://gadebate.un.org/66/andorra |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 2 || {{flag|Armenia}} || On 20 June 2011, Fatah representative [[Nabil Shaath]] met with Foreign Minister [[Eduard Nalbandyan]] to enlist the support of Armenia in the upcoming resolution.<ref>{{cite news |last=Hayrumyan |first=Naira |title=Palestine hopes to enlist Armenia’s support in independence recognition |url=http://www.accc.org.uk/palestine-hopes-enlist-armenia%E2%80%99s-support-independence-recognition |date=22 June 2011 |publisher=Armenian Community and Church Council of Great Britain |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927154924/http://www.accc.org.uk/palestine-hopes-enlist-armenia%E2%80%99s-support-independence-recognition |archivedate=27 September 2011}}</ref> Afterwards, Shaath announced that he had been informed by a number of countries that they would recognize Palestine in the following weeks, and that he expected Armenia to be the first of these.<ref>{{Cite news |author=Sandeep |title=At least 24 countries recognize Palestine before September |url=http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629162050/http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ |url-status=dead |archive-date=29 June 2011 |date=28 June 2011 |newspaper=Pisqa |accessdate=1 August 2011 |archivedate=29 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629162050/http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ }}</ref> However, the Armenian government did not release any statement regarding the meeting. The situation in Palestine is seen as analogous by the Armenian government to the conflict in [[جمہوریہ نگورنو کاراباخ]], and that any recognition of a Palestinian state by Armenia would set a precedent for the right to self-determination in that region.<ref>{{cite news |author=Tadevosyan, Ara |title=Should we support Palestine? |url=http://www.mediamax.am/en/column/1296/ |date=20 June 2011 |newspaper=Mediamax |accessdate=1 August 2011}}</ref> On similar situations, President [[Serzh Sargsyan]] previously stated, "Having the Nagorno-Karabakh conflict, Armenia can not recognize another entity in the same situation as long as it has not recognized the Nagorno-Karabakh Republic".<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Yerevan Rules Out Abkhazia, S.Ossetia Recognition |url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19403 |date=4 September 2008 |newspaper=Civil Georgia |accessdate=1 August 2011 |archivedate=26 April 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180426060050/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19403 }}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 3 || {{flag|Australia}} || Australian policy calls for a [[two-state solution]], but it has not supported calls toward Palestinian statehood in the past, insisting instead on a negotiated settlement. In regards to a resolution to admit Palestine as a UN non-member observer state, a division in positions emerged: Former Foreign Minister [[Kevin Rudd]] recommended abstaining from the vote, whilst former Prime Minister [[Julia Gillard]] declared strong support for Israel.<ref name="flitton">{{cite news |author=Flitton, Daniel |title=Rudd says abstain on Palestine vote; Gillard backs Israel |url=http://www.theage.com.au/national/rudd-says-abstain-on-palestine-vote-gillard-backs-israel-20110807-1ihrc.html |date=8 August 2011 |newspaper=The Age |accessdate=9 September 2011}}</ref> In response, Gillard noted: "There isn't a resolution available for people to read or respond to. If such a resolution does hit the deck, then in deciding how Australia will vote, we will bring our very long-standing principles about questions in the Middle East. That is, we are long-standing supporters of a two-state solution."<ref>{{cite news |author=Lyons, John |author2=Dodd, Mark |title=Julia Gillard set to reject Kevin Rudd on Palestine |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/julia-gillard-set-to-reject-kevin-rudd-on-palestine/story-fn59niix-1226111271338 |date=9 August 2011 |newspaper=The Australian |accessdate=9 September 2011}}</ref> In 2014, Australia voted against a United Nations Security Council draft resolution proposing the withdrawal of Israeli forces from [[غزہ پٹی|Gaza]] and [[مغربی کنارہ]] by 2017.<ref>{{cite news |title=Australia votes against Palestinian UN resolution on Israel |url=https://www.smh.com.au/world/australia-votes-against-palestinian-un-resolution-on-israel-20141231-12fwb4.html |date=31 December 2014 |newspaper=Sydney Morning Herald |accessdate=19 January 2015}}</ref>||style="text-align:center;"|Yes || |- | 4 || {{flag|Austria}} || Austria conferred full diplomatic status on the PLO representation in Vienna on 13 December 1978, under then-chancellor [[Bruno Kreisky]].<ref name="quigley2010">{{cite book |author=Quigley, John B. |title=The statehood of Palestine: international law in the Middle East conflict |url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&source=gbs_navlinks_s |page=151 |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15165-8}}</ref> In June 2011, Foreign Minister [[Michael Spindelegger]] said that Austria "had not yet made up its mind whether to support a UN recognition of a Palestinian state", adding that he preferred to wait for a joint EU approach to the issue. "We will decide at the last moment because it might still give [the two parties] the opportunity to bring the Middle East peace process back on track."<ref>{{cite web |author=Salam, Kawther |title=Lieberman Came To Vienna And Brought Us A Storm |url=http://www.kawther.info/wpr/2011/07/01/lieberman-came-to-vienna-and-brought-us-a-storm |date=1 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |archive-date=12 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112141401/http://www.kawther.info/wpr/2011/07/01/lieberman-came-to-vienna-and-brought-us-a-storm |dead-url=yes }}</ref> Spindelegger also suggested that the EU draft its own version of the resolution.<ref name="yahoo">{{cite news |title=Plan B on Palestine at the UN? Europeans mull alternative resolution |url=https://www.yahoo.com/news/blogs/envoy/plan-b-palestine-un-europeans-mull-alternative-resolution-191706340.html |date=2 September 2011 |work=Yahoo! News |accessdate=12 October 2017}}</ref> {{show |Further details | In Annex II of the State of Palestine's UNESCO application, Austria was initially listed as having extended recognition on 14 December 1988. However, the submitting states (Algeria, Indonesia, Mauritania, Nigeria, Senegal and Yemen) later requested that Austria be removed from the list.<ref name="unesco" />}} | style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.zaoerv.de/40_1980/40_1980_4_b_841_857.pdf |title=Die Anerkennung der PLO durch Österreich |language=German |date=1 September 1980 |accessdate=7 May 2011}}</ref> || EU |- | 5 || {{flag|Bahamas}} || The Bahamas has not publicized an official position of its own regarding the State of Palestine.<ref name="caribsytd">{{cite news |author=Chickrie, Ray |title=Palestine seeks support from Guyana and Suriname |url=http://www.kaieteurnewsonline.com/2011/07/08/palestine-seeks-support-from-guyana-and-suriname/ |date=8 July 2011 |newspaper=Kaieteur News |accessdate=1 August 2011 |archivedate=12 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181112181629/https://www.kaieteurnewsonline.com/2011/07/08/palestine-seeks-support-from-guyana-and-suriname/ }}</ref> It is a member of the Caribbean Community, which supports a two-state solution along internationally recognized borders.<ref name="caricom">{{cite news |author=Caribbean Community |title=Communiqué issued at the Conclusion of the Fourteenth Meeting of the Council for Foreign and Community Relatiofns |url=http://www.news.gov.tt/index.php?news=7850 |date=6 May 2011 |publisher=Government of Trinidad and Tobago |accessdate=1 August 2011 |archivedate=9 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184515/http://www.news.gov.tt/index.php?news=7850 }}</ref> In March 2011, the new Israeli ambassador to the country urged its leaders not to recognize a Palestinian state before negotiations for co-existence between Israel and Palestine had been settled.<ref>{{cite news |author=Dames, Russell |author2=Booth, Claire |title=The new Israeli ambassador |url=http://www.bahamasuncensored.com/March_11.htm |date=March 2011 |newspaper=Bahamas Uncensored |accessdate=1 August 2011}}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 6 || {{flag|Belgium}} || On the issue of Palestinian statehood, Belgium explicitly supports the declarations of the European Union.<ref>{{cite web |author=Vanackere, Steven |title=Belgium, Europe and the Arab World |url=http://www.stevenvanackere.be/nl/actua/belgium-europe-and-the-arab-world-brussel-30-november-2010 |date=30 November 2010 |accessdate=2 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006022445/http://www.stevenvanackere.be/nl/actua/belgium-europe-and-the-arab-world-brussel-30-november-2010 |archivedate=6 October 2011}}</ref> On 15 July 2011, the Belgian Senate adopted a resolution urging the government to recognize Palestine on the pre-1967 borders.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Belgian Senators press for recognition of Palestine |url=http://english.ruvr.ru/2011/07/15/53263686.html |newspaper=Voice of Russia |date=15 July 2011 |accessdate=16 July 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723141042/http://english.ruvr.ru/2011/07/15/53263686.html |archivedate=23 July 2011}}</ref> Prime Minister [[Yves Leterme]] stressed the importance of achieving a unified EU position before September,<ref>{{cite news |title=Ashrawi Urges Belgium to Support Palestine's UN Membership |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=17226 |date=5 September 2011 |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=4 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322080358/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=17226 |archivedate=22 March 2012}}</ref> though this never happened. The parties of the new centre right government have agreed to recognize Palestine. The Chamber of Representatives has already adopted a resolution in favour on 5 February 2015. The left-wing opposition called for an unconditional recognition of Palestine.<ref>{{cite web |url=http://www.hln.be/hln/nl/1281/Israel-Palestina/article/detail/2207745/2015/02/05/Kamer-brengt-Belgische-erkenning-Palestijnse-staat-dichterbij.dhtml |title=Kamer brengt Belgische erkenning Palestijnse staat dichterbij |work=HLN}}</ref><ref>{{cite web |url=http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.2168022 |title=België bereidt erkenning Palestina voor |work=deredactie.be}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 7 || {{flag|Cameroon}} || Cameroon officially supports a two-state solution.<ref name="cameroon-info">{{cite news |author=Noah Awana, Alain |title=La Palestine admise à l'UNESCO: Le Cameroun refuse de se prononcer |url=http://www.cameroon-info.net/article/la-palestine-admise-a-lunesco-le-cameroun-refuse-de-se-prononcer-134868.html |date=3 November 2011 |publisher=Cameroon-Info |language=French |accessdate=13 October 2017 |archivedate=14 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014034928/http://www.cameroon-info.net/article/la-palestine-admise-a-lunesco-le-cameroun-refuse-de-se-prononcer-134868.html }}</ref> Although a member of the OIC, President [[پال بیا]] has developed strong ties with Israel since the mid-1980s.<ref>{{cite book |author=Peters, Joel |title=Israel and Africa: the problematic friendship |publisher=I.B. Tauris |year=1992 |pages=[https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/134 134–5] |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/134}}</ref> This perceived friendship has soured the country's traditionally close ties with Arab states, many of whom have withdrawn longstanding economic development assistance and pressed Biya to support Palestinian interests.<ref>{{cite book |author1=Coplin, W.D. |author2=O'Leary, M. |title=Political Risk Yearbook: 1990 |publisher=Cedar Tree House |year=1990 |isbn=978-1-85271-123-8}}</ref> Israeli Prime Minister Netanyahu asked Biya to oppose the United Nations resolution that would admit Palestine as a member state.<ref>{{cite news |author=Teke, Elvis |title=President Paul BIYA receives special message from Israeli Prime Minister |url=http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national |archive-url=https://archive.is/20120729043007/http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national |url-status=dead |archive-date=29 July 2012 |date=25 August 2011 |newspaper=Cameroon Radio Television |accessdate=19 September 2011 |archivedate=29 July 2012 |archiveurl=https://archive.ph/20120729043007/http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="cameroon-info" /> || OIC <ref name="erekat" /> |- | 8 || {{flag|Canada}} || Canada supports the creation of a sovereign Palestinian state, but only as part of a "comprehensive, just and lasting peace settlement".<ref>{{cite news |author=Government of Canada |title=Canadian Policy on Key Issues in the Israeli–Palestinian Conflict |url=http://www.international.gc.ca/name-anmo/peace_process-processus_paix/canadian_policy-politique_canadienne.aspx?lang=eng&view=d |publisher=Ministry of Foreign Affairs and International Trade |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811030300/http://www.international.gc.ca/name-anmo/peace_process-processus_paix/canadian_policy-politique_canadienne.aspx?lang=eng&view=d |archive-date=11 August 2011 |url-status=dead}}</ref> The [[Premiership of Stephen Harper|Harper administration]] is traditionally regarded as a staunch supporter of Israel. In July 2011, the spokesman for Foreign Minister [[John Baird (Canadian politician)|John Baird]] stated, "Our government's long-standing position has not changed. The only solution to this conflict is one negotiated between and agreed to by the two parties. … One of the states must be a [[یہودی ریاست]] and recognized as such, while the Palestinian state is to be a [[Demilitarized zone|non-militarized]] one".<ref>{{cite news |title=Canada rejects Palestinian statehood bid at UN |url=http://www.cbc.ca/news/canada/story/2011/07/11/canada-palestine-state.html |date=11 July 2011 |newspaper=The Canadian Press |accessdate=1 August 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || |- | 9 || {{flag|Croatia}} || Croatia formalized relations with the [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] on 31 March 2011. Former Croatian Prime Minister [[Jadranka Kosor]] stated in 2011 that her government supported the co-existence of two states, Israel and Palestine,<ref>{{cite news |author=Government of Croatia |title=Croatia to formalise relations with Palestinians |url=http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2011/ozujak/hrvatska_formalizira_odnose_s_palestincima |publisher=News and Announcements |date=31 March 2011 |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928022241/http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2011/ozujak/hrvatska_formalizira_odnose_s_palestincima |archivedate=28 September 2011}}</ref> however Croatia abstained during voting on [[United Nations General Assembly resolution 67/19|upgrading Palestine to non-member observer state status in the United Nations and on admission of Palestine to UNESCO]]. Former Croatian Foreign Minister [[Vesna Pusić]] stated on 24 October 2014 that "Croatia will most likely recognize Palestine soon".<ref>{{cite web |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4583900,00.html |title=Croatia 'likely' to recognize Palestinian state |work=ynet}}</ref> Croatia tend to support Israel over Palestine because Palestine isn't recognized by the two main Croatian allies, [[ریاست ہائے متحدہ]] and [[یورپی اتحاد]], so if Croatian government decided to recognize Palestine it would threaten its very good relations with the EU and the US, and also because the situation in the Middle East is complicated and there is no guarantee that there would be peace and further existence of the Jewish state if Israel eventually decides to withdraw from the [[Israeli-occupied territories|occupied territories]].<ref>{{cite web |url=http://arhiva.nacional.hr/clanak/111139/hrvatsko-ne-palestincima |title=Hrvatsko 'NE' Palestincima |publisher=}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 10 || {{flag|Denmark}} || Denmark is a strong supporter of the Palestinian state-building agenda, advocating EU support to the Palestinian Authority's two-year deadline for the establishment of the necessary foundations for a viable state; a plan which expired in August 2011.<ref>{{cite web |author=Government of Denmark |title=Danish FM Espersen meets President Abbas in Copenhagen |url=http://www.ambdamaskus.um.dk/en/menu/TheEmbassy/News/DanishFMEspersenMeetsPresidentAbbasICopenhagen.htm?printmode=True |date=10 March 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006095358/http://www.ambdamaskus.um.dk/en/menu/TheEmbassy/News/DanishFMEspersenMeetsPresidentAbbasICopenhagen.htm?printmode=True |archivedate=6 October 2011}}</ref> During the campaign for the 2011 [[2011 Danish parliamentary election|elections]], the largest opposition party argued that Denmark should recognize the State of Palestine. Foreign Minister [[Lene Espersen]], however, warned that such a unilateral decision could have "more negative than beneficial" consequences, and stressed the need to co-ordinate policy with the EU.<ref>{{Cite news |agency=Agence France-Presse |title=Denmark to recognize Palestine if Social Democrats win polls, report says |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645 |date=19 May 2011 |newspaper=NOW Lebanon |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915080249/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645# |archive-date=15 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |archivedate=15 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915080249/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645 }}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU; [[Denmark–Palestine relations]] |- | 11 || {{flag|Eritrea}} || President [[Isaias Afewerki]] has stated that his government does not recognize Palestine.<ref name="erekat" /><ref>{{cite web |author=Government of Ethiopia |title=Democracy in Eritrea? Three generations away says President Isaias |url=http://www.mfa.gov.et/Press_Section/Week_Horn_Africa_October_15_2010.htm |work=A Week in the Horn |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=15 October 2010 |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928101735/http://www.mfa.gov.et/Press_Section/Week_Horn_Africa_October_15_2010.htm |archivedate=28 September 2011}}</ref> In October 2010, he stated, "Israel needs a government, we must respect this. The Palestinians also need to have a dignified life, but it can not be the West Bank or Gaza. A two-state solution will not work. It's just to fool people. Israelis and Palestinians living in the same nation will never happen for many reasons. One option that may work is a [[Three-state solution|Transjordan]]. Israel may be left in peace and the Palestinian and Jordanian peoples are brought together and can create their own nation".<ref>{{cite news |author=Boström, Daniel |title='Jag har aldrig ägnat mig åt den frågan' |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/dawitisaak/article7933904.ab |newspaper=Aftonbladet |language=Swedish |date=11 October 2010 |accessdate=15 August 2011}} Translation at [http://hrc-eritrea.org/?p=131 Human Rights Concern Eritrea], accessed 15 August 2011.</ref> In his address to the UN General Assembly in 2011, Afewerki stated that "Eritrea reaffirms its long-standing support to the right of the Palestinian people to self-determination and an independent, sovereign state. It also upholds the right of Israel to live in peace and security within internationally recognized boundaries."<ref>{{cite web |title=President Isaias Afwerki’s Speech at the 66th UN General Assembly |url=http://www.tesfanews.net/archives/3979|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011125355/http://tesfanews.net/archives/3979|url-status=dead|archive-date=11 October 2011 |date=24 September 2011 |accessdate=29 November 2012 |publisher=TesfaNews}}</ref> On 29 November 2012, Eritrea voted in favour of a resolution to make Palestine non-member observer state at the UN. || style="text-align:center;" | Yes<ref>{{cite web |url=https://www.tesfanews.net/palestinian-un-bid-for-independence-and-eritrea/ |title=Palestinian UN Bid for Independence and Eritrea |date=22 September 2011 |publisher= |access-date=1 October 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308215513/https://tesfanews.net/palestinian-un-bid-for-independence-and-eritrea/ |dead-url=yes }}</ref> || |- | 12 || {{flag|Estonia}} || During a meeting with Riyad al-Malki in June 2010, Foreign Minister [[Urmas Paet]] confirmed that Estonia supports the right to self-determination for the Palestinian people as well as a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Estonia |title=Foreign Minister Paet: Estonia Supports Right to Self-Determination for Palestine |url=http://www.vm.ee/?q=en/node/9638 |date=17 June 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=7 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614135033/http://www.vm.ee/?q=en%2Fnode%2F9638 |archivedate=14 June 2012}}</ref> Officials stated that the government would not adopt a position regarding the United Nations bid until the final wording of the resolution was published.<ref>{{cite news |author=Kahar, Andres |title=Estonia Remains Wait-and-See on 'Palestinian Question' |url=http://news.err.ee/politics/62414719-e29b-41a7-8240-b671af7306ef |date=8 September 2011 |newspaper=Eesti Rahvusringhääling |accessdate=8 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325071128/http://news.err.ee/politics/62414719-e29b-41a7-8240-b671af7306ef |archivedate=25 March 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Estonia">{{cite web |author=Government of Estonia |title=Diplomatic relations |url=http://www.vm.ee/?q=en/node/9975 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102005156/http://www.vm.ee/?q=en%2Fnode%2F9975 |archivedate=2 January 2011}}</ref> || EU |- | 13 || {{flag|Fiji}} || Fijian policy on the Israeli–Palestinian conflict is largely based on United Nations resolutions.<ref>{{cite web |author=Government of Fiji |title=Hansard for Friday, 24 May 2002 |url=http://www.parliament.gov.fj/hansard/viewhansard.aspx?hansardID=607&viewtype=full |publisher=House of Representatives |date=24 May 2002 |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927072756/http://www.parliament.gov.fj/hansard/viewhansard.aspx?hansardID=607&viewtype=full |archivedate=27 September 2011}}</ref> In 2011, it was reported that Fiji's vote on Palestine's membership at the United Nations may have been the subject of classified communications passed between the Fijian and Vanuatuan governments.<ref>{{cite news |author=Wayne Madsen Report |title=Israel using "super-power" clout to scare up UN votes against Palestine independence |url=http://www.newsfollowup.com/Palestine.htm |date=28 June 2011 |publisher=NewsFollowUp.com |accessdate=29 August 2011 |archivedate=14 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190214233657/https://newsfollowup.com/Palestine.htm }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 14 || {{flag|Finland}} || Finland supports a two-state solution to the conflict. In October 2014, president [[Sauli Niinistö]] said that Finland would not follow Swedish decision in recognizing the State of Palestine.<ref>{{cite news |title=Niinistö: Suomi ei seuraa Ruotsin mielipidettä Palestiinan tunnustamisessa |url=http://yle.fi/uutiset/niinisto_suomi_ei_seuraa_ruotsin_mielipidetta_palestiinan_tunnustamisessa/7513810 |date=7 October 2014 |publisher=Yle |accessdate=14 October 2014}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 15 || {{flag|France}} || According to President [[نکولس سرکوزی]], "France supports the solution of two nation states living side-by-side in peace and security, within safe and recognized borders."<ref name="naharnet">{{cite news |author=Staff writers |title=Netanyahu: Sarkozy Says Palestinians Must OK Israel as Jewish |url=http://www.naharnet.com/stories/en/6152-netanyahu-sarkozy-says-palestinians-must-ok-israel-as-jewish |date=5 May 2011 |newspaper=Naharnet |accessdate=20 September 2011}}</ref> In May 2011, Sarkozy said that if peace talks with Israel had not resumed by September, he would recognize the State of Palestine as part of its bid at the United Nations.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=France to Israel: Peace talks soon or we support Palestinian state |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=france-peace-talks-soon-or-palestinian-state-2011-05-06 |date=6 May 2011 |newspaper=Hurriyet Daily News |accessdate=20 September 2011}}</ref> This echoed statements made in March by Nabil Shaath, who claimed to have received a promise from France that it would recognize in September a Palestinian state on the 1967 borders.<ref>{{cite news |author=Mu Xuequan |title=France to recognize Palestinian state in September |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/06/c_13763075.htm |date=5 March 2011 |newspaper=Xinhua |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414145717/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/06/c_13763075.htm |archivedate=14 April 2011}}</ref> According to Israeli Prime Minister Netanyahu, however, Sarkozy had said that France's support would require the Palestinians to recognize Israel as the state of the Jewish people.<ref name="naharnet" /> This was confirmed in July, when Foreign Minister [[Alain Juppé]] stated that any solution to the conflict would require the recognition of "the nation-state of Israel for the Jewish people, and the nation-state of Palestine for the Palestinian people."<ref>{{cite news |author=Keinon, Herb |title=J'lem greets French edict on Israel as Jewish state |url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231285 |date=27 July 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110802144530/http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231285 |archivedate=2 August 2011}}</ref> This broke with the European Union's traditional position, which adamantly opposes any mention of Israel as a Jewish state.<ref>{{cite news |author=Gordon, Evelyn |title=Sarkozy Breaks a European Taboo on Jewish State |url=http://www.commentarymagazine.com/2011/07/28/sarkozy-breaks-a-european-taboo-on-jewish-state/ |date=28 July 2011 |newspaper=Commentary |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111106042830/http://www.commentarymagazine.com/2011/07/28/sarkozy-breaks-a-european-taboo-on-jewish-state/ |archivedate=6 November 2011}}</ref> Sarkozy later turned around on this policy, reportedly saying that the idea of a Jewish state was "silly".<ref>{{cite news |author=Queenann, Gavriel |title=Sarkozy: Jewish State a 'Silly' Idea |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148556 |date=6 October 2011 |newspaper=Arutz Sheva |accessdate=20 September 2011}}</ref> In August, Sarkozy stressed the importance of a united EU position on the September initiative, and proposed a compromise where the State of Palestine would be given observer status instead of full membership. The proposal, which was to prevent a split among members of the EU, included a promise from Paris and other members that they would vote for the resolution.<ref>{{cite news |author=Mohammed Mar'i |title=PA rejects Sarkozy's offer of Vatican style state |url=http://arabnews.com/middleeast/article496660.ece |date=2 September 2011 |newspaper=Arab News |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904075339/http://arabnews.com/middleeast/article496660.ece |archivedate=4 September 2011}}</ref><ref name="rianov">{{cite news |title=France offers compromise over Palestine's UN bid |url=http://en.rian.ru/world/20110919/166955969.html |date=19 September 2011 |publisher=RIA Novosti |accessdate=20 September 2011}}</ref> In October 2014, France's foreign minister said France would recognize a Palestinian state even if peace talks with Israel fails.<ref>{{cite news |url=http://forward.com/articles/207341/france-says-will-recognize-state-of-palestine-if-t/? |title=France Says Will Recognize State of Palestine If Talks Fail |work=The Jewish Daily Forward |date=14 October 2014 |accessdate=14 October 2014}}</ref> On 2 December 2014 the French National Assembly approved a non-binding motion calling on the government to recognise Palestine.<ref>{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2014/12/french-mps-hold-palestine-vote-201412261417482498.html |title=French MPs recognise Palestine as state |date=2 December 2014 |accessdate=2 December 2014 |publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU, UNSC (permanent) |- | 16 || {{flag|Germany}} || In April 2011, Chancellor [[انگیلا میرکل]] labelled the Palestinian bid for recognition a "unilateral step",<ref>{{cite news |author1=Marx, Bettina |author2=Scheschkewitz, Daniel |title=Palestinian independence plans unlikely to succeed |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,15267617,00.html |date=26 July 2011 |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=15 August 2011}}</ref> and stated unequivocally that Germany will not recognize a Palestinian state without its prior acceptance by Israel. "Unilateral recognitions therefore definitely do not contribute to achieving this aim … This is our stance now and it will be our stance in September. There needs to be mutual recognition, otherwise it is not a two-state solution".<ref>{{cite news |author=Connor, Richard |title=Merkel will not recognize unilaterally-declared Palestinian state |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14974756,00.html |date=7 April 2011 |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=15 August 2011}}</ref> She also reaffirmed her government's commitment to see an agreement reached as soon as possible. "We want a two-state solution. We want to recognize a Palestinian state. Let us ensure that negotiations begin. It is urgent".<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Merkel plays down French rift over Palestine |url=http://www.thelocal.de/politics/20110506-34837.html |date=6 May 2011 |newspaper=The Local |accessdate=15 August 2011}}</ref> {{show |Further details | The [[مشرقی جرمنی]] recognised the State of Palestine on 18 November 1988,<ref name="unesco" /> but it later [[جرمن اتحاد مکرر]] with the [[مغربی جرمنی]] and the current government does not recognise it.}} | style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 17 || {{flag|Greece}} || President [[Karolos Papoulias]] has stated that Greece ultimately supports the creation of a Palestinian state alongside Israel.<ref>{{cite news |author=Karaviti, F. |title=Papoulias visit to Palestinian Authority |url=http://www.hri.org/news/greek/ana/2011/11-07-13.ana.html |date=13 July 2011 |issue=3836 |newspaper=Athens News Agency: Daily News Bulletin in English |publisher=Hellenic Resources Network |accessdate=15 August 2011 |archivedate=3 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003035328/http://www.hri.org/news/greek/ana/2011/11-07-13.ana.html }}</ref> Under previous governments, Greece garnered a reputation as a staunch supporter of the Palestinian cause.<ref>{{cite book |author=Government of Israel |chapter=Introduction |title=Greece's Relations with Israel, 1961–1967|chapter-url=https://www.archives.gov.il/archivegov_eng/publications/electronicpirsum/greece/introduction1.htm |publisher=Israel State Archives |series=Documents on the Foreign Policy of Israel |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006094718/http://www.archives.gov.il/archivegov_eng/publications/electronicpirsum/greece/introduction1.htm |archivedate=6 October 2011}}</ref> Within the wider Arab–Israeli conflict, [[Andreas Papandreou]] maintained a stronger stand against Israel than any other government in the European Community. Diplomatic relations were founded with the PLO in 1981, while relations with Israel were maintained only at the consular level until Greece's formal recognition of Israel in 1990 under [[Konstantinos Mitsotakis|Mitsotakis]].<ref>{{cite journal |author=Kaminaris, S.C. |title=Greece and the Middle East |url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue2/jv3n2a4.html |journal=Middle East Review of International Affairs |volume=3 |issue=2 |date=June 1999 |publisher=Rubin, Barry; Global Research in International Affairs |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110907015834/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue2/jv3n2a4.html |archivedate=7 September 2011}}</ref> Since the formation of current foreign policy under [[George Papandreou]], Greece has seen a rapid improvement in relations with Israel,<ref>{{cite news |last=Marcus |first=Jonathan |title=Israel woos Greece after rift with Turkey |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442 |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=16 October 2010 |accessdate=15 August 2011}}</ref> leading the media to mark the conclusion of Greece's pro-Palestinian era.<ref>{{cite news |last=Athanasiadis |first=Iason |title=A Mediterranean Battlefield |url=http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 |newspaper=Al Majalla |date=31 January 2011 |accessdate=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714231233/http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 |archive-date=14 July 2014 |url-status=dead |archivedate=14 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231233/http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 }}</ref> However, in December 2015, Greece's parliament voted in favour of a motion requesting that the government recognize Palestine.<ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/greek-parliament-votes-to-recognize-palestinian-state-1450783327 |title=Greek Parliament Recognizes Palestinian State in Symbolic Vote |date=22 December 2015 |accessdate=22 December 2015 |newspaper=Wall Street Journal}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 18 || {{flag|Ireland}} || In January 2011, Ireland accorded the Palestinian delegation in [[ڈبلن]] diplomatic status.<ref>{{cite news |author=Jones, Ryan |title=Europe starts process of recognizing Palestine |url=http://www.israeltoday.co.il/tabid/178/nid/22629/Default.aspx |date=26 January 2011 |newspaper=Israel Today |accessdate=4 September 2011}}</ref> A few months later, their Foreign Affairs Minister stated that Ireland would "lead the charge" in recognizing Palestinian statehood, but that it would not come until the PNA was in full and sole control over its territories.<ref>{{cite news |title=Gilmore 'hopes to recognise full Palestinian state' |url=http://jrnl.ie/108152 |date=22 March 2011 |newspaper=The Journal |accessdate=4 September 2011}}</ref> In October 2014, the [[ایوان بالا آئرلینڈ]] of the [[اراکتس]] unanimously passed a motion calling on the Government to recognize the State of Palestine.<ref name="ireland 2014">{{cite news |title=Senators have agreed to recognise Palestine as an independent state |url=http://www.thejournal.ie/seanad-vote-palestine-1738722-Oct2014/ |date=22 October 2014 |newspaper=TheJournal.ie |publisher=Distilled Media Ltd |accessdate=7 November 2014}}</ref> In December 2014, the [[ایوان زیريں آئرلینڈ]] of Ireland's Parliament followed suit.<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/188509 |title=Irish Parliament Urges Government to Recognize 'Palestine' |date=10 December 2014 |accessdate=10 December 2014 |first=Ben |last=Ariel}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 19|| {{flag|Israel}} || ''[[#Israeli position|See above]]'' || style="text-align:center;" | Yes || |- | 20|| {{flag|Italy}} || In May 2011, at an event in Rome celebrating Israel's independence, then Prime Minister [[Silvio Berlusconi]] said that [[اطالیہ]] would not recognize a unilateral declaration of Palestinian statehood, pledging his country's support for Israel.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Berlusconi: Italy won't recognize Palestinian state |url=http://www.jpost.com/International/Article.aspx?ID=220191&R=R1 |date=12 May 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=17 September 2011}}</ref> In June, he reiterated Italy's position against unilateral actions on either side of the [[Israeli–Palestinian conflict|conflict]], stressing that "peace can only be reached with a common initiative through negotiations".<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Israel hails Italy's opposition to Palestinian state bid |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=396359 |date=13 June 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=17 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815033940/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=396359 |archive-date=15 August 2014 |url-status=dead}}</ref> This position was shared by parliamentarians, who drafted a letter to the United Nations stating that "a premature, unilateral declaration of Palestinian statehood would […] undermine rather than resolve the Israeli–Palestinian peace process".<ref>{{cite news |author=Benari, Elad |title=Italian MPs Write Letter Against Unilateral PA Move |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/146549#.TnSa8mHts1E |date=10 August 2011 |newspaper=Arutz Sheva |accessdate=17 September 2011}}</ref> Nevertheless, at the same time, Italy upgraded the diplomatic status of the Palestinian delegation in [[روم]] to a [[سفارتخانہ]], similarly to what other EU countries were doing, giving the head of the delegation [[سفیر (سفارتی عہدہ)]].<ref name=ItaPal>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Italy upgrades Palestinian delegation to mission |url=http://www.eubusiness.com/news-eu/israel-palestinians.9zp |date=16 May 2011 |newspaper=EUbusiness |accessdate=4 September 2011 |archivedate=28 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181028190315/https://www.eubusiness.com/news-eu/israel-palestinians.9zp/ }}</ref> Moreover, on 31 October 2011, Italy [[Abstention|did not oppose]] Palestine's [[State of palestine#2011 UNESCO membership|UNESCO membership bid]]<ref>{{cite web |title=How Unesco countries voted on Palestinian membership |url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/01/unesco-countries-vote-palestinian-membership |work=The Guardian}}</ref> and, on 29 November 2012, Italy voted in favour of [[UN Resolution 67/19]], giving Palestine a [[United Nations General Assembly observers#Non-member states|non-member observer state]] status at the United Nations.<ref>{{cite web |title=UN general assembly makes resounding vote in favour of Palestinian statehood |url=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/29/united-nations-vote-palestine-state |work=The Guardian}}</ref> Italy's opposition to unilateral actions was reiterated on 21 December 2017, when it voted in favour of a UN draft resolution calling on all countries to comply with [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل]] resolutions regarding the [[status of Jerusalem]],<ref>{{cite web |title=General Assembly demands all States comply with UN resolutions regarding status of Jerusalem |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=58330#.WjwBaVXibIU |work=U.N. News Centre}}</ref> following the decision by the U.S. to [[U.S. recognition of Jerusalem|move its embassy]] to Israel from [[تل ابیب]] to the [[یروشلم|city]].<ref>{{cite web |title=Jerusalem: UN resolution rejects Trump's declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |work=BBC News}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 21 || {{flag|Jamaica}} || Like other members of the Caribbean Community, Jamaica supports a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Jamaica |title=Jamaica's Position on Gaza Conflict and Zimbabwe Outlined |url=http://www.jis.gov.jm/news/archive/18040-foreign_affairs-jamaica-s-position-on-gaza-conflict-and-zimbabwe-outlined |date=15 January 2009 |publisher=Jamaica Information Service |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402145031/http://www.jis.gov.jm/news/archive/18040-foreign_affairs-jamaica-s-position-on-gaza-conflict-and-zimbabwe-outlined |archivedate=2 April 2012}}</ref> In 2010, Prime Minister [[Bruce Golding]] expressed hope for "a just, lasting and comprehensive peace in the Middle East that guarantees the security of Israel and the unquestioned recognition of a Palestinian state."<ref>{{cite web |author=Golding, Bruce |title=Statement by the Honourable Bruce Golding, Prime Minister of Jamaica in the general debate at the 65th Session of the United Nations General Assembly |url=http://www.opm.gov.jm/news_and_public_affairs/speeches/pm_golding_addresses_un_general_assembly_2010 |date=27 September 2010 |publisher=Government of Jamaica, Office of the Prime Minister |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117145307/http://www.opm.gov.jm/news_and_public_affairs/speeches/pm_golding_addresses_un_general_assembly_2010 |archivedate=17 January 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 22 || {{flag|Japan}} || Japan supports a two-state solution to the conflict,<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Meeting between Foreign Minister Matsumoto and Jordanian Minister of Planning and Cooperation Hassan |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2011/6/0609_05.html |date=9 June 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> and is firmly committed to the establishment of a Palestinian state.<ref>{{cite news |title=Prime Minister Dr. Salam Fayyad inaugurated the JAIP |url=http://www.jaipark.com/in.php?id=6 |date=28 November 2010 |publisher=Jericho Agro-Industrial Park |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323205233/http://www.jaipark.com/in.php?id=6 |archivedate=23 March 2011}}</ref> In October 2007, a Japanese Justice Ministry official said "Given that the Palestinian Authority has improved itself to almost a full-fledged state and issues its own passports, we have decided to accept the Palestinian nationality".<ref>{{cite web |title=Japan to recognize Palestinian nationality |url=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=1846153&language=en |website=kuna.net.kw/ |publisher=Kuwait News Agency (KUNA) |accessdate=2 July 2014}}</ref> Responding to Israeli settlement activities in 2010, the Japanese government stated that it would not recognize any act that prejudges the final status of Jerusalem and the territories in the pre-1967 borders.<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Statement … on the decision of the Government of Israel regarding the construction of housing units at settlements in West Bank including East Jerusalem |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2010/3/0311_01.html |date=11 March 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> Likewise, in January 2011, it declared that it would not recognize the annexation of East Jerusalem by Israel.<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Statement by Mr. Seiji Maehara, Minister for Foreign Affairs of Japan, on the demolition of the Shepherd's Hotel in East Jerusalem |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2011/1/0111_04.html |date=11 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 23 || {{flag|Kiribati}} || During the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in early September 2011, the foreign minister of Kiribati reportedly expressed support for the Palestinian position.<ref name="pif1">{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:المالكي يلتقي عددا من وزراء الخارجية على هامش منتدى الباسيفك |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 |date=6 September 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=9 September 2011 |language=Arabic |archive-url=https://archive.today/20121209063931/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 |archive-date=9 December 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=9 December 2012 |archiveurl=https://archive.ph/20121209063931/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 24 || {{flag|South Korea}} ||The government of South Korea does not recognize the State of Palestine.<ref>{{cite web |author=Government of the Republic of Korea |title=Palestine |url=http://www.mofat.go.kr/english/regions/meafrica/20070824/1_1363.jsp |publisher=Ministry of Foreign Affairs and Trade |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20130703022353/http://www.mofat.go.kr/english/regions/meafrica/20070824/1_1363.jsp |archivedate=3 July 2013}}</ref> However, South Korea established the representative office in [[رام اللہ]]. || style="text-align:center;" | Yes || |- | 25 || {{flag|Latvia}} || Latvia supports a two-state solution to the conflict and provides development assistance to the Palestinian National Authority.<ref>{{cite web |author=Permanent Representation of the Republic of Latvia to the European Union |title=Foreign Minister acknowledges Latvia's readiness to engage in co-operation projects with PNA |url=http://www.mfa.gov.lv/en/brussels/news/embassy-news/news/?pg=10850 |date=24 September 2008 |publisher=Government of Lithuania |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117152759/http://www.mfa.gov.lv/en/brussels/news/embassy-news/news/?pg=10850 |archivedate=17 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |author=Government of Lithuania |title=Latvia offers training in environmental management for Palestinian National Authority staff |url=http://www.mfa.gov.lv/en/news/press-releases/2010/november/5-11/ |date=5 November 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 26 || {{flag|Liechtenstein}} || Liechtenstein relies on Switzerland to carry out most of its foreign affairs.<ref name="watson">{{Cite book |author=Watson, G.R. |title=The Oslo Accords:international law and the Israeli-Palestinian peace agreements |year=2000 |publisher=Oxford University Press |page=298 |isbn=978-0-19-829891-5}}</ref> In January 2011, it co-sponsored a draft resolution guaranteeing the Palestinian people's right to self-determination,<ref name="majoor" /> and stated that this right must be exercised with a view to achieving a viable and fully sovereign Palestinian state.<ref>{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Summary record of the 50th meeting |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/11C4F8C8DBF8EF8885257870006CDB52 |date=20 January 2011 |publisher=Chief of the Official Records |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529050417/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/11C4F8C8DBF8EF8885257870006CDB52 |archivedate=29 May 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 27 || {{flag|Lithuania}} || Like the rest of the European Union, Lithuania supports a two-state solution including an independent Palestinian state.<ref>{{cite news |author=Pavilenene, Danuta |title=Lithuania and Israel discussed steps towards boosting investment, trade and tourism between countries |url=http://www.baltic-course.com/eng/good_for_business/?doc=40509 |date=5 May 2011 |newspaper=The Baltic Course |accessdate=19 September 2011}}</ref> Regarding the Palestinian push for United Nations membership, Foreign Minister [[Audronius Ažubalis]] stressed the importance of maintaining a unanimous and well-balanced EU position which encouraged both parties to resume peace talks.<ref>{{cite news |author1=Government of Lithuania |author2=Ministry of Foreign Affairs |title=Lithuanian Foreign Minister Emphasizes Eastern [Partnership], Situation in Ukraine and Belarus |url=http://democraticbelarus.eu/node/13417 |date=6 September 2011 |publisher=European Commission, Office for Democratic Belarus |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319204115/http://democraticbelarus.eu/node/13417 |archivedate=19 March 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 28 || {{flag|Luxembourg}} || In an interview with Foreign Minister [[Jean Asselborn]] in March 2011, ''The Jerusalem Post'' stated that Luxembourg was considered among the "least friendly" countries to Israel in the EU.<ref>{{cite news |title=Jean Asselborn au sujet du conflit israélo-palestinien |url=http://www.gouvernement.lu/salle_presse/interviews/2011/03-mars/01-asselborn/index.html |newspaper=The Jerusalem Post |publisher=Government of Luxembourg, Information and Press Service |date=1 March 2011 |accessdate=4 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524082655/http://www.gouvernement.lu/salle_presse/interviews/2011/03-mars/01-asselborn/index.html |archivedate=24 May 2011}}</ref> Asselborn himself has been described as openly pro-Palestinian.<ref>{{cite news |author=Rettman, Andrew |title=Ashton's secret diplomacy upsets EU states |url=http://euobserver.com/24/32535 |date=23 June 2011 |newspaper=EU Observer |accessdate=5 September 2011 |archivedate=6 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120506102948/http://euobserver.com/24/32535 }}</ref> In response to divisions within the EU regarding the Palestinians' September bid for UN membership, Asselborn reportedly urged the PNA to accept an upgrade in its observer status and not ask for membership. He insisted, "We cannot let the Palestinians leave New York at the end of the month with nothing",<ref name="assel">{{cite news |author=Armellini, Alvise |title=Interview: EU can't let Palestinians leave UN assembly "with nothing" |date=3 September 2011 |newspaper=Monsters and Critics}}</ref> He referred to the positions of four members in particular that stood as an obstacle to the achievement of a common position,<ref name="pif1" /> but that he "cannot agree to say no" to the Palestinian endeavour.<ref name="maan1">{{cite news |title=Aide: Abbas to reveal political strategy ahead of UN bid |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=417450 |publisher=Ma'an News Agency |date=3 September 2011 |accessdate=4 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620004702/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=417450 |archive-date=20 June 2013 |url-status=dead}}</ref> He noted that securing the support of all EU nations would have been a great moral advantage for Palestine.<ref name="assel" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 29 || {{flag|Mexico}} || Mexico maintains a policy of supporting a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Mexico |title=Encuentro de la Secretaria de Relaciones Exteriores, Patricia Espinosa Cantellano, con el Ministro de Asuntos Exteriores de la Autoridad Nacional Palestina, Riad Malki |url=http://www.sre.gob.mx/csocial/contenido/comunicados/2009/feb/cp_046.html |date=23 February 2009 |publisher=Secretary of External Relations |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110421004410/http://www.sre.gob.mx/csocial/contenido/comunicados/2009/feb/cp_046.html |archivedate=21 April 2011}}</ref> Palestinian and Israeli officials expected Mexico to follow South American countries in recognizing the State of Palestine in early 2011.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Maliki: Mexico to recognize Palestinian State |url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=202780 |date=9 January 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=17 September 2011}}</ref><ref>{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Ben-Eliezer: US may recognize Palestinian state |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4004405,00.html |date=26 December 2010 |newspaper=Ynet News |publisher=Yedioth Internet |accessdate=19 September 2011}}</ref> Its position on the matter is seen as influential in Latin America, and therefore critical to both proponents and opponents.<ref>{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Israel fights recognition of Palestinian state |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4002381,00.html |date=21 December 2010 |newspaper=Ynet News |publisher=Yedioth Internet |accessdate=19 September 2011}}</ref> Opposition parties have urged the government to recognize a Palestinian state as part of the September initiative, putting down its hesitance to U.S. pressure.<ref>{{cite news |title=PRD pide a México reconocer a Palestina como Estado |url=http://www.aztecanoticias.com.mx/notas/mexico/71483/prd-pide-a-mexico-reconocer-a-palestina-como-estado |date=12 September 2011 |newspaper=Azteca Noticias |publisher=Azteca Internet |accessdate=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031046/http://www.aztecanoticias.com.mx/notas/mexico/71483/prd-pide-a-mexico-reconocer-a-palestina-como-estado |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 30 || {{sort|Micronesia|{{flag|Federated States of Micronesia}}}} || The FSM is a consistent supporter of Israel, especially in international resolutions,<ref name="micro">{{cite book |author=Usa Ibp Usa |title=Micronesia Country Study Guide |publisher=International Business Publications |year=2009 |page=38 |isbn=978-1-4387-3268-8}}</ref> though this is due in part to its association with the United States.<ref name="watson" /> During the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in September 2011, the leader of the Micronesian delegation reportedly stated his country's solidarity with the Palestinian people's suffering and support for their right to self-determination. Regarding the PNA's endeavour to gain admission to the United Nations, however, the official stated that the [[Compact of Free Association|agreements]] signed with the U.S. prevented the FSM from voting according to its government's wishes in cases where they conflicted with those of the U.S.<ref name="pif1" /> In reference to Israel's continued development assistance to Micronesians, another diplomat noted, "We need Israeli expertise, so I don't see a change in our policy anytime soon."<ref name="micro" /> || style="text-align:center;"| No || |- | 31 || {{flag|Moldova}} || Moldova maintains a policy of neutrality in international affairs. It has expressed full support for the Quartet [[Road map for peace|principles]] for the settlement of the Israeli–Palestinian conflict,<ref>{{cite web |author=Government of Moldova |title=Israel removes the fee for visas for moldovan citizens traveling to this country |url=http://www.mfa.gov.md/consular-news/487584/ |date=20 June 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs and European Integration |accessdate=20 September 2011}}</ref> which call for an independent Palestinian state. || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Moldova |title=Bilateral cooperation: Palestine |url=http://www.mfa.gov.md/politica-externa/ps/ |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 January 2011 |language=ro}}</ref> || |- | 32 || {{flag|Myanmar}} || Myanmar is one of only two members of the [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک]] that has not recognized the State of Palestine, alongside Singapore.<ref name="recognitionByThailand" /><ref>{{cite news |author1=Abdul Khalik |author2=Desy Nurhayati |title=Palestine gets NAM support for liberty, UN membership |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/28/palestine-gets-nam-support-liberty-un-membership.html |date=28 May 2011 |newspaper=The Jakarta Post |accessdate=19 September 2011}}</ref> Former foreign affairs minister [[Win Aung (minister)|Win Aung]] stated in 2000 that Myanmar supports a two-state solution within internationally recognized borders.<ref>{{cite web |author=U Win Aung |title=Statement by His Excellency U Win Aung Minister for Foreign Affairs and Chairmen of the Delegation of the Union of Myanmar |url=https://www.un.org/ga/webcast/statements/myanmarE.htm |date=20 September 2000 |publisher=United Nations |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 33 || {{flag|Nauru}} || During the [[Pacific Islands Forum]] in early September 2011, Foreign Affairs Minister [[Kieren Keke]] confirmed his nation's solidarity with the Palestinian people and their right to self-determination.<ref name="pif2">{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:المالكي يواصل مشاوراته مع وزراء خارجية دول الباسيفيك |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 |date=9 September 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=9 September 2011 |language=Arabic |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330213052/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 |archive-date=30 March 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=30 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330213052/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 }}</ref> The PNA's foreign ministry published a statement prior to the summit claiming that most Pacific island nations would vote against a United Nations resolution regarding the Palestinian state.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Foreign Minister to Attend Pacific Island Forum |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17202|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322173558/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17202|url-status=dead|archive-date=22 March 2012 |date=4 September 2011 |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=9 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 34 || {{flag|Netherlands}} || In June 2011, Foreign Minister [[Uri Rosenthal]] stated that the request to admit Palestine at the United Nations would "not be supported by the Netherlands". He called instead for a resumption of negotiations: "We will continue to stress for a restart to direct negotiations."<ref name="hstimes">{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Dutch deny support for Palestinian statehood |url=http://www.hindustantimes.com/Dutch-deny-support-for-Palestinian-statehood/Article1-715917.aspx |date=1 July 2011 |newspaper=Hindustan Times |publisher=HT Media Limited |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804033754/http://www.hindustantimes.com/Dutch-deny-support-for-Palestinian-statehood/Article1-715917.aspx |archivedate=4 August 2011}}</ref> He insisted that a peace deal must be based "on an agreement between all parties",<ref name="yahoo" /> and that the Netherlands was opposed to anything done without the consent of both parties.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Recognition of a Palestinian state: the EU is trying to remain united |url=http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325192725/http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ |url-status=dead |archive-date=25 March 2012 |date=2 September 2011 |newspaper=PISQA |accessdate=17 September 2011 |archivedate=25 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325192725/http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ }}</ref> Abbas highlighted the importance of the Dutch role in the peace process, precisely because it maintained close ties with Israel: "It doesn't disturb us at all. They play a very important role and the Palestinian people are very appreciative of their help."<ref name="hstimes" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 35 || {{flag|New Zealand}} || New Zealand support a two-state solution to the peace process.<ref name="nz">{{cite news |author=Trevett, Claire |title=Palestinians ask NZ to back bid for UN membership |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10750446 |date=9 September 2011 |newspaper=The New Zealand Herald |accessdate=4 September 2011}}</ref> It also maintains a policy of not expressing explicit recognition of new states, preferring to imply recognition through actions rather than formal declarations. For Palestine, this would mean upgrading its accredited delegation to a diplomatic status.<ref>{{cite news |author=Young, Jane |title=New Zealand needs to vote for Palestine |url=http://pundit.co.nz/content/new-zealand-needs-to-vote-for-palestine |date=17 July 2011 |newspaper=Pundit |accessdate=9 September 2011}}</ref> In early September 2011, Foreign Minister [[Murray McCully]] said that the government would not make a decision until the wording of the resolution was released. "We've got a reputation for being fair minded and even handed on this matter and all we can do is wait to see the words.<ref name="nz" /> He also told Riyad al-Malki that he had refused to give any pledges Israel to oppose to vote.<ref name="pif1" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="pacdel" /> || |- | 36 || {{sort|North Macedonia|{{flag|North Macedonia}}}} || According to Foreign Minister [[Nikola Poposki]], stated, the Macedonian position will be built in accordance with the views of the European Union and its strategic partners.<ref>{{cite news |title=FM Poposki meets his EU colleagues in Poland |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ |date=3 September 2011 |publisher=Macedonia International News Agency |accessdate=12 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120220631/http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ |archive-date=20 November 2011 |url-status=dead |archivedate=20 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111120220631/http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 37 || {{flag|Norway}} || Norway upgraded the Palestinian mission in [[اوسلو]] to an embassy in December 2010, and Foreign Minister [[Jonas Gahr Støre]] called for the creation of a Palestinian state within the following year.<ref>{{cite news |author=Stigset, Marianne |title=Norway Calls for Palestinian State, Gives Diplomatic Mission Embassy Rank |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-12-15/norway-calls-for-palestinian-state-gives-diplomatic-mission-embassy-rank.html |newspaper=Bloomberg |date=15 December 2010 |accessdate=15 December 2010}}</ref> In January 2011, Støre stated that, should negotiations with Israel fail to make progress by September, his country would recognize Palestine within the United Nations framework.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Norway to recognise Palestine if peace talks fail |url=http://www.icenews.is/index.php/2011/01/20/norway-to-recognise-palestine-if-peace-talks-fail/ |date=20 January 2011 |newspaper=Ice News |accessdate=1 August 2011 |archivedate=8 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108120827/http://www.icenews.is/index.php/2011/01/20/norway-to-recognise-palestine-if-peace-talks-fail/ }}</ref><ref>{{cite news |author=Ravid, Barak |title=Norway may recognize Palestinian state if peace process remains stalled |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/norway-may-recognize-palestinian-state-if-peace-process-remains-stalled-1.346788 |date=3 March 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=1 August 2011 |archivedate=28 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151128172426/http://www.haaretz.com/print-edition/news/norway-may-recognize-palestinian-state-if-peace-process-remains-stalled-1.346788 }}</ref> Following a meeting with Abbas in July 2011, Støre claimed that it was "perfectly legitimate" for the Palestinians to seek a vote on recognition of statehood.<ref>{{cite news |author=NewsGuy |title=Norway To Back Palestinian State |url=http://www.therightperspective.org/2011/07/23/norway-to-back-palestinian-state/ |newspaper=The Right Perspective |date=23 July 2011 |publisher=Goodman, Peter |accessdate=1 August 2011 |archivedate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011071140/http://www.therightperspective.org/2011/07/23/norway-to-back-palestinian-state/ }}</ref> "The fundamental Norwegian view is that a people have the right to use UN institutions to clarify questions about the legitimacy of their status in the world. We are opposed to denying this to the Palestinians". The minister withheld full commitment until the request was officially announced,<ref>{{cite news |author=Corfield, Gareth |title=Støre cautiously endorses Palestinian UN recognition bid |url=http://theforeigner.no/pages/news/stre-cautiously-endorses-palestinian-un-recognition-bid/ |newspaper=The Foreigner |date=19 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929222312/http://theforeigner.no/pages/news/stre-cautiously-endorses-palestinian-un-recognition-bid/ |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |author=Ynet News |title=Norway youths discussed Palestine prior to attack |url=http://www.sanfranciscosentinel.com/?p=144133 |newspaper=San Francisco Sentinel |date=23 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111028083011/http://www.sanfranciscosentinel.com/?p=144133 |archivedate=28 October 2011}}</ref> after which, on 18 September, he confirmed that Norway would lend its support: "Norway will support this and is prepared to recognize a Palestinian state."<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Norway FM: We will recognize Palestinian state |url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/norway-fm-we-will-recognize-palestinian-state-1.385141 |date=18 September 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=17 September 2011 |archivedate=11 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411151637/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/norway-fm-we-will-recognize-palestinian-state-1.385141 }}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 38 || {{flag|Panama}} || Panama has not indicated its position regarding a vote on statehood,<ref>{{cite news |title=Symbolic Recognition of Palestinian State by Latin American Countries |url=http://www.adl.org/main_International_Affairs/Recognition-of-Palestinian-State.htm |date=24 January 2011 |publisher=Anti-Defamation League |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110412030240/http://www.adl.org/main_International_Affairs/Recognition-of-Palestinian-State.htm |archivedate=12 April 2011}}</ref> and is reported to be undecided on the matter.<ref name="caribsytd" /> President [[Ricardo Martinelli]] has a record of supporting Israel in UN resolutions,<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Palestinian National Authority Condemns Martinelli Comments |url=http://www.thepanamadigest.com/2010/03/palestinian-national-authority-condemns-martinelli-comments/ |date=5 March 2011 |newspaper=The Panama Digest |accessdate=1 August 2011 |archivedate=8 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308164152/http://www.thepanamadigest.com/2010/03/palestinian-national-authority-condemns-martinelli-comments/ }}</ref> and has reportedly resisted pressure from other Latin American governments to recognize Palestine.<ref>{{cite news |author=Kampeas, Ron |title=Price for Israel support: Come to Panama and enjoy the food and Wi-Fi |url=http://blogs.jta.org/politics/article/2011/04/28/3087236/price-for-israel-support-come-to-panama-and-enjoy-the-food-and-wi-fi |date=28 April 2011 |publisher=Jewish Telegraphic Agency |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117182233/http://blogs.jta.org/politics/article/2011/04/28/3087236/price-for-israel-support-come-to-panama-and-enjoy-the-food-and-wi-fi |archivedate=17 January 2012}}</ref> The [[Central American Integration System]] (SICA) was expected to adopt a joint position on the issue at its summit on 18 August,<ref>{{cite web |author=Government of Honduras |title=Presidente Lobo Sosa pide de nuevo a empresarios tocarse el corazón |url=http://www.presidenceducameroun.com/news/?lang=en&mode=newsdetails&id=1285 |publisher=Office of the President |language=Spanish |date=2 August 2011 |accessdate=10 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715112334/http://www.presidenceducameroun.com/news/?lang=en&mode=newsdetails&id=1285 |archive-date=15 July 2011 |url-status=dead}}</ref> but Panama insisted that discussion should retain a regional focus and the matter was not included on the final agenda.<ref name="sica">{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Central America 'battles' over PA's UN bid |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4112571,00.html |date=22 August 2011 |newspaper=Yedioth Internet |accessdate=27 August 2011}}</ref> In early September, Foreign Minister Roberto Henriquez said that the government's decision would not be made public until its vote is cast, but added, "It is very important that the birth of this country and its recognition in the international forum is previously accompanied by a full peace agreement with its neighbour, Israel."<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Panamá condiciona reconocimiento de Palestina |url=http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina |date=8 September 2011 |newspaper=Telemetro |publisher=Corporación Medcom Panamá, S.A |language=Spanish |accessdate=17 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319013318/http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina |archive-date=19 March 2012 |url-status=dead |archivedate=19 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319013318/http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina }}</ref> On 4 July 2015, Panama's Vice President and Foreign Minister Isabel De Saint Malo de Alvarado said that her government is looking at ways to recognize the State of Palestine without affecting their "close relationship" with Israel.<ref>{{cite web |url=http://www.newsroompanama.com/news/panama/panama-looking-to-recognize-palestine-state |title=Panama looking to recognize Palestine State |date=4 July 2015 |newspaper=newsroompanama |publisher=Newsroom Panama, S.A |accessdate=4 October 2015}}</ref>|| style="text-align:center;" | No || |- | 39 || {{flag|Portugal}} || In February 2011, several parliamentary factions proposed resolutions calling on the government to recognize the State of Palestine.<ref>{{cite news |author=Silva, Bárbara |title=Parlamento avança para reconhecer Estado palestiniano |url=https://economico.sapo.pt/noticias/nprint/110670.html |date=9 February 2011 |newspaper=Económico |accessdate=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007091416/http://economico.sapo.pt/noticias/nprint/110670.html |archive-date=7 October 2011 |url-status=dead}}</ref> However, these were dismissed by the two majority parties, which insisted on a prior settlement acceptable to both Palestinians and Israelis.<ref>{{cite news |author=Lusa |title=PS e PSD rejeitam proposta para reconhecer-se o Estado da Palestina |url=http://www.publico.pt/Mundo/ps-e-psd-rejeitam-proposta-para-reconhecerse-o-estado-da-palestina_1479482 |date=9 February 2011 |newspaper=Público |publisher=Público Comunicação Social S.A |language=Portuguese |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219002007/http://www.publico.pt/Mundo/ps-e-psd-rejeitam-proposta-para-reconhecerse-o-estado-da-palestina_1479482 |archivedate=19 February 2011}}</ref> Foreign Minister [[Paulo Portas]] stated that Portugal supports the initiative to recognize Palestine, but that it must not forget the security of Israel: "We will do everything for Palestine, which deserves to have its state, and do nothing against Israel, which deserves to have its security."<ref>{{cite news |author=Lusa |title=Portugal e a UE farão "tudo pela Palestina e nada contra Israel", diz Paulo Portas |url=http://www.publico.pt/Pol%C3%ADtica/portugal-e-a-ue-farao-tudo-pela-palestina-e-nada-contra-israel-diz-paulo-portas_1510295 |date=2 September 2011 |newspaper=Público |publisher=Público Comunicação Social S.A |language=Portuguese |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120916225342/http://www.publico.pt/Pol%C3%ADtica/portugal-e-a-ue-farao-tudo-pela-palestina-e-nada-contra-israel-diz-paulo-portas_1510295 |archivedate=16 September 2012}}</ref> In December 2014, the Portuguese Parliament passed a resolution that is non-binding calling on the government to recognize Palestine as an independent state with 9 of 230 members opposing the measure.<ref>"Portugal's Parliament Passes 'Palestine' Resolution: Only 9 Members Out of 230 Opposed" (14 December 2014) ''The Jewish Daily Forward'' http://forward.com/articles/210910/portugal-s-parliament-passes-palestine-resolutio/</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 40 || {{flag|Samoa}} || Prime Minister [[Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi|Tuila'epa Sailele Malielegaoi]] has expressed support for a two-state solution to the conflict.<ref>{{cite news |author=Malielegaoi, Tuila'epa Sailele |title=Statement by Tuila'epa Sailele Malielegaoi Prime Minister of the Independent State of Samoa at the general debate of the 65th Session of the United Nations General Assembly |url=https://www.un.org/en/ga/65/meetings/generaldebate/Portals/1/statements/634211849807968750WS_en.pdf |date=27 September 2010 |publisher=Permanent Mission of Samoa to the United Nations |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 41 || {{flag|Singapore}} || Singapore has not recognized the State of Palestine and has not announced a position regarding a resolution.<ref>{{cite news |author1=Abdul Khalik |author2=Desy Nurhayati |title=Palestine gets NAM support for liberty, UN membership |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/28/palestine-gets-nam-support-liberty-un-membership.html |date=28 May 2011 |newspaper=The Jakarta Post |publisher=PT Bina Media Tenggara |accessdate=30 August 2011}}</ref> The island state has a strong relationship with Israel.<ref>{{cite book |author=Leifer, Michael |title=Singapore's Foreign Policy: Coping with Vulnerability |page=91 |url=https://books.google.com/books?id=-AKpC0I0VC0C&source=gbs_navlinks_s |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-23352-1}}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 42 || {{flag|Slovenia}} || On 28 November 2014, the Foreign Policy Committee rejected a motion to immediately recognize Palestine, but approved an alternative motion requiring the government to submit a proposal to recognize Palestine to the [[National Assembly (Slovenia)|National Assembly]].<ref>{{cite news |url=http://www.sloveniatimes.com/parliament-in-favor-of-the-recognition-of-palestine |title=Parliament in Favor of the Recognition of Palestine |date=29 November 2014 |accessdate=29 November 2014 |archivedate=24 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224210940/https://sloveniatimes.com/parliament-in-favor-of-the-recognition-of-palestine/ }}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 43 || {{flag|Solomon Islands}} || Foreign Minister [[Peter Shannel Agovaka]] met Riyad al-Malki in early September at the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in Wellington. Agovaka reportedly confirmed his government's support for the self-determination of Palestinians and for the efforts of Palestine at the United Nations. He said that the possibility of recognizing the State of Palestine would be considered in the next meeting of cabinet.<ref name="pif1" /> || style="text-align:center;" | No || |- | 44 || {{flag|Spain}} || On 1 July 2011, the Spanish parliament passed a resolution urging its government to recognize the State of Palestine on the 1967 borders.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Spain might recognize Palestinian state |url=http://www.presstv.ir/detail/187259.html |date=2 July 2011 |publisher=Press TV |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927070559/http://www.presstv.ir/detail/187259.html |archivedate=27 September 2011}}</ref> Prior to this, Nabil Shaath had claimed in May that Spain intended to recognize the Palestinian state before September.<ref>{{cite news |author=Khaled Abu Toameh |title=Spain will recognize Palestinian state on 1967 lines |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=222873&R=R3 |date=30 May 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=19 September 2011}}</ref> In late July, Foreign Minister [[Trinidad Jiménez]] said that Spain supports the bid, but that it would not determine its position until the proposal is made official.<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Spain tells Abbas it backs efforts for Palestinian state |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=406767 |date=19 July 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003026/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=406767 |archive-date=26 September 2012 |url-status=dead}}</ref> In an interview with ''El País'' in August, Jiménez confirmed Spain's support: "We are working with the idea that there is a majority in the EU that will support moving forward with the recognition of Palestine." She added that it was the right time to do this, since it would give Palestinians much needed hope about their future state.<ref>{{cite news |title=Israel fumes over foreign minister's Palestine position |url=http://www.elpais.com/articulo/english/Israel/fumes/over/foreign/minister/s/Palestine/position/elpepueng/20110822elpeng_9/Ten |date=22 August 2011 |newspaper=El País |accessdate=30 August 2011}} [http://www.elpais.com/articulo/espana/Ha/llegado/hora/dar/paso/reconocimiento/Estado/palestino/elpepiesp/20110821elpepinac_1/Tes Original transcript] {{in lang|es}}.</ref> On 20 November 2014, the Spanish parliament approved a non-binding motion calling on the government to recognize Palestine by a vote of 319–2.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Spanish lawmakers vote in favor of recognizing Palestine |url=http://www.dw.de/spanish-lawmakers-vote-in-favor-of-recognizing-palestine/a-18072505 |date=20 November 2014}}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 45 || {{flag|Switzerland}} || || style="text-align:center;"| Yes || |- | 46 || {{flag|Tonga}} || In September 2011, following the summit of the Pacific Islands Forum in Wellington, the PNA's foreign ministry noted that it had made significant strides in its efforts to attain recognition from Tonga.<ref name="pif2" /> || style="text-align:center;"| No || |- | 47 || {{flag|United Kingdom}} || In September 2011, Britain said it would recognize Palestine as a state, but only with non-member observer status, rather than full membership, at the United Nations.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=UK only backs 'Observer' status for Palestine |url=http://www.presstv.ir/detail/199915.html |publisher=PressTV |date=18 September 2011 |accessdate=7 October 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110924083013/http://www.presstv.ir/detail/199915.html |archivedate=24 September 2011}}</ref> In October 2014, the [[House of Commons of the United Kingdom|UK House of Commons]] passed a symbolic non-binding [[Motion (parliamentary procedure)|Motion]] by a vote of 274 in favour to 12 against which called on the Government to recognize Palestine.<ref>{{cite news |url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN0I223L20141013 |title=UK lawmakers pass symbolic motion to recognize Palestine as a state |date=13 October 2014 |accessdate=13 October 2014 |work=Reuters |archivedate=19 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019160425/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN0I223L20141013 }}</ref><ref>https://publications.parliament.uk/pa/cm201415/cmhansrd/chan40.pdf</ref> Also in October 2014, the devolved government of [[اسکاٹ لینڈ]] called for recognition of Palestine as an independent state and for the UK to open an [[سفارتخانہ]].<ref>{{cite news |title=Calls to recognise Palestine |url=http://news.scotland.gov.uk/News/Calls-to-recognise-Palestine-1146.aspx |accessdate=19 October 2014 |publisher=scotland.gov.uk |date=12 October 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019233222/http://news.scotland.gov.uk/News/Calls-to-recognise-Palestine-1146.aspx |archivedate=19 October 2014}}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || UNSC (permanent); [[Palestine–United Kingdom relations]]. |- | 48 || {{flag|United States}} || President [[بارک اوباما]] declared U.S. opposition to the bid in his speech to the General Assembly, saying that "genuine peace can only be realized between Israelis and Palestinians themselves" and that "[u]ltimately, it is Israelis and Palestinians – not us – who must reach an agreement on the issues that divide them".<ref>{{cite news |author=Helene Cooper |title=Obama Says Palestinians Are using Wrong Forum |url=https://www.nytimes.com/2011/09/22/world/obama-united-nations-speech.html |date=21 September 2011 |newspaper=The New York Times |accessdate=7 October 2011}}</ref> Obama told Abbas that they would veto any United Nations Security Council move to recognize Palestinian statehood.<ref>{{cite news |author=Alex Spillius |title=Barack Obama tells Mahmoud Abbas US will veto Palestinian statehood bid |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/barackobama/8780859/Barack-Obama-tells-Mahmoud-Abbas-US-will-veto-Palestinian-statehood-bid.html |date=22 September 2011 |newspaper=The Telegraph |accessdate=7 October 2011}}</ref><!-- https://www.washingtonpost.com/blogs/right-turn/post/did-the-palestinian-authority-think-through-its-un-gambit/2011/03/29/gIQAd2xhiJ_blog.html http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=237199 http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231249 --> || style="text-align:center;"| Yes || UNSC (permanent); [[Palestine–United States relations]] |} ==== اقوام متحدہ دے ارکان نئيں ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! class="unsortable" | Official position !! [[Foreign relations of Palestine|Relations]]<br />{{#tag:ref||group="note"|name="relcol"}} !! Relevant memberships |- | — || {{flag|Sovereign Military Order of Malta}} || || style="text-align:center;"| Yes<br /><ref>{{cite web |title=THE GRAND MASTER OF THE ORDER OF MALTA GREETS THE ACCREDITED DIPLOMATIC CORPS |url=http://www.orderofmalta.int/news/57915/the-grand-master-of-the-order-of-malta-receives-the-accredited-diplomatic-corps/?lang=en |publisher=Sovereign Order of Malta – official site |date=11 January 2012 |accessdate=31 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120926005434/http://www.orderofmalta.int/news/57915/the-grand-master-of-the-order-of-malta-receives-the-accredited-diplomatic-corps/?lang=en |archivedate=26 September 2012}} "Last September, we have opened relations with the Palestinian Authorities".</ref><ref>{{cite web |title=Bilateral relations |url=http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en# |publisher=Sovereign Order of Malta – official site |accessdate=31 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "The Order of Malta has relations at Ambassador level with: Palestinian Authority".</ref> || |} <!-- Entries, who don't recognise the State of Palestine, who don't have diplomatic relations with it, PLO or PNA, and who were removed from the lists above, because some editors considered the descriptions of their position to be too vague and thus not useful. Revision that includes these descriptions: [[:en:Special:PermanentLink/488283396|04:31, 20 April 2012 by Tabletop]]. * {{flag|Barbados}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Monaco}} * {{flag|Palau}} * {{flag|San Marino}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Cook Islands}} * {{flag|Niue}} Entries, for whom there aren't any sources found describing their position: * {{flag|Abkhazia}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Nagorno-Karabakh Republic}} * {{flag|Northern Cyprus}} * {{flag|Somaliland}} * {{flag|South Ossetia}} * {{flag|China, Republic of}} * {{flag|Transnistria}} --> == کثیرالجہ‏تی معاہدے == ریاست فلسطین کئی کثیرالجہ‏تی معاہداں د‏‏ی اک فریق اے ، جس وچ پنج ذخیر . رجسٹرڈ نيں: برطانیہ ، [[یونیسکو]] ، اقوام متحدہ ، نیدرلینڈ تے سوئٹزرلینڈ۔ یونیسکو دے کنونشن د‏‏ی توثیق 2011/2012 وچ ہوئی سی تے اس دے بعد فلسطین یونیسکو دا رکن بن گیا سی ، جدو‏ں کہ ہور کنونشناں د‏‏ی توثیق 2014 وچ کيتی گئی سی جدو‏ں اسرائیل دے نال مذاکرات دا عمل تعطل دا شکار سی۔ {| class="wikitable sortable" ! ڈپازٹری ملک / تنظیم ! ڈپازٹری عضو ! معاہداں د‏‏ی تعداد ! مثالاں ! پہلے توثیق / الحاق د‏‏ی تریخ |- | [[نیدرلینڈز]] | وزارت خارجہ | 1 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Verdrag/ZoekUitgebreid|title=Dutch Treaty Database (Verdrgenbank)|website=United Nations|accessdate=17 May 2014}}</ref> | کنونشن جو زمین اُتے جنگ دے قوانین تے رسم و رواج دا احترام کردا اے | {{dts|2 April 2014}} |- | [[روس]] | | 1 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://disarmament.un.org/treaties/t/npt|title=Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|accessdate=9 March 2015|website=[[اقوام متحدہ]]}}</ref> | [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|جوہری ہتھیاراں دے عدم پھیلاؤ اُتے معاہدہ]] | {{dts|10 February 2015}} |- | [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] | فیڈرل کونسل | 7 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/eda_140410_geneve_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=10 April 2014|accessdate=9 January 2015|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925110942/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/eda_140410_geneve_e.pdf|archivedate=25 September 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=9 January 2015|accessdate=9 January 2015|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109224229/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|archivedate=9 January 2015}}</ref> | [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] تے پروٹوکول | {{dts|2 April 2014}} |- | [[یونیسکو]] | [[یونیسکو|ڈائریکٹر جنرل]] | 8 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unesco.org/eri/la/conventions_by_country.asp?contr=PS&language=E&typeconv=1|title=Ratified Conventions, Palestine|accessdate=17 May 2014|website=[[یونیسکو]]}}</ref> | [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی تے قدرتی ورثہ دے تحفظ تو‏ں متعلق کنونشن]] | {{dts|8 December 2011}} |- | [[اقوام متحدہ]] | [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|سیکرٹری جنرل]] | > 50 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/pages/CNs.aspx|title=UN Treaty Database|website=United Nations|accessdate=17 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416024003/https://treaties.un.org/pages/CNs.aspx|archivedate=16 April 2014}}</ref> | سفارتی تعلقات تو‏ں متعلق ویانا کنونشن <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> بین الاقوامی فوجداری عدالت دا قانون | {{dts|9 April 2014}} |- | [[مملکت متحدہ|متحدہ سلطنت یونائیٹڈ کنگڈم]] | [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|خارجہ تے دولت مشترکہ دا دفتر]] | 2 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269687/20._UNESCO_status_list__new_.docx|title=Depositary Status List – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO)|date=April 2013|accessdate=7 January 2015|publisher=[[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/423681/8._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130104161243/http://www.fco.gov.uk/resources/en/pdf/pdf18/fco_ref_sl_nonprolifnuclearweapo|archivedate=4 January 2013|title=Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|accessdate=23 July 2013|publisher=[[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ]]}}</ref> | [[یونیسکو|یونیسکو دا آئین]] <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|جوہری ہتھیاراں دے عدم پھیلاؤ اُتے معاہدہ]] | {{dts|23 November 2011}} |} 16 مئی 2014 دے اک اعتراض وچ ، اسرائیل نے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اس نے اس گل اُتے غور نئيں کيتا کہ 'فلسطین' (اصل وچ واحد کوٹیشن نشانات) ریاست د‏‏ی تعریف اُتے پورا اتردا اے تے اس نے تشدد تے ہور دے خلاف کنونشن وچ شمولیت د‏‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔ "قانونی جواز دے بغیر تے کنونشن دے تحت اسرائیل دے معاہدے تعلقات اُتے اثر و رسوخ" ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ظالمانہ ، غیر انسانی یا غیر اخلاقی سلوک یا سزا د‏‏ی سزا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.296.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=23 May 2014}}</ref> امریکا تے کینیڈا نے وی ايس‏ے طرح دے اعتراضات درج کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.263.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=17 May 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.285.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=23 May 2014}}</ref> فلسطین نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ممانعت تو‏ں متعلق اقوام متحدہ دے معاہدے دے مذاکرات وچ حصہ لیا تے 7 جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں اس دے اختیار کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ <ref>https://s3.amazonaws.com/unoda-web/wp-content/uploads/2017/07/A.Conf_.229.2017.L.3.Rev_.1.pdf</ref> == ہور ویکھو == * [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|محدود پہچان والی ریاستاں د‏‏ی لسٹ]] * یروشلم اُتے عہدےآں د‏‏ی لسٹ * [[فلسطینی قوم پرستی]] * [[تریخ دولت فلسطین|اک فلسطینی ریاست دے لئی تجاویز]] * [[فلسطین – یورپی یونین دے تعلقات]] == نوٹ == {{حوالے|group="note"}} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.mofa.gov.ps/ وزارت خارجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805011339/http://www.mofa.gov.ps/ |date=2010-08-05 }} ، فلسطینی نیشنل اتھارٹی * [https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5 مذاکرات امور دا محکمہ] ، فلسطین لبریشن آرگنائزیشن * [https://web.archive.org/web/20140208145034/http://palestinestate194.com/index.php/en/ فلسطین ریاست 194] * [http://www.onevoice.ps/ ون وائس فلسطین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001192906/http://onevoice.ps/ |date=2020-10-01 }} {{International recognition of states with limited recognition}} {{Foreign relations of Palestine}} {{Palestine topics}} {{Portal bar|Palestine|Politics}} [[گٹھ:دولت فلسطین]] [[گٹھ:سفارتی اعتراف]] [[گٹھ:فلسطینی قوم پرستی]] [[گٹھ:تنظیم آزادی فلسطین]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 7arpwbzz6af1gomvn4ucm5ma1drd9t3 0 90467 707736 706785 2026-06-11T09:19:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707736 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=بحرینی مظاہرے (2011–2014)|concessions=* [[بحرین دا آزادانہ تحقیقات دا کمیشن]] دا قیام تے [[بحرین دے قومی مکالمے|قومی مکالمہ]]] * 1000 [[بحرینی دینار]] (ہر خاندان دے لگ بھگ۔ 2،667 امریکی ڈالر)<ref name="AFP_3kdollars">{{cite news | author=Staff writer | title=Bahrain's King Gifts $3,000 to Every Family | date=11 February 2011 | publisher=[[Agence France-Presse]] (via [[France 24]]) | url=http://www.france24.com/en/20110211-bahrains-king-gifts-3000-every-family | accessdate=31 March 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215141024/http://www.france24.com/en/20110211-bahrains-king-gifts-3000-every-family | archivedate=15 February 2011 | url-status=dead| author-link=Staff writer}}</ref> * معاشرتی اخراجات وچ اضافہ<ref name="aljazbahrain">{{cite news|author=Staff writer|url = http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121251854857192.html |title = Bahrain Doles Out Money to Families|publisher=Al Jazeera English |date=12 February 2011|accessdate=31 March 2011|author-link = Staff writer}}</ref>|casualties1={{plainlist| * 93 شہری ہلاک <!-- Check "Casualties of the 2011–2012 Bahraini uprising" article for full references --> * 2,900+ زخمی<ref>4 on 14 February (BICI page 68), 25 on 15 February [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121571645551445.html], 600+ on 17 February [https://www.nytimes.com/2011/02/18/opinion/18kristof.html?_r=2], 774 on 11 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222001352/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch |date=2013-02-22 }}, 905+ on 13 March [http://www.alwasatnews.com/3111/news/read/532288/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317004638/http://www.alwasatnews.com/3111/news/read/532288/1.html |date=2011-03-17 }} [http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532142/1.html] [http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532149/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316140217/http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532149/1.html |date=2011-03-16 }}, 250 on 15 March [http://www.alwasatnews.com/3113/news/read/532534/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319083638/http://www.alwasatnews.com/3113/news/read/532534/1.html |date=2011-03-19 }}, 150+ on 16 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222001345/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch |date=2013-02-22 }} and extra 200 [http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=5484&cat=press-release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008175432/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=5484&cat=press-release |date=2011-10-08 }}.</ref> * 2,929 گرفتار<ref name="aljazeera">{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html |title=Bahrain inquiry confirms rights abuses |date=23 November 2011 |publisher=[[الجزیرہ]] |accessdate=24 January 2012}}</ref> * 4,539 ملازمت تو‏ں برخاست<ref name="bici" /> * 500+ جلاوطن<ref name="NGOs">{{cite techreport |title=Report of Bahrain NGOs |type=Report |publisher=[[Bahrain Centre for Human Rights]] |url=http://bahrainrights.org/BCHR/wp-content/uploads/2011/11/BahrainTheHumanPrice.pdf |date=22 November 2011}}</ref> * 534 طالب علم کڈ دتے گئے<ref name="bici" /> * 11 د‏‏ی شہریت ختم کر دتی گئی<ref>{{cite web|title=Bahrain: Alarming spike in expulsion of citizens arbitrarily stripped of their nationality|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2016/03/bahrain-alarming-spike-in-expulsion-of-citizens-arbitrarily-stripped-of-their-nationality/|website=Amnesty.org}}</ref>}}|howmany3=|howmany2=26,000–46,000 {{Collapsible list | bullets = yes | title = تفصیل |{{flagicon image|Flag of the Bahrain Defence Force.svg}} [[بحرین دفاعی فوج]]: 13,000<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26414.htm|work=The 2011 US Department of State [[Background Notes]]|publisher=[[United States Department of State]]|accessdate=2 March 2012|quote=The Bahrain Defense Force (BDF) numbers about 13,000 personnel.}}</ref> |{{flagicon image|Flag of the National Guard of Bahrain.svg}} [[بحرین نیشنل گارڈ]]: 1,500<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26414.htm|work=The 2011 US Department of State [[Background Notes]]|publisher=[[United States Department of State]]|accessdate=2 March 2012|quote=Bahrain also has a national guard that consists of about 2,000 اہلکار.}}</ref> |{{flagicon|Gulf Cooperation Council}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]]: 1,500<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/state-of-emergency-declared-in-bahrain|title=State of emergency declared in Bahrain|work=The National|accessdate=28 July 2015}}</ref> {{Collapsible list | bullets = yes | title = دیکھاواں (2) |{{flag|Saudi Arabia}}: 1000 |{{flag|United Arab Emirates}}: 500 }} | Al Fateh gatherings: 300,000}}|howmany1=150,000<ref name="bici">{{cite techreport |title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry |type=Report|publisher=Bahrain Independent Commission of Inquiry |url=http://files.bici.org.bh/BICIreportEN.pdf |date=23 November 2011}}</ref><sup>p. 97</sup> – 300,000 مظاہرین<ref name="POMED 18.7.2011">{{cite news | author=Staff writer | title=POMED Notes: Maryam al-Khawaja – An Update on Bahrain | date=18 July 2011 | publisher=[[Project on Middle East Democracy]] | url=http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot | accessdate=6 January 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110823050344/http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot | archive-date=23 August 2011 | url-status=dead | author-link=Staff writer | archivedate=23 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823050344/http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot }}</ref>|leadfigures3=|leadfigures2={{flagicon|Bahrain}} [[آل خلیفہ]] {{Collapsible list | bullets = yes | title = 8 | [[حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ]] <br /> <small> ([[بحرین دا بادشاہ]])) </small> | [[خلیفہ ابن سلمان ال خلیفہ]] <small> ([[وزیر اعظم بحرین]]) </small> | فیلڈ مارشل خلیفہ بن احمد <small> ([[بحرین ڈیفنس فورس]] دے کمانڈر انچیف)) </small> | لیفٹیننٹ جنرل شیخ رشید بن عبد اللہ آل خلیفہ <small> ( [[وزارت داخلہ (بحرین)|وزیر داخلہ]]) </small> | میجر جنرل محمد بن عیسیٰ آل خلیفہ <small> ([[بحرین نیشنل گارڈ]] دے کمانڈر انہاں چیف)] </small> | میجر جنرل عادل بن خلیفہ بن حماد الفضیل <small> ( [[قومی سلامتی ایجنسی (بحرین) دے ڈائریکٹر|نیشنل سیکیورٹی ایجنسی]]) </small> | [[سلمان بن حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ|سلمان بن حماد آل خلیفہ]] <small> ( [[ولی عہد شہزادہ|بحرین دا ولی عہد شہزادہ]])) </small> | [[خالد ابن احمد آل خلیفہ]] <small> (وزیر خارجہ) </small>}} {{flag|خلیج تعاون کونسل}} <br /> {{Collapsible list | bullets = yes | title = 2 |{{flagicon|Bahrain}} عبدالعاطف بن راشد الزیانی<br /> <small>(خلیج تعاون کونسل دا جنرل سیکٹری)</small> |{{flagicon|Gulf Cooperation Council}} میجر جنرل مطلق بن سلیم العظیمی <small>( [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] دا کمانڈر انہاں چیف)</small> }} |leadfigures1= [[حزب اختلاف (بحرین)|بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں دے قائدین]] <nowiki>{{Collapsible list</nowiki> | bullets = yes | title = | گمنام کارکنان <br /> <small> ([[فروری14 یوتھ کولیشن]] دے رہنما) </small> | [[علی سلمان]] <br /> <small> ([[الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی]] دے سکریٹری جنرل) </small> | [[حسن مشیمہ]] <br /> <small> ([[حق موومنٹ]] دے سیکرٹری جنرل) </small> | [[ابراہیم شریف]] <br /> <small> ([[[نیشنل ڈیموکریٹک ایکشن سوسائٹی]] دے رہنما) </small> | [[سعید شہابی]] <br /> <small> ([[بحرین فریڈم موومنٹ]] دے رہنما) </small> | معظم علاء المحفود <br /> <small><nowiki> ([[اسلامک ایکشن سوسائٹی کے سکریٹری جنرل) </nowiki></small> | [[عبدالوہاب حسین]] <small> ([[الوفاء اسلامی تحریک]] دے رہنما) </small> | [[عبد الجلیل السنگیسی]] <br /> <small> (ہیومن رائٹس بیورو تے [[حق موومنٹ]] دے سرکاری ترجمان)) </small> <nowiki>}}</nowiki> انسانی حقوق محافظ {{Collapsible list | bullets = yes | title = 2 |[[نبیل رجب]] <br /> <small>([[بحرین مرکز برائے انسانی حقوق]] دے صدر)</small> |[[عبدالہادی الخواجہ]] <br /> <small>( [[بحرین مرکز برائے انسانی حقوق]] دا شریک بانی)</small> }} آزاد حزب اختلاف رہنما {{Collapsible list | bullets = yes | title = 1 |[[محمد حبیب المقداد]] <br /> <small>(ترجمان)</small> }}|side2={{flagicon|Bahrain}} [[کابینہ بحرین|بحرین حکومت]]<br /> '''حمایت:'''{{plainlist| * {{flag|Gulf Cooperation Council}} * {{flag|Jordan}}<ref>{{cite web |url=http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7466 |script-title=ar:أحزاب المعارضة الأردنية تدين مشاركة قوات أردنية في قمع الاحتجاجات البحرينية |work=United Press International (via [[Manama Voice]]) |date=6 September 2011 |accessdate=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928060245/http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7466 |archive-date=28 September 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7470 |script-title=ar:الأردن تنفي وجود قوات لها في البحرين لقمع الأحتجاجات الشعبية |publisher=Manama Voice |date=7 September 2011 |accessdate=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928060256/http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7470 |archive-date=28 September 2017 |url-status=dead}}</ref> * {{flag|Pakistan}}<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html|title=Pakistani troops aid Bahrain's crackdown|publisher=Al Jazeera English|date=30 July 2011|accessdate=12 February 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/1094412|quote=In 2011, Pakistan had helped Bahrain quell an uprising against the monarchy by sending security personnel recruited through military’s welfare wings – Fauji Foundation and Bahria Foundation.|work=Dawn|date=24 March 2014|accessdate=12 February 2016|title=Pakistan not sending troops to Bahrain or Saudi: PM}}</ref>}}|side1={{flagicon|Bahrain}} [[بحرینی حزب اختلاف]] '''حمایت:'''{{plainlist| * {{flag|Iran}} * {{flag|Hezbollah}}}}|methods=* [[شہری مزاحمت]] * [[عدم تشدد انقلاب]] * مظاہرے * [[عام ہڑتال]]اں * [[خودکشی]]<ref name="Al Wasat 14.1.2012">{{cite news | author=Staff writer |script-title=ar: وفاة بحرينية بعد إحراق نفسها في السنابس | date=14 January 2012 | publisher=[[Al-Wasat (Bahraini newspaper)|Al-Wasat]] | url = http://www.alwasatnews.com/3416/news/read/621851/1.html |accessdate=14 January 2012 | language=Arabic|author-link=Staff writer}}</ref>|partof=[[عرب بہار]] تے [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]]|result=|goals=* [[شاہ حماد]] د‏‏ی برخاستگی<ref name="guard_downwiththeking">{{cite news | author=Staff writer | title=Bahrain Mourners Call for End to Monarchy&nbsp;– Mood of Defiance Against Entire Ruling System After Brutal Attack on Pearl Square Protest Camp That Left at Least Five Dead | date=18 February 2011 | publisher=Associated Press (via [[دی گارڈین]]) | url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/feb/18/bahrain-mourners-call-downnfall-monarchy | accessdate=31 March 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110218093710/http://www.guardian.co.uk/world/2011/feb/18/bahrain-mourners-call-downnfall-monarchy | archivedate=18 February 2011 | url-status=live | location=London| author-link=Staff writer}}</ref> * جمہوریت * آئینی بادشاہت * غیر ملکی کرایہ داراں د‏‏ی ملک بدری<ref>Ahmad, Imtiaz (25 March 2011). [http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx "Pak Worries Being Mercenary Hub"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614203419/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx |date=2013-06-14 }}. ''[[ہندوستان ٹائمز]]''. Retrieved 15 April 2011.</ref> * [[بحرین دا آئین|آئین]] نو‏‏ں دوبارہ لکھنا * [[بحرین وچ انسانی حقوق|معاشی تے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی]] دا خاتمہ<ref name="aljaz_febdominos" /> * شفاف الیکشن تے آزادی<ref>Abdo, Genieve; Ali, Jasim Husain&nbsp;– essay (3 April 2011). [http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/03/201132982742988712.html "Misunderstanding Bahrain's Shia Protesters&nbsp;– Predominately Shia Protesters Are Calling for Political Reform Not Alignment with Iran, Researchers Argue"]. [[Al Jazeera English]]. Retrieved 15 April 2011.</ref>|status=* فیصلہ کن [[کابینہ بحرین]] د‏‏ی فتح بحرین د‏‏ی حزب اختلاف اُتے دباو۔ * [[2011–2012 سعودی عرب احتجاج]] 11 مارچ نو‏‏ں شروع کيتا گیا سی|causes=*حکومت دا [[البندر د‏‏ی رپورٹ|شیعہ انسداد]] * آمریت * [[بحرین وچ بدعنوانی|حکومت‏ی بدعنوانی]] * بے روزگاری * جمہوری بنانے د‏‏ی سست رفتار<ref name="aljaz_febdominos">{{cite news |author=Staff |title=Calls for Weekend Protests in Syria&nbsp;– Social Media Used in Bid To Mobilise Syrians for Rallies Demanding Freedom, Human Rights and the End to Emergency Law |date=4 February 2011 |publisher=[[الجزیرہ]] |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |accessdate=31 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110208073825/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |archivedate=8 February 2011 |url-status=live}}</ref><ref>Imtiaz, Saba (17 March 2011). [http://tribune.com.pk/story/133526/pakistani-workers-seek-cover-amid-bahrain-turmoil/ "Pakistani Workers Seek Cover Amid Bahrain Turmoil"]. ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''. Retrieved 15 April 2011.</ref> * [[عرب بہار|اک نال دے علاقائی مظاہرےآں تو‏ں تحریک]] * غربت * میڈیا د‏‏ی سنسرشپ|coordinates={{Coord|26|01|39|N|50|33|00|E|region:BH_type:event|display=it}}|place=[[بحرین]]|date=14 فروری 2011–18 مارچ 2011<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=14|year1=2011|month2=3|day2=18|year2=2011}}) {{small|(کدی کدائيں احتجاج 3 مارچ 2014 تک)}}|alt=|caption='''اُتے تو‏ں کھبے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت:''' 19 فروری 2011 نو‏‏ں مظاہرین [[پرل راؤنڈ اباؤٹ]] د‏‏ی طرف ہتھ اٹھا رہے سن ۔ سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ آنسوواں دا استعمال تے 13 مارچ نو‏‏ں مظاہرین دے نال جھڑپاں۔ 22 فروری نو‏‏ں "[[شہداء تو‏ں وفاداری مارچ]]" وچ 100،000 تو‏ں زیادہ بحرین دے باشندے حصہ لے رہے سن ۔ سیکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے وچکار 13 مارچ نو‏‏ں جھڑپاں۔ بحرین د‏‏ی مسلح افواج بحرین دے اک پنڈ دے داخلی راستے نو‏‏ں روک رہیاں نيں۔|image=BahrainUprising.png|casualties2={{plainlist| * {{flagicon image|Flag of the Ministry of Interior of Bahrain.svg}} 846 پولیس سپاہی زخمی; 11 ہلاک<ref>{{cite news |url=http://www.bna.bh/portal/news/481287 |script-title=ar:مجلس الوزراء: تقرير اللجنة المستقلة لتقصي الحقائق يعكس التزام عاهل البلاد بالوقوف على حقيقة وقائع الاحداث التي شهدتها البلاد |work=[[Bahrain News Agency]] |date=21 November 2011 |accessdate=14 June 2012 |title=Archive copy |archivedate=27 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180827042312/http://www.bna.bh/portal/news/481287 }}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17663642 "Bahrain police injured in bomb attack"]. [[بی بی سی نیوز]]. 10 April 2012. Retrieved 14 June 2012.</ref> * {{flagicon|Gulf Cooperation Council}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] 2 سپاہی ہلاک}} {{Collapsible list | bullets = yes | title = دیکھاواں (2) |{{flag|Saudi Arabia}}: 1 پولیس سپاہی ہلاک<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42087238/ns/world_news-mideast_n_africa/t/bahrain-king-declares-martial-law-over-protests/|title=Bahrain king declares martial law over protests|work=NBC News|accessdate=5 August 2015|date=2011-03-15}}</ref> |{{flag|United Arab Emirates}}: 1 سپاہی ہلاک <ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/uae/emirati-hero-killed-in-the-line-of-duty-in-bahrain-laid-to-rest|title=Emirati hero killed in the line of duty in Bahrain laid to rest|work=The National|accessdate=28 July 2015}}</ref> }}}} '''بحرین وچ 2011 د‏‏ی بغاوت ،''' [[بحرین]] وچ حکومت مخالف مظاہرےآں دا اک سلسلہ سی جس د‏‏ی سربراہی [[اہل تشیع|شیعہ]] صدر تے کچھ [[اہل سنت|سنی]] اقلیت [[بحرین حزب مخالف|بحرین اپوزیشن]] نے 2011 تو‏ں 2014 تک د‏‏ی سی۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] د‏‏ی حمایت تو‏ں بغاوت اُتے دباؤ ڈالنے دے بعد ایہ مظاہرے 2011 دے [[عرب بہار]] تے 2011–12 دے ایرانی مظاہرےآں د‏‏ی بدامنی تو‏ں متاثر ہوئے تے روزانہ جھڑپاں وچ اضافہ ہويا۔<ref>{{cite news|title=GCC Members Consider Future of Union|url=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2013/01/saudi-arabia-gcc-announcement.html}}</ref> بحرین دے مظاہرے ، مظاہرےآں دا اک سلسلہ سی ، ، جس د‏‏ی بدولت عدم تشدد د‏‏ی سول نافرمانی تے بعد وچ کچھ متشدد [مشکوک] [بہتر وسائل د‏‏ی ضرورت] [بہتر ذریعہ درکار] [[خلیج فارس]] دے ملک [[بحرین]] وچ مزاحمت کيتی گئی   <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.funker530.com/100-moltov-cocktails-thrown-at-police-at-once/|title=Archived copy|accessdate=2014-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923110323/http://www.funker530.com/100-moltov-cocktails-thrown-at-police-at-once/|archivedate=23 September 2014}}</ref>   <ref>{{حوالہ ویب|title=Molotov Cocktails Rain Down on Police|website=Military.com|date=16 March 2012|url=http://www.military.com/video/ammunition-and-explosives/liquid-explosives/molotov-cocktails-rain-down-on-police/1513031689001/}}</ref>   تیونس وچ [[محمد البوعزیزی|محمد بوواززی دے خود]] [[خود سوزی|سوزی]] دے بعد مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ مظاہرےآں د‏‏ی انقلابی لہر دے اک حصے دے طور اُتے ، بحرین دے مظاہرےآں دا مقصد ابتدائی طور اُتے [[اہل تشیع|شیعہ]] آبادی د‏‏ی اکثریت دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ [[سیاسی آزادی]] تے مساوات دے حصول دے لئی سی <ref name="JazeeraBah14Feb2">{{cite news|title=Bahrain Activists in 'Day of Rage'|date=14 February 2011|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html|accessdate=14 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110410201125/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html|archivedate=10 April 2011|url-status=live}}</ref>،<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/bahrain-wikileaks-cables/8334600/BAHRAINS-SHIA-POLITICAL-LEADERS-VISIT-IRAQ.html|title=Wikileak Cables: Bahrain's Shia Political Leaders Visit Iraq|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=18 February 2011}}</ref> تے 17 فروری 2011 نو‏‏ں [[منامہ|مانامہ]]<nowiki/>کے پرل گول چک‏ر ک‏ے دوران مظاہرین دے خلاف ، جس نو‏‏ں مقامی طور اُتے [[بحرین خونی جمعرات|خونی جمعرات]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے <ref name="bbc231injured2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12490286|title=Bahrain Protests: Police Break Up Pearl Square Crowd|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=17 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405191818/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12490286|archivedate=5 April 2011|url-status=live}}</ref><ref name="aljaz_bahr17Feb2">{{cite news|title=Clashes Rock Bahraini Capital|date=17 February 2011|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.html|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110217050457/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.html|archivedate=17 February 2011|url-status=live}}</ref>، مظاہرین دے خلاف 17 فروری 2011 نو‏‏ں اک مہلک رات دے چھاپے دے بعد [[حمد بن عیسی آل خلیفہ]] د‏‏ی بادشاہت دے خاتمے دے مطالبے تک پھیل گیا۔ مانامہ وچ مظاہرین نے پرل راؤنڈ باؤٹ اُتے کئی دن ڈیرے ڈالے ، جو مظاہرےآں دا مرکز بن گیا۔ اک ماہ دے بعد ، بحرین د‏‏ی حکومت نے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تو‏ں فوجیاں تے پولیس د‏‏ی امداد د‏‏ی درخواست کيتی۔ 14 مارچ نو‏‏ں ، سعودی عرب تو‏ں 1،000 تے [[متحدہ عرب امارات]] تو‏ں 500 فوجی بحرین وچ داخل ہوئے تے اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/02/14/bahrain-uprising-anniversary_n_6683652.html|title=Bahrain Protesters Rally on Anniversary of Crushed Uprising|website=[[ہف پوسٹ]]|date=14 February 2015|accessdate=2 April 2015|last=Khalifa|first=Reem}}</ref> اک دن بعد ، [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|شاہ حماد]] نے [[فوجی قانون|مارشل لا]] تے تن ماہ د‏‏ی ہنگامی حالت دا اعلان کيتا۔ پرل راؤنڈ باؤٹ نو‏‏ں مظاہرین تو‏ں پاک کردتا گیا سی تے اس دے مرکز وچ مشہور مجسمہ نو‏‏ں منہدم کردتا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|last=Chulov|first=Martin|url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/18/bahrain-destroys-pearl-roundabout|title=Bahrain destroys Pearl roundabout|date=2011-03-18|work=The Guardian|access-date=2020-02-10|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> پر ، اس دے بعد کدی کدائيں مظاہرے جاری ني‏‏‏‏ں۔ یکم جون نو‏‏ں ہنگامی حالت ختم ہونے دے بعد ، حزب اختلاف د‏‏ی جماعت ، الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی نے کئی ہفتہ وار مظاہرےآں دا انعقاد کيتا<ref>{{cite news|first=Andrew|last=Hammond|date=4 June 2012|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jun-04/175661-bahrain-says-group-follows-violent-shiite-cleric.ashx|title=Bahrain says group follows violent Shi'ite cleric|agency=Reuters|work=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]|access-date=6 September 2012}}</ref> عام طور اُتے دسیاں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ شرکت کيتی۔<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/bahrain-forces-quash-protests-2253207.html|title=Bahrain forces quash protests|agency=Reuters|work=[[The Independent]]|date=25 March 2011|access-date=6 September 2012}}</ref> 9 مارچ 2012 نو‏‏ں ، 100،000 تو‏ں ودھ افراد نے شرکت کيتی<ref name="AJE 10.3.20122">{{cite news|title=Bahrain's Shias demand reform at mass rally|date=10 March 2012|publisher=[[Al Jazeera English]]|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201239144334860869.html|accessdate=10 March 2012}}</ref> تے دوسرے 31 اگست نو‏‏ں دسیاں ہزاراں نو‏‏ں راغب کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012831212940407882.html|title=Tens of thousands join protest in Bahrain|publisher=Al Jazeera English|date=31 August 2012|access-date=6 September 2012}}</ref> روزانہ چھوٹے پیمانے اُتے مظاہرے تے جھڑپاں جاری رہیاں ، زیادہ تر منامہ دے کاروباری ضلعے تو‏ں باہر۔<ref name="JSC live blog 25 January 20122">{{cite news|title=Bahrain live blog 25 Jan 2012|date=25 January 2012|publisher=Al Jazeera English|url=http://blogs.aljazeera.com/liveblog/bahrain-jan-25-2012-1836|archive-url=https://archive.today/20121205042332/http://blogs.aljazeera.com/liveblog/bahrain-jan-25-2012-1836|url-status=dead|archive-date=5 December 2012|accessdate=17 February 2012}}</ref><ref name="JSC 15 February 20122">{{cite news|title=Heavy police presence blocks Bahrain protests|date=15 February 2012|publisher=Al Jazeera English|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201221415146400277.html|accessdate=17 February 2012}}</ref> اپریل 2012 تک ، 80 تو‏ں زیادہ د‏‏ی موت ہوچک‏ی سی۔ <ref name="AJE 23 April 20122">{{cite news|first=Gregg|last=Carlstrom|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|publisher=Al Jazeera English|access-date=14 June 2012}}</ref> پولیس دے ردعمل نو‏‏ں ڈاکٹراں تے بلاگرز سمیت "پرامن تے غیر مسلح" مظاہرین اُتے "وحشیانہ" کریک ڈاؤن قرار دتا گیا۔<ref name="BBC News2">{{cite news|last=Law|first=Bill|date=6 April 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear'|work=[[Crossing Continents]]|publisher=BBC News|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|date=30 March 2011|url=http://www.scoop.co.nz/stories/WO1103/S01049/usa-emphatic-support-to-saudi-arabia.htm|title=USA Emphatic Support to Saudi Arabia|first=Zayd|last=Alisa|author-link=Zayd Alisa|work=[[Scoop (website)|Scoop]]|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|author-link=Patrick Cockburn|date=18 March 2011|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-footage-that-reveals-the-brutal-truth-about-bahrains-crackdown-2245364.html|title=The Footage That Reveals the Brutal Truth About Bahrain's Crackdown|work=The Independent|access-date=15 April 2011}}</ref> پولیس نے شیعہ محلےآں وچ ادھی رات نو‏‏ں گھراں اُتے چھاپے مارے ، چوکیو‏ں اُتے پٹائی د‏‏ی تے دھمکیاں دینے د‏‏ی مہم وچ طبی امداد تو‏ں انکار کيتا۔ <ref>{{cite news|last=Chick|first=Kristen|date=1 April 2011|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0401/Bahrain-s-calculated-campaign-of-intimidation|title=Bahrain's Calculated Campaign of Intimidation|work=[[The Christian Science Monitor]]|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Law|first=Bill|date=22 March 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12817106|title=Bahrain Rulers Unleash 'Campaign of Intimidation'|work=Crossing Continents|publisher=BBC News|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Wahab|first=Siraj|date=18 March 2011|url=http://arabnews.com/middleeast/article320723.ece|title=Bahrain Arrests Key Opposition Leaders|work=[[عرب نیوز]]|access-date=15 April 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307000356/http://arabnews.com/middleeast/article320723.ece|archivedate=7 March 2012}}</ref> 2،929 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا اے ،<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/applying-pressure-on-bahrain/2011/05/09/AF3sV6bG_story.html|title=Applying pressure on Bahrain|date=9 May 2011|work=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|access-date=9 May 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202174907/http://www.washingtonpost.com/opinions/applying-pressure-on-bahrain/2011/05/09/AF3sV6bG_story.html|archivedate=2 February 2014}}</ref><ref name="aljazeera-12">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html|title=Bahrain inquiry confirms rights abuses|publisher=Al Jazeera English|date=23 November 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121004154016/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html|archivedate=4 October 2012}}</ref> تے گھٹ تو‏ں گھٹ پنج پولیس حراست وچ تشدد دے باعث ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Rp|287–8}} جولائ‏ی 2013 دے شروع وچ ، بحرین دے کارکناں نے بحرین تمورود دے عنوان تو‏ں 14 اگست نو‏‏ں وڈے جلساں دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="FOX2">{{cite news|title=Bahrain warns against Egypt-inspired protests|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013|url=http://www.foxnews.com/world/2013/07/14/bahrain-warns-against-egypt-inspired-protests/|agency=[[Agence France-Presse|Agence France-Presse (AFP)]]|work=[[Fox News]]}}</ref> == ناں == بحرینی بغاوت نو‏‏ں '''14 فروری د‏‏ی بغاوت''' تے '''پرل بغاوت''' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.freedomhouse.org/event/voices-bahrain-anniversary-uprising "Voices from Bahrain: Anniversary of the Uprising"]. Freedom House. 15 February 2012. Retrieved 30 May 2012.</ref> == پس منظر == اس بغاوت د‏‏ی جڑاں 20 واں صدی دے آغاز تک کيت‏یاں نيں۔ بحرین دے شہریاں نے سماجی ، معاشی تے سیاسی حقوق دے مطالبے اُتے گذشتہ دہائیاں دے دوران ویرانی طور اُتے احتجاج کيتا ا‏‏ے۔ {{Rp|162}} سن 1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہی مظاہرے موجود سن تے بلدیات‏ی انتخابات وچ نصف نشستاں نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی پہلے بلدیات‏ی انتخابات 1926 وچ ہوئے سن ۔ <ref name="FA 28.2.2011">Jane Kinninmont (28 February 2011). [http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement?page=show "Bahrain's Re-Reform Movement"]. ''[[Foreign Affairs]]''. Retrieved 21 July 2012.</ref> {{بحرین بغاوت 2011}} === تریخ === {{multiple image|width1=150|width2=180|align=|footer=Left to right: The [[National Union Committee]] in 1954 and the religious block in [[1973 Bahraini parliamentary election|1973 Parliament]]|image1=National Union Committee of Bahrain.jpg|image2=Bahrain Parliament 1973, religious block.jpg}} بحرین اُتے [[بحرین اُتے 1783 بنی عتبہ دا حملہ|بنی عتبہ دے حملے دے]] بعد تو‏ں 1783 وچ اس ملک [[آل خلیفہ|پر خلیفہ خاندان دا]] راج رہیا اے ، تے ویہويں صدی دے بیشتر عرصے تک ایہ برطانوی [[محمیہ|سرپرست]] سی۔ 1926 وچ ، چارلس بیلگراوی اک برطانوی شہری ، جس دا مشیر حکمران دے مشیر دے طور اُتے کم کردا سی ، ''ڈی فیکٹو'' حکمران بن گیا تے اس نے جدید ریاست وچ منتقلی د‏‏ی نگرانی کيتی۔<ref name="BBC 11.5.20123">[[Adam Curtis]] (11 May 2012). [https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html "If you take my advice – I'd repress them"]. [[بی بی سی نیوز]]. Retrieved 27 June 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|date=8 October 2012}}</ref> نیشنل یونین کمیٹی (این یو سی) جو 1954 وچ تشکیل دتی گئی سی اس جمود دے لئی سب تو‏ں ابتدائی سنگین چیلنج سی۔ <ref name="Khalaf2">{{cite conference|url=http://www.smi.uib.no/pao/khalaf.html|title=Contentious Politics in Bahrain, From Ethnic to National and Vice Versa|first=Abdulhadi|last=Khalaf|authorlink=Abdulhadi Khalaf|conference=The Fourth Nordic Conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in a Globalizing World, Oslo, 13–16 August 1998|accessdate=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806005212/http://www.smi.uib.no/pao/khalaf.html|archive-date=6 August 2011|url-status=dead}}</ref>اس د‏ی تشکیل دے دو سال بعد ، NUC رہنماواں نو‏‏ں قید کيتا گیا تے انہاں نو‏ں حکا‏م نے ملک بدر کردتا۔ 1965 وچ ، تیل کارکناں د‏‏ی طرف تو‏ں شروع ہونے والی اک ماہ د‏‏ی بغاوت کچل دتی گئی۔ اگلے سال اک نواں برطانوی "مشیر" مقرر کيتا گیا۔ ایان ہینڈرسن اس وقت [[کینیا]] وچ مبینہ طور اُتے تشدد تے قتل دا حکم دینے دے لئی جانیا جاندا سی۔ انہاں نو‏ں ریاستی سیکیورٹی تحقیقات دے لئی جنرل ڈائریکٹوریٹ د‏‏ی سربراہی تے ترقی دینے دا کم سونپیا گیا سی۔ <ref name="BBC 11.5.20122">[[Adam Curtis]] (11 May 2012). [https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html "If you take my advice – I'd repress them"]. [[بی بی سی نیوز]]. Retrieved 27 June 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|date=8 October 2012}}</ref> [[فائل:Essa bin Salman Al-Khalifa 1998.jpg|thumb| امیر مرحوم ، [[عیسیٰ بن سلمان آل خلیفہ]] نے پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کيتا تے 1975 وچ آئین معطل کردتا۔]] 1971 وچ ، بحرین اک آزاد ریاست د‏‏ی حیثیت اختیار کر گئی تے 1973 وچ اس ملک نے پہلا پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيتا۔ اُتے ، برطانوی حکمرانی دے خاتمے دے صرف دو سال بعد ہی ، اس دستور نو‏‏ں معطل کردتا گیا تے اس وقت عیسیٰ بن سلمان ال خلیفہ [[امیر]] نے اس اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ انسانی حقوق د‏‏ی ریاست 1975 ء تو‏ں 2001 ء دے وچکار خراب ہوئی جس وچ جبر دے ذریعہ اضافہ کيتا گیا۔ 1981 وچ مبینہ طور اُتے ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 1992 وچ ، 280 سوسائٹی رہنماواں نے پارلیمنٹ تے آئین د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيتا ، جسنو‏ں حکومت نے مسترد کردتا۔ <ref name="HRW report">[http://www.unhcr.org/refworld/docid/45cafc9e2.html "Routine Abuse, Routine Denial: Civil Rights and the Political Crisis in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی]]. [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]]. 1 January 2006. Retrieved 19 July 2012.</ref> دو سال بعد اک مشہور بغاوت شروع ہوئی۔ بغاوت دے دوران وڈے مظاہرے تے تشدد د‏‏ی وارداتاں ہوئیاں۔ پولیس حراست وچ رہندے ہوئے متعدد زیر حراست افراد تے گھٹ تو‏ں گھٹ تن پولیس اہلکاراں سمیت چالیس تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ 1999 وچ ، حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ نے اپنے والد د‏‏ی جانشین کيتی۔ انہاں نے وسیع پیمانے اُتے اصلاحات متعارف کرانے دے بعد 2001 وچ بغاوت دا کامیابی دے نال خاتمہ کيتا ، جس وچ بحرین دے 98.4 فیصد نے ملک گیر ریفرنڈم دے حق وچ ووٹ دتا۔ اگلے سال ، حکومت نے یکطرفہ نواں آئین جاری کرنے دے بعد حزب اختلاف د‏‏ی انجمناں نے "دھوکہ دہی دا احساس کيتا"۔ پہلے دے وعدےآں دے باوجود بحرین د‏‏ی قومی اسمبلی د‏‏ی ایوان [[ایوان بالا|بالا دی]] تقرری شدہ مشاورتی کونسل نو‏‏ں [[ایوان بالا|ایوان زیريں]] ، منتخبہ نمائندےآں د‏‏ی منتخب کونسل تو‏ں زیادہ اختیارات دتے گئے [[ایوان زیريں|تھے]] ۔ <ref name="FA 28.2.2011">Jane Kinninmont (28 February 2011). [http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement?page=show "Bahrain's Re-Reform Movement"]. ''[[Foreign Affairs]]''. Retrieved 21 July 2012.</ref> عمیر اک بادشاہ بن گیا جس وچ وسیع انتظامی اختیار سی۔ {{Rp|15}} چار اپوزیشن جماعتاں نے 2002 دے پارلیمانی انتخابات دا بائیکاٹ کيتا ، اُتے 2006 دے انتخابات وچ ، الوفاق نے اکثریت حاصل کيتی۔ <ref>[http://www.electionguide.org/country-news.php?ID=18 "Bahrain – News Archive"]. Election Guide. 24 September 2011. Retrieved 2 July 2012.</ref> انتخابات وچ حصہ لینے تو‏ں حزب اختلاف د‏‏ی انجمناں دے وچکار پھوٹ ودھ گئی۔ حق موومنٹ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی تے انہاں نے پارلیمنٹ وچ تبدیلی لیانے دے بجائے تبدیلی دے ل to سڑکاں اُتے ہونے والے احتجاج نو‏‏ں استعمال کيتا سی۔ 2007 تے 2010 دے درمیانی عرصے وچ ویران مظاہرے ہوئے جنہاں دے بعد وڈی گرفتاری عمل وچ آئی۔ <ref name="HRW Torture Redux">[https://www.hrw.org/node/88200/section/2 Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]]. 8 February 2010. {{آئی ایس بی این|978-1-56432-597-6}}. Retrieved 19 June 2011.</ref> تب تو‏ں ، تناؤ "خطرنا‏‏ک حد تک" ودھ گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Deep roots">Michele Dunne (18 February 2011). [http://carnegieendowment.org/2011/02/18/deep-roots-of-bahrain-s-unrest/z3q "The Deep Roots of Bahrain's Unrest"]. Carnegie Endowment for International Peace. Retrieved 22 July 2012.</ref> === حقوق انسان === بحرین وچ انسانی حقوق د‏‏ی ریاست اُتے 1975 تے 2001 دے درمیان عرصہ وچ تنقید کيتی گئی۔ حکومت نے وڈے پیمانے اُتے خلاف ورزی د‏‏ی اے جس وچ منظم اذیت وی شامل اے ۔ 2001 وچ اصلاحات دے بعد ، انسانی حقوق وچ نمایاں بہتری آئی <ref name="USstate2">US Department of State, [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2001/nea/8246.htm Bahrain Country Report on Human Rights Practices for 2001], and [http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/80eb9dc26952a053c1256ba70051df4a?Opendocument Working group on arbitrary detention], para 90.</ref> تے [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے انہاں د‏‏ی تعریف کيتی۔ <ref name="AI_Bahr_promising">{{حوالہ رسالہ|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|accessdate=9 February 2011}}</ref> انہاں نے مبینہ طور اُتے 2007 دے آخر وچ اک بار فیر خراب ہونا شروع کيتا جدو‏ں تشدد تے جبر دے حربے دوبارہ استعمال کیتے جارہے سن ۔ <ref name="HRW Torture Redux">[https://www.hrw.org/node/88200/section/2 Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]]. 8 February 2010. {{آئی ایس بی این|978-1-56432-597-6}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/978-1-56432-597-6|978-1-56432-597-6]]. Retrieved 19 June 2011.</ref> 2010 تک ، اذیت عام ہوگئی سی تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے بحرین دے انسانی حقوق دے ریکارڈ نو‏‏ں "مایوس کن" قرار دتا سی۔ [[بحرین وچ اسلام|شیعہ اکثریت]] نے طویل عرصے تو‏ں اس د‏ی شکایت کیت‏‏ی اے جسنو‏ں اوہ نظامی امتیاز کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> انہاں نے حکومت اُتے الزام عائد کيتا اے کہ اوہ ہمسایہ ملکاں دے سنیاں نو‏‏ں قدرتی شکل دے رہیا اے تے انتخابی ضلعے وچ تیزی لے رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.indexoncensorship.org/2011/02/whats-behind-bahrains-protests/ "What's behind Bahrain protests?"]. [[International Freedom of Expression Exchange]]. 18 February 2011. Retrieved 21 July 2012.</ref> 2006 وچ ، البندر د‏‏ی رپورٹ وچ بحرین وچ سرکاری عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ملک وچ فرقہ وارانہ فساد نو‏‏ں فروغ دینے تے شیعہ اکثریت‏ی جماعت نو‏‏ں پسماندہ کرنے د‏‏ی اک سیاسی سازش دا انکشاف ہويا سی۔ === معیشت === بحرین دے تیل تو‏ں مالا مال فارس خلیجی ہمسایہ ملکاں دے مقابلے وچ نسبتا ناقص ا‏‏ے۔ اس دا تیل "عملی طور اُتے سُک گیا اے " تے ایہ بین الاقوامی بینکاری تے سیاحت دے شعبے اُتے منحصر ا‏‏ے۔ <ref name="EDB">{{حوالہ ویب|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|publisher=Bahrain Economic Development Board|accessdate=24 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archivedate=28 December 2010}}</ref> اس خطے وچ بحرین د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>Elizabeth Broomhall (7 July 2011). [http://www.arabianbusiness.com/bahrain-oman-have-highest-gulf-unemployment-rates-409116.html "Bahrain and Oman have highest Gulf unemployment rates"]. ''[[Arabian Business]]''. Retrieved 9 July 2012.</ref> بحرین وچ انتہائی غربت موجود نئيں اے جتھ‏ے اوسطا یومیہ آمدنی {{US$|12.8}} ۔ اُتے ، 11 فیصد شہری [[خط غربت|نسبتا غربت]] دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal1.pdf "Bahrain"], [[اقوام متحدہ ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام]]. Retrieved 21 July 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619070113/http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal1.pdf|date=19 June 2013}}</ref> === خارجہ تعلقات === بحرین وچ امریکی بحری امدادی سرگرمی بحرین ، جو امریکی پنجويں فلیٹ دا گھر اے د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ دفاع اس خطے وچ ایرانی فوجی طاقت دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوششاں دے لئی اس مقام نو‏‏ں اہ‏م سمجھدا ا‏‏ے۔ سعودی عرب د‏‏ی حکومت تے ہور خلیجی علاقائی حکومتاں بحرین دے بادشاہ د‏‏ی بھرپور حمایت کردی ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ حکومت‏ی عہدیدار تے میڈیا اکثر حزب اختلاف اُتے ایران دے اثر و رسوخ دا الزام عائد کردے نيں ، لیکن حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ کمیشن نے اس دعوے د‏‏ی حمایت کرنے دا کوئی ثبوت نئيں پایا۔ ایران نے بحرین دا تاریخی طور اُتے اک صوبے دے طور اُتے دعوی کيتا اے ، <ref>Adrian Blomfield (6 September 2011). [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/bahrain/7983095/Bahrain-hints-at-Iranian-involvement-in-plot-to-overthrow-government.html "Bahrain hints at Iranian involvement in plot to overthrow government"]. ''The Telegraph''. Retrieved 1 September 2012.</ref> لیکن ایہ دعوی اقوام متحدہ دے 1970 وچ ہونے والے اک سروے دے بعد خارج کيتا گیا سی جس وچ دسیا گیا سی کہ زیادہ تر بحرینی عوام نے ایرانی کنٹرول اُتے آزادی نو‏‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ <ref>Kenneth Katzman (21 March 2011). [https://fpc.state.gov/documents/organization/159344.pdf "Bahrain: Reform, Security, and U.S. Policy"]. [[کانگریشنل ریسرچ سروس]]. Retrieved 2 July 2012.</ref> == احتجاج د‏‏ی قیادت == [[2011 مصری انقلاب|مصر]] تے [[تیونس دا انقلاب|تیونس]] وچ کامیاب بغاوتاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، <ref name="AJE 14.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html "Bahrain activists in 'Day of Rage'"]. Al Jazeera. 14 February 2011. Retrieved 25 June 2012.</ref> جنوری 2011 تو‏ں شروع ہونے والی حزب اختلاف دے کارکناں نے [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا]] ویب سائٹ فیس بک تے ٹویٹر دے نال نال آن لائن فورم ، ای میل تے ٹیکسٹ پیغامات بھریے جنہاں وچ جمہوریت دے حامی مظاہرےآں دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ {{Rp|65}} <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref><ref name="AJE 4.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html "Calls for weekend protests in Syria"]. Al Jazeera. 4 February 2012. Retrieved 24 June 2012.</ref> بحرینی نوجواناں نے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں بحرین د‏‏ی اک اپیل دے طور اُتے بیان کيتا کہ "پیر 14 فروری نو‏‏ں پرامن تے منظم انداز وچ آئین نو‏‏ں ازسر نو لکھنے دے لئی تے مکمل مقبول مینڈیٹ دے نال اک ادارہ قائم کرنے دے لئی" سڑکاں اُتے نکلنا ا‏‏ے۔ <ref name="FPIF 2.3.2011">Stephen Zunes (2 March 2011). [http://www.fpif.org/articles/america_blows_it_on_bahrain "America Blows It on Bahrain"]. [[Foreign Policy in Focus]]. Retrieved 25 June 2012.</ref> اس دن د‏‏ی اک علامتی اہمیت سی <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> کیونجے ایہ نیشنل ایکشن چارٹر تے 2002 دے آئین د‏‏ی نويں برسی دے حق وچ ریفرنڈم د‏‏ی دسويں سالگرہ سی۔ {{Rp|67}} حق موومنٹ تے بحرین فریڈم موومنٹ ورگی غیر رجسٹرڈ اپوزیشن جماعتاں نے انہاں منصوبےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جدو‏ں کہ نیشنل ڈیموکریٹک ایکشن سوسائٹی نے احتجاج تو‏ں اک روز پہلے "نوجواناں دے اُتے امن طریقے تو‏ں مظاہرہ کرنے دے حق دے اصول" د‏‏ی حمایت کيتی۔ بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ہور جماعت ، الوفاق سمیت ہور حزب اختلاف دے گروپاں نے واضح طور اُتے مظاہرےآں د‏‏ی حمایت یا حمایت نئيں کيتی۔ اُتے اس دے رہنما [[علی سلمان]] نے سیاسی اصلاحات دا مطالبہ کيتا۔ {{Rp|66}} [[فائل:Bahrain protest Egypt embassy.jpg|thumb| بحرین دے 4 فروری نو‏‏ں 2011 دے مصری انقلاب تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کردے ني‏‏‏‏ں۔]] احتجاج تو‏ں چند ہفتےآں پہلے ، حکومت نے متعدد مراعات داں جداں اگست دے کریک ڈاؤن وچ گرفتار بچےآں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی پیش کش تے معاشی اخراجات وچ اضافہ ہويا۔ <ref name="AJE 12.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121251854857192.html "Bahrain doles out money to families"]. Al Jazeera. 12 February 2011. Retrieved 25 June 2012.</ref> 4 فروری نو‏‏ں ، کئی سو بحرینی مناما وچ مصری سفارت خانے دے سامنے جمع ہوئے تاکہ اوتھ‏ے اُتے حکومت مخالف مظاہرین تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کيتا۔ 11 فروری نو‏‏ں ، ''[[خطبہ]]'' [[نماز جمعہ|جمعہ سے]] پہلے ''[[خطبہ|خطبہ وچ ]]'' ، شیخ عیسی قاسم نے کہیا ، "عرب دنیا وچ [تبدیلیاں د‏‏ی ہواواں] رک نئيں سکدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے تشدد تے امتیازی سلوک نو‏‏ں ختم کرنے ، سیاسی کارکناں نو‏‏ں رہیا کرنے تے آئین نو‏‏ں دوبارہ لکھنے دا مطالبہ کيتا۔ {{Rp|67}} سرکاری میڈیا اُتے حاضر ہوک‏ے شاہ حماد نے اعلان کيتا کہ ہر اک خاندان نو‏‏ں نیشنل ایکشن چارٹر ریفرنڈم د‏‏ی دسويں برسی منانے دے لئی اک ہزار [[بحرینی دینار]] ($ 2،650) دتے جاواں گے۔ ایجنسی فرانس پریس نے 14 فروری دے مظاہرے دے منصوبےآں تو‏ں ادائیگیاں نو‏‏ں جوڑ دتا۔ اگلے ہی روز بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے بادشاہ نو‏‏ں اک کھلا خط بھیجیا جس وچ اس تو‏ں "بدترین صورتحال" تو‏ں بچنے د‏‏ی اپیل کيتی گئی۔ <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> 13 فروری نو‏‏ں ، حکا‏م نے شاپنگ مالز جداں اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے سیکیورٹی فورسز د‏‏ی موجودگی وچ اضافہ کيتا تے متعدد چوکیاں قائم کيت‏یاں۔ ''[[الجزیرہ]]'' نے اس اقدام د‏‏ی ترجمانی "پیر دے [14 فروری] دے جلسے دے انعقاد دے خلاف واضح انتباہ" دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ رات دے وقت پولیس نے نوجواناں دے اک چھوٹے تو‏ں گروہ اُتے حملہ کيتا جس نے شادی کيتی اک تقریب دے بعد [[کرزکان|کرزاکن]] وچ احتجاج دا اہتمام کيتا سی۔ دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے وی جداں ہی چھوٹے مظاہرے تے جھڑپاں ہوئیاں ، جداں صباح ال سالم ، [[ستاراں (شہر)|سیترہ]] ، [[بنی جمرہ]] تے تاشان ، جس دے نتیجے وچ دونے اطراف نو‏‏ں معمولی چوٹ پہنچی۔ {{Rp|68}} == ٹائم لائن == [[فائل:Protesters gathering in Pearl roundabout.jpg|thumb| مظاہرین پہلی بار 15 فروری 2011 نو‏‏ں پرل گول چکر اُتے جمع سن ۔]] مظاہرےآں دا آغاز 14 فروری 2011 نو‏‏ں ہويا سی ، لیکن سیکیورٹی فورسز دے فوری رد عمل دا سامنا کرنا پيا۔ مبینہ طور اُتے تیس تو‏ں ودھ مظاہرین زخمی ہوئے تے اک ہلاک ہوگیا جدو‏ں بحرین د‏‏ی سرکاری فوج نے مظاہرے توڑنے دے لئی آنسو گیس ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے برڈ شاٹ دا استعمال کيتا ، لیکن شام تک احتجاج جاری رہیا ، جس وچ کئی سو افراد شریک ہوئے۔ مظاہرین وچ زیادہ تر شیعہ مسلما‏ن سن ، جو [[آبادیات بحرین|بحرین دی]] اکثریت [[آبادیات بحرین|کی آبادی اُتے مشتمل نيں]] ۔ اگلے دن ، 14 فروری نو‏‏ں ہلاک ہونے والے مظاہرین دے جنازے وچ شرکت کرنے والے اک شخص نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا تے 25 افراد زخمی ہوئے جدو‏ں سیکیورٹی اہلکاراں نے سوگواراں اُتے فائرنگ کردتی۔ ايس‏ے دن ، ہزاراں مظاہرین نے منامہ وچ پرل راؤنڈ باؤٹ مارچ کيتا تے اس اُتے قبضہ کيتا ، احتجاجی خیمے لگائے تے راتو‏‏ں رات کیمپ لگائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Murphy, Brian|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=12918361&page=1|title=Bahrain Square Becomes New Center for Arab Anger|publisher=Associated Press (via [[اے بی سی نیوز]])|date=15 February 2011|accessdate=15 April 2011|authorlink=Brian Murphy (writer)}}</ref> ہجوم تو‏ں خطاب دے بعد سنی کارکن محمد الفوسلا نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے خفیہ طور اُتے گرفتار کيتا سی ، اوہ اس بغاوت دا پہلا سیاسی قیدی بنیا۔ 17 فروری د‏‏ی صبح سویرے سیکیورٹی فورسز نے چکر دا کنٹرول حاصل کرلیا ، اس عمل وچ چار مظاہرین ہلاک تے 300 تو‏ں ودھ زخمی ہوگئے۔ اس دے بعد منامہ نو‏‏ں لاک ڈاؤن دے تھلے رکھیا گیا ، ٹینکاں تے مسلح فوجیاں نے راجگڑھ دے چاراں طرف پوزیشناں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Staff writer (17 February 2011). [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4030306,00.html "Bahrain Military Locks Down Capital"]. [[Ynetnews]]. Retrieved 19 April 2011.</ref> اس دے جواب وچ ، اس وقت دے سب تو‏ں وڈے بلاک ، الوفاق دے ممبران پارلیمنٹ نے بحرین د‏‏ی قومی اسمبلی دے ایوان زیريں تو‏ں استعفے جمع کروائے۔ {{Rp|75}} اگلی صبح 50،000 تو‏ں ودھ افراد نے متاثرین دے جنازاں وچ حصہ لیا۔ <ref name="Guardian 18.2.2011">Martin Chulov (18 February 2011). [https://www.theguardian.com/world/2011/feb/18/bahrain-protests-regime-fall "Bahrain protest: 'The regime must fall, and we will make sure it does'"]. ''The Guardian''. Retrieved 25 July 2012.</ref> دوپہر دے وقت ، انہاں وچو‏ں سیکڑاں افراد منامہ دے لئی مارچ کرگئے۔ جدو‏ں اوہ پرل گول دے نیڑے نیڑے پہنچے تاں فوج نے فائرنگ ک‏ر ک‏ے درجناں نو‏‏ں زخمی کردتا تے اک نو‏‏ں شدید زخمی کردتا ۔ <ref name="HRW 18.2.2011">{{حوالہ ویب|title=Bahrain: Army, Police Fire on Protesters|publisher=Human Rights Watch|date=18 February 2011|url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/18/bahrain-army-police-fire-protesters|accessdate=25 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806115130/http://www.hrw.org/en/news/2011/02/18/bahrain-army-police-fire-protesters|archivedate=6 August 2012}}</ref> فوجاں 19 فروری نو‏‏ں پرل گول چکر تو‏ں پِچھے ہٹ گئياں ، تے مظاہرین نے اوتھ‏ے اپنے کیمپ دوبارہ قائم کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121914336940622.html|title=Protesters Back in Bahrain Centre|publisher=Al Jazeera|date=20 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405192740/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121914336940622.html|archivedate=5 April 2011}}</ref> ولی عہد شہزادے نے مظاہرین نو‏‏ں یقین دلایا کہ انہاں نو‏ں چک‏ر ک‏ے میدان اُتے کیمپ لگانے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ {{Rp|83}} [[فائل:Hundreds of thousands of Bahrainis taking part in march of loyalty to martyrs.jpg|thumb| 22 فروری نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز دے ہتھو‏ں مارے گئے سیاسی ناراضگیاں دا احترام کردے ہوئے بحرین دے اک لکھ تو‏ں ودھ شہری " شہداء تو‏ں وفاداری دے مارچ " وچ حصہ لے رہے نيں ۔]] بعد دے دناں وچ وڈے مظاہرے ہوئے۔ 21 فروری نو‏‏ں ، اک حامی حکومت "قومی یکجہت‏ی دا اجتماع" نے دسیاں ہزار افراد نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا ، {{Rp|86}} جدو‏ں 22 فروری نو‏‏ں پرل راؤنڈ باؤٹ وچ مظاہرین د‏‏ی تعداد 150،000 تو‏ں زیادہ ہوگئی جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ مظاہرین نے اوتھ‏ے مارچ کيتا ۔ . {{Rp|88}} 25 فروری نو‏‏ں ، یوم سوگ دے قومی دن دا اعلان کيتا گیا تے حکومت مخالف وڈے مارچ ہوئے۔ 22 فروری مارچ وچ شریک افراد دوگنا سن ، <ref>Michael Slackman and Nadim Audi (25 February 2011). [https://www.nytimes.com/2011/02/26/world/middleeast/26bahrain.html?_r=1 "Protesters in Bahrain Demand More Changes"]. ''The New York Times''. Retrieved 29 August 2012.</ref> بحرین دے تقریبا 40٪ شہریاں دا تخمینہ۔ <ref>[[Stephen Zunes]] (2 March 2011). [http://www.fpif.org/articles/america_blows_it_on_bahrain "America Blows It on Bahrain"]. [[Foreign Policy in Focus]]. Retrieved 12 September 2012.</ref> تن دن بعد سینکڑاں افراد نے تمام ممبران پارلیمنٹ دے استعفے دا مطالبہ کردے ہوئے پارلیمنٹ دے باہر احتجاج کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011228203834331276.html "Protests at Bahrain's parliament"]. Al Jazeera. 28 February 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> جدو‏ں ماہ دے آخر تک مظاہرےآں وچ شدت آئی تاں ، شاہ حمد سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی د‏‏ی صورت وچ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwasatnews.com/3092/news/read/528598/1.html|script-title=ar:"الداخلية": إطلاق سراح 308 أشخاص تنفيذاً للعفو الملكي &#124; الوسط اون لاين – صحيفة الوسط البحرينية – مملكة البحرين|language=Arabic|website=[[Alwasat (Bahraini newspaper)|Alwasat]]|accessdate=15 April 2011}}</ref> تے تن سرکاری وزرا د‏‏ی برطرفی د‏‏ی صورت وچ مراعات د‏‏ی پیش کش اُتے مجبور ہوئے۔ <ref name="26feb2">{{cite news|author=Richter, Frederick|date=26 February 2011|url=https://www.reuters.com/article/2011/02/26/us-bahrain-government-idUSTRE71P1A720110226|title=Shi'ite Dissident Returns to Bahrain from Exile|agency=Reuters|accessdate=15 April 2011}}</ref> احتجاج مارچ تک جاری رہیا ، حزب اختلاف نے حکومت دے رد عمل اُتے عدم اطمینان دا اظہار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dunlop, W.G.|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iwY3NTSpmBl3VTOlFY08tsPi82Rw?docId=CNG.9ffa0c7df5ec323223afd5b1c6a29c99.db1|title=Thousands Protest in Bahrain as MPs Resign|date=27 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130222031127/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iwY3NTSpmBl3VTOlFY08tsPi82Rw?docId=CNG.9ffa0c7df5ec323223afd5b1c6a29c99.db1|archivedate=22 February 2013}}</ref> مبینہ طور اُتے حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ بحرین د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا سیاسی اجتماع 2 مارچ نو‏‏ں اک متضاد مظاہرہ کيتا گیا۔ <ref>[http://www.gulf-daily-news.com/ArchiveNewsDetails.aspx?date=3 March 2011&storyid=300970]. ''[[Gulf Daily News]]''.</ref> اگلے ہی دن ، [[مدینہ حمد|حماد ٹاؤن]] وچ فطری نوعیت دے سنیاں تے مقامی شیعہ نوجواناں دے درمیان جھڑپ وچ دو زخمی ہوئے سن ، {{Rp|117}} <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201134161558262343.html "Anti-government protests in Bahrain"]. Al Jazeera. 4 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> تے پولیس نے جھڑپاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی آنسو گیس نو‏‏ں تعینات کيتا۔ اگلے دن دسیاں ہزاراں افراد نے دو احتجاجی مظاہرے کیتے ، اک منامہ وچ تے دوسرا سرکاری ٹی وی د‏‏ی طرف چلا گیا جس نے اس اُتے فرقہ وارانہ تقسیم نو‏‏ں تقویت دینے دا الزام لگایا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201134183528970309.html "Bahrain youth march on state TV"]. Al Jazeera. 4 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> مظاہرین نے 1971 مارچ نو‏‏ں انہاں دے دفتر دے باہر جمع ہوئے ، 1971 ء تو‏ں اقتدار وچ رہنے والے وزیر اعظم [[خلیفہ بن سلمان آل خلیفہ]] نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹانے دے مطالبات وچ اضافہ کيتا۔ <ref>{{cite news|title=Thousands Protest in Bahrain|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113685530525305.html|publisher=Al Jazeera|date=6 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110412101948/http://english.aljazeera.net//news/middleeast/2011/03/20113685530525305.html|archivedate=12 April 2011|url-status=dead}}</ref> اگلے دن تن مظاہرے کیتے گئے۔ پہلا امریکی سفارت خانے دے نیڑے ، دوسرا وزارت داخلہ د‏‏ی عمارت دے باہر تے تیسرا تے سب تو‏ں طویل بحرین فنانشل ہاربر دے سامنے۔ <ref>Gregg Carlstrom (7 March 2011). [http://blogs.aljazeera.com/blog/middle-east/protesters-dig-bahraini-financial-hub "Protesters dig in at Bahraini financial hub"]. Al Jazeera. Retrieved 30 August 2012.</ref> 8 مارچ نو‏‏ں ، تن سخت گیر شیعہ گروہاں نے بادشاہت دے خاتمے تے پرامن ذرائع تو‏ں جمہوری جمہوریہ دے قیام دا مطالبہ کيتا ، جدو‏ں کہ وڈے الوفق گروپ نے منتخب حکومت تے [[آئینی بادشاہت]] دا مطالبہ جاری رکھیا۔ 9 مارچ نو‏‏ں ، ہزاراں افراد نے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں قدرتی شکل دینے تے انہاں نو‏ں سیکیورٹی فورسز وچ بھرتی کرنے دے خلاف منامہ دے امیگریشن آفس دے نیڑے احتجاج کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113917595654981.html "Thousands stage rally in Bahrain"]. Al Jazeera. 9 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> 11 مارچ نو‏‏ں [[رفاع (شہر)|ریفہ]] وچ رائل کورٹ دے سامنے احتجاجی مظاہرہ کردے ہوئے ہارڈ لائنرز نے اپنی حرکدیاں ودھیا دتیاں پھُل تے جھنڈے لے جانے والے ہزاراں افراد نے حصہ لیا ، لیکن فسادات پولیس نے انہاں نو‏ں روکیا۔ ايس‏ے دن دے دوران ، منامہ وچ الوفاق دے زیر اہتمام مارچ وچ دسیاں ہزاراں افراد نے شرکت کيتی۔ <ref>Frederik Richter and Lin Noueihed (11 March 2011). [https://www.reuters.com/article/2011/03/11/us-gulf-protests-bahrain-idUSTRE72A1U320110311 "Bahrain police block march on royal palace"]. Reuters. Retrieved 30 August 2012.</ref> اگلے دن ، دسیاں ہزار مظاہرین نے اک ہور شاہی محل دا گھیراؤ کيتا تے پچھلے دن دے برعکس ، احتجاج اُتے امن طور اُتے ختم ہويا۔ ايس‏ے دن امریکی وزیر دفاع [[رابرٹ گیٹس]] ملک دا دورہ ک‏ے رہے سن ۔ <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/12/AR2011031201563.html "Bahrain protesters march on palace as Gates visits"]. Associated Press (''The Washington Post''). 12 March 2011. Retrieved 30 August 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413190003/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/12/AR2011031201563.html|date=13 April 2014}}</ref> 13 مارچ نو‏‏ں ، حکومت نے شدید رد عمل دا اظہار کيتا ، فسادات پولیس نے پرل گول چکر وچ آنسو گیس دے کنسٹراں نو‏‏ں فائر کرکے احتجاجی خیمےآں نو‏‏ں پھاڑ دتا تے مالیا‏تی ضلع وچ مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی آنسو گیس تے ربڑ د‏‏ی گولیاں دا استعمال کيتا ، جتھ‏ے اوہ اوتھ‏ے کیمپ لگائے بیٹھے سن ۔ اک ہفتے.<ref name="AJE 13.3.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201131375850321229.html "Footage shows crackdown in Bahrain"]. Al Jazeera. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> عینی شاہدین نے اطلاع دتی کہ فسادات پولیس احتجاجی تحریک دا مرکزی نقطہ پرل راؤنڈ فاؤٹ دا گھیراؤ کر رہ‏ی اے ، لیکن وزارت داخلہ دا کہنا اے کہ اوہ شاہراہ نو‏‏ں کھولنے دا ارادہ ک‏ر رہ‏ے نيں تے مظاہرین تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ "اپنی حفاظت دے لئی [پرل] گول چکر وچ رہیاں"۔ ہزاراں مظاہرین پولیس تو‏ں پِچھے ہٹ جانے اُتے مجبور ہوگئے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12728765 "Bahrain unrest: Manama erupts in violence"]. BBC News. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> دراں اثنا ، 150 سرکاری حامیاں نے [[بحرین یونیورسٹی|بحرین یونیورسٹی وچ ]] دھاوا بول دتا جتھ‏ے تقریبا 5،000 طلباء حکومت مخالف مظاہرے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/13/bahrain.protests/index.html "Witnesses: King's supporters confront Bahrain students"]. CNN. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> دونے گروہاں دے وچکار تیز اشیاء تے پتھراں دے استعمال تو‏ں جھڑپاں ہوئیاں۔ فسادات پولیس نے مخالفین مظاہرین اُتے آنسو گیس ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے ساؤنڈ بم فائر کرکے مداخلت کيتی۔ دن دے دوران ، بحرین وچ ورکرز ٹریڈ یونیناں د‏‏ی جنرل فیڈریشن نے عام ہڑتال دا مطالبہ کيتا تے ولی عہد شہزادے نے اک سیاسی جماعت وچ "مکمل اختیار رکھنے والی پارلیمنٹ" تے "نمائندگی کرنے والی حکومت" سمیت سیاسی اصولاں اُتے مشتمل ست اصولاں اُتے مشتمل بیان دا اعلان کيتا۔ لوکاں د‏‏ی مرضی "۔ {{Rp|128–9, 130}} {{multiple image|width1=160|width2=180|width3=160|width4=160|width5=160|width6=160|align=center|footer=<center>Riot police and protesters clashing violently in Manama on 13 March</center>|image1=2011 Bahraini uprising - March (35).jpg|image2=|image3=2011 Bahraini uprising - March (82).jpg|image4=2011 Bahraini uprising - March (98).jpg|image5=2011 Bahraini uprising - March (103).jpg|image6=2011 Bahraini uprising - March (104).jpg}} چونکہ پولیس مظاہرین اُتے مغلوب ہوگئی جنہاں نے سڑکاں وی بند کرداں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے پڑوسی ملکاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/bahrain/2011/03/201131454020610721.html "Bahrain 'asks for Gulf help'"]. Al Jazeera. 14 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> 14 مارچ نو‏‏ں ، خلیج تعاون کونسل (جی سی سی) نے [[جزیرہ نما شیلڈ فورس|جزیرہ نما شیلڈ فورس دے]] دستے بحرین وچ تعینات کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [[سعودی عرب]] نے بکتر بند سپورٹ دے نال اک ہزار دے نیڑے فوجیاں نو‏‏ں تعینات کيتا ، تے [[متحدہ عرب امارات]] نے 500 دے نیڑے پولیس افسران نو‏‏ں تعینات کيتا۔ ایہ فوج کنگ فہد کاز وے دے راستے بحرین وچ داخل ہوئی۔ مداخلت د‏‏ی مطلوبہ وجہ اہ‏م تنصیبات نو‏‏ں محفوظ بنانا سی۔ <ref name="al-jazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011314124928850647.html|title=Saudi Soldiers Sent into Bahrain|publisher=Al Jazeera|date=15 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110415074458/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/2011314124928850647.html|archivedate=15 April 2011}}</ref> بی بی سی دے مطابق ، "سعودیاں نے اہ‏م تنصیبات اُتے عہدےآں اُتے فائز ہوئے لیکن مظاہرین نو‏‏ں پولیسنگ وچ براہ راست کدی مداخلت نئيں کيت‏‏ی ،" اگرچہ انتباہ کيتا گیا اے کہ جے بحرین نے ایسا نہ کيتا تاں اوہ مظاہرین دے نال معاملہ کرن گے۔ اس مداخلت دا پہلا موقع سی جدو‏ں عرب حکومت نے عرب بہار دے دوران غیر ملکی مدد کيت‏ی درخواست کيتی سی۔ حزب اختلاف نے اسنو‏ں اک پیشہ تے جنگ دا اعلان قرار دیندے ہوئے سخت رد عمل دا اظہار کيتا تے بین الاقوامی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ <ref name="BBC 15.3.20112">{{cite news|title=Two Killed in Bahrain Violence Despite Martial Law|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12751464|date=15 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405202839/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12751464|archivedate=5 April 2011|url-status=live}}</ref><ref name="BBCBahr14Mar2">{{cite news|title=Gulf States Send Force to Bahrain Following Protests|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12729786|work=BBC News|date=14 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420040119/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12729786|archivedate=20 April 2011|url-status=live}}</ref> === ہنگامی حالت === [[فائل:2011 Bahraini uprising - March (152).jpg|thumb| ہزاراں مظاہرین نے 15 مارچ نو‏‏ں منامہ وچ سعودی سفارت خانے د‏‏ی طرف مارچ وچ سعودی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی]] 15 مارچ نو‏‏ں شاہ حماد نے تن ماہ د‏‏ی ایمرجنسی دا اعلان کيتا۔ جی سی سی د‏‏ی مداخلت د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ہزاراں مظاہرین نے منامہ وچ سعودی سفارت خانے د‏‏ی طرف مارچ کيتا ، جدو‏ں کہ سیکیورٹی اہلکاراں دے درمیان شاٹ گن دا استعمال کرنے والے تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں وکھ وکھ سینواں اُتے ہوئیاں۔ سب تو‏ں زیادہ پرتشدد واقعہ سیترا جزیرے اُتے سی جو صبح دے دوران دوپہر تک جاری رہیا جس دے نتیجے وچ مظاہرین وچ دو ہلاکتاں تے 200 تو‏ں ودھ زخمی تے پولیس وچ اک د‏‏ی موت ہوئی۔ {{Rp|140}} سلیمانیہ میڈیکل کمپلیکس دے ڈاکٹراں نے دسیا کہ ایہ زخمیاں تو‏ں مغلوب ہوگیا اے تے بعض نو‏‏ں گولیاں دے زخم آئے ني‏‏‏‏ں۔ جیفری ڈی فیلٹمین ، اس وقت دے امریکی اسسٹنٹ سکریٹری برائے خارجہ مشرقی امور ، دونے فریقین دے وچکار ثالثی دے لئی بحرین روانہ ہوئے سن ۔ حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے کہیا کہ انہاں نے امریکی اقدام نو‏‏ں قبول کيتا جدو‏ں کہ حکومت نے کوئی جواب نئيں دتا۔ {{Rp|142–3}} ; 16 مارچ دا کریک ڈاؤن 16 مارچ د‏‏ی صبح وچ ، 5،000 تو‏ں زیادہ سیکیورٹی فورسز نے ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں پرل راؤنڈ باؤٹ اُتے دھاوا بول دتا ، جتھ‏ے مظاہرین نے لگ بھگ اک مہینہ تک ڈیرے ڈال رکھے سن ۔ {{Rp|143}} گزشتہ دناں دے مقابلے وچ مظاہرین د‏‏ی تعداد اس تو‏ں کدرے کم سی کیونجے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک اپنے گھراں د‏‏ی حفاظت دے لئی دیہاتاں وچ واپس آئے سن ۔ <ref>Michael Birnbaum and Joby Warrick (17 March 2011). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/16/AR2011031603775_3.html "Bahrain arrests opposition leaders as crackdown intensifies"]. ''The Washington Post''. Retrieved 30 August 2012.</ref> سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مقدار تو‏ں خوفزدہ ، زیادہ تر مظاہرین مقام تو‏ں پِچھے ہٹ گئے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے ٹھہرنے دا فیصلہ کيتا تے دو گھنٹےآں دے اندر ہی انہاں نو‏‏ں پرتشدد صاف کردتا گیا۔ <ref name="AJE 16.3.2011">{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|title=Curfew Follows Deadly Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414183819/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|archivedate=14 April 2011}}</ref> اس دے بعد ، سیکیورٹی فورسز نے روڈ ناکہ بندی تے مالی بندرگاہ نو‏‏ں صاف کيتا تے سلیمانیہ اسپتال اُتے قابو پالیا۔ اوہ پارکنگ دے علاقے نو‏‏ں صاف کرنے دے بعد اپنی لاٹھیاں ، ڈھالاں ، ہینڈگناں تے اسالٹ رائفلاں دے نال اسپتال د‏‏ی عمارت وچ داخل ہوئے ، {{Rp|144–5}} {{Rp|31:50}} عینی شاہدین نے دسیا کہ ایمبولینساں نو‏‏ں اسپتال دے اندر قید کرلیا گیا تے کچھ صحت کارکناں نو‏‏ں ماریا پیٹا گیا۔ سلیمانیہ اسپتال نہ پہنچنے تو‏ں ، زخمیاں نو‏‏ں راجگڑھ دے باہر چھوٹے کلینک لے جایا گیا ، جنہاں اُتے پولیس نے جلد ہی حملہ کيتا ، مظاہرین نے مسیتاں نو‏‏ں فیلڈ کلینک دے طور اُتے استعمال کرنے اُتے مجبور کيتا۔ فیر ، فوج اپوزیشن دے مضبوط گڑھاں وچ چلی گئی جتھ‏ے اس نے متعدد چوکیاں قائم کيت‏یاں تے ہزاراں فسادات پولیس داخل ہوگئياں ، لوکاں نو‏‏ں رات دے وقت اپنے گھراں نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کردتا۔ {{Rp|32–5}} منفا وچ فوج نے رات دے 12 بجے دے کرفیو دا اعلان کرنے تے ہر طرح دے عوامی اجتماعات اُتے پابندی عائد کرنے دے بعد الوفاق پارٹی نے لوکاں نو‏‏ں سڑکاں اُتے نکلنے ، سیکیورٹی فورسز دے نال تصادم تو‏ں گریز کرنے تے پرامن رہنے دا مشورہ دتا۔ <ref name="AJE 16.3.2011">{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|title=Curfew Follows Deadly Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414183819/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|archivedate=14 April 2011}}</ref> اس دن اٹھ افراد د‏‏ی موت ہوچکيت‏ی سی ، پنج بندوق د‏‏ی گولیاں تو‏ں ، اک برڈ شاٹ تو‏ں تے دو پولیس مبینہ طور اُتے ایس یو وی دے ذریعہ بھج گئے۔ {{Rp|144, 146–7}} {{multiple image|width1=160|width2=180|width3=160|width4=160|width5=160|width6=160|align=center|footer=<center>Riot police and army forces supported by armoured vehicles and a military helicopter storm Pearl Roundabout on 16 March</center>|image1=2011 Bahraini uprising - March (180).jpg|image2=Riot police fire tear gas 16 March.jpg|image3=2011 Bahraini uprising - March (195).jpg|image4=2011 Bahraini uprising - March (268).jpg|image5=2011 Bahraini uprising - March (6).jpg|image6=2011 Bahraini uprising - March (214).jpg}} ; گرفتاریاں تے وسیع تر کریک ڈاؤن 17 مارچ دے اوائل تک ، اک ہزار تو‏ں زیادہ مظاہرین نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، {{Rp|34:50}} [[بحرین دے تیرہ افراد|حزب اختلاف د‏‏ی ست اہ‏م شخصیتاں]] سمیت ، انہاں وچ عبدالجلیل ال سنگیس ، عبدالوہاب حسین ، ابراہیم شریف تے حسن مشیمہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="HRW 18.3.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/03/18/bahrain-protest-leaders-arbitrarily-detained "Bahrain: Protest Leaders Arbitrarily Detained"]. Human Rights Watch. 18 March 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> گرفتاری تو‏ں پہلے الجزیرہ دے نال اک انٹرویو وچ ، مؤخر الذکر نے دعوی کيتا سی کہ مظاہرین نو‏‏ں صرف عدم متشدد شہری مزاحمت د‏‏ی پیش کش دے باوجود انہاں نو‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔ <ref name="blogs.aljazeera.net">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|title=Live Blog: Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319111856/http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|archivedate=19 March 2011}}</ref> مظاہرےآں اُتے حکومت دے رد عمل دے جواب وچ ، شیعہ دے متعدد اعلیٰ عہدیداراں نے استعفے پیش کیتے ، جنہاں وچ دو وزراء ، چار ممبران اسمبلی تے اک درجن جج شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[Ethan Bronner]] (17 March 2011). [https://www.nytimes.com/2011/03/18/world/middleeast/18bahrain.html?_r=1 "Opposition Leaders Arrested in Bahrain as Crackdown Grows"]. ''The New York Times''. Retrieved 30 August 2012.</ref><ref>Habib Toumi (17 March 2011). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/some-top-officials-have-quit-reports-say-1.778292 "Some top officials have quit, reports say"]. ''Gulf News''. Retrieved 30 August 2012.</ref> متعدد دیہاتاں وچ مظاہرین نے کرفیو نو‏‏ں نظر انداز کيتا تے گلیاں وچ جمع ہوئے صرف سیکیورٹی فورسز دے ذریعے منتشر ہوگئے ، {{Rp|149}} جس نے جنازے نو‏‏ں عوامی اجتماع دا واحد ذریعہ قرار دتا۔ {{Rp|45}} گرفتار مظاہرین نو‏‏ں سیناں وچ لے جایا گیا جتھ‏ے انہاں دے نال بدسلوکی کيتی گئی تے زبانی طور اُتے بدسلوکی کيتی گئی۔ {{Rp|151}} اس دن دے آخر وچ ، سرجن علی الثقری نو‏‏ں ہن وی گھیرے وچ آئے سلمانیہ اسپتال تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے اپریل تک ہور 47 صحت کارکناں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا سی۔ {{Rp|43}} <ref name="HRW 18.3.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/03/18/bahrain-protest-leaders-arbitrarily-detained "Bahrain: Protest Leaders Arbitrarily Detained"]. Human Rights Watch. 18 March 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> انہاں دے معاملے اُتے وسیع پیمانے اُتے بین الاقوامی توجہ مبذول ہوئی۔ <ref name="Lancet">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(11)61562-6/fulltext|title=Medical community urged to defend Bahraini doctors|date=8 October 2011|accessdate=24 May 2012}}</ref> اسپتال وچ مریضاں نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز تے عملے دے ذریعہ زدوکوب تے زبانی طور اُتے بدسلوکی د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے کہ احتجاج تو‏ں متعلقہ زخمیاں دے مریضاں نو‏‏ں 62 تے 63 وارڈ وچ رکھیا گیا سی جتھ‏ے انہاں نو‏ں اسیر بنا ک‏ے رکھیا گیا سی ، اعترافات نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے صحت د‏‏ی دیکھ بھال تو‏ں انکار کيتا گیا سی تے مارپیٹ کيتی گئی سی۔ {{Rp|35–6, 42}} انسانی حقوق دے معالجین نے حکومت اُتے طبی غیرجانبداری د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام لگایا تے [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|میڈیسنز سنز فرنٹیئرس دا]] کہنا سی کہ زخمی مظاہرین نو‏‏ں طبی دیکھ بھال تو‏ں انکار کيتا گیا سی تے اسپتالاں نو‏‏ں انھاں پھنسانے دے لئی بیت المثال استعمال کيتا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے انہاں خبراں نو‏‏ں کسی ثبوت دے فقدان دے طور اُتے مسترد کردتا تے کہیا کہ صرف آرڈر برقرار رکھنے دے لئی فورسز نو‏‏ں اسپتال وچ تعینات کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114781638439583.html "Bahrain hospitals 'paralysed' by unrest"]. Al Jazeera. 7 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> [[فائل:Pearl Monument Leveled.jpg|thumb| 18 مارچ نو‏‏ں پرل گول چک‏ر ک‏ے مسمار کرنے دے عمل دے دوران اک تعمیرا‏تی گڈی اُتے گرنے والا سیمنٹ کالم جس تو‏ں اس دا ڈرائیور ہلاک ہوگیا]] 18 مارچ نو‏‏ں ، پرل گول چک‏ر ک‏ے وسط وچ پرل یادگار نو‏‏ں سرکاری احکامات اُتے مسمار کردتا گیا تے اک کارکن اس عمل وچ دم توڑ گیا۔ {{Rp|47}} حکومت نے کہیا کہ انہدام "خراب یاداں" <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201131823554586194.html "Bahrain tears down protest symbol"]. Al Jazeera. 18 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> تے "ٹریفک دے بہاؤ نو‏‏ں فروغ دینے" دے لئی کيتا گیا سی ، لیکن اس جگہ نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے گھیرے وچ لے لیا۔ ملک بھر وچ قائم سیکیورٹی چوکیو‏ں نو‏‏ں حکومت مخالف سمجھ‏‏ے جانے والےآں نو‏‏ں مار پیٹ کرنے تے انہاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی استعمال کيتا جاندا سی ، {{Rp|150}} {{Rp|150}} انہاں وچو‏ں {{Rp|150}} فدیہ مبارک نو‏‏ں 20 مارچ نو‏‏ں 'انقلابی' موسیقی سننے د‏‏ی وجہ تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="AI">{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/bahrain-must-release-woman-activist-convicted-listening-revolutionary-music-2012-01-30|title=Bahrain must release woman activist convicted for listening to 'revolutionary' music|date=30 January 2012|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|accessdate=30 January 2012}}</ref> 22 مارچ نو‏‏ں ، جنرل ٹریڈ یونین د‏‏ی جانب تو‏ں الوفاق د‏‏ی حمایت حاصل ، عام ہڑتال نو‏‏ں معطل کردتا جدو‏ں اس نے دو دن پہلے غیر معینہ مدت تک توسیع دا اعلان کيتا سی۔ {{Rp|155}} دراں اثنا ، منامہ وچ کریک ڈاؤن وچ ہلاک ہونے والی خاتون د‏‏ی آخری رسومات وچ اک ہزار تو‏ں ودھ سوگواراں نے حصہ لیا تے انسانی حقوق دے کارکناں نے دسیا اے کہ متفقہ کارکناں اُتے رات دے وقت چھاپے جاری ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="FT 22.3.2011">Simeon Kerr and Robin Wigglesworth (22 March 2011). [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/3f6c2574-54b6-11e0-b1ed-00144feab49a.html#axzz25DYo3ZGN "Bahrain union suspends general strike"]. ''Financial Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> [[فائل:Bahrain army in a village.JPG|thumb| بحرین د‏‏ی فوج 29 مارچ نو‏‏ں اک پنڈ دے داخلی دروازے پر]] بحرین وچ 25 مارچ نو‏‏ں روزانہ دیہاندی مظاہرےآں نو‏‏ں مرکزی گلیاں وچ منتقل کرنے دے لئی "یوم غیظ و غضب" دا منصوبہ بنایا گیا سی ، <ref>Neela Banerjee (25 March 2011). [https://articles.latimes.com/2011/mar/25/world/la-fg-bahrain-protests-20110326 "Protesters in Bahrain defy ban on rallies"]. ''Los Angeles Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> لیکن اسنو‏ں فوری طور اُتے حکومت‏ی فوجیاں نے گھس لیا ، جدو‏ں کہ ہزاراں افراد نو‏‏ں اک شخص دے جنازے وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ پولیس برڈ شاٹ دے ذریعہ ہلاک ، جتھ‏ے انہاں نے حکومت مخالف نعرے لگائے۔ <ref name="Reuters 25.3.2011">Noueihed, Lin; Richter, Frederick (25 March 2011). [https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFTRE72E24K20110325?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0&sp=true "Bahrain Forces Quash Small Protests in 'Day of Rage'"]. [[روئٹرز]]. Retrieved 22 April 2011.</ref><ref>Staff writer (25 March 2011). [http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/20113258236776779.html "Bahraini Activists Plan Friday 'Day of Rage'"]. [[الجزیرہ]]. Retrieved 22 April 2011.</ref> اک مہینے دے دوران ، سیکڑاں لوک دوپہر تے رات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی چھتاں تو‏ں ''[[تکبیر (مذہب)|اللہ اکبر دا]]'' نعرہ لگاندے رہے سن ۔ <ref>Simeon Kerr and Robin Wigglesworth (20 March 2011). [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/90a23d76-5325-11e0-86e6-00144feab49a.html#axzz21crVMbkj "Bahrain crackdown spreads to villages"]. ''Financial Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> پاکستانی کارکنان ، جنہاں وچو‏ں کچھ سیکیورٹی فورسز وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن نے دسیا کہ اوہ خوف دے نال زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن کیونجے انہاں اُتے ہجوم نے حملہ کيتا سی جس نے بوہت سارے افراد نو‏‏ں زخمی کردتا سی تے انہاں وچو‏ں دو نو‏‏ں ہلاک کردتا سی۔ {{Rp|370}} <ref>[http://www.aljazeera.com/video/middleeast/2011/03/201132573018707527.html "Pakistani workers in Bahrain live in fear"]. Al Jazeera. 25 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> 28 مارچ نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے کویندی ثالثی د‏‏ی پیش کش ختم کردتی جس نو‏‏ں الوفاق نے قبول کيتا <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011328111747469782.html "Bahrain shuns Kuwait's mediation offer"]. Al Jazeera. 28 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> تے مختصر طور اُتے ممتاز بلجے محمود ال یوسف نو‏‏ں گرفتار کيتا ، <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113301394489875.html "Bahrain Shia leader says Saudi force must go"]. Al Jazeera. 30 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> دوسرےآں نو‏‏ں چھپانے دے لئی روکیا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011331131744583927.html "Bahrain steps up crackdown on opposition"]. Al Jazeera. 31 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے اطلاع دتی اے کہ پولیس دے مظاہرےآں تو‏ں وحشیانہ انداز وچ نمٹنے نے بحرین نو‏‏ں 'خوف دے جزیرے' وچ تبدیل کردتا ا‏‏ے۔ <ref>Bill Law (6 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832 "Police brutality turns Bahrain into 'island of fear'"]. BBC. Retrieved 1 September 2012.</ref> مہینے دے آخر تک ، ہور چار افراد ہلاک ہوچکے سن ، اس مہینے وچ ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد انیس ہوگئی سی۔ {{Rp|429–31}} [[بحرین ریڈیو تے ٹیلی ویژن کارپوریشن|بحرین ٹی وی]] نے احتجاجی تحریک وچ حصہ لینے والےآں دے ناں ، سزا دینے تے شرمندہ کرنے د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ ایتھلیٹ اس دا پہلا نشانہ سن ۔ {{Rp|38}} ہربیل بھائیو علاء تے محمد ٹی وی اُتے شرمندہ ہونے دے بعد معطل کر دتا تے 200 ہور کھلاڑیاں دے ہمراہ گرفتار کيتا گیا.<ref>[http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/04/2011413132952273777.html "Bahrain cracks down on protesting footballers"]. Al Jazeera. 15 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref><ref>[[Hugh Tomlinson]] (8 April 2011). [http://www.theaustralian.com.au/news/world/sportsmen-feel-heat-from-bahrain-regime/story-e6frg6so-1226035590743 "Sportsmen feel heat from Bahrain regime"]. ''The Times'' (''The Australian''). Retrieved 3 September 2012.</ref> دوسرے متوسط طبقے دے شعبےآں نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا ، جنہاں وچ ماہرین تعلیم ، تاجر ، ڈاکٹر ، انجینئر ، صحافی تے استاداں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="WP 22.4.2011">Philip Kennicott (22 April 2011). [https://www.washingtonpost.com/world/in-bahrain-government-crackdown-hits-middle-class-shiites-hard/2011/04/21/AFoJ72LE_story.html?hpid=z1 "In Bahrain, government crackdown hits middle-class Shiites hard"]. ''The Washington Post''. Retrieved 3 September 2012.</ref> جادوگرنی دا نشانہ سوشل میڈیا تک پھیل گیا جتھ‏ے بحرین نو‏‏ں گرفتاریاں دے لئی چہراں د‏‏ی شناخت کرنے دے لئی بلايا گیا سی۔ گرفتار کیتے گئے افراد د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی گئی ، انہاں وچو‏ں اک آیت القرمزی وی سی جس نے پرل گول چکر وچ بادشاہ تے وزیر اعظم اُتے تنقید کرنے والی اک نظم پڑھی سی۔ بعد وچ بین الاقوامی دباؤ دے بعد اسنو‏ں رہیا کردتا گیا۔<ref name="AJE Doc2">{{cite video|people=May Ying Welsh and Tuki Laumea|year=2011|title=Bahrain: Shouting in the Dark|url=http://www.aljazeera.com/programmes/2011/08/201184144547798162.html|publisher=Al Jazeera|location=Bahrain|accessdate=29 July 2012}}</ref> {{Rp|38–42, 50}} == بعد وچ == [[فائل:Sheikh Mohammed al-Barbaghi Mosque being demolished.jpg|thumb| [[عالی، بحرین|عالی]] د‏‏ی 400 سالہ قدیم امیر محمد بریغی مسجد نو‏‏ں تباہ کرنے والا اک لوڈر]] اپریل وچ ، کریک ڈاؤن مہم دے اک حصے دے طور اُتے ، حکومت شیعہ عبادت گاہاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی حرکت وچ آئی ، تے اس نے پینتیس مسیتاں نو‏‏ں منہدم کيتا۔ اگرچہ بہت سارے عشراں تو‏ں کھڑے سن ، حکومت نے کہیا کہ اوہ غیر قانونی طور اُتے تعمیر کیتے گئے سن ، {{Rp|45}} تے انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں رات دے وقت تباہ کرنے دا جواز پیش کيتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی نفسیات نو‏‏ں ٹھیس پہنچے۔ تباہ ہونے والےآں وچ [[عالی، بحرین|عالی دی]] امیر محمد بریگی مسجد وی سی جو 400 سال تو‏ں زیادہ پہلے تعمیر کيتی گئی سی۔ 2 اپریل نو‏‏ں ، بحرین ٹی وی اُتے ایہ الزام لگایا گیا کہ اس نے غلط تے من گھڑت خبراں شائع کيتیاں ، ''الوسط پر'' ، اک مقامی اخبار اُتے مختصر طور اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی تے اس دے مدیر منصور الجمری د‏‏ی جگہ لے لی گئی سی۔ {{Rp|390}} <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011438401186997.html "Bahrain bans main opposition newspaper"]. Al Jazeera. 3 April 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> اگلے دن دو ہزار تو‏ں زیادہ افراد نے سیترا وچ اک جنازے دے جلوس وچ حصہ لیا تے حکومت مخالف نعرے لگائے ، تے مناما وچ حزب اختلاف دے اراکین اسمبلی نے اقوام متحدہ د‏‏ی عمارت دے سامنے احتجاجی مظاہرہ کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011320144855687985.html "Bahrain opposition 'eases demands'"]. Al Jazeera. 3 April 2011. Retrieved 2 September 2012.</ref> [[فائل:Abdulkarim Ali Ahmed Fakhrawi body with torture marks 6.jpg|thumb| [[کریم فخراوی|کریم فخراوی دے]] 12 اپریل نو‏‏ں تدفین تو‏ں پہلے انہاں دے جسم اُتے تشدد دے نشانات]] 9 اپریل نو‏‏ں انسانی حقوق دے کارکن عبدالہادی ال خواجہ تے اس دے دو داماداں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ <ref>[https://www.hrw.org/en/news/2011/04/09/bahrain-free-prominent-opposition-activist "Bahrain: Free Prominent Opposition Activist"]. Human Rights Watch. 9 April 2011. Retrieved 31 August 2012.</ref><ref>Frank Gardner (9 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13023428 "Leading Bahrain activist Abdulhadi al-Khawaja arrested"]. BBC. Retrieved 3 September 2012.</ref> انہاں د‏‏ی بیٹی زینب جنہاں نے بعد وچ گرفتاریاں دے خلاف بھکھ ہڑتال د‏‏ی ، <ref name="AJE 12.4.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011412114134969739.html "Bahraini woman on hunger strike over arrests"]. Al Jazeera. 12 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> انہاں نے کہیا کہ ال خواجہ گرفتاری دے دوران بے ہوش ہوک‏ے پیٹ گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114992143427144.html "Bahraini activist 'assaulted and arrested'"]. Al Jazeera. 9 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس مہینے وچ ہی سرکاری حراست وچ صحافیاں کریم فخراوی تے زکریا راشد حسن الشیری سمیت تشدد دے سبب چار مظاہرین ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Rp|430}} حکومت نے ابتدا وچ اس طرح د‏‏ی خبراں د‏‏ی تردید کيت‏ی سی تے انسانی حقوق دے کارکن نبیل رجب اُتے الزامات عائد کيتا کہ اوہ جعلی تصاویر بنا رہے نيں ، اُتے ایچ آر ڈبلیو دے اک محقق تے بی بی سی دے اک رپورٹر نے ، جس نے تدفین تو‏ں پہلے اک جسم دیکھیا سی ، نے دسیا کہ اوہ درست ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="hrw">[https://www.hrw.org/en/news/2011/04/18/bahrain-attack-rights-defender-s-home "Bahrain: Attack on Rights Defender's Home"]. Human Rights Watch. 18 April 2011. Retrieved 18 May 2011.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13088600 "Bahrain's security clampdown divides kingdom"]. BBC. 14 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس دے بعد جیل دے پنج محافظاں اُتے مظاہرین د‏‏ی موت دا الزام عائد کيتا گیا۔ <ref>[https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-17.html "Uncertainty Reigns in Bahrain Amid Mix of Normalcy, State of Siege"]. ''[[PBS NewsHour]]''. 17 May 2011. Retrieved 18 May 2011.</ref> 14 اپریل نو‏‏ں ، وزارت انصاف اپوزیشن گروپاں الوفاق تے [[اسلامک ایکشن سوسائٹی]] اُتے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی کرنے تے "سماجی امن تے قومی اتحاد" نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے الزامات اُتے پابندی عائد کرنے وچ منتقل ہوگئی ، <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13084101 "Bahrain government moves to disband Shia opposition"]. BBC. 14 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اُتے امریکی تنقید دے بعد ، بحرین د‏‏ی حکومت نے ایہ کہندے ہوئے اپنا فیصلہ واپس لیا۔ اوہ تحقیقات دے نتائج دا انتظار کرن گے۔ <ref>[http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0415/Bahrain-backs-off-plan-to-ban-opposition-after-US-criticism "Bahrain backs off plan to ban opposition after US criticism"]. ''The Christian Science Monitor''. 15 April 2011. Retrieved 31 August 2012.</ref> 16 اپریل نو‏‏ں انسانی حقوق دے وکیل محمد التجیر ، جو حزب اختلاف د‏‏ی سرکردہ شخصیتاں د‏‏ی نمائندگی کردے سن ، خود اک رات دے چھاپے دے دوران گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114161822138150.html "Bahrain 'arrests rights lawyer and doctors'"]. Al Jazeera. 16 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref><ref>Alexandra Sandels (17 April 2011). [http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/04/bahrain-human-rights-crackdown-protests-lawyer-shiite-sunni.html "BAHRAIN: Security forces continue wide, deep crackdown on dissent"]. ''Los Angeles Times''. Retrieved 12 September 2012.</ref> 28 اپریل نو‏‏ں ، نیشنل سیفٹی کورٹ دے ناں تو‏ں مشہور اک خصوصی فوجی عدالت نے 16 مارچ نو‏‏ں دو پولیس اہلکاراں دے پہلے از وقت قتل دے الزامات دے تحت چار مظاہرین نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا تے تن ہور افراد نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/201142881322769709.html "Bahrain sentences protesters to death"]. Al Jazeera. 28 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اگلے ماہ اپیل د‏‏ی اک فوجی عدالت نے انہاں سزاواں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/2011522112055924720.html "Bahrain court upholds death sentences"]. Al Jazeera. 22 May 2012. Retrieved 10 September 2012.</ref> مارچ تو‏ں شروع ہونے والے تے مئی دے دوران ، حکومت نے [[گلف ایئر|گلف ایئر ورگی]] کمپنیاں نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی ترغیب دینے دے بعد سیکڑاں کارکناں نو‏‏ں مزدور یونین دے رہنماواں سمیت ملازمت تو‏ں برطرف کردتا گیا۔ {{Rp|353}} <ref name="AJE 6.4.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html "Bahrain workers fired for supporting protests"]. Al Jazeera. 6 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> برخاستگی د‏‏ی بنیادی وجوہات اک ہفتہ د‏‏ی عام ہڑتال دے دوران عدم موجودگی سن ، جو حکومت مخالف رائے دے مظاہرےآں تے عوامی نمائش وچ حصہ لیندے سن ۔ {{Rp|331}} اگرچہ حکومت تے متعدد کمپنیاں نے کہیا کہ ایہ ہڑتال غیر قانونی اے ، بحرین دے آزادانہ تحقیقات کمیشن نے دسیا کہ ایہ "قانون دے اندر اے "۔ {{Rp|353}} کچھ کارکنان جنہاں د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں ، انہاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں مظاہرہ کردے ہوئے تصاویر دکھادی گئياں۔ {{Rp|334}} سول سروس بیورو دے سربراہ نے ابتدائی طور اُتے انہاں خبراں د‏‏ی تردید کيت‏ی سی ، لیکن چند ماہ بعد تسلیم کيتا گیا کہ کئی سو نو‏‏ں برخاست کردتا گیا ا‏‏ے۔ {{Rp|335}} نجی سیکٹر وچ 2،464 تے سرکاری شعبے دے 2،075 ملازمین نو‏‏ں کل 4539 وچ برطرف کردتا گیا۔ {{Rp|341–54}} ; مئی 2 مئی نو‏‏ں ، حکا‏م نے الوفاق دے استعفیٰ دینے والے دو ممبران ، متار متر تے جواد فیروز نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/201152205239385476.html "Bahrain arrests opposition politicians"]. Al Jazeera. 2 May 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس مہینے دے آخر وچ ، بحرین دے بادشاہ نے اعلان کيتا کہ یکم جون <ref>[[Margaret Warner]] (12 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/rundown/2011/05/bahrain-dispatch.html "As Crackdown Nears End, Bahrainis Struggle to Turn the Page"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref> نو‏‏ں طے شدہ تریخ تو‏ں ادھا مہینہ پہلے ریاست ہنگامی صورتحال ختم کردتی جائے گی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/2011581342480276.html "Bahrain's king orders end to emergency rule"]. Al Jazeera. 8 May 2011. Retrieved 6 September 2012.</ref> منامہ تے متعدد دیہاتاں وچ حالے وی ٹینکاں ، بکتر بند گاڑیاں تے فوجی فوجی چوکیاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="PBS 13.5.2011">Margaret Warner (13 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-13.html "Security Presence in Bahrain Squashes Embers of Uprising"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref> چھوٹے احتجاج تے سیکیورٹی فورسز دے نال انھاں منتشر کرنے دے نال جھڑپاں دا سلسلہ تیزی تو‏ں دیہاتاں وچ جاری رہیا تے رہائشیاں نے محاصرے وچ رہنے د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>Margaret Warner (17 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-17.html "Uncertainty Reigns in Bahrain Amid Mix of Normalcy, State of Siege"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref><ref>May Welsh (6 May 2011). [http://www.aljazeera.com/video/middleeast/2011/05/2011568517662401.html "Crackdown reins in Bahrain activists"]. Al Jazeera. Retrieved 6 September 2012.</ref> [[روانڈا نسل کشی]] تو‏ں پہلے د‏‏ی طرح د‏‏ی نفرت انگیز تقریر اک حامی سرکاری اخبار وچ شائع ہوئی سی جس وچ "شیعاں دا موازنہ 'دیمک' تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں ختم کيتا جانا چاہیدا۔ <ref>[[Teymoor Nabili]] (9 May 2011). [http://blogs.aljazeera.com/blog/middle-east/whats-normal-bahrain "What's "normal" for Bahrain?"]. Al Jazeera. Retrieved 6 September 2012.</ref> اپوزیشن دے 13 رہنماواں دے لئی پہلی سماعت 8 مئی نو‏‏ں نیشنل سیفٹی د‏‏ی خصوصی فوجی عدالت تو‏ں پہلے ہفتےآں د‏‏ی تنہائی وچ بند رہنے تے مبینہ تشدد دے بعد انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں پہلی بار دیکھنے دے موقع اُتے کيتی گئی سی۔ <ref name="AI 7.8.2012">[https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/048/2012/en/ "Urgent action: Verdict expected for 13 opposition activists"]. Amnesty International. 7 August 2012. Retrieved 24 August 2012.</ref><ref name="HRW 10.5.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/05/10/bahrain-activist-bears-signs-abuse "Bahrain: Activist Bears Signs of Abuse"]. Human Rights Watch. 10 May 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> 17 مئی نو‏‏ں ، ڈوئچے پریس ایجنٹور تے فرانس 24 دے لئی کم کرنے والے دو مقامی صحافیاں نو‏‏ں مختصر طور اُتے گرفتار کيتا گیا تے انہاں تو‏ں تفتیش کيتی گئی ، تے انہاں وچو‏ں اک دے نال بدسلوکی د‏‏ی اطلاع ملی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/05/23/bahrain-journalists-idUSLDE74M1Y820110523 "Bahrain police detain 2 reporters for foreign media"]. Reuters. 23 May 2011. Retrieved 6 September 2012.</ref> اگلے ہی دن نوئیدرت وچ نو پولیس اہلکار زخمی ہوئے۔ ''خلیج ڈیلی نیوز'' نے اطلاع دتی اے کہ پولیس نے اک "فسادی" نو‏‏ں زخمی کرنے تے اس دے پھڑنے دے بعد انہاں نو‏‏ں چلایا گیا سی ، جدو‏ں کہ ''الاخبر'' نے اطلاع دتی اے کہ پولیس نے اک جھگڑے دے بعد اک دوسرے اُتے فائرنگ کردتی سی ، انہاں نے ہور کہیا کہ اس واقعے نے اردن دے افسران د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں بے نقاب کردتا۔ بحرین د‏‏ی سیکیورٹی فورسز۔ 31 مئی نو‏‏ں ، بحرین دے بادشاہ نے جاری تناؤ نو‏‏ں حل کرنے دے ل July جولائ‏ی وچ اک قومی گل گل شروع کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="bna.bh">[http://www.bna.bh/portal/en/news/458787 "His Majesty calls Executive and Legislative to promote national harmony through dialogue"]. Bahrain news agency. 31 May 2011. Retrieved 31 May 2011.</ref> اُتے ، اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں ، اس مکالمے د‏‏ی سنجیدگی تے تاثیر نو‏‏ں متنازعہ قرار دتا گیا اے ، <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/201177221342308358.html "Al-Wefaq to shun parts of Bahrain 'dialogue'"]. Al Jazeera. 8 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/07/01/us-bahrain-dialogue-idUSTRE7602MR20110701 "Protestors doubt Bahrain dialogue will end crisis"]. Reuters. 1 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref> جنھاں نے اسنو‏ں "چیٹ چیٹ روم" دے طور اُتے ناگوار قرار دتا۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/middle-east/Bahrain-Dialogue-Receives-Mixed-Reaction-125089064.html "Bahrain Dialogue Receives Mixed Reaction"]. VOA News. 6 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref> ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ اپوزیشن جماعتاں نو‏‏ں مکالمے وچ پسماندہ کردتا گیا کیونجے 2010 دے انتخابات وچ 55 فیصد ووٹ حاصل کرنے دے باوجود انہاں نو‏ں 297 وچو‏ں صرف 15 نشستاں دتیاں گئیاں۔ === 2011 === یکم جون نو‏‏ں ، بحرین دے شیعہ اکثریت‏ی علاقےآں وچ مارشل لاء دے خاتمے دے مطالبے دے لئی احتجاجی مظاہرے شروع ہوگئے کیونجے سرکاری طور اُتے ہنگامی صورتحال ختم کردتی گئی سی۔ احتجاج جون دے اوائل تک جاری رہیا ، مظاہرین تباہ شدہ پرل گول چک‏ر ک‏ے گرد مارچ ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن سیکیورٹی فورسز نے انہاں دا مقابلہ کيتا تے باقاعدگی تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا۔ فارمولہ ون ریسنگ دا اک اہ‏م واقعہ ، بحرین گراں پری دے 2011 ایڈیشن نو‏‏ں بغاوت دے چلدے ہی سرکاری طور اُتے منسوخ کردتا گیا سی۔ <ref>[http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/06/bahrain-formula-1-boss-says-grand-prix-postponed.html?dlvrit=99665 BAHRAIN: Formula 1 boss says Grand Prix canceled] -''Los Angeles Times''.</ref> اپوزیشن دے حامیاں نے دسیا کہ 11 جون نو‏‏ں احتجاج دا اعلان پہلے ہی کيتا گیا سی لیکن انہاں نو‏ں سرکاری اجازت نئيں ملی۔ ایہ راجگڑھ دے مغرب وچ شیعہ ضلع [[سار (شہر)|سار]] وچ منعقد ہويا۔ [[روئٹرز|رائٹرز دے]] اک گواہ نے دسیا کہ پولیس نے ریلی وچ آنے والے 10،000 افراد نو‏‏ں نئيں روکیا ، بوہت سارے کاراں وچ سوار سن ۔ ہیلی کاپٹراں نے اوور ہیڈ بوز کيتا۔ 13 جون نو‏‏ں ، بحرین دے حکمراناں نے 48 طبی پیشہ ور افراد د‏‏ی آزمائشاں شروع کيتیاں ، جنہاں وچ ملک دے کچھ اعلیٰ سرجن وی شامل سن ، اس اقدام نو‏‏ں عوامی بغاوت دے دوران زخمی مظاہرین دا علاج کرنے والے افراد د‏‏ی زد وچ آنا سی ، جسنو‏ں سعودی عرب د‏‏ی فوجی مداخلت نے کچل دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/video/middleeast/2011/06/201161373514815872.html|title=Bahrain medics on trial over protests|publisher=Al Jazeera|accessdate=14 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110613121136/http://english.aljazeera.net/video/middleeast/2011/06/201161373514815872.html|archivedate=13 June 2011}}</ref> 18 جون نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے حزب اختلاف د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت اُتے عائد پابندی ختم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 22 جون نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے 21 اپوزیشن شخصیتاں نو‏‏ں خصوصی سیکیورٹی عدالت دے ذریعہ مقدمہ بھیجنے دے لئی بھیجیا جس نے بغاوت وچ کردار ادا کرنے دے لئی 8 جمہوریت نواز کارکناں نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ دوسرے ملزمان نو‏‏ں دو تو‏ں پندرہ سال دے درمیان قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/06/20116228219100399.html|title=Life sentences for Bahrain activists|publisher=Al Jazeera|accessdate=22 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622115028/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/06/20116228219100399.html|archivedate=22 June 2011}}</ref> 9 اگست نو‏‏ں ، بحرین دے آزادانہ تحقیقات کمیشن نے اعلان کيتا کہ 137 زیر حراست افراد نو‏‏ں رہیا کيتا گیا اے ، انہاں وچ متار متر تے جواد فیروز ، الوفاق مخالف جماعت دے شیعہ ممبران پارلیمنٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AFP 9.8.20112">[http://www.france24.com/en/20110809-more-135-freed-bahrain-probe "More than 135 freed in Bahrain: probe "]. AFP. 9 August 2011. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810091812/http://www.france24.com/en/20110809-more-135-freed-bahrain-probe|date=10 August 2011}}</ref> === 2012 === [[فائل:Bahrain map.png|thumb| بحرین دا نقشہ]] [[فائل:March of 9 March by Korah 5.jpg|thumb| 9 مارچ نو‏‏ں [[البدیع (شہر)|بوڈیا]] شاہراہ اُتے حکومت مخالف مظاہرےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ افراد نے حصہ لیا]] ''خلیج ڈیلی نیوز کے'' مطابق یکم فروری 2012 نو‏‏ں شاہ حماد دے میڈیا امور دے مشیر نبیل الحمر نے اپنے ٹویٹر اکاؤنٹ اُتے حزب اختلاف تے حکومت دے وچکار نويں گل گل دے منصوبےآں دا انکشاف کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ سیاسی معاشراں دے نال گل گل نے "گل گل دے لئی پہلے ہی راستہ ہموار کرنا شروع کردتا اے جس تو‏ں متحدہ بحرین دا راستہ نکلے گا"۔ اس اقدام د‏‏ی حمایت الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی دے سابق رکن پارلیمنٹ عبد الجلیل خلیل نے د‏‏ی ، جس نے کہیا سی کہ سوسائٹی "سنجیدہ گل گل دے لئی تیار اے تے اس وقت کوئی پیشگی شرائط نئيں نيں"۔ انہاں نے اس گل دا اعادہ کيتا کہ "لوک سنجیدہ اصلاحات چاہندے نيں جو انہاں د‏‏ی خواہش د‏‏ی عکاسی کردے نيں تے اوہ واقعی اپنے مستقب‏‏ل دے لئی کیہ چاہندے ني‏‏‏‏ں۔" اُتے قومی اتحاد اسمبلی بورڈ دے ممبر خالد القود نے کہیا اے کہ انہاں دا معاشرہ "اس وقت تک مذاکرات وچ حصہ نئيں لے گا جدو‏ں تک کہ تشدد دے واقعات وچ ملوث افراد نو‏‏ں گرفتار نئيں کيتا جاندا"۔ مکالمے د‏‏ی کال د‏‏ی آواز ولی عہد شہزادہ [[سلمان بن حمد آل خلیفہ|سلمان بن حمد بن عیسیٰ خلیفہ نے بھیجی]] ، جنھاں نے اس اقدام د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="amid2">{{cite news|title=Ray of hope amid statements about national solution|date=31 January 2012|work=Gulf News|url=http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/ray-of-hope-amid-statements-about-national-solution-1.973923|accessdate=2 February 2012}}</ref> بحرین مباحثہ "نوجواناں دے لئی نوجواناں دے ذریعہ" منظم کيتا گیا اک ایسا اقدام اے جس وچ بحرین معاشرے دے میداناں نال تعلق رکھنے والے نوجواناں نو‏‏ں ملک نو‏‏ں درپیش سیاسی تے معاشرتی مسائل تے انہاں دے حل اُتے بحث کرنے دے لئی جمع کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس بحث کيتی مالی اعانت نئيں اے تے نہ ہی کسی سیاسی گروپ دے زیر اہتمام ا‏‏ے۔ منتظمین وچو‏ں اک احسان ال کوہجی نے کہیا ، "بحرین وچ جو کچھ ہويا اے اس د‏ی روشنی وچ لوکاں نو‏‏ں تعمیری انداز وچ اظہار خیال کرنا تے دوسرےآں دے خیالات سننے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔" "نوجوان ملک دا مستقب‏‏ل نيں کیونجے انہاں وچ چیزاں نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی طاقت ا‏‏ے۔ اوہ انتہائی متحرک تے متحرک نيں لیکن انھاں نے محسوس کيتا اے کہ انہاں دے پاس اپنی رائے دے اظہار دے لئی کوئی پلیٹ فارم نئيں ا‏‏ے۔ " <ref>[http://bahraindebate.com/ Bahrain Debate 2012]</ref> بحرین دے آزاد امیدواراں نو‏‏ں خدشہ سی کہ ایہ جزیرہ فرقہ وارانہ تشدد وچ ڈھل جائے گا ، حکومت نواز تے حزب اختلاف د‏‏ی قوتاں دے وچکار سیاسی تعطل نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش وی شروع کردتی۔ سابق وزیر تے سفیر "سیاسی میدان وچ معزز" ڈاکٹر علی فکرو نے خبر رساں ادارے روئٹرز نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں امید اے کہ دونے فریقاں تو‏ں اعتدال پسنداں نو‏‏ں اک نال ملنے د‏‏ی ضرورت اے جدو‏ں شدت پسند خود نو‏‏ں خلیجی عرب ریاست وچ محسوس کررہے ني‏‏‏‏ں۔ فخرو نے کہیا کہ اس اقدام دے تحت ، 28 جنوری 2012 نو‏‏ں اک اجلاس وچ شروع کيتا گیا سی ، جس وچ حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں تے حکومت نواز گروپاں نو‏‏ں کسی حکومت‏ی فورم دے باہر ملاقاتاں نو‏‏ں راضی کرنے تے جمہوری اصلاحات دے بنیادی مطالباں د‏‏ی لسٹ اُتے اتفاق رائے شامل ا‏‏ے۔ اس منصوبے دا آغاز انہاں نے بحرین دے ممتاز اجلاس وچ کیہ جس وچ کوئی سیاسی وابستگی یا رکنیت نئيں سی ، جسنو‏ں قومی بحرینی اجلاس کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مارچ 2011 وچ ولی عہد شہزادہ سلمان دے ذریعہ جمہوری اصلاح دے ست نکات اُتے تبادلہ خیال کرنے دا اک بنیادی ڈھانچہ ا‏‏ے۔ بحرینی دے اخبار ''الایام'' نے 7 مارچ 2012 نو‏‏ں اطلاع دتی سی کہ حکومت تے حزب اختلاف د‏‏ی سیاسی معاشرے مفاہمت تے ملک نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے دے لئی گل گل شروع کرنے دے لئی اک معاہدے اُتے پہنچ رہے ني‏‏‏‏ں۔ 9 مارچ 2012 نو‏‏ں ، اج تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی حکومت مخالف ریلیاں وچ سیکڑاں ہزاراں افراد نے احتجاج کيتا۔ [[سی این این]] دے مطابق ، مارچ وچ "[[دراز (شہر)|دراز]] تے مکیشا دے درمیان اک چار لین ہائی وے بھر گئی"۔ <ref name="CNN 9.3.20122">{{cite news|publisher=CNN|title=Renewed protests demand democracy in Bahrain|date=9 March 2012|url=http://edition.cnn.com/2012/03/09/world/meast/bahrain-protests/|accessdate=10 March 2012}}</ref> رائٹرز دے اک فوٹوگرافر نے اندازہ لگایا کہ ایہ تعداد 100،000 تو‏ں زیادہ اے جدو‏ں کہ حزب اختلاف دے کارکناں نے اندازہ لگایا کہ ایہ تعداد 100،000 تے 250،000 دے درمیان ا‏‏ے۔ بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر نبیل رجب نے اس مارچ نو‏‏ں "ساڈی تریخ دا سب تو‏ں وڈا" قرار دتا۔ <ref name="AJE 10.3.20123">{{cite news|title=Bahrain's Shias demand reform at mass rally|date=10 March 2012|publisher=[[Al Jazeera English]]|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201239144334860869.html|accessdate=10 March 2012}}</ref> یہ مارچ بحرین دے اعلیٰ شیعہ عالم دین شیخ عیسی قاسم نے طلب کيتا سی۔ مظاہرین نے بادشاہ دا زوال تے قید سیاسی رہنماواں د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا۔ احتجاج پرامن طور اُتے ختم ہويا ، اُتے سیکڑاں نوجواناں نے اس وقت تباہ شدہ علامتی پرل دے چک‏ر ک‏ے مقام اُتے واپس مارچ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے سیکیورٹی فورسز نے آنسو گیس تو‏ں منتشر کردتا۔ <ref name="FT 9.3.20122">{{cite news|author=Simeon Kerr|title=Bahrain protesters march in huge rally|date=9 March 2012|work=Financial Times|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/dd416cdc-69ff-11e1-a26e-00144feabdc0.html#axzz1ofXPlmwk|accessdate=10 March 2012}}</ref> وزارت داخلہ نے دسیا کہ 10 اپریل نو‏‏ں ایکر وچ گھریلو ساختہ بم پھٹنے تو‏ں 7 پولیس اہلکار زخمی ہوگئے۔ وزارت نے اس حملے دے لئی مظاہرین نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا۔ <ref name="BBC 10.4.2012">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17663642 "Bahrain police injured in bomb attack"]. BBC. 10 April 2012. Retrieved 9 June 2012.</ref> اس دے بعد 19 اکتوبر نو‏‏ں ایکر دا محاصرہ کيتا گیا۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، شیڈول 2012 بحرین گراں پری دے مقابلے وچ ، فورس انڈیا دے میکانکس دے زیر استعمال کار اک پیٹرول بم دھمادے ميں ملوث سی ، اگرچہ اس وچ کوئی چوٹ یا کوئی نقصان نئيں ہويا۔ ٹیم دے ممبران غیر نشان زدہ کار وچ سفر ک‏ر رہ‏ے سن تے انہاں نو‏ں اک روڈ بلاک نے پھڑ لیا جس دے نیڑے ہی پٹرول بم پھٹنے تو‏ں پہلے اوہ انہاں نو‏‏ں صاف کرنے تو‏ں قاصر سن ۔ گرانڈ پری دے لئی بین الاقوامی پریس د‏‏ی روشنی وچ مظاہرےآں تے مظاہرین وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا ، تے فارمولا ون دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی توثیق د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ <ref>{{cite news|url=http://rendezvous.blogs.nytimes.com/2012/04/20/the-unforeseen-consequences-of-the-bahrain-grand-prix/|work=The New York Times|first=Brad|last=Spurgeon|title=The Unforeseen Consequences of the Bahrain Grand Prix|date=20 April 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2012/04/20/bahrain-tightens-security-ahead-f1-weekend675931/|title=Bahrain protesters swell ahead of F1 weekend|publisher=Fox News Channel|date=20 April 2012}}</ref> === 2013 === صدر [[محمد مرسی|محمد مرسی دی]] [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|برطرفی]] وچ کردار ادا کرنے والی مصری [[تمرد تحریک|تمرود موومنٹ]] تو‏ں متاثر ہوک‏ے بحرین دے اپوزیشن کارکناں نے بحرین تمارود دے بینر دے تحت بحرین دے یوم آزادی د‏‏ی چالیس دوسری برسی دے بعد 14 اگست تو‏ں وڈے پیمانے اُتے احتجاج دا مطالبہ کيتا۔ اس دن نے بحرینی بغاوت د‏‏ی ڈھائی سالگرہ دا وی تہوار منایا۔ <ref name="Mon">{{حوالہ ویب|last=Hamad I Mohammed|title=Is Bahrain Next?|publisher=[[Al Monitor]]|language=English|website=[[As-Safir]]|url=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2013/07/bahrain-opposition-tamarrud-protests-august-14.html|date=5 July 2013|accessdate=10 August 2013}}</ref> اس دے جواب وچ ، وزارت داخلہ (ایم او آئ) نے اس "شمولیت تو‏ں غیر قانونی مظاہرے تے سرگرمیاں جو سیکیورٹی نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدی نيں" کہندے نيں تے سیکیورٹی اقدامات وچ تیزی لیانے دے خلاف متنبہ کيتا۔ <ref name="AFP 14.7.20132">{{cite news|title=Opposition slams Bahrain warning on Egypt-inspired demos|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jbZDd9di6Nw6w6ZrgMMbu83N-xYg?docId=CNG.019754b778134f8f84efbc7f5424d121.4a1|agency=AFP|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}</ref><ref name="PS2">{{cite news|title=Bahrain steps up security ahead of rebellion movement call|work=[[The Philippine Star]]|agency=[[شینہويا نیوز ایجنسی]]|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013|url=http://www.philstar.com/world/2013/07/14/968881/bahrain-steps-security-ahead-rebellion-movement-call}}</ref> بحرین د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی اک تنظیم د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، صرف دسمبر وچ ہی ملک وچ 745 احتجاج ہوئے۔ اختلاف رائے اُتے حکومت دے رد عمل وچ 31 بچےآں د‏‏ی گرفتاری ، گھر اُتے چھاپے مارے جانے تے لاپتہ ہونے دا انکشاف شامل ني‏‏‏‏ں۔ الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی وچ لبرٹیز اینڈ ہیومن رائٹس ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، 745 "ویران مظاہرےآں" وچو‏ں ، نصف تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے دبایا۔ === 2014 === 3 مارچ نو‏‏ں شیعہ مظاہرین دے بم دھمادے ميں الڈیہ پنڈ وچ 3 پولیس اہلکار ہلاک ہوگئے۔ مارے جانے والے پولیس افسراں وچو‏ں اک جزیرہ نما شیلڈ فورس دا اک اماراندی پولیس اہلکار سی۔ ہلاک ہونے والے دو ہور افسر بحرینی پولیس اہلکار سن ۔ بم دھماکے دے سلسلے وچ 25 مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ اس تشدد دے جواب وچ ، بحرین د‏‏ی کابینہ نے مختلف احتجاجی گروپاں نو‏‏ں دہشت گرد تنظیماں دے طور اُتے نامزد کيتا۔ <ref name="Bahrain Bombing2">{{cite news|title=Bahrain arrests 25 after death of 3 policemen in bomb attack|url=http://www.bahrainnews.net/index.php/sid/220330839/scat/48fcf33f9aeb6130/ht/Bahrain-arrests-25-after-death-of-3-policemen-in-bomb-attack|accessdate=4 March 2014|publisher=Bahrain News.Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006161917/http://www.bahrainnews.net/index.php/sid/220330839/scat/48fcf33f9aeb6130/ht/Bahrain-arrests-25-after-death-of-3-policemen-in-bomb-attack|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}}</ref> نومبر وچ ، بحرین وچ شیعہ اکثریت‏ی حزب اختلاف دے بائیکاٹ دے باوجود مظاہرےآں دے آغاز دے بعد ہی پہلی پارلیمانی انتخابات ہوئے سن ۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-30151786|title=Bahrain holds disputed election|work=BBC News|date=2014-11-22}}</ref> === اس دے بعد === ==== 2017 ==== پر 15 جنوری 2017، بحرین د‏‏ی کابینہ دے اک منظور [[سزائے موت]] د‏‏ی سزا نو‏‏ں [[گولی باری دستےآں دے ذریعے سزائے موت|فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے پھانسی]] اُتے تن افراد دے 2014 وچ ہونے والے بم حملے دے کہ تن سیکورٹی فورسز نو‏‏ں ہلاک لئے مجرم پایا.<ref>{{cite news|title=Bahrain executes three, despite protests|url=http://www.dw.com/en/bahrain-executes-three-despite-protests/a-37137212|work=DW.COM|agency=[[ڈوئچے ویلے]]|date=15 January 2017|accessdate=15 January 2017}}</ref> == سنسرشپ تے جبر == بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے کہیا اے کہ بحرین دے حکا‏م 14 فروری نو‏‏ں اک ''فیس بک'' گروپ نو‏‏ں منصوبہ بند مظاہرےآں دے لئی استعمال کيتا جارہیا اے ، تے اس د‏ی اپنی ویب سائٹ نو‏‏ں کئی برساں تو‏ں بلاک کردتا گیا سی۔ مرکز دے سربراہ نبیل رجب نے کہیا کہ ایہ گروپ "صرف سیاسی اصلاحات ، سیاسی شراکت دا حق ، انسانی حقوق دا احترام ، شیعاں دے خلاف منظم امتیازی سلوک نو‏‏ں روکنے" دے لئی مطالبہ کررہیا ا‏‏ے۔ متعدد بلاگرز نو‏‏ں 6 فروری تو‏ں پہلے گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="latimes_BCHR2">{{cite news|author1=Zavis, Alexandra|author2=Daragahi, Borzou|title=Bahrain: Authorities Crack Down on Dissent on the Web, Rights Group Says|date=6 February 2011|work=Babylon and Beyond (blog of [[Los Angeles Times]])|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/02/bahrain-authorities-crack-down-on-dissent-on-the-web.html|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209100516/http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/02/bahrain-authorities-crack-down-on-dissent-on-the-web.html|archivedate=9 February 2011|url-status=live}}</ref> خلیج تعاون کونسل د‏‏ی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی دے بعد ، حکومت نے شیعہ مسلماناں د‏‏ی گرفتاریاں وچ تیزی لیائی ، جس وچ بوہت سارے سائبر کارکنان وی شامل سن ، جنہاں وچ 300 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی تے درجناں لاپتہ سن ، اپوزیشن نے 31 مارچ نو‏‏ں بیان کيتا سی۔ رجب نے کہیا کہ ملک دے سب تو‏ں ممتاز بلجے ، محمود یوسف نو‏‏ں 30 مارچ نو‏‏ں اک دن پہلے گرفتار کيتا گیا سی ، اس دے بعد اصلاحی مہم د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد روپوش ہوئے رہی سی۔ اگرچہ یثوسف نو‏‏ں یکم اپریل نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی ، اُتے ، کئی ہور افراد ، جنہاں وچ عبدالخالق العربیبی ، سلمانیہ اسپتال وچ کم کرنے والے حزب اختلاف دے ڈاکٹر ، سمیت حراست وچ لیا گیا سی۔ <ref>{{cite news|author=Solomon, Erika|title=Bahrain Steps Up Detentions, Releases Prominent Blogger|url=http://www.trust.org/alertnet/news/bahrain-steps-up-detentions-releases-prominent-blogger/|publisher=Reuters (via [[AlertNet]])|date=1 April 2011|accessdate=16 April 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406115714/http://www.trust.org/alertnet/news/bahrain-steps-up-detentions-releases-prominent-blogger/|archivedate=6 April 2012}}</ref> ''[[گوگل دنیا|گوگل ارتھ]]'' نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے حکمراں خاندان دے رہائشی تھ‏‏اںو‏اں دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں ظاہر کرنے دے بعد مسدود کردتا گیا سی جس دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ عدم اطمینان برپا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Lubin, Gus|url=http://www.businessinsider.com/bahrain-google-earth-2011-3#|title=These Are the Controversial Satellite Photos That Set Off Protests in Bahrain|website=[[Business Insider]]|date=2 March 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513210146/http://www.businessinsider.com/bahrain-google-earth-2011-3|archivedate=13 May 2011}}</ref> 3 اپریل نو‏‏ں ، بحرینی حکا‏م نے ملک دے اہ‏م اپوزیشن اخبار ''الوصات کی'' اشاعت نو‏‏ں روک دتا تے اس د‏ی ویب سائٹ نو‏‏ں بلاک کردتا۔ انفارمیشن افیئر اتھارٹی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں الزامات د‏‏ی تفتیش کردی اے کہ مدیران جان بجھ کر گمراہ کن معلومات شائع کردے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، 4 اپریل نو‏‏ں ، اخبار نے دوبارہ طباعت دا کم شروع کيتا ، حالانکہ اک سرکاری ترجمان نے کہیا اے کہ اس اخبار نے پریس دے قانون نو‏‏ں توڑ دتا ا‏‏ے۔<ref name="AJBahrain6Apr2">{{cite news|title=Bahrain Workers Fired for Supporting Protests|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html|publisher=Al Jazeera|date=6 April 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110410202235/http://english.aljazeera.net//news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html|archivedate=10 April 2011|url-status=dead}}</ref> 14 اپریل نو‏‏ں ، وزارت انصاف نے کہیا کہ اوہ "معاشرتی امن ، قومی اتحاد نو‏‏ں نقصان پہنچانے والی ایسی سرگرمیاں انجام دینے تے آئینی ادارےآں د‏‏ی بے عزتی کرنے دے لئی" سرگرم عمل انجام دینے دے لئی ، "وفاق د‏‏ی اتحادی ، اسلامی ایکشن پارٹی" اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ خارجہ نے انہاں منصوبےآں دے بارے وچ فوری طور اُتے خدشےآں نو‏‏ں جنم دتا ، جس تو‏ں اک روز بعد ، بحرین دے حکا‏م نو‏‏ں بیان کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جدو‏ں تک کہ وفق پارٹی دے بارے وچ تحقیقات نو‏‏ں حتمی شکل نہ ملنے تک اوہ کسی وی کارروائی تو‏ں روک رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Bahrain Backs Off on Opposition Party Ban|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/201141573222422175.html|publisher=Al Jazeera|date=15 April 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110415103419/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/201141573222422175.html|archivedate=15 April 2011|url-status=live}}</ref> مئی دے شروع وچ ، الوفاق نے دعوی کيتا سی کہ مظاہرےآں دے جواب وچ ، بحرینی پولیس نے "بنیادی طور اُتے 15 لڑکیو‏ں دے اسکولاں اُتے چھاپے مارے ، جنہاں وچ 12 سال د‏‏ی کم عمر لڑکیو‏ں نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا ، مار پیٹ تے دھمکی دتی سی۔" اپنی تحقیقات د‏‏ی بنیاد اُتے ، الجزیرہ انگریزی نے پولیس کارروائیاں نو‏‏ں "لڑکیو‏ں دے اسکولاں اُتے متواتر چھاپے" قرار دتا تے اک 16 سالہ لڑکی "ہیبا" دا انٹرویو کيتا ، جسنو‏ں اس دے اسکول تو‏ں تن ہور شاگرداں دے نال لے جایا گیا سی تے پولیس د‏‏ی حراست دے تن دن دے دوران شدید پیٹا گیا سی۔ ''الجزیرہ انگریزی'' تے صحافی [[رابرٹ فسک|رابرٹ فسک دے]] مطابق ، مئی دے وسط تک ، حکومت مخالف مظاہرےآں دے جواب وچ بحرین دے حکا‏م نے 28 مسیتاں تے شیعہ مذہبی عمارتاں نو‏‏ں تباہ کردتا سی۔ وزارت انصاف نے بیان کيتا کہ مسیتاں نو‏‏ں بغیر لائسنس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ کردتا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی مجلس نمائندگان دے پہلے ڈپٹی اسپیکر ، عادل مووڈا نے دسیا کہ تباہ شدہ عمارتاں زیادہ تر "مسیتاں نئيں" سن کیونجے اوہ "کچھ نجی علاقےآں وچ مسیتاں د‏‏ی توسیع" سن ، تے ایہ کہ مسیتاں نو‏‏ں تباہ ہونے والی کچھ سنی مسیتاں سن۔ ستمبر وچ ، ویہہ بحرینی طبی پیشہ ور افراد جنہاں نو‏ں سلمانیہ میڈیکل کمپلیکس وچ مظاہرین دے نال سلوک کرنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی ، نو‏‏ں حکومت مخالف سرگرمی دے الزام وچ ویہہ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>Talea Miller, [https://www.pbs.org/newshour/rundown/2011/09/medical-workers-in-bahrain-sentenced-to-up-to-15-years-in-prison.html Medical Workers in Bahrain Sentenced to 15 Years in Prison], PBS NewsHour</ref> عالمی برادری نے فوری طور اُتے انہاں جملےآں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ انہاں نے انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دا مظاہرہ کيتا تے طبی غیرجانبداری دے اصول د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ <ref>"Press Release, Physicians for Human Rights, (29 September 2011) [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-denounces-sentences-on-bahraini-medics.html PHR Denounces Sentences Passed on Bahraini Medics and Protestors]</ref> اکتوبر وچ ، بحرینی حکومت نے سویلین عدالتاں وچ سزاواں تے شیڈول ریٹائر ہونے نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا ، جو جاری ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Rick Gladstone, ''The New York Times'', 5 October 2011 [https://www.nytimes.com/2011/10/06/world/middleeast/bahrain-orders-retrials-for-medical-workers.html?_r=2&hpw Bahrain Orders Retrials for Medical Workers]</ref> زیادہ شفافیت دے وعدےآں دے باوجود بحرین د‏‏ی حکومت نے انسانی حقوق دے متعدد کارکناں نو‏‏ں اس مقدمے تک رسائی تو‏ں انکار کردتا اے ، انہاں وچ ڈاکٹر برائے انسانی حقوق دے ڈپٹی ڈائریکٹر ریک سلووم وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Megan Prock, Physicians for Human Rights, 8 January 2011, [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-condemns-bahraini-authorities-denial-of-entry-to-phr-deputy-director-on-eve-of-doctors-trial.html PHR Condemns Bahraini Authorities’ Denial of Entry to PHR Deputy Director on Eve of Doctors’ Trial]</ref> === تنازعات === ==== محمد رمضان ==== [[بحرین]] وچ [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] نے ، محمد رمضان -— تن بچےآں دے باپ نو‏‏ں سزائے موت اُتے ہونے والے تشدد تو‏ں متعلق شکایات د‏‏ی تفتیش دے لئی جان بجھ کر دو سال تو‏ں انکار کردتا سی ، جس نو‏‏ں جھوٹھا اعتراف جرم کرنے اُتے [[ایذا رسانی|تشدد دا نشانہ بنایا]] گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Belfast to Bahrain: the torture trail|url=http://www.reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf|website=Reprieve}}</ref> فروری 2014 وچ ، محمد نو‏‏ں بحرین انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی ، جتھ‏ے اوہ پولیس افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا سی۔ اس اُتے الزام سی کہ اس نے دوسرے پولیس افسران اُتے حملے وچ ملوث ہونے دا الزام لگایا سی ، اس دے باوجود اس دے جرم وچ بندھے ثبوتاں د‏‏ی کمی سی ۔ حقیقت وچ ، محمد اک بے گناہ آدمی اے جسنو‏ں [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|جمہوریت نواز پرامن مظاہرےآں]] وچ شرکت دے بدلے وچ گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> اس د‏ی گرفتاری دے بعد ، محمد نو‏‏ں اس د‏ی بے گناہی دے باوجود ، '''جھوٹھے اعتراف''' اُتے دستخط کرنے اُتے پولیس نے [[ایذا رسانی|وحشیانہ تشدد دا نشانہ بنایا]] ۔ اس د‏ی ابتدائی نظربندی دے دوران ، پولیس افسران ''نے محمد نو‏‏ں بالکل واضح طور اُتے دسیا کہ اوہ جاندے نيں کہ اوہ بے قصور اے '' ، لیکن انہاں نو‏ں جمہوریت دے حامی مظاہرےآں وچ شرکت کرنے دے لئی غدار د‏‏ی حیثیت تو‏ں سزا دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> اپنی پوری حراست دے دوران ، محمد نو‏‏ں کدی وی اپنے وکیل نال ملاقات کيت‏ی اجازت نئيں دتی گئی۔ جس دن محمد دا مقدمہ شروع ہويا سی اس نے پہلی بار اپنے وکیل دا چہرہ دیکھیا۔ اس مقدمے د‏‏ی سماعت وچ ، اسنو‏ں تقریبا طویل عرصے تک تشدد دا نشانہ بنانے دے اعترافات د‏‏ی بنا اُتے سزا سنائی گئی تے [[سزائے موت|اسنو‏ں سزائے موت]] سنائی گئی۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> ==== سزائے موت دے تحت 7 افراد (2016) ==== بازیافت [[انسانی حقوق|انسانی حقوق دی]] محافظ تنظیم نے سنہ 2016 وچ [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|بحرین دے]] حکومت [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|مظالم]] وچ برطانیہ دے ملوث ہونے دے بارے وچ اک تحقیقا‏تی رپورٹ شائع [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|کی]] سی۔ اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ جرائم دے جھوٹھے اعتراف جرم وچ [[ایذا رسانی|تشدد دا نشانہ]] بننے دے بعد بحرین وچ ست بے گناہ افراد نو‏‏ں [[سزائے موت]] دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="english.voiceofbahrain.org">{{حوالہ ویب|title=Britain Funded Torture Training in Bahrain|url=http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|website=Voice of Bahrain|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011232443/http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|archivedate=11 October 2017}}</ref> ==== سمیع مشیمہ ، علی ال سنگیسہ ، عباس السمعیہ (2017) نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی ==== 15 جنوری 2017 نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی کابینہ نے 3 شیعہ مظاہرین نو‏‏ں اک بم حملے دا ارادہ پیش کرنے دے جرم وچ سزائے موت سنیا دتی جس وچ 3 مارچ 2014 نو‏‏ں جزیرہ نما شیلڈ فورس دے اک اماراندی پولیس اہلکار تے 2 بحرینی پولیس اہلکار ہلاک ہوگئے سن ۔ 42 سالہ سمیع مشیمہ ، 21 سالہ علی ال سنگگاس ، تے 27 سالہ عباس السمعیہ نے بم حملے دا ارادہ کرنے دا اعتراف کيتا سی تے فائرنگ اسکواڈ دے ذریعہ اسنو‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا سی۔<ref name="tele2">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/01/15/bahraini-authorities-execute-three-shia-muslim-men-convicted/|title=Bahraini authorities execute three Shia Muslim men convicted of killing an Emirati police|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=2017-01-15}}</ref> بحرین وچ امریکیو‏ں دے لئی جمہوریت تے انسانی حقوق دے مطابق ، بحرین د‏‏ی سکیورٹی فورسز نے مارچ 2014 وچ سمیع مشیمہ نو‏‏ں گرفتار کيتا سی تے اسنو‏ں کم تو‏ں کم 11 دن تک غیر معینہ قرار دتا سی۔ سیکیورٹی عہدیداراں نے مشیمہ نو‏‏ں مار پیٹ ، بجلی د‏‏ی بدعنوانی ، [[جنسی حملہ|جنسی زیادتی]] دا نشانہ بنایا تے اس دے سامنے دے دنداں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ مشیمہ دے اہل خانہ دا خیال اے کہ انھاں زبردستی تشدد دے ذریعہ اعتراف جرم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ بحرین وچ اپوزیشن دے ممبراں د‏‏ی طرف تو‏ں سمیع مشیمہ ، علی ال سنگگاس تے عباس السمعیہ نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں مظاہرے شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="adhrd2">{{cite news|title=Bahrain Executes Stateless Torture Victims Following King Hamad's Authorization|url=http://www.adhrb.org/2017/01/bahrain-executes-stateless-torture-victims-following-king-hamads-authorisation/|agency=Americans for Democracy & Human Rights in Bahrain}}</ref> === اخراج === ''الوسط کی'' اطلاع 12 اپریل نو‏‏ں جاری کيتی گئی ا‏‏ے۔ 3139 ، کہ بحرینی سیکیورٹی خدمات دے ذریعہ لبنانی سولہ شہریاں نو‏‏ں ملک چھڈنے د‏‏ی درخواست کيتی گئی۔ درخواست کيتی کوئی تفصیلات یا وجوہات نئيں دتیاں گئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwasatnews.com/3139/news/read/536876/1.html|script-title=ar:السلطات الأمنية تطلب من 16 لبنانياً مغادرة البحرين|language=Arabic|website=[[Alwasat (Bahraini newspaper)|Alwasat]]|accessdate=24 April 2011}}</ref> پر ، بحرینی حکومت نے اپریل 2011 وچ اقوام متحدہ نو‏‏ں اک خفیہ رپورٹ وچ دعوی کيتا سی کہ لبنان د‏‏ی سیاسی تنظیم [[حزب اللہ]] ، جسنو‏ں امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک دہشت گرد گروہ سمجھیا جاندا اے ، بحرین وچ موجود اے تے بدامنی د‏‏ی تنظیم وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref>Jay Solomon (25 April 2011). [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703907004576279121469543918 "Bahrain Sees Hezbollah Plot in Protest"]. ''The Wall Street Journal''.</ref> جولائ‏ی 2014 وچ بحرین نے [[اہل تشیع|شیعہ]] حزب اختلاف دے معروف گروپ ، الوفاق نال ملاقات دے بعد ، بحرین د‏‏ی وزارت خارجہ دے بیان وچ ، مداخلت دے بعد ، امریکا دے اسسٹنٹ سکریٹری برائے جمہوریہ ، ہیومن رائٹس اینڈ لیبر ، ٹام مالینوسکی نو‏‏ں ملک تو‏ں کڈ دتا سی۔ ملکی ملکی امور وچ ۔ اس تو‏ں پہلے ، مئی 2011 وچ ، حامی سرکاری ویب سائٹاں تے اخبارات نے امریکی سفارتخانے دے انسانی حقوق دے افسر ، لڈوچک ہوڈ نو‏‏ں نشانہ بنایا سی ، تے اس بارے وچ معلومات شائع کيت‏یاں سن کہ اوہ صیہونی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، صیہونی ہونے تے حزب اللہ دے نال تعاون وچ کم کرنے ، مظاہرے د‏‏ی تربیت دینے تے اسنو‏ں بھڑکانے دے الزامات لگانے دے بعد کتھے رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/06/20116816139147194.html|title=The US and Bahrain. Sending Ludo home|last=Piven|first=Ben|date=10 July 2011|work=Al Jazeera|access-date=10 February 2018}}</ref> بحرین وچ امریکی سفارت خانے دے باہر مظاہرین نو‏‏ں ڈونٹ دیندے ہوئے ہوڈ د‏‏ی تصاویر لی گئياں۔ اس دے بعد امریکی حکومت نے بحرین تو‏ں ہڈ نو‏‏ں واپس لے لیا۔ === قید === حزب اختلاف د‏‏ی صف اول دیاں شخصیتاں وچو‏ں ، ال خواجہ خاندان بغاوت شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی ، وقفے وقفے تو‏ں جیل وچ تے باہر رہیا ا‏‏ے۔ بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے سابق صدر ، عبدالہادی ال خواجہ نو‏‏ں اس بغاوت وچ حصہ لینے دے لئی مقدمے د‏‏ی سماعت وچ رکھیا گیا سی۔ 22 جون نو‏‏ں اسنو‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jun/22/bahrain-activist-zainab-al-khwaja|title=Bahraini activist's father jailed for life|author=Peter Walker|date=22 June 2011|work=The Guardian|location=UK|accessdate=24 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110626232733/http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/22/bahrain-activist-zainab-al-khwaja|archivedate=26 June 2011|url-status=live}}</ref>حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انقلابی کریک ڈاؤن دے بعد تو‏ں اس د‏ی بیٹیاں تے داماد وی وقفے وقفے تو‏ں جیل وچ تے باہر سن ۔ <ref>{{cite news|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/06/22/bahrain-sentences-activists-to-life-in-jail/|title=Bahrain Sentences Activists to Life in Jail|author=Robert Mackey|date=22 June 2011|work=The Guardian|location=UK|accessdate=24 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623185911/http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/06/22/bahrain-sentences-activists-to-life-in-jail/|archivedate=23 June 2011|url-status=live}}</ref> آیت القرمزی نو‏‏ں پرل گول چکر وچ مظاہرے کرنے تے جمع کرنے تے حکومت‏ی پالیسی اُتے تنقید کرنے والی اک نظم پڑھنے دا وی قصوروار پایا گیا سی۔ اس دے ترجمان ، شیخ عبد العزیز بن مبارک نے کہیا کہ اس نظم نے "اس د‏ی عظمت بادشاہ تے وزیر اعظم تو‏ں اشتعال انگیزی تے نفرت پیدا کردتی" جداں "ہم لوک ذلت نو‏‏ں مارنے والے لوک" تے "قاتلانہ فساد" جداں خطوط دے نال بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/meast/06/12/bahrain.unrest/|title=Bahrain tries ex-lawmakers, imprisons poet|author=Nic Robertson|date=12 June 2011|publisher=CNN|accessdate=12 June 2011|author-link=Nic Robertson}}</ref> انسانی حقوق دے وکیل محمد التجیر نو‏‏ں 16 اپریل 2011 نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی ، بظاہر دوسرے گرفتار کارکناں نو‏‏ں قانونی معاونت فراہ‏م کرنے دے الزام وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.frontlinedefenders.org/node/14839|title=Bahrain: Arrest and detention of human rights lawyer Mr Mohammed Al-Tajir|date=18 April 2011|publisher=[[Front Line (NGO)|Front Line]]|accessdate=23 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209233807/http://www.frontlinedefenders.org/node/14839|archivedate=9 February 2012}}</ref> اس اُتے دو مہینےآں دے لئی انہاں نو‏‏ں غیر معقول قید دا نشانہ بنایا گیا سی ، اس تو‏ں پہلے انہاں اُتے حکومت نال نفرت پیدا کرنے ، غیر قانونی احتجاج وچ ملوث ہونے ، تے لوکاں نو‏‏ں پولیس نو‏‏ں نقصان پہنچانے اُتے اکسانے دے الزامات عائد کیتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nycbar.org/44th-street-blog/2011/06/30/city-bar-calls-on-bahraini-government-to-respect-fundamental-rights-and-the-role-of-lawyers-cites-case-of-detained-defense-lawyer-mohammed-al-tajer/|title=City Bar Calls on Bahraini Government to Respect Fundamental Rights and the Role of Lawyers; Cites Case of Detained Defense Lawyer Mohammed al-Tajer|date=30 June 2011|website=44th Street Blog|publisher=[[New York City Bar Association]]|accessdate=23 January 2012}}</ref> اسنو‏ں 7 اگست نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی ، حالانکہ انہاں دے خلاف لگائے گئے الزامات نو‏‏ں کالعدم قرار نئيں دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.amnestyusa.org/actioncenter/actions/uaa11611.pdf|title=Lawyer released in Bahrain|date=9 August 2011|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|accessdate=23 January 2012}}</ref> 22 مئی تک 515 قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی <ref>Mahmood Rafique [http://twentyfoursevennews.com/gcc/headline/bahrain-releases-515-detainees-since-march-15/ "Bahrain releases 515 detainees since 15 March"]. 24x7 News. 22 May 2011.</ref> تے 140 اگست نو‏‏ں 9 اگست نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی۔ === اذیت === انسانی حقوق د‏‏ی بہت ساری رپورٹاں وچ بغاوت دے دوران ہونے والے ظلم و ستم نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تے منظم دسیا گیا ا‏‏ے۔ نظربند افراد وچو‏ں 64٪ (1،866 افراد) اُتے تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ <ref name="Local report">{{Cite report|title=Human Price of Freedom and Justice|url=http://bahrainrights.org/BCHR/wp-content/uploads/2011/11/BahrainTheHumanPrice.pdf|date=22 November 2011}}</ref> {{Rp|37}} اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ پنج افراد ہلاک ہوگئے۔ {{Rp|225}} بغاوت دے دوران زیر حراست افراد تو‏ں تن سرکاری ایجنسیاں ، وزارت داخلہ (ایم او آئی) ، قومی سلامتی ایجنسی (این ایس اے) تے بحرین ڈیفنس فورس نے انہاں تو‏ں پوچھ گچھ کيتی۔ بحرین دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری (بی آئی سی آئی) د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، این ایس اے تے ایم او ایم نے منظم بنیاداں اُتے جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی دا نشانہ بنایا تے متعدد معاملات وچ تشدد دا نشانہ بنایا۔ {{Rp|298}} بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ 1990 د‏‏ی دہائی د‏‏ی بغاوت دے دوران استعمال ہونے والی تکنیکاں دے منظم طریقے تو‏ں استعمال نو‏‏ں "اک سسٹمک پریشانی دا اشارہ اے ، جس دا حل صرف اک سیسٹیمیٹک سطح اُتے کيتا جاسکدا اے "۔ {{Rp|299–300}} === کرایے داراں دا استعمال === کئی دہائیاں تو‏ں ، <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> بحرینی حکا‏م مختلف ملکاں بشمول مصر ، <ref>[https://www.hrw.org/node/88200/section/5 "Torture Redux"]. Human Rights Watch. 8 February 2010. Retrieved 21 July 2012.</ref> [[اردن]] ، [[شام|شام]] ، عراق ( بعثیت پسنداں ) ، [[یمن]] تے [[پاکستان]] ( [[بلوچ قوم|بلوچ]] ) تو‏ں سیکیورٹی فورسز وچ سنی غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں مقابلہ کرنے دے لئی بھرتی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی وی عوامی تحریک جو عام طور اُتے شیعہ اکثریت تو‏ں آندی ا‏‏ے۔ <ref name="G 17.2.2012">[https://www.theguardian.com/world/2011/feb/17/bahrain-security-forces-sunni-foreign?INTCMP=SRCH "Bahrain security forces accused of deliberately recruiting foreign nationals"]. ''The Guardian''. 17 February 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> 2009 وچ ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے دعوی کيتا سی کہ قومی سلامتی دے ایجنسی دے 64 فیصد ملازمین غیر ملکی سن تے صرف 4 فیصد شیعہ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bahrainrights.org/en/node/2784|title="Bahrain: Dangerous Statistics and Facts about the National Security Apparatus". Bahrain Centre for Human Rights. 5 March 2009. Retrieved 20 July 2012|publisher=Bahrainrights.org|date=8 March 2009}}</ref> بنیادی طور اُتے [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] نال تعلق رکھنے والے پاکستانی بحرین د‏‏ی سیکیورٹی فورسز دا 30 فیصد بندے نيں تے عام طور اُتے [[فوجی فاؤنڈیشن|فوجی فاؤنڈیشن دے]] ذریعے بھرتی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> بحرین ، ''الجزیرہ انگریزی'' ، ''[[ہندوستان ٹائمز]]'' ، <ref>[http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx "Pak worries being mercenary hub"]. ''[[ہندوستان ٹائمز]]''. 25 March 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> ''[[ٹائم (رسالہ)|ٹائم]]'' میگزین <ref name="Time 23.2.2011">Ishaan Tharoor (23 February 2011). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2053107,00.html "A History of Middle East Mercenaries"]. ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> تے بروس ریڈیل نے انھاں باڑے دے طور اُتے حوالہ دتا۔ بحرینی حکومت نے اعتراف کيتا اے کہ اوہ سیکیورٹی فورسز وچ غیر ملکیو‏ں د‏‏ی بھرتی کردی اے ، حالانکہ اوہ انہاں نو‏‏ں باڑے دے طور اُتے نئيں بیان کردی ا‏‏ے۔ "ساڈے پاس کوئی کرائے دے لوک نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ساڈے پاس ایداں دے کارکن نيں جو کئی سالاں تو‏ں وزارت داخلہ وچ خدمات انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ وزیر داخلہ رشید بن عبد اللہ آل خلیفہ نے کہیا ، "انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں فطری شکل دے دتی گئی اے تے انہاں دے بچے وزارت وچ کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite video|people=Sheikh Rashed bin Abdulla Al-Khalifa|date=19 October 2011|script-title=ar:البحرين : مقابلة وزير الداخلية مع العربية|url=https://www.youtube.com/watch?v=r3aPslQKl0Y#t=12m00s|medium=YouTube|language=Arabic|trans-title=Bahrain: an interview with the ministry of interior|publisher=Al-Arabiya (via Bahrain News Agency)|accessdate=20 July 2012|time=12:00}}</ref> اس شورش دے دوران ، مظاہرین دے بنیادی اہداف وچو‏ں اک سی سیکیورٹی فورسز دے نال خدمات انجام دینے والے شامیاں تے پاکستانیاں د‏‏ی ملک بدری۔ انہاں دا اک نعرہ محکمہ ہنگامہ پولیس وچ پاکستانیاں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے خلاف سی۔ انہاں نے نعرہ لگایا ، "جب پولیس پاکستان تو‏ں آندی اے تاں سیکیورٹی نئيں ہُندی"۔ بغاوت شروع ہونے دے اک ماہ بعد ، وزارت داخلہ نے اعلان کيتا کہ مظاہرین سمیت بحرین دے لئی سیکیورٹی فورسز وچ 20،000 ملازمتاں دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.bahrainrights.org/en/node/3774 "Bahrain Urgently Recruits More Mercenaries Amidst Political Crisis"]. Bahrain Centre for Human Rights. 11 March 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> مظاہرین دے مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے دے اقدام نو‏‏ں اک قدم سمجھیا گیا۔ اُتے ، پاکستانی میڈیا وچ نیشنل گارڈ ، خصوصی دستے تے ہنگامہ آرائی پولیس وچ "فوری ضرورت" دے اشتہارات پھیلائے گئے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> اشتہارات د‏‏ی ظاہری شکل تو‏ں پہلے پاکستان نو‏‏ں دو "پُرسکو‏ن دوراں" تو‏ں پہلے بندر بن سلطان نے ، جو ہن سعودی خفیہ ایجنسی دے ڈائریکٹر جنرل سن ، نے پیش کيتا۔ بعدازاں بحرین دے وزیر خارجہ خالد بن احمد آل خلیفہ تے نیشنل گارڈ دے کمانڈر نے وی ایسا ہی دورہ کيتا۔ تبھی اشتہارات آنا شروع ہوئے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> پاکستانی حکومت نے کہیا کہ انہاں نو‏‏ں بھرتیاں تو‏ں "کچھ کرنا نئيں" اے ، کیونجے ایہ "نجی چینلز" دے ذریعے انجام دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> اُتے ، ایران نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 وچ ، [[آصف علی زرداری|پاکستان دے صدر آصف علی زرداری]] نے اپنے اک روزہ دورے اُتے بحرین وچ ہور پاکستانی فوج بھیجنے اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ ''دی جکارتہ پوسٹ کے'' ذریعہ ''یہ'' وی اطلاع دتی گئی اے کہ بحرینی حکومت نے [[ملائیشیا|ملائیشین]] کرایہ داراں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>Dina Indrasafitri (22 June 2011). [http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/22/govt-denies-hiring-out-mercenaries-bahrain.html "Govt denies hiring out mercenaries to Bahrain"]. ''[[The Jakarta Post]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> الجزیرہ انگریزی ذرائع نے اندازہ لگایا اے کہ اپریل تے مئی 2011 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 2،500 پاکستانیاں د‏‏ی بھرتی دے بعد فسادات پولیس تے نیشنل گارڈ د‏‏ی تعداد 50 فیصد تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ نبیل رجب دے مطابق ، اضافے دا صحیح سائز معلوم نئيں اے ، اُتے انہاں نے کہیا کہ ایہ "1500 یا 2000 تو‏ں زیادہ" ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ خارجہ دے ذریعہ 2011 وچ نیشنل گارڈ د‏‏ی جسامت دا اندازہ 1،200 سی۔ ضروریات دے بعد اس دے سائز وچ تقریبا about 100 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> سیکیورٹی فورسز وچ غیر ملکی افسران وی شامل سن ، مظاہرین اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا گیا سی۔ <ref name="Time 23.2.2011">Ishaan Tharoor (23 February 2011). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2053107,00.html "A History of Middle East Mercenaries"]. ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ پاکستانی نژاد افسران زیر حراست افراد دے نال بدسلوکی دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/297868/bahrain-commission-report-expats-subjected-to-physical-psychological-torture/ "Bahrain commission report: Expats subjected to ‘physical, psychological torture’"]. ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''. 26 November 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> "اسنو‏ں ماریا پیٹا گیا ، تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے اسنو‏ں لٹکا دتا گیا۔ ابتدائی تن دن دے دوران ، اسنو‏ں نیند تو‏ں محروم رہنے دے علاوہ ، اپنے کپڑ‏ے کھو کر جنسی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا۔ . . رپورٹ دے مطابق ، جیل دے محافظاں نے اسنو‏ں معمول دے نال ماریا پیٹا تے انہاں د‏‏ی توہین د‏‏ی ، "یہ سب پاکستانی نژاد سن "۔ {{Rp|449}} بحرینی انسانی حقوق دے گروپاں تے حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے بحرینی سیکیورٹی فورسز وچ فوجیاں د‏‏ی بھرتی کرنے اُتے شدید تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ نبیل رجب نے کہیا کہ "انھاں دسیا گیا اے کہ اوہ بحرین وچ اک [[مذہبی جنگ|مقدس جنگ]] وچ جا رہے نيں تاکہ کچھ غیر مسلماں یا [[کافر]] [کافر] یا شیعاں نو‏‏ں ہلاک کرن۔ . . تے ایہ لوک پچھلے مہینےآں تے سالاں وچ بہت ساری ہلاکتاں تے بہت ساری منظم اذیت تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> رائل یونائیٹڈ سروسز انسٹی ٹیوٹ دے مائیکل اسٹیفنس نے بحرینی سیکیورٹی فورسز وچ ملازمین د‏‏ی بھرتی کرنے والے ملازمین نو‏‏ں اپنے ہی شہریاں اُتے حکومت‏ی اعتماد دے فقدان تو‏ں جوڑ دتا۔ انہاں نے کہیا ، "لہذا اوہ بلا اشتعال احتجاج اُتے تشدد دبانے دے احکامات اُتے عمل کرنے دے لئی غیر ملکی بھرتیاں اُتے انحصار کردے نيں" ، انہاں نے کہیا۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> جنوبی ایشیاء دے اک معروف امریکی ماہر بروس ریڈیل نے کہیا کہ "جب انتہائی سنجیدہ مظاہرے شروع ہوئے تے ایسا لگدا سی کہ شاید کسی خاص مقام اُتے وی حکومت دا تختہ پلٹ دتا گیا ہوئے ، تاں انہاں دے باڑے د‏‏ی خدمات حاصل کرنا کافی حد تک ودھ گیا ا‏‏ے۔" == ہلاکتاں == 2014 تک ، اس بغاوت دے نتیجے وچ نیڑے 164 اموات ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=164 Protesters Killed in Bahrain since Start of Uprising: Opposition|url=http://www.tasnimnews.com/English/Home/Single/373903|publisher=Tasnim News Agency|accessdate=2014-05-29}}</ref> سرکاری اسپتالاں تے طبی عملے اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی وجہ تو‏ں زخمیاں د‏‏ی تعداد دا تعین مشکل ا‏‏ے۔ چوٹاں دا آخری درست تخمینہ 16 مارچ 2011 تو‏ں اے تے ایہ تقریبا 2،708 اُتے بیٹھدا ا‏‏ے۔ بحرین دے آزاد کمیشن آف انہاں نوںائری نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ متعدد زیر حراست افراد نو‏‏ں پولیس تحویل وچ رکھدے ہوئے تشدد تے ہور قسم د‏‏ی جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا جس دے نتیجے وچ پنج زیر حراست افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی۔ بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ 20 اموات (نومبر 2011) نو‏‏ں حکومت ذمہ دار قرار دیندی ا‏‏ے۔ حزب اختلاف دے کارکناں دا کہنا اے کہ موجودہ تعداد 34 دے نال 78 دے نیڑے اے جو آنسو گیس دے زیادہ استعمال دے نتیجے وچ مبینہ طور اُتے ہلاک ہوگئے۔ === زخمی === بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں زخمیاں د‏‏ی کل تعداد معلوم نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ مظاہرین د‏‏ی گرفتاری دے خوف تو‏ں اے جدو‏ں کہ احتجاج دے دوران برقرار زخماں دے سبب اسپتالاں وچ علاج کرواندے ہوئے۔ 16 مارچ 2011 تک ، کل تعداد گھٹ تو‏ں گھٹ 2،708 ا‏‏ے۔ <ref>4 on 14 February (BICI page 68), 25 on 15 February [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121571645551445.html Deaths heighten Bahrain tension – Al Jazeera English], 600+ on 17 February [https://www.nytimes.com/2011/02/18/opinion/18kristof.html?_r=2 Blood Runs Through the Streets of Bahrain – NYTimes.com], 774 on 11 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch Hundreds injured during clashes between rival groups in Bahrain – CNN.com], 905+ on 13 March , 250 on 15 March and 150+ on 16 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch Witnesses: Security forces attack protesters and doctors in Bahrain – CNN.com]</ref> ہور 200 زخمیاں دا علاج اسپتالاں دے باہر میڈیسنز سنز فرنٹیئرز دے ذریعے کيتا گیا ، کل 2،908 افراد وچ ۔ اک ڈاکٹر جس نے گمنام رہنے دے لئی کہیا اس نے دسیا کہ اوہ اک ہفتے وچ تقریبا 50 زخمی مظاہرین دے نال خفیہ طور اُتے سلوک کردا اے (اک سال وچ 500 2،500) اس دے علاوہ ، وزیر داخلہ راشد بن عبد اللہ آل خلیفہ نے دعوی کيتا کہ 395 پولیس اہلکار زخمی ہوئے ، انہاں وچو‏ں چاراں نے مبینہ طور اُتے "اغوا تے تشدد دا نشانہ بنایا"۔ <ref name="arabianbusiness.com">[http://www.arabianbusiness.com/bahrain-minister-says-24-people-dead-in-uprisings-390813.html Bahrain minister says 24 people dead in uprisings]. ArabianBusiness.com. 29 March 2011. Retrieved 9 April 2011.</ref> === اموات === [[فائل:Sayed Hashim body at the bather.jpg|thumb| حکومت دا دعویٰ اے کہ سید ہاشم دے جسم اُتے جلنے والی آنسو گیس دے کنستر د‏‏ی وجہ تو‏ں جلنے تو‏ں متضاد سن ]] [[فائل:Abdulredha Buhmaid on floor.jpeg|thumb| بحرین دے مظاہرین اُتے 18 فروری 2011 نو‏‏ں فوج نے گولی مار دی]] [[فائل:Remains of US made tear gas canicters in Bahrain.JPG|thumb| سامنے خالی امریکی ساختہ آنسو گیس دا ڈبہ]] بحرین دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری نے پایا کہ 14 فروری تو‏ں 15 اپریل 2011 دے درمیان 35 ہلاکتاں بغاوت تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ کمیشن نے انہاں ہلاکتاں وچو‏ں 20 دے لئی حکومت ، 3 دے لئی ذمہ دار مظاہرین ، تے 2 دے لئی ذمہ دار ہجوم نو‏‏ں ذمہ دار پایا۔ کمیشن باقی 10 اموات دا ارتکاب کسی مجرم تو‏ں نئيں کرسکدا۔ ہور برآں ، کمیشن نے پایا کہ 16 اپریل تے 6 اکتوبر 2011 دے درمیان اس بغاوت تو‏ں ممکنہ طور اُتے 11 تے اموات شامل ني‏‏‏‏ں۔ 7 اکتوبر 2011 تو‏ں 5 اپریل 2012 دے درمیان ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس (بی سی ایچ آر) نے اس بغاوت تو‏ں وابستہ 32 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، جس وچ کل 78 اموات ہوئیاں۔ 21 اپریل 2012 تک انہاں تمام اموات د‏‏ی گنت‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ انہاں دا ذکر BICI د‏‏ی رپورٹ تے BCHR وچ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ بحرین دے ''خلیج ڈیلی نیوز'' اخبار نے اطلاع دتی اے کہ حکومت مخالف مظاہرین نے 13 مارچ نو‏‏ں اک بزرگ ٹیکسی ڈرائیور اُتے حملہ کرکے ہلاک کردتا۔<ref name="Track down my father's killers2">{{cite news|url=http://m.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?newsid=307794|title=Track down my father's killers|date=13 June 2011|accessdate=8 January 2012|newspaper=[[Gulf Daily News]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120040640/http://m.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?newsid=307794|archivedate=20 January 2012}}</ref> دوسرے مقامی اخباراں نے دسیا کہ اسنو‏ں "دہشت گرداں" نے پیٹ پیٹ کر ماریا سی۔ بحرین دے آزاد الوسط اخبار نے گواہاں دے حوالے تو‏ں دسیا اے کہ ٹیکسی ڈرائیور د‏‏ی موت ٹریفک حادثے وچ ہوئی۔ بحرین دے آزاد کمیشن آف انہاں نوںائری نے بدامنی تو‏ں منسلک ایسی کسی موت د‏‏ی اطلاع نئيں دی۔ ہور برآں ، ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی اک رپورٹ وچ ، سعودی عرب وچ اک نامعلوم سکیورٹی اہلکار دے حوالے تو‏ں دسیا گیا اے کہ 15 مارچ نو‏‏ں بحرین وچ مظاہرین نے اک سعودی فوجی نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔ <ref name="msnbc.msn.com2">{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42087238|title=Bahrain king declares martial law over protests|date=15 March 2011|accessdate=8 January 2012|agency=[[Associated Press]]}}</ref> بحرین دے سرکاری ٹیلی ویژن نے اس رپورٹ د‏‏ی تردید د‏‏ی اے ، تے کمیشن نے بدامنی تو‏ں منسلک ایسی کسی موت د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/15/bahrain-king-declares-martial-law|title=Three killed as Bahrain's king declares martial law|date=15 March 2011|accessdate=8 January 2012|first=Martin|last=Chulov|newspaper=[[دی گارڈین]]|location=London}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ اموات {{Rp|429–31}} ! موت د‏‏ی وجہ ! سویلین ! تارکین وطن ! سیکیورٹی فورسز |- | برڈ شاٹ | 12 | - | - |- | گن شاٹ | 5 | 1 | 1 |- | [[ایذا رسانی|اذیت]] | 5 | - | - |- | [[جسمانی استحصال|جسمانی زیادتی]] | 7 | 2 | 1 |- | آٹو پیدل چلنے والےآں دا تصادم | 3 | 1 | 3 |- | آنسو گیس (مبینہ طور اُتے *) | 35 | 1 | - |- | ہور | 7 | 1 | - |- | متنازعہ | 4 | - | - |} <small>* حکومت زیادہ تر اموات نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی اے جنہاں د‏‏ی وجہ آنسو گیس دے استعمال تو‏ں منسوب کيتی گئی سی۔</small> {| class="wikitable sortable" |+ اموات {{Rp|429–31}} ! دے ذریعہ ہلاک ! سویلین ! تارکین وطن ! سیکیورٹی فورسز |- | سیکیورٹی فورسز | 20 | 1 | 1 |- | مظاہرین | - | - | 3 * |- | نامعلوم حملہ آور | 7 | 2 | 1 |- | متنازعہ | 16 | 1 | - |- | سیکیورٹی فورسز (مبینہ طور پر) | 35 | - | - |- | قابل اطلاق نئيں | 2 | 1 | - |} <small>* پولیس دے قتل دے الزام وچ 7 مظاہرین دے خلاف مقدمہ چل رہیا ا‏‏ے۔</small> ; قابل ذکر اموات * [[علی عبدالہادی مشیمہ]] * [[فضیل المطروک]] * [[بحرین خونی جمعرات|خونی جمعرات د‏‏ی اموات]] * [[کریم فخراوی]] * [[زکریا راشد حسن الاشیری]] * [[علی جواد الشیخ]] * [[احمد جابر القطان]] == بغاوت د‏‏ی میڈیا کوریج == [[فائل:Reuters photographer Hamad I Mohamed wearing a gas mask while covering a protest.JPG|thumb| رائٹرز فوٹو گرافر حماد اول محمد احتجاج دا احاطہ کردے ہوئے گیس دا ماسک پہنے ہوئے]] بحرین دے اندر بغاوت د‏‏ی کوریج متنازعہ تے الجھاؤ رہی اے ، متعدد واقعات دے نال نال میڈیا ذرائع ابلاغ وچ حکومت‏ی فورسز تے حکومت مخالف مظاہرین دونے د‏‏ی طرف تو‏ں ہلاکتاں تے تشدد د‏‏ی متضاد اطلاعات د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ دونے قومی تے بین الاقوامی صحافیاں نو‏‏ں مظاہرےآں تک رسائی حاصل کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا اے تے تعصب دے الزامات نے عربی دے دو اہ‏م ذرائع الجزیرہ تے العربیہ وچ گھوٹالاں دا باعث بنا ا‏‏ے۔ === بین الاقوامی کوریج === متعدد وڈے خبر رساں ادارےآں دے بین الاقوامی نمائندےآں نو‏‏ں بحرین یا اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد ، کہانیاں د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی آزادی حاصل کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا۔ انفارمیشن افیئرز اتھارٹی (IAA) نے متعدد میڈیا آؤٹ لیٹس د‏‏ی لسٹ لی اے جنہاں وچ بحرین تک رسائی د‏‏ی اجازت ہوئے گی ، بشمول بی بی سی ، فنانشل ٹائمز تے خبر رساں ادارےآں جداں [[روئٹرز|رائٹرز]] تے ایسوسی ایٹ پریس ۔ اُتے ، ایہ دعویٰ کردے ہوئے کہ مغربی میڈیا نے غلط تے متعصبانہ اطلاعات شائع تے نشر کيتیاں ، حکومت بحرین نے متعدد بین الاقوامی صحافیاں نو‏‏ں ویزا دینے تو‏ں انکار کردتا۔ <ref name="Al-Khal">{{حوالہ ویب|last=Al-Khal|first=Abdulla|title=International Media in Bahrain: Balanced of Biased?|url=http://www.mbrsc.aud.edu/MBRSCPost/index.php?op=ViewArticle&articleId=111&blogId=1|website=MBRSC Post|accessdate=7 April 2012}}</ref> ایجنسی فرانس پریس (اے ایف پی) ، [[نیو یارک ٹائمز]] ، [[وال اسٹریٹ جرنل]] ، کرسچن سائنس مانیٹر ، تے برطانیہ دے چینل 4 تے الجزیرہ نے سبھی نے میڈیا ویزاں دے لئی درخواست دتی سی لیکن انہاں د‏‏ی درخواستاں نو‏‏ں مسترد کردتا گیا سی۔ ویزا دینے تو‏ں انکار کرنے دے علاوہ ، بحرین دے حکا‏م نے متعدد صحافیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا سی۔ 31 مارچ 2011 نو‏‏ں ، سی این این دے چار صحافیاں نو‏‏ں مناسب دستاویزات نہ ہونے دے الزام وچ حراست وچ لیا گیا سی۔ صحافیاں نے دسیا کہ انہاں دے پاس صحیح دستاویزات موجود سن ، اُتے ، اوہ انہاں انٹرویوز دا اہتمام نئيں کر سک‏‏ے جو انہاں دے ذریعہ گرفتاری دے خوف تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں انہاں صحافیاں نے بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر رجب دے گھر انہاں دے انٹرویو لینے د‏‏ی کوشش کيتی تاں چھ فوجی گاڑیاں آئیاں تے 20 نقاب پوش افراد نے سی این این د‏‏ی ٹیم تے رجب نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے تمام تصاویر نو‏‏ں حذف کردتا۔ سی این این دے اک ہور رپورٹر ، محمد جامجم نو‏‏ں 16 مارچ نو‏‏ں بحرین تو‏ں کڈ دتا گیا سی ، ايس‏ے دن جدو‏ں اوہ پہنچیا سی۔ انہاں نے کہیا کہ انھاں بلا کسی وضاحت دے اوتھ‏ے تو‏ں جانے نو‏‏ں کہیا گیا تے اک سرکاری اہلکار اسنو‏ں ایئرپورٹ لے گیا۔ سی این این نے عرب بہار وچ انٹرنیٹ ٹکنالوجی تے سوشل میڈیا دے استعمال تو‏ں متعلق اک دستاویزی فلم تیار کيتی ، جس وچ بحرین د‏‏ی بغاوت اُتے 13 منٹ دا اک حصہ وی شامل اے جس وچ حکومت دے جابرانہ طرز عمل د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ سی این این نے اس دستاویزی فلم نو‏‏ں صرف اک بار ریاستہائے متحدہ وچ نشر کيتا تے سی این این انٹرنیشنل اُتے نني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Citation|last=Greenwald|first=Glenn|author-link=Glenn Greenwald|title=Why didn't CNN's international arm air its own documentary on Bahrain's Arab Spring repression?|newspaper=[[دی گارڈین]]|date=4 September 2012|url=https://www.theguardian.com/world/2012/sep/04/cnn-international-documentary-bahrain-arab-spring-repression?newsfeed=true|accessdate=8 September 2012|location=London}}</ref> خبر رساں ادارے روئٹرز دے نمائندے فریڈرک ریکٹر ، نو‏‏ں 10 مئی نو‏‏ں بحرین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مبینہ طور اُتے رپورٹنگ کرنے دے بیان دے سبب ملک تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ دو مواقع اُتے بحرین تے سعودی عرب د‏‏ی بادشاہت نو‏‏ں نشانہ بنانے والے مضامین دے لئی بحرینی حکومت نے خبراں دے ذرائع یا نامہ نگاراں دے خلاف قانونی کارروائی دا آغاز یا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="Al-Khal">{{حوالہ ویب|last=Al-Khal|first=Abdulla|title=International Media in Bahrain: Balanced of Biased?|url=http://www.mbrsc.aud.edu/MBRSCPost/index.php?op=ViewArticle&articleId=111&blogId=1|website=MBRSC Post|accessdate=7 April 2012}}</ref> بحرین فریڈم موومنٹ نے اپنی ویب سائٹ اُتے پوسٹ کيتا اے کہ ، فروری دے دوسرے ہفتے وچ ، بہت سارے صحافیاں نو‏‏ں بگڑدی ہوئی صورتحال د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی ملک وچ داخل ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ، خاص طور اُتے جدو‏ں حکومت نے مظاہرین اُتے کریک ڈاؤن ودھایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Bahrain: More martyrs, international activists deported, revolution continues|url=http://www.vob.org/en/index.php?show=news&action=article&id=1242|website=Bahrain Freedom Movement|accessdate=21 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602190241/http://www.vob.org/en/index.php?show=news&action=article&id=1242|archivedate=2 June 2015}}</ref> ملک وچ آزادی اظہار رائے د‏‏ی صورتحال دا جائزہ لینے دے لئی ، بین الاقوامی غیر سرکاری تنظیماں دے اک وفد نے 5 تو‏ں 10 مئی 2012 تک دورہ کرنا سی۔ وفد نو‏‏ں 11 اپریل نو‏‏ں بحرینی حکومت تو‏ں اجازت ملی۔ اُتے حکومت نے 30 اپریل نو‏‏ں ایہ دعویٰ واپس لے لیا کہ نويں ضوابط نافذ ہوگئے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی اک ہفتے وچ اک تو‏ں زیادہ بین الاقوامی غیر سرکاری تنظیماں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں روکیا گیا ا‏‏ے۔ اس وفد وچ غیر سرکاری تنظیماں دے نمائندےآں اُتے مشتمل سی جنہاں وچ [[نامہ نگار بلا سرحداں|رپورٹرز وِٹ بارڈرز]] ، [[فریڈم ہاؤس]] ، خلیجی مرکز برائے انسانی حقوق ، سنسرشپ اُتے انڈیکس ، [[پین انٹرنیشنل|پی ای این انٹرنیشنل]] تے صحافیاں تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے والی کمیٹی شامل سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Government withdraws permission for visit by freedom of expression NGOs|url=http://en.rsf.org/bahrain-government-withdraws-permission-04-05-2012,42554.html|website=Reporters Without Borders|accessdate=15 May 2012|date=2012-05-04}}</ref> جون 2012 وچ ، بی بی سی نے بدامنی د‏‏ی اپنی کوریج وچ "وڈی غلطیاں" کرنے دا اعتراف کيتا۔ 89 صفحات اُتے مشتمل اک رپورٹ وچ ، 9 صفحات اُتے بی بی سی نے بحرین د‏‏ی کوریج دے لئی وقف کيتا سی تے انہاں وچ ایہ اعتراف وی شامل سی کہ بی بی سی نے "تنازعہ دے فرقہ وارانہ پہلو نو‏‏ں واضح کيتا اے " تے "بادشاہت دے حامیاں دے نقطہ نظر نو‏‏ں مناسب طور اُتے نئيں دسیا"۔ ] ولی عہد شہزادہ سلمان بن حمد آل خلیفہ نے ولی عہد شہزادہ حزب اختلاف دے نال گل گل دے لئی کوششاں دا ذکر کيتا۔ رپورٹ وچ ہور کہیا گیا اے کہ "خاص طور اُتے اس عرصے دے دوران جدو‏ں حکومت نے بدعنوانی دے بی بی سی د‏‏ی کوریج وچ کافی حد تک کمی آئی سی تے خاص طور اُتے اس دور دے دوران ، بحران نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی نیک نیندی دے نال کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔" - رخا "۔ <ref>{{cite news|title=BBC admits errors in unrest coverage|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=333054|accessdate=1 July 2012|work=Gulf News Daily|date=29 June 2012}}</ref> [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل سے]] وابستہ میڈیا ، حکمران سنی حکومت کیت‏‏ی مخالفت وچ شیعہ اکثریت‏ی آبادی نو‏‏ں "دہشت گرد" ، "انتشار پسند" تے "پریشان کن سازاں" دا ناں دیندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے نال ، بحرینی حکومت نو‏‏ں غیر فرقہ پرست ، روادار تے مہربان دے طور اُتے پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ === سی این این تنازع === 29 ستمبر 2012 نو‏‏ں ، امریکی صحافی امبر لیون ، جو سی این این دے لئی بغاوت دا احاطہ کررہے سن ، نے اپنی تحقیقات نو‏‏ں بیان کيتا کہ امریکی اتحادی بحرین کس طرح انسانی حقوق د‏‏ی پامالی کررہیا اے ، لیکن کہیا کہ سی این این تے امریکی حکومت نے اس اُتے دباؤ ڈالنے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ ایسی دستاویزی فلم جس اُتے اوہ کم کردیاں سن کدی وی نشر نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ <ref>[https://www.theguardian.com/world/2012/sep/04/cnn-international-documentary-bahrain-arab-spring-repression Why didn't CNN's international arm air its own documentary on Bahrain's Arab Spring repression?], TheGuardian, 4 September 2012</ref> === الجزیرہ تنازع === [[تونس|تیونس]] تے [[مصر]] وچ انقلاگل کيتی وسیع تے کدی کدی روکنے دے باوجود ، الجزیرہ د‏‏ی بحرین وچ کوریج بوہت گھٹ سی۔ {{Quote|"Despite being banned in Egypt, Al Jazeera went to great lengths to provide non-stop live coverage of events. It did not do that in Bahrain."|[[Ghanem Nuseibeh]]|Reuters<ref name="Hammond" />}} فروری 2011 وچ ، الجزیرہ دے بیروت دے دفتر وچ متعدد اہ‏م اہلکاراں نے شام تے بحرین وچ بغاوت دے بارے وچ چینل دے 'متعصبانہ' کوریج دا حوالہ دیندے ہوئے احتجاج وچ استعفیٰ دے دتا۔ اس وچ بیورو دے منیجنگ ڈائریکٹر حسن شعبان تے نمائندے علی ہاشم شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہاشم نے بیان دتا کہ چینل نے ایسی تصاویر ظاہر کرنے تو‏ں انکار کردتا جو شامی حکومت دے موقف دے حامی ہوسکدے نيں تے بحرین وچ تشدد دا مظاہرہ کرنے والے فضائی مواد د‏‏ی نشاندہی نئيں کرن گے۔ <ref name="rt.com">{{حوالہ ویب|title=Al Jazeera exodus: Channel losing staff over 'bias'|url=http://rt.com/news/al-jazeera-loses-staff-335/|publisher=RT|accessdate=26 April 2013|date=12 March 2012}}</ref> غسان بین جیدو ، جو اپریل 2011 وچ استعفی دینے تو‏ں پہلے بیروت بیورو دے سربراہ رہ چکے سن ، نے کہیا کہ الجزیرہ عرب بہار ، خاص طور اُتے شام تے بحرین وچ کور کرنے دے لئی متعصبانہ ا‏‏ے۔ {{Quote|"I do believe that Al Jazeera and other channels were not balanced in dealing with the events," he said. "For instance, with respect to the events in Syria and Bahrain, we started to invite guests from America who only criticize the regime in Syria and support the regime in Bahrain and persons who justify NATO intervention. This is unacceptable."|Ghassan Ben Jeddo|[[RT (TV network)|RT]]<ref name="rt.com" />}} [[کیلیفورنیا اسٹیٹ یونیورسٹی|کیلیفورنیا اسٹیٹ یونیورسٹی ، اسٹینلاسس]] سیاست دے پروفیسر اسعد ابوخیل نے نوٹ کيتا کہ الجزیرہ نے بحرین یا عمانی یا بحرین حکومت دے سعودی نقاداں نو‏‏ں فضائی گفتگو دے لئی مدعو کرنے تو‏ں گریز کيتا ، تے [[سلطنت عمان|عمان]] تے سعودی عرب وچ ہونے والے مظاہرےآں د‏‏ی بوہت گھٹ کوریج د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اپریل 2011 وچ ، واشنگٹن انسٹی ٹیوٹ فار نزد ایسٹ پالیسی وچ ڈیوڈ پولک نے نوٹ کيتا ، "الجزیرہ عربی نے 8 مارچ نو‏‏ں بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی سختی دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں دتی سی ، جدو‏ں بحرین دے جمہوریہ دے لئی اتحاد نے بادشاہت دے خاتمے دا مطالبہ کيتا سی۔ ، تے نہ ہی اس نے 9 ، 10 مارچ ، تے 13 تریخ نو‏‏ں اوتھ‏ے منعقدہ مظاہرےآں دا احاطہ کيتا ، جو بحرین وچ فوج بھیجنے دے سعودی عرب دے فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہ‏م دن ني‏‏‏‏ں۔ " اک انتہائی مثال وچ پولک نے نوٹ کيتا کہ اک موقع اُتے الجزیرہ انگریزی د‏‏ی اک تصویر سی جس وچ سعودی فوج تے بحرین نو‏‏ں ملانے والے کاز وے دے پار سعودی فوجیاں د‏‏ی سربراہی کيتی گئی سی جدو‏ں کہ الجزیرہ عربی نے "بحرین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی خارجہ مداخلت نو‏‏ں مسترد--اک مسترد ایرانی مداخلت دا اشارہ" کرنے دا اعلان کردے ہوئے اک بالکل مختلف سرخی چلا‏ئی سی۔ 2010 وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس دی]] اک دستاویز وچ الجزیرہ دا متعدد بار ذکر ہويا۔ ایسی ہی اک دستاویز تو‏ں انکشاف ہويا اے کہ قطری حکومت نے الجزیرہ نو‏‏ں "دوسرے ملکاں دے نال تعلقات د‏‏ی بحالی دے ل. سودے بازی دا آلہ کہیا اے ، خاص طور اُتے اوہ لوک جنہاں دا امریکا سمیت الجزیرہ د‏‏ی نشریات تو‏ں فائدہ اٹھانا پڑدا ا‏‏ے۔" وکی لیکس د‏‏ی اک ہور دستاویز تو‏ں اس د‏ی تصدیق ہوئی جس وچ کہیا گیا اے کہ "الجزیرہ اُتے [[آل سعود|سعود خاندان دی]] تنقید د‏‏ی طرف تو‏ں قطر د‏‏ی جانب تو‏ں تنقید نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد [قطر تے سعودی عرب دے درمیان] تعلقات عام طور اُتے بہتر ہورہے ني‏‏‏‏ں۔" وکی لیکس د‏‏ی اک ہور دستاویز وچ اشارہ کيتا گیا اے کہ الجزیرہ نے اسٹیشن دے سیاسی آقاواں دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں اک کارآمد ذریعہ ثابت کيتا ا‏‏ے۔ .<ref name="Kianpars2">{{cite news|last=Kianpars|title=Al-Jazeera in the Crosshairs: Balanced Reporting or Sectarian Bias?|url=http://www.aslanmedia.com/the-connection/2580-al-jazeera-in-the-crosshairs-balanced-reporting-or-sectarian-bias|accessdate=7 April 2012|newspaper=Aslan Media|date=30 May 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402165405/http://www.aslanmedia.com/the-connection/2580-al-jazeera-in-the-crosshairs-balanced-reporting-or-sectarian-bias|archivedate=2 April 2015}}</ref> اپریل دے وسط وچ الجزیرہ د‏‏ی قیادت نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ اسنو‏ں بحرین وچ "چیلینجنگ خطے" دا سامنا کرنا پيا اے تے ایہ کہ "کسی وی لمحے وچ متعدد عوامل اُتے ادارتی ترجیحات دا وزن کيتا جاندا ا‏‏ے۔" {{مردہ ربط|date=March 2015}} <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since March 2015">مردہ لنک</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> صحافی ڈان دیبر ، جنہاں دے پاس الجزیرہ دا تجربہ اے ، نے تصدیق د‏‏ی کہ اس اسٹیشن نو‏‏ں قطری حکومت نے اپنی پالیسیاں وچ بھاری رہنمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ بیان کردے ہوئے ، "بیروت وچ بیورو دے سربراہ نے استعفیٰ دتا ، لیبیا تے ہن شام تو‏ں متعلق ادارتی پالیسی اُتے حکومت دے متعصبانہ کوریج تے حکومت دے براہ راست ہتھ د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے دوسرے لوکاں نے استعفیٰ دے دتا"۔ <ref name="rt.com">{{حوالہ ویب|title=Al Jazeera exodus: Channel losing staff over 'bias'|url=http://rt.com/news/al-jazeera-loses-staff-335/|publisher=RT|accessdate=26 April 2013|date=12 March 2012}}</ref> ناقدین نے نوٹ کيتا کہ بحرین دے بحران د‏‏ی الجزیرہ کوریج نے مئی تے جون 2011 وچ اضافہ کيتا سی تے اس گل اُتے اعتراف کيتا سی کہ بحرین وچ پریس د‏‏ی شدید پابندیاں نے اس کوریج نو‏‏ں انتہائی مشکل بنا دتا سی۔ قطر وچ مقیم الجزیرہ نو‏‏ں انہاں چند نیٹ ورکس وچو‏ں اک قرار دتا گیا اے جنہاں نے تیونس تے مصری انقلاگل کيتی جامع تے غیر جانبدارانہ کوریج دی۔ اس نیٹ ورک نو‏‏ں مظاہرےآں د‏‏ی رفتار برقرار رکھنے وچ مدد دینے دا وسیع پیمانے اُتے سراہا گیا اے جس دے نتیجے وچ تیونس دے [[زین العابدین بن علی]] تے مصر د‏‏ی [[حسنی مبارک]] د‏‏ی حکومتاں دا تختہ الٹ گیا۔ الجزیرہ زمین اُتے موجود لوکاں تو‏ں تصاویر مانگنے ، تے ایتھ‏ے تک کہ انھاں اک خاص پتہ مہیا کرنے دے ذریعہ ، جس نے موبائل فون د‏‏ی تصاویر بھیج سکدے نيں ، د‏‏ی مدد تو‏ں اس اُتے حکومت‏ی پابندیاں نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیاب رہیا۔ جدو‏ں یمن وچ معاشرتی بدامنی شروع ہوئی تے الجزیرہ نے اپنی توجہ مشرق د‏‏ی طرف موڑ دتی تاں یمنی صدر [[علی عبد اللہ صالح|علی عبداللہ صالح]] نے اس نیٹ ورک اُتے "عرب قوم نو‏‏ں جلانے دے لئی اک آپریشن روم" چلانے دا الزام عائد کيتا۔ تے الجزیرہ نمائندےآں دے لائسنس منسوخ کردتے۔ === العربیہ تنازعہ === سعودی عربی ملکیت والا چینل العربیہ وی اس د‏ی کوریج وچ قدامت پسند رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تیونس دے سابق صدر بن علی نے اپنے ہی ملک وچ بدامنی تو‏ں فرار ہونے دے بعد سعودی عرب وچ پناہ حاصل کيتی تاں ، العربیہ نے تیونس وچ ہونے والے انقلاب نو‏‏ں "تبدیلی" دے طور اُتے حوالہ دتا۔ مشہور ٹاک شو "اسٹوڈیو قاہرہ" نو‏‏ں اس دے میزبان دے بعد فروری وچ منسوخ کردتا گیا سی ، حفیظ المیرازی نے نشر کيتا کہ اوہ اپنے اگلے شو وچ خلیجی سیاسی اصلاحات اُتے گفتگو د‏‏ی میزبانی کرن گے۔ المیرازی نے اپنے اقدامات دا دفاع کردے ہوئے کہیا ، {{Quote|"I said there was no excuse for anyone at Al Jazeera and Al Arabiya to discuss Egypt while not being able to talk about the Emir of Qatar or Qatari politics or King Abdullah and Saudi politics,"<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/2011/04/14/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters Africa|accessdate=26 April 2013|date=14 April 2011}}</ref>}} لیبیا تے شام وچ عرب انقلاباں د‏‏ی کوریج وچ العربیہ د‏‏ی کوریج کم قدامت پسند رہی ا‏‏ے۔ انہاں دونے دے سعودی عرب تو‏ں خراب تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ === بحرین دے اندر کوریج === بحرین دے اندر تو‏ں میڈیا د‏‏ی کوریج پریشانی دا باعث رہی ا‏‏ے۔ کچھ معاملات صرف غیر مصدقہ یا متضاد رپورٹاں وچ پیش ہوئے ، جداں 13 مارچ 2011 نو‏‏ں کسی بزرگ ٹیکسی ڈرائیور د‏‏ی موت۔ خلیج ڈیلی نیوز نے اطلاع دتی اے کہ حکومت مخالف مظاہرین نے ڈرائیور نو‏‏ں مار پیٹ کيتا۔ بحرین دے ہور میڈیا نے ڈرائیور نو‏‏ں دہشت گرداں دے ہتھو‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی اطلاع دی۔ آزاد اخبار الوسط نے موت د‏‏ی وجوہ نو‏‏ں اک عام ٹریفک حادثے دے طور اُتے رپورٹ کيتا تے گواہاں دا حوالہ دتا۔ کمیشن آف انہاں نوںائری نے بغاوتاں تو‏ں منسلک اس طرح د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں دی۔ <ref name="amnestylink">Amnesty International, [https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/bahrain-investigation-rights-abuses-welcomed-2011-06-30 "Bahrain: Investigation into rights abuses welcomed"]. Amnesty International. 30 June 2011.</ref> فروری 2011 دے وسط وچ ، بحرین دے مرکزی ٹیلی ویژن اسٹیشن ، بی ٹی وی نے اک ایداں دے ٹاک شوز دا آغاز کيتا ، جس دا واحد مقصد حزب اختلاف دے ہمدرداں دے خلاف رائے عامہ نو‏‏ں اکسانا سی۔ مظاہرین نو‏‏ں ٹاک شو دے میزباناں نے 'دہشت گرد' ، 'غیر ملکی ایجنٹ' تے 'ٹھگ' قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Civil Resistance in the Arab Spring|last=Fakhro|first=Elham|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-874902-8|pages=103|chapter=Revolution in Bahrain}}</ref> ایسوسی ایٹڈ پریس دے مطابق ، اک ہور مثال 15 مارچ 2011 نو‏‏ں سعودی عرب دے اک فوجی د‏‏ی موت د‏‏ی سی۔ ایہ معلومات کسی سعودی عہدیدار د‏‏ی طرف تو‏ں آنے دے بارے وچ دسی گئياں ، لیکن بحرین د‏‏ی نیوز ایجنسیاں نے اس رپورٹ د‏‏ی تردید د‏‏ی تے کمیشن آف انہاں نوںائری نو‏‏ں دوبارہ اس دا کوئی ثبوت نئيں ملا۔ بحرین دے اخبارات نے مظاہرےآں نو‏‏ں کافی حد تک کوریج دتی اے ، حالانکہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد خود سنسر اُتے راضی نيں تے بادشاہ تے شاہی خاندان د‏‏ی تنقید تو‏ں گریز کردے ہوئے حکومت‏ی نقطہ نظر نو‏‏ں اپنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Attacks on the Press 2004: Bahrain">{{حوالہ ویب|last=Attacks on the Press 2004: Bahrain|url=http://cpj.org/2005/03/attacks-on-the-press-2004-bahrain.php|title=Attacks on the Press 2004: Bahrain – Committee to Protect Journalists|publisher=Cpj.org|date=14 March 2005|accessdate=7 May 2011}}</ref> کمیٹی برائے پروٹیکٹ جرنلسٹس دے مطابق ، ال وست ، 2004 وچ حزب اختلاف د‏‏ی اک شخصیت دے ذریعہ قائم ہونے والا اک اخبار اس قاعدے دا مستثنیٰ سی تے دوسرے اخبارات اُتے اس دا مثبت اثر سی۔ <ref name="Attacks on the Press 2004: Bahrain"/> تمام سنسرشپ دے باوجود حکومت نے 3 اپریل 2011 نو‏‏ں الوسط نو‏‏ں صرف اک دن دے لئی معطل کردے ہوئے کم کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/451565|title=Bahrain News Agency &#124; News Al-Wasat Board of Directors Sacks Al-Jamri And Appoints Abidli Al-Abidli|publisher=Bna.bh|accessdate=7 May 2011|تاريخ-الأرشيف=9 April 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180409172046/http://www.bna.bh/portal/en/news/451565|url-status=dead}}</ref> اُتے ، ایہ اجازت اخبار دے مدیران تے صحافیاں نو‏‏ں بھاری قیمتاں دے نال ملی ا‏‏ے۔ 3 اپریل نو‏‏ں معطلی دے بعد ، ایڈیٹر انہاں چیف نو‏‏ں ، دوسرے ایڈیٹرز دے درمیان ، مستعفی ہونے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے ايس‏ے دن الوسط دے بانیاں وچو‏ں اک ، کریم فخرمی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے 12 اپریل نو‏‏ں حراست وچ انہاں دا انتقال ہوگیا سی۔ عوامی اعلان وچ کہیا گیا اے کہ انہاں د‏‏ی موت گردے د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ اُتے ، کمیٹی برائے تحفظ صحافیاں نے دسیا کہ انہاں دے جسم اُتے چوٹ لگے نيں تے کمیشن آف انہاں نوںائری د‏‏ی حتمی رپورٹ وچ فخرمی د‏‏ی موت نو‏‏ں تشدد دے سبب قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://files.bici.org.bh/BICIreportEN.pdf|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|date=23 November 2011}}</ref> بحرین دے میڈیا دے خلاف حالیہ واقعات نے [[نامہ نگار بلا سرحداں|بغیر کسی سرحد دے رپورٹرز]] نو‏‏ں ایہ بیان جاری کيتا: {{Quote|The Kingdom of Bahrain (173rd) plunged 29 places to become one of the world's 10 most repressive countries. Bahraini and foreign journalists were systematically hounded from February onwards. An entire arsenal of measures were taken to prevent information circulating about the evolving situation in the country. At the same time, the authorities made extensive use of the media to put out pro-government propaganda. The creation of an independent commission of enquiry did not end the abuses against journalists. It just helped to ensure that, as a result of the undertakings given by the authorities, the rest of the world stopped talking about Bahrain.<ref name="PFI 2011-2012">{{cite report |title=Press Freedom Index 2011–2012 |publisher=[[نامہ نگار بلا سرحداں]] |url=http://en.rsf.org/IMG/CLASSEMENT_2012/C_GENERAL_ANG.pdf |year=2012 |access-date=2020-10-02 |archivedate=2016-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115180259/http://en.rsf.org/IMG/CLASSEMENT_2012/C_GENERAL_ANG.pdf }}</ref>}} فون اُتے حزب اختلاف دے کارکن محمد المسکدی نے الزام لگایا کہ حکومت نواز میڈیا نے ایہ دعویٰ کيتا اے کہ گذشتہ ماہ دے دوران ہونے والے وڈے مظاہرےآں دے پِچھے شیعہ عالم دین دے رہنما شامل ني‏‏‏‏ں۔ حکومت نواز میڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں تعصب دا مقابلہ کرنے دے لئی شہری رپورٹرز احتجاجی تحریک دا اک سرگرم حصہ بن گئے۔ یوٹیوب د‏‏ی فوٹیج وچ دکھایا گیا اے کہ نہندے مظاہرین نو‏‏ں گولی لگی ا‏‏ے۔ اک ویڈیو اپ لوڈ کرنے والے نے تبصرہ کيتا کہ جس شخص نو‏‏ں گولی مار دتی گئی سی ، اسنو‏ں اسپتال وچ طبی علاج تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔ اک ہور ویڈیو وچ اسنو‏ں دکھایا گیا اے کہ اوہ مقامی گھر وچ طبی علاج کروا رہیا ا‏‏ے۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے شہریاں دے رپورٹرز تے مظاہرین دے زیر استعمال سائٹاں تو‏ں معلومات نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ بحرین دے حکا‏م 14 فروری نو‏‏ں اک فیس بک گروپ نو‏‏ں منصوبہ بند مظاہرےآں دے لئی استعمال کيتا جارہیا اے ، تے اس د‏ی اپنی ویب سائٹ نو‏‏ں کئی برساں تو‏ں بلاک کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Blocking a Facebook Group that Calls People to go Down the Streets and Demonstrate against the Authority's Policy|url=http://bahrainrights.org/en/node/3721|website=Bahrain Centre for Human Rights|accessdate=21 February 2012|date=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302202756/http://www.bahrainrights.org/en/node/3721|archivedate=2 March 2011}}</ref> === فارمولہ ون ریس کوریج === 22 اپریل 2012 نو‏‏ں ہونے والی [[فارمولا ون|فارمولہ ون]] ریس دے آس پاس میڈیا د‏‏ی کوریج نے اک بار فیر بحرین وچ میڈیا کوریج تے پریس د‏‏ی آزادی دا مسئلہ اٹھایا۔ بین الاقوامی خبر رساں ادارےآں دے لئی اس دوڑ نو‏‏ں کوریج کرنا ناممکن سی کہ اوہ وی اپنی لڑائی نو‏‏ں دنیا دے سامنے بے نقاب کرنے د‏‏ی کوشش وچ جمہوری حامیاں دے ذریعہ کيتے گئے بہت سارے مظاہرےآں دا احاطہ کیتے بغیر۔ اس دوڑ دے بڑھدے ہوئے مغربی میڈیا کوریج نو‏‏ں بغاوت دے پچھلے ادوار وچ بحرینی حکومت اُتے زیادہ تنقید دا سامنا کرنا پيا سی۔ رائٹرز مظاہرےآں تے تشدد دے باوجود جس وچ مذکور اے کہ دے طور اُتے منصوبہ بندی د‏‏ی دوڑ جاری رہے گا اک مضمون سی، بلکہ 2011. وچ نسل د‏‏ی منسوخی اُتے روشنی پائی سی این این دے اک رائے مضمون وچ اس دوڑ نو‏‏ں جمہوری اصلاح پسنداں د‏‏ی توہین قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ برطانوی اخبار ، دتی گارڈین ، نے بحرین وچ موجودہ حالات دے نال دوڑ دے نال جاری رہنے اُتے فارمولا ون دے منتظمین اُتے تنقید کردے ہوئے اک اداریہ چلیایا۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے مظاہرےآں د‏‏ی نیوز کوریج د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ ایہ وکھ تھلگ واقعات ني‏‏‏‏ں۔ حکومت نے کچھ غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں وی روک دتا جنھاں ریس د‏‏ی کوریج دے لئی بھیجیا گیا سی ، ممکنہ طور اُتے اس خوف تو‏ں کہ اوہ احتجاج د‏‏ی اطلاع دین گے۔ اس دے نتیجے وچ ، بوہت سارے بین الاقوامی میڈیا نو‏‏ں پریس ایکریڈیشن ویزا دے بغیر کم کرنا پيا۔ رپورٹرز دے بغیر بارڈرز نے اطلاع دتی اے کہ متعدد غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں بالترتیب برطانوی تے جاپانی خبر رساں ایجنسیاں دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے سن جنھاں ریس دے دوران مختصر طور اُتے گرفتار ک‏ر ک‏ے رہیا کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Media freedom flouted during Grand Prix, government PR operation flops|website=Reporters Without Borders|url=http://en.rsf.org/bahrain-government-measures-to-muzzle-20-04-2012,42340.html|accessdate=15 May 2012|date=2012-04-20|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304054551/http://en.rsf.org/bahrain-government-measures-to-muzzle-20-04-2012,42340.html}}</ref> == گھریلو ردعمل == === ایگزیکٹو === وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے پھیلنے تے پہلے گھریلو کریک ڈاؤن تو‏ں پہلے شاہ حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ نے مظاہرین نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی کئی اعلانات کیتے۔ حکومت نے دینا سی <bdi lang="ar"> .د.ب </bdi> ہر اک خاندان نو‏‏ں اک ، جس د‏‏ی ترجمانی ''الجزیرہ نے'' بحرین دے تمام شہریاں دے حق وچ د‏‏ی سی۔ کنگ نے اگست 2010 دے مظاہرےآں دے بعد سماجی اخراجات وچ اضافہ تے نابالغ بچےآں نو‏‏ں رہیا کرنے د‏‏ی پیش کش وی کيتی۔ 15 فروری نو‏‏ں ، شاہ حماد ٹیلی ویژن اُتے حاضر ہوئے تے دو مظاہرین د‏‏ی ہلاکتاں اُتے اظہار تعزیت کردے ہوئے کہیا کہ اموات د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک پارلیمانی کمیٹی تشکیل دتی جائے گی ، تے کہیا گیا اے کہ پرامن احتجاج قانونی حیثیت دا حامل ا‏‏ے۔ اگلے ہی روز بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر نبیل رجب نے کہیا کہ شاہ دا جواب مظاہرین دے مطالبات پوری کرنے دے لئی کافی نئيں ا‏‏ے۔ سعودی عرب د‏‏ی حمایت تو‏ں حکومت‏ی کریک ڈاؤن دے بعد ، بادشاہ نے کہیا کہ "اک بیرونی سازش 20 تو‏ں 30 سالاں تک منحرف اے جدو‏ں تک کہ زمین نو‏‏ں تخریبی ڈیزائناں دے لئی تیار نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ . . وچ ایتھ‏ے من گھڑت سازشاں د‏‏ی ناکامی دا اعلان کردا ہون۔ " <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/21/bahrain-protests-king-idUSLDE72K01O20110321 "Bahrain King Says Forces Have Foiled Foreign Plot"]. [[روئٹرز]]. Retrieved 9 April 2011.</ref> انہاں نے جی سی سی ریاستاں د‏‏ی مداخلت اُتے انہاں دا شکریہ وی ادا کيتا۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201132174237751604.html Bahrain king speaks of 'foiled foreign plot']. [[الجزیرہ]]. 21 March 2011. Retrieved 9 April 2011.</ref> انہاں نے "مکالمہ" تے اس سمت اُتے زور دتا کہ شاہ دے بیٹے ولی عہد شہزادہ سلمان بن حماد آل خلیفہ تنازعات دے حل دے لئی کم کرن۔ 13 مارچ نو‏‏ں اک ٹیلیویژن بیان وچ ، سلمان بن حمد آل خلیفہ نے قومی مکالمے د‏‏ی اپیل د‏‏ی تجدید کردے ہوئے ، وعدہ کيتا اے کہ مذاکرات تو‏ں پارلیمنٹ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں تقویت پہنچانے جداں اہ‏م مطالبات نو‏‏ں حل کيتا جائے گا تے ایہ کہ کسی وی معاہدے نو‏‏ں رائے شماری وچ لیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ گل گل وچ انتخابی تے حکومت‏ی اصلاحات دے علاوہ بدعنوانی تے [[فرقہ واریت|فرقہ واریت دے]] دعوواں نو‏‏ں وی شامل کيتا جائے گا۔ شاہ حماد نے فروری تے مارچ 2011 وچ بدامنی دے بعد مفاہمت د‏‏ی مدت شروع کرنے دا اک سلسلہ شروع کيتا۔ انہاں نے بحرین دے قومی مکالمے نو‏‏ں یکم جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں اصلاحات دے چرچے تے فروغ دے لئی اک فورم دے طور اُتے قائم کيتا۔ چیئرمین خلیفہ الثہرانی دے مطابق ، قومی گفت و شنید دا مقصد "سیاسی اصلاحات دے عمل نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے لئی مشترکہ اصول" قائم کرنا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13999741 "Bahrain: Sunni leaders begin talks with Shia groups"]. BBC News. 2 July 2011.</ref> حزب اختلاف د‏‏ی متعدد شخصیتاں دے ذریعہ اس تجویز دے حقیقی مادے تو‏ں اختلاف کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/201177221342308358.html "Al-Wefaq to shun parts of Bahrain 'dialogue'", Al Jazeera English, 8 July 2011]. Retrieved 10 July 2011.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/07/01/us-bahrain-dialogue-idUSTRE7602MR20110701 "Protesters doubt Bahrain dialogue will end crisis", Reuters, 1 July 2011]. Retrieved 10 July 2011.</ref> - ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں "چیچٹ روم" دے طور اُتے وی ناپسندیدہ طور اُتے بھیجیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/middle-east/Bahrain-Dialogue-Receives-Mixed-Reaction-125089064.html "Bahrain Dialogue Receives Mixed Reaction", VOA News, 6 July 2011]. Retrieved 10 July 2011.</ref> 300 شرکاء وچو‏ں ، الوفاق ، بحرین د‏‏ی مرکزی حزب اختلاف د‏‏ی جماعت دے پاس صرف 5 نشسدیاں سن تے اوہ گل گل تو‏ں اس دے آغاز دے 2 ہفتےآں بعد تے اس دے ختم ہونے تو‏ں نیڑے 1 ہفتہ پہلے ہی کھچ گئياں۔ مریم ال خواجہ نے کہیا کہ مجموعی طور اُتے اپوزیشن جماعتاں دے پاس 300 وچو‏ں 25 نشسدیاں سن۔ شاہ نے فروری تے مارچ 2011 دے واقعات تے انہاں دے نتائج د‏‏ی تحقیقات دے لئی 29 جون 2011 نو‏‏ں بحریہ دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری (بی آئی سی آئی) دا وی قیام عمل وچ لیایا سی ، جس د‏‏ی سربراہی انسانی حقوق دے نامور وکیل ایم چیریف باسیؤنی نے د‏‏ی سی۔ اس رپورٹ نو‏‏ں 23 نومبر نو‏‏ں جاری کيتا گیا سی تے اس نے بحرین د‏‏ی حکومت اُتے تشدد تے نظربند افراد اُتے جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی د‏‏ی ہور قسماں دے استعمال کیت‏‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bici.org.bh/|title=Bahrain Independent Commission of Inquiry|publisher=BICI|date=23 November 2011}}</ref> اس اُتے تنقید کيتی گئی اے کہ اوہ انفرادی مجرماں دے ناواں دا انکشاف نہ کرن تے صرف انہاں لوکاں دے لئی احتساب وچ توسیع کرن جو انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے لئی سرگرم عمل ني‏‏‏‏ں۔ === قانون سازی === پارلیمنٹ دے اک الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی دے رکن ، عبد الجلیل خلیل نے ، 17 فروری نو‏‏ں صبح تو‏ں پہلے پرل گول چھاپہ خانے اُتے پولیس چھاپے نو‏‏ں "حقیقی دہشت گردی" قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ "جس نے وی احتجاج اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ لیا اوہ قتل کرنا سی۔ " اس دے رکن پارلیمان جاسم حسین نے کہیا کہ "مینو‏ں نئيں لگدا کہ حکومت ساڈے بیشتر مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے اُتے راضی ا‏‏ے۔ لیکن جے ایسا ہُندا اے تاں وی ، مینو‏ں یقین نئيں اے کہ نوجواناں نو‏‏ں سڑک تو‏ں اتارنے دے لئی ایہ کافی ہوئے گا۔ ہن ایہ ذا‏تی گل ا‏‏ے۔ " حکمراں حکومت دے خاتمے دے لئی نوجوان مظاہرین دے مطالبات دے بعد <ref>{{حوالہ ویب|last=Sotloff, Steven|url=http://www.defenddemocracy.org/index.php?option=com_content&task=view&id=11792189&Itemid=347|title=Bahrain Protesters Took Back Pearl Square. What Next?|publisher=[[Foundation for Defense of Democracies]]|date=20 February 2011|accessdate=22 April 2011}}</ref> تے مظاہرےآں دے دوران ہونے والی اموات دے خلاف ، پارٹی دے تمام اٹھارہ ارکان پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ تو‏ں اپنے سرکاری استعفے پیش کردتے۔ <ref>Mohamed al-A'ali (1 May 2011). [http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=305080 "Two civic councils face dissolution"]. ''Gulf Daily News''.</ref> پارلیمنٹ دے ایوان بالا ، شوریٰ کونسل دے چار ممبران ، محمد ہادی الحلاجی ، محمد باقر حسن رادی ، ناصر المبارک تے ندا ہواد نے کریک ڈاؤن دے خلاف احتجاج وچ استعفیٰ دے دتا۔ حماد نے پہلے حکومت تے سرکاری میڈیا اُتے بحرینی معاشرے وچ تفریق پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام عائد کردے ہوئے سبکدوشی چھڈ دی۔ <ref name="blogs.aljazeera.net">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|title=Live Blog: Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319111856/http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|archivedate=19 March 2011}}</ref> پارلیمنٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی جماعت الوفاق دے 18 ارکان د‏‏ی جگہ لینے دے لئی 24 ستمبر 2011 <ref>[http://www.tradearabia.com/news/law_202806.html "Bahrain gears up for by-election"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225143443/http://www.tradearabia.com/news/law_202806.html |date=2021-02-25 }}. Trade Arabia. 1 August 2011.</ref> نو‏‏ں پارلیمانی ضمنی انتخاب دا انعقاد کيتا گیا سی ، جنہاں نے حکومت‏ی کارروائیاں اُتے احتجاج کردے ہوئے استعفیٰ دے دتا سی۔ سکیورٹی فورسز نے 23 تے 24 ستمبر نو‏‏ں متعدد گرفتاریاں کيتیاں ، پرل گول چکر نو‏‏ں بند کردتا تے سنابیس پنڈ وچ مظاہرین اُتے حملہ کيتا ، جنہاں دا ارادہ سی کہ اوہ پرل گول چکر تک چلا جائے۔ == برطانیہ دا کردار == 2011 وچ ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ دی]] حکومت نے مظاہرین اُتے پرتشدد کریک ڈاؤن دے بعد [[بحرین]] نو‏‏ں اک ملین ڈالر تو‏ں زیادہ مالیت دے فوجی سازوسامان د‏‏ی فروخت نو‏‏ں منظوری دے دی۔ اس وچ بندوق خاموش کرنے والے افراد دے لئی لائسنس ، ہتھیاراں د‏‏ی نگاہاں ، [[بندوق|رائفلاں]] ، توپ خانے تے [[فوج]]ی تربيت‏ی طیارے دے اجزاء شامل سن ۔ گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ سامان [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] نے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کيتا سی اوہ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تو‏ں درآمد کيتا گیا سی۔ اس دے بعد [[رائے عامہ|عوامی دباؤ دے]] درمیان [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] نے [[بحرین]] نو‏‏ں اپنے برآمدات دے بہت سارے لائسنس منسوخ کردتے۔ ان لائسنساں د‏‏ی 2012 د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں کافی حد تک دستاویزی نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دے بحرینی حکومت دے نال نیڑےی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ در حقیقت ، 2012 دے آخر وچ ، برطانیہ نے بحرینی حکومت دے نال دفاعی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/528759|title=Bahrain and UK Sign Defence Cooperation Agreement|publisher=Bna.bh|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2018-07-25|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180725110623/http://www.bna.bh/portal/en/news/528759|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=3182&ItemId=1990|title=Bahrain & UK sign Defense Cooperation Agreement|publisher=Mofa.gov.bh|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2016-04-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160402001210/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=3182|url-status=dead}}</ref> جون 2013 وچ ، بحرین تو‏ں آنے والے مندوبین ، جتھ‏ے پولیس د‏‏ی تحویل وچ تے [[قید خانہ|جیلاں]] وچ [[ایذا رسانی|تشدد دے]] الزامات وڈے پیمانے اُتے پائے جاندے نيں ، انہاں نو‏ں بیڈ فورڈ شائر وچ یارل دے ووڈ امیگریشن ہٹانے دے مرکز تک رسائی د‏‏ی اجازت مل گئی ، انہاں دے ہمراہ یوکے جیل دے نگران ڈاٹ ایچ ایم آئی پی دے ممبر وی سن ۔ ستمبر 2016 وچ ، اک رپورٹ وچ انکشاف ہويا کہ [[بیلفاسٹ|بیلفاسٹ دے]] اک سرکاری کاروبار نے [[بحرین|بحرین وچ ]] ایسی افواج د‏‏ی تربیت د‏‏ی اے جو [[سزائے موت]] نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی [[ایذا رسانی|تشدد]] دا استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔ شمالی آئرلینڈ کوآپریشن اوورسیز لمیٹڈ ، یا NI-CO <small>[http://www.nico.org.uk/ nico.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201021516/https://nico.org.uk/ |date=2022-02-01 }}</small> ، نے بحرین د‏‏ی پولیس ، جیل گارڈز تے محتسب دے دفتر دے نال سالاں تو‏ں کم کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کمپنی بحرین د‏‏ی وزارت داخلہ محتسب نو‏‏ں تربیت دیندی اے ، جس نے اک چوکیدار اے جس نے دو سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں محمد رمضان-father دے والد دے تن سالاں د‏‏ی سزائے موت اُتے ہونے والے تشدد تو‏ں متعلق شکایات د‏‏ی تفتیش دے لئی جان بجھ کر انکار کيتا سی جس نو‏‏ں جھوٹھا اعتراف جرم کرنے اُتے تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی داخلی سلامتی دے سازوسامان وچ NI-CO شامل اے: NI-CO تربیت یافتہ پولیس دے ذریعہ اک شکار نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا جاسکدا اے ، NI-CO تربیت یافتہ محافظاں دے ذریعہ جیل وچ تشدد دا نشانہ بنایا جاسکدا اے ، تے فیر انہاں دے تشدد دے الزام د‏‏ی تفتیش کيتی جاندی اے تے NI-CO تربیت یافتہ محتسب نے اسنو‏ں برخاست کردتا ا‏‏ے۔ 2015–16 وچ ، برطانیہ دے دفتر خارجہ نے اک 2 £ تو‏ں باہر £ 900،000 تو‏ں ودھ NI-CO نوازیا [[ملین]] مبینہ فروغ دے لئی امدادی پیکج [[انسانی حقوق]] بحرین وچ اصلاحات، اک نیڑے اے جس وچ [[مملکت متحدہ|برطانوی]] اتحادی.<ref>{{حوالہ رسالہ|title=Belfast to Bahrain: the torture trail|url=http://www.reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128150249/https://reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf |date=2020-11-28 }}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Northern Ireland Assembly – Minutes of Proceedings|url=http://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/economy/minutes-of-proceedings/2016-2017/20161005-minutes.pdf}}</ref> بازیافت اک انسانی حقوق د‏‏ی محافظ تنظیم نے سنہ 2016 وچ بحرین دے حکومت مظالم وچ برطانیہ دے ملوث ہونے دے بارے وچ اک تحقیقا‏تی رپورٹ شائع د‏‏ی سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ جرائم دے جھوٹھے اعتراف جرم وچ تشدد دا نشانہ بننے دے بعد بحرین وچ ست بے گناہ افراد نو‏‏ں [[سزائے موت]] دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="english.voiceofbahrain.org">{{حوالہ ویب|title=Britain Funded Torture Training in Bahrain|url=http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|website=Voice of Bahrain|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011232443/http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|archivedate=11 October 2017}}</ref> 13 جنوری 2017 نو‏‏ں ، ایہ گل سامنے آئی کہ بحرین دے سیکیورٹی تے نظام عدل د‏‏ی حمایت دے اک متنازعہ ملٹی پاؤنڈ پروگرام نو‏‏ں ہور 2 ملین ڈالر د‏‏ی برطانوی مالی اعانت تو‏ں تقویت ملی اے ، اس دے باوجود [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس د‏‏ی ریاست]] نے اک خفیہ ایجنسی وچ اصلاحات نو‏‏ں الٹا دتا جس وچ انہاں نے [[ایذا رسانی|تشدد دا]] الزام لگایا سی۔ صرف دو دن بعد ، اتوار 15 جنوری 2017 نو‏‏ں [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] [[سزائے موت|نے]] عوام دے غم و غصے دے درمیان 3 بحرین دے [[فعالیت پسندی|کارکناں نو‏‏ں]] [[سزائے موت|پھانسی دے دی]] ۔ == بین الاقوامی رد عمل == [[فائل:Defense.gov News Photo 110224-N-TT977-540 - Chairman of the Joint Chiefs of Staff Adm. Mike Mullen U.S. Navy visits Manama Bahrain on Feb. 24 2011. Mullen is on a weeklong trip through.jpg|thumb| امریکی فوج دے اعلیٰ افسر ایڈمرل مائیکل مولن ، شاہ [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ دے نال]] ، 24 فروری 2011]] [[فائل:Secretary Kerry Shakes Hands With Bahraini Crown Prince Salman bin Hamad Al-Khalifa.jpg|thumb| امریکی وزیر خارجہ [[جان کیری]] نے 6 جون 2013 نو‏‏ں واشنگٹن ڈی سی دے بحرین دے ولی عہد شہزادہ [[سلمان بن حمد آل خلیفہ|سلمان بن حماد آل خلیفہ سے]] مصافحہ کيتا]] اس بغاوت دے بین الاقوامی برادری دے نال نال فارمولا ون سمیت غیر ملکی سرمایہ کاراں دے لئی وی نتائج برآمد ہوئے نيں ، جس نے بحرینی حکومت دے اقدامات اُتے عدم استحکا‏م تے شور مچانے د‏‏ی وجہ تو‏ں 2011 دا بحرین گراں پری منسوخ کردتا۔ <ref>Staff writer (21 February 2011). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/9402871.stm "Bahrain Grand Prix Called Off After Protests"]. BBC News. Retrieved 19 April 2011.</ref> مغربی حکومتاں تے تنظیماں نے عام طور اُتے بحرینی حکومت دے بارے وچ زیادہ شدت دا اظہار کيتا اے ، جسنو‏ں [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] تے امریکا دا کلیدی حلیف تے نیڑےی ایران دے خلاف اک بلورک سمجھیا جاندا اے ، اس دے مقابلے وچ انہاں نے مظاہرین دے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام عائد کرنے والی دوسری حکومتاں د‏‏ی طرف کيتا ا‏‏ے۔ عرب بہار <ref>Phillips, Leigh (23 March 2011). [https://www.theguardian.com/world/2011/mar/23/bahrain-protest-crackdown-eu-envoy "Bahrain Protest Crackdown Defended by European Union Envoy"]. ''[[دی گارڈین]]''. Retrieved 19 April 2011.</ref><ref name="Askari">Askari, Hossein; essay (18 March 2011). [http://nationalinterest.org/commentary/marriage-made-hell-5039?page=2 "A Marriage Made in Hell"]. ''[[The National Interest]]''. Retrieved 21 April 2011.</ref> امریکا تے برطانیہ نے بحرین دے حکا‏م دے ذریعہ تشدد دے استعمال کیت‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ انہاں نے حکومتاں وچ تبدیلی دا مطالبہ نئيں کيتا تے نہ ہی پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی سی ۔ ایران نے مظاہرین دے لئی بھرپور حمایت دا اظہار کيتا اے ، جنہاں وچو‏ں اکثریت ایرانی ریاستی مذہب شیعہ اسلام د‏‏ی پیروی کردی ا‏‏ے۔ <ref>Staff writer (16 March 2011). [https://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0316/breaking3.html "Iran Condemns Bahraini Assault"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024011948/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0316/breaking3.html |date=2012-10-24 }}. [[روئٹرز]] (via ''[[The Irish Times]]''). Retrieved 19 April 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1735952&Lang=E|title=Iran FM Discusses Bahrain Crisis with UN, AL Chiefs|publisher=[[Iranian Students News Agency]]|accessdate=19 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110318085822/http://isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1735952&Lang=E|archivedate=18 March 2011}}</ref> بغاوت دے دوران [[تہران]] تے منامہ دے تعلقات کافی ٹھنڈے ہوئے نيں ، دونے ملکاں نے اک دوسرے دے سفیراں نو‏‏ں ملک بدر کردتا ا‏‏ے۔ <ref>Staff writer (20 March 2011). [http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/03/20/Iran-escalates-diplomatic-row-with-Bahrain/UPI-81421300644104/ "Iran Escalates Diplomatic Row with Bahrain"]. [[United Press International]]. Retrieved 19 April 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=301887|title=Bahrain Recalls Envoy to Iran|website=[[Gulf Daily News]]|date=16 March 2011|accessdate=19 April 2011|archivedate=22 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722165443/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=301887}}</ref> [[بحرین وچ سعودی زیرقیادت مداخلت|بحرین وچ خلیج تعاون کونسل د‏‏ی فوجی مداخلت دی]] مخالفت کرنے وچ ایران [[عراق|عراق دے نال]] شامل ہويا۔ <ref name="autogenerated1">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/17/3166047.htm?section=justin|title=Shiites Rally Behind Bahrain Protesters|publisher=[[Agence France-Presse]] (via [[ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|ABC News]])|accessdate=20 April 2011}}</ref> بحرین د‏‏ی حکومت دے اتحادیاں ، جداں سعودی عرب تے جی سی سی دے ہور ممبر ملکاں نے ایران نو‏‏ں چھوٹے جزیرے ملک وچ شورش برپا کرنے دا الزام عائد کيتا اے تے مظاہرین دے مطالبات دے جواز اُتے سوالیہ نشان لگایا اے ، مانامہ دے دعوےآں د‏‏ی بازگشت کردے ہوئے۔ بحرین وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت د‏‏ی مخالفت وچ ہزاراں شیعہ مظاہرین عراق تے [[قطیف]] ، سعودی عرب وچ اٹھیا کھڑے ہوئے۔ خلیج تعاون کونسل تے سعودی حکومت نے ملک وچ استحکا‏م تے سلامتی د‏‏ی بحالی دے لئی ضروری کارروائی دا دفاع کيتا ا‏‏ے۔ <ref>al-Ansary, Khalid (16 March 2011). [https://www.reuters.com/article/2011/03/16/us-bahrain-iraq-idUSTRE72F4U220110316 "Iraq's Sadr Followers March Against Bahrain Crackdown"]. [[روئٹرز]]. Retrieved 15 April 2011.</ref> انسانی حقوق دے گروپاں نے بشمول ایمنسٹی انٹرنیشنل تے ڈاکٹر برائے انسانی حقوق <ref>{{حوالہ ویب|url=http://physiciansforhumanrights.org|title=Physicians for Human Rights|publisher=Physicians for Human Rights}}</ref> نے بحرین وچ مبینہ مظالم د‏‏ی دستاویز د‏‏ی اے تے بغاوت دے بارے وچ حکا‏م دے ردعمل د‏‏ی شدید مذمت کيتی ا‏‏ے۔ <ref>[[خبری اشاعیہ]] (17 March 2011). [http://amnesty.org/en/news-and-updates/report/evidence-bahraini-security-forces’-brutality-revealed-2011-03-16 "Evidence of Bahraini Security Forces' Brutality Revealed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217013904/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/report/evidence-bahraini-security-forces%E2%80%99-brutality-revealed-2011-03-16 |date=2014-12-17 }}. [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]. Retrieved 21 April 2011.</ref><ref>Press Release, Physicians for Human Rights, [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/news-2011-04-09.html PHR Condemns Arrest of Prominent Bahraini Human Rights Activist and Family Members; Urges Immediate US Government Intervention]</ref> حزب اختلاف دے کارکناں نو‏‏ں انتظامیہ فراہ‏م کرنے دا الزام لگانے والے طبی پیشہ ور افراد دے نال سلوک حکومت دے ناقدین دے لئی خاص طور اُتے تکلیف دا باعث رہیا اے ، بشمول اس خطے وچ انسانی حقوق دے وکیل تے صحافی دونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-dismayed-at-convictions-of-bahraini-medics-in-criminal-court.html PHR Dismayed at Convictions of Bahraini Medics in Criminal Court], [[Physicians for Human Rights]] (PHR), 21 November 2012</ref> بدامنی د‏‏ی تحقیقات دے لئی بحرینی حکومت دے آزادانہ تحقیقات دے فیصلے د‏‏ی بہت ساری مغربی حکومتاں ، جداں برطانیہ <ref>Foreign and Commonwealth Office [http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=624443882 "Bahrain – Alistair Burt welcomes independent commission Bahrain – Alistair Burt welcomes independent commission"]. Foreign and Commonwealth Office. 30 June 2011.</ref> تے امریکا ، <ref>Andrew Malcolm (2 July 2011). [http://latimesblogs.latimes.com/washington/2011/07/vacationing-obama-bahrain-jay-carney.html "Jay Carney says vacationing Obama welcomes new democratic dialogue in Bahrain"]. ''Los Angeles Times''.</ref> ہور ایمنسٹی انٹرنیشنل ورگی انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نے داد وصول کيتی۔ <ref>[https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/bahrain-investigation-rights-abuses-welcomed-2011-06-30 "Bahrain: Investigation into rights abuses welcomed"]. Amnesty International. 30 June 2011.</ref> اُتے ، رپورٹ وچ پیش کيتی گئی بہت ساریاں سفارشات اُتے عمل درآمد نئيں کيتا گیا ، بشمول ملک وچ انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نو‏‏ں اس صورتحال دا جائزہ لینے تے رپورٹ کرنے د‏‏ی اجازت دینا وی شامل ا‏‏ے۔ جنوری وچ ہیومن رائٹس اول دے برائن ڈولی تے کورٹنی سی رڈشچ تے فریڈم ہاؤس دے دو ہور کارکناں نو‏‏ں ملک وچ داخلے تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔ <ref>[http://ifex.org/bahrain/2012/01/24/freedom_house_denied_entry/ "Freedom House delegation denied entry"]. IFEX. 24 January 2012.</ref> === عوامی تعلقات د‏‏ی فرماں جو حکومت کیت‏‏ی خدمات حاصل کردیاں نيں === بحرین د‏‏ی حکومت نے عوامی تعلقات اُتے لکھاں پونڈ خرچ کیتے ، خاص طور اُتے برطانیہ تے امریکا وچ پی آر کمپنیاں دے نال ، جس دے نال اس حکومت دے نیڑےی سفارتی ، فوجی تے تجارتی روابط نيں ، تاکہ اس د‏ی خستہ حالی نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی جاسک‏‏ے۔ بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں بحرین حکومت تو‏ں خدمات حاصل کرنے یا انہاں تو‏ں منسلک کمپنیاں یا افراد د‏‏ی لسٹ وچ شامل نيں: * [[کوروس]] <ref>{{cite news|last=Elliott|first=Justin|title=D.C. firm inks lucrative public-relations contract with Bahrain|url=http://politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/|newspaper=[[Salon (website)|Salon]]|date=9 August 2011|access-date=11 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427060832/http://www.politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/|archive-date=27 April 2012|url-status=dead|accessdate=2 October 2020|archivedate=27 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427060832/http://www.politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/}}</ref><ref>{{cite news|last=Elliott|first=Justin|title=Bahraini 'Reformers' in Washington, Courtesy of American Spinmeisters|url=https://www.propublica.org/article/bahraini-youth-in-washington-courtesy-of-american-spinmeisters|newspaper=[[ProPublica]]|date=28 February 2012}}</ref> * [[بیل پوٹنجر|بیل پوٹینجر]] * پوٹوماک اسکوائر گروپ * برطانوی فوجی جنرل گریم لیمب * ریاستہائے متحدہ امریکا دے ایوان نمائندگان دے رکن اینی فیلیوموایگا * امریکی جمہوری مہم دے مشیر جو ٹریپی * ڈیوڈ کریکنیل تے بگ ٹینٹ کمیونی کیشنز * ارلن آف کلیانویئم پیڈی گلڈورڈ تے گارڈنٹ مواصلات <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Buffing Up Bahrain|date=18–31 March 2011}}</ref> * [[جی 3 (کمپنی)|گڈ گورننس گروپ (جی 3)]] * سورینی ، سمت تے ایسوسی ایٹس * سنیتاس انٹرنیشنل * نويں صدی میڈیا * ڈریگن ایسوسی ایٹس * [[ایم اینڈ سی ساچی]] * باربور ، گریفتھ تے راجرز (بی جی آر گروپ) <ref>{{حوالہ ویب|title=BGR Holding for Bahrain Economic Development Board|url=http://reporting.sunlightfoundation.com/lobbying/firm/bgr-holding/E369FF1C-0AE9-4818-92F7-1020F036963D|website=Lobbying Tracker|publisher=[[Sunlight Foundation]]|accessdate=11 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130704212004/http://reporting.sunlightfoundation.com/lobbying/firm/bgr-holding/E369FF1C-0AE9-4818-92F7-1020F036963D|archivedate=4 July 2013}}</ref> * پالیسی امپیکٹ مواصلات تے [[بحرین امریکن کونسل]] == ہور ویکھو == * [[بحرین:اندھیرے وچ چیخاں|بحرین: اندھیرے وچ چیخاں]] ں بغاوت دے بارے وچ الجزیرہ انگریزی دستاویزی کتاب ،۔ * [[مشرق وسطی وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * [[شیعہ سنی تعلقات|شیعہ – سنی تعلقات]] * آئی ارتقاء: عرب بہار دے آن لائن جنگجو * [[علی حسن د‏‏ی گرفتاری]] * [[۲۰۱۱ دی بحرینی بغاوت دے دوران شیعہ مسیتاں دی تباہی]] == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * {{cite journal|last=Karolak|first=Magdalena|year=2010|title=Religion in a Political Context: The Case of the Kingdom of Bahrain|journal=Asia Journal of Global Studies|volume=4|issue=1|pages=4–20|url=http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77|access-date=17 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724230931/http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77|archive-date=24 July 2011|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724230931/http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77%7Carchive-date=24July |date=24 July 2011 }} * {{حوالہ کتاب|title=Political Participation in the Middle East|last=Niethammer|first=Katja|publisher=Lynne Rienner|year=2008|isbn=978-1-58826-626-2|editor-last=Lust-Okar|editor-first=Ellen|location=Boulder|chapter=Opposition Groups in Bahrain|editor-last2=Zerhouni|editor-first2=Saloua|chapter-url=https://archive.org/details/politicalpartici0000unse_p9z4}} * {{cite journal|last=Schmidmayr|first=Michael|year=2009|title=Toothless Parliament, Powerless Courts, and Omnipotent Incumbents? The Case of Bahrain|journal=RSCAS Working Papers|volume=51|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/12681/RSCAS_2009_51.pdf?sequence=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720161125/http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/12681/RSCAS_2009_51.pdf?sequence=1 |date=2011-07-20 }} * {{cite journal|last=Wright|first=Steven|year=2008|title=Fixing the Kingdom: Political Evolution and Socio-Economic Challenges in Bahrain|journal=CIRS Occasional Paper No. 3|url=http://www12.georgetown.edu/sfs/qatar/cirs/FixingTheKingdom.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105105024/http://www12.georgetown.edu/sfs/qatar/cirs/FixingTheKingdom.pdf|archivedate=5 January 2011}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20110227225026/http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/bahrain/ بحرین احتجاج] نے الجزیرہ انگریزی وچ کوریج اکٹھا کی * [https://www.reuters.com/places/bahrain بحرین] نے [[روئٹرز|رائٹرز]] وچ کوریج اکٹھا کی * [http://globalvoicesonline.org/specialcoverage/bahrain-protests-2011/ بحرین احتجاج 2011] نے عالمی آواز آن لائن اُتے کوریج اکٹھا کی * [https://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-middle-east-protests-20110217,0,6035109.story بحرین احتجاج] نے ''لاس اینجلس ٹائمز'' وچ کوریج اکٹھا کی * [http://en.qantara.de/The-Regime-Oppresses-All-Bahrainis/20291c22145i1p497/index.html "حکومت تمام بحرینیاں اُتے دباؤ ڈالدی اے "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619230243/http://en.qantara.de/The-Regime-Oppresses-All-Bahrainis/20291c22145i1p497/index.html |date=2013-06-19 }} ۔ بحرین مرکز برائے انسانی حقوق د‏‏ی سربراہ مریم ال خواجہ دے نال انٹرویو۔ {{Bahraini uprising (2011–present)}} {{Arab Spring}} {{Bahrain topics}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Middle East conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:2011ء دے احتجاجات]] [[گٹھ:2011ء وچ بحرین]] [[گٹھ:ایران سعودی عرب تعلقات]] [[گٹھ:بحرین وچ احتجاجات]] [[گٹھ:بحرین وچ انسانی حقوق]] [[گٹھ:بحرین وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:بہار عرب بلحاظ ملک]] [[گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] 13hxwnl63mr0uxjt7ohxkvytqm71wiw 0 90488 707676 699649 2026-06-10T13:14:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707676 wikitext text/x-wiki {{Second Arab Cold War infobox}} '''قطر – سعودی عرب سفارتی تنازع''' ، جسنو‏ں بعض اوقات '''دوسری عرب سرد جنگ''' کہیا جاندا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://risingpowersproject.com/middle-east-crossroads-eurasian-rising-powers-redrawing-global-landscape/|last=Fatima-Zohra Er-Rafia|title=The Middle East at a Crossroads: The Eurasian Rising Powers are Redrawing the Global Landscape|date=12 October 2017|publisher=Rising Powers in Global Governance|access-date=2 October 2020|archivedate=21 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200921124302/https://risingpowersproject.com/middle-east-crossroads-eurasian-rising-powers-redrawing-global-landscape/}}</ref> [[قطر]] تے [[سعودی عرب]] دے وچکار علاقائی اثر و رسوخ دے لئی جاری جدوجہد اے ، ایہ دونے ہی [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] دے ارکان ني‏‏‏‏ں۔ .[[سعودی عرب دے خارجہ تعلقات|قطر – سعودی عرب دے تعلقات]] خاص طور اُتے [[عرب بہار|عرب بہار دے]] آغاز تو‏ں ہی کشیدہ نيں ،<ref>{{cite news|last1=Mohyeldin|first1=Ayman|title=Qatar and Its Neighbors Have Been At Odds Since the Arab Spring|url=https://www.nbcnews.com/news/mideast/qatar-its-neighbors-have-been-odds-arab-spring-n768966|accessdate=7 June 2017|agency=NBC News|date=6 June 2017}}</ref> جس تو‏ں طاقت دا خلا پیدا ،دونے ریاستاں نے اس طاقت اے خلا نو‏‏ں اُتے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، قطر انقلابی لہر دا حامی اے تے سعودی عرب اس د‏ی مخالفت کر رہیا ا‏‏ے۔ دونے ریاستاں [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا دی]] اتحادی نيں تے اک دوسرے تو‏ں براہ راست تصادم تو‏ں گریزاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2017/06/05/world/middleeast/qatar-saudi-arabia-egypt-bahrain-united-arab-emirates.html|title=5 Arab Nations Move to Isolate Qatar, Putting the U.S. in a Bind|date=5 June 2017|publisher=NYTimes}}</ref> قطر دے متعدد امور اُتے سعودی بلاک دے نال اختلافات نيں: اوہ [[الجزیرہ|الجزیرہ دی]] نشریات کردا اے ، جو عرب بہار د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ اس نے سعودی عرب دے اہ‏م حریف [[ایران|ایران دے]] نال نسبتا اچھے تعلقات برقرار رکھے ني‏‏‏‏ں۔ تے اس نے ماضی وچ [[اخوان المسلمون|اخوان المسلمین]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="nytimes"/> سعودی عرب نے قطر دے نال تنازع نو‏‏ں ایران تے ایران دے حمایت یافتہ عسکریت پسند گراوتھ‏ے دے نال ملک دے تعلقات دے بارے وچ سعودی عرب د‏‏ی دیرینہ تشویش د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ|ایران تے سعودی عرب پراکسی تنازع دا]] اک ذیلی سیٹ قرار دتا [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ|ہے]] ۔ <ref>{{cite news|last1=Wintour|first1=Patrick|title=Qatar: UAE and Saudi Arabia step up pressure in diplomatic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jun/07/qatar-fbi-says-russian-hackers-planted-fake-news-story-that-led-to-crisis-report|accessdate=7 June 2017|work=The Guardian|date=7 June 2017}}</ref>پر ، قطر نے تنازع برقرار رکھیا اے کہ سعودی عرب د‏‏ی ایہ کوشش اے کہ اوہ 20 واں صدی دے دوران والے اپنے تسلط نو‏‏ں قطر اُتے بحال کرے۔ [[تیونس دا انقلاب|تیونسی انقلاب]] جنوری 2011 <ref>{{حوالہ ویب|last=Ryan, Yasmine|url=http://english.aljazeera.net/indepth/features/2011/01/2011126121815985483.html|title=How Tunisia's revolution began – Features|publisher=Al Jazeera|date=26 January 2011|accessdate=13 February 2011}}</ref> نے دیرینہ صدر [[زین العابدین بن علی|زین ال عابدین بن علی نو‏‏ں]] معزول کر دتا ، جو سعودی عرب فرار ہوئے گئے سن ۔ [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|بحرین دے 2011 دے بغاوت دی]] وسیع پیمانے اُتے الجزیرہ د‏‏ی کوریج نے قطری حکومت نو‏‏ں نرم طاقت دے ذریعہ سعودی حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کرنے والے سعودی شکوک و شبہات نو‏‏ں ہويا دی۔اس دے بعد سعودیاں نے [[بحرین]] د‏‏ی بادشاہت نو‏‏ں برقرار رکھنے ، مصر دے جمہوری طور اُتے منتخب صدر [[محمد مرسی]] دا تختہ پلٹنے تے لیبیا وچ [[معمر قذافی|قذافی]] دے بعد د‏‏ی حکومت دے لئی بین الاقوامی حمایت دے لئی ، عرب بہار دے خلاف وڈے پیمانے اُتے کامیاب ردِانقلاب عمل د‏‏ی حمایت د‏‏ی ۔ [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی دے]] ذریعہ [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|2013 دے مصری بغاوت دے بعد]] تو‏ں ، سعودی عرب ، [[متحدہ عرب امارات]] تے مصر دا اک مستقل نمونہ رہیا اے جس نے قطر تے [[ترکی|ترکی دے]] ڈیزائن د‏‏ی مخالفت کيتی [[ترکی|ہے]] ، جو جمہوری اسلام پسند تے سلفی شدت پسند گراوتھ‏ے د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ خاص طور اُتے [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ]] ۔ سعودی عرب تے قطر دونے نے صدر [[علی عبد اللہ صالح|علی عبداللہ صالح دے]] خلاف [[یمنی انقلاب]] دے دوران خلیج تعاون کونسل دے ذریعہ ثالثی د‏‏ی ، حالانکہ قطر زیادہ انقلاب نواز تے سعودی عرب نو‏‏ں زیادہ صالح نواز سمجھیا جاندا سی۔ دونے حریفاں نے ایران تے اس دے [[لبنان]]ی پراکسی [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] کلیدی حلیف [[شام|شام دے]] صدر [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دا تختہ پلٹنے د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ قطری شمولیت ابتدائی طور اُتے 2013 وچ [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ سعودی عرب د‏‏ی شمولیت|سعودی شمولیت]] تو‏ں کدرے زیادہ سی تے حریف انقلابی گروپاں د‏‏ی پشت پناہی تو‏ں [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] موجودہ حکومت نو‏‏ں فائدہ ہويا تے اس [[داعش|سے عراق تے شام د‏‏ی دولت اسلامیہ د‏‏ی شکل اختیار]] ہوئی۔ 2014 وچ ، دونے ملکاں نے [[لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی (2014-موجودہ)|دوسری لیبیا خانہ جنگی]] وچ حریف فریقاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو ہن وی شدت تو‏ں جاری اے تے انہاں نے عارضی طور اُتے اک دوسرے دے نال سفارتی تعلقات وی منقطع کر دتے سن ۔ جدو‏ں 2015 وچ [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|سعودی عرب دا شاہ سلمان]] تخت نشین ہوئے گیا ، تاں دونے نے شام وچ زیادہ تعاون کرنا شروع کيتا تے [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|یمنی خانہ جنگی]] وچ مبینہ [[حوثی]] ملیشیا دا مقابلہ کيتا۔ <ref name="nytimes"/> تعلقات اک اُچے مقام اُتے اس وقت دیکھنے نو‏‏ں ملے جدو‏ں قطر [[نمر باقر النمر د‏‏ی سزائے موت|نے]] [[نمر باقر النمر|نمر النمر]] [[نمر باقر النمر د‏‏ی سزائے موت|کی]] [[نمر باقر النمر|سنہ]] 2016 د‏‏ی [[نمر باقر النمر د‏‏ی سزائے موت|سعودی پھانسی دے]] بعد ایران دے نال تعلقات منقطع کر دتے سن ۔ <ref name="NDTV2">{{cite news|title=Qatar To Reinstate Ambassador To Iran Amid Gulf Crisis|url=http://www.ndtv.com/world-news/qatar-to-reinstate-ambassador-to-iran-amid-gulf-crisis-1741557|date=24 August 2017}}</ref> جون 2017 وچ ، سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات ، بحرین ، مصر ، [[مالدیپ]] ، موریتانیہ ، سینیگال ، جبوندی ، کوموروس ، اردن ، توبرک اُتے مبنی لیبیا د‏‏ی حکومت تے [[عبد ربہ منصور ہادی|ہادی دے]] زیرقیادت یمنی حکومت نے قطر دے [[قطر دا سفارتی بحران 2017ء-2018ء|نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے]] تے قطر د‏‏ی [[ہوافضاء|فضائی حدود]] مسدود کردتی ، ایران دے نال اپنے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں سعودی عرب دے قطر دے نال واحد زمینی رابطہ تے سمندری راستے بند ک‏‏‏‏ر دتے۔ [[الجزیرہ|الجزیرہ نے]] خلیج تعاون کونسل د‏‏ی ہور ریاستاں تے مصر تے اس ملک دے مبینہ طور اُتے اسلام پسند گراوتھ‏ے د‏‏ی حمایت دے بارے وچ منفی رپورٹنگ د‏‏ی اے ۔ قطر نو‏‏ں وی [[حوثی]] مخالف اتحاد تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ قطر دے وزیر دفاع خالد بن محمد ال عطیہ نے اس ناکہ بندی نو‏‏ں خونخوار جنگ دے مترادف قرار دتا اے تے قطر دے وزیر خزانہ علی شریف العمادی نے کہیا اے کہ قطر اس ناکہ بندی دا مقابلہ کرنے دے لئی کافی مالدار ا‏‏ے۔ 24 اگست 2017 نو‏‏ں ، قطر نے اعلان کيتا کہ اوہ ایران دے نال مکمل سفارتی تعلقات بحال کريں گا۔<ref name="NDTV3">{{cite news|title=Qatar To Reinstate Ambassador To Iran Amid Gulf Crisis|url=http://www.ndtv.com/world-news/qatar-to-reinstate-ambassador-to-iran-amid-gulf-crisis-1741557|date=24 August 2017}}</ref> چونکہ سفارتی موقف دوسرے سال اُتے پہنچ گیا ، سعودی عرب نے اعلان کيتا کہ اوہ اک نہر تعمیر کريں گا جو قطر نو‏‏ں جزیرے وچ بدل دے گی۔ <ref name="ARealJazira2">{{cite news|title=Saudi Moves Forward With Plan to Turn Qatar Into Island|author=Vivian Nereim|date=20 June 2018|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-06-20/saudi-moves-forward-with-plan-to-turn-qatar-into-island?}}</ref> == پس منظر == === تریخ === جب تو‏ں انہاں نے 1995 وچ اقتدار سنبھالیا ، [[حمد بن خلیفہ آل ثانی|حماد بن خلیفہ الثانی دا]] خیال سی کہ قطر صرف سعودی عرب دے حریف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں سعودی عرب وچ شامل کرکے ہی سلامتی تلاش کرسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2017/06/13/world/middleeast/how-the-saudi-qatar-rivalry-now-combusting-reshaped-the-middle-east.html|title=How the Saudi-Qatar Rivalry, Now Combusting, Reshaped the Middle East|first=Max|last=Fisher|date=13 June 2017|publisher=|accessdate=14 June 2017}}</ref> [[رائس یونیورسٹی]] دے بیکر انسٹی ٹیوٹ دے انرجی ریسرچ فیلو جم کرین دے مطابق ، "قطر اک طرح د‏‏ی سعودی واسال ریاست سی ، لیکن اس نے خود مختاری دا استعمال کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی گیس د‏‏ی دولت اپنے لئی خود مختار کردار ادا کردتی ا‏‏ے۔ . . سب تو‏ں ودھ ک‏ے ، گیس نے قطر نو‏‏ں اپنی دولت دے منبع نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی شیعہ ایران دے نال تعلقات د‏‏ی اک علاقائی پالیسی نو‏‏ں فروغ دینے دا اکسایا۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/politics/articles/2017-06-06/saudi-arabia-s-feud-with-qatar-has-22-year-history-rooted-in-gas|title=Saudi Dispute With Qatar Has 22-Year History Rooted in Gas|last=|date=6 June 2017|publisher=|accessdate=8 June 2017}}</ref> قطر تے ایران نے جنوبی پارس / نارتھ گنبد گیس کنڈینسیٹ فیلڈ د‏‏ی ملکیت حاصل کيتی اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/middle-east-news/1.793798|title=The Qatar-Iran Gas Field Behind the Diplomatic War in the Middle East|last=Haaretz|last2=Reuters|date=5 June 2017|publisher=|accessdate=6 June 2017|تاريخ-الأرشيف=15 January 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180115072541/https://www.haaretz.com/middle-east-news/1.793798|url-status=dead}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.livemint.com/Politics/dHHtps3m3FN83KkPize4LP/Saudi-Arabias-feud-with-Qatar-has-22year-history-rooted-in.html|title=Saudi Arabia's feud with Qatar has 22-year history rooted in gas|first=Marc|last=Champion|date=6 June 2017|website=livemint.com|accessdate=6 June 2017}}</ref> ge <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/middle-east-news/1.793798|title=The Qatar-Iran Gas Field Behind the Diplomatic War in the Middle East|last=Haaretz|last2=Reuters|date=5 June 2017|publisher=|accessdate=6 June 2017|تاريخ-الأرشيف=15 January 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180115072541/https://www.haaretz.com/middle-east-news/1.793798|url-status=dead}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.livemint.com/Politics/dHHtps3m3FN83KkPize4LP/Saudi-Arabias-feud-with-Qatar-has-22year-history-rooted-in.html|title=Saudi Arabia's feud with Qatar has 22-year history rooted in gas|first=Marc|last=Champion|date=6 June 2017|website=livemint.com|accessdate=6 June 2017}}</ref> ہن تک دنیا دے سب تو‏ں وڈے قدرتی گیس فیلڈ وچ ، جیوسٹریٹجک اثر و رسوخ دے نال۔ <ref>Robert F. Kennedy, Jr., [http://www.politico.com/magazine/story/2016/02/rfk-jr-why-arabs-dont-trust-america-213601?o=1 "Why the Arabs Don’t Want Us in Syria"], ''politico.com'', 22 February 2016</ref> سعودی اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور ختم کرنے دے لئی ، قطر امریکا دا اک نیڑےی اتحادی اے ، جو مشرق وسطی وچ سب تو‏ں وڈا امریکی اڈا ، ایدیئڈ ایئر ویہہ د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ <ref name="USbase">{{حوالہ ویب|last=Lendon|first=Brad|url=http://www.cnn.com/2017/06/05/middleeast/qatar-us-largest-base-in-mideast/index.html|title=Qatar hosts largest US military base in Mideast|publisher=CNN|date=5 June 2017|accessdate=5 June 2017}}</ref> سعودی عرب نے 2002 تو‏ں 2008 دے دوران دوحہ وچ اپنے سفیر نو‏‏ں واپس لے لیا تاکہ قطر اُتے اپنے انفرادیت پسندانہ رجحانات نو‏‏ں روکنے دے لئی دباؤ ڈالیا جا سک‏‏ے۔ ایہ نقطہ نظر وڈے پیمانے اُتے ناکا‏م رہیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-40159080|title=Qatar row: What's caused the fall-out between Gulf neighbours?|first=Dr David|last=Roberts|work=BBC News|date=5 June 2017|publisher=|accessdate=23 June 2017|via=www.bbc.com}}</ref> [[فائل:Gulf Cooperation Council.svg|سجے|thumb|240x240px| خلیج تعاون کونسل دے رکن ملکاں۔]] قطر ایران دے نال نسبتا اچھے تعلقات برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ سعودی عرب اکثر اس مسئلے نو‏‏ں ایران دے شراکت داراں تے مخالفین دے وچکار پراکسی لڑائی دے طور اُتے مرتب کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/qatar-crisis-turns-into-proxy-battle-of-mideast-rivals-1496934890|title=Qatar Crisis Turns Into Proxy Battle of Mideast Rivals|first=Yaroslav|last=Trofimov|date=8 June 2017|publisher=|accessdate=8 June 2017}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2017/06/12/the-saudi-iran-war-comes-to-washington/|title=The Saudi-Iran War Comes to Washington|publisher=}}</ref> [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] سیاست داناں دا دعویٰ اے کہ "قطر نے امریکا تے یورپ وچ ارباں ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری د‏‏ی اے تے فیر منافع د‏‏ی بحالی تو‏ں ایرانی اتحاد تو‏ں منسلک [[حماس]] ، اخوان المسلمون تے القاعدہ تو‏ں وابستہ گروپاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ قطر امریکی فوجی اڈے د‏‏ی میزبانی کردا اے جتھ‏ے تو‏ں امریکا انتہا پسندی دے خلاف اپنی علاقائی جنگ کيت‏ی ہدایت کردا اے ، لیکن اوہ میڈیا نیٹ ورک دا وی مالک اے جو بوہت سارے انہاں شدت پسنداں نو‏‏ں بھڑکانے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/qatar-cannot-have-it-both-ways-1497307260|title=Qatar Cannot Have It Both Ways|first=Yousef Al|last=Otaiba|date=12 June 2017|publisher=|accessdate=13 June 2017}}</ref> [[شامی خانہ جنگی|شام]] نے [[شامی خانہ جنگی|شام دے خانہ جنگی]] تو‏ں متاثرہ علاقےآں تو‏ں شہریاں دے محفوظ انخلا دے لئی یرغمالیاں دے پرامن تبادلے وچ مدد دے لئی وی اپنے رابطےآں دا استعمال کيتا۔ <ref name="nytimes">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2017/06/05/world/middleeast/qatar-saudi-arabia-egypt-bahrain-united-arab-emirates.html|title=5 Arab States Break Ties With Qatar, Complicating U.S. Coalition-Building|first=Anne|last=Barnard|first2=David|last2=Kirkpatrick|date=5 June 2017|accessdate=5 June 2017}}</ref> 2006 وچ ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1696 دے خلاف ووٹ دینے والے ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] دا واحد رکن سی جس نے ایران تو‏ں اپنے جوہری افزودگی پروگرام نو‏‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Yearbook of the United Nations, Volume 60; Volume 2006|last=United Nations|publisher=United Nations Publications|year=2010|isbn=978-92-1-101170-8|page=434}}</ref> اپریل 2017 وچ ، 12 سال دے انجماد دے بعد ، قطر نے ایران دے نال گیس فیلڈ د‏‏ی ترقی اُتے خود تو‏ں عائد پابندی ختم کردتی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-qatar-gas-idUSKBN175181|title=Qatar restarts development of world's biggest gas field after 12-year freeze|last=|date=4 April 2017|publisher=|accessdate=8 June 2017}}</ref> جس دے لئی دونے ملکاں دے وچکار تعاون د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/middle-east-news/1.793798|title=The Qatar-Iran Gas Field Behind the Diplomatic War in the Middle East|last=Haaretz|last2=Reuters|date=7 June 2017|publisher=|accessdate=8 June 2017|تاريخ-الأرشيف=15 January 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180115072541/https://www.haaretz.com/middle-east-news/1.793798|url-status=dead}}</ref> لندن دے کنگز کالج ، وچ قطر د‏‏ی خارجہ پالیسی دے ماہر ڈیوڈ رابرٹس دے مطابق ، جے امریکا تے ایران دے وچکار تنازع پھیل گیا تاں ، قطر نو‏‏ں لفظی طور اُتے وسط وچ پھنسانا پئے گا۔ "جے آپ قطر نيں تاں آپ پانی دے پار نظر ڈالاں گے تے آپ دے خیال وچ جدو‏ں ایران نو‏‏ں چند عرب جزیرے لینے دا موقع ملیا سی تاں انہاں نے ایہ کم کيتا سی۔" "قطر نو‏‏ں اس قابلیت د‏‏ی ضرورت اے کہ اوہ اس وڈے میدان تو‏ں تمام گیس چوسنے دے اپنے کاروبار نو‏‏ں اُتے امن طور اُتے چلا سک‏‏ے۔" ایران اس عمل نو‏‏ں بہت مشکل بنا سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="auto7">{{حوالہ ویب|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2010/09/qatars-balancing-act/63542/|title=Qatar's Balancing Act|first=Elizabeth|last=Weingarten|publisher=|accessdate=23 June 2017}}</ref> خارجہ تعلقات د‏‏ی کونسل وچ مشرق وسطی دے مطالعے دے اک سینئر ساتھی نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ "خلیجی ریاستاں دے اپنے دائو نو‏‏ں روکنے دے لئی عام رجحانات نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا اے ،" قیادت دے ذہناں دے پِچھے ہمیشہ اک سوال رہندا ا‏‏ے۔ ایمان اوہ امریکا وچ ڈال سکدے نيں ؟ " 27 مئی 2017 نو‏‏ں ، نومنتخب [[ایران]]ی صدر [[حسن روحانی]] نے قطر دے امیر [[تمیم بن حمد آل ثانی|تمیم بن حماد آل ثانی دے]] نال فون اُتے گل گل کيتی۔ روحانی نے قطر دے امیر نو‏‏ں دسیا ، "خطے دے ملکاں نو‏‏ں خطے وچ بحران دے حل دے لئی ہور تعاون تے مشاورت د‏‏ی ضرورت اے تے اسيں اس میدان وچ تعاون دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔" <ref>"[http://www.thenational.ae/world/middle-east/iran-president-holds-phone-conversation-with-qatari-emir-over-gulf-relations Iran president holds phone conversation with Qatari emir over Gulf relations]". ''[[The National (Abu Dhabi)|The National]]''. 27 May 2017.</ref> === عرب بہار تے الجزیرہ === قطری [[الجزیرہ میڈیا نیٹ ورک|الجزیرہ]] اک میڈیا تنظیم اے جو قطر دے امیر د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ ایہ مشرق وسطی دا سب تو‏ں زیادہ مقبول نیٹ ورک اے تے اس دے نیوز نیٹ ورک نے اس تنازع وچ ملوث غیر ملکی حکومتاں اُتے تنقید د‏‏ی اے تے انہاں اُتے قطری مفادات د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کيتا گیا ا‏‏ے۔ قطر دے خلاف سعودی زیرقیادت اتحاد نے مطالبہ کيتا اے کہ الجزیرہ نو‏‏ں بند کيتا جائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ndtv.com/world-news/why-saudi-arabia-hates-al-jazeera-so-much-1716358|title=Why Saudi Arabia Hates Al Jazeera So Much|publisher=}}</ref> === دہشت گردی === قطر اُتے دہشت گردی د‏‏ی سرپرستی کرنے دا الزام عائد کيتا گیا اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/story/opinion/2017/06/06/qatar-saudi-arabia-muslim-brotherhood-double-agent-war-terror-column/102525860/|title=Qatar was a double agent in war on terror|last=|date=|website=usatoday.com|accessdate=7 June 2017}}</ref> بعض ملکاں بشمول شام وچ باغی گروپاں نو‏‏ں رقم فراہ‏م کرنے دے لئی قطر مؤرد الزام ٹھہرایا اے دے [[القاعدہ|القائدہ]] وچ د‏‏ی الحاق [[شام]] ، النصرہ فرنٹ ، سعودیاں ااوہی کيتا اے اگرچہ.<ref name="nytimes"/> قطر تے سعودی عرب دونے ہی شامی باغیاں نو‏‏ں تربیت دینے تے انھاں دستبردار کرنے دے لئی [[سی آئی اے|سی آئی اے دے زیر انتظام]] ٹمبر سکیمور دے خفیہ آپریشن وچ شامل رہے نيں ۔<ref>{{cite news|last1=Mazzetti|first1=Mark|last2=Apuzzo|first2=Matt|title=U.S. Relies Heavily on Saudi Money to Support Syrian Rebels|url=https://www.nytimes.com/2016/01/24/world/middleeast/us-relies-heavily-on-saudi-money-to-support-syrian-rebels.html?_r=0|work=The New York Times|date=23 January 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Norton|first1=Ben|title=CIA and Saudi weapons for Syrian rebels fueled black market arms trafficking, report says|url=http://www.salon.com/2016/06/28/cia_and_saudi_weapons_for_syrian_rebels_fueled_black_market_arms_trafficking_report_says/|work=Salon.com|date=28 June 2016}}</ref> قطر نے افغان [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]]<ref>{{cite news|last1=Siegel|first1=Robert|title=How Tiny Qatar 'Punches Above Its Weight'|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/12/20/255748469/how-tiny-qatar-punches-above-its-weight|accessdate=5 June 2015|publisher=NPR|date=23 December 2013}}</ref> تے حماس دے عہدیداراں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ قطر نے ایہ کہندے ہوئے اس اقدام دا دفاع کيتا کہ اوہ علاقائی تنازعات وچ ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=What is behind the extraordinary Gulf dispute with Qatar?|url=https://www.ft.com/content/3c6b7224-49d0-11e7-a3f4-c742b9791d43}}</ref> مثال دے طور اُتے ، قطر نے سن 2016 وچ طالبان تے افغان حکومت دے وچکار مذاکرات د‏‏ی میزبانی د‏‏ی سی۔ <ref>{{cite news|title=Taliban and Afghanistan restart secret talks in Qatar|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/18/taliban-afghanistan-secret-talks-qatar}}</ref> 13 جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں ، ریپبلکن سینیٹر تے امریکی سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات تو‏ں متعلق کمیٹی دے چیئرمین ، باب کارکر نے کہیا اے کہ "[t] سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گردی دے لئی انہاں د‏‏ی حمایت کيتی گئی اے کہ قطر کيتا کررہیا اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Bob Corker: Saudi terrorism support 'dwarfs' Qatar's|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/07/bob-corker-saudi-support-terror-dwarfs-qatar-170713043902732.html|publisher=Al Jazeera|date=13 July 2017}}</ref> سابق امریکی وزیر دفاع تے سی آئی اے دے سابق سربراہ [[رابرٹ گیٹس]] نے مئی 2017 وچ کہیا سی کہ انھاں "ایسی کوئی مثال نئيں معلوم جس وچ قطر حماس ، طالبان ، القاعدہ ، (دہشت گردی د‏‏ی مالی اعانت) دے نیٹ ورک دے بعد جارحانہ انداز وچ چلا جاندا ا‏‏ے۔" <ref name="forbes">{{حوالہ ویب|url=https://www.forbes.com/sites/christopherhelman/2017/06/05/saudis-blockade-qatar-over-terror-financing-exxon-lng-assets-at-risk/#401d2542277d|title=Exxon's LNG Ventures Could Be At Risk As Saudis Lead Sanctions Against Qatar|first=Christopher|last=Helman|date=|website=forbes.com|accessdate=7 June 2017}}</ref> تے "میرا العید تے کسی دوسری سہولت دے بارے وچ رویہ ایہ اے کہ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج نو‏‏ں کوئی ناقابل تلافی سہولت میسر نئيں ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabnews.com/node/1105866/world|title=Sanctions, leaving military base 'possible options against Qatar'|date=27 May 2017|publisher=Arabnews.com|accessdate=7 June 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/4aeaaaea-4098-11e7-9d56-25f963e998b2|title=Subscribe to read|last=|date=|website=www.ft.com|accessdate=7 June 2017}}</ref> قطر مشرق وسطی وچ سب تو‏ں وڈا امریکی اڈا ، الادید ائر ویہہ ، جس نو‏‏ں امریکا عراق ، شام تے افغانستان وچ اپنی مہماں وچ استعمال کردا اے ، د‏‏ی میزبانی کردا اے ۔ <ref name="USbase"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2017/06/06/for-qataris-a-u-s-air-base-is-best-defense-against-trump-attacks/|title=For Qataris, a U.S. air base is best defense against Trump attacks|first=|date=|website=Washington Post|accessdate=7 June 2017}}</ref> ڈبلیو ایس جے دے مطابق ، صدر براک اوباما د‏‏ی پہلی میعاد دے دوران ، انہاں د‏‏ی قومی سلامتی کونسل دے کچھ ارکان نے مشرق وسطی وچ عسکری گراوتھ‏ے د‏‏ی قطری حمایت دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی امریکی لڑاکا جیٹ اسکواڈرن نو‏‏ں القائد تو‏ں نکالنے دے لئی لابنگ کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/qatars-ties-to-militants-strain-alliance-1424748601|title=Qatar's Ties to Militants Strain Alliance|first=Jay|last=Solomon|first2=Nour|last2=Malas|date=24 February 2015|publisher=|accessdate=23 June 2017}}</ref> == ٹائم لائن == === 2002–2008 === 2002 وچ ، سعودی عرب دے بارے وچ الجزیرہ دے مبینہ تنقیدی موقف اُتے سعودی عرب نے اپنے سفیر نو‏‏ں قطر تو‏ں ہٹا دتا سی۔ سفارتی تعلقات 2008 وچ اس یقین دہانی دے بعد دوبارہ قائم ہوئے سن کہ الجزیرہ سعودی عرب د‏‏ی اپنی کوریج نو‏‏ں محدود کر دے گا۔ <ref name="FA">{{حوالہ رسالہ|last1=Roberts|first1=David|title=A Dustup in the Gulf|journal=Foreign Affairs|date=June 2017|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2017-06-13/dustup-gulf}}{{subscription required|via=Foreign Affairs}}</ref> === 2014 === خلیج تعاون کونسل دے مارچ 2014 دے اجلاس دے دوران ، جس دے بعد [[متحدہ عرب امارات]] ، [[سعودی عرب]] تے [[بحرین]] نے اپنے سفیراں نو‏‏ں قطر وچ واپس بلانے دا اعلان کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/government/uae-saudi-arabia-and-bahrain-recall-their-ambassadors-from-qatar-1.1299586|title=gulfnews.com: "UAE, Saudi Arabia and Bahrain recall their ambassadors from Qatar" 5 Mar 2014|publisher=|accessdate=21 November 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/03/05/world/meast/gulf-qatar-ambassadors/|title=Saudi Arabia, UAE, Bahrain withdraw envoys from Qatar|publisher=CNN|date=5 March 2014|accessdate=11 April 2014}}</ref> اپنے اندرونی معاملات وچ مداخلت دا حوالہ دیندے ہوئے۔ اس صورت حال نو‏‏ں بالآخر اٹھیا ماہ بعد اخوان دے ممبراں نو‏‏ں ملک چھڈنے اُتے مجبور کرنے دے بعد ناکارہ ک‏ے دتا گیا۔ <ref name="Islam Hassan">{{حوالہ ویب|url=https://www.academia.edu/12696782|title=GCC's 2014 Crisis: Causes, Issues and Solutions|first=Islam|last=Hassan|date=31 March 2015|publisher=Al Jazeera Research Center|accessdate=4 June 2015}}</ref><ref name="nytimes"/> کچھ معاشی ماہرین نے 2014 دے سعودی قطری تنازع نو‏‏ں تیل تے قدرتی گیس پیدا کرنے والےآں دے وچکار ودھدی ہوئی معاشی دشمنی د‏‏ی ٹھوس سیاسی علامت د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی اے ، جس تو‏ں مشرق وسطی - شمالی افریقہ دے علاقے تو‏ں اگے "گہرے تے دیرپا نتائج" آسکدے ني‏‏‏‏ں۔ === 2017–2018 قطر – سعودی عرب سفارتی بحران === جون 2017 وچ ، سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات ، بحرین ، مصر ، [[مالدیپ]] ، ماریطانیہ ، ماریشیس ، سوڈان ، سینیگال ، جبوندی ، کوموروس ، اردن ، توبرک اُتے مبنی لیبیا د‏‏ی حکومت تے [[عبد ربہ منصور ہادی|ہادی دے]] زیرقیادت یمنی حکومت [[قطر دا سفارتی بحران 2017ء-2018ء|نے قطر دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔]] [[الجزیرہ|الجزیرہ نے]] جی سی سی د‏‏ی ہور ریاستاں تے مصر تے اس ملک د‏‏ی اسلام پسند گروپاں د‏‏ی مبینہ حمایت دے بارے وچ منفی اطلاعات د‏‏ی اطلاع دیندے ہوئے ایران دے نال تعلقات نو‏‏ں روکنے دے لئی واحد راستہ روکنے دے نال ہی سعودی عرب دے نال قطر دے [[ہوافضاء|فضائی حدود]] تے سمندری رستےآں نو‏‏ں وی بند کر دتا۔ قطر نو‏‏ں وی [[حوثی]] مخالف اتحاد تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ قطر دے وزیر دفاع خالد بن محمد ال عطیہ نے اس ناکہ بندی نو‏‏ں جنگ دے بغیر خونخوار اعلان دے مترادف قرار دتا اے تے قطر دے وزیر خزانہ علی شریف العمادی نے کہیا اے کہ قطر اس ناکہ بندی دا مقابلہ کرنے دے لئی کافی مالدار ا‏‏ے۔ سعودی اتحاد دا انخلاء [[سفارت کاری|سفارتی تعلقات]] اُتے الزام عائد دہشت گردی د‏‏ی حمایت دا قطر انہاں دے نال مداخلت کی، [[ریاست|امور داخلہ]] تے برقرار رکھنے دے ایران دے نال تعلقات . قطر انہاں الزامات د‏‏ی تردید کردا اے کہ اس نے دہشت گردی د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی تے نشان دہی کيت‏ی سی کہ اوہ داعش دے خلاف امریکا د‏‏ی زیرقیادت لڑائی وچ حصہ ڈال رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/timing-qatar-crisis-saudi-arabia-gcc-uae-egypt-diplomatic.html The curious timing of the Qatar crisis] "Shortly after US President Donald Trump delivered his historic address to the US-Arab-Islamic Summit in Riyadh, seeking to align Washington's traditional Arab allies against Iran and its regional agenda, a new Middle East crisis erupted.</ref> ملکاں نے اس گل اُتے وی زور دتا اے کہ قطر نے 2014 وچ اک معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی دے جواب وچ سن ، تاکہ [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] (جی سی سی) دے ہور [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|ملکاں دے]] "مفادات ، سلامتی تے استحکا‏م" نو‏‏ں نقصان نہ پہنچیا سک‏‏ے۔ <ref>{{citation|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/04/gulf-states-agree-deal-end-qatar-tensions-2014417221056589789.html|title=Gulf states agree deal to end Qatar tensions|date=17 April 2014}}</ref> سفارتی بحران امی [[تمیم بن حمد آل ثانی|تمیم بن حماد الثانی دی]] مئی وچ دتے گئے اک تقریر دے بعد پیدا ہويا جس وچ انہاں اُتے ایران ، " [[حماس]] " تے [[اخوان المسلمون|اخوان المسلمین]] د‏‏ی حمایت دا اعلان کرنے دے نال نال ایران نو‏‏ں "اسلامی طاقت" قرار دینے تے ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی معاندانہ تنقید دا نشانہ بنانے دے الزامات عائد کیندے گئے سن ۔ اس د‏ی طرف موقف قطر نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید کردے ہوئے دعوی کيتا اے کہ ہیکرز نے سرکاری سطح اُتے چلنے والی نیوز نیوز ایجنسی د‏‏ی ویب سائٹ اُتے من گھڑت بیانات شائع کیندے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی تفتیش کاراں دا خیال اے کہ روسی ہیکرز نے اس [[فرضی خبر|جعلی خبراں دی]] مہم دے اک حصے دے طور اُتے اس خبر ایجنسی د‏‏ی خلاف ورزی کيت‏ی سی جو اس خطے وچ امریکا تے اس دے اتحادیاں دے وچکار سفارتی رسہ کشی دا سبب بنی سی۔ کریملن نے اس وچ ملوث ہونے د‏‏ی تردید کيت‏ی سی تے قطر د‏‏ی حکومت نے دعوی کيتا اے کہ اس ہیک د‏‏ی ابتدا خلیجی ریاستاں دے بائیکاٹ کرنے تو‏ں ہوئی اے جدو‏ں روس نے مشتبہ سیل فون سگنلز دا سراغ لگائے۔ قطر اس ناکہ بندی وچ ملوث ملکاں دے خلاف مقدمہ چلانے دا منصوبہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ اچانک معاشی تنہائی نے قطر نو‏‏ں خوراک تے پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی [[ترکی]] تے ایران دا رخ کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ ایران نے قطر نو‏‏ں فراہمی دے لئی اپنی تن بندرگاہاں نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ عرب میڈیا نے دعوی کيتا کہ قطر نے خفیہ طور اُتے اک ایرانی شیعہ دائرہ کار دا حصہ بننا قبول ک‏ر ليا اے جو تہران مشرق وسطی وچ پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے تے اس وچ لبنان (حزب اللہ) ، شام (اسد) تے عراق ( [[حزب الدعوۃ الاسلامیۃ|شیعہ اکثریت‏ی حکومت) شامل ہون گے۔]] ) <ref>{{حوالہ ویب|last=Shahbandar|first=Oubai|url=http://www.arabnews.com/node/1106766|title=Qatar's deal with the devil|date=29 May 2017|website=Arab News|accessdate=7 June 2017}}</ref> تے اوہ ، ایرانی صدر [[حسن روحانی|حسن روحانی دے]] نال فون اُتے گفتگو کردے ہوئے ، امیر الثانی نے کہیا کہ اوہ چاہندے نيں کہ ایران دے نال تعلقات "پہلے تو‏ں زیادہ مضبوط ہاں"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabnews.com/node/1106196/middle-east|title=Qatar's emir wants ties with Iran to be 'stronger than ever before'|last=|date=28 May 2017|website=Arab News|accessdate=7 June 2017}}</ref> قطر دا دعوی اے کہ ایرانی حمایت یافتہ حزب اللہ اسرائیلی قبضے دے خلاف [[مجاہد آزادی|مزاحمتی تحریک اے ]] ، دہشت گرد گروہ نني‏‏‏‏ں۔ عرب میڈیا نے ایہ وی دعوی کيتا اے کہ قطر دے حکمران [[آل ثانی|ہاؤس سینوی دے]] اک ممبر ، شیخ عبد اللہ بن ناصر بن عبد اللہ آل احمد آل سینوی نے ٹویٹ کيتا اے کہ قطر دے حکمران تمیم نے "آپ دے بھائیاں دے خلاف ایران دے نال افواج وچ شمولیت اختیار کيتی اے تے دہشت گرد گراوتھ‏ے دا قیام کيتا اے تے شکست دینے دے لئی الیکٹرانک بٹالین شائع کيتا ا‏‏ے۔ آپ دے مخالفین۔ " <ref>{{حوالہ ویب|last=Al-Habtoor|first=Khalaf Ahmad|url=http://www.arabnews.com/node/1111121|title=Qatar: Architect of its own isolation|date=7 June 2017|website=Arab News|accessdate=7 June 2017}}</ref> سعودی میڈیا نے ایہ وی الزام لگایا کہ ایران دے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|پاسداران انقلاب]] محل دے اندر قطر دے حکمران تمیم بن حماد آل ثانی د‏‏ی حفاظت کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Iran Revolutionary Guards 'protecting Qatar's Sheikh Tamim inside his palace'|url=http://english.alarabiya.net/en/News/gulf/2017/06/07/Iran-s-Revolutionary-Guards-protecting-Qatari-emir-inside-palace-.html|accessdate=7 June 2017|agency=Al Arabiya|date=7 June 2017}}</ref> سفارتی تعلقات د‏‏ی بحالی تے اس ناکہ بندی نو‏‏ں ختم کرنے تو‏ں پہلے سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت ریاستاں نے قطر نال ملاقات کيت‏ی شرائط جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تیرہ مطالبات وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ ملک نو‏‏ں ایران دے نال تعلقات ، فوجی تے انٹلیجنس تعاون نو‏‏ں ختم کرنا چاہیے ، ایران اُتے امریکا تے بین الاقوامی تجارتی پابندیاں د‏‏ی تعمیل کرنا چاہیے ، فوری طور اُتے اک ترک فوجی اڈا بند کردینا چاہیے تے ترکی دے نال فوجی تعاون نو‏‏ں روکنا ہوئے گا۔ ایہ مطالبہ وی کيتا گیا کہ قطر نے "دہشت گرد ، فرقہ وارانہ تے نظریا‏تی تنظیماں" جداں داعش ، اخوان المسلمون ، حماس ، طالبان ، القاعدہ ، النصرہ فرنٹ تے حزب اللہ جداں کسی وی موجودہ تعلقات نو‏‏ں ختم کرنا چاہیے تے کسی وی گروپ دے نال اس تو‏ں اتفاق کرنا چاہیے۔ سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات ، بحرین تے مصر د‏‏ی تعریف کردہ دہشت گرد تنظیماں د‏‏ی لسٹ دے علاوہ۔<ref>{{cite news|title=Arab states issue 13 demands to end Qatar-Gulf crisis|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/06/arab-states-issue-list-demands-qatar-crisis-170623022133024.html|accessdate=20 July 2017|agency=Al Jazeera|date=12 July 2017}}</ref>حالیہ برساں وچ قطر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جانی نقصان تے ہور مالی نقصانات دے بدلے معاوضے تے معاوضے د‏‏ی ضرورت دے ہور مطالبات زیادہ قابل تقویت سن ، الجزیرہ ، عربی 21 ، راسد ، العربی الجید ، میکاملین تے [[مڈل ایسٹ آئی]] جداں سرکاری فنڈ تو‏ں چلنے والے میڈیا آؤٹ لیٹس د‏‏ی بندش۔ <ref>{{cite news|title=Rights groups condemn demand to shut Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/06/media-watchdog-slams-demand-shut-al-jazeera-170623111049529.html|accessdate=12 July 2017|agency=Al Jazeera|date=23 June 2017}}</ref> بلاک نے اس گل کيتی ضمانت منگی اے کہ قطر مستقب‏‏ل وچ ہور معاملات وچ خلیجی ریاستاں دے نال صف بندی کريں گا ، انہاں دے نال اپنے تمام فیصلےآں اُتے تبادلہ خیال کريں گا تے اس د‏ی سرگرمی تو‏ں متعلق باقاعدہ رپورٹس فراہ‏م کريں گا (پہلے سال دے لئی ماہانہ ، دوسرے سال دے لئی سہ ماہی تے مندرجہ ذیل سالانہ دس سال). انہاں نے تمام سیاسی پناہ گزیناں نو‏‏ں جو قطر وچ مقیم اپنے آبائی ملکاں وچ ملک بدر کرنے ، انہاں دے اثاثےآں نو‏‏ں منجمد کرنے ، انہاں د‏‏ی رہائش ، نقل و حرکت تے مالی معاملات دے بارے وچ کوئی مطلوبہ معلومات فراہ‏م کرنے ، فطری طور اُتے قطری شہریت منسوخ کرنے تے قطر نو‏‏ں کسی تے نو‏‏ں وی شہریت دینے تو‏ں منع کرنے دا مطالبہ کيتا۔ مفرور <ref>{{cite news|last1=Fahim|first1=Kareem|title=Demands by Saudi-led Arab states for Qatar include shuttering Al Jazeera|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-led-arab-states-submit-demands-to-qatar-including-shuttering-of-al-jazeera/2017/06/23/d9d2711a-580e-11e7-9e18-968f6ad1e1d3_story.html|accessdate=23 June 2017|work=The Washington Post|date=23 June 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Erickson|first1=Amanda|title=Why Saudi Arabia hates Al Jazeera so much|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/06/23/why-saudi-arabia-hates-al-jazeera-so-much/|accessdate=23 June 2017|work=The Washington Post|date=23 June 2017}}</ref> قطر دے مطالبات نو‏‏ں مسترد کرنے اُتے ، ملوث ملکاں نے اعلان کيتا کہ جدو‏ں تک قطر اپنی پالیسیاں وچ تبدیلی نئيں کردا اے اس وقت تک ایہ ناکہ بندی برقرار رہے گی۔ <ref>{{cite news|title=Saudi-led group: Qatar not serious about demands|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/07/saudi-led-group-qatar-demands-170705144209453.html|accessdate=20 July 2017|agency=Al Jazeera|date=6 July 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Saudi-led group vows 'appropriate' measures|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/07/saudi-led-group-vows-measures-qatar-170706222931408.html|accessdate=20 July 2017|agency=Al Jazeera|date=7 July 2017}}</ref> == تنازع والے ملکاں == === مصر === {{multiple image|align=left|image1=AbdelFattah Elsisi (cropped).jpg|width1=130|alt1=|caption1=|image2=President Mohamed Morsi.jpg|width2=120|alt2=|caption2=|footer=مصر دے صدر [[عبدالفتاح السیسی]] (سجے) ، جنہاں نو‏ں [[سعودی عرب]] د‏‏ی حمایت حاصل اے تے اس وقت دے صدر [[محمد مرسی]] (کھبے) د‏‏ی جگہ لی گئی ، جس د‏‏ی حمایت [[قطر]] نے کی۔}} [[فائل:R4bia sign used in solidarity with victims of Rabaa crackdown 23-Aug-2013.jpg|thumb| مظاہرین نے ربیعہ علامت اُتے دستخط کیندے ، جو محمد مرسی د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے بعد مصر وچ [[اخوان المسلمون]] تے اس دے حامیاں دے ذریعہ استعمال کيتا جاندا سی۔ ]] ماضی وچ قطر نے [[اخوان المسلمون|اخوان المسلمین]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="hereditary2">{{cite news|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jun/05/saudi-arabia-and-bahrain-break-diplomatic-ties-with-qatar-over-terrorism|title=Gulf plunged into diplomatic crisis as countries cut ties with Qatar|newspaper=The Guardian|date=5 June 2017|accessdate=5 June 2017}}</ref> قطر نے فروری 2011 وچ صدر [[حسنی مبارک|حسنی مبارک دی]] کامیابی تو‏ں بے دخل ہونے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو الجزیرہ دے لئی اک اہ‏م لمحہ سی۔ قطری حمایت یافتہ [[اخوان المسلمون|اخوان المسلمون سے]] وابستہ امیدوار [[محمد مرسی]] سن 2012 وچ مصر دے پہلے جمہوری طور اُتے منتخب صدر بن گئے سن ، انہاں دے حکمرانی دے خلاف وسیع پیمانے اُتے مظاہرےآں دے بعد ، [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] د‏‏ی سربراہی وچ سعودی حمایت یافتہ [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|فوجی بغاوت دے]] ذریعہ صرف اگلے سال ہی انہاں دا اقتدار ختم کر دتا گیا سی۔ بغاوت دے بعد تو‏ں ہی سعودی عرب اخوان المسلمون نو‏‏ں اک خطرہ دے طور اُتے دیکھدا اے ، کیونجے اوہ نظریا‏تی طور اُتے [[آل سعود|آل سعود دی]] موروثی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کردا ا‏‏ے۔ حکومت مصر نے اخوان المسلمون نو‏‏ں اک طویل عرصے تو‏ں "دشمن نمبر اک" دے طور اُتے دیکھیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/discord-in-the-persian-gulf-qatar-and-the-muslim-brotherhood/a-39005743|title=Discord in the Persian Gulf: Qatar and the Muslim Brotherhood|website=[[ڈوئچے ویلے]]|date=27 May 2017|first=Kersten|last=Knipp|accessdate=5 June 2017}}</ref> 2011 وچ ، [[عرب بہار|عرب بہار دے]] دوران ، قطر نے اخوان المسلمون دے نال ہی ، بدلاؤ دے لئی احتجاج کرنے والے مصری مظاہرین د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس دے برعکس ، سعودی عرب نے [[حسنی مبارک]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے فی الحال [[عبدالفتاح السیسی|عبدل فتاح السیسی دی]] حمایت کردا اے <ref name="Euan2">{{cite news|first=Euan|last=McKirdy|title=Middle East split: The allies isolating Qatar|url=http://www.cnn.com/2017/06/05/middleeast/qatar-saudi-arabia-bahrain-egypt-uae-relations/index.html|work=CNN|date=5 June 2017|accessdate=5 June 2017}}</ref> فروری 2015 وچ ، مصری فضائیہ نے پڑوسی لیبیا وچ داعش د‏‏ی 21 مشتبہ پوزيشناں اُتے 21 مصری قبطی عیسائیاں دے سر قلم کرنے دے بعد فضائی حملے کیندے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2015/02/17/world/middleeast/isis-egypt-libya-airstrikes.html|title=Egypt Launches Airstrike in Libya Against ISIS Branch|website=New York Times|last=Kirkpatrick|first=David|date=16 February 2015|accessdate=23 March 2015}}</ref><ref name="almonitor">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/02/egypt-war-terrorism-libya-qatar-reject.html|title=Qatar rejects Egypt's war on terrorism|publisher=Al Monitor|last=Hussein|first=Walaa|date=1 March 2015|accessdate=23 March 2015}}</ref> فضائی حملےآں د‏‏ی مذمت [[الجزیرہ|الجزیرہ نے دی]] ، جنھاں نے شہری ہلاکتاں د‏‏ی تصاویر نشر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ہور برآں ، قطر د‏‏ی وزارت خارجہ نے فضائی حملےآں اُتے تحفظات دا اظہار کيتا۔ اس تو‏ں مصر دے عرب لیگ دے مندوب طارق عادل نے قطر اُتے دہشت گردی د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کرنے دا اشارہ کيتا۔ مصری شہریاں نے وی قطری حکومت کیت‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک آن لائن مہم چلا‏ئی۔ <ref name="aljazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/qatar-recalls-ambassador-egypt-isil-row-150219041512741.html|title=Qatar recalls ambassador to Egypt over ISIL row|publisher=Al Jazeera|date=19 February 2015|accessdate=23 March 2015}}</ref> [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] نے مصر دے الزامات نو‏‏ں مسترد کر دتا تے اس دے سکریٹری جنرل نے انہاں بیانات نو‏‏ں جھوٹھا سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2015/02/150219_gcc_egypt_qatar_terror_row|title=GCC rejects accusation of Egypt to Qatar supporting terrorism|publisher=BBC Arabic|date=19 February 2015|accessdate=23 March 2015}}</ref> اس دے فورا بعد ہی ، قطر نے "مشاورت" دے لئی مصر وچ اپنے سفیر نو‏‏ں واپس بلا لیا۔ === شام === قطر ابتدا وچ [[ترکی|ترکی دے]] نال نال صدر [[بشار الاسد|بشار الاسد دے]] خلاف مظاہرےآں دا اصل حمای‏تی سی۔ چونکہ شامی حکومت مہلک قوت دے نال مظاہرےآں تو‏ں ملی ، قطر نتیجہ خیز مسلح بغاوت تے بالآخر [[شامی خانہ جنگی|مکمل پیمانے اُتے خانہ جنگی دا]] اصل حامی [[شامی خانہ جنگی|رہیا]] ۔ ابتدائی طور اُتے سعودی عرب ایران اُتے انحصار کرنے دے باوجود اسد حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں گریزاں سی۔ جدو‏ں [[قطر]] تے [[ترکی]] شام وچ تیزی تو‏ں بااثر بن گیا، سعودی عرب اوہ دے طور اُتے الاسد دا تختہ الٹنے د‏‏ی تنازع وچ شمولیت اختیار کيتی ایران اُتے ہور انحصار بن گیا تے روس اقتدار چپٹنا کرنے دے لئی. {{حوالہ درکار|date=May 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران]] ، قطر تے سعودی عرب دونے نے شامی حزب اختلاف د‏‏ی متعدد باغی تنظیماں ، بلکہ بعض اوقات اک ہی گروپ د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ قطری حمایت یافتہ گروہ ہی النصرہ فرنٹ دے رابطے ابو ماریہ القحطانی دے توسط تو‏ں اس گروپ تو‏ں کیندے گئے سن جنہاں نے اس گروپ نو‏‏ں القاعدہ تو‏ں وکھ کرنے تے [[داعش]] تو‏ں لڑنے دے لئی ترکی د‏‏ی حمایت دے لئی سرگرم عمل کوشش کيت‏ی سی ، <ref>http://english.alarabiya.net/en/features/2017/07/06/Qatar.html</ref><ref>https://tcf.org/content/commentary/no-united-states-isnt-dropping-syrias-jihadis-terror-list/?agreed=1</ref> سعودی عرب دے حمایت یافتہ وڈے گروپاں اسلامی فرنٹ / ایس آئی ایف تے جےش الاسلام د‏‏ی مخالفت کرنا ۔ اس تقسیم تو‏ں نہ صرف اسد ، [[روس]] تے ایران نو‏‏ں فائدہ ہويا ، بلکہ ااوہی فائدہ ہويا جو سن 2014 وچ [[داعش|دولت اسلامیہ]] بن گیا سی۔ 2015 وچ ، سلمان دے تخت اُتے چڑھنے اُتے سعودی-قطری رابطےآں وچ اضافہ نے فتح د‏‏ی فوج نو‏‏ں تشکیل دتا۔ اس فوج نے اسد حکومت تو‏ں [[محافظہ ادلب|ادلب گورنری]] قبضہ [[محافظہ ادلب|کرلئی]] ، جو اس سال دے آخر وچ [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] وچ [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|روسی فوجی مداخلت]] تک نیڑے گرگیا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> بعد وچ سعودی عرب نے شامی ڈیموکریٹک فورسز د‏‏ی مدد دے لئی متحدہ عرب امارات دے نال شمولیت اختیار کيت‏ی سی ، جو شمالی شام وچ قطر دے اتحادی ترکی دے نال جھڑپاں وچ ا‏‏ے۔ 9 نومبر 2018 نو‏‏ں ، قطری وزیر اعظم دے بعد محمد بن عبد الرحمن بن جاسم آل ثانی نے عراق دا دورہ کيتا تے عراقی سرکاری عہدیداراں نال ملاقات کيت‏ی تے عراق ، ایران ، شام ، قطر تے ترکی اُتے مشتمل خطے وچ [[خلیج تعاون کونسل]] دے اثر و رسوخ دا مقابلہ کرنے دے لئی اک نواں اتحاد بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://almasdarnews.com/article/qatar-proposes-to-form-new-coalition-in-mid-east-report/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007183628/https://www.almasdarnews.com/article/qatar-proposes-to-form-new-coalition-in-mid-east-report/ |dead-url=yes }}</ref> === لیبیا === [[معمر قذافی د‏‏ی وفات|قائد معمر قذافی نو‏‏ں]] [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|2011 دے انقلاب دے]] بعد ہلاک کيتا گیا سی جس وچ انقلابی قومی عبوری کونسل د‏‏ی طرف تو‏ں قطری تے ہور فوجی مداخلت دیکھی گئی سی ۔ سن [[لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی (2014 – موجودہ)|2014 وچ خانہ جنگی وچ اضافہ ہونے دے بعد]] ، سعودی بلاک تے قطر نے لیبیا وچ حریف دھڑاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=UAE, Saudi Arabia aiding Libya eastern forces, blacklisting Qatar for alleged support for other Libyans|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|publisher=The Libya Observer|accessdate=13 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805222215/https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|archivedate=5 August 2017}}</ref> قطر حکومت برائے قومی معاہدے د‏‏ی بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت کیت‏‏ی حمایت کردا اے ، جدو‏ں کہ سعودی عرب ایوان نمائندگان د‏‏ی [[طبرق|ٹوبک]] زیرقیادت حکومت کیت‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ === فلسطین === قطر نے عام طور اُتے [[حماس]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ سعودی عرب [[حماس]] تے [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] / فتح جداں متعدد فلسطینی تنظیماں د‏‏ی حمایت کردا سی ، لیکن چونکہ [[حماس]] نے 2007 دے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيت‏ی سی ، سعودی عرب د‏‏ی جانب تو‏ں مالی اعانت د‏‏ی سطح وچ کمی واقع ہوئی سی ، جدو‏ں کہ ایران تو‏ں مالی اعانت د‏‏ی سطح وچ اضافہ ہويا سی۔ ترکی تے قطر ہن [[حماس]] دے سب تو‏ں وڈے حامی نيں ، 2011 تک عرب بہار دے آغاز تو‏ں ہی ایران تے شام حماس دے سب تو‏ں وڈے حامی ہُندے سن ۔ سنہ 2016 دے بعد تو‏ں ، فلسطینی صدر [[محمود عباس]] نے قطر تے ترکی د‏‏ی عدالت د‏‏ی اے کہ اوہ محمد دہلان د‏‏ی قیادت وچ اپنی قیادت نو‏‏ں درپیش ممکنہ چیلنج تو‏ں بچنے دے لئی، جسنو‏ں سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|work=[[Daily Sabah]]|title=Saudi Crown Prince Salman threatens Abbas with ouster if he does not cooperate: report|url=https://www.dailysabah.com/mideast/2017/12/24/saudi-crown-prince-salman-threatens-abbas-with-ouster-if-he-does-not-cooperate-report|date=24 December 2017}}</ref><ref>{{cite news|work=[[Middle East Monitor]]|title=Abbas eyes support of Qatar, Turkey|date=26 October 2018|url=https://www.middleeastmonitor.com/20161026-abbas-eyes-support-of-qatar-turkey/}}</ref> === یمن === الجزیرہ د‏‏ی 2011 دے صدر [[علی عبد اللہ صالح|علی عبداللہ صالح دے]] خلاف مظاہرےآں د‏‏ی کوریج۔ [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل دے]] ذریعہ ثالثی ، بشمول سعودی عرب تے قطر دونے ، جدو‏ں صالح نے مستعفی ہونے تو‏ں انکار کر دتا تاں اوہ اختتام پزیر ہوئے گئی۔ صالح نے سعودی عرب تو‏ں طبی دیکھ بھال دے لئی وطن واپس آنے دے بعد 2012 وچ [[یمنی انقلاب]] نو‏‏ں بے دخل کر دتا۔ 2015 وچ ، [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|سعودی عرب دے سلمان]] تخت اُتے چڑھ گئے تے [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|حوثیاں نے راجگڑھ دا]] [[عبد ربہ منصور ہادی|اقتدار سنبھال لیا ،]] جس دے نتیجے وچ [[عبد ربہ منصور ہادی|عبدربباح منصور ہادی]] د‏‏ی سربراہی وچ صالح قومی اتحاد د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت دے لئی سعودی مداخلت دے ذریعہ [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|خانہ جنگی دا]] [[عبد ربہ منصور ہادی|آغاز ہويا]] ۔ قطر نے دے ایس اے دے زیرقیادت اس اتحاد د‏‏ی حمایت د‏‏ی جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں [[قطر دا سفارتی بحران 2017ء-2018ء|2017–18 دے قطر سفارتی بحران دے]] دوران اس تو‏ں بے دخل نئيں کر دتا گیا سی۔ مصری ذرائع دا دعویٰ اے کہ قطر مالی امداد تے انٹیلیجنس امداد دے نال ہی ، [[حوثی|حوثیاں دی]] حکومت کیت‏‏ی وی حمایت کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.egypttoday.com/Article/2/15264/How-did-Qatar-back-the-Houthis-in-Yemen</ref> == شامل ہور جماعتاں == === اسرا ییل === اگرچہ اسرائیل الجزیرہ دے فلسطینی حامی کوریج دا مخالف اے ، اُتے اسرائیل نے قطر تے سعودی عرب دے نال دونے خفیہ تعلقات رکھے نيں ، اس طرح انہاں اُتے وی تنقید کرنے تو‏ں گریز کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.jstor.org/stable/20622930</ref><ref>https://honestreporting.com/israel-qatar-relations/</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-43632905</ref> اسرائیل دا سب تو‏ں وڈا مقصد دونے ملکاں دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں ہ‏م آہنگی بنانا اے ، کیونجے اوہ مل ک‏ے قیمتی اتحادیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں دونے ملکاں دے نال اپنے خفیہ تعلقات تو‏ں متعلق اسرائیل دے سیاسی مؤقف اُتے اثر پيا اے ، حالانکہ اس وچ حالے بہتری آرہی ا‏‏ے۔ <ref>https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/israel-and-the-gulf-states-continue-a-tepid-dance-to-improve-relations/</ref> === ترکی === اس تنازع وچ ترکی قطر دا اک وڈا حامی بن دے ابھریا ا‏‏ے۔ [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان دی]] سربراہی وچ ترک حکومت نے سعودی عرب د‏‏ی روک سیم دے نال نال قطر د‏‏ی مدد دے لئی فوج دے نال نال اشیائے خور و نوش وی تعینات کيتا سی۔ <ref>https://www.aljazeera.com/news/2019/11/erdogan-turkey-qatar-military-base-serves-regional-stability-191125154550144.html</ref> بالخصوص دونے ملکاں دے تعلقات نو‏‏ں لے ک‏ے شکوک و شبہات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>https://ahvalnews.com/qatar-turkey/has-turkey-qatar-axis-brought-peace-or-chaos-middle-east</ref> === اردن === الجزیرہ دے حوالے تو‏ں جتھ‏ے اردن نے قطر دے نال کچھ وابستہ تناؤ دا سامنا کيتا اے ، اردن نے قطر دے نال مکمل طور اُتے معاہدہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، کیونجے ایہ ملک خلیجی ملکاں د‏‏ی معیشت نو‏‏ں چلانے دے لئی امداد اُتے منحصر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/06/jordan-downgrades-ties-qatar-170606212813381.html|title=Jordan downgrades ties with Qatar|publisher=Al Jazeera|date=6 June 2017|accessdate=3 June 2018}}</ref> اندر عوامی عوامی دباؤ نے وی اردن نو‏‏ں اپنا فیصلہ احتیاط تو‏ں لینے اُتے مجبور کيتا۔ 2019 وچ ، اردن نے قطر دے نال تعلقات نو‏‏ں بحال کيتا۔ <ref>https://www.aljazeera.com/news/2019/07/jordan-appoints-qatar-envoy-years-downgrading-ties-190717054825527.html</ref><ref>https://www.aljazeera.com/news/2019/07/inching-saudi-uae-axis-jordan-restores-ties-qatar-190709175740778.html</ref> قطر تے سعودی عرب دونے اردن دے لئی وڈے فنانسر نيں تے اردنی حکا‏م طویل عرصے تو‏ں خوفزدہ نيں کہ اس طرح د‏‏ی کشیدگی ایران نو‏‏ں خطے نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے دے لئی ہور فائدے فراہ‏م کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thepeninsulaqatar.com/opinion/24/12/2017/Jordan-Between-the-Sunni-world%E2%80%99s-two-poles|title=Jordan: Between the Sunni world's two poles|website=Thepeninsulaqatar.com|accessdate=19 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171228161808/http://thepeninsulaqatar.com/opinion/24/12/2017/Jordan-Between-the-Sunni-world%E2%80%99s-two-poles|archivedate=28 December 2017}}</ref> === مصر === مصر نے [[اخوان المسلمون|اخوان المسلمین]] دے لئی قطر د‏‏ی ملزم د‏‏ی حمایت د‏‏ی روشنی وچ ، 2017 دے بعد تو‏ں ، سعودی عرب د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے تے قطر دے نال سرکاری تعلقات منقطع کر دتا اے تے اوہ معاملات اُتے کوئی بدلاؤ باقی رہیا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/egypts-sisi-says-position-on-qatar-unchanged/1677100</ref> === ایران === اگرچہ ایہ محدود اے ، ایران ، قطر دے لئی اک اہ‏م حامی رہیا ا‏‏ے۔ ایران نے قطر د‏‏ی بعض پالیسیاں د‏‏ی غیر سرکاری طور اُتے حمایت د‏‏ی اے جدو‏ں کہ قطر نے ایران دے نال تعلقات نو‏‏ں بحال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/gcc-dispute-pushes-iran-and-qatar-closer-but-with-caveats/</ref> === کویت === قطر تے سعودی عرب دے نال ملدے جلدے خلیجی ملکاں کویت نے تنازع وچ ثالث بننے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اُتے ، تنازعات وچ ثالثی دے بارے وچ کویت دے کردار اُتے شکوک و شبہات پائے جاندے نيں ، اس د‏ی بنیادی وجہ قطر دے نال تعلقات نو‏‏ں ختم کرنے دے سعودی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>https://www.trtworld.com/middle-east/will-kuwaiti-mediation-help-ease-the-gulf-crisis-29552 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008154240/https://www.trtworld.com/middle-east/will-kuwaiti-mediation-help-ease-the-gulf-crisis-29552 |date=2020-10-08 }}</ref> == ہور ویکھو == {{Portal|سعودی عرب}} {{Portal|قطر}} * [[مصری بحران (2011–14)]] * [[ایران–سعودی عرب تعلقات|ایران تے سعودی عرب دے تعلقات]] * [[مشرق وسطی د‏‏ی سرد جنگ]] * [[نیا عظیم کھیل]] * [[قطر – سعودی عرب د‏‏ی سرحد]] * [[قطر – سعودی عرب تعلقات]] == حوالے == {{حوالے|33em}} {{Qatar topics}} {{Foreign relations of Qatar}} {{Foreign relations of Saudi Arabia}} [[گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت]] [[گٹھ:سعودی عرب دے دوطرفہ تعلقات]] [[گٹھ:قطر دے دوطرفہ تعلقات]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:قطر وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:اکیہويں صدی وچ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:قطر سعودی عرب تعلقات]] mpbc23c3wze6p9bohuxs72dpo6w9b1z 0 90525 707685 707410 2026-06-10T15:43:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707685 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Mali War | partof = the [[Insurgency in the Maghreb (2002–present)]]<!-- DO NOT ADD the War on Terror here unless you have a source to back it up --> | image = [[File:MaliWar.svg|350px]] | image_size = 350 | caption = Military situation in Mali (2020). For a detailed map, see [[Template:Mali War detailed map|here]]. | date = 16 January 2012 – present<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=01|day1=16|year1=2012}}) | place = Northern [[مالی]] | result = ''[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]]'' * The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg rebellion]] began driving government forces out of Northern Mali in January 2012<ref>{{cite web|url=http://www.mnlamov.net/actualites/34-actualites/166-la-fin-des-operations-militaires.html|title=Communiqué N°14-04-04-2012- Fin des Opérations Militaires|publisher=Mnlamov|accessdate=12 January 2013|archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616153736/http://www.mnlamov.net/actualites/34-actualites/166-la-fin-des-operations-militaires.html|dead-url=yes}}</ref> * Malian president [[Amadou Toumani Touré]] is ousted in a [[2012 Malian coup d'état|coup d'état]] led by [[Amadou Sanogo]]<ref name=guardian1>{{cite news|title=Mali rebels claim to have ousted regime in coup|url=https://www.theguardian.com/world/2012/mar/22/mali-rebels-coup|work=The Guardian|date=22 March 2012|location=London|first=Afua|last=Hirsch}}</ref> * Northern Mali completely captured by rebels by April 2012, "[[ازواد]]" declared by the [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/20124644412359539.html|title=Tuaregs claim 'independence' from Mali|date=6 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=6 April 2012}}</ref> and briefly supported by [[Ansar Dine]]<ref name=BBC265>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004 |title=Mali Tuareg and Islamist rebels "agree on Sharia state |date=26 May 2012 |publisher=BBC News |accessdate=27 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CO7JoGGO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004 |archivedate=23 November 2012}}</ref> * Islamist groups ([[Ansar Dine]], [[Al-Qaeda in Islamic Maghreb|AQIM]]<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9365390/Trouble-in-Timbuktu-as-Islamists-extend-control.html|title=Trouble in Timbuktu as Islamists extend control|last=Flood|first=Zoe|date=29 June 2012|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|quote=Ansar Dine ordered the Tuareg MNLA group to leave the historical city of Timbuktu … backed by al-Qaeda's north African branch|accessdate=6 July 2012|location=London}}</ref> and [[MOJWA]]) seize Northern Mali from MNLA and impose [[شریعت]] in the region * France and some African states intervene and help the Malian Army to re-take most of Northern Mali * Peace deal between the government and Tuareg rebels signed on 18 June 2013<ref name="peace">{{cite news|title=Mali and Tuareg rebels sign peace deal |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-22961519 |publisher=BBC |date=19 June 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321062328/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-22961519 |archivedate=21 March 2015}}</ref> * Peace deal ended after Malian soldiers opened fire on unarmed protesters<ref name="aljazeera.com">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/11/mali-tuareg-fighters-end-ceasefire-2013113093234673103.html|title=Mali's Tuareg fighters end ceasefire|agency=AlJazeera|date=30 November 2013|accessdate=28 December 2013}}</ref><ref name="http">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25161049 |title=Tuareg separatist group in Mali 'ends ceasefire' |agency=BBC |date=29 November 2013 |accessdate=28 December 2013 |work=BBC News |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202065114/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25161049 |archivedate=2 December 2013}}</ref> * Ceasefire signed on 20 February 2015 between Malian government and the [[Coordination of Azawad Movements]]<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-31544438|title=Mali signs UN ceasefire to end conflict with northern rebels|newspaper=BBC News|date=20 February 2015}}</ref> * Mali's leaders have rejected autonomy, but are willing to consider devolved local powers * Low-level fighting continues | combatant1 = {{flagicon|Mali}} [[Government of Mali]] * [[Military of Mali]] {{flag|France}}<br />[[Economic Community of West African States|ECOWAS]] {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flag|Benin}}<ref name="fr24" /> |{{flag|Burkina Faso}}<ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/9/62330/World/International/MALI-UPDATE--Burkina-Faso,-Nigeria-to-send-troops-.aspx |title=MALI UPDATE 5: Burkina Faso, Nigeria to send troops to Mali |publisher=English.ahram.org.eg |accessdate=13 January 2013}}</ref> |{{flag|Cape Verde}}<ref name="en.apa.az" /> |{{flag|Gambia}}<ref name="en.apa.az">{{cite web|url=http://en.apa.az/news_int_l_support_mission_for_mali_to_begin__186169.html|title=APA – Int'l Support Mission for Mali to begin operations on Friday|publisher=APA|date=18 January 2013|accessdate=28 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215546/http://en.apa.az/news_int_l_support_mission_for_mali_to_begin__186169.html|archive-date=4 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |{{flag|Ghana}}<ref name="Ghana Business News">{{cite web|title=Ghana agrees to send troops to Mali|url=http://www.ghanabusinessnews.com/2013/01/14/ghana-agrees-to-send-troops-to-mali/|publisher=Ghana Business News|accessdate=18 January 2013|date=14 January 2013}}</ref> |{{flag|Guinea}}<ref name="BBC- In Days">{{cite news|title=Mali conflict: West African troops to arrive 'in days'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21029916|publisher=Mali conflict: West African troops to arrive 'in days'|accessdate=15 January 2013|date=15 January 2013}}</ref> |{{flag|Guinea-Bissau}}<ref name="en.apa.az" /> |{{flag|Ivory Coast}}<ref name="BBC- In Days" /> |{{flag|Liberia}}<ref>{{cite web|url=http://www.news.heritageliberia.net/index.php/inside-heritage/general-news/78-slides/1191-ellen-liberia-will-send-troops-to-mali-for-peace-mission |archive-url=https://archive.today/20130221230533/http://www.news.heritageliberia.net/index.php/inside-heritage/general-news/78-slides/1191-ellen-liberia-will-send-troops-to-mali-for-peace-mission |url-status=dead |archive-date=21 February 2013 |title=Ellen: Liberia Will Send Troops to Mali for Peace Mission – Heritage Newspaper Liberia |publisher=News.heritageliberia.net |accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|Niger}}<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2013/01/12/us-mali-rebels-niger-idUSBRE90B0A520130112 |title=Niger says sending 500 soldiers to Mali operation |agency=Reuters |accessdate=13 January 2013 |first=John |last=Irish |date=12 January 2013}}</ref> |{{flag|Nigeria}}<ref name="reuters.com" /> |{{flag|Sierra Leone}}<ref name="WSJ- Aid Pledged">{{cite news|title=Aid Pledged to Mali as More Troops Deploy|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887323783704578248002130070528|accessdate=18 January 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=17 January 2013}}</ref> |{{flag|Senegal}}<ref name="reuters.com">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2013/01/11/us-mali-rebels-partners-idUSBRE90A0UX20130111 |title=Mali says Nigeria, Senegal, France providing help |agency=Reuters |accessdate=13 January 2013 |first=Bate |last=Felix |date=11 January 2013}}</ref> |{{flag|Togo}}<ref name="fr24">{{cite news|url=http://www.france24.com/fr/20130114-mali-djihadistes-semparent-dune-ville-a-400-km-bamako-le-drian |title=Les djihadistes s'emparent d'une ville à 400&nbsp;km de Bamako |accessdate=14 January 2013 |language=fr}}</ref> }}<!-- Chad, Burundi, Gabon, South Africa, Rwanda, Tanzania and Uganda are combatants since they deploy ground troops, but ARE NOT part of ECOWAS. --> ---- {{flag|Chad}}<ref name="Courier Mail-Chad">{{cite news|title=Chad to send 2000 soldiers to Mali|url=http://www.couriermail.com.au/news/breaking-news/chad-to-send-2000-soldiers-to-mali/story-e6freoo6-1226555842447|accessdate=18 January 2013|newspaper=Courier Mail|date=17 January 2013}}</ref> <br />{{flag|Burundi}}<ref name="Africa Review">{{cite news|title=AU to hold donor conference on Mali intervention|url=http://www.africareview.com/News/AU-to-hold-donor-conference-on-Mali-intervention/-/979180/1668702/-/u8hj4h/-/index.html|accessdate=18 January 2013|newspaper=Africa Review|date=18 January 2013|archivedate=23 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423112814/http://www.africareview.com/News/AU-to-hold-donor-conference-on-Mali-intervention/-/979180/1668702/-/u8hj4h/-/index.html}}</ref> <br />{{flag|Gabon}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldpoliticsreview.com/trend-lines/12667/global-insider-despite-early-successes-france-s-mali-challenge-is-long-term |title=WPR Article &#124; Global Insider: Despite Early Successes, France's Mali Challenge is Long-Term |publisher=Worldpoliticsreview.com |date=8 March 2004 |accessdate=28 January 2013}}</ref> <br />{{flag|South Africa}}<ref name="nzweek1">{{cite news|url=http://www.nzweek.com/world/five-more-african-countries-pledge-to-send-troops-into-mali-nigerian-minister-45103/ |title=Five more African countries pledge to send troops into Mali: Nigerian minister |publisher=NZweek |accessdate=28 January 2013}}</ref> <br />{{flag|Rwanda}}<ref name="nzweek1" /> <br />{{flag|Tanzania}}<ref name="nzweek1" /> <br />{{flag|Uganda}}<ref>{{cite news|url=http://tvnz.co.nz/world-news/forces-capture-gao-rebel-stronghold-5327697 |title=Forces capture Gao rebel stronghold – World News |publisher=TVNZ |accessdate=28 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127175219/http://tvnz.co.nz/world-news/forces-capture-gao-rebel-stronghold-5327697 |archivedate=27 January 2013}}</ref> <br />{{flag|China}}<ref name="armyrecognition.com">{{cite web |url=http://www.armyrecognition.com/december_2013_defense_industry_military_news_uk/chinese_army_soldiers_conduct_first_mission_as_peacekeepers_in_mali_1612131.html |title=Chinese army soldiers conduct first mission as peacekeepers in Mali 1612131 – Army Recognition |publisher=Armyrecognition.com |date= |accessdate=2014-02-11 |archive-date=2021-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512163358/https://www.armyrecognition.com/december_2013_defense_industry_military_news_uk/chinese_army_soldiers_conduct_first_mission_as_peacekeepers_in_mali_1612131.html |dead-url=yes }}</ref> <br />{{flag|Germany}}<ref name="dw.com">{{cite web|url=http://www.dw.com/en/bundeswehr-in-mali-dangerous-but-necessary/a-37321264|title=Bundeswehr in Mali: dangerous, but necessary? 29. جنوری 2017 |website=DW.COM |accessdate=26 July 2017}}</ref> <br />{{flag|Sweden}}<ref>{{cite web|url=http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|title=MINUSMA – MALI|work=Swedish Armed Forces|accessdate=18 May 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012015122/http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|archivedate=12 October 2017|df=dmy-all}}</ref> <br />{{flag|Estonia}}<ref name="err.ee">{{cite web|url=https://news.err.ee/691357/estonian-government-approves-sending-50-troops-to-french-led-mali-mission|title=Estonian government approves sending 50 troops to French-led Mali mission|website=err.ee|date=22 March 2018}}</ref> <br />{{flag|Egypt}}<ref name="egypt">[https://diplomatictimes.net/2020/06/14/two-egyptian-un-peacekeepers-killed-in-attack-on-convoy-in-mali-west-africa/ Two Egyptian UN Peacekeepers Killed In Attack on Convoy in Mali West Africa]</ref> ---- '''''Supported by:'''''<br /> <!-- DO NOT list EU countries under the European Union. EU support is different than the support of the particular countries, and they offered their support independently. --> {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flag|European Union}}<ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2013/01/14/eu-dilemma-over-malian-armed-forces-training/ |title=EU dilemma over Malian armed forces training |publisher=Euronews |date=14 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119002546/http://www.euronews.com/2013/01/14/eu-dilemma-over-malian-armed-forces-training |archivedate=19 January 2013}}</ref><ref name="BBC News">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21998398 |title=Mali Crisis: EU troops begin training mission |publisher=BBC News |date=2 April 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402191030/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21998398 |archivedate=2 April 2013}}</ref> |{{flag|Algeria}} |{{flag|Angola}}<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201302280891.html |title=Angola: Country Makes Progress in Implementing Vienna Declaration |publisher=allAfrica.com |date=28 February 2013 |accessdate=6 March 2013}}</ref> |{{flag|Australia}}<ref>{{cite web|last=Metherell|first=Lexi|title=Australia Tips 10 million in to Mali Effort|url=http://www.abc.net.au/news/2013-01-30/australia-tips-10-million-in-to-mali-effort/4490554|publisher=ABC News|accessdate=7 February 2013}}</ref> |{{flag|Bangladesh}}<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34812600|title=World's most dangerous peacekeeping mission|date=20 November 2015|accessdate=26 July 2017 |website=bbc.com}}</ref> |{{flag|Belgium}}<ref>{{cite news|title=Regering keurt steun aan militaire interventie in Mali goed (Belgium sends transport planes, helicopters and military personnel)|url=http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130114_085|newspaper=[[De Standaard]]|accessdate=18 January 2013|language=Dutch|date=15 January 2012}}</ref> |{{flag|Bulgaria}} |{{flag|Cambodia}} |{{flag|Canada}}<ref name="CBC News">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/politics/story/2013/01/14/pol-mali-canada-logistical-support.html |title=Canada sending C-17 transport plane to help allies in Mali |publisher=cbcnews.ca|date=14 January 2013 |accessdate=14 January 2013}}</ref><ref name="CBC Newsw">{{cite news|url=http://news.nationalpost.com/2013/01/28/canadian-special-forces-on-the-ground-in-mali/ |title=Canadian special forces on the ground in Mali |work=National Post|date=28 January 2013 |accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|Comoros}}<ref>{{cite web|url=http://www.afriquejet.com/20130121318/Mali-Comoros-backs-military-intervention-in-Mali.html |title=Mali: Comoros backs military intervention in Mali |publisher=Afriquejet.com |date=21 January 2013 |accessdate=28 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130124054434/http://www.afriquejet.com/20130121318/Mali-Comoros-backs-military-intervention-in-Mali.html |archivedate=24 January 2013}}</ref> |{{flag|Czech Republic}}<ref>{{cite web|url=http://aktualne.centrum.cz/domaci/politika/clanek.phtml?id=770689|title=Czech government approved sending troops to Mali |publisher=aktuálně.cz |date=6 February 2013 |accessdate=6 February 2013}}</ref> |{{flag|Denmark}}<ref>{{cite web|title=Danmark sender transportfly ind i kampene i Mali (Denmark confirms sending transport planes to Mali skirmish)|url=http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/|work=Politiken|accessdate=18 January 2013|date=14 January 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115132351/http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/|archivedate=15 January 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>[http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/ Denmark Confirms Sending Transport Planes to Mali Skirmish] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115132351/http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/ |date=15 January 2013}}. ''Politiken'', 2013.</ref> |{{flag|Germany}}<ref name="AFP-Germany">{{cite news|title=Germany pledges two transport planes for Mali |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gLCZvOIyoF3XB-cZRV3sf3Nw_LYA?docId=CNG.686473089b00d35ee260e32043cd391d.1b1 |accessdate=18 January 2013 |agency=Agence France-Presse |date=16 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201200947/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gLCZvOIyoF3XB-cZRV3sf3Nw_LYA?docId=CNG.686473089b00d35ee260e32043cd391d.1b1 |archivedate=1 February 2013}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2013/jan/29/mali-nations-pledge-military-force Germany pledges third transport plane, 20&nbsp;m dollars for Mali] ''The Guardian'', Tuesday 29 January 2013</ref> |{{flag|Hungary}}<ref>{{cite web|url=http://www.kormany.hu/hu/honvedelmi-miniszterium/hirek/magyarorszag-tiz-kikepzovel-jarul-hozza-a-missziohoz |title=Magyarország tíz kiképzővel járul hozzá a misszióhoz |publisher=kormany.hu |date=14 February 2013 |language=Hungarian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729220142/http://www.kormany.hu/hu/honvedelmi-miniszterium/hirek/magyarorszag-tiz-kikepzovel-jarul-hozza-a-missziohoz |archivedate=29 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.politics.hu/20130214/defense-minister-says-hungary-seeking-involvement-in-mali-conflict/|title=Defense Minister says Hungary seeking involvement in Mali conflict|publisher=politics.hu|date=14 February 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714210310/http://www.politics.hu/20130214/defense-minister-says-hungary-seeking-involvement-in-mali-conflict/|archivedate=14 July 2014|df=dmy-all}}</ref> |{{flag|Ireland}}<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/frontpage/2013/0214/1224330015385.html |title=Irish and British join forces in Mali mission |work=The Irish Times |date=January 1970 |accessdate=13 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214014751/http://www.irishtimes.com/newspaper/frontpage/2013/0214/1224330015385.html |archivedate=14 February 2013}}</ref> |{{flag|Italy}}<ref name="Telegraph-Italy">{{cite news|title=Mali: Italy to offer France logistical support|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9806111/Mali-Italy-to-offer-France-logistical-support.html|accessdate=18 January 2013|newspaper=The Telegraph|date=16 January 2013|location=London|first=Nick|last=Squires}}</ref> |{{flag|India}}<ref name=toi1>{{cite news|title=India pledges $100m for Mali reconstruction|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-05/india/36763465_1_mali-intervention-mali-crisis-tuaregs|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Times of India|date=5 February 2013|archivedate=4 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004232557/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-05/india/36763465_1_mali-intervention-mali-crisis-tuaregs}}</ref><ref name=toi2>{{cite news|title=India's reaction to Mali conflict differs from Syrian, Libyan crises|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-04/india/36741687_1_mali-army-mali-conflict-mali-crisis|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Times of India|date=4 February 2013|archivedate=31 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531185953/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-04/india/36741687_1_mali-army-mali-conflict-mali-crisis}}</ref><ref name="31 January 2013">{{cite web|title=India pledges $1 million to UN-backed mission to Mali|url=http://www.livemint.com/Politics/D6lcrpxXzETzxyUuFJYmlN/India-pledges-1-million-to-UNbacked-mission-to-Mali.html|publisher=Live Mint|accessdate=6 February 2013}}</ref><ref name=tet>{{cite news|title=India pledges USD one million to UN-backed mission to Mali|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-01-31/news/36658925_1_usd-afisma-malian-army|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Economic Times|date=31 January 2013|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021005/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-01-31/news/36658925_1_usd-afisma-malian-army}}</ref><ref name=nti5f>{{cite news|title=India supports efforts at restoring order in Mali|url=http://www.newstrackindia.com/newsdetails/2013/02/05/424--India-supports-efforts-at-restoring-order-in-Mali-.html|accessdate=6 February 2013|newspaper=Newstrack India|date=5 February 2013|archivedate=23 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423111536/https://www.newstrackindia.com/newsdetails/2013/02/05/424--India-supports-efforts-at-restoring-order-in-Mali-.html}}</ref> |{{flag|Japan}}<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/content/japan-offers-new-aid-to-mali-sahel-region/1592733.html |title=Japan Offers New Aid to Mali, Sahel Region |publisher=Voice of America |date=29 January 2013 |accessdate=6 March 2013}}</ref> |{{flag|Mauritania}} |{{flag|Morocco}} |{{flag|Namibia}}<ref>{{cite web |url=http://www.az.com.na/politik/hilfe-fr-mali-zugesagt.163146.php |title=Hilfe für Mali zugesagt |publisher=Az.com.na |date=31 January 2013 |accessdate=6 March 2013 |archive-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608032006/http://www.az.com.na/politik/hilfe-fr-mali-zugesagt.163146.php |dead-url=yes }}</ref> |{{flag|Nepal}} |{{flag|Netherlands}}<ref>{{cite news|title=Nederlands transport voor Franse missie Mali |url=http://www.blikopnieuws.nl/bericht/155005/Nederlands_transport_voor_Franse_missie_Mali.html |accessdate=19 January 2013 |publisher=Nieuws.nl |date=17 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119060048/http://www.blikopnieuws.nl/bericht/155005/Nederlands_transport_voor_Franse_missie_Mali.html |archivedate=19 January 2013}}</ref> |{{flag|Poland}} |{{flag|Portugal}} |{{flag|Romania}}<ref name="Yahoo! România">{{cite web|url=http://ro.stiri.yahoo.com/militari-rom%C3%A2ni-trimi%C8%99i-%C3%AEn-misiunea-din-mali-063002488.html |title=Militari români, trimiși în misiunea din Mali |publisher=[[Yahoo!|Yahoo! România]] |date=6 February 2013 |language=Romanian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211014700/http://ro.stiri.yahoo.com/militari-rom%C3%A2ni-trimi%C8%99i-%C3%AEn-misiunea-din-mali-063002488.html |archivedate=11 February 2013}}</ref> |{{flag|Spain}}<ref>[http://www.cuartopoder.es/laespumadeldia/2013/01/13/espana-promete-ayuda-militar-y-apoyo-logistico-a-mali-en-la-guerra-contra-ansar-dine/ España confirma que intervendrá en Malí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031940/http://www.cuartopoder.es/laespumadeldia/2013/01/13/espana-promete-ayuda-militar-y-apoyo-logistico-a-mali-en-la-guerra-contra-ansar-dine/ |date=2016-03-05 }}. Cuartopoder, 2013.</ref><ref>[http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html Spain provides a transport plane.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118174648/http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html |date=2013-01-18 }}. ABC, 2013.</ref> |{{flag|Turkey}} |{{flag|Ukraine}} |{{flag|United Arab Emirates}}<ref name="rappler">{{cite web|url=http://www.rappler.com/world/20238-mali-aid-offers-pour-in-army-chief-sets-sights-on-timbuktu|title=Mali aid offers pour in; Army chief sets sights on Timbuktu|publisher=Rappler.com|accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20999533|title=UK troops to assist Mali operation to halt rebel advance|publisher=BBC|date=14 February 2013|accessdate=14 January 2013}}</ref> |{{flag|United States}}<ref>{{cite web|title=US provide French air transport in Mali|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/201311813241652988.html|work=US to provide French air transport in Mali|publisher=Al Jazeera|accessdate=19 January 2013}}</ref> |{{flag|Western Sahara}} }} ---- '''''Non-state combatants:'''''<br />{{flagicon image|Bandera Provincia Carchi.svg}} [[Ganda Iso]]<br />{{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Arab Movement of Azawad|FLNA]]<ref name="FLNA">{{cite web|author=Par Europe1.fr avec AFP|url=http://www.europe1.fr/International/Mali-nouveau-groupe-arme-cree-dans-le-Nord-1027345/|title=Mali: nouveau groupe armé créé dans le Nord|publisher=Europe1.fr|accessdate=9 April 2012|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019043544/http://www.europe1.fr/International/Mali-nouveau-groupe-arme-cree-dans-le-Nord-1027345/}}</ref><ref>{{Citation|title=New north Mali Arab force seeks to "defend" Timbuktu|first1=Bate|last1=Felix|first2=Adama|last2=Diarra|agency=Reuters|date=10 April 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE83901120120410|access-date=2 October 2020|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185110/http://www.reuters.com/article/2012/04/10/ozatp-mali-north-idAFJOE83901120120410|dead-url=yes}}</ref><br />{{flagicon image|Drapeau du Mouvement pour le salut de l'Azawad.png}} [[Movement for the Salvation of Azawad|MSA]] (from 2016)<br />{{flagicon image|GATIA flag.svg}} [[GATIA]] (from 2014) | combatant2 = * {{flagicon image|MNLA flag.svg}} [[National Movement for the Liberation of Azawad]]<br />(MNLA) * Islamic Movement of Azawad<br />(MIA)<ref name="El País">{{cite web|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/30/actualidad/1359531971_708206.html|title=El Ejército francés se detiene ante Kidal, el feudo de la minoría tuareg de Malí|author=Ediciones El País|work=EL PAÍS|accessdate=17 December 2014}}</ref> | combatant3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[القاعدہ]] * [[Jama'at Nasr al-Islam wal Muslimin]] (2017–present) * [[Al-Mourabitoun (militant group)|Al-Mourabitoun]] (2013–17) * [[Ansar al-Sharia (Mali)|Ansar al-Sharia]] (2012–present) * [[Ansar Dine]] (2012–17)<ref>{{cite news|title=Gunfire breaks out as Tuareg rebels enter northern Mali city |url=https://montrealgazette.com/news/Gunfire+breaks+Tuareg+rebels+enter+northern+Mali+city/6391463/story.html |publisher=montrealgazette.com |date=31 March 2012 |accessdate=1 April 2012}}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> * {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Al-Qaeda in the Islamic Maghreb|AQIM]] (2012–17) * [[Macina Liberation Front]] <br /> (2015–17)<ref name="reuters">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2015/08/19/us-mali-violence-idUSKCN0QO19320150819#2K2trL5OYpi7dI0s.97|title=Mali's Islamist conflict spreads as new militant group emerges|work=Reuters|accessdate=17 November 2015}}</ref> * [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]] (2011–13)<ref name="mojwa">{{cite news|title=Tuareg-jihadists alliance: Qaeda conquers more than half of Mali|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=51578|publisher=middle-east-online.com|date=4 April 2012|accessdate=6 April 2012|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109183026/http://www.middle-east-online.com/english/?id=51578}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite news|title=Islamist group claims responsibility for Mali attack that killed 5|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/07/us-mali-attacks-group-idUSKBN0M30SN20150307|publisher=reuters.com|date=7 March 2015|accessdate=7 March 2015}}</ref> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Nigerian jihadist volunteers * [[بوکوحرام]] (2012–13){{sfnp|Comolli|2015|pp=28, 103, 171}} * [[Ansaru]] (2012–13){{sfnp|Comolli|2015|pp=28, 103, 171}} ---- {{flag|Islamic State}} * Islamic State in the Greater Sahara | commander1 = {{flagicon|Mali}} [[Assimi Goïta]] (since August 2020)<br />{{flagicon|Mali}} [[Ibrahim Boubacar Keïta]] (September 2013-August 2020)<br />{{flagicon|Mali}} [[Dioncounda Traoré]] (April 2012–September 2013)<br />{{flagicon|Mali}} [[Amadou Sanogo]] (March–April 2012)<br />{{flagicon|Mali}} [[Amadou Toumani Touré]] (until March 2012)<br />{{flagicon|Mali}} [[Sadio Gassama]] (until March)<br />{{flagicon|Mali}} [[El Haji Ag Gamou]] (until March)<br />{{flagicon|France}} [[امینیول میکخواں]]<br />{{flagicon|France}} [[فرانسوا اولاند]]<br />{{flagicon|France}} [[Pierre de Villiers]]<br />{{flagicon|France}} [[Édouard Guillaud]]<br />{{flagicon|France}} Colonel [[Thierry Burkhard]]<br />{{flagicon|France}} [[Brigade General]] [[Gregory de Saint-Quentin]]<br /> {{flagicon|Nigeria}} [[Shehu Usman Abdulkadir]]<br />{{flagicon|Niger}} [[Yaye Garba]]<br />{{flagicon|Chad}} [[Mahamat Déby Itno]]<br /> {{flagicon|Chad}} [[Abdel Aziz Hassane Adam]] {{KIA}}<br /> {{flagicon|Chad}} [[Omar Bikomb]] {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flagicon|Senegal}} [[Macky Sall]] |{{flagicon|Nigeria}} [[محمدو بوحاری]] |{{flagicon|Ivory Coast}} [[Alassane Ouattara]] |{{flagicon|Niger}} [[Mahamadou Issoufou]] |{{flagicon|Liberia}} [[George Weah]] |{{flagicon|Cape Verde}} [[Jorge Carlos Fonseca]] |{{flagicon|Guinea}} [[الفا کوندے]] |{{flagicon|Burkina Faso}} [[Roch Marc Christian Kaboré]] |{{flagicon|Togo}} [[Faure Gnassingbé]] |{{flagicon|Gambia}} [[Adama Barrow]] |{{flagicon|Sierra Leone}} [[Julius Maada Bio]] |{{flagicon|Benin}} [[Patrice Talon]] |{{flagicon|Ghana}} [[Nana Akufo-Addo]] |{{flagicon|Guinea-Bissau}} [[Umaro Sissoco Embaló]] |{{flagicon|Burundi}} [[Pierre Nkurunziza]] |{{flagicon|Chad}} [[ادریس دیبی]] |{{flagicon|Gabon}} [[علی بونگو اوندیمبا]] |{{flagicon|South Africa}} [[Cyril Ramaphosa]] |{{flagicon|Rwanda}} [[پال کگامے]] |{{flagicon|Tanzania}} [[جان موگوفلی]] |{{flagicon|Uganda}} [[یووری موسیونی]] |{{flagicon|China}} [[شی جنہاں پنگ]] |{{flagicon|Japan}} [[شینزو آبے]] |{{flagicon|Germany}} [[Frank-Walter Steinmeier]] |{{flagicon|Germany}} [[Ursula von der Leyen]] |{{flagicon|Sweden}} [[کارل شانزدہم گوستاف]] |{{flagicon|Estonia}} [[Kersti Kaljulaid]] }} ---- {{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Mohamed Lamine Ould Sidatt]] (NLFA)<br />{{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Housseine Khoulam]] (NLFA)<ref name="FLNA" /> | commander2 = {{flagicon|Azawad}} [[Bilal Ag Acherif]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Mahmoud Ag Aghaly]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Moussa Ag Acharatoumane]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Mohamed Ag Najem]]<ref>{{cite web|author=MISNA|url=http://www.eurasiareview.com/20012012-mali-fighting-in-north-the-new-touareg-war/|title=Mali: Fighting In North; The New Touareg War|publisher=Eurasia Review|date=20 January 2012|accessdate=7 March 2012}}</ref><br />Algabass Ag Intalla (MIA)<ref name="El País" /> | commander3 = {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Iyad Ag Ghaly]]<br />{{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Mokhtar Belmokhtar]]<br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Abdelhamid Abou Zeid]]{{KIA}}<ref name="bbc.com">{{cite news|title=France confirms death of Islamist commander Abou Zeid|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-21912281|publisher=bbc.com|date=23 March 2013|accessdate=23 March 2013}}</ref><ref name="lemonde.fr">{{cite news|title=L'Elysée et l'armée française ne confirment pas la mort d'Abou Zeid|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/02/28/un-chef-d-aqmi-a-ete-tue-par-l-armee-francaise-au-mali_1840892_3212.html|publisher=lemonde.fr|date=28 February 2013|accessdate=1 March 2013}}</ref><br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Abdelmalek Droukdel]]{{KIA}}<ref>{{cite web|title= Al-Qaeda chief in north Africa Abdelmalek Droukdel killed – France| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-52943692| date= 5 June 2020| website= [[BBC News Online]]| accessdate= 6 June 2020}}</ref> <br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Ahmed al-Tilemsi]]{{KIA}}<ref name="ReferenceC" /><br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Omar Ould Hamaha]]{{KIA}}<ref>{{cite news|title=French air strikes kill wanted Islamist militant 'Red Beard' in Mali|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/14/us-mali-islamists-idUSBREA2D13Z20140314|publisher=reuters.com|date=14 March 2014|accessdate=14 March 2014}}</ref> | strength1 = {{flagicon|Mali}} 6,000–<br />7,000<ref>{{cite news|last=Laurence|first=Norman|title=Europe's Response to Mali Threat|url=https://blogs.wsj.com/brussels/2012/10/31/europes-response-to-mali-threat/|publisher=Wall Street Journal Blogs|accessdate=20 January 2013|date=31 October 2012}}</ref><br />(pre-war: ~12,150)<ref>{{cite news |last=Sylla |first=Coumba |title=Mali's bruised army plays second fiddle in offensive |url=http://za.news.yahoo.com/malis-bruised-army-plays-second-fiddle-offensive-165006560.html |archive-url=http://web.archive.bibalex.org/web/20130121101756/http://za.news.yahoo.com/malis-bruised-army-plays-second-fiddle-offensive-165006560.html |url-status=dead |archive-date=21 January 2013 |accessdate=20 January 2013 |agency=Agence France-Presse |date=17 January 2013 |df=dmy-all}}</ref><br /> {{flagicon|France}} 3,000 <ref>{{cite news|title=Two French journalists abducted, killed in Mali|url=http://www.nation.com.pk/international/03-Nov-2013/two-french-journalists-abducted-killed-in-mali|accessdate=15 December 2013|newspaper=[[دی نیشن (پاکستان)]]|date=3 November 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Chad}} 2,000<ref name="Courier Mail-Chad" /> <br />{{flagicon|Nigeria}} 1,200<ref name="fr24" /><ref name="nigeriaboost">{{cite news|title=Mali army retakes key towns from rebels|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013118122039129487.html|accessdate=18 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=18 January 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Germany}} 1,000<ref name="dw.com" /> <br />{{flagicon|Togo}} 733<ref name="rappler" /> <br />{{flagicon|Sierra Leone}} 650<ref>{{cite web|url=http://graphic.com.gh/Inside-Africa/mali-conflict-donor-conference-raises-455m.html |title=Mali conflict: Donor conference raises $455m &#124; Inside Africa |publisher=Graphic.com.gh |date=29 January 2013 |accessdate=6 March 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201003740/http://graphic.com.gh/Inside-Africa/mali-conflict-donor-conference-raises-455m.html |archivedate=1 February 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Burkina Faso}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Ivory Coast}} 500<ref name="rappler" /> <br />{{flagicon|Niger}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Senegal}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Netherlands}} 450<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2014/07/09/us-mali-security-dutch-idUSKBN0FE1YF20140709|title=Dutch special forces in Mali tackle changing threat: minister|work=Reuters|accessdate=17 December 2014}}</ref> <br />{{flagicon|China}} 395<ref name="armyrecognition.com" /> <br />{{flagicon|Benin}} 300<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Sweden}} 250 (2017)<ref>{{cite web|url=http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|title=Mali – MINUSMA|first=Swedish Armed|last=Forces|website=Försvarsmakten|accessdate=26 July 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012015122/http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|archivedate=12 October 2017|df=dmy-all}}</ref> <br />{{flagicon|Canada}} 250<ref name=https://globalnews.ca/news/5096319/canadian-peacekeepers-mali-french-counter-terrorism-troops /> <br />{{flagicon|Guinea}} 144<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Ghana}} 120<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Estonia}} 50<ref name="err.ee" /> <br />{{flagicon|Liberia}} ~50<ref>[http://www.voanews.com/content/liberia-parliament-mali-troop-commitment/1590613.html Liberian legislature approves troop commitment to Mali] Voice of America, 25 January 2013</ref> <br />'''Total:''' 23,564+ ---- {{flagicon|European Union}} 545 ([[EUTM Mali|EUTM]])<ref name="BBC News" /><br /> {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flagicon|France}} 207(command)<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Germany}} 73<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Spain}} 59<ref>{{cite web|url=http://politica.elpais.com/politica/2013/02/13/actualidad/1360772714_134583.html?rel=rosEP|title=España enviará 30 soldados a Malí para proteger a los instructores europeos|author=Ediciones El País|work=EL PAÍS|accessdate=17 December 2014}}</ref> |{{flagicon|UK}} 40<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Czech Republic}} 33<ref>{{cite web|url=http://aktualne.centrum.cz/czechnews/clanek.phtml?id=770780|title=Czech government approves sending troops to Mali|work=Aktuálně.cz – Víte co se právě děje|accessdate=17 December 2014}}</ref> |{{flagicon|Belgium}} 31<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Poland}} 20<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Italy}} 14<ref>[[:it:European Union Training Mission]]</ref> |{{flagicon|Sweden}} 14 |{{flagicon|Finland}} 10 |{{flagicon|Hungary}} 10 |{{flagicon|Ireland}} 8 |{{flagicon|Austria}} 7 |{{flagicon|Bulgaria}} 4 |{{flagicon|Greece}} 4 |{{flagicon|Slovenia}} 3 |{{flagicon|Estonia}} 2 |{{flagicon|Lithuania}} 2 |{{flagicon|Latvia}} 2 |{{flagicon|Luxembourg}} 1 |{{flagicon|Portugal}} 1 |{{flagicon|Romania}} 1<ref name="Yahoo! România" /> |}} ---- ~500 (FLNA)<ref name="FLNA" /> | strength2 = {{flagicon|Azawad}} 3,000<ref name="detials" /><ref name="dailystar.com.lb">{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/International/2012/Apr-02/168928-al-qaeda-unlikely-to-profit-from-mali-rebellion-experts.ashx#axzz1quEeCoBI|title=Al-Qaeda unlikely to profit from Mali rebellion: experts|author=Sofia Bouderbala|date=2 April 2012|work=The Daily Star|accessdate=3 April 2012}}</ref> | strength3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 1,200–3,000<ref name="france" /><ref>{{cite news|title=Analysis: French early strike shakes up Mali intervention plan|url=https://www.reuters.com/article/2013/01/13/us-mali-intervention-risks-idUSBRE90C0F520130113|agency=Reuters|date=13 January 2013}}</ref> * Boko Haram: 100<ref>{{cite news|title=Traore readies to take over in Mali|url=http://www.news24.com/Africa/News/Traore-readies-to-take-over-in-Mali-20120411|publisher=news24.com|date=12 April 2012|accessdate=12 April 2012}}</ref> * Ansar Dine: 300<ref name="dailystar.com.lb" /> | casualties1 = {{flagicon|Mali}} 181+ killed,<ref>2 killed (17–19 January),[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html] 160 killed (24–25 January),[http://www.haaretz.com/opinion/making-sense-of-mali-1.423899] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206075147/http://www.haaretz.com/opinion/making-sense-of-mali-1.423899 |date=2013-02-06 }} 19 killed (16 February), [https://www.reuters.com/article/2012/02/17/ozatp-mali-rebellion-idAFJOE81G00Q20120217] total of 181 reported killed</ref><br /> 400 captured<ref name=Desprisonniers>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/actualite/des-prisonniers-crient-leur-detresse-08-04-2012-165945_109.php|title=Des prisonniers crient leur détresse|publisher=El Watan|date=8 April 2012|language=French|accessdate=9 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409135846/http://www.elwatan.com/actualite/des-prisonniers-crient-leur-detresse-08-04-2012-165945_109.php|archive-date=9 April 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><br /> '''Total:'''<br />1,000–1,500+ killed, captured or deserted (by April 2012)<ref name="detials" /> ---- {{flagicon|Mali}} 417+ killed<ref>63 killed (Jan.-March 2013),[https://web.archive.org/web/20160313110134/http://en.starafrica.com/news/63-mali-soldiers-600-islamists-killed-this-year.html] 50 killed (May 2014),[https://www.reuters.com/article/us-mali-fighting/mali-says-50-soldiers-killed-in-kidal-fighting-idUSBREA4P00220140526] 3 killed (9 Feb. 2016),[https://www.bbc.com/news/world-africa-35537974] 3 killed (12 Feb. 2016),[https://www.hindustantimes.com/world/six-un-peacekeepers-among-9-killed-in-mali-by-suspected-islamists/story-N3AWUVJe4nCF17y8Vyj0LP.html] 5 killed (27 May 2016),[https://www.france24.com/en/20160529-mali-five-un-soldiers-killed-blue-helmets-sevare] 17 killed (19 July 2016),[https://www.bbc.com/news/world-africa-36838896] 5 killed (12 Jan. 2017),[https://www.aa.com.tr/en/africa/5-malian-soldiers-killed-in-landmine-explosion/725648] 5 killed (17 June 2017),[https://www.aljazeera.com/news/2017/06/soldiers-killed-attack-mali-military-camp-170617183113559.html] 8 killed (9 July 2017),[https://www.voanews.com/africa/bodies-8-slain-soldiers-found-northern-mali] 2 killed (14 Aug. 2017),[https://edition.cnn.com/2017/08/15/africa/un-mission-timbuktu-attacked/index.html] 1 killed (Nov. 2017),[https://www.bbc.com/news/world-africa-42120618] 14 killed (27 Jan. 2018),[https://www.aljazeera.com/news/2018/01/malian-soldiers-killed-al-qaeda-attack-army-base-180127165051479.html] 6 killed (27 Feb. 2018),[https://apnews.com/e35274718b3d44be8171f1233d954345] 41 killed (30 Sep. 2019),[https://apnews.com/3997fca217b84865815ce88e4bc05bf9] 77 killed (Nov. 2019),[https://www.voanews.com/africa/54-killed-attack-mali-military-post][https://www.voanews.com/africa/mali-army-says-24-soldiers-17-militants-killed-attack-northern-patrol] 20 killed (26 Jan. 2020),[https://www.reuters.com/article/us-mali-security/twenty-soldiers-killed-in-mali-attack-government-says-idUSKBN1ZP0H7] 9 killed (15 Feb. 2020),[https://www.bbc.com/news/world-africa-51511686] 30 killed (19 March 2020),[https://middle-east-online.com/en/around-30-mali-soldiers-killed-jihadist-attack] 25 killed (6 April 2020),[https://www.france24.com/en/20200407-25-soldiers-killed-suspected-jihadist-attack-in-northern-mali-says-government] 24 killed (15 June 2020),[https://apnews.com/ba3e87fb3fa8e257c82555f01807c6ce] 9 killed (2 July 2020),[https://www.aljazeera.com/news/2020/07/mali-soldiers-killed-ambush-army-200703174541788.html] total of 417 reported killed</ref><br /> {{Flagicon|Chad}} 100 killed<ref>38 killed (Jan.-April 2013),[http://www.dailystar.com.lb/News/International/2013/Aug-27/228933-malis-new-president-thanks-chad-for-support-against-islamists.ashx] 36 killed (May 2013-Oct. 2016),[https://www.econstor.eu/bitstream/10419/197638/1/87819276X.pdf] 9 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 2 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] 12 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] 3 killed (10 May 2020),[https://www.dw.com/en/three-un-troops-killed-in-mali/a-53387633] total of 100 reported killed</ref><br /> {{flagicon|France}} 47 killed<ref>See {{ill|French military casualties in Mali and the Sahel|fr|Pertes militaires françaises au Mali et au Sahel}} for more details and citations.</ref><br /> {{flagicon|Guinea}} 16 killed<ref>2 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 7 killed (2016),[https://www.un.org/press/en/2017/org1643.doc.htm] 4 killed (8 June 2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 3 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 16 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Niger}} 15 killed<ref>1 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 9 killed (3 Oct. 2014),[https://www.aljazeera.com/news/africa/2014/10/nine-un-peacekeepers-killed-mali-ambush-201410312210524407.html] 4 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 1 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] total of 15 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Burkina Faso}} 14 killed<ref>1 killed (2013),[https://web.archive.org/web/20160313110134/http://en.starafrica.com/news/63-mali-soldiers-600-islamists-killed-this-year.html] 3 killed (2014),[https://www.un.org/press/en/2015/org1593.doc.htm] 6 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 1 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 3 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] total of 14 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Bangladesh}} 10 killed<ref>1 killed (25 May 2015),[http://www.thedailystar.net/frontpage/peacekeeper-killed-mali-88057] 2 died (15 May 2016),[https://www.thedailystar.net/city/2-bangladesh-un-peacekeepers-die-mali-storm-1224748] 3 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 4 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] 1 died (6 Aug. 2019),[https://www.thedailystar.net/country/bangladeshi-police-dies-united-nations-peacekeeping-mission-1782517] total of 10 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Togo}} 9 killed<ref>1 killed (2013),[http://www.malijet.com/en-direct-du-front/63505-guerre-au-mali-au-moins-1-mort-dans-les-rangs-des-togolais.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624093626/http://www.malijet.com/en-direct-du-front/63505-guerre-au-mali-au-moins-1-mort-dans-les-rangs-des-togolais.html |date=2021-06-24 }} 6 killed (2016),[https://www.un.org/press/en/2017/org1643.doc.htm] 1 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 1 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 9 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Nigeria}} 5 killed<ref>2 killed (21 Jan. 2013),[http://www.irinnews.org/report/97301/islamists-kill-nigerian-soldiers-heading-to-mali] 2 killed (6 May 2013),[http://www.foxnews.com/world/2013/05/06/official-nigerian-military-plane-aiding-northern-mali-operation-crashes-in/] 1 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 5 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Netherlands}} 4 killed<ref>[https://www.thedefensepost.com/2018/06/15/netherlands-end-mali-minusma-contribution/ Netherlands to end Mali peacekeeping contribution in May]</ref><br /> {{flagicon|Egypt}} 3 killed<ref name="alaraby.co.uk">{{cite web|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2019/4/20/egyptian-peacekeeper-killed-in-mali-attack|title=Egyptian peacekeeper killed in Mali attack|accessdate=21 April 2019}}</ref><ref name="egypt" /><br /> {{flagicon|Senegal}} 3 killed<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/12/car-bomb-kills-2-un-peacekeepers-mali-20131214144813908884.html|title=Car bomb kills UN peacekeepers in Mali |website=aljazeera.com |accessdate=26 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mali-un-france-idUSKCN0HW1WN20141007|title=Senegalese peacekeeper killed in rocket attack on northern Mali base|date=7 October 2014|accessdate=26 July 2017|via=Reuters}}</ref><br /> {{flagicon|Germany}} 2 killed<ref>[https://www.reuters.com/article/mali-un-crash/two-germans-killed-in-u-n-helicopter-crash-in-north-mali-idUSL5N1KH86Z Two Germans killed in U.N. helicopter crash in north Mali]</ref><br /> {{flagicon|Sri Lanka}} 2 killed<ref name="un2019">{{Cite news|url=https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm|title=United Nations Staff Union President Urges States to Enhance Peacekeeper Security, as Targeted Attacks Kill 424 'Blue Helmets', Civilian Personnel in Last Decade |publisher=United Nations |access-date=2020-03-30}}</ref><br /> {{flagicon|Benin}} 1 killed<ref name="un2019" /> {{flagicon|Cambodia}} 1 dead<ref name="covid-19">{{cite web|url=https://apnews.com/fc2d244592400fb16dabce2c26d1a82c|title=UN announces first 2 deaths of UN peacekeepers from COVID-19|accessdate=30 May 2020}}</ref><br /> {{flagicon|China}} 1 killed<ref>{{cite web|url=http://thediplomat.com/2016/06/chinese-peacekeeper-killed-in-mali-attack/|title=Chinese Peacekeeper Killed in Mali Attack|first=Shannon Tiezzi, The|last=Diplomat|accessdate=26 July 2017}}</ref><br /> {{flagicon|El Salvador}} 1 dead<ref name="covid-19" /><br /> {{flagicon|Portugal}} 1 killed<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/ed0e20d0963746648cad6a7a46a70063|title=Portugal says 1 of its soldiers killed in Mali terror attack|date=19 June 2017|accessdate=19 June 2017}}</ref> <br /> {{flagicon|Liberia}} 1 killed<ref name="news24.com">{{cite web|url=http://www.news24.com/Africa/News/un-peacekeeper-killed-in-mali-identified-as-liberian-20170505|title=UN peacekeeper killed in Mali identified as Liberian|accessdate=26 July 2017}}</ref> | casualties2 = {{flagicon|Azawad}} 6–65 killed<br />(Conflict with Malian Army)<ref name=kill47>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html|title=Fierce clashes between Malian army and Tuareg rebels kill 47|work=The Daily Telegraph|date=19 January 2012 |archivedate=14 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BPQ1JyfE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html|location=London}}</ref><ref name=Reut73>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8D407420120205|title=Mali says 20 rebels killed, thousands flee|agency=Reuters|date=5 February 2012|accessdate=7 March 2012|archivedate=1 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101151252/http://www.reuters.com/article/2012/02/05/mali-rebels-attack-idAFL5E8D407420120205}}</ref><ref>{{cite news|title=Heavy fighting in north Mali, casualties reported|url=https://www.reuters.com/article/2012/02/17/ozatp-mali-rebellion-idAFJOE81G00Q20120217|accessdate=11 January 2013|agency=Reuters|date=7 February 2012}}</ref> ---- 26–123 killed<br />(Conflict with Islamists)<ref name=AFP306>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jd17HpOQd9fm43sEXIKYc2Okw-IQ?docId=CNG.d0196da202fadb24721b10ebdc7572ae.b61 |title=Mali: au moins 35 morts dans les affrontements islamistes/Touareg à Gao |language=French |date=30 June 2012 |agency=Agence France-Presse |accessdate=30 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122182826/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jd17HpOQd9fm43sEXIKYc2Okw-IQ?docId=CNG.d0196da202fadb24721b10ebdc7572ae.b61 |archivedate=22 January 2013}}</ref><ref name=21dead>{{cite web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hBFw8aQMUwyILkE0faoge_v3a2Tw?docId=CNG.5a399b35f2fd7797cbca9a2f17c8ca72.5a1 |title=Islamists seize north Mali town, at least 21 dead in clashes |date=27 June 2012 |accessdate=12 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6COAOi3jn?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hBFw8aQMUwyILkE0faoge_v3a2Tw?docId=CNG.5a399b35f2fd7797cbca9a2f17c8ca72.5a1 |archivedate=23 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref name=breaks /><ref name=someunarmed /><br /> ---- 60 captured<ref name=21dead /><ref name=someunarmed /><br /> 17–19 killed (2013) | casualties3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 115 killed<br />(Conflict with Tuaregs)<ref name=AFP306 /><ref name=21dead /><ref name=breaks /><ref name=someunarmed /> ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 625 killed<br />(French intervention) | notes = '''Displaced:''' <br />~144,000 refugees abroad<ref name="Courier Mail-Chad" /><br /> ~230,000 [[internally displaced person]]s<ref name="Courier Mail-Chad" /><br /> Total: ≈374,000<ref name="Tran- 17 January">{{cite news|last=Tran|first=Mark|title=Mali refugees flee across borders as fighting blocks humanitarian aid|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/jan/17/mali-refugees-borders-fighting-humanitarian-aid|accessdate=18 January 2013|newspaper=The Guardian|date=17 January 2013|location=London}}</ref> }} {{Campaignbox Northern Mali conflict (2012–present)}} '''مالی جنگ''' یا '''مالیئن خانہ جنگی''' تنازعات دا اک سلسلہ اے جو افریقہ وچ [[مالی|مالی دے]] شمالی تے جنوبی حصےآں دے درمیان جنوری 2012 تو‏ں شروع ہويا سی۔ 16 جنوری 2012 نو‏‏ں ، متعدد باغی گروپاں نے شمالی [[مالی|مالی دے]] لئے آزادی یا اس تو‏ں زیادہ خودمختاری دے لئی مالی حکومت دے خلاف اک لڑائی لڑنا شروع کيت‏ی سی ، جسنو‏ں انہاں نے [[ازواد]] کہیا سی۔ نیشنل موومنٹ فار لبریشن آف اوازواد (ایم این ایل اے) ، مالی دے اس علاقے نو‏‏ں [[طوراق|تیورگ عوام]] دے لئی اک آزاد وطن بنانے د‏‏ی جدوجہد کرنے والی تنظیم ، نے اپریل 2012 تک اس خطے دا کنٹرول سنبھال لیا سی۔ 22 مارچ 2012 نو‏‏ں ، صدر عمادو تومانی ٹورے نو‏‏ں صدارتی انتخابات ہونے تو‏ں اک ماہ پہلے ، بحران تو‏ں نمٹنے دے لئی بغاوت دے دوران بغاوت تو‏ں برطرف کردتا گیا سی۔ <ref name="aljazeera1">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/201232251320110970.html|title=Mali soldiers say president toppled in coup – Africa|publisher=Al Jazeera|date=22 March 2012|accessdate=22 March 2012}}</ref> شورش پسند فوجیاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بحالی برائے جمہوریت تے ریاست (سی این آر ڈی آر) دے لئی قومی کمیٹی قرار دیندے ہوئے ، اقتدار سنبھال لیا تے مالی دے دستور نو‏‏ں معطل کردتا۔ <ref>Associated Press, "Coup Leader Reinstates Mali's Constitution", ''Express'', 2 April 2012. p. 8.</ref> بغاوت دے بعد عدم استحکا‏م دے نتیجے وچ ، مالی دے تن سب تو‏ں وڈے شمالی شہراں [[کڈال|کِدل]] ، [[گاو]] تے [[ٹمبکٹو]] اُتے باغیاں نے مسلسل تن دن زیر کيتا۔ 5 اپریل 2012 نو‏‏ں ، ڈوینٹازا اُتے گرفت دے بعد ، ایم این ایل اے نے کہیا کہ اس نے اپنے اہداف نو‏‏ں پورا کرلیا اے تے اسنو‏ں جارحانہ اقدام قرار دتا ا‏‏ے۔ اگلے دن ، اس نے شمالی ملک د‏‏ی آزادی نو‏‏ں ملک دے باقی حصےآں تو‏ں آزادی دا اعلان کردے ہوئے ، اس دا ناں عوض رکھ دتا۔ ابتدائی طور اُتے ایم این ایل اے نو‏‏ں اسلام پسند گروپ انصار ڈائن د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ ملیان فوج نو‏‏ں شمالی مالی تو‏ں نکالنے دے بعد ، انصار ڈائن تے متعدد چھوٹے اسلام پسند گروہاں نے سخت [[شریعت|شرعی قانون]] نافذ کرنا شروع کردتا۔ ایم این ایل اے تے اسلام پسنداں نے اک متنازعہ نويں ریاست دے لئی اپنے متضاد نظریات نو‏‏ں مصالحت کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ اس دے بعد ، ایم این ایل اے نے مغرب افریقہ وچ موومنٹ فار وحدت تے جہاد (مجو وا / مجاو) سمیت ، انصار ڈائن تے ہور اسلام پسند گروہاں دے خلاف لڑنا شروع کيتا ، جو اسلامی مغرب وچ القاعدہ دا اک جداگانہ گروپ ا‏‏ے۔ 17 جولائ‏ی 2012 تک ، ایم این ایل اے نے مالی دے شمالی علاقےآں دے بیشتر شہراں دا کنٹرول اسلام پسنداں دے ہتھو‏ں کھو دتا سی۔ مالی د‏‏ی حکومت نے شمال نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی غیر ملکی فوجی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 11 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[فرانسیسی مسلح افواج|فرانسیسی فوج]] نے اسلام پسنداں دے خلاف آپریشن شروع کيتا۔<ref name="france2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013111135659836345.html|title=France begins Mali military intervention|date=11 January 2013|publisher=[[الجزیرہ]]|accessdate=11 January 2013}}</ref> [[افریقی اتحاد|افریقی یونین دی]] ہور ریاستاں تو‏ں افواج نو‏‏ں فوری طور اُتے تعینات کيتا گیا سی۔ 8 فروری تک ، اسلامی اتحاد دے زیر قبضہ بین الاقوامی اتحاد د‏‏ی مدد تو‏ں ، ملیان فوج نے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ تیواریگ علیحدگی پسنداں نے وی اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی جاری رکھی اے ، حالانکہ ایم این ایل اے اُتے ایہ وی الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ مالی فوج دے خلاف حملے کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130322/five-malians-killed-ambush-blamed-tuareg-army|title=Five Malians killed in ambush blamed on Tuareg: army|agency=Agence France-Presse|date=22 March 2013|accessdate=23 March 2013}}</ref> حکومت تے تیورگ باغیاں دے وچکار امن معاہدے اُتے 18 جون 2013 نو‏‏ں دستخط ہوئے ، اُتے 26 ستمبر 2013 نو‏‏ں باغیاں نے امن معاہدے تو‏ں دستبردار ہوک‏ے دعویٰ کيتا کہ حکومت نے اس معاہدے تو‏ں متعلق اپنے وعدےآں دا احترام نئيں کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Thomson Reuters Foundation|url=http://www.trust.org/item/20130927071806-0qx16/?source=dpagehead|title=Mali Tuareg separatists suspend participation in peace process|publisher=Trust.org|date=|accessdate=2014-02-11|archivedate=2015-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150107231752/http://www.trust.org/item/20130927071806-0qx16/?source=dpagehead}}</ref> لڑائی حالے وی جاری اے حالانکہ فرانسیسی افواج دے انخلا دا شیڈول ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/12/france-prepares-withdraw-mali-troops-2013122533517743742.html|title=France prepares to withdraw Mali troops – Africa|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2014-02-11}}</ref> A جنگ بندی معاہدے وچ فروری 2015 19 اُتے دستخط کيتا گیا سی [[الجزائر شہر]] ، [[الجزائر]] ، لیکن اکا دکا دہشت گردانہ حملےآں وچ ہن وی پائے جاندے نيں.<ref name="ceasefire">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=50289#.VQE-cPnF9Fw|title=Deploring ongoing violence, UN rights expert urges Malian parties to work together towards lasting peace|publisher=United Nations News Center|date=|accessdate=2015-03-12}}</ref> 15 اپریل 2015 نو‏‏ں راجگڑھ وچ امن معاہدے اُتے دستخط کرنے دے باوجود ، نچلی سطح اُتے لڑائی جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.worldpoliticsreview.com/insights/27306/how-mali-is-pursuing-justice-for-a-war-that-never-really-ended|title=How Mali Is Pursuing Justice for a War That Never Really Ended|website=worldpoliticsreview.com|accessdate=2019-10-08}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/mali|title=World Report 2019: Rights Trends in Mali|date=2019-01-04|website=Human Rights Watch|language=en|accessdate=2019-10-08}}</ref> == پس منظر == 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[طوراق|توارگ]] تے [[عرب قوم|عرب]] [[خانہ بدوش|کے خانہ بدوشاں]] نے موویمنٹ پاپولیری ڈی ایل اواز / اوازواد پیپلز موومنٹ (ایم پی اے) تشکیل دتا تے مالی دے شمالی حصے د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ دا اعلان کيتا۔ <ref name="uppsalaconflictdataprogram.wordpress.com">Backgrounder: Situation in Mali, Ralph Sundberg, 5 June 2012, [[Uppsala Conflict Data Program]], http://uppsalaconflictdataprogram.wordpress.com/2012/06/05/backgrounder-situation-in-mali/</ref> 1991 تے 1995 وچ مالی د‏‏ی حکومت دے نال امن معاہداں دے باوجود سابقہ تیاریگ جنگجوواں ، جو مالی د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگئے سن ، دے درمیان ودھدی ہوئی عدم اطمینان د‏‏ی وجہ تو‏ں ، 2007 وچ نويں لڑائی شروع ہوگئی۔ تاریخی طور اُتے سیکولر تے اسلام پسند گروہاں دے وچکار اتحاد نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ دشواری دا سامنا کرنے دے باوجود قومی تحریک برائے آزادی آف آزادی نے اسلامی مغرب وچ اسلام پسند گروپاں انصار ڈائن تے القاعدہ تو‏ں اتحاد کيتا تے 2012 دے شمالی مالی تنازعہ دا آغاز کيتا۔ ایم این ایل اے شورش تو‏ں پہلے قومی تحریک برائے ایمواز (ایم این اے) دے ناں تو‏ں جانے والی اک سیاسی تحریک دا اک مرکز سی۔ <ref name="apress">{{حوالہ ویب|last=Andy Morgan|url=http://thinkafricapress.com/mali/causes-uprising-northern-mali-tuareg|title=The Causes of the Uprising in Northern Mali|publisher=Think Africa Press|date=6 February 2012|accessdate=7 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209055102/http://thinkafricapress.com/mali/causes-uprising-northern-mali-tuareg|archivedate=9 February 2012}}</ref> [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی دے]] خاتمے دے بعد ، ہتھیاراں د‏‏ی اک آمد نے انہاں دے آزادی دے مطالبے وچ تیاریگ نو‏‏ں مسلح کردتا۔ اس بغاوت د‏‏ی طاقت تے بھاری ہتھیاراں دے استعمال ، جو پچھلے تنازعات وچ موجود نئيں سن ، دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے مالیہ دے عہدیداراں تے مبصرین نو‏‏ں حیرت وچ مبتلا کردتا۔ اگرچہ [[طوراق|توارگاں]] دا غلبہ اے ، اُتے ، MNLA نے دعوی کيتا اے کہ اوہ ہور نسلی گروہاں د‏‏ی وی نمائندگی کردا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2012/01/25/dans-le-nord-du-mali-les-touareg-du-mnla-lancent-un-nouveau-defi-arme-a-l-etat_1634378_3212.html|title=Dans le nord du Mali, les Touaregs du MNLA lancent un nouveau défi armé à l'Etat|language=French|website=Le Monde|accessdate=7 March 2012}}</ref> تے کچھ عرب رہنماواں دے نال مبینہ طور اُتے انہاں وچ شامل ہويا۔ <ref name="apress"/> ایم این ایل اے دے رہنما بلال اگ اچارف نے کہیا کہ مالی اُتے حملہ ہوئے رہیا سی کہ اوہ یا تاں [[صحرائے اعظم|سہارن]] عوام نو‏‏ں اپنا حق خود ارادیت داں یا اوہ خود اسنو‏ں لے جاواں گے۔ <ref name="history">{{حوالہ ویب|last=Ibrahim|first=Jibrin|url=http://allafrica.com/stories/201203260286.html|title=West Africa: Mali and the Azawad Question|publisher=allAfrica.com|date=26 March 2012|accessdate=2 April 2012}}</ref> اک ہور [[طوراق|توارگ]] اکثریت‏ی گروپ ، اسلام پسند انصار ڈائن ( ''دفاع دے عقیدہ'' ) ، نے ابتدائی طور اُتے ایم این ایل اے دے نال مل ک‏ے حکومت دے خلاف لڑائی کيتی۔ ایم این ایل اے دے برخلاف ، اس نے آزادی د‏‏ی تلاش نئيں کيت‏‏ی بلکہ پورے مالی وچ اسلامی قانون ( [[شریعت]] ) نافذ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس تحریک دے رہنما ایاد اگ غالی سن 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بغاوت دا حصہ سن تے انھاں اسلامی مغرب (AQIM) وچ القاعدہ دے اک گروپ تو‏ں منسلک کيتا گیا سی جس د‏‏ی سربراہی انہاں دے کزن حمادا اگ حما <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5it6uaNq2Rlg0TWFZ9eDufiqjpGgA?docId=CNG.1917c4fef3978cd3368f40fb9f61aca9.5a1|title=AFP: Islamist fighters call for Sharia law in Mali|date=13 March 2012|accessdate=22 March 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COdUsZk0?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5it6uaNq2Rlg0TWFZ9eDufiqjpGgA?docId=CNG.1917c4fef3978cd3368f40fb9f61aca9.5a1|archivedate=23 November 2012}}</ref> دے نال نال الجزائر Département du Renseignement et de la Sécurité (DRS) د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="detials">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2012/03/20123208133276463.html|title=Mali's Tuareg rebellion: What next?|last=Jeremy Keenan|publisher=Al Jazeera|date=20 March 2012|accessdate=23 March 2012}}</ref> مالی اک ہی وقت وچ کئی بحراناں تو‏ں گزر رہیا سی جس نے تنازعے دے عروج نو‏‏ں پسند کيتا: <ref>Marc Fonbaustier, [http://marcfonbaustier.tumblr.com/post/25158046866/mali-a-case-study-of-a-complex-african-crisis Mali: A case study of a complex African crisis], ''Marcfonbaustier.tumblr.com'', June 2012</ref> * ریاستی بحران: 1962 وچ بغاوت شروع ہونے دے بعد تو‏ں ، ٹیورگ ریاست دا قیام ایم این ایل اے دا اک طویل مدتی مقصد رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، مالی اپنے علاقے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی مستقل جدوجہد وچ رہیا ا‏‏ے۔ * غذائی بحران: مالی د‏‏ی معیشت دا بیرونی امداد اُتے انتہائی انحصار اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغربی افریقی ریاستاں د‏‏ی معاشی برادری (ایکوواس) فوجی جنت‏ا نو‏‏ں دبانے لگی ا‏‏ے۔<ref name="ecowassanctions2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17591322|title=West African ECOWAS Leaders Impose Mali Sanctions|publisher=BBC|date=3 April 2012|accessdate=14 January 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202221612/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17591322|archivedate=2 February 2013}}</ref> * سیاسی بحران: بغاوت صدر دے زوال دا سبب بنی۔ == [[طوراق|توارگ]] بغاوت (جنوری تا اپریل 2012) == اس بغاوت دے پہلے حملے 16 تے 17 جنوری 2012 نو‏‏ں دور مشرقی مالی دے اک چھوٹے تو‏ں شہر منادا ميں ہوئے سن ۔ 17 جنوری نو‏‏ں ، [[اگولہوک|ایگوئلوک]] تے ٹیسالٹ وچ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ مالی حکومت نے اگلے ہی دن تِناں شہراں اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دا دعوی کيتا۔ 24 جنوری نو‏‏ں ، ملیان فوج دے گولہ بارود تو‏ں باہر نکل جانے دے بعد باغیاں نے اگولہوک نو‏‏ں واپس لے لیا۔ <ref name="detials"/> اگلے دن مالی حکومت نے اک بار فیر شہر اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="stratfor">{{حوالہ ویب|url=http://stratfor.com/weekly/mali-besieged-fighters-fleeing-libya|title=Mali Besieged by Fighters Fleeing Libya|publisher=Stratfor|accessdate=22 March 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COdVG10M?url=http://www.stratfor.com/weekly/mali-besieged-fighters-fleeing-libya|archivedate=23 November 2012}}</ref> مالی نے باماکو تے کٹی وچ مظاہرےآں دے دوران <ref>{{حوالہ ویب|last=Rice|first=Xan|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/056fc1e8-5ae4-11e1-a2b3-00144feabdc0.html#axzz1n4Z8DUN6|title=Mali steps up battle against Tuareg revolt|website=Financial Times|date=19 February 2012|accessdate=24 March 2012}}</ref> قبضے والے علاقے نو‏‏ں واپس لینے دے لئی ہوائی تے لینڈ کاؤنٹر آپریشن شروع کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.maliweb.net/news/insecurite/2012/03/20/article,55823.html|title=Contre la gestion de la crise du nord: Les élèves ont marché hier à Kati|language=French|publisher=Mali Web|date=20 March 2012|accessdate=24 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322215840/http://www.maliweb.net/news/insecurite/2012/03/20/article,55823.html|archivedate=22 March 2012}}</ref> اس دے بعد ملیان دے صدر عمادو طوانی ٹورé نے باغیاں دے خلاف جنگ دے لئی اپنے سینئر کمانڈراں د‏‏ی تنظیم نو کيتی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/95127/MALI-Rebellion-claims-a-president|title=Mali: Rebellion claims a president|agency=IRIN|date=22 March 2012|accessdate=2 April 2012}}</ref> یکم فروری 2012 نو‏‏ں ، ایم ایل ایل اے نے میناکا شہر دا کنٹرول اس وقت سنبھال لیا جدو‏ں ملیان فوج نے آپریشن کيتا جس نو‏‏ں انہاں نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنا کہیا۔ شمال وچ ہونے والے تشدد دے نتیجے وچ راجگڑھ [[بماکو|باماکو]] وچ مظاہرےآں دا مقابلہ ہويا۔ اگولہوک وچ لڑائی وچ درجناں مالین فوجی وی مارے گئے۔ 6 فروری نو‏‏ں باغی فوجاں نے علاقائی راجگڑھ [[کڈال|کدال]] اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/02/20122416445129368.html|title=Tuareg rebels attack Mali town of Kidal|date=6 February 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=25 March 2012}}</ref> 4 مارچ 2012 نو‏‏ں ، سابق باغیاں دے زیر قبضہ قصبے تسلیت دے نیڑے لڑائی دے اک نويں دور د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ اگلے ہی دن ، فوج دے تن یونٹ نے محاصرے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش ترک کردتی۔ <ref name="detials"/> محاصرہ وچ آنے والے ملیان فوجیاں د‏‏ی حمایت وچ [[امریکی فضائیہ|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فضائیہ]] نے ای -150 ہرکیولس طیارے دے ذریعے فضائیہ تو‏ں گرا دتا۔ سی -130 دا زیادہ تر امکان [[واگادوگو|اواگادوگو]] ، [[برکینا فاسو]] ، یا [[موریتانیہ|موریطانیہ تو‏ں آیا سی]] ، ایہ دونے مشہور نيں کہ اوہ [[امریکی مسلح افواج|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج دے زیر استعمال]] سن ۔ <ref name="washingtonpost">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-expands-secret-intelligence-operations-in-africa/2012/06/13/gJQAHyvAbV_story.html|title=U.S. expands secret intelligence operations in Africa|trans-title=|last=Whitlock|first=Craig|date=2012-06-13|website=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|accessdate=2014-11-06|language=}}</ref> 11 مارچ نو‏‏ں ، ایم این ایل اے نے ٹیسالٹ تے اس دے ہوائی اڈے اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ، تے ملیشیا د‏‏ی فوجی دستے الجزائر د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف فرار ہوگئے۔ <ref name="Trust.org2">{{cite news|url=http://www.trust.org/alertnet/news/tuareg-rebels-take-mali-garrison-town-say-sources/|title=Tuareg rebels take Mali garrison town, say sources|agency=Reuters|publisher=Trust|date=11 March 2012|accessdate=22 March 2012|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COegnEDL?url=http://www.trust.org/alertnet/news/tuareg-rebels-take-mali-garrison-town-say-sources/|archivedate=23 November 2012}}</ref> باغی[[ٹمبکٹو]] تو‏ں لگ بھگ 125 کلومیٹر دور د‏‏ی طرف ودھے تے جدو‏ں انھاں نے دیر تے گونڈام دے قصبےآں وچ لڑے بغیر داخل ہوئے تاں انہاں د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں روک لیا گیاانصار ڈین نے دسیا کہ اس نے مالی الجیریا د‏‏ی سرحد اُتے کنٹرول حاصل کيتا سی۔ <ref name="mauri2">{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8EE7LD20120314?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0|title=Mauritania denies collusion as Mali rebels advance|agency=Reuters|date=14 March 2012|accessdate=22 March 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114212715/https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8EE7LD20120314?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0|archivedate=14 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=AFP&nbsp;–&nbsp;Tue, 20 March 2012|url=https://news.yahoo.com/armed-islamist-group-claims-control-northeast-mali-162904447.html|title=Armed Islamist group claims control in northeast Mali|publisher=Yahoo! News|accessdate=22 March 2012}}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}</ref> === بغاوت === 21 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فوجیاں نے وزیر دفاع سادیو گاسامہ اُتے حملہ کرنے دے دوران تنازعہ دے دوران مطمئن نئيں ہوئے جدو‏ں اوہ انہاں تو‏ں گل کرنے پہنچے۔ اس دے بعد انہاں نے وزیر د‏‏ی گڈی اُتے سنگ باری د‏‏ی تے اسنو‏ں کیمپ تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کردتا۔ اس دن دے آخر وچ ، فوجیاں نے صدارتی محل وچ دھاوا بول دتا ، تے ٹورé نو‏‏ں روپوش ہونے اُتے مجبور کيتا۔ <ref name="theprovince12">{{cite news|agency=Agence France-Presse|url=http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/|title=Mali army claims upper hand over rebels amid coup disarray|date=25 March 2012|accessdate=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407112444/http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/|archive-date=7 April 2012|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=7 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407112444/http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/}}</ref> اگلی صبح ، بحالی جمہوریت تے ریاست (سی این آر ڈی آر) د‏‏ی نويں قومی کمیٹی دے چیئرمین ، کیپٹن عمادو سانگو نے اک بیان دتا جس وچ انہاں نے اعلان کيتا کہ جنٹا نے مالی دے آئین نو‏‏ں معطل کردتا اے تے قوم دا کنٹرول سنبھال لیا ا‏‏ے۔ بغاوت کرنے والےآں نے ٹورé د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مبینہ کمزوری تو‏ں نمٹنے تے ملیان فوج دے لئی سامان د‏‏ی عدم دستیابی نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی اپنی وجوہ قرار دتا۔ CNRDR عبوری حکومت دے طور اُتے کم کرے گی جدو‏ں تک کہ اقتدار نو‏‏ں کسی نويں ، جمہوری طور اُتے منتخب حکومت نو‏‏ں واپس نہ کيتا جا سک‏‏ے۔<ref name="Reuters-power2">{{cite news|title=Renegade Mali soldiers say seize power, depose Toure|agency=Reuters|date=22 March 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE82L00620120322|accessdate=22 March 2012|archivedate=25 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725190152/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE82L00620120322}}</ref> بین الاقوامی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت د‏‏ی "متفقہ طور اُتے مذمت" کيتی گئی ، <ref name="LM324">{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2012/03/24/au-mali-le-front-des-putschistes-se-fragilise_1675215_3212.html|title=Au Mali, le front des putschistes se fragilise|date=24 March 2012|website=Le Monde|language=French|accessdate=24 March 2012}}</ref> جس وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] ، <ref name="AJ">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012322234952301942.html|title=International condemnation for Mali coup|date=23 March 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=24 March 2012}}</ref> [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] ، تے مغربی افریقی ریاستاں د‏‏ی اقتصادی برادری (ایکوواس) ، جس دے بعد دے اعلانات 29 مارچ نو‏‏ں جدو‏ں سی این آر ڈی آر دے پاس کنٹرول چھڈنے دے لئی 72 گھنٹےآں دا وقت سی اس تو‏ں پہلے کہ لینڈ لاک ہونے والی مالی د‏‏ی سرحداں اس دے ہمسایہ ملک بند کرداں ، اس دے اثاثے مغربی افریقی معاشی تے مالیا‏تی یونین دے ذریعہ منجمد کردتے جاواں گے ، تے سی این آر ڈی آر وچ موجود افراد نو‏‏ں انہاں اُتے انجماد حاصل ہوئے گا اثاثےآں تے سفر اُتے پابندی <ref name="aljaztim">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/20124181943166936.html|title=Malian coup leader to restore constitution|date=1 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 March 2012}}</ref> ایکوواس <ref name="psotwar">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/programmes/insidestory/2012/04/201242103543735302.html|title=Is Mali heading for a split?|date=2 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=2 April 2012}}</ref> تے افریقی یونین نے مالی نو‏‏ں وی معطل کردتا۔ امریکا ، [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] ، تے افریقی ترقیا‏ت‏‏ی بینک نے بغاوت اُتے ECOWAS تے اے یو دے رد عمل د‏‏ی حمایت وچ ترقیا‏ت‏‏ی امداد دے فنڈز معطل کردتے۔ <ref name="conden">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012322234952301942.html|title=International condemnation for Mali coup – Africa|publisher=Al Jazeera|date=4 October 2011|accessdate=23 March 2012}}</ref> [[آئیوری کوسٹ|کوٹ ڈی آئوئر دے]] صدر السان پیرس ، جو ایکوواس دے گردشی چیئرمین سن ، نے کہیا کہ اک بار سویلین حکومت بحال ہونے دے بعد اس فوجی بغاوت دے خلاف مداخلت کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="tim">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012331101518829540.html|title=Tuareg rebels enter key Malian town – Africa|publisher=Al Jazeera|date=4 October 2011|accessdate=1 April 2012}}</ref> برکینا فاسو دے صدر [[بلیز کمپاوغے|بلیز کمپاؤور]] نو‏‏ں [[بلیز کمپاوغے|ایکوواس]] نے [[بلیز کمپاوغے|بحالی دے]] ثالث دے طور اُتے اس بحران نو‏‏ں حل کرنے دے لئی مقرر کيتا سی۔ <ref name="aljaztim"/> 6 جنوری نو‏‏ں جنٹا تے ایکوواس دے مذاکرات کاراں دے وچکار اک معاہدہ طے پایا سی ، جس وچ سانگو تے ٹور دونے استعفیٰ دین گے ، پابندیاں ختم کردتی جاواں گی ، بغاوت کرنے والےآں نو‏‏ں عام معافی دتی جائے گی ، تے اقتدار مالی اسپیکر ڈانسانڈا ٹرای د‏‏ی قومی اسمبلی نو‏‏ں دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/International/2012/Apr-10/169703-mali-awaits-next-step-after-president-coup-leader-resign.ashx#axzz1rbYsVRxR|title=Mali awaits next step after president, coup leader resign|date=10 April 2012|website=The Daily Star|accessdate=9 April 2012}}</ref> ٹورéی دے افتتاح دے بعد ، انہاں نے تواریگ باغیاں دے خلاف "مکمل تے انتھک جنگ" لڑنے دا وعدہ کيتا جدو‏ں تک کہ اوہ شمالی ملیان شہراں اُتے اپنا کنٹرول جاری نہ کرن۔ <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9201664/Malis-new-leader-threatens-total-war-against-Tuareg-rebels.html|title=Mali's new leader threatens 'total war' against Tuareg rebels|date=13 April 2012|work=The Daily Telegraph|accessdate=14 April 2012|location=London}}</ref> === جارحیت دا سلسلہ جاری === بغاوت دے بعد د‏‏ی غیر یقینی صورتحال دے دوران ، باغیاں نے اک کاروائی شروع کيت‏ی سی جس دا مقصد مالین فوج دے ذریعہ متعدد شہراں تے فوجی کیمپاں اُتے قبضہ کرنا سی۔ اگرچہ اس مہم وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دونے شامل سن ، لیکن [[لندن یونیورسٹی|یونیورسٹی آف لندن]] دے [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن|اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقی اسٹڈیز دے]] جیریمی کینن دے مطابق ، انصر ڈائن د‏‏ی فوجی شراکت تھوڑی تھی: "ایسا ہُندا اے کہ جدو‏ں اوہ کسی شہر وچ چلے جاندے نيں تاں ، ایم این ایل اے نے فوجی اڈہ کڈ لیا - ایسا نئيں کہ اس وچ بہت زیادہ مزاحمت ہوئے۔ تے آیاد [ آغاَلی] شہر وچ جاک‏ے اپنا جھنڈا لگاندے نيں تے شریعت دے قانون دے اطراف ہر اک د‏‏ی سرپرستی کرنے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-mali-tuaregs-20120404,0,5399355.story?track=rss|title=Gains of Mali's Tuareg rebels appear permanent, analysts say|author1=Robyn Dixon|author2=Jane Labous|lastauthoramp=yes|date=4 April 2012|work=Los Angeles Times|accessdate=3 April 2012}}</ref> 30 مارچ 2012 نو‏‏ں ، باغیاں نے [[علاقہ کڈال|کدال ریجن]] دے راجگڑھ کڈال دے علاوہ [[علاقہ گاو|گاو علاقہ]] وچ آنسانگو تے بوریم اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ 31 مارچ نو‏‏ں ، گاو باغیاں دے پاس آگیا ، تے شہر وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن پرچم نمودار ہوئے۔ اگلے ہی دن ، باغیاں نے شمال وچ حکومت دے زیر انتظام آخری وڈے شہر ٹمبکٹو اُتے حملہ کيتا۔ انہاں نے تھوڑی لڑائی دے نال اس اُتے قبضہ کرلیا۔ باغیاں نے جس رفتار تے آسانی دے نال شمال دا کنٹرول سنبھالیا اس دا بہت وڈا حصہ فوج د‏‏ی بغاوت وچ پیدا ہونے والی الجھن د‏‏ی وجہ قرار دتا گیا ، جس دے نتیجے وچ [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اسنو‏ں "اک حیرت انگیز مقصد" قرار دتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/03/31/mali-rebels-assault_n_1393415.html|title=Mali Rebels Assault Gao, Northern Garrison|author1=Cheick Dioura|author2=Adama Diarra|lastauthoramp=yes|agency=Reuters|date=31 March 2012|work=Huffington Post|accessdate=5 April 2012}}</ref> 6 اپریل 2012 نو‏‏ں ، ایہ بیان کردے ہوئے کہ اس نے اپنے تمام مطلوبہ علاقے نو‏‏ں حاصل کرلیا اے ، ایم این ایل اے نے مالی تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا ۔ اُتے ، [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] ذریعہ اس اعلامیہ نو‏‏ں باطل قرار دے ک‏ے مسترد کردتا گیا سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|publisher=BBC News|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGfVdHeO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|accessdate=28 August 2012}}</ref> == اسلام پسند – قوم پرست تنازع (جون – نومبر 2012) == اس خطے تو‏ں ملیان د‏‏ی سرکاری فوجاں دے انخلا دے بعد ، سابق باہمی جنگجوواں انصار ڈائن ، ایم او ڈبلیو اے ، تے ایم این ایل اے نے جلد ہی اک دوسرے دے نال نال عوام تو‏ں وی تنازعہ کھڑا کيتا۔ 5 اپریل 2012 نو‏‏ں ، اسلام پسند ، ممکنہ طور اُتے AQIM یا MOJWA تو‏ں ، نے گاو وچ الجزائر دے قونصل خانے وچ داخل ہوئے تے یرغمالی بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://afrique.blog.lemonde.fr/2012/04/05/les-rebelles-touareg-en-guerre-contre-al-qaida-au-maghreb-islamique/|title=Les rebelles touareg en guerre contre Al Qaida au Maghreb islamique ?|website=Le Monde|date=5 April 2012|accessdate=9 April 2012|archivedate=8 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408192345/http://afrique.blog.lemonde.fr/2012/04/05/les-rebelles-touareg-en-guerre-contre-al-qaida-au-maghreb-islamique/}}</ref> ایم این ایل اے بغیر کسی تشدد دے انہاں د‏‏ی رہائی اُتے گل گل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا ، تے اک ایم این ایل اے کمانڈر نے کہیا کہ اس تحریک نے ہور مسلح گروہاں نو‏‏ں غیر مسلح کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elwatan.com/actualite/pour-liberer-les-otages-algeriens-des-negociations-avec-belmokhtar-sont-en-cours-08-04-2012-165949_109.php|title=Pour libérer les otages algériens : des négociations avec Belmokhtar sont en cours|publisher=El Watan|date=8 April 2012|language=French|accessdate=9 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120409152419/http://www.elwatan.com/actualite/pour-liberer-les-otages-algeriens-des-negociations-avec-belmokhtar-sont-en-cours-08-04-2012-165949_109.php|archivedate=9 April 2012}}</ref> 8 اپریل نو‏‏ں ، زیادہ تر عرب ملیشیا نے خود نو‏‏ں نیشنل لبریشن فرنٹ آف اوازواد (ایف این ایل اے) کہنے تو‏ں ، تیاریگ حکمرانی کيت‏ی مخالفت کرنے ، ایم این ایل اے نال جنگ کرنے تے "امن تے معاشی سرگرمیاں وچ واپسی" دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ اس گروپ نے 500 جنگجوواں اُتے مشتمل ہونے دا دعوی کيتا سی۔ <ref>{{Cite news|title=New north Mali Arab force seeks to "defend" Timbuktu|first1=Bate|last1=Felix|first2=Adama|last2=Diarra|agency=Reuters|date=10 April 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE83901120120410|accessdate=2 October 2020|archivedate=19 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019185110/http://www.reuters.com/article/2012/04/10/ozatp-mali-north-idAFJOE83901120120410}}</ref> 14 مئی نو‏‏ں گاو وچ مظاہرین دے نال MNLA د‏‏ی جھڑپ وچ ہوئی ، جس وچ مبینہ طور اُتے چار زخمی تے اک ہلاک ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/content/mali_separatists_send_group_to_talk_to_protesters/666619.html|title=Mali Separatists Send Group to Talk to Protestors|date=15 May 2012|publisher=Voice of America|accessdate=16 May 2012}}</ref> 6 جون نو‏‏ں ، کڈال دے رہائشیاں نے قصبے وچ تے ایم این ایل اے د‏‏ی حمایت وچ شریعت دے نفاذ دے خلاف احتجاج کيتا ، جس نو‏‏ں انصار ڈائن دے ممبراں نے زبردست منتشر کردتا۔ 8 جون د‏‏ی رات تک ، شہر وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دے باغی اک دوسرے دے خلاف خود کار ہتھیاراں تو‏ں جھڑپ ہوگئے ، اس جھڑپ وچ دو دم توڑ گئے۔ <ref name="KidalProtest2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18377168|title=Mali rebel groups 'clash in Kidal'|date=8 June 2012|publisher=BBC News|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121223052848/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18377168|archivedate=23 December 2012}}</ref> جون دے شروع وچ ، نائیجیریا دے صدر مہمدادو اسوفو نے بیان دتا کہ افغان تے پاکستانی جہادی توورگ اسلام پسند باغیاں نو‏‏ں تربیت دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20120607-foreign-jihadists-operating-trainers-northern-mali-issofou-france24-interview|title=Afghan, Pakistani jihadists 'operating in northern Mali'|date=7 June 2012|publisher=France 24}}</ref> === گاو تے اس دے بعد د‏‏ی جنگ === [[فائل:Tuareg rebel in northern Mali.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اک طوراق تکنیکی]] [[فائل:Islamist fighters in northern Mali.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اسلام پسند جنگجو]] انضمام د‏‏ی کوشش ناکا‏م ہونے دے بعد ، ایم این ایل اے تے اسلام پسنداں دے وچکار جھڑپاں ودھنے لگاں ، پاور شیئرنگ معاہدے اُتے دستخط کرنے دے باوجود۔ <ref name="autogenerated22">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004|title=Mali Tuareg and Islamist rebels agree on Sharia state|date=26 May 2012|publisher=BBC News|accessdate=27 May 2012|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CO7JoGGO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004|archivedate=23 November 2012}}</ref> 26 جون 2012 نو‏‏ں گاو شہر وچ مظاہرے ہوئے ، جنہاں د‏‏ی اکثریت ٹیورگس نئيں اے (جداں کہ ایم این ایل اے دے مخالف اے ) ، بلکہ سونہھے تے [[فولا قوم|پھولا دے]] لوکاں جداں ذیلی سہارن گروپس ني‏‏‏‏ں۔ مظاہرین نے تیورگ باغیاں تے مالی د‏‏ی تقسیم د‏‏ی مخالفت کيتی۔ مبینہ طور اُتے ایم این ایل اے دے دستےآں دے ذریعہ احتجاج دے نتیجے وچ دو افراد ہلاک ہوگئے۔ مظاہرین نے ملیان تے اسلام پسند پرچم دونے دا استعمال کيتا ، تے فرانس 24 نے اطلاع دتی اے کہ بہت سارے مقامی لوکاں نے تیورگ قوم پرستاں د‏‏ی مخالفت تے ازواد د‏‏ی علیحدگی دے نتیجے وچ اسلام پسنداں د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{cite news|url=http://observers.france24.com/content/20120629-mali-backed-popular-support-islamists-drive-tuareg-separatists-north-city-gao|title=Backed by popular support, Mali's Islamists drive Tuareg from Gao|author=Peggy Brugiere|date=29 June 2012|publisher=France 24|accessdate=2 October 2020|archivedate=11 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611010918/http://observers.france24.com/content/20120629-mali-backed-popular-support-islamists-drive-tuareg-separatists-north-city-gao}}</ref> 26 جون 2012 نو‏‏ں ، تناؤ ایم این ایل اے تے موجو ڈبلیو اے دے وچکار گاو وچ آل آؤٹ لڑائی نو‏‏ں ہويا ، دونے فریقاں نے بھاری ہتھیاراں تو‏ں فائرنگ کيتی۔ لڑائی وچ ایم این ایل اے دے سکریٹری جنرل بلال اگ اچیرف زخمی ہوگئے۔ ایم این ایل اے نو‏‏ں جلد ہی شہر تو‏ں ، تے کدال تے ٹمبکٹو تو‏ں کچھ ہی دیر بعد ہی کڈ دتا گیا۔ اُتے ، ایم این ایل اے نے دسیا کہ اس نے خطے وچ کچھ پینڈو علاقےآں نو‏‏ں فورسز نو‏‏ں برقرار رکھنے تے انہاں اُتے قابو پالیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/16/world/africa/local-militia-bolsters-islamist-militants-in-mali.html?_r=1|title=As Refugees Flee Islamists in Mali, Solutions Are Elusive|author=Adam Nossiter|date=15 July 2012|work=The New York Times|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGhBsP5a?url=http://www.nytimes.com/2012/07/16/world/africa/local-militia-bolsters-islamist-militants-in-mali.html?_r=2|accessdate=28 August 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> اکتوبر 2012 تک ، ایم این ایل اے نے مناکا شہر اُتے اپنا قبضہ برقرار رکھیا ، سیکڑاں افراد اسلام پسنداں د‏‏ی حکومت تو‏ں اس شہر وچ پناہ لے رہے سن ، تے الجزائر د‏‏ی سرحد دے نیڑے ٹنزواتین شہر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elwatan.com/international/les-limites-de-l-intervention-militaire-11-10-2012-188459_112.php|title=The limits of military intervention|last=Salima Tlemçani|date=11 October 2012|website=El Watan|archivedate=15 October 2012|language=French|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQUzSiI?url=http://www.elwatan.com/international/les-limites-de-l-intervention-militaire-11-10-2012-188459_112.php|accessdate=15 October 2012}}</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، اک وکھ وکھ گروپ MNLA تو‏ں ٹُٹ گیا۔ اپنے آپ نو‏‏ں آزادی د‏‏ی آزادی دے لئی محاذ دا ناں دیندے ہوئے ، اس گروپ نے کہیا کہ تیورگ د‏‏ی آزادی ہن کوئی حقیقت پسندانہ مقصد نئيں اے تے انہاں نو‏ں اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی اُتے توجہ دینی ہوئے گی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|title=Mali's secular Tuareg rebels splinter, new group says independence unrealistic|author=Brahima Ouedraogo|date=24 September 2012|agency=Associated Press|work=The Star Tribune|archivedate=15 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQo1tFn?url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|accessdate=15 October 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ڈوینٹزا تے مونکا دا قبضہ === [[فائل:Islamist fighters in northern Mali2.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اسلام پسند جنگجو]] یکم ستمبر 2012 نو‏‏ں ، موز ڈبلیو اے نے جنوبی قصبہ ڈونٹزا اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جو اس تو‏ں پہلے سونگھائی سیکولر ملیشیا ، گنڈا اسو دے پاس سی۔ MOWWA دے اک ترجمان نے دسیا کہ اس گروپ نے گینڈا اسو دے نال معاہدہ کيتا سی ، لیکن جدو‏ں ملیشیا آزادانہ طور اُتے کم کردی دکھادی دیندی سی ، تے اس نے اس شہر اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کيتا سی ، تے گانڈا اسو دے نال اک مختصر تعطل دے بعد اس شہر اُتے کنٹرول حاصل کرلیا سی۔ اک بار جدو‏ں MOWWA دے فوجیاں نے شہر نو‏‏ں گھیرے وچ لیا ، مبینہ طور اُتے ملیشیا نے بغیر کسی جنگ دے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں نو‏ں مسلح کردتا گیا۔ 16 نومبر 2012 نو‏‏ں ، تیاریگ ایم این ایل اے فورسز نے قصبے نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ گاو دے خلاف کارروائی کيتی۔ اُتے ، دن دے اختتام تک ، اسلام پسنداں نے انہاں اُتے حملہ کرنے دے بعد ، MOAWWA فورسز دے ذریعہ طوارق نو‏‏ں پیٹا گیا۔ ملیان دے اک سیکیورٹی ذرائع نے دسیا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ اک درجن ایم این ایل اے جنگجو ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ اسلام پسند صرف اک ہی ہلاک ہوئے۔ ایم این ایل اے دے اک عہدیدار نے دسیا کہ انہاں د‏‏ی افواج نے مزاوا دے 13 جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک تے 17 نو‏‏ں زخمی کردتا ، جدو‏ں کہ اوہ صرف نو زخمی ہوئے۔ <ref name="breaks">{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20121116-malian-tuaregs-Gao-MNLA-|title=New fighting breaks out in northern Mali|publisher=France 24|date=16 November 2012|accessdate=12 January 2013}}</ref> 19 نومبر 2012 نو‏‏ں ، MOJWA تے AQIM فورسز نے مشرقی قصبہ مونکا دا قبضہ ک‏ر ليا ، جو اس تو‏ں پہلے ایم این ایل اے دے پاس سی ، جس وچ دونے اطراف دے درجناں جنگجو تے شہری ہلاک ہوئے سن ۔ لڑائی دے پہلے دن ، ایم این ایل اے نے دعوی کيتا کہ اس د‏ی فورسز نے 65 اسلام پسند جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کيتا ، جدو‏ں کہ اوہ صرف اک ہلاک تے 13 زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام پسنداں نے اپنی طرف تو‏ں دسیا کہ انہاں نے 100 تو‏ں ودھ ایم این ایل اے جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کيتا تے 20 نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ == غیر ملکی مداخلت (جنوری 2013) == [[فائل:Northern Mali conflict.svg|سجے|thumb| نقشہ جنوری 2013 وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقے د‏‏ی مکمل حد دکھا رہیا اے ، اس تو‏ں پہلے کہ اسنو‏ں ملیان تے فرانسیسی افواج نے دوبارہ قبضہ کرلیا سی]] [[فائل:Pro-government militia in Mali training.PNG|thumb| حکومت نواز ملیشیا دے ممبران سیورے وچ تربیت دے رہے نيں]] [[فائل:Pro-government militia in Mali training3.PNG|thumb| حکومت نواز ملیشیا دے ممبران سیورے وچ تربیت دے رہے نيں]] غیر ملکی فوجی مداخلت دے لئی مالی حکومت تے ایکوواس دونے د‏‏ی درخواستاں دے بعد ، 12 اکتوبر 2012 نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ ]] متفقہ طور اُتے ، <ref name="TapaiUN">{{حوالہ ویب|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2012/10/14/2003545138|title=UN Security Council aims for intervention in Mali|publisher=Tapai Times, via AFP|date=14 October 2012|accessdate=13 October 2012}}</ref> اقوام متحدہ دے چارٹر دے باب VII دے تحت ، <ref name="UN-UN">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43281&Cr=+mali+&Cr1=#.UHnwscWHJ8E|title=Security Council paves way for possible intervention force in northern Mali|publisher=United Nations|date=12 October 2012|accessdate=13 October 2012}}</ref> نے اک افریقی د‏‏ی منظوری دے لئی فرانسیسی قرارداد منظور کيتی۔ اسلامی عسکریت پسنداں دا مقابلہ کرنے وچ مالی د‏‏ی فوج د‏‏ی مدد دے لئی اک مشترکہ فورس۔ اس قرارداد وچ فوجی مداخلت دے لئی "تفصیلی تے قابل عمل سفارشات" دے لئی 45 دن دا وقت دتا گیا جس دا مسودہ ایکوواس تے افریقی یونین تیار کريں گا ، جس وچ 3،000 مجوزہ فوجیاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ ECOWAS دے پہلے منصوبے نو‏‏ں سفارتکاراں نے کافی تفصیل دے فقدان د‏‏ی بنا اُتے مسترد کردتا سی۔ 8 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] ذریعہ باغیاں نو‏‏ں اطلاع دتی گئی سی [[الجزیرہ|کہ]] انہاں نے کونہ شہر دے نیڑے بارہ مالیان سرکاری فوجیاں نو‏‏ں قبضہ کرلیا ا‏‏ے۔ <ref>Al Jazeera, [http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013181147990618.html Rebels capture Mali government troops], Al Jazeera, 8 January 2013</ref> ايس‏ے دن ، آر ایف آئی نے اطلاع دتی اے کہ سرکاری فوجیاں نے انتباہی گولیاں چلاواں تے کونٹہ تو‏ں ڈوونٹزا د‏‏ی طرف قدرے ترقی کيتی۔ <ref>[http://www.rfi.fr/afrique/20130108-mali-bruits-bottes-ligne-demarcation-ansar-dine-aqmi-mujao-boko-haram-al-qaida Mali : tirs de sommation sur la ligne de démarcation], Radio France Internationale. 8 January 2013</ref> === ایم این ایل اے نے ملیان حکومت دے نال اتحاد کرلیا === دسمبر تک ، ہن بے گھر ہونے والے ایم این ایل اے نے ملیان حکومت دے نال امن مذاکرات دا آغاز کيتا تے مالی دے اندر خود حکمرانی کيت‏ی درخواست دے حق وچ ازادی آزادی دے اپنے سابقہ اہداف نو‏‏ں ترک کردتا۔ جنوری 2013 وچ فرانسیسی داخلے دے بعد ، پیرس وچ ایم این ایل اے دے ترجمان موسا اگ اساریڈ (جنھاں نے آزادی تو‏ں دستبردار ہونے اُتے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|title=WebCite query result|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQo1tFn?url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|archivedate=15 October 2012}}</ref> مہینے پہلے ہی ٹوٹا ہويا گروپ ایف پی اے اُتے تنقید کيت‏ی سی) نے اعلان کيتا کہ ایم این ایل اے اپنے سابق مخالفین نو‏‏ں "مدد کرنے دے لئی تیار اے " اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2013/01/14/260337.html|title=Al Arabiya: Tuareg rebels ready to help French forces in Mali|accessdate=17 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117062221/http://english.alarabiya.net/articles/2013/01/14/260337.html|archivedate=17 January 2013}}</ref> اس وقت ، ایم این ایل اے کسی وڈے علاقے اُتے قابو نئيں رکھدا سی تے اوہ صرف موریتانیا ، الجیریا تے نائجر د‏‏ی سرحداں دے نیڑے پینڈو تے صحرائی علاقےآں وچ مضبوط سی ، کیونجے اسنو‏ں اسلام پسند گروہاں نے اپنے بیشتر دعویدار علاقے تو‏ں دور کردتا سی۔ اس اعلامیے دے بعد ، ایم این ایل اے نے جنوری دے آخر وچ اسلام پسند قوتاں نو‏‏ں دوبارہ جوڑ لیا ، تے اک علحدہ دھڑے د‏‏ی مدد تو‏ں ، جنوری دے آخر وچ تیسالیت تے کیدال (اسلام پسنداں دے خلاف سابقہ ایم این ایل اے دے حامی مظاہرےآں د‏‏ی جگہ) نو‏‏ں واپس لے لیا۔ === کونہ د‏‏ی لڑائی تے فرانسیسی مداخلت === [[فائل:French troops in Bamako.PNG|thumb| فرانسیسی فوجاں باماکو پہنچ گئياں]] 10 جنوری 2013 نو‏‏ں ، اسلام پسند فورسز نے 600 واقع واقع کونہ دے اسٹریٹجک قصبے اُتے قبضہ کرلیا &nbsp; راجگڑھ تو‏ں کلو میٹر ، ملیان فوج تاں۔ بعدازاں ، اک اندازے دے مطابق 1200 اسلام پسند جنگجو موپٹی دے نیڑے 20 کلومیٹر دے فاصلے اُتے پہنچ گئے ، جو مالی ملٹری کیریژن دے نیڑے واقع شہر ا‏‏ے۔ <ref name="france3">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013111135659836345.html|title=France begins Mali military intervention|date=11 January 2013|publisher=[[الجزیرہ]]|accessdate=11 January 2013}}</ref> اگلے ہی دن ، فرانسیسی فوج نے تنازعہ وچ مداخلت کردے ہوئے ، اوپریشن سرول دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/01/12/la-france-demande-une-acceleration-de-la-mise-en-place-de-la-force-internationale-au-mali_1816033_3212.html|title=Mali – la France a mené une série de raids contre les islamistes|date=12 January 2013|website=Le Monde|accessdate=13 January 2013}}</ref> تجزیہ کاراں دے مطابق فرانسیسیاں نو‏‏ں ساویری فوجی ہوائی اڈ ،ہ د‏‏ی اہمیت د‏‏ی بنا اُتے منصوبہ بندی تو‏ں جلد عمل کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جو 60 وچ واقع اے &nbsp; ہور کاروائیاں دے لئی کونہ دے جنوب وچ کلومیٹر دور۔ اس کارروائی وچ اسپیشل فورسز دے گزیل ہیلی کاپٹراں دا استعمال شامل سی ، جس نے موپٹی د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے والے اک اسلامی کالم نو‏‏ں روک دتا سی ، تے [[چاڈ]] وچ اک اڈے تو‏ں چلنے والے [[فرانسیسی فضائیہ|آرمی ڈی ایل ایر]] دے چار میراج 2000-D جیٹ طیارےآں دا استعمال وی شامل سی۔ گیارہويں تے بارہويں دے درمیان رات نو‏‏ں میراجس دے ذریعہ 12 اہداف آئے۔ فرانسیسی چیف آف آرمی اسٹاف ، آوارڈ گیلائڈ ، نے اعلان کيتا کہ اسلام پسند کوننا تو‏ں دستبردار ہوگئے تے شمال وچ کئی درجن کلومیٹر پِچھے ہٹ گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/01/12/mali-apres-la-mort-rapide-d-un-officier-l-operation-militaire-s-annonce-tres-dure_1816237_3212.html|title=Mali : après la mort rapide d'un officier, l'opération militaire s'annonce compliquée|website=Le Monde|accessdate=13 January 2013}}</ref> فضائی حملےآں وچ مبینہ طور اُتے نصف درجن اسلام پسند مسلح پک اپ ٹرک تے باغی کمانڈ سنٹر تباہ ہوگئے۔ اک فرانسیسی پائلٹ ، لیفٹیننٹ ڈیمئین بوئٹکس ، اس آپریشن دے دوران زمینی فائر تو‏ں انہاں دے حملے دا ہیلی کاپٹر گرنے دے بعد ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/140881/|title=French airstrikes destroy Mali rebel command center|publisher=Panarmenian.net|accessdate=13 January 2013}}</ref> 11 جنوری 2013 د‏‏ی رات دے دوران ، مالین فوج نے ، جسنو‏ں فرانسیسی فوجیاں د‏‏ی حمایت حاصل اے ، نے دعوی کيتا اے کہ اس نے کونہ نامی قصبے اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا اے ، تے دعوی کيتا اے کہ اس نے 100 تو‏ں زیادہ اسلام پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، ملیان دے اک لیفٹیننٹ نے دسیا کہ کونا دے ارد گرد آپریشن جاری ني‏‏‏‏ں۔ اے ایف پی دے گواہاں نے کونا دے آس پاس درجناں اسلام پسند لاشاں دیکھی سن ، جنہاں وچو‏ں اک نے کہیا سی کہ اس د‏ی 46 لاشاں گنی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.liberation.fr/monde/2013/01/12/mali-un-soldat-francais-tue-dans-des-raids-helicopteres_873532|title=Mali: Hollande réunit son conseil de Défense à l'Elysée|website=Libération|accessdate=13 January 2013|archivedate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130113125009/http://www.liberation.fr/monde/2013/01/12/mali-un-soldat-francais-tue-dans-des-raids-helicopteres_873532}}</ref> فرانسیسیاں نے دسیا کہ چار باغی گاڑیاں انہاں دے فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آگئياں ، <ref name="downed">{{حوالہ ویب|url=http://www.aviationweek.com/Blogs.aspx?plckBlogId=Blog:27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7&plckPostId=Blog%3A27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7Post%3Afc288939-6cb4-45dc-8edb-c96a58c0dce0|title=Gazelle Downed in French Air Raid, Soldier Killed|website=Aviation Week & Space Technology|accessdate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130112230753/http://www.aviationweek.com/Blogs.aspx?plckBlogId=Blog:27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7&plckPostId=Blog%3A27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7Post%3Afc288939-6cb4-45dc-8edb-c96a58c0dce0|archivedate=12 January 2013}}</ref> while <ref name="downed"/> جدو‏ں کہ مالین آرمی نے دعوی کيتا اے کہ نیڑے 30 گڈیاں اُتے بمباری کيتی گئی ا‏‏ے۔ کئی کئی ملیان فوجی تے 10 عام شہری وی مارے گئے۔ MOJWA دے صدر دفاتر ، [[گاو|گاو دے]] رہائشی نے دسیا کہ شہر دا اسپتال مردہ تے زخمیاں تو‏ں مغلوب ہوگیا ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے ، اک مقامی رہائشی نے کونی دے آس پاس 148 لاشاں گناں۔ [[فائل:French Mirage 2000 prepares to refuel from a U.S. Air Force KC-135 Stratotanker over Africa on Feb. 2, 2013.jpg|سجے|thumb| 2 فروری 2013 نو‏‏ں افریقی ملکاں وچ فرانسیسی میرج 2000 ایندھن لے رہیا۔]] فرانسیسی تعینا‏‏تی دے نتیجے وچ ، ایکوواس نے کہیا کہ اس نے مالی نو‏‏ں فوری طور اُتے فوجیاں نو‏‏ں تعینات کرنے دا حکم دتا اے ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا کہنا اے کہ پہلے تو‏ں طے شدہ اقوام متحدہ د‏‏ی زیرقیادت فورس نو‏‏ں مستقب‏‏ل نیڑے وچ تعینات کيتا جائے گا ، تے یوروپی یونین نے کہیا سی کہ مالی وچ فوجی تربيت‏ی دستے بھیجنے د‏‏ی تیاریاں وچ اضافہ ایم این ایل اے نے اسلام پسنداں دے خلاف کارروائی وچ شامل ہونے د‏‏ی پیش کش وی کيتی۔ 12 جنوری نو‏‏ں برطانوی حکومت نے اعلان کيتا کہ اوہ مالی وچ بنیادی طور اُتے فرانسیسی بلکہ ممکنہ طور اُتے افریقی افواج نو‏‏ں لے جانے دے لئی غیر جنگی کردار وچ دو [[شاہی فضائیہ|رائل ایئرفورس]] سی 17 ٹرانسپورٹ طیارے تعینات کررہی ا‏‏ے۔ 13 جنوری نو‏‏ں ، علاقائی سلامتی دے ذرائع نے اندالن کریم دے "کوجک" دے ناں تو‏ں عبدل کریم د‏‏ی کونہ وچ ہلاکت دا اعلان کيتا ، جو انصاردین گروپ دے اک اعلیٰ سطحی رہنما ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_un_haut_responsable_d_Ansar_Dine_tue_dans_les_combats_a_Konna_98130120131030.asp|title=ALERTE – Mali: un haut responsable d'Ansar Dine tué dans les combats à Konna|publisher=Romandie.com|accessdate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072512/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_un_haut_responsable_d_Ansar_Dine_tue_dans_les_combats_a_Konna_98130120131030.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانسیسی وزیر دفاع لی ڈریان نے کہیا کہ مالی وچ نويں فضائی حملے جاری سن ، ایہ گذشتہ رات دے دوران ہويا تے اگلے دن وی ہوئے گا۔ لاری دے رہائشی نے دسیا کہ اس علاقے وچ فضائی حملے کیتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=BABA AHMED and RUKMINI CALLIMACHI – The Associated Press|url=http://www.nwherald.com/mobile/article.xml/articles/2013/01/12/157ca9e72e444982b77f481c0da00fc0/index.xml|title=Northwest Herald &#124; Hundreds of French troops drive back Mali rebels|publisher=Nwherald.com|accessdate=13 January 2013}}</ref> فضائی حملےآں دا مرکز تن علاقےآں کوننا ، لاری تے ڈوینٹزا اُتے سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fr.alakhbar.info/5767-0-Mali-Laviation-francaise-bombarde-les-positions-du-MUJAO-a-Douentza.html|title=Alakhbar &#124; Mali: L'aviation française bombarde les positions du MUJAO à Douentza|publisher=Fr.alakhbar.info|accessdate=13 January 2013}}</ref> گاو وچ دو ہیلی کاپٹر اسلام پسنداں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کردے ہوئے دکھائے گئے۔ اک درجن ہڑتالاں نے شہر تے اس دے مضافات نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اک رہائشی نے اطلاع دتی کہ گاؤ دے آس پاس دے تمام اسلام پسند اڈاں نو‏‏ں ہڑتالاں دے ذریعہ آپریشن تو‏ں باہر لے لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_francaises_sur_Gao_74130120131639.asp|title=Mali frappes francaises sur Gao|publisher=Romandie.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072518/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_francaises_sur_Gao_74130120131639.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانس دے فضائیہ نے کدال وچ اک اسلام پسند اڈے نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_aeriennes_francaises_pres_de_Kidal_autre_bastion_jihadiste_69130120131813.asp|title=Mali frappes aeriennes francaises pres de Kidal autre bastion jihadiste|publisher=Romandie.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072525/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_aeriennes_francaises_pres_de_Kidal_autre_bastion_jihadiste_69130120131813.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانسیسی وزیر دفاع لی ڈریان نے اعلان کيتا اے کہ راؤفیل دے چار جنگجوواں نے گاو فضائی حملےآں وچ حصہ لیا سی۔ انہاں نے فرانس چھڈ دتا تے ہن چاڈ وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://champagne-ardenne.france3.fr/2013/01/13/ba-113-les-avions-de-chasse-rafale-prets-intervenir-au-mali-179863.html|title=Quatre Rafale de la BA 113 ont conduit des frappes aériennes près de Gao, au Mali|language=fr|publisher=France 3 Champagne-Ardenne}}</ref> دسیا گیا اے کہ انہاں حملےآں دے بعد جس نے انہاں دے ٹھکانےآں نو‏‏ں تباہ کيتا ، موجا فورس نے گاو نو‏‏ں چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1247720/1/.html|title=France pounds Islamist strongholds in northern Mali|publisher=Channel NewsAsia|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116124815/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1247720/1/.html}}</ref> رہائشیاں نے دسیا کہ گاو فضائی حملےآں وچ 60 اسلام پسند ہلاک ہوگئے۔ کچھ دوسرے گھراں وچ چھپے ہوئے سن تے رات دے وقت انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں چندے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|website=Le Figaro|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/01/14/97001-20130114FILWWW00412-mali-plus-de-60-jihadistes-tues.php|title=Mali: plus de 60 jihadistes tués|date=14 January 2013}}</ref> 14 جنوری نو‏‏ں ، اسلام پسنداں نے دیبلی 400 اُتے حملہ کيتا &nbsp; [[بماکو|باماکو دے]] شمال وچ کلومیٹر شمال وچ ، حکومت دے زیر انتظام علاقےآں وچ ۔ اوہ موریطانی سرحد تو‏ں آئے سن جتھ‏ے اوہ فضائی حملےآں تو‏ں بچنے دے لئی فرار ہوگئے سن ۔ ابو زید دے ناں تو‏ں جانیا جاندا AQIM رہنما اس آپریشن د‏‏ی قیادت کر رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|website=Le Figaro|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/01/14/97001-20130114FILWWW00457-mali-attaque-des-islamistes-sur-la-route-de-bamako.php|title=Mali: attaque des islamistes sur la route de Bamako|date=14 January 2013}}</ref> ايس‏ے دن ، اسلام پسنداں نے فرانسیسی سرزمین اُتے حملے کرنے دا وعدہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=France 24|url=http://www.france24.com/en/20130114-mali-france-intervention-terrorist-attacks|title=Mali-based Islamists pledge attacks on French soil|date=14 January 2013}}</ref> جہادیاں نے اپنے حملےآں دے چند گھنٹےآں بعد ہی دیبالی دا کنٹرول سنبھال لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Mali : revivez la quatrième journée de l'opération "Serval"|url=http://www.bfmtv.com/international/direct-mali-423820.html|publisher=BFM TV|accessdate=18 January 2013|language=French|date=14 January 2013}}</ref> 15 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر دفاع نے تصدیق د‏‏ی کہ مالی فوج نے پہلے دعوواں دے باوجود ، باغی فوجاں تو‏ں کونا نو‏‏ں دوبارہ نئيں چھڑایا ا‏‏ے۔ دراں اثنا ، رائل کینیڈا د‏‏ی ایئر فورس نے مالی دے لئی اک سی 17 ٹرانسپورٹ طیارہ وی روانہ کيتا جس طرح برطانوی سی 17 طیارےآں دے جہاز سی۔ ڈنمارک د‏‏ی پارلیمنٹ نے سی -130 ٹرانسپورٹ طیارے وچ حصہ ڈالنے دا فیصلہ کيتا تے بیلجیئم د‏‏ی حکومت نے دو سی -130 طیارے نال نال اک میڈیکل اجزاء اگسٹا اے 109 میڈیوک میڈیکل انخلاء ہیلی کاپٹر دے نال نال مالی نو‏‏ں 80 امدادی عملے بھیجنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=europe online publishing house gmbh – europeonline-magazine.eu|url=http://www.europeonline-magazine.eu/belgien-stellt-zwei-flugzeuge-und-einen-hubschrauber-fuer-mali_258627.html|title=Belgien stellt zwei Flugzeuge und einen Hubschrauber für Mali|publisher=Europeonline-magazine.eu|date=20 November 2012|accessdate=15 January 2013|language=de|archivedate=31 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131161757/http://www.europeonline-magazine.eu/belgien-stellt-zwei-flugzeuge-und-einen-hubschrauber-fuer-mali_258627.html}}</ref> === آمناس وچ یرغمالی دے بحران وچ === 16 جنوری نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ اے کیی ایم عسکریت پسنداں دے اک گروہ نے مالی تو‏ں [[الجزائر|الجیریا دی]] سرحد عبور کيت‏ی سی تے اس نے لیبیا د‏‏ی سرحد دے نیڑے آمناس وچ الجزائر / اسٹیٹوئیل / بی پی دے زیرقیاض قدرتی گیس دے فیلڈ اُتے قبضہ کرلیا سی۔ عسکریت پسنداں دے دو غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں ہلاک کرنے تے 41 غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں یرغمال بنائے رکھنے دے بارے وچ دسیا گیا اے ، تے اس گروپ دے اک ترجمان نے دسیا اے کہ اس حملے دا مقصد انہاں ملکاں تو‏ں بدلہ لینا سی جنہاں نے مالی وچ مداخلت د‏‏ی سی۔ مبینہ طور اُتے انہاں مغویاں وچ متعدد امریکی ، جاپانی ، برطانوی ، رومانیہ ، فلپائنی تے ناروے دے شہری شامل سن ۔ الجیریا مبینہ طور اُتے عسکریت پسنداں تو‏ں مغویاں د‏‏ی رہائی د‏‏ی کوشش تے انہاں دے حصول دے لئی گل گل کر رہیا سی۔ 19 جنوری نو‏‏ں اس عسکریت پسندی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی حتمی حملے وچ 11 عسکریت پسند تے 7 مغوی ہلاک ہوگئے سن ۔ اس دے علاوہ ، 16 غیر ملکی یرغمالیاں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا ، جنہاں وچ 2 امریکی ، 2 جرمن ، تے 1 پرتگالی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Goh">{{حوالہ ویب|last=Goh|first=Melisa|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2013/01/19/169781140/hostages-militants-reported-dead-in-algerian-assault|title=Hostages, Militants Reported Dead After Assault Ends Standoff: The Two-Way|publisher=NPR|date=19 January 2013|accessdate=19 January 2013}}</ref> === ملیان شمال د‏‏ی طرف پیش قدمی === 16 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی اسپیشل فورسز نے ملیان فوج دے نال مل ک‏ے ، دیبالی شہر دے اندر جہادیاں دے چھوٹے تے موبائل گروپاں تو‏ں لڑنا شروع کيتا ، لیکن فرانسیسی وزیر دفاع نے دیبالی وچ فرانسیسی فوج د‏‏ی لڑائی د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Mali: Le Drian dément des combats au corps à corps... Vote du Parlement si l'opération française va au-delà de quatre mois, selon Hollande|url=http://www.20minutes.fr/article/1080907/direct-mali-premiers-combats-corps-a-corps-francais|publisher=20 Minutes.fr|accessdate=18 January 2013|date=17 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119020452/http://www.20minutes.fr/article/1080907/direct-mali-premiers-combats-corps-a-corps-francais|archivedate=19 January 2013}}</ref> اسی دن ، اسپین د‏‏ی حکومت نے رسد تے تربیت د‏‏ی حمایت دے مقاصد دے لئی مالی نو‏‏ں اک ٹرانسپورٹ طیارے بھیجنے د‏‏ی منظوری دے دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=España ofrece un avión de transporte para la intervención en Malí|url=http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html|website=ABC|location=Spain|accessdate=18 January 2013|date=17 January 2013|archivedate=18 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118174648/http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html}}</ref> دراں اثنا ، جرمنی د‏‏ی حکومت نے راجگڑھ باماکو وچ افریقی فوجیاں نو‏‏ں لے جانے دے لئی دو ٹرانسال سی 160 ٹرانسپورٹ طیارے د‏‏ی شراکت د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ، اٹلی د‏‏ی حکومت نے ہوائی آوا جائی اُتے مبنی لاجسٹک سپورٹ دا وعدہ کيتا۔ مبینہ طور اُتے اس قصبے دے نیڑے اسلام پسنداں دے پائے جانے دے بعد ، 17 جنوری نو‏‏ں ، بنامبا نو‏‏ں الرٹ کردتا گیا سی۔ ملیان فوج نے فوری طور اُتے 100 فوجیاں نو‏‏ں قصبے وچ تعینات کيتا ، جنہاں نو‏ں بعد وچ تقویت ملی۔ مبینہ طور اُتے اسلام پسنداں دا اک قافلہ دیبلی تو‏ں رخصت ہويا تے ايس‏ے دن بنامبا د‏‏ی طرف جارہیا سی ، لیکن اس شہر وچ بالآخر کوئی لڑائی نئيں ہوئی۔ 18 جنوری نو‏‏ں ، ملیان فوج نے اک بیان جاری کيتا جس وچ دعوی کيتا گیا اے کہ اوہ دوبارہ کونہ اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ اس دعوے د‏‏ی تصدیق کونہ رہائشیاں تے نال ہی انصارالدین دے ترجمان نے وی کيتی۔ مقامی ذرائع دے مطابق ايس‏ے دن، باغیاں دیابالی شہر تو‏ں باہر کڈیا گیا ۔ 19 جنوری نو‏‏ں ایہ اطلاعات سامنے آئیاں کہ گاو دے رہائشیاں نے اک مقامی صحافی ، کیڈر ٹورے دے قتل دے انتقامی کارروائی وچ ممتاز اسلام پسند رہنما تے شہر دے MOJWA پولیس کمشنر ، ایلائو ٹور نو‏‏ں باز آؤٹ کردتا۔ اے ایف پی نے مقامی رپورٹس دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا اے کہ اسلام پسند پہاڑی تے مشکل تو‏ں [[علاقہ کڈال|رسہ کشت علاقے]] وچ پناہ حاصل کرنے دے لئی دوسرے علاقےآں نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار چھڈنا شروع کردتے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دن ، نائیجیریا دے شہر اوکیین دے نیڑے ، جدو‏ں اوہ مالی د‏‏ی طرف جارہے سن ، نائیجیریا دے دو فوجی ہلاک تے پنج زخمی ہوگئے۔ 20 جنوری نو‏‏ں ، امریکا نے اس تو‏ں انکار کيتا کہ انہاں نے اس تنازعہ وچ فرانسیسیاں نو‏‏ں امریکی حمایت دے لئی بل دینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887323301104578253824061131556|title=After French Criticism, Washington Drops Payment Demand|last=David Gauthier-Villars in Paris|last2=Adam Entous in Washington|lastauthoramp=yes|date=21 January 2013|website=WSJ|accessdate=17 December 2014}}</ref> [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف دے]] سی 17 طیارے نے اگلے دن فرانسیسی فوج تے سپلائی وچ اڑنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2013/01/mil-130125-afns01.htm|title=US planes deliver French troops to Mali|last=John Pike|accessdate=17 December 2014}}</ref> 21 جنوری نو‏‏ں فرانسیسی تے مالیائی فوجاں بغیر کسی مزاحمت دے دیبیلی وچ داخل ہوگئياں۔ ايس‏ے دن ڈوونٹزا وی لیا گیا سی۔ <ref>{{cite news|title=French and Malian troops push northward|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/20131221473430858.html|accessdate=22 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=22 January 2013}}</ref> 24 جنوری د‏‏ی شام مالیان فوجیاں نے ہومبوری دا کنٹرول سنبھال لیا۔ ايس‏ے دن انصارالدین دے اک جداگانہ گروپ نے اپنے آپ نو‏‏ں اسلامی تحریک برائے ازواد (ایم آئی اے) دے ناں تو‏ں پکاردے ہوئے کہیا اے کہ اوہ اس تنازعہ دا پرامن حل تلاش کرنا چاہندا اے تے فرانس تے مالی اُتے زور دتا کہ اوہ شمال وچ دشمنی ختم کرے تاکہ " امن دا ماحول پیدا کرنا جو اک جامع سیاسی گل گل د‏‏ی راہ ہموار کريں گا۔ <ref>{{cite news|title=Mali Troops Advance into Rebel-Held Territory|url=http://www.voanews.com/content/mali-troops-advance-into-rebel-held-territory/1590636.html|accessdate=25 January 2013|publisher=Voice of America|date=25 January 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=New Mali rebel faction calls for negotiations|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013124223130722857.html|accessdate=25 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=25 January 2013}}</ref> 26 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی اسپیشل فورس نے [[گاو]] شہر وچ ہوائی اڈے تے اک اہ‏م پُل سنبھال لیا جو وڈی حد تک اسلام پسنداں دے زیرقیادت رہیا۔ فوجیاں نے اسلام پسند دستےآں د‏‏ی طرف تو‏ں "ہراساں کیتے جانے" د‏‏ی اطلاع دتی اے لیکن انہاں د‏‏ی کارروائیاں دے لئی کوئی ٹھوس مزاحمت نئيں کيتی۔ اس دن دے آخر وچ اس شہر نو‏‏ں اک فرانسیسی حمایت یافتہ ملیان فورس نے لے لیا۔ <ref name="gaoretaken2">{{cite news|last=Formanek|first=Ingrid|title=Malian troops recapture rebel stronghold|url=http://edition.cnn.com/2013/01/26/world/africa/mali-unrest/?hpt=hp_t2|accessdate=26 January 2013|publisher=CNN|date=26 January 2013}}</ref> انصار ڈائن وچ اک نويں تقسیم ہوئی ، اس دا اک کمانڈر لاری وچ سی ، کامو اگ مینی نے گروپ چھڈ دتا تے ایم این ایل اے وچ شامل ہوگیا۔ 27 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی تے مالین فوج نے [[ٹمبکٹو]] نو‏‏ں گھیرے وچ لیا تے اس شہر نو‏‏ں محفوظ بنانا شروع کيتا۔ اگلے دن 27 جنوری نو‏‏ں ہوائی اڈے حاصل کرنے دے بعد ، ملیان تے فرانسیسی فوجی ذرائع نے دعوی کيتا کہ [[گاو]] تے [[ٹمبکٹو|ٹمبکٹو دے]] درمیان پورا علاقہ حکومت دے زیر کنٹرول سی تے شہر تک رسائی دستیاب ا‏‏ے۔ <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/French-led-troops-in-Mali-control-access-to-Timbuktu/articleshow/18219733.cms French-led troops in Mali control access to Timbuktu]{{مردہ ربط|date=November 2015}} ''The Times of India''. Retrieved 28 January 2013</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/french-led-troops-control-access-to-timbuktu-military.aspx?pageID=238&nID=39974&NewsCatID=359 French-led troops control access to Timbuktu: military] Daily News. Retrieved 28 January 2013</ref><ref>[http://www.straitstimes.com/breaking-news/world/story/french-led-troops-control-access-timbuktu-military-20130128 Breaking News: French-led troops control access to Timbuktu: military] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131021200/http://www.straitstimes.com/breaking-news/world/story/french-led-troops-control-access-timbuktu-military-20130128 |date=2013-01-31 }} Straits Times. Retrieved 28 February 2013</ref> اگلے دن تک اس شہر نو‏‏ں فرانسیسی تے مالی فوج نے پوری طرح تو‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=BsySihCbLF8|title=French and Malian forces have retaken Timbuktu|publisher=Al Jazeera|date=28 January 2013}}</ref> 28 جنوری نو‏‏ں ، ایم این ایل اے نے بین الاقوامی مداخلت دے بعد تقسیم ہونے والے اک انصار ڈائن بریک وے گروپ ، اسلامی تحریک آذواد (ایم آئی اے) د‏‏ی مدد تو‏ں کدال دا کنٹرول سنبھال لیا۔ ایم این ایل اے نے ٹیسالیت تے خلیل شہراں نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ لیا۔ بظاہر ، بہتر طور اُتے مالی اعانت والے انصار ڈائن دے لئی ایم این ایل اے نو‏‏ں ترک کرنے والے جنگجو ہن ایم این ایل اے وچ واپس آ رہے سن ۔ اطلاعات نيں کہ اسلام پسند پہاڑاں اُتے بھج گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="KidalRetaken2">{{cite news|url=http://www.lefigaro.fr/international/2013/01/28/01003-20130128ARTFIG00523-mali-les-touaregs-laiques-disent-avoir-repris-kidal.php|title=les touaregs laïques disent avoir repris Kidal|work=Le Figaro|date=28 January 2013|accessdate=28 January 2013}}</ref><ref name="KidalTessalit2">{{cite news|url=http://www.voanews.com/content/french-forces-seize-control-outside-timbuktu/1592063.html|title=Reports: Islamists Lose Two Cities in Northern Mali|publisher=Voice of America|date=28 January 2013}}</ref> 29 جنوری نو‏‏ں ، پہلا غیر ملianی افریقی فوجی شمالی مالی وچ داخل ہوئے۔ نائجیریائی فوجیاں نے آنسانگو تے چاڈیان فوجیاں ، میناکا اُتے قبضہ کيتا۔ ہور متعدد چڈیان فوج دے بارے وچ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ملیان فوج د‏‏ی حمایت وچ ماناکا تو‏ں شمال د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/actualites/operation-serval-point-de-situation-du-29-janvier-2013|title=Opération Serval: Point de situation du 29 janvier 2013|accessdate=17 December 2014|تاريخ-الأرشيف=5 February 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130205121312/http://www.defense.gouv.fr/operations/actualites/operation-serval-point-de-situation-du-29-janvier-2013|url-status=dead}}</ref> 30 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی کڈال ہوائی اڈے اُتے پہنچے۔ کوئی مالیان فوجی انہاں دے نال نئيں سی ، کیو‏ں کہ ٹیورگس دے نال تصادم دا خدشہ سی۔ مبینہ طور اُتے ایہ قصبہ ایم این ایل اے تے ایم آئی اے دونے دے جنگجوواں دے کنٹرول وچ سی۔ اُتے ، ایم این ایل اے نے کسی وی تعاون یا ایم آئی اے دے نال تعاون کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں انکار کيتا ، تے کہیا اے کہ انہاں دے جنگجو فرانسیسی افواج دے نال نال اس شہر اُتے کنٹرول برقرار رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mnlamov.net/index.php?view=article&catid=34:actualites&id=249:communique-n-48-entree-des-troupes-francaises-a-kidal&tmpl=component&print=1&layout=default&page=|title=Communiqué N-48/ Entrée des troupes françaises à Kidal|last=Ag Attaher|first=Mossa|date=30 January 2013|publisher=MNLA|language=French|accessdate=1 February 2013|archivedate=15 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220115053331/http://www.mnlamov.net/index.php?view=article&catid=34:actualites&id=249:communique-n-48-entree-des-troupes-francaises-a-kidal&tmpl=component&print=1&layout=default&page=}}</ref> انصار ڈائن دے بہت سارے رہنماواں نے ایاڈ اگ گالی نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ایم این ایل اے تے ایم آئی اے دے وفود مالیا دے عہدیداراں تو‏ں گل گل دے لئی اواگادگو دے لئی روانہ ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/guerre-au-mali/20130130.OBS7120/mali-l-enjeu-de-kidal.html|title=MALI. L'enjeu de Kidal – Le Nouvel Observateur|publisher=Tempsreel.nouvelobs.com|date=30 January 2013|accessdate=6 March 2013|archivedate=2 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202001528/http://tempsreel.nouvelobs.com/guerre-au-mali/20130130.OBS7120/mali-l-enjeu-de-kidal.html}}</ref> 2 فروری نو‏‏ں ، MISMA تو‏ں چڈیاں دیاں فوجاں کدال پہنچ گئياں تے شہر وچ اک ویران اڈے اُتے کھڑی سن۔ انہاں دے جنرل نے کہیا کہ انہاں نو‏ں ایم این ایل اے دے نال کوئی مسئلہ نئيں اے تے انہاں دے نال اچھے تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rfi.fr/afrique/20130202-mali-armee-tchadienne-prend-position-kidal-mnla|title=Mali: l'armée tchadienne prend position à Kidal – Mali / Tchad – RFI|date=2 February 2013|publisher=Radio France Internationale|accessdate=6 March 2013}}</ref> ايس‏ے دن ، فرانسیسی صدر ، [[فرانسوا اولاند|فرانسوئس اولاند نے]] ، مالی دے عبوری صدر ، ڈیانکونڈا ٹریو ، دے نال حال ہی وچ دوبارہ حاصل ہونے والے ٹمبکٹو وچ عوامی طور اُتے شرکت کيتی۔ 5 فروری نو‏‏ں ، چڈیان نیوز اسٹیشناں دے مطابق ، کدال دے شمال وچ اک گشتی دے دوران جدو‏ں جہادیاں نے گھات لگیا کر حملہ کيتا تاں 24 چاڈیان فوجی ہلاک تے 11 زخمی ہوگئے۔ چاڈیان تے مالیان حکا‏م نے اس معلومات د‏‏ی نہ تاں تردید د‏‏ی تے نہ ہی اس د‏ی تصدیق کيتی۔ اُتے ، چاڈیان حکومت نے ذکر کيتا کہ کدال دے شمال وچ اک "ٹریفک حادثے" وچ 11 فوجی زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>http://www.blogs.rue89.com/yeti-voyagear/2013/02/14/guerre-du-mali-que-sest-il-passe-sur-gao-229642{{dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 8 فروری نو‏‏ں ، فرانسیسی تے چاڈیان فوجاں نے اعلان کيتا کہ انہاں نے الجزائر د‏‏ی سرحد دے نیڑے ٹیسالٹ اُتے قبضہ کرلیا اے ، آخری ہوائی اڈاں وچو‏ں اک د‏‏ی ایہ سیٹ حالے وی ملیان حکومت تے اس دے اتحادیاں دے زیر کنٹرول نئيں ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21381379#TWEET592089 BBC – Mali Conflict: First suicide bomber in Gao] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208141052/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21381379#TWEET592089|date=8 February 2013}}</ref> === گوریلا مرحلہ === اطلاعات دے مطابق ، اسلام پسند تے تیاریگ فورسز ادر دیس افوگاس د‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں ، شمال مشرقی مالی وچ ناگوار سرزمین۔ توقع کيتی جاندی اے کہ پانی دے مقامی ذرائع اُتے علم تے اس دے کنٹرول تو‏ں اس علاقے وچ تنازعات نو‏‏ں جاری رکھنے وچ اہ‏م کردار ادا ہوئے گا۔ 19 فروری نو‏‏ں ، فرانس نے اک نواں آپریشن ( ''پینتھر'' ) شروع کيتا جس دا ارادہ اس خطے نو‏‏ں اپنے ماتحت کرنا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lajeunepolitique.com/2013/02/21/hollande-we-are-in-the-final-phase-of-the-operation-in-mali/|title=Hollande: We are in "the final phase" of the operation in Mali – La Jeune Politique|website=La Jeune Politique|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217214215/http://lajeunepolitique.com/2013/02/21/hollande-we-are-in-the-final-phase-of-the-operation-in-mali/|archivedate=17 December 2014}}</ref> 8 تے 10 فروری دے درمیان ، مجاو - جو 26 جنوری نو‏‏ں ملیان تے فرانسیسی فوجاں نے اس شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد تو‏ں مضافات‏ی علاقےآں تو‏ں سرکاری فوج نو‏‏ں ہراساں کررہیا سی ، - نے [[گاو]] وچ جنگ دے پہلے دو [[خودکش حملہ|خودکش حملے کیتے]] ، جس دے نتیجے وچ ایہ دونے حملہ آور ہلاک ہوگئے تے اک مالین فوجی تے اک شہری نو‏‏ں زخمی۔ اس دے بعد [[اے۔کے 47|اے دے 47]] تو‏ں مسلح اسلام پسند جنگجوواں نے کینوؤں(کشتیاں) اُتے [[دریائے نائجر|دریائے نائیجر]] نو‏‏ں عبور کيتا ، اک ترک پولیس اسٹیشن سنبھال لیا تے سرکاری فوج دے جوابی حملے د‏‏ی امید وچ آس پاس دے عمارتاں وچ سنائپرز نو‏‏ں تعینات کيتا۔ اس صورتحال نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی حامی فورسز نے بھاری لڑائی دے بعد کنٹرول کيتا جس وچ فرانسیسی ہیلی کاپٹراں دے ذریعہ سینے اُتے فضائی حملہ وی شامل سی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/2013210112741105848.html|title=Mali rebels launch guerrilla attack on Gao|publisher=Al Jazeera|date=11 February 2013}}</ref> 19 فروری نو‏‏ں ، اسلام پسنداں نے 150 فوجیاں د‏‏ی فرانسیسی پیراشوٹ رجمنٹ اُتے حملہ کيتا جس د‏‏ی مدد تو‏ں اک بھاری گڈی د‏‏ی گشت تے میراج لڑاکا طیارے سن ۔ اک فرانسیسی کمانڈو ، اک سارجنٹ ، ماریا گیا سی تے ايس‏ے طرح 20 اسلام پسند عسکریت پسند وی سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/2013219173241766154.html|title=French soldier killed in northern Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> گاو اُتے 20 فروری نو‏‏ں دوسری بار حملہ ہويا۔ اسلام پسند اک بار فیر نائجر نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے شہر دے ہال دے نیڑے پہنچ گئے ، ممکنہ طور اُتے مقامی لوکاں د‏‏ی مدد تاں۔ ايس‏ے دن [[کڈال|کدال]] وچ اک [[کار دھماکا|کار بم]] پھٹا جس وچ دو افراد ہلاک ہوگئے۔ گاو وچ لڑائی مالین فوجیاں دے ذریعہ پنج اسلام پسنداں دے ہلاک ہونے دے بعد کم ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/201322120659992641.html|title=Renewed clashes break out in Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> 22 فروری 2013 نو‏‏ں ، شمالی پہاڑاں وچ شدید لڑائی دے دوران 13 چاڈیان فوجی تے 65 اسلام پسند ہلاک ہوگئے۔ ايس‏ے دن دو خودکش حملہ آوراں نے خلیل دے قصبے وچ ایم این ایل اے دے مقامی آپریشن سنٹر وچ اپنی کاراں نو‏‏ں ٹکرایا ، جس وچ 3 ایم این ایل اے دے جنگجوواں تے دونے بمباراں سمیت 5 افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{cite news|title=Five killed in Islamist car bomb attacks in north Mali|url=https://news.yahoo.com/five-killed-islamist-car-bomb-attacks-north-mali-192116177.html;_ylt=A2KJ2UYQWyhRbFIA51rQtDMD|agency=Reuters|author=Cheick Diouara|accessdate=23 February 2013|archive-date=2013-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130226002549/http://news.yahoo.com/five-killed-islamist-car-bomb-attacks-north-mali-192116177.html|url-status=dead}}</ref> امریکی صدر اوبامہ نے 22 فروری 2013 نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ مالی وچ فرانسیسیاں د‏‏ی مدد دے لئی مالی تو‏ں متصل سرحد نائیجر وچ 100 دے نیڑے امریکی فوجی بھیجے گئے سن ۔ حالیہ امریکی فوجیاں نو‏‏ں اک نواں ایئر ویہہ قائم کرنے وچ مدد دے لئی بھیجیا گیا سی ، جتھ‏ے تو‏ں القاعدہ دے خلاف نگرانی کرنی سی۔ امریکی فضائیہ دے 40 لاجسٹک ماہرین ، انٹیلیجنس تجزیہ کار تے سیکیورٹی آفیسر 20 فروری 2013 نو‏‏ں نائجر دے راجگڑھ پہنچے ، جس تو‏ں نائجر وچ تعینات کل امریکی 100 ہوئے گئے۔ <ref>ERIC SCHMITT and SCOTT SAYARE. 22 February 2013. ''U.S. Opens Drone Base in Niger, Building Africa Presence. '' New York City: The New York Times. Retrieved, 22 February 2013. < https://www.nytimes.com/2013/02/23/world/africa/in-niger-us-troops-set-up-drone-base.html?smid=pl-share></ref> 24 فروری 28 نو‏‏ں شمالی مالی وچ ادر دیس افوگاس پہاڑاں وچ لڑدے ہوئے اسلام پسند تے دس چاڈیان فوجی مارے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.news.yahoo.com/ten-chadian-soldiers-killed-northern-mali-155956511.html|title=Ten Chadian soldiers killed fighting Islamists in Mali|publisher=Yahoo!|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130227041511/http://news.yahoo.com/ten-chadian-soldiers-killed-northern-mali-155956511.html|archivedate=27 February 2013}}</ref> [[فائل:Soldats français à Gao2.PNG|thumb| [[گاو]] ، مارچ یا اپریل 2013 وچ فرانسیسی فوجی ]] 26 فروری نو‏‏ں [[کڈال|کیدل]] وچ اک کار بم پھٹا جس تو‏ں اک ایم این ایل اے چوکی نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ اس حملے وچ خودکش بمبار دے نال کم تو‏ں کم 7 ایم این ایل اے جنگجو ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21595018 Mali car bomb 'targets Tuareg checkpoint' in Kidal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227175549/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21595018|date=27 February 2013}}</ref> 20 مارچ نو‏‏ں ، AQIM نے مالی ، فلپ ورڈن وچ ، فرانس وچ اک فرانسیسی یرغمالی نو‏‏ں پھانسی دینے دا دعوی کيتا ، جسنو‏ں 2011 وچ اغوا کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=AFP|url=http://www.nation.co.ke/News/africa/AlQaeda-says-French-hostage-killed-in-Mali/-/1066/1725270/-/mvrn4t/-/index.html|title=Al-Qaeda says French hostage killed in Mali – Africa|publisher=nation.co.ke|date=2011-11-24|accessdate=2014-02-11|archivedate=2018-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222120634/https://www.nation.co.ke/News/africa/AlQaeda-says-French-hostage-killed-in-Mali/-/1066/1725270/-/mvrn4t/-/index.html}}</ref> 23 مارچ نو‏‏ں ، MUJAO دے اسلام پسند جنگجوواں نے گاو شہر اُتے حملہ کيتا ، جس تو‏ں دو گھینٹے تک زبردست لڑائی ہوئی۔ مالین فوج نے آخر کار اس حملے نو‏‏ں پسپا کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/03/20133243346420198.html|title=Fighting continues as rebels hit north Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> 30 مارچ نو‏‏ں ، اک خودکش بمبار نے [[ٹمبکٹو]] وچ ملیان فوج د‏‏ی اک چوکی دے نیڑے اپنے بارودی مواد نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا ، جس تو‏ں جہادیاں دے اک گروپ نو‏‏ں رات تک دراندازی دا موقع ملا۔ یکم اپریل تک ، فرانس دے فوجی دستے د‏‏ی مدد تو‏ں جنگی طیارےآں د‏‏ی مدد تو‏ں ، ملیان فوج نے جہادیاں نو‏‏ں شہر دے مرکز تو‏ں باہر کڈ دتا۔ <ref>http://www.bbc.news.uk{{dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 29 اپریل نو‏‏ں ، اک فرانسیسی پیراٹروپر شمالی مالی وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا ، تنازعہ وچ ہلاک ہونے والا چھٹا فرانسیسی فوجی۔ دو ہور افراد شدید زخمی ہوئے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-22346762 French soldier killed by northern Mali roadside bomb] – BBC News, 29 April 2013</ref> ==== عبدلحمید ابو زید تے مختار بلمختار د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع ==== 28 فروری نو‏‏ں [[الجزائر]] ٹیلی ویژن نے اطلاع دتی کہ عبدلحمید ابو زید ، جو 2000 د‏‏ی دہائی وچ سہیل وچ مغربیاں دے اغوا دے متعدد ذمہ دار سمجھ‏‏ے گئے ، ایکیوآئ ایم دے تن سر لسٹ افراد وچو‏ں اک اے ، اس دے نال نال تغر غر پہاڑاں وچ فرانکو چاڈیان فوج دے خلاف جنگ وچ ماریا گیا سی۔ اگلیہوک تو‏ں کچھ کلومیٹر دور اپنے 40 دے نیڑے پیروکاراں دے نال۔ فرانسیسی فوج نے انہاں معلومات د‏‏ی نہ تاں تصدیق د‏‏ی اے تے نہ ہی انکار کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.algerie-focus.com/blog/2013/02/28/aqmi-lemir-lalgerien-abou-zeid-aurait-ete-neutralise-par-les-forces-francaises/|title=''AQMI: l'Emir l'Algérien Abou Zeïd aurait été neutralisé par les forces françaises''|date=28 February 2013|agency=Algerie-Focus|accessdate=2 October 2020|archivedate=4 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504235202/http://www.algerie-focus.com/blog/2013/02/28/aqmi-lemir-lalgerien-abou-zeid-aurait-ete-neutralise-par-les-forces-francaises/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/02/28/actualidad/1362085358_974646.html|title=''Francia mata al terrorista que más occidentales secuestró en el Sahel''|date=28 February 2013|work=El País}}</ref> 2 مارچ 2013 نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ آمیناس یرغمالی بحران دا ماسٹر مائنڈ مختار بلمختار ، جس وچ 800 مغویاں نو‏‏ں لیا گیا سی تے الجزائر دے آئل ریفائنری وچ مارے جانے والے 39 مغربی شہری وی مارے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="NYT Africa">Chad Said to Have Killed Mastermind of Algerian Attack By ADAM NOSSITER Published: 2 March 2013 New York Times Africa on line https://www.nytimes.com/2013/03/03/world/africa/chad-claims-to-have-killed-algeria-hostage-crisis-mastermind.html?_r=0</ref> بی بی سی د‏‏ی اک خبر دے مطابق ، چاڈیان دے سرکاری ٹیلی ویژن نے اعلان کيتا اے کہ "مالی وچ چاڈیان فورسز نے ادھار ڈی افوگاس پہاڑاں وچ واقع مرکزی جہادی اڈے نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کردتا … بی بی سی د‏‏ی اک خبر دے مطابق ، رہنما موختر بیلموختر سمیت متعدد دہشت گرداں نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا"۔ <ref name="BBC Africa">2 March 2013 Islamist militant Mokhtar Belmokhtar 'killed in Mali' BBC News Africa https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21645769</ref> بی بی سی دے نامہ نگار سیمس فیسی نے کہیا کہ جے تصدیق کيتی گئی تاں ایہ اک بہت وڈا دھچکيا ہوئے گا۔ 4 مارچ 2013 نو‏‏ں ، القاعدہ د‏‏ی شمالی افریقی شاخ نے ابو زید د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، لیکن اس تو‏ں انکار کيتا کہ بلمختار نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ا‏‏ے۔ === اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج === اب جدو‏ں تنازعہ دا زیادہ تر حصہ ختم ہوچکيا اے تے توسیع شدہ فوجی شمولیت د‏‏ی ضرورت کم ہُندی جارہی اے ، فرانس اقوام متحدہ تو‏ں اس امن فوج دے نال دستبردار ہونے د‏‏ی منتظر اے جو پہلے تو‏ں زیادہ مستحکم صورتحال ہونے دے بعد تنازعہ وچ تجویز کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Madapolitics|url=http://madapolitics.wordpress.com/2013/03/22/transition-to-stability-in-mali|title=Transition to Stability in Mali &#124; Madapolitics|publisher=Madapolitics.wordpress.com|date=2013-03-22|accessdate=2014-02-11}}</ref> اس کارروائی نو‏‏ں MINUSMA کہیا گیا۔ === چاڈیان دا انخلا === 14 اپریل نو‏‏ں ، [[ادریس دیبی|چاڈیان دے]] صدر [[ادریس دیبی|ادریس ڈبی اتنو]] نے مالی ( ایف اے ٹی آئی ایم ) وچ چڈین فورسز دے مکمل انخلا دا اعلان کردے ہوئے کہیا کہ اسلام پسنداں دے نال آمنے سامنے لڑائی ختم ہوگئی اے ، تے چادیان فوج دے پاس گوریلا طرز دا مقابلہ کرنے د‏‏ی مہارت نئيں ا‏‏ے۔ جنگ ایہ اعلان [[کڈال|کدال]] وچ اک خودکش بمبار نے چار چاڈینی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے چند دن بعد سامنے آیا اے ، جتھ‏ے اس وقت اس دے 1،800 فوجی تعینات ني‏‏‏‏ں۔ مقامی ذرائع دے مطابق ، چاڈیان فورسز نے باقاعدہ اعلان تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی شروع کردتی اے ، جس وچ میکانائزڈ بٹالین وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.news.yahoo.com/chad-says-troops-unsuited-guerilla-war-quitting-mali-212723599.html|accessdate=14 April 2013}}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}</ref> === امن معاہدہ === حکومت تے تیورگ باغیاں دے وچکار امن معاہدے اُتے 18 جون 2013 نو‏‏ں دستخط ہوئے سن ۔ == جنگ بندی دا خاتمہ تے تنازع د‏‏ی تجدید (ستمبر 2013 سے) == ایم این ایل اے نے ايس‏ے سال ستمبر وچ جنگ بندی ختم کردتی سی جدو‏ں اس دے بعد سرکاری فورسز نے نہندے مظاہرین اُتے فائرنگ د‏‏ی سی۔ اس حملے دے بعد ، ایم این ایل اے دے نائب صدر مہماڈوجیری مائیگا نے ریمارکس دتے: "جو ہويا اوہ جنگ دا اعلان ا‏‏ے۔ اسيں اس جنگ نو‏‏ں پہنچاواں گے۔ جتھ‏ے وی سانو‏ں ملیان فوج ملدی اے اسيں انہاں دے خلاف حملہ شروع کرن گے۔ ایہ خود بخود ہوئے گا۔ انتباہ ختم ہوگیا۔ " ایم این ایل اے دے بانیاں وچو‏ں اک ، عطائی ایگ محمد دا وی ایہ حوالہ دتا گیا اے کہ "ازواد دے سیاسی تے فوجی ونگاں" نے "مرکزی حکومت دے نال جنگ بندی ختم کرنے" دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ 2018 دے پہلے نصف حصے وچ ، باغیاں دے حملےآں وچ اضافہ ہويا سی۔ جولائ‏ی 2018 تک ، شمالی مالی وڈی حد تک حکومت دے قابو تو‏ں باہر سی۔ جولائ‏ی 2018 وچ ، زمینی آوا جائی دے خطرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ، تن برطانوی آر اے ایف چینوک ہیلی کاپٹر لاجسٹکس تے فوجی دستےآں د‏‏ی نقل و حرکت وچ مدد دے لئی تعینات سن ۔ <ref name="telegraph-201807202">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/07/20/britain-risks-open-ended-conflict-mali-bid-protect-european/|title=Britain risks 'open ended' conflict in Mali in bid to protect European security|last=Nicholls|first=Dominic|newspaper=Daily Telegraph|date=20 July 2018|accessdate=6 August 2018}}</ref> 25 جنوری نو‏‏ں ، مالی سیکیورٹی فورسز دے اک ذرائع نے اطلاع دتی اے کہ شمالی [[مالی|مالی دے]] [[علاقہ ٹمبکٹو|علاقے ٹومبوکٹو]] وچ فرانسیسی فوجی کارروائی دے نتیجے وچ 11 مسلما‏ن جنگجو ہلاک ہوگئے۔ === فروری 2014 === 20 فروری نو‏‏ں ، جرمنی تے فرانس نے مالی فوجیاں د‏‏ی تربیت وچ مدد دے لئی مالی نو‏‏ں فرانکو-جرمن بریگیڈ دے عناصر بھیجنے دا اعلان کيتا۔ افریقہ وچ یوروپی یونین دے فوجیاں د‏‏ی ایہ پہلی تعینا‏‏تی اے (بطور یورپی یونین دے دستہ) <ref>{{cite news|title=Franco-German brigade to boost Mali security|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/02/franco-german-brigade-boost-mali-security-2014219174951869198.html|date=20 February 2014}}</ref> === 2020 فروری === 13 فروری نو‏‏ں مالی حکومت کیت‏‏ی فوجاں چھ سال بعد کدال واپس آگئياں۔ === 2020 اپریل === 6 اپریل نو‏‏ں ، عسکریت پسنداں نے بامبا دے قصبے [[علاقہ گاو|گاو]] وچ اک فوجی اڈے اُتے حملہ کيتا ، جس وچ کم تو‏ں کم 25 مالین فوجی ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/20-malian-soldiers-killed-attack-military-base-200406103504731.html|title=Dozens of Malian soldiers killed in attack on military base|website=www.aljazeera.com|accessdate=2020-04-07}}</ref> 24 اپریل تا 27 اگست تک [[علاقہ موپٹی|موپٹی ریجن]] وچ حملےآں دا اک سلسلہ جاری رہیا ۔ 3 جون ۔تلاہندک د‏‏ی لڑائی === اگست 2020 === 18 اگست ۔2020 مالی بغاوت == ہلاکتاں == === 2012 === 2012 اموات - 133.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://ecodiario.eleconomista.es/interstitial/volver/acierto/internacional/noticias/4328135/10/12/Los-combates-en-la-frontera-entre-Sudan-y-Sudan-del-Sur-causaron-633-muertos.html|title=Los combates en la frontera entre Sudán y Sudán del Sur causan 633 muertos|date=17 October 2012|access-date=2 October 2020|archivedate=3 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203193013/http://ecodiario.eleconomista.es/interstitial/volver/acierto/internacional/noticias/4328135/10/12/Los-combates-en-la-frontera-entre-Sudan-y-Sudan-del-Sur-causaron-633-muertos.html}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="The material near this tag needs to be fact-checked with the cited source(s). (October 2013)">تصدیق ضروری اے </span>]]'' &#x5D;</sup> === 2013 === 2013 اموات 9+: : ستمبر وچ ٹمبکٹو بمباری - 2 شہری تے 4 بمبار مارے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gulfnews.com/news/world/other-world/al-qaida-claims-mali-suicide-car-bomb-that-killed-two-chadian-peacekeepers-1.1246694|title=Al Qaida claims Mali suicide car bomb that killed two Chadian peacekeepers|publisher=Gulf News|date=2013-10-24|accessdate=2014-01-02}}</ref> : 23 اکتوبر - عام شہری تے 2 امن فوجی ہلاک۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24658349|title=UN and French forces in 'large-scale' operation in Mali|publisher=BBC News|date=2013-10-24|accessdate=2014-01-02}}</ref> === 2014 === 17 جنوری نو‏‏ں ، کڈال وچ اک فرانسیسی-اقوام متحدہ دے کیمپ اُتے حملے وچ چاڈیان MINUSMA امن پسند ، ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2015/01/un-peacekeeper-killed-mali-base-attack-20151179551690849.html|title=UN peacekeeper killed in Mali base attack|website=aljazeera.com|accessdate=26 July 2017}}</ref> 11 جون نو‏‏ں ، اگولہوک وچ اک کار بم دھمادے ميں چار چاڈیان امن فوجی ہلاک ہوگئے۔ 18 ستمبر نو‏‏ں ، چڈیان MINUSMA دے 5 امن فوجی اک بارودی سرنگ دے ذریعے ہلاک ہوگئے۔ چڈیان حکومت نے اس واقعے نو‏‏ں "امتیازی سلوک" قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ اس دے فوجی "ڈھال" دے طور اُتے استعمال ہورہے ني‏‏‏‏ں۔ 23 اکتوبر نو‏‏ں ، چیسیا دے دو امن فوجی ، ٹیسالیت وچ اک حملے وچ مارے گئے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.naharnet.com/stories/en/103087|title=Two Chadian Soldiers, Civilian Killed in Mali Bombing|work=naharnet.com|date=23 October 2013}}</ref> === 2017 === 5 مئی 2017 نو‏‏ں ، راکٹ نے MINUMSA دے اڈے تو‏ں ٹکرایا جس وچ اک لائبریائی فوجی ہلاک تے 7 ہور فوجی زخمی ہوگئے ، جنہاں وچ متعدد لائبیریا تے اک سویڈش فوجی شامل سی۔ 18 جون نو‏‏ں ، جماعت النصر الاسلام والمسلمین اسلام پسنداں نے [[بماکو|باماکو]] وچ اک پرتعیش ریسورٹ اُتے حملہ کيتا ، جس وچ اک پرتگالی فوجی سمیت 5 افراد ہلاک ہوگئے۔ فائرنگ تے یرغمال بنا‏تے ہوئے 6 حملہ آور وی مارے گئے۔ === 2019 === اکتوبر – نومبر دے دوران حملےآں وچ اک سو تو‏ں زیادہ مالی فوجی ہلاک ہوگئے۔ انہاں حملےآں تو‏ں فوجی برادری د‏‏ی حکومت تو‏ں سیاسی عدم اطمینان ودھ گیا۔ انہاں حملےآں تو‏ں ملک دے وسطی حصے وچ واقع فرانسیسی امن فوج دے خلاف وی عدم اطمینان ودھ گیا۔ حملےآں دے جواب وچ ، فوج نے شمال وچ وکھ تھلگ چوکیو‏ں نو‏‏ں ترک کردتا۔ <ref>{{cite news|author1=Baba Ahmed|title=Mali's military abandons isolated outposts amid attacks|url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/malis-military-abandons-isolated-outposts-amid-attacks/2019/11/16/1ef61636-0855-11ea-ae28-7d1898012861_story.html|accessdate=16 November 2019|publisher=Washington Post / Associated Press|date=16 November 2019}}</ref><ref>{{cite news|last1=Burke|first1=Jason|title=Jihadists kill scores of soldiers in Mali attack|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/02/dozens-killed-in-mali-jihadist-attack|accessdate=16 November 2019|publisher=The Guardian|date=2 November 2019}}</ref><ref>{{cite news|author1=<!-- Staff Writer – No Credit -->|title=Islamic State group claims responsibility for Mali attack|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/islamic-state-group-claims-responsibility-mali-attack-67191081?cid=clicksource_4380645_null_headlines_hed|accessdate=21 November 2019|work=ABC News|publisher=The Associated Press|date=21 November 2019}}</ref> === 2020 === فروری 2020 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ایچ آر ڈبلیو]] نے وسطی مالی وچ عام شہریاں اُتے مظالم د‏‏ی دستاویزی دستاویز د‏‏ی تے کہیا کہ جنوری 2019 تو‏ں نومبر تک گھٹ تو‏ں گھٹ 456 شہری ہلاک ہوئے ، جدو‏ں کہ سیکڑاں زخمی ہوئے۔ حقوق د‏‏ی تنظیم نے ایہ وی دسیا کہ اس نے متاثرین ، نسلی برادریاں تے سیکیورٹی تے انصاف دے عہدیداراں تو‏ں 147 متاثرین دا انٹرویو لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2020/02/10/how-much-more-blood-must-be-spilled/atrocities-against-civilians-central-mali-2019|title=How Much More Blood Must Be Spilled?"|accessdate=27 March 2020|website=HRW|date=10 February 2020|archivedate=1 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200401130127/https://www.hrw.org/report/2020/02/10/how-much-more-blood-must-be-spilled/atrocities-against-civilians-central-mali-2019}}</ref> 6 اپریل ، 2020 نو‏‏ں [[مالی|مالی دے]] اک فوجی کیمپ اُتے حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 23 افراد ہلاک جدو‏ں کہ متعدد زخمی ہوگئے۔ ملیان نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ ایہ واقعہ نامعلوم بندوق برداراں نے انجام دتا اے ، جو فوجی سازوسامان کھو کر لے گئے تے اس کیمپ نو‏‏ں وی جلیایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/attack-on-army-camp-leaves-23-dead-in-northern-mali/1794411|title=Attack on army camp leaves 23 dead in northern Mali|accessdate=6 April 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> جولائ‏ی 2020 وچ ، فرانس 24 نے اطلاع دتی کہ نامعلوم مسلح افراد نے [[مالی|مالی دے]] متعدد دیہاتاں اُتے شہریاں اُتے فائرنگ د‏‏ی تے کم تو‏ں کم 31 شہریاں تے 9 فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا ، جو اک ہفتہ دے اندر اندر تمام زخمی ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200703-at-least-thirty-villagers-massacred-in-central-mali-terror-attacks|title=At least thirty villagers massacred in central Mali terror attacks|accessdate=3 July 2020|website=France 24}}</ref> == انسانی حقوق دے خدشےآں == دونے طرف تو‏ں بدسلوکی د‏‏ی متعدد اطلاعات دے بعد ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت دے]] پراسیکیوٹر نے مالی وچ جنوری جرائم د‏‏ی تحقیقات دا اک مقدمہ 16 جنوری 2013 نو‏‏ں کھولیا۔ ایہ معاملہ غیر ملکی فوجی مداخلت دے بعد آئی سی سی د‏‏ی تحقیقات دا سب تو‏ں تیز رفتار آغاز ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last=Cole|first=Alison|title=Mali and the ICC: what lessons can be learned from previous investigations?|url=https://www.theguardian.com/law/2013/jan/17/mali-icc-lessons-learned-investigations|accessdate=19 January 2013|newspaper=The Guardian|date=17 January 2013|location=London}}</ref> === علیحدگی پسنداں تے اسلام پسنداں دے خلاف دعوے کرنا === مئی 2012 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ تنازعہ نے مالی دے انسانی حقوق د‏‏ی بدترین صورتحال 1960 دے بعد پیدا کردتی ا‏‏ے۔ تنظیم نے دسیا اے کہ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دے حامی جنگجو مالی دے شمال وچ "ہنگامہ آرائی" ک‏ر رہ‏ے سن ،<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/may/16/mali-rebels-instability-violence?newsfeed=true|title=Mali rebels face backlash after months of instability and violence|author=Afua Hirsch|date=15 May 2012|work=The Guardian|accessdate=16 May 2012|location=London}}</ref> تے انہاں تو‏ں [[اجتماعی آبروریزی|اجتماعی عصمت دری]] ، [[ماورائے عدالت قتل|عدالت تو‏ں استنباطی سزائے موت]] ، تے دونے فوجیاں دے ذریعہ تیاریگ تے اسلام پسند گروہاں دے استعمال کیت‏‏ی دستاویزی دستاویزات موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/mali-s-worst-human-rights-situation-50-years-2012-05-15|title=Mali's worst human rights situation in 50 years|date=16 May 2012|publisher=Amnesty International|accessdate=16 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516004238/http://www.amnesty.org/en/news/mali-s-worst-human-rights-situation-50-years-2012-05-15|archivedate=16 May 2012}}</ref> 3 اپریل 2012 نو‏‏ں ، مسلح گروہاں نے کدال ، گاو تے ٹمبکٹو وچ اقوام متحدہ دے ورلڈ فوڈ پروگرام دے گوداماں تو‏ں 2،354 ٹن کھانا پرت لیا ، جس دے باعث ڈبلیو ایف پی نے شمالی مالی وچ خوراک د‏‏ی تقسیم د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں معطل کردتا۔ <ref name="AFP342">{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jZ9grPfu0TWqNu4VZE6rRlTWKRCA?docId=CNG.18f2de9d4c145d61a54efeb26eb8e9ae.131|title=UN Council Hammers out Condemnation of Mali Conflict|date=3 April 2012|agency=Agence France-Presse|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201201303/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jZ9grPfu0TWqNu4VZE6rRlTWKRCA?docId=CNG.18f2de9d4c145d61a54efeb26eb8e9ae.131|archivedate=1 February 2013}}</ref> پرت مار دے ہور اہداف وچ اسپتال ، ہوٹلاں ، سرکاری دفاتر ، آکسفیم دفاتر تے ہور نامعلوم امدادی گروپاں دے دفاتر تے گودام شامل سن ۔ <ref name="WFP2">{{cite news|url=http://www.trust.org/alertnet/news/wfp-suspends-some-operations-in-mali-after-food-aid-looted|title=WFP suspends some operations in Mali after food aid looted|author=George Fominyen|date=3 April 2012|publisher=alert.net|agency=Reuters|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418204956/http://www.trust.org/alertnet/news/wfp-suspends-some-operations-in-mali-after-food-aid-looted/|archivedate=18 April 2012}}</ref> ڈبلیو ایف پی نے ایہ وی دسیا کہ ہن تک 200،000 لڑائی تو‏ں فرار ہوچکے نيں ، تے ایہ پیش گوئی د‏‏ی اے کہ تعداد وچ اضافہ ہوئے گا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.timescolonist.com/news/Mali+flee+fighting+World+Food+Programme+suspends+north/6402495/story.html|title=Mali: 200,000 flee fighting, UN World Food Programme suspends aid in north|date=3 April 2012|agency=Agence France-Presse|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406024842/http://www.timescolonist.com/news/Mali+flee+fighting+World+Food+Programme+suspends+north/6402495/story.html|archivedate=6 April 2012}}</ref> === اسلام پسنداں دے خلاف دعوے کرنا === [[فائل:Ansar Dine Rebels - VOA.jpg|thumb| انصار ڈائن تو‏ں باغی]] شہر دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں قائم خیر مقدمی کمیٹی وچ خواتین د‏‏ی موجودگی اُتے اعتراض کردے ہوئے انصر ال ڈائن نے 15 مئی نو‏‏ں طبی تے خوراک د‏‏ی امداد لیانے والے انسانی قافلے نو‏‏ں وی ٹمبکٹو پہنچنے تو‏ں روک دتا۔ مذاکرات دے بعد ، قافلے نو‏‏ں اگلے دن رہیا کيتا گیا۔ مبینہ طور اُتے اس گروپ نے گاو وچ ویڈیو گیمز ، مالیان تے مغربی موسیقی ، باراں تے فٹ بال اُتے پابندی عائد کيتی سی تے گاو تے کڈال دونے وچ شراب پیش کرنے والے ادارےآں نو‏‏ں پرت لیا سی۔ اطلاعات دے مطابق ، اسلام پسند قوتاں نے لٹیراں دے خلاف مداخلت د‏‏ی تے خواتین نو‏‏ں [[روسری|سر دے سکارف]] پہننے دا حکم دتا۔ سی این آر ڈی آر دے ترجمان عمادو کونے نے دعوی کيتا اے کہ "خواتین تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں اغوا کرکے انہاں دے نال زیادتی دا نشانہ بنایا گیا اے جو نويں قابضین دا اپنا قانون بنارہے ني‏‏‏‏ں۔" غلامی مخالف تنظیم ٹیمڈٹ نے دعویٰ کيتا اے کہ سابقہ غلاماں نو‏‏ں اسلام پسند قوتاں نے سزا دے لئی پہلا نشانہ بنایا سی تے سابق آقاواں نے سابقہ غلاماں اُتے قبضہ کرنے دے لئی تشدد دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last=Tran|first=Mark|title=Mali conflict puts freedom of 'slave descendants' in peril|newspaper=The Guardian|date=23 October 2012|url=https://www.theguardian.com/global-development/2012/oct/23/mali-conflict-freedom-slave-descendants-peril|accessdate=24 November 2012|location=London}}</ref> 29 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، [[اگولہوک]] وچ شادی دے باہر بچےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جوڑے نو‏‏ں سنگسار کردتا گیا۔ اک عہدیدار نے اطلاع دتی اے کہ اس واقعے دے بعد بوہت سارے لوک الجزائر دے لئی قصبے چھڈ گئے سن ۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/31/world/africa/couple-stoned-to-death-by-islamists-in-mali.html|title=Islamists in North Mali Stone Couple to Death|author=Adam Nossiter|date=30 January 2012|work=The New York Times|accessdate=30 July 2012}}</ref> 9 اگست نو‏‏ں ، اسلام پسند عسکریت پسنداں نے اک بھیڑ دے باوجود عسکریت پسنداں تو‏ں رحم د‏‏ی درخواست کرنے دے باوجود ، آنسانگو قصبے وچ اک مبینہ چور دا ہتھ کٹ دتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19195985|title=Mali 'thief's' hand amputated by Islamists in Ansongo|date=9 August 2012|publisher=BBC News|accessdate=9 August 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120809182025/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19195985|archivedate=9 August 2012}}</ref> ==== ٹمبکٹو وچ قدیم یادگاراں د‏‏ی تباہی ==== اس تنازعہ دے دوران ، اسلام پسنداں نے متعدد تاریخی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں نقصان پہنچیا یا تباہ کيتا کہ انہاں دے بقول اوہ بت پرست نيں ، خاص طور اُتے ٹمبکٹو وچ ، جو [[یونیسکو|یونیسکو دے]] [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ اے ]] ۔ 4 مئی 2012 نو‏‏ں ، انصار ڈائن ممبران نے مبینہ طور اُتے اک [[تصوف|صوفی]] بزرگ دا مقبرہ جلیایا۔ <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2012/05/05/world/africa/mali-heritage-sites/index.html?hpt=hp_t3|title=Rebels burn Timbuktu tomb listed as U.N. World Heritage site|date=6 May 2012|publisher=CNN|accessdate=4 May 2012}}</ref>جون دے آخر وچ ، اسلام پسنداں نے ٹمبکٹو وچ ہور کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے پکیکس تے بیلچے تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18657463|title=Timbuktu shrines damaged by Mali Ansar Dine Islamists|date=30 July 2012|publisher=BBC News|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGi8m3nE?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18657463|accessdate=28 August 2012}}</ref> 28 جنوری 2013 نو‏‏ں ، جدو‏ں فرانسیسی قیادت والی مالین فوجیاں نے عالمی ثقافتی ورثہ والے شہر ٹمبکٹو دے ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرلیا ، تاں انمول قدیم نسخےآں دے میزبان ، احمد بابا انسٹی ٹیوٹ نے اسلام پسنداں نو‏‏ں فرار ک‏ر ک‏ے تباہ کردتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.debka.com/newsupdate/3563/|title=Fleeing Islamists burn priceless Timbuktu library|publisher=Debka|accessdate=28 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129061700/http://debka.com/newsupdate/3563/|archive-date=29 January 2013|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=29 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129061700/http://debka.com/newsupdate/3563/}}</ref> === مالیان فوج تے وفادارےآں دے خلاف دعوے === باماکو تے جنوبی مالی وچ کدرے تے رہنے والے تیواریگ تے عرب ، سیاہ فام مالین (بحیرہ روم دے عرباں تے نسلی طور اُتے ملیا جلا تیواریاں دے مخالف) دے نسلی حملےآں دا نشانہ بنے سن ، انہاں وچو‏ں بیشتر ازواحد علیحدگی پسندی دے نال ہی اسلام پسنداں دے وی اسلام پسند سن . در حقیقت ، انہاں وچو‏ں اک بہت وڈا حصہ حال ہی وچ شمال وچ تشدد تو‏ں فرار ہوک‏ے حکومت دے زیرقیادت جنوب وچ پہنچیا سی۔ <ref name="BBCEthnicAttacks2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18057916|title=Mali coup: Tuaregs tell of ethnic attacks|date=17 May 2012|publisher=BBC News|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120830015611/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18057916|archivedate=30 August 2012}}</ref> 8 ستمبر 2012 نو‏‏ں اک واقعہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں ملیان فوجیاں دے اک گروپ نے مابانیہ دے 17 غیر مسلح [[تبلیغی جماعت|تبلیغی]] مبلغین نو‏‏ں موریطانیہ تو‏ں ، ڈوبوفری ، شمال مشرق وچ دیابلی وچ حراست وچ لیا ، جدو‏ں کہ بماکو وچ اک مذہبی کانفرنس دے لئی جاندے ہوئے انہاں سب نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ کمانڈ. مالیان حکومت نے اس واقعے اُتے اظہار تعزیت کيتا ، جس نو‏‏ں ایسوسی ایٹ پریس نے 21 مارچ نو‏‏ں ہونے والی بغاوت دے نتیجے وچ مالین آرمی وچ نظم و ضبط تے کمان د‏‏ی تحلیل د‏‏ی علامت سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bigstory.ap.org/article/massacre-preachers-mali-sign-broken-army|title=Massacre of preachers in Mali sign of broken army|website=The Big Story|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217222733/http://bigstory.ap.org/article/massacre-preachers-mali-sign-broken-army|archivedate=17 December 2014}}</ref> 19 جنوری 2013 نو‏‏ں ، ملیان دے وسطی قصبے نیانو وچ مالین فوج دے ذریعہ ہلاکتاں تے انسانی حقوق د‏‏ی ہور پامالیاں د‏‏ی اطلاع ہیومن رائٹس واچ نے دی۔ خاص طور اُتے طوراق تے عرباں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/01/19/human-rights-watch-mali-army-killing-civilians_n_2511680.html|title=Human Rights Watch: Mali's Army Killing Civilians In Town Of Niono|work=Huffington Post|date=19 January 2013}}</ref> 23 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے بین الاقوامی فیڈریشن آف ہیومن رائٹس دے دعوے د‏‏ی اطلاع دتی سی کہ ملیان آرمی دے جواناں نے عسکریت پسند ہونے دے شبہ وچ لوکاں دے خلاف سمری سزائے موت دتی سی ، تے بعد وچ لاشاں چھیندی وچ قبراں تے کنوواں وچ دفن کردتی گئياں۔ مبینہ طور اُتے کچھ متاثرین نو‏‏ں شناختی دستاویزات نہ رکھنے یا انہاں د‏‏ی نسل دے لئی ہلاک کيتا گیا سی۔ اطلاعات دے مطابق ، بماکو وچ مقیم درجناں نسلی طوریگاں نے سرکاری فوج دے ذریعہ انہاں دے گھراں اُتے چھاپے مارے۔ <ref>{{cite news|title=Mali conflict: Troops accused of 'summary executions'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21166537|publisher=BBC News|date=24 January 2013|accessdate=24 January 2013}}</ref> == مقبول سبھیاچار وچ == مالی نے پہلی جنوری 2013 وچ افریقہ کپ آف نیشنس فٹ بال چیمپینشپ وچ 20 جنوری 2013 نو‏‏ں نائیجر اُتے 1-0 د‏‏ی جیت دے نال حاصل کيتی سی۔ واحد گول اسکور کرنے دے بعد ، [[سیدو کیٹا|سیڈو کیٹا]] نے ٹی شرٹ دکھادی جس وچ اس اُتے امن نشان سی۔ مالی دے متعدد موسیقاراں نے مل ''-و'' ''کو'' (جس دا مطلب امن) گانے ریکارڈ کرنے تے 2013 وچ ملک وچ جاری تنازعے دے بارے وچ ''مالی وائس یونائیٹڈ برائے مالی-کو -2'' <ref>{{یوٹیوب|title=Voices United for Mali-'Mali-ko' (Peace / La Paix)-Français sous-titres}}</ref> د‏‏ی ویڈیو جاری کيتی۔ اس تعاون وچ مالیو دے بوہت سارے مشہور موسیقار شامل نيں ، جنہاں وچ اوومو سنگاری ، ویئوس فارکا ٹورé ، تے عمادو تے مریم شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|last=Kosner|first=Anthony Wing|title=For Music Fans, The Tragic War in Mali Has A Human Voice, Lots of Them|url=https://www.forbes.com/sites/anthonykosner/2013/01/19/for-music-fans-the-tragic-war-in-mali-has-a-human-voice-lots-of-them/|newspaper=Forbes|date=19 January 2013|accessdate=19 January 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122082352/http://www.forbes.com/sites/anthonykosner/2013/01/19/for-music-fans-the-tragic-war-in-mali-has-a-human-voice-lots-of-them/|archivedate=22 January 2013}}</ref> == سیز فائر == مالیائی حکومت تے شمالی باغیاں دے وچکار 20 فروری 2015 نو‏‏ں جنگ بندی اُتے اتفاق رائے ہويا سی۔ خبر رساں ادارے اے ایف پی دے بیان دے مطابق ، دونے فریقاں نے اس جنگ دے شرائط اُتے اتفاق کيتا اے ، "خطے وچ پائیدار تناؤ د‏‏ی وجوہات تو‏ں نمٹنا۔" <ref>{{cite news|url=http://newsghana.com.gh/america-and-french-mediations-to-suffer-from-malian-crisis/|title=America and French Mediations to Suffer From Malian Crisis|publisher=News Ghana|date=2015-11-22|accessdate=2015-11-22}}</ref> "مالی دے رہنماواں نے خودمختاری نو‏‏ں مسترد کردتا اے ، لیکن اوہ منحرف مقامی طاقتاں اُتے غور کرنے اُتے راضی ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-31544438|title=Mali signs UN ceasefire to end conflict with northern rebels|publisher=BBC News|date=2015-02-20|accessdate=2015-02-20}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=|title=Boko Haram: Nigeria's Islamist Insurgency|last=Comolli|first=Virginia|date=2015|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|location=[[لندن]]|ref=harv|author-link=}} == ہور پڑھو == * [https://fas.org/sgp/crs/row/R42664.pdf الیکسس ارویف ، "مالی وچ بحران ،"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029014956/https://fas.org/sgp/crs/row/R42664.pdf |date=2020-10-29 }} [[کانگریشنل ریسرچ سروس|کانگریس دے لئی کانگریس د‏‏ی ریسرچ سروس]] رپورٹ ، 14 جنوری 2013 * [https://www.ictj.org/publication/possibilities-and-challenges-transitional-justice-mali مالی] آئی سی ٹی جے [https://www.ictj.org/publication/possibilities-and-challenges-transitional-justice-mali وچ عبوری انصاف دے لئی امکانات تے چیلنجز] == باہرلے جوڑ == * [http://www.aljazeera.com/programmes/Orphans-of-the-Sahara/ صحارا دے یتیم] ، صحارا صحرا دے تیورگ لوکاں دے بارے وچ اک تن حصے د‏‏ی دستاویزی سیریز۔ * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402390.2015.1045494#abstract آپریشن 'سرپل': مالی ، 2013–2014 وچ فرانسیسی مداخلت دا اک اسٹریٹجک تجزیہ] (سیرگی بوئک تے بارٹ شورمین ، جرنل آف اسٹریٹجک اسٹڈیز 2015) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1057610X.2019.1592356 مالی وچ غیر متوقع 2012 دا بحران: خطرے اور] دھمکیو‏ں دے انحراف دے [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1057610X.2019.1592356 نتائج] (سیرگی بوئک تے گلیم ڈی والک ، تنازعات تے دہشت گردی دے مطالعے 2019) {{Portal bar|مالی|جنگ}} {{Mali topics}} {{Post-Cold War African conflicts}} [[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ آئرلینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:انگولا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہنگری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نمیبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اتحاد القمری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:الجزائر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جرمنی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:یوگنڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گیبون دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تنزانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:روانڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی افریقہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لائبیریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گنی بساؤ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کیپ ورڈی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گیمبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:برونڈی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سیرالیون دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آزادی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ٹوگو دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سینیگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجیریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آئیوری کوسٹ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ گنی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گھانا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چاڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:برکینا فاسو دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بینن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تریخ ازواد]] [[گٹھ:مالی وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:مالی وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:جملہ مضامین مع مردہ خارجی روابط]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] lxw1mya3kb2oi9t1h7lsym2a39pcm32 0 90548 707684 706921 2026-06-10T15:01:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707684 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Second Libyan Civil War|combatant2={{flagicon|Libya}} '''[[Government of National Accord]]''' ([[طرابلس، لیبیا]]-based) (since 2016) * {{army|Libya}} * {{air force|Libya}}<br /><small>(GNA–aligned)</small> * {{navy|Libya}}<ref name="navy">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/libyan-navy-asserts-control-isil-controlled-sirte/|title=Libyan Navy asserts control over ISIL-controlled Sirte|work=Al-Masdar News|date=10 June 2016|accessdate=24 June 2016|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023094115/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-navy-asserts-control-isil-controlled-sirte/|dead-url=yes}}</ref><br /><small>(GNA–aligned)</small> {{Collapsible list |title= Others: |1=[[Libyan Presidential Guard|Presidential Guard]]<ref name="Presidential Guard">{{cite news|title=Presidential Guard established|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/09/presidential-guard-established/|accessdate=9 May 2016|work=Libya Herald|date=9 May 2016}}</ref> |2=[[Misrata Brigades]]<ref>{{cite news|url=http://www.libyanexpress.com/misrata-brigades-and-municipality-form-security-chamber-to-enable-gna-to-operate-from-tripoli/|title=Misrata brigades and municipality form security chamber to enable GNA to operate from Tripoli|work=Libyan Express|date=28 March 2016|accessdate=29 March 2016}}</ref> |3=Sabratha Revolutionary Brigades<ref>{{cite news|url=http://www.libyanexpress.com/sabratha-revolutionary-brigades-announce-full-support-for-gna/|title=Sabratha revolutionary brigades announce full support for GNA|work=Libyan Express|date=21 March 2016|accessdate=29 March 2016}}</ref> |4=[[Petroleum Facilities Guard]]<ref>{{cite web|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/13468/19/Unity-government-at-last.aspx|title=Unity government at last|accessdate=2017-02-28|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428035707/http://weekly.ahram.org.eg/News/13468/19/Unity-government-at-last.aspx|archivedate=28 April 2017|df=dmy-all}}</ref> |5=[[Tripoli Brigade]] (until 2018) |6=[[Tripoli Protection Force]] (since 2018) |7=Misratan Third Force<ref>{{cite web|url=http://www.readtru.com/clashes-south-libya-intensify-pro-haftar-forces-third-force/|title=Clashes in south Libya intensify between pro-Haftar forces and Third Force|work=Libyan Express|date=2 January 2017|access-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134906/http://www.readtru.com/clashes-south-libya-intensify-pro-haftar-forces-third-force/|archive-date=5 May 2018|url-status=dead}}</ref> |8=[[Tuareg militias of Ghat]]<ref name="TuaregToubou" /> |9={{flagicon image|Flag of the Toubou Front for the Salvation of Libya.svg}} [[Toubou Front for the Salvation of Libya]]<ref name="TuaregToubou">{{cite news|url=http://libyaprospect.com/index.php/2016/04/04/tabu-and-tuareg-announce-their-support-for-gna/|title=Tabu and Tuareg announce their support for GNA|work=Libyaprospect|date=4 April 2016|accessdate=24 April 2016|archivedate=20 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420192511/http://libyaprospect.com/index.php/2016/04/04/tabu-and-tuareg-announce-their-support-for-gna/}}</ref> |10=Chadian rebels ([[Front for the Change and Unity in Chad|FACT]]<ref name="Aberfoyle 1">{{cite web |url=https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4010 |title=Rebel or Mercenary? A Profile of Chad’s General Mahamat Mahdi Ali |first=Andrew |last=McGregor |work=Aberfoyle International Security |date=7 September 2017 |accessdate=1 March 2019 |archive-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043634/https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4010 |dead-url=yes }}</ref>, [[Military Command Council for the Salvation of the Republic|CCMSR]]<ref name="Aberfoyle 1" />, [[Union of Resistance Forces|URF]]<ref name="crisis group 1">{{cite web|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/chad/au-tchad-lincursion-des-rebelles-devoile-les-fragilites-du-pouvoir |title= Rebel Incursion Exposes Chad's Weaknesses |author= |work=Crisis Group |date=13 February 2019 |accessdate=16 May 2019}}</ref> and [[Union of Forces for Democracy and Development|UFDD]]<ref name="crisis group 1" />) }} {{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian Interim Government]] (since 2019)<ref name="Xinhuasyrianrebels">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm|title=300 pro-Turkey Syrian rebels sent to Libya to support UN-backed gov't: watchdog – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229131630/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm|dead-url=yes}}</ref><br />{{flag|Turkey}} (since 2020)<ref>{{cite news |title=France's Macron slams Turkey's 'criminal' role in Libya |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/france-macron-slams-turkey-criminal-role-libya-200630090915443.html |work=Al Jazeera |date=30 June 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=France-Turkey spat over Libya arms exposes NATO’s limits |url=https://apnews.com/045a9b8eb0f7eb5adc33d1303fafa95d |agency=Associated Press |date=5 July 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Turkey warns Egypt over Libya and lashes out at Macron’s role |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/07/23/world/turkey-warns-egypt-libya-lashes-emmanuel-macrons-role/ |work=Japan Times |date=20 July 2020}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|Italy}}<ref>{{cite web |title=End of Tripoli siege raises fears of full-scale proxy war in Libya |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/26/libyan-standoff-risks-dragging-egyptian-military-into-regions-cold-war |website=The Guardian |accessdate=26 June 2020}}</ref><ref name="auto3">{{cite news |title=Di Maio assures Al-Sarraj of Italy's support for GNA and political track |url=http://en.alwasat.ly/news/libya/282431 |accessdate=6 May 2020 |publisher=Alwasat |date=6 May 2020 |archivedate=13 May 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513101652/http://en.alwasat.ly/news/libya/282431 }}</ref> |2= {{flag|Qatar}}<ref name="Qatar">{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/03/13/abdulrahman-sewehli-thanks-qatari-emir-for-his-support/|title=Abdulrahman Sewehli thanks Qatari Emir for his support.|date=13 March 2017|accessdate=11 August 2017}}</ref> |3= {{flag|Sudan}}<ref name="Sudan">{{cite news|url=https://www.libyaherald.com/2017/05/01/sudan-reiterates-support-for-presidency-council-but-concerned-about-darfuri-rebels-in-libya/|title=Sudan reiterates support for Presidency Council but concerned about Darfuri rebels in Libya|date=1 May 2017|accessdate=11 August 2017|work=Libya Herald}}</ref> (until 2019) <br />'''Diplomatic support:''' |7= {{flag|United Nations}} |8= {{flag|European Union}}<ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/al-serraj-and-mogherini-discuss-more-eu-support-for-gna/|title=Al-Serraj and Mogherini discuss more EU support for GNA|work=Libya Express}}</ref> (except France, Greece and Cyprus) |9= {{flag|Tunisia}}<ref>{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |accessdate=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archivedate=21 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya }}</ref> |10= {{flag|Algeria}}<ref name="Algeria">{{cite news|work=[[Libya Herald]]|title=Serraj on another Algeria visit seeking solution to Libyan political impasse|date=25 December 2016|url=https://www.libyaherald.com/2016/12/26/serraj-on-another-algeria-visit-seeking-solution-to-libyan-political-impasse/}}</ref> |11= {{flag|Italy}}<ref name="auto3" /> |12= {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200418-libya-foreign-ministry-britain-stands-with-gna |title=Libya Foreign Ministry: ‘Britain stands with GNA’ |accessdate=23 April 2020 |issue=18 April 2020}}</ref> |13= {{flag|United States}}<ref>{{cite web |title=US Ambassador Norland reaffirms partnership with GNA Libya and urges all parties in Libya to support peace. |url=https://twitter.com/USAEmbassyLibya/status/1264952123915190279 |website=Twitter |publisher=U.S. Embassy – Libya |accessdate=26 May 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=US Ambassador Reaffirms Partnership with GNA, Urges All Parties to Support Peace |url=https://www.facebook.com/236838689712543/posts/3194952647234451/ |website=Facebook |publisher=U.S. Embassy Libya |accessdate=26 May 2020}}</ref> |14= {{flag|Iran}}<ref>[https://www.middleeastmonitor.com/20200617-iran-fm-voices-support-for-turkey-backed-libya-government/ Iran FM voices support for Turkey-backed Libya government] [[Middle East Monitor]], June 17,2020</ref> |15= {{flag|Malta}}<ref name="timesofmalta2020-07-25">{{cite news |last1=Martin |first1=Ivan |title=Malta teams up with Turkey in an attempt to make Libya stable |url=https://timesofmalta.com/articles/view/malta-teams-up-with-turkey-in-an-attempt-to-make-libya-stable.806733 |work=[[Times of Malta]] |date=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725205804/https://timesofmalta.com/articles/view/malta-teams-up-with-turkey-in-an-attempt-to-make-libya-stable.806733 |archivedate=25 July 2020}}</ref>}} ---- {{Flagicon |Libya}} '''[[National Salvation Government]]'''<br /> (2014–17)<ref>{{cite web|url=http://uk.mobile.reuters.com/article/idukkcn0x22md?irpc=932|title=Libya's self-declared National Salvation government stepping down|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/02/libya-army-spokesman-egypt-unite-elections-hifter.html|title=Can Cairo talks succeed in uniting Libya's divided armed forces?|first=George|last=Mikhail|date=15 February 2018|publisher=Al Monitor}}</ref> * [[Libya Shield Force]]<ref name="dawn">{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/perspective/alarabiya-studies/2014/08/25/Libyan-Dawn-Map-of-allies-and-enemies.html |title=Libyan Dawn: Map of allies and enemies|publisher=Al Arabiya|date=25 August 2014 |accessdate=25 August 2014}}</ref> * [[Libya Revolutionaries Operations Room|LROR]]<ref name="dawn" /> * Libyan National Guard<ref name="Aziziya Clashes">{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2015/03/21/lna-targets-tripoli-and-zuwara-but-pulls-back-troops-in-aziziya-area/#axzz3V7Q4Daou|title=LNA targets Tripoli and Zuwara but pulls back troops in Aziziya area|work=Libya Herald|date=21 March 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/lyobserver/posts/668024193302664|title=Libya Observer|work=Libya Observer|date=10 March 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/04/16/ghwells-libyan-national-guard-militia-joining-fighting-in-south/|date=16 April 2017|publisher=Libya Herald|title=Ghwell's Libyan National Guard militia joining fighting in south}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|Qatar}} (2014–16)<ref name="egyptuae" /><ref name="Qatar" /> |2= {{flag|Sudan}} (2014–16)<ref>{{cite news|url=http://www.thecairopost.com/news/143075/news/sudan-militarily-backs-libyan-rebels-bashir-to-youm7|title=Sudan militarily backs Libyan rebels: Bashir to Youm7|date=23 March 2015|accessdate=24 March 2015|work=The Cairo Post|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615142541/http://www.thecairopost.com/news/143075/news/sudan-militarily-backs-libyan-rebels-bashir-to-youm7|archivedate=15 June 2015|df=dmy-all}}</ref><ref name="Sudan" /> |3= {{flag|Turkey}} (2014–16)<ref name="egyptuae" /><ref name="Turkey">{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libya-turkey-agree-resuming-signed-security-training-programs|title=Libya, Turkey agree on resuming signed security training programs|date=25 May 2017|accessdate=11 August 2017}}</ref> |4= {{flag|Iran}}<ref>{{cite news|work=[[Libya Herald]]|date=22 June 2017|title=LNA's Mismari accuses Sudan, Qatar and Iran of backing terrorism in Libya|url=https://www.libyaherald.com/2017/06/22/lnas-mismari-accuses-sudan-qatar-and-iran-of-backing-terrorism-in-libya/}}</ref> (allegedly) }} ---- Anti-ISIL coalition: * {{flag|United States}}<ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/16/world-powers-prepared-arm-un-backed-libyan-government|title=World powers prepared to arm UN-backed Libyan government|first=Patrick|last=Wintour |date=16 May 2016|accessdate=2 August 2016|work=The Guardian}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/16/uk-and-other-world-powers-say-ready-to-arm-libya/|title=Britain and other world powers say ready to arm Libya in fight against Isil|work=Telegraph|date=16 May 2016|accessdate=23 April 2017}}</ref> * {{flag|Italy}}<ref>{{cite web|url=http://www.defensenews.com/story/defense/international/mideast-africa/2016/08/11/libya-italy-special-forces-isis/88567660/|title=Italy Reportedly Sends Special Forces to Libya|publisher=}}</ref> * {{flag|France}}<ref name="JazeeraFUKUSLibya">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|title=France confirms three soldiers killed in Libya|publisher=Al Jazeera|accessdate=2 August 2016}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} '''[[Shura Council of Benghazi Revolutionaries|Shura Council of<br />Benghazi Revolutionaries]]'''<br /> (2014–17)<ref>{{cite web |url=http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827 |title=٢٨ قتيلا من قوات الصاعقة ببنغازى منذ بدء الاشتباكات مع أنصار الشريعة |trans-title=Twenty-eight Al-Saiqa fighters killed in Benghazi since the beginning of clashes with Ansar al-Sharia |publisher=[[Youm7]] |date=29 July 2014 |accessdate=26 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802162940/http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827 |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alarabonline.org/?id=29011 |title=تدهور الوضع الأمني في بنغازي وطرابلس نذير حرب جديدة |trans-title=Worsening of security in Benghazi and Tripoli as new war approaches |publisher=[[Al-Arab]] |date=27 July 2014 |accessdate=26 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809025344/http://www.alarabonline.org/?id=29011 |archivedate=9 August 2014}}</ref><br />{{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[al-Qaeda in the Islamic Maghreb]]<br /> (2014–17)<ref name="longwarjournal1">{{cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2018/03/american-forces-kill-senior-al-qaeda-leader-in-libya.php|title=American forces kill senior al Qaeda leader in Libya |work=Long War Journal|date=28 March 2018|publisher=28 March 2018|author=Bill Roggio and Alexandra Gutowski}}</ref> {{Collapsible list |title= SCBR<br />militia: |1= {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} [[Ansar al-Sharia (Libya)|Ansar al-Sharia]]<br />(2014–17)<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/libyan-islamist-group-ansar-al-sharia-says-it-is-dissolving-idUSKBN18N0YR|title=Libyan Islamist group Ansar al-Sharia says it is dissolving|date=27 May 2017|publisher=Reuters|accessdate=21 October 2017}}</ref> |2= [[Libya Shield 1]]<br />(2014–16) |3= [[February 17th Martyrs Brigade]] |4= [[Rafallah al-Sahati Brigade]] }} {{Collapsible list |title= Others: |1= {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Shura Council of Mujahideen in Derna]] (2014–18) |2=[[Ansar al-Sharia (Derna, Libya)|Ansar al-Sharia (Derna)]] (2014–18) |3=[[Abu Salim Martyrs Brigade|Abu Salim Martyrs]]<br />(2014–15) |4={{flagicon|Libya}} [[Benghazi Defense Brigades]]<ref>{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|title=Libyan revolutionary factions form Defend Benghazi Brigades|work=The Libya Observer|date=2 June 2016|accessdate=14 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/benghazi-defense-brigades-advance-toward-benghazi/|title=Benghazi Defense Brigades advance toward Benghazi|work=Libyan Express|date=16 July 2016|accessdate=14 August 2016}}</ref> |5={{flagicon image|Variant flag of the Islamic State.svg}} [[Ajdabiya Revolutionaries Shura Council]] (2015–16)<ref>{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb says Mokhtar Belmokhtar is 'alive and well'|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/al-qaeda-in-the-islamic-maghreb-says-mokhtar-belmokhtar-is-alive-and-well.php|website=The Long War Journal|date=19 June 2015|accessdate=1 July 2015}}</ref> |6={{flagicon|Libya}} [[Derna Protection Force]]}}|casualties4=8,788 killed<ref name="Body Count" /><ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180102-death-toll-in-libya-last-year-was-433/|title=Death toll in Libya last year was 433|date=2 January 2018|website=Middle East Monitor|accessdate=18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/human-rights-solidarity-about-4000-people-were-victims-armed-fighting-libya-2018|title=Human Rights Solidarity: About 4000 people were victims of armed fighting in Libya in 2018|publisher=Libya Observer|access-date=12 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|title=Death toll of fighting in Libyan capital rises to 1,093: WHO – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803032715/http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|dead-url=yes}}</ref>{{Update inline|reason=Inadequate coverage of casualties in the sources plus recent rapid battlefield changes|date=June 2020}}<br />20,000 injured (as of May 2015)<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/libya/report-libya/|title=LIBYA 2015/2016|publisher=Amnesty International}}</ref>{{Update inline|reason=Casualty report is over 4 years old...|date=December 2019}}|strength3=|strength2=|strength1=|commander3={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Abu Nabil al-Anbari]]{{KIA}} (Top ISIL leader in Libya)<ref>{{cite web |title=Islamic State leadership in Libya |url=http://themaghrebinote.com/2015/04/22/islamicstateleadershiplibya/ |website=TheMagrebiNote |date=22 April 2015 |accessdate=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702024822/http://themaghrebinote.com/2015/04/22/islamicstateleadershiplibya/ |archive-date=2 July 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=defense>{{cite web|url=http://www.defense.gov/News/News-Releases/News-Release-View/Article/633221/statement-from-pentagon-press-secretary-peter-cook-on-nov-13-airstrike-in-libya?source=GovDelivery |title=Statement from Pentagon Press Secretary Peter Cook on Nov. 13 airstrike in Libya > U.S. DEPARTMENT OF DEFENSE > News Release View |publisher=Defense.gov |date= |accessdate=10 December 2015}}</ref><br />{{flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Hudhayfah al-Muhajir<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/12/pentagon-islamic-state-has-lost-its-safe-haven-in-sirte-libya.php|title=Pentagon: Islamic State has lost its safe haven in Sirte, Libya|first=Thomas|last=Joscelyn|work=Long War Journal|date=7 December 2016|accessdate=9 December 2016}}</ref><br />(ISIL governor of Wilayat Tripolitania)|commander2={{flagicon|Libya}} [[فائز السراج]]<br />(Chairman of the Presidential Council and Prime minister)<br />{{flagicon|Libya}} [[Fathi Bashagha]]<br />(Minister of Interior)<br />{{flagicon|Libya}} [[Salah Eddine al-Namrush]]<br />(Minister of Defence)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Gen. [[Mohammad Ali al-Haddad]]<br />(Chief of the General Staff of the [[Libyan Armed Forces|Libyan Army]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} [[Abdul Hakim Abu Hawliyeh]] (Chief of the [[Libyan Navy]]) {{small| (GNA-aligned)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} Col. [[Rida Issa]] (Commander of Libyan Navy) {{small| (GNA-aligned)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Osama Juwaili]]<br />(Commander of the Western Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Abubaker Marwan]]<br />(Commander of Tripoli Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Mohamed Elhadad]]<br />(Commander of the Central Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Gen. [[Ali Kanna]]<br />(Commander of the Southern Military Zone)<br /> ---- {{flagicon|Libya}} [[Nouri Abusahmain]] (2014–16)<br />(President of the [[General National Congress (2014)|GNC]])<br />{{flagicon|Libya}} [[Khalifa al-Ghawil]] (2015–17)<br />([[وزیر اعظم]])<ref>{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2015/04/02/hassi-change-his-mind-hands-over-to-ghwell/#axzz3cZfYc7vX|title=Hassi changes his mind, hands over to Ghwell|work=Libya Herald|date=2 April 2015|accessdate=9 June 2015}}</ref><br />{{flagicon|Libya}} [[Sadiq Al-Ghariani]]<br />([[مفتی اعظم]]) ---- {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} Abu Khalid al Madani{{KIA}}<br />(Ansar al-Sharia Leader)<ref>{{cite web |title=Ansar al Sharia Libya fights on under new leader |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/ansar-al-sharia-libya-fights-on-under-new-leader.php |website=The Long War Journal |date=30 June 2015 |accessdate=2 July 2015}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Mokhtar Belmokhtar]]<br />(Commander of [[Al-Mourabitoun (jihadist group)|Al-Mourabitoun]], believed dead)<ref>{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb says Mokhtar Belmokhtar is 'alive and well' |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/al-qaeda-in-the-islamic-maghreb-says-mokhtar-belmokhtar-is-alive-and-well.php |website=The Long War Journal |date=19 June 2015 |accessdate=2 July 2015}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Musa Abu Dawud{{KIA}} (AQIM southern Zone commander)<ref name="longwarjournal1" /> {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} Mohamed al-Zahawi{{KIA}}<ref name="al-Zahawi">{{cite news|title=Leader of Libyan Islamists Ansar al-Sharia dies of wounds|url=https://www.reuters.com/article/2015/01/23/us-libya-security-idUSKBN0KW1MU20150123|publisher=Reuters|date=23 January 2015|accessdate=23 January 2015}}</ref><br />(Former Ansar al-Sharia Leader)<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Ateyah Al-Shaari]] [[Shura Council of Mujahideen in Derna|DMSC]] / [[Derna Protection Force|DPF]] leader<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Wissam Ben Hamid{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/01/06/wissam-ben-hamid-dead-says-arrested-ansar-spokesman-13-militants-reported-to-have-blown-themselves-up/|title=Wissam Ben Hamid dead says arrested Ansar spokesman; 13 militants reported to have blown themselves up|date=6 January 2017 |work=Libyan Herald |accessdate=4 February 2017}}</ref><br />(Libya Shield 1 Commander)<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Salim Derby{{KIA}}<br />(Commander of [[Abu Salim Martyrs Brigade]])<ref>{{cite news|title=Islamists clash in Derna, Abu Sleem leader reported killed|url=http://www.libyaherald.com/2015/06/10/islamists-clash-in-derna-abu-sleem-commander-wounded-possibly-killed/#axzz3ckcj48tF|work=Libya Herald|date=10 June 2015|accessdate=11 June 2015}}</ref>|commander1={{flagicon|Libya}} [[Aguila Saleh Issa]]<br />(President of [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]])<br />{{flagicon|Libya}} [[Abdullah al-Thani]]<br />([[وزیر اعظم]])<ref>[[Abdullah al-Thani|Libya Prime Minister]]</ref><br />{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Field marshal (Libya)|FM]] [[Khalifa Haftar]]<br />(High Commander of the ''[[Libyan National Army|LNA]]'')<br />{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} Gen. [[Abdulrazek al-Nadoori]] (Chief of the General Staff of the [[Libyan National Army|LNA]]) <br />{{Flagicon image|Libyan Special Forces Emblem.svg}} Col. [[Wanis Abu Khamada]]<br />(Commander of [[Libyan Special Forces]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Ground Forces.svg}} Brig. Gen. [[Almabrook Suhban]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Ground Forces]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Air Force.svg}} Brig. Gen. [[Saqr Geroushi]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Air Force]]) {{small| (LNA-aligned)}} <br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} Adm. [[Faraj al-Mahdawi]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Navy]]) {{small|(LNA -aligned)}}<br />{{flagicon|Libya|1977}} [[Saif al-Islam Gaddafi]]<br />(Candidate for President of Libya)|combatant3={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[داعش|ISIL]]'''<br /> (2014–16)<ref name="Derna">{{cite web|url=http://www.cp24.com/world/libyan-city-declares-itself-part-of-islamic-state-caliphate-1.2093900|title=Libyan city declares itself part of Islamic State caliphate|work=CP24|accessdate=29 January 2015|archive-date=28 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128063740/http://www.cp24.com/world/libyan-city-declares-itself-part-of-islamic-state-caliphate-1.2093900}}</ref> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Barqa]]<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/world/islamic-state-expanding-into-north-africa-a-1003525.html|title=Islamic State Expanding into North Africa|place=Hamburg, [[جرمنی|DE]]|date=18 November 2014|work=Der Spiegel|accessdate=25 November 2014}}</ref><ref name="ISIS comes to Libya">{{cite news|title=ISIS comes to Libya |url=http://www.cnn.com/2014/11/18/world/isis-libya/ |accessdate=20 November 2014 |publisher=CNN|date=18 November 2014}}</ref> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Tarabulus]]<ref name=nytimes14feb15 /> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Fezzan]]<ref name=nytimes14feb15>{{cite news|title=Islamic State Sprouting Limbs Beyond Its Base|url=https://www.nytimes.com/2015/02/15/world/middleeast/islamic-state-sprouting-limbs-beyond-mideast.html?_r=1|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=14 February 2015|accessdate=13 March 2015|first1=Eric|last1=Schmitt|first2=David D.|last2=Kirkpatrick}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Al-Qaeda in the Islamic Maghreb|AQIM]] (2014–2015;<ref name="Stanford">{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb|url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/65|publisher=Stanford University|date=1 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/aqim-declaration-support-isis-syria-maghreb.html|title=Al-Qaeda in Islamic Maghreb backs ISIS|date=2 July 2014|publisher=Al Monitor|access-date=22 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311212809/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/aqim-declaration-support-isis-syria-maghreb.html|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> alleged in 2016<ref>{{cite news|title=ISIS, Al Qaeda In Africa: US Commander Warns Of Collaboration Between AQIM And Islamic State Group|url=http://www.ibtimes.com/isis-al-qaeda-africa-us-commander-warns-collaboration-between-aqim-islamic-state-2304240|work=International Business Times|date=12 February 2016}}</ref>) }}|combatant1={{flagicon|Libya}}{{flagicon image|Coat of arms of Libya Tobruk Government.svg}} '''[[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]]''' ([[طبرق]]-based)<ref name="peacedeal">{{cite news|title=Rival Libyan factions sign UN-backed peace deal|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/12/libya-rival-parliaments-sign-backed-deal-151217131709056.html|accessdate=17 December 2015|work=Al Jazeera|date=17 December 2015}}</ref><ref name="Times of Malta">{{cite news|title=Libya's rival factions sign UN peace deal, despite resistance |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20151217/world/libyan-factions-meet-to-sign-un-peace-deal.596042|accessdate=17 December 2015|work=[[Times of Malta]]|date=17 December 2015}}</ref> * {{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Libyan National Army]]<ref name="ABC News">{{cite news |accessdate=21 May 2014|url-status=live|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyan-lawmakers-meet-secret-amid-standoff-23798123 |title=2 Ranking Libyan Officials Side With Rogue General |date=20 May 2014 |first1=Esam |last1=Mohamed |first2=Maggie |last2=Michael |publisher=[[اے بی سی نیوز]] |archivedate=26 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526020155/https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyan-lawmakers-meet-secret-amid-standoff-23798123}}</ref><ref name="Special forces join Libya's Dignity">{{cite news |first1=Ayman |last1=al-Warfalli |first2=Ulf |last2=Laessing|agency=Reuters|url-status=live |url=https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-libya-violence-idUSBREA4G04A20140519 |title=Libyan special forces commander says his forces join renegade general|date=19 May 2014|accessdate=22 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521071351/https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-libya-violence-idUSBREA4G04A20140519 |archivedate=21 May 2014}}</ref> * {{air force|Libya}}<br /><small>(LNA–aligned)</small> * {{navy|Libya}}<br /><small>(LNA–aligned)</small> {{Collapsible list |title= Others: |1= [[Zintan Brigade|Zintan brigades]]<ref name="Warshefana-Zintanis seize Camp 27">{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/#axzz39dcDm2Q5 |title=Warshefana take Camp 27 from Libya Shield |newspaper=Libya Herald |date=5 August 2014 |accessdate=7 August 2014 |author=Abdul-Wahab, Ashraf |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808101117/http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/ |archivedate= 8 August 2014}}</ref> |2= {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Justice and Equality Movement|JEM]]<ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sudanese-rebel-group-acknowledges-fighting-khalifa-haftar%E2%80%99s-forces-libya|title=Sudanese rebel group acknowledges fighting for Khalifa Haftar's forces in Libya|work=Libya Observer|date=10 October 2016|access-date=2 October 2020|archive-date=29 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429110814/https://www.libyaobserver.ly/news/sudanese-rebel-group-acknowledges-fighting-khalifa-haftar%E2%80%99s-forces-libya|dead-url=yes}}</ref> (from 2016) |3={{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Sudan Liberation Movement/Army|SLM/A-Minnawi]]<ref>{{cite news|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna|title=Sudanese rebels are fighting alongside Dignity Operation in Libya’s Derna|first=Safa|last=Alharath|work=Libya Observer|date=17 June 2018|accessdate=29 December 2018|archivedate=28 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181228130851/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2019/01/20/terror-suspects-killed-in-large-lna-operation-in-south-libya/ |title=Terror suspects killed in large LNA operation in south Libya |first=Jamal|last=Adel |work=Libya Herald |date=19 January 2019 |accessdate=28 February 2019}}</ref> |4= {{flagicon|Libya|1977}} [[Gaddafi loyalists]]<ref>{{Cite news|title=Gaddafi loyalists join West in battle to push Islamic State from Libya|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=7 May 2016|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/07/gaddafi-loyalists-join-west-in-battle-to-push-islamic-state-from/}}</ref> * {{flagicon|Libya|1977}} [[Popular Front for the Liberation of Libya]] * Warshefana militias<br /><ref name="Warshefana-Zintanis seize Camp 27" /><ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|title=After six years in jail, Gaddafi's son Saif plots return to Libya's turbulent politics|date=6 December 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/06/saif-gaddafi-libya-politics-son-muammar|quote=The Warshefana tribal militia, Gaddafi loyalists who controlled some of the area around Tripoli, were routed last month by rival forces from Zintan}}</ref><ref name="libyanexpress.com">{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/|title=Jordan arming Libya's Haftar with armored vehicles and weapons|date=23 May 2019}}</ref> }} {{flagicon|United Arab Emirates}} [[متحدہ عرب امارات]]<ref name="UAE-Egypt">{{cite news |title=UAE and Egypt behind bombing raids against Libyan militias, say US officials |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/26/united-arab-emirates-bombing-raids-libyan-militias |work=The Guardian |date=26 August 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Libya migrant attack: UN investigators suspect foreign jet bombed centre |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50302602 |publisher=BBC News |date=6 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE drone strike on factory near Tripoli killed 8 civilians: HRW |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/uae-strike-tripoli-factory-killed-civilians-hrw-200429173012775.html |work=Al Jazeera |date=29 April 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791 |publisher=BBC News |date=27 August 2020}}</ref><br /> {{flagicon|Egypt}} [[مصر]] <small>(limited airstrikes against ISIL, 2014–17)</small><ref name="UAE-Egypt" /><ref>{{cite news |title=Is Egypt bombing the right militants in Libya? |url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-security-analysis/is-egypt-bombing-the-right-militants-in-libya-idUSKBN18R2GE |agency=Reuters |date=31 May 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt's parliament approves troop deployment to Libya |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/egypt-legislators-vote-deploying-troops-libya-200720141515828.html |work=Al Jazeera |date=20 July 2020}}</ref><br /> {{flagicon|Russia}} [[Wagner Group]]<br />(since 2018)<br /><ref>{{cite news |title=Wagner, shadowy Russian military group, 'fighting in Libya' |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52571777 |accessdate=26 May 2020 |publisher=BBC |date=7 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/11/05/world/middleeast/russia-libya-mercenaries.html|title=Russian Snipers, Missiles and Warplanes Try to Tilt Libyan War|first=David D.|last=Kirkpatrick|date=5 November 2019|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/number-of-russian-mercenaries-fighting-for-haftar-in-libya-rises-to-1400-report-says/|title=Number of Russian mercenaries fighting for Haftar in Libya rises to 1400, report says|date=16 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=Macron slams Turkey's 'criminal' role in Libya, Putin's ambivalence |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-oil-russia-macron/macron-slams-turkeys-criminal-role-in-libya-putins-ambivalence-idUSKBN2402KB |agency=Reuters |date=29 June 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mobile.reuters.com/article/worldNews/idUSKBN16H2DM|title=Exclusive: Russian private security firm says it had armed men in east Libya|date=13 March 2017|publisher=Reuters}}</ref><br />{{flag|Sudan}} ([[Rapid Support Forces|RSF]])<ref name="deWaal_Hemeti">{{cite news | last1= de Waal | first1=Alex | title= Sudan crisis: The ruthless mercenaries who run the country for gold | date= 20 July 2019 |newspaper= [[بی بی سی نیوز]] | url= https://www.bbc.com/news/world-africa-48987901 |accessdate= 21 July 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190721231109/https://www.bbc.com/news/world-africa-48987901 |archivedate= 21 July 2019 |url-status=live}}</ref> (since 2019)<br />{{flag|Syria}}<br />(since 2020)<ref>{{cite news |last1=Vohra |first1=Anchal |title=It’s Syrian vs. Syrian in Libya |url=https://foreignpolicy.com/2020/05/05/libya-civil-conflict-syrian-mercenaries-turkey-russia-gna-haftar/ |accessdate=26 May 2020 |publisher=Foreign Policy |date=5 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pamuk |first1=Humeyra |title=U.S. says Russia is working with Syria's Assad to move militia to Libya |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-usa-syria/u-s-says-russia-is-working-with-syrias-assad-to-move-militia-to-libya-idUSKBN22J301 |accessdate=26 May 2020 |publisher=Reuters |date=7 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=First fighter of Russian-backed Syrian mercenaries killed in Libya’s battles, and number of recruits jumps to 450 |url=https://www.syriahr.com/en/?p=166414 |accessdate=26 May 2020 |publisher=SOHR |date=24 May 2020}}</ref><br /> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|United Arab Emirates}}<ref name="egyptuae">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html |title=Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes |work=The New York Times|date=25 August 2014 |accessdate=25 August 2014|author1-link=David D. Kirkpatrick |last1=Kirkpatrick |first1=David D |last2=Schmitt |first2=Eric}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/04/10/uae-restates-support-for-hafter-and-lna/|title=UAE restates support for Hafter and LNA|work=Libya Herald|date=10 April 2017}}</ref> |2= {{flag|Israel}}<br /> (''allegedly'')<ref>{{cite web |last1=Silverstein |first1=Richard |title=Haftar: Israeli secret aid to Libya's strongman reveals a new friend in Africa |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/haftar-israeli-secret-aid-libyas-strongman-reveals-new-friend-africa |website=Middle East Eye |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya's Haftar 'provided with Israeli military aid following UAE-mediated meetings with Mossad agents' |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/7/24/libyas-haftar-provided-with-israeli-weaponry-following-uae-mediated-meetings |website=The New Arab |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya’s Haftar had lengthy meeting with Israeli intelligence officer |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180703-libyas-haftar-had-lengthy-meeting-with-israeli-intelligence-officer/ |website=Middle East Monitor |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya: Flight data places mysterious planes in Haftar territory |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-flight-data-places-mysterious-planes-haftar-territory-190527205819893.html |website=Al Jazeera |accessdate=26 February 2020}}</ref> |3= {{flag|Russia}} <ref>{{Cite news|publisher=[[بلومبرگ نیوز]]|date=21 December 2016|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-21/putin-promotes-libyan-strongman-as-new-ally-after-syria-victory|title=Putin Promotes Libyan Strongman as New Ally After Syria Victory}}</ref><ref name="russiahaftar">{{cite news|work=[[Middle East Eye]]|date=30 January 2017|title=Russia's secret plan to back Haftar in Libya|url=http://www.middleeasteye.net/news/exclusive-russias-secret-plan-libya-2129027228|first=Malek|last=Bachir|accessdate=3 April 2017}}</ref> |4= {{flag|France}}<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/.premium-from-sudan-to-algeria-a-new-arab-spring-plundered-by-armies-and-elites-1.7111234|title=Analysis From Bouteflika to Bashir, Powers Shift. But the Second Arab Spring Is Far From Breaking Out|first=Zvi|last=Bar'el|date=13 April 2019|publisher=|accessdate=15 April 2019|via=Haaretz}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/frances-double-game-in-libya-nato-un-khalifa-haftar/|title=France’s double game in Libya|first=Paul|last=Taylor|date=17 April 2019|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-france-idUSKCN1RU1X6|title=Tripoli interior ministry accuses France of supporting Haftar, ends cooperation|date=18 April 2019|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://time.com/5779348/war-libya-global-conflict/ |title=‘Our Hearts Are Dead.’ After 9 Years of Civil War, Libyans Are Tired of Being Pawns in a Geopolitical Game of Chess |website=time.com |date=12 February 2020 |access-date=2020-05-25}}</ref> |5= {{flag|Saudi Arabia}}<ref>{{cite web|title=UAE, Saudi Arabia aiding Libya eastern forces, blacklisting Qatar for alleged support for other Libyans|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|work=The Libya Observer|accessdate=13 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805222215/https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|archive-date=5 August 2017|url-status=dead}}</ref> |6= {{flag|Chad}}<ref>{{cite news|work=Libyan Express|url=http://www.libyanexpress.com/khalifa-haftar-says-egypt-and-chad-are-his-top-supporters/|date=6 September 2016|title=Khalifa Haftar says Egypt and Chad are his top supporters}}</ref> |7= {{flag|Jordan}}<br /><small>(2014–16, 2019–present)<br /><ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}</ref><ref name="JordanGNA">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|work=[[The Jordan Times]] |date=20 August 2017|accessdate=25 August 2017}}</ref><ref name="libyanexpress.com" /></small> |8= {{flag|Belarus}}<ref>{{cite web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil.558161|title=Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons – UN experts|first=Allied Newspapers|last=Ltd|website=Times of Malta|accessdate=18 May 2019}}</ref><ref>[https://42.tut.by/532414 Беларусь увайшла ў спіс найбуйнейшых сусветных экспарцёраў зброі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200209162358/https://42.tut.by/532414 |date=2020-02-09 }} — Tut.by, 21 лютага 2018</ref> |9= {{flag|Iran}}<br />(''allegedly, since 2019'')<ref>{{cite news |title=Israel claims Iran is sending weapons to Libya's UAE-backed militia leader, Khalifa Haftar |url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/5/21/israel-claims-iran-is-sending-weapons-to-libyas-haftar |accessdate=26 May 2020 |publisher=The New Arab |date=21 May 2020}}</ref><br /> '''Diplomatic support:''' |14= {{flag|Greece}}<ref>[https://greece.greekreporter.com/2019/12/22/greeces-foreign-minister-nikos-dendias-visits-libya/ Greece’s Foreign Minister Nikos Dendias Visits Libya], Dendias noted that Haftar’s position is aligned with Greece’s.</ref> |15= {{flag|Cyprus}} |16= {{flag|Morocco}}<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1287799412094390275?s=20|title=Moroccan Foreign Minister: The visit of Aqila Saleh is important and there are constructive Libyan initiatives |date=20 July 2020|accessdate=20 July 2020}}</ref>}}|partof=the [[عرب سرما]] and the [[Libyan Crisis (2011–present)|Libyan Crisis]]|status=[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * As of June 2020 the [[Government of National Accord]] controls most of the [[طرابلس، علاقہ]] region including the capital [[طرابلس، لیبیا]], and parts of the [[فزان]] region. The HoR or LNA controls all of the [[برقہ]] and parts of [[فزان]] and [[طرابلس، علاقہ]] regions. * As of August 2020 60–70% of the Libyan population lives in areas controlled by the GNA. 30–40% of the Libyan population lives in areas controlled by the HoR or LNA<ref>{{cite news |last1=Eravcı |first1=Professor. Dr. Hacı Mustafa |title=Türkiye yerel yapıları meşru zemine çekiyor |url=https://www.dirilispostasi.com/politika/turkiye-yerel-yapilari-mesru-zemine-cekiyor |accessdate=2020-10-02 |archivedate=2020-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907101200/https://www.dirilispostasi.com/politika/turkiye-yerel-yapilari-mesru-zemine-cekiyor }}</ref>|combatants_header=[[List of armed groups in the Libyan Civil War|Main belligerents]]|result=|place=[[لیبیا]]|date=16 May 2014–2020<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=16|year1 =2014}})|caption=Military situation in Libya on <!-- do not change the date unless the map has been manually updated; the map does not auto-update -->11 June 2020<div style="text-align: left;">{{legend|#ebc0b3|Under the control of the [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]] and the [[Libyan National Army]]}}{{legend|#cae7c4|Under the control of the [[Government of National Accord]] (GNA) and different [[militia]]s forming the [[Libya Shield Force]]}}{{legend|#afc6e9|Controlled by local forces}} (For a more detailed map, see [[Template:Libyan Civil War detailed map|military situation in the Libyan Civil War]])</div>|image_size=400px|image=[[File:Libyan Civil War.svg|400px]]|campaignbox={{Campaignbox 2014 Libyan Civil War}} {{Campaignbox Libyan Crisis (2011–present)}}}} '''دوسری لیبیا خانہ جنگی''' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|title=Libya's Second Civil War: How did it come to this?|website=Conflict News|accessdate=22 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|archivedate=20 March 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|last=National Post View|date=24 February 2015|website=National Post|accessdate=22 March 2015}}</ref> حریف دھڑاں دے وچکار [[لیبیا|لیبیا دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی جاری تنازع ا‏‏ے۔ 2014 وچ پھوٹ پڑنے دے بعد ، ہن ایہ زیادہ تر درمیان اے: * [[ایوان نمائندگان (لیبیا)|ایوان نمائندگان]] ، جو کم ٹرن آؤٹ (18 فیصد) دے نال [[2014 لیبیا دے پارلیمانی انتخابات|2014 وچ منتخب ہويا سی]] ، [[طبرق|ٹوبوک]] منتقل ہوئے [[طبرق|گیا]] ، جس نے مارشل [[خلیفہ ہفتار]] نو‏‏ں [[لیبیا نیشنل آرمی|لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دا]] [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] ، پورے لیبیا د‏‏ی سرزمین اُتے اپنی خودمختاری بحال کرنے دے مشن دے نال مقرر کيتا ۔ * راجگڑھ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس وچ ]] قائم وزیر اعظم [[فائز السراج|فیاض السراج]] د‏‏ی سربراہی وچ [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|قومی معاہدہ د‏‏ی حکومت]] ، ناکا‏م فوجی بغاوت تے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تبروک منتقل کرنے دے بعد قائم ہوئی۔ [[جنرل نیشنل کانگریس]] ، جو مغربی لیبیا وچ مقیم اے تے مختلف ملیشیاواں د‏‏ی مدد تو‏ں [[قطر]] تے [[ترکی]] د‏‏ی حمایت حاصل [[ترکی|ہے]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|title=Libya's Legitimacy Crisis|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=20 August 2014|accessdate=6 January 2015|archivedate=28 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j}}</ref> ابتدائی طور اُتے 2014 دے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں قبول کيتا گیا سی ، لیکن انھاں سپریم آئینی دے بعد مسترد کردتا گیا سی۔ عدالت نے لیبیا وچ تبدیلی تے ایچ آر آر انتخابات دے لئی روڈ میپ تو‏ں متعلق اک ترمیم نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ <sup>[13]</sup> ایوان نمائندگان (یا کونسل آف ڈپٹی) مشرقی تے وسطی لیبیا دے کنٹرول وچ اے تے اسنو‏ں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی د‏‏ی وفاداری حاصل اے ، تے [[مصر]] تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] فضائی حملےآں وچ اس د‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ آئینی ترامیم دے بارے وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں، ہور، طرابلس وچ GNC تو‏ں دفتر لینے تو‏ں انکار <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Unity Government Extends Control Over Tripoli Ministries|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archivedate=8 March 2018}}</ref> جس تو‏ں مسلح اسلام پسند گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی [[مصراتہ]] . اس دے بجائے ، ہوبر نے توبرک وچ اپنی پارلیمنٹ قائم کيتی ، جسنو‏ں جنرل حفتر د‏‏ی افواج دے زیر کنٹرول ا‏‏ے۔ دسمبر 2015 وچ ، اسکرت وچ مذاکرات دے بعد لیبیا دے سیاسی معاہدے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI|title=UN welcomes 'historic' signing of Libyan Political Agreement|last=|first=|date=|website=|publisher=UN|accessdate=}}</ref> اُتے دستخط ہوئے ، جس دے نتیجے وچ طرابلس ، ٹوبروک ، تے دوسری جگہاں اُتے واقع حریف سیاسی کیمپاں دے وچکار طویل مذاکرات ہوئے سن جو حکومت دے قومی معاہدے دے طور اُتے متحد ہونے اُتے راضی ہوگئے سن ۔ 30 مارچ 2016 نو‏‏ں ، جی این اے دے سربراہ فیاض سراج طرابلس پہنچے تے جی این سی د‏‏ی مخالفت دے باوجود اوتھ‏ے تو‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/30/chief-libyas-un-backed-government-fayez-sarraj-arrives-tripoli|title=Chief of Libya's new UN-backed government arrives in Tripoli|last=Stephen|first=Chris|date=30 March 2016|website=The Guardian|accessdate=28 December 2018}}</ref> جی این اے د‏‏ی اتھارٹی ایچ او آر دے ذریعہ غیر تسلیم شدہ اے ، کیو‏ں کہ دونے فریقین دے لئی قابل قبول تفصیلات اُتے حالے تک اتفاق رائے نئيں ہويا ا‏‏ے۔ ان تِناں دھڑاں دے علاوہ ، ایہ نيں: انصار الشریعہ د‏‏ی سربراہی وچ بنغازی انقلابیاں د‏‏ی اسلامک شوریٰ کونسل ، جس نو‏‏ں جی این سی د‏‏ی حمایت حاصل سی تے 2017 وچ بن [[بنغازی|غازی]] وچ اسنو‏ں شکست ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|title=Omar Al-Hassi in "beautiful" Ansar row while "100" GNC members meet|website=Libya Herald|date=18 November 2014|accessdate=14 June 2015}}</ref> دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ (داعش) دے لیبیا صوبے ؛ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/|title=Why Picking Sides in Libya won't work|website=Foreign Policy|date=6 March 2015}} "One is the internationally recognized government based in the eastern city of Tobruk and its military wing, Operation Dignity, led by General Khalifa Haftar. The other is the Tripoli government installed by the Libya Dawn coalition, which combines Islamist militias with armed groups from the city of Misrata. The Islamic State has recently established itself as a third force"</ref> دیرنا وچ مجاہدین د‏‏ی شوری کونسل نے جس نے جولائ‏ی 2015 وچ داعش نو‏‏ں [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] تو‏ں کڈ دتا سی تے بعد وچ خود توبرک حکومت نے دیرنا وچ 2018 وچ شکست کھادی سی۔ <ref name="ISIL expelled from Derna">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.co.uk/isis-libya-islamic-state-driven-out-derna-stronghold-by-al-qaeda-linked-militia-1506241|title=Isis in Libya: Islamic State driven out of Derna stronghold by al-Qaeda-linked militia|website=International Business Times UK|accessdate=4 July 2015}}</ref> ہور دوسرے مسلح گروہ تے ملیشیا جنہاں د‏‏ی بیعت اکثر تبدیل ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ مئی 2016 وچ ، جی این اے تے جی این سی نے داعش تو‏ں [[سرت|سرت دے]] آس پاس تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشترکہ کارروائی دا آغاز کيتا سی۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ داعش نے لیبیا وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے تمام اہ‏م علاقےآں دا کنٹرول کھو دتا سی۔ <ref name="OffensiveSeized">{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|website=Libya Herald|title=Misratans report they have recaptured Abu Grain from IS|accessdate=16 May 2016|date=16 May 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/libyan-forces-retake-port-isil-bastion-sirte-160611131347272.html|title=Freed Gaddafi loyalists found dead in Libya's Tripoli|publisher=Al Jazeera|date=12 June 2016|accessdate=24 June 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN0YL1V0|title=Libyan security forces pushing Islamic State back from vicinity of oil terminals|publisher=Reuters|accessdate=2016-05-31|date=2016-05-31}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|title=Al-Bunyan Al-Marsoos captures Harawa district, says will free Sirte in two days|website=The Libya Observer|accessdate=2016-12-07|date=2016-06-09|تاريخ-الأرشيف=2018-06-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180628154212/https://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|url-status=dead}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13V15R|title=Libyan forces clear last Islamic State hold-out in Sirte|publisher=Reuters|accessdate=6 December 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/africa/2016/12/06/libyan-forces-seize-last-daesh-positions-in-sirte|title=Libyan forces seize last Daesh positions in Sirte|website=Daily Sabah|date=6 December 2016|accessdate=6 December 2016}}</ref> بعد وچ سنہ 2016 وچ ، خلیفہ الغوث د‏‏ی وفادار قوتاں نے فیاض السراج تے جی این اے د‏‏ی صدارتی کونسل دے خلاف بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyanexpress.com/us-concerned-about-gnc-coup-on-legitimate-government-in-libya/|title=US concerned about GNC coup on legitimate government in Libya|website=Libyan Express|date=16 October 2016}}</ref> {{Campaignbox 2014 Libyan Civil War}} {{Campaignbox Libyan Crisis (2011–present)}}== جنرل نیشنل کانگریس تو‏ں عدم اطمینان دا پس منظر == 2014 دے آغاز وچ ، لیبیا اُتے جنرل نیشنل کانگریس (جی این سی) د‏‏ی حکومت سی ، جس نے 2012 دے انتخابات وچ مقبول ووٹ حاصل کيتا سی ۔ جی این سی دو وڈے سیاسی گروہاں ، نیشنل فورسز الائنس (این ایف سی) تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی (جے سی پی) تو‏ں بنا سی۔ پارلیمنٹ وچ دو وڈے گروپ جی این سی نو‏‏ں درپیش وڈے اہ‏م معاملات اُتے سیاسی سمجھوتہ کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ ان جماعتاں دے وچکار تقسیم ، سیاسی تنہائی دے قانون تے اس دے مستقل عدم استحکا‏م د‏‏ی صورتحال نے جی این سی د‏‏ی لیبیا دے لئی اک نويں آئین د‏‏ی طرف حقیقی پیشرفت کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہت متاثر کيتا جو اس گورننگ باڈی دے لئی اک بنیادی کم سی۔ <ref name=":0"/> جی این سی وچ قدامت پسند اسلام پسند گروہاں دے نال نال انقلابی گروہاں (ثور) تو‏ں وابستہ ارکان وی شامل سن ۔ جی این سی دے کچھ ممبراں دا ملیشیا تو‏ں وابستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں مفادات دا ٹکراؤ سی تے انہاں اُتے ایہ الزام لگایا گیا سی کہ اوہ مسلح گروپاں د‏‏ی طرف سرکاری رقوم جمع کرواندے نيں تے دوسرےآں نو‏‏ں قتل تے اغواء کرنے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اکثریت نشستاں اُتے فائز پارٹیاں تے کچھ نشستاں د‏‏ی اقلیت رکھنے والی جماعتاں نے بائیکاٹ یا بائیکاٹ د‏‏ی دھمکیو‏ں دا استعمال شروع کيتا جس نے تقسیم نو‏‏ں ودھایا تے انہاں نو‏ں کانگریس دے ایجنڈے تو‏ں ہٹاندے ہوئے متعلقہ مباحث نو‏‏ں دبانے دتا۔ <ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201">{{حوالہ کتاب|title=Historical Dictionary of Libya|last=St John|first=Ronald Bruce|date=4 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|page=201}}</ref> [[شریعت|شرعی قانون دے]] اعلان نو‏‏ں ووٹ دینا تے "اسلامی قوانین د‏‏ی تعمیل د‏‏ی ضمانت دے لئی موجودہ تمام قوانین اُتے نظرثانی کرنے" دے لئی اک خصوصی کمیٹی قائم کرنا؛ لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ صنفی امتیاز تے لازمی [[حجاب (اسلام)|حجاب]] عائد کرنا ؛ تے اس دے انتخابی مینڈیٹ جنوری 2014 وچ ختم ہوئے گیا اے جدو‏ں نويں انتخابات کرانے تو‏ں انکار تک جنرل خلیفہ ہفتار مئی 2014، کوڈ ناں '''آپریشن وقار''' ({{Lang-ar|عملية الكرامة}} ؛ 'عملیہ الکرامہ') پسنداں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے فوجی کارروائی دا آغاز کيتا ۔ <ref name="Magharebia Shahat">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Al-Gattani, Ali}}</ref> === جی این سی دا سیاسی ٹکڑا === لیبیا دے انتخابی کمیشن دے زیر نگرانی 2012 دے انتخابات ، جنہاں دا انتخاب لیبیا وچ اقوام متحدہ دے خصوصی مشن (یو این ایس ایم آئی ایل) تے غیر سرکاری تنظیماں جداں انٹرنیشنل فاؤنڈیشن فار الیکٹورل سسٹمز (آئی ایف ای ایس) دے تعاون تو‏ں کيتا گیا اے ، زیادہ تر لیبیا دے لوکاں نو‏‏ں "منصفانہ تے آزاد" سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، انتخابات ضروری طور اُتے اک مضبوط حکومت تشکیل نئيں دے سک‏‏ے سن کیونجے لیبیا دے انقلاب دے بعد منظم سیاسی جماعتاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں پارلیمنٹ بکھری ہوئی سی۔ جی این سی دو وڈی جماعتاں ، نیشنل فورسز الائنس تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی دے نال نال آزاد امیدواراں اُتے مشتمل سی جس وچ کچھ اعتدال پسند تے ہور قدامت پسند اسلام پسند سن ۔ جی این سی اک وسیع البنیاد کانگریس بن گئی۔ <ref name=":0"/> جی این اے نے جون 2013 وچ نوری ابوسہمین نو‏‏ں جی این سی دا صدر منتخب کيتا سی۔ <ref name="transitions.foreignpolicy.com">{{حوالہ ویب|url=http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations|title=Can the New Libyan President Live Up to Expectations?|date=26 June 2013|website=Foreign Policy|accessdate=26 August 2014|last=Eljarh, Mohamed|archivedate=9 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109162735/http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations}}</ref><ref name="america.aljazeera.com">{{حوالہ ویب|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/8/4/libya-parliamentmeets.html|title=Libya's new parliament meets amid rumbling violence|date=4 August 2014|publisher=Al Jazeera America|accessdate=26 August 2014}}</ref> انہاں نو‏ں آزاد اسلام پسند تے سمجھوتہ کرنے والا امیدوار سمجھیا جاندا سی جو کانگریس دے لبرل ممبراں دے لئی قابل قبول سی ، کیونجے اوہ جی این سی دے ذریعہ کل 184 ووٹاں وچو‏ں 96 دے نال منتخب ہوئے سن ۔ <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|title=ISIS enters the Stage in the Libyan Drama – How the IS Caliphate expands in Northern Africa|last=Kotra|first=Johnathan|publisher=International Institute for Counter-Terrorism (ICT)|year=|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> === جی این سی نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز دا کمرہ قائم کيتا (ایل آر او آر) === جی این سی نو‏‏ں طرابلس وچ سیکیورٹی دے بڑھدے ہوئے خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں چیلنج کيتا گیا سی۔ خود جی این سی اُتے متعدد بار ملیشیاواں تے مسلح مظاہرین نے حملہ کيتا جنہاں نے جی این سی اسمبلی ہال وچ حملہ کيتا۔ <ref name="www.dw.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/two-lawmakers-shot-in-libya-as-protesters-storm-parliament/a-17468646|title=Two lawmakers shot in Libya as protesters storm parliament|date=2014-03-03|website=Deutsche Welle|accessdate=2016-12-07}}</ref> انہاں د‏‏ی تقرری دے بعد ، ابوسومین نو‏‏ں سیکیورٹی فراہ‏م کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ انہاں نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز کمرہ (ایل آر او آر) قائم کيتا ، جس دا مقصد ابتدائی طور اُتے اگست 2013 وچ طرابلس د‏‏ی حفاظت تے حفاظت کرنا سی۔ لیکن اس مسلح گروہ نے ايس‏ے سال اکتوبر وچ وزیر اعظم زیڈان نو‏‏ں اغوا کرنے دا ذمہ دار ٹھہرا سی جس دے نتیجے وچ جی این سی نے اسنو‏ں اپنے حفاظتی کم تو‏ں خارج کردتا سی تے خود ابوسومین صدر بن گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trackingterrorism.org/group/libya-revolutionaries-joint-operations-room-lror|title=Libya Revolutionaries Joint Operations Room (LROR) {{!}} Terrorist Groups {{!}} TRAC|website=www.trackingterrorism.org|accessdate=2016-12-07}}</ref> اپنی میعاد دے دوران ، ابوسہمین نے ریاستی فنڈز د‏‏ی تقسیم دے بارے وچ پوچھ گچھ بند کردتی تے ایہ الزام لگایا گیا کہ ابوسومین ایل آر او آر دے لئی سرکاری فنڈز فراہ‏م کررہی ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> ایل آر او آر اک اسلام پسند مسلح گروہ نئيں سی بلکہ اس دے بجائے شہر غاریان تو‏ں باغی بنایا گیا سی۔ اس دا کمانڈر عادل غارانی سی۔ اکتوبر 2013 وچ ، وزیر اعظم دے اغوا دے بعد ، ابوسہمین نے ایل آر او آر د‏‏ی منتقلی اُتے ہونے والی بحث نو‏‏ں روکنے دے لئی ، GNC دے ایجنڈے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اپنی صدارت دا استعمال کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، اس نے ایل او آر تے مختلف ہور مسلح گروہاں نو‏‏ں 900 ملین لیبیا دینار (720 ملین امریکی ڈالر) وچو‏ں ابوسہمین دے ذریعہ ، اس مختص د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیٹی قائم کرنے د‏‏ی درخواست نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ <ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201"/> اس دے بجائے ، ایل آر او آر نے جی این سی دے ذریعہ اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں کم کردتا سی لیکن اسنو‏ں کم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، تے اس واقعے دے لئی کسی اُتے وی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ === وزیر اعظم زیڈان دا اغوا === بیشتر صحافیاں نے اطلاع دتی کہ زیڈان دا اغوا لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم (ایل آر او آر) (غورفت اعمالیات الثور) دے ذریعہ کيتا گیا سی جس نو‏‏ں ابوسسمین نے 7 جولائ‏ی دے 143 فرمان دے ذریعہ تشکیل دتا سی۔ فیر وی اس گل دا ثبوت موجود اے کہ ایہ معاملہ نئيں اے تے ڈورو 3 جداں مسلح گروہاں نے واقعی ایہ اغوا کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Elections {{!}} Libya Analysis|website=www.libya-analysis.com|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archivedate=8 March 2018}}</ref> === جی این سی د‏‏ی میعاد دے دوران مسلح گروہاں د‏‏ی توسیع === بہت سارے لیبیا نے جی این سی تے عبوری حکومت نو‏‏ں ملک وچ سیکیورٹی دے مسلسل فقدان دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ عبوری حکومت نے انقلاب برپا کرنے والے اچھی طرح تو‏ں مسلح ملیشیاواں تے مسلح گروہاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ بن غازی وچ لیبیا نے خاص طور اُتے [[سیاسی قتل|قتل]] و [[سیاسی قتل|غارت گری]] تے اغوا دا مشاہدہ کرنا شروع کيتا تے سمجھیا کہ جی این سی نے مشرق د‏‏ی بگڑدی ہوئی سیکیورٹی صورتحال اُتے اکھاں بند کر رکھی ا‏‏ے۔ لیکن ملک بھر وچ سیکیورٹی خدشےآں ودھ گئے ، جس تو‏ں مسلح گروپاں نو‏‏ں طرابلس تے مشرق دونے علاقےآں وچ وسعت دتی گئی۔ * 2012 وچ ، انصار الشریعہ دے ذریعہ لیبیا وچ امریکی سفیر دا قتل ہويا سی۔ * اکتوبر 2013 وچ ، ایل آر او آر دے ذریعہ وزیر اعظم علی زیدان دا اغوا ہويا سی۔ * ایل آر او آر دے ذریعہ جنوری 2014 وچ وی مصری سفارتکاراں دا اغواء ہويا سی۔ * مارچ 2014 وچ ، مبینہ طور اُتے ایل آر او آر تو‏ں منسلک مسلح مظاہرین نے جی این سی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اُتے دھاوا بول دتا ، فائرنگ کرکے دو ارکان نو‏‏ں زخمی کردتا تے متعدد نو‏‏ں زخمی کردتا۔ <ref name="www.dw.com"/> اپریل 2014 وچ ، انسداد دہشت گردی دا تربيت‏ی اڈہ "کیمپ 27" ، جو طرابلس تے تیونس د‏‏ی سرحد دے درمیان واقع سی ، عبد المحسن اللیبی دے زیرقیادت لڑنے والی فورسز نے اپنے قبضہ وچ لیا ، جسنو‏ں ابراہیم تنتوش وی کہیا جاندا اے ، <ref name="thedailybeast.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/23/jihadists-now-control-secretive-u-s-base-in-libya.html|title=Jihadists Now Control Secretive U.S. Base in Libya|website=The Daily Beast|accessdate=14 October 2014}}</ref> اک طویل عرصے تو‏ں [[القاعدہ|القاعدہ دے]] منتظم تے لیبیا دے اسلامی فائٹنگ گروپ دے سابق ممبر۔ <ref name="un.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/sc/committees/1267/NSQI05702E.shtml|title=QI.T.57.02. IBRAHIM ALI ABU BAKR TANTOUSH|publisher=Un.org|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141105142653/http://www.un.org/sc/committees/1267/NSQI05702E.shtml|archivedate=5 November 2014}}</ref> کیمپ 27 وچ اسلام پسند قوتاں نو‏‏ں بعد وچ لیبیا شیلڈ فورس دا حصہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="libyaherald.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/|title=Warshefana take Camp 27 from Libya Shield|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014}}</ref> لیبیا شیلڈ فورس نو‏‏ں پہلے ہی کچھ مبصرین [[القاعدہ|نے]] 2012 وچ [[القاعدہ]] تو‏ں وابستہ طور اُتے شناخت کيتا سی۔ <ref name="inquisitr.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|title=Libyan Militia Units That Aided U.S. Marines During Embassy Attack Linked To Al-Qaeda|website=The Inquisitr News|accessdate=14 October 2014|تاريخ-الأرشيف=6 July 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190706084345/https://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|url-status=dead}}</ref><ref name="books.google.co.uk">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=-RuH8O3Pel0C&pg=PT27&lpg=PT27&dq=%22libya+shield%22+al-qaeda#v=onepage&q=%22libya%20shield%22%20al-qaeda&f=false|title=The Jihadist Plot|date=10 October 2013|publisher=Books.google.co.uk|isbn=978-1-59403-682-8|access-date=14 October 2014}}</ref> === جی این سی دا سیاسی تنہائی دا قانون === اگرچہ اسلام پسنداں نو‏‏ں جی این سی وچ [[آزاد خیالی|لبرلز]] تے سنٹرسٹاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ملی سی ، لیکن انہاں نے مئی 2013 وچ اک ایداں دے قانون د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس وچ قذافی د‏‏ی حکومت وچ حصہ لینے والے تقریبا ہر شخص نو‏‏ں عوامی عہدے اُتے فائز ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ اگرچہ متعدد اسلام پسند سیاسی جماعتاں تے آزاد امیدواراں نے اس قانون د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، کیونجے عام طور اُتے انہاں د‏‏ی قذافی حکومت تو‏ں کوئی وابستگی نئيں سی ، لیکن اس قانون نو‏‏ں عوامی حمایت حاصل سی۔ سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ لیبیا دے عوام د‏‏ی اک وڈی اکثریت نے قذافی حکومت دے اعلیٰ عہدے داراں نو‏‏ں خارج کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S.|publisher=RAND Corporation|year=2014|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> قانون خاص طور اُتے اشرافیہ دے تارکین وطن تے لبرل پارٹیاں دے رہنماواں نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔ اس اُتے تحفظات موجود سن کہ اس طرح دا قانون اس وقت لیبیا وچ درکار تکنیکی مہارت نو‏‏ں ختم کردے گا۔ مسلح عسکریت پسنداں نے سرکاری وزارتاں اُتے دھاوا بولا ، خود جی این سی نو‏‏ں بند کردتا تے قانون د‏‏ی منظوری دا مطالبہ کيتا۔ اس تو‏ں جی این سی نو‏‏ں قانون پاس کرنے وچ دھمکی ملی جس وچ 164 ممبراں نے اس بل نو‏‏ں منظور کيتا ، جس وچ صرف چار تو‏ں پرہیز کيتا گیا سی تے کوئی ممبر اس د‏ی مخالفت نئيں کردا سی۔ <ref name=":0"/> === خواتین دے حقوق اُتے دباؤ === جی این سی دے مخالفین دا موقف اے کہ اوہ خواتین دے خلاف اسلام پسندانہ اقدامات د‏‏ی حمایت کررہی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ لیبیا دے [[مفتی اعظم|عظیم]] الشان [[مفتی اعظم|مفتی]] ، صادق گھرانی دا اسلام پسند جماعتاں تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ انہاں نے فتویٰ جاری کيتا اے کہ اوہ جی این سی د‏‏ی اطاعت دا حکم دیندے نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/02/07/grand-mufti-supports-congress-remaining-in-office-forbids-action-against-it/#axzz3BEEmEefL|title=Grand Mufti supports Congress remaining in office, forbids action against it.|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014}}</ref> تے فتوے دیندے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے خلاف لڑنے دا حکم دتا گیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/06/12/feature-01|title=Mufti call for violence angers Libyans|website=Magharebia|accessdate=14 October 2014}}</ref> مارچ 2013 وچ ، صادق گھاریانی نے ، ''خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف تشدد تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی رپورٹ کے'' خلاف فتویٰ جاری کيتا۔ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی اس رپورٹ د‏‏ی مذمت کيتی کہ "انہاں نے مذہب دے خلاف بغاوت تے قرآن و سنت وچ موجود قوانین اُتے واضح اعتراضات دے علاوہ غیر اخلاقی تے بے حیائی د‏‏ی حمایت کی"۔ <ref name="Jones">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnsnews.com/news/article/libyas-grand-mufti-issues-fatwa-against-un-report-womens-rights|title=Libya's Grand Mufti Issues Fatwa Against U.N. Report on Women's Rights|last=Jones|first=Susan|date=|publisher=CNS News|accessdate=16 August 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Alexandra Valiente|url=http://vivalibya.wordpress.com/2013/03/11/libyas-grand-mufti-issues-fatwa-against-un-womens-rights-report-on-violence-against-women/|title=Libya's "Grand Mufti" Issues Fatwa Against UN Report on Violence Against Women and Girls &#124; Viva Libya !|publisher=Vivalibya.wordpress.com|date=11 March 2013|accessdate=16 August 2014}}</ref> اس دے فورا بعد ہی گرینڈ مفتی نے اک وضاحت جاری د‏‏ی کہ مرد تے خواتین دے وچکار کوئی تفریق نئيں ہونی چاہیدا لیکن اس دے باوجود عورتاں دا خاندان وچ زیادہ کردار اے ، اس دے باوجود ، اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ اسلام خواتین دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwatan-libya.net/more-27038-27-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84..|title=فضيلة الشيخ الصادق الغرياني : مفاهيم خاطئة .. الوقوف على مسافة واحدة|website=www.alwatan-libya.net|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170402071844/http://www.alwatan-libya.net/more-27038-27-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84..|archivedate=2 April 2017}}</ref> بعد وچ سنہ 2013 وچ ، خواتین دے حقوق د‏‏ی وکالت کرنے والی وکیل حمیدہ الہادی الاصفر نو‏‏ں اغوا کيتا گیا ، انھاں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے قتل کردتا گیا۔ ایہ الزام لگایا جاندا اے کہ انہاں نو‏ں گرانڈ مفتی دے اعلان اُتے تنقید کرنے دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://vivalibya.wordpress.com/2014/01/07/lawyer-who-supported-the-rights-of-women-found-dead/|title=Lawyer Who Supported the Rights of Women in Libya, Found Dead &#124; Viva Libya !|publisher=Vivalibya.wordpress.com|date=7 January 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref> کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ جون 2013 وچ ، دو سیاستدان ، علی ٹیکبالی تے فاتھی سیگر ، خواتین دے حقوق دے فروغ دے لئی اک کارٹون شائع کرنے اُتے "اسلام د‏‏ی توہین" کرنے اُتے عدالت وچ پیش ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14|title=Libya must drop charges against politicians over women's rights cartoon|publisher=Amnesty International|date=14 June 2013|accessdate=16 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326023115/http://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14|archivedate=26 March 2014}}</ref> شرعی قانون دے تحت انہاں نو‏ں ممکنہ سزائے موت دا سامنا کرنا پيا۔ اس کیس نے وڈے پیمانے اُتے تشویش دا باعث بنا حالانکہ بالآخر انہاں نو‏ں مارچ 2014 وچ بری کردتا گیا سی۔ جی این سی دے نويں انتخابات قبول کرنے اُتے مجبور ہونے دے بعد ، علی ٹیکبالی نو‏‏ں نويں ایوان نمائندگان دے لئی منتخب کيتا گیا۔ [[فائل:Libyans protest GNC extension (II).jpg|thumb| مظاہرین نے جی این سی دے مینڈیٹ وچ توسیع دے منصوبے دے خلاف شاہٹ وچ اک وڈا مظاہرہ کيتا۔ <ref name="Magharebia Shahat">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Al-Gattani, Ali}}</ref>]] نوری ابومحمین د‏‏ی جی این سی د‏‏ی صدارت دے دوران تے اس دے بعد دسمبر 2013 وچ جی این سی دے شرعی قانون دے نفاذ دے فیصلے دے بعد ، لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ 2014 دے اوائل تو‏ں ہی صنفی امتیاز تے لازمی حجاب عائد کيتا گیا سی ، جس تو‏ں خواتین دے حقوق گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت تنقید کيتی گئی سی۔ === جی این سی انتخابات دے بغیر اپنے مینڈیٹ وچ توسیع کردی اے === جی این سی جنوری 2014 وچ اپنے انتخابی مینڈیٹ دے اختتام اُتے کھڑے ہونے وچ ناکا‏م رہی ، جس نے 23 دسمبر 2013 نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے اپنی طاقت وچ کم تو‏ں کم اک سال د‏‏ی توسیع دے لئی ووٹنگ کيتی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بے چینی تے کچھ احتجاج ہويا۔ مشرقی شہر شاہت دے باسیاں نے بائڈا تے سوسی دے مظاہرین دے نال اک وڈا مظاہرہ کيتا ، جس نے جی این سی دے توسیعی منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا تے کانگریس تو‏ں استعفیٰ دا مطالبہ کيتا جس دے بعد اُتے امن طور اُتے اقتدار نو‏‏ں کسی جائز ادارہ وچ منتقل کيتا گیا۔ انہاں نے سیکیورٹی دے فقدان اُتے وی احتجاج کيتا ، تے فوج تے پولیس د‏‏ی تعمیر وچ ناکامی دا الزام جی این سی اُتے عائد کيتا۔ <ref name="Magharebia Shahat"/> دوسرے لیبیا دے مجوزہ مینڈیٹ نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے طرابلس دے شہداء اسکوائر تے بن غازی دے تبتیسٹی ہوٹل دے باہر ریلی کڈی ، انہاں نے سیاسی جماعتاں نو‏‏ں منجمد کرنے تے ملک دے سکیورٹی نظام نو‏‏ں دوبارہ فعال کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="magharebia">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/10/feature-02|title=Libyans reject GNC extension|publisher=Magharebia|date=10 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Mohamed, Essam|last2=Al-Majbari, Fathia}}</ref> 14 فروری 2014 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے جی این سی نو‏‏ں تحلیل کرنے دا حکم دتا تے نويں انتخاگل کيتی نگرانی دے لئی نگران حکومت کمیٹی تشکیل دینے دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، انہاں دے اقدامات دا جی این سی اُتے بوہت گھٹ اثر پيا ، جس نے اس دے اقدامات نو‏‏ں "اک کوشش کيتی بغاوت" قرار دتا تے ہفتار نو‏‏ں خود نو‏‏ں "مضحکہ خیز" قرار دتا تے اسنو‏ں اک خواہشمند ڈکٹیٹر دا ناں دتا۔ جی این سی پہلے د‏‏ی طرح کم کردا رہیا۔ کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ ہفتار نے تن مہینےآں بعد 16 مئی نو‏‏ں آپریشن وقار دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/operation-dignity-continues-libya-led-haftar|title=Operation Dignity continues in Libya led by Haftar {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-04-15|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803031014/https://www.libyaobserver.ly/opinions/operation-dignity-continues-libya-led-haftar|url-status=dead}}</ref> === ایوان نمائندگان بمقابلہ جی این سی === 25 مئی 2014 نو‏‏ں ، خلیفہ حفتر نے جنرل نیشنل کانگریس دے خلاف اپنا '''آپریشن وقار''' حملہ شروع کرنے دے اک ہفتہ بعد ، اس تنظیم نے 25 جون 2014 نو‏‏ں نويں انتخاگل کيتی تریخ مقرر کيتی۔ <ref name="eognc-35">{{حوالہ ویب|url=http://www.ignc.net.ly/the-thirty-fifth-report/|title=The Thirty-Fifth Report – May 15 – May 30, 2014|publisher=Eye on the General National Congress|date=15 June 2014|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903100813/http://www.ignc.net.ly/the-thirty-fifth-report/|archivedate=3 September 2014}}</ref> اسلام پسنداں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، لیکن انہاں نے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں مسترد کردتا ، جس وچ صرف 18٪ ٹرن آؤٹ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/06/libyans-mourn-rights-activist-amid-turmoil-2014626161436740827.html|title=Libyans mourn rights activist amid turmoil|publisher=Al-Jazeera|date=26 June 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/19/jabal-nefusa-towns-boycott-the-house-of-representatives-over-tobruk-meetings/|title=Jabal Nefusa towns declare boycott of the House of Representatives|website=Libya Herald|date=19 August 2014|accessdate=6 January 2015}}</ref> انہاں نے نويں ایوان نمائندگان پارلیمنٹ اُتے قذافی دے حامیاں دا غلبہ ہونے دا الزام عائد کيتا ، تے کونسل نے باضابطہ طور اُتے 4 اگست 2014 نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد اس نے پرانی جی این سی د‏‏ی حمایت جاری رکھی۔ یہ تنازعہ 13 جولائ‏ی 2014 نو‏‏ں ودھ گیا ، جدو‏ں 23 اگست نو‏‏ں طرابلس دے اسلام پسنداں تے [[مصراتہ|مصراندی]]<nowiki/>ملیشیا نے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرنے دے لئی آپریشن لیبیا ڈان شروع کيتا ، جس نے اسنو‏ں 23 اگست نو‏‏ں زینتان ملیشیا تو‏ں قبضہ کرلیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، جی این سی دے ممبران ، جنھاں نے جون دے انتخابات نو‏‏ں مسترد کردتا سی ، اک نويں جنرل نیشنل کانگریس د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ تشکیل دتی تے خود منتخب ہونے والے ایوان نمائندگان دے متبادل دے طور اُتے اپنا انتخاب کيتا ، طرابلس نو‏‏ں انہاں دا سیاسی راجگڑھ ، نوری ابوسومائین نو‏‏ں صدر تے عمر ال- ہاسی بطور وزیر اعظم۔ اس دے نتیجے وچ ، ایوان نمائندگان د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے نال صف بندی کردے ہوئے ، [[طبرق|ٹوبروک]] منتقل ہونا پيا تے آخر کار اسنو‏ں آرمی چیف نامزد کيتا گیا۔ 6 نومبر نو‏‏ں ، نويں جی این سی دے زیر اثر طرابلس د‏‏ی سپریم کورٹ نے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libya-court-rules-june-elections-unconstitutional-26725959|title=Libya Court Rules June Elections Unconstitutional|publisher=ABC News|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29933121|title=Libya supreme court 'invalidates' elected parliament|publisher=BBC|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014}}</ref> ایوان نمائندگان نے اس فیصلے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے "خطرے وچ " قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-parliament-rejects-court-ruling-experts-call-international-action-end-crisis-1302883080|title=Libya parliament rejects court ruling, calls grow for international action|publisher=Middle East Eye|accessdate=29 January 2015}}</ref> 16 جنوری 2015 نو‏‏ں ، آپریشن وقار تے آپریشن لیبیا ڈان دھڑاں نے جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا۔ اس وقت اس ملک د‏‏ی سربراہی دو وکھ حکومتاں نے کيت‏ی سی ، طرابلس تے [[مصراتہ|مصراتہ دے]] زیر اقتدار لیبیا ڈان د‏‏ی وفادار افواج تے طرابلس وچ نويں جی این سی دا تبادلہ ہويا سی ، جدو‏ں کہ عالمی برادری نے [[عبد اللہ الثانی]] د‏‏ی حکومت تے اس د‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں ٹوبوک وچ تسلیم کيتا سی۔ بن غازی حفتر نواز قوتاں تے بنیاد پرست اسلام پسنداں دے وچکار لڑا رہیا۔ == مخالف قوتاں == === پرو جی این سی === جی این سی د‏‏ی حامی قوتاں مختلف ملیشیاواں دا اتحاد مختلف نظریات دے حامل سن حالانکہ انہاں وچو‏ں بیشتر مشرقی لیبیا وچ خاص طور اُتے بن [[بنغازی|غازی]] تے [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] وچ اسلام پسند متاثر ني‏‏‏‏ں۔ اسکرت وچ ایل پی اے دے مذاکرات شروع ہونے دے بعد تو‏ں اقوام متحدہ دے زیر اہتمام مذاکرات تے قومی معاہدے د‏‏ی مجوزہ حکومت ، جو حریف حکومتاں نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں ، د‏‏ی حمایت اُتے ملیشیاواں دے وچکار پھوٹ پڑ گئی ا‏‏ے۔ چونکہ مارچ 2015 وچ جی این اے نے طرابلس تو‏ں کم کرنا شروع کيتا ، لیبیا ڈان اتحاد ، جی-این-سی-ملیشیا دے سب تو‏ں وڈے ملیشیا نو‏‏ں ختم کردتا گیا اے تے اس د‏ی بیشتر قوتاں نے جی این اے د‏‏ی وفاداری تبدیل کردتی ا‏‏ے۔ اسلام پسند " لیبیا ڈان د‏‏ی " وچ منتخب پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں "اک بیچینی اتحادی" "دہشت گرد" دے طور اُتے شناخت دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے [[طبرق|تبروک]] "سابق سمیت [[القاعدہ|القاعدہ دے]] جہادیاں" جو نببی د‏‏ی دہائی وچ قذافی دے خلاف لڑے، دا لیبیا د‏‏ی شاخ دے اراکین [[اخوان المسلمون]] ، تے [[مصراتہ|مسرت دے]] "قدامت پسند سوداگراں دا نیٹ ورک" ، جس دے جنگجو "لیبیا ڈان د‏‏ی افواج دا سب تو‏ں وڈا بلاک" بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Anderson180215">{{حوالہ رسالہ|title=Letter from Libya. The Unravelling|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/02/23/unravelling?int|access-date=18 February 2015}}</ref> ایہ اتحاد 2014 وچ ، جنرل خلیفہ ہفتار دے ناکا‏م بغاوت دے خلاف تے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے نو‏‏ں کنٹرول کرنے والی زنتان بریگیڈ نو‏‏ں شکست دینے دے خلاف رد عمل دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی ، جس نے انہاں دے نال اتحاد کيتا سی۔ [[زاویہ، لیبیا|زویہ]] قبیلہ اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کر رہیا اے ، <ref name="libyaninsider.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaninsider.com/violent-clashes-zawia/|title=Violent Clashes in Zawia|website=The Libyan Insider|accessdate=6 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150129044159/http://www.libyaninsider.com/violent-clashes-zawia/|archivedate=29 January 2015}}</ref> حالانکہ جون 2014 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ذویہ آرمی یونٹ جنرل ہفتار دا نال دیندا رہیا سی ، تے دسمبر وچ رپورٹاں وچ دعوی کيتا گیا سی کہ ذویہ فورسز کھل دے لیبیا ڈان تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے اُتے غور کر رہیاں نيں۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/12/07/more-air-raids-as-national-army-claims-west-advances-while-zawia-reviews-dawn-commitment/#axzz3NbYucI2B|title=More air raids as national army claims west advances while Zawia "reviews Dawn commitment" -|website=Libya Herald}}</ref> زویہ ملیشیا وارشفانہ قبیلے تو‏ں بھاری لڑ رہی ا‏‏ے۔ موجودہ تنازعہ وچ ، وارشفانہ د‏‏ی مضبوطی دے نال لیبیا ڈان تے القاعدہ دونے دے خلاف برسرپیکار فورسز د‏‏ی شناخت کيتی گئی ا‏‏ے۔ زویا 2011 تو‏ں ہمسایہ ملک وارشفانہ قبیلے دے نال اک دیرینہ قبائلی تنازعہ وچ ملوث ا‏‏ے۔ جنگ وچ ضویہ بریگیڈ د‏‏ی شمولیت دے محرکات نو‏‏ں مذہب تو‏ں غیر متعلق قرار دتا گیا اے تے اس د‏ی بجائے ورشفنا دے نال قبائلی تنازعہ دا سب تو‏ں اہ‏م فائدہ اٹھانا تے دوسرا ایہ کہ زینٹانی بریگیڈ تے جنرل ہفتار د‏‏ی مخالفت دے نتیجے وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20141112224132|title=Libya's future lies on 'T Zone'|website=Saudi Gazette|date=11 November 2014|accessdate=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401110751/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20141112224132|archivedate=1 April 2015}}</ref> جب جی این اے دے سربراہ [[فائز السراج|فائز سراج دے]] طرابلس پہنچے تاں ، لیبیا ڈان نو‏‏ں اس ملیشیا دے مفادات تو‏ں متصادم کردتا گیا جدو‏ں انہاں وچو‏ں کچھ نے جی این سی د‏‏ی حمایت دا انتخاب کيتا تاں دوسرےآں نے جی این سی دے وفادار رہنے دا انتخاب کيتا۔ ==== لیبیا شیلڈ ==== [[لیبیا شیلڈ فورس]] اسلام پسنداں د‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی افواج نو‏‏ں جغرافیائی طور اُتے مغربی شیلڈ ، سنٹرل شیلڈ تے مشرقی شیلڈ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیبیا شیلڈ فورس دے عناصر د‏‏ی شناخت کچھ مبصرین [[القاعدہ|نے]] 2012 دے اوائل وچ ہی [[القاعدہ]] تو‏ں منسلک د‏‏ی سی۔ <ref name="inquisitr.com"/><ref name="books.google.co.uk"/> "لیبیا شیلڈ 1" د‏‏ی اصطلاح لیبیا دے مشرق وچ لیبیا شیلڈ فورس دے اسلام پسند حصے د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/6398/19/Haftar-escalates.aspx|title=Haftar-escalates|website=Al-Ahram Weekly|date=|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019045710/http://weekly.ahram.org.eg/News/6398/19/Haftar-escalates.aspx|archivedate=19 October 2014}}</ref> مغربی لیبیا وچ ، ممتاز اسلام پسند قوتاں مرکزی شیلڈ ( لیبیا شیلڈ فورس د‏‏ی ) نيں ، جو خاص طور اُتے [[مصراتہ|مسرت]] یونٹاں تے لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم اُتے مشتمل نيں ۔ مغربی لیبیا وچ کم کرنے والی دو چھوٹی تنظیماں ''اگنیوا الکلی'' تے "شیريں توحید" ني‏‏‏‏ں۔ [[القاعدہ|القاعدہ دے]] رہنما عبد المحسن اللیبی ، جسنو‏ں ابراہیم علی ابو بکر یا ابراہیم تنتوش <ref name="un.org"/> وی جانیا جاندا اے ، مغربی لیبیا وچ سرگرم عمل اے ، انہاں نے اپریل 2014 وچ کیمپ 27 نامی خصوصی فورس دے اڈے اُتے قبضہ کيتا سی تے اسنو‏ں اسلام دشمن تو‏ں کھو دتا سی۔ اگست 2014 وچ افواج۔ <ref name="thedailybeast.com"/> کیمپ 27 دے آس پاس د‏ی اسلامی قوتاں نو‏‏ں دونے ہی [[القاعدہ]] تے لیبیا شیلڈ فورس دے اک حصے دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="libyaherald.com"/> اسلامی مغرب وچ [[القاعدہ]] تے [[القاعدہ|القاعدہ دے]] وچکار تعلقات غیر واضح نيں ، تے انہاں دا دوسرے لیبیا دے اسلام پسند گروہاں دے نال تعلقات غیر واضح ا‏‏ے۔ اسلامی مغرب وچ القاعدہ [[فزان]] وچ وی سرگرم اے ، خاص طور اُتے سرحدی علاقےآں وچ ۔ لیبیا مغربی تے وسطی لیبیا شیلڈ فورس نے لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے لڑی تے 2015 وچ اسنو‏ں ختم کردتا گیا۔ جدو‏ں کہ مشرقی لیبیا شیلڈ د‏‏ی افواج بعد وچ ہور اسلامی ملیشیاواں دے نال مل گئياں تے ہیفٹرن ایل این اے تو‏ں لڑنے دے لئی انقلابی شوریٰ کونسل تشکیل دتیاں ==== انقلابی شوریٰ کونسلاں ==== بن [[بنغازی|غازی وچ ]] ، اسلام پسند مسلح گروہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شوریٰ کونسل وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ ایہ نيں: * [[انصار الشریعہ (لیبیا)|انصار الشریعہ]] * [[لیبیا شیلڈ 1]] * [[17 فروری شہداء بریگیڈ]] * [[رفاللہ الصحاندی بریگیڈ]] بن غازی د‏‏ی شوریٰ کونسل دا [[داعش]] تو‏ں سختی نال تعلق رہیا اے کیونجے انہاں نے بن غازی د‏‏ی لڑائی وچ حفت دے خلاف مل ک‏ے مقابلہ کيتا سی۔ فیر وی ، شوریٰ کونسل نے کدی وی داعش تو‏ں بیعت نئيں کيتی۔ دراں اثنا ، [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] وچ مجاہدین د‏‏ی مرکزی اسلامی اتحاد شوری کونسل جو 2014 وچ تشکیل دتی گئی سی ، اک [[القاعدہ|القاعدہ سے]] وابستہ گروپ ا‏‏ے۔ ایہ اتحاد 2015 وچ داعش دے نال برسرپیکار اے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں کڈ دتا۔ اجدبیہ دے پاس بن غازی انقلابیاں د‏‏ی اپنی شوریٰ کونسل سی ، جو تِناں شوری کونسلاں وچ شامل سب تو‏ں زیادہ داعش تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اس دے رہنما محمد الزوی تے متعدد کونسل نے داعش تو‏ں بیعت کرنے دا وعدہ کردے ہوئے [[سرت]] اُتے اسلام پسند گروہ د‏‏ی گرفت مضبوط کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ==== بن غازی ڈیفنس بریگیڈز ==== بن غازی ڈیفنس بریگیڈس جون 2016 وچ بن غازی دے دفاع دے لئی تشکیل دتی گئی سی تے لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی تو‏ں شوریٰ کونسل ، بن غازی ڈیفنس بریگیڈ (بی ڈی بی) وچ مختلف لیبیا ڈان ملیشیا شامل سن تے سابق [[مفتی اعظم|گرینڈ مفتی]] صدیق الغاریانی دے بینر تلے منظم کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Libyan revolutionary factions form Defend Benghazi Brigades|date=2 June 2016|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603140324/http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|archivedate=3 June 2016}}</ref><ref name="OJA">{{حوالہ ویب|date=6 June 2016|title=Other Jihadi Actors|publisher=Eyes on ISIS in Libya|url=http://eyeonisisinlibya.com/other-jihadi-actors/other-6-june-2016/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160608100410/http://eyeonisisinlibya.com/other-jihadi-actors/other-6-june-2016/|archivedate=8 June 2016}}</ref> ایتھ‏ے تک کہ سوچیا کہ اس نے GNA د‏‏ی حمایت کرنے دا وعدہ کيتا اے تے بظاہر جی این اے دے وزیر دفاع ، مہدی البرگاتھی دے ماتحت کم کررہے ني‏‏‏‏ں۔ جی این اے نے کدی وی بی ڈی بی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے کچھ ممبران نو‏‏ں "دہشت گرد تنظیم" د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="LibyaAnalysis-1">{{حوالہ ویب|date=22 June 2016|title=Benghazi Defence Brigades is Causing More Fractions Among GNA and Eastern Militias|publisher=LibyaAnalysis|url=http://www.libya-analysis.com/benghazi-defence-brigades-is-causing-more-fractions-among-gna-and-eastern-militias/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624021446/http://www.libya-analysis.com/benghazi-defence-brigades-is-causing-more-fractions-among-gna-and-eastern-militias/|archivedate=24 June 2016}}</ref> ==== امازیغ ملیشیا ==== اگرچہ [[بربر|امازیغ]] ملیشیاواں دا بنیادی طور اُتے [[زوارہ|زوارا]] تے نافوسا پہاڑاں وچ واقع لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے مقابلہ ہويا ، لیکن اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اس طرف دھکیلدے نيں کیونجے زینتان بریگیڈ تے انہاں دے باقی دشمناں نے ایچ آر آر دا نال دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/libya-berbers-fear-ethnic-conflict-2014123065353199495.html|title=Libya's Berbers fear ethnic conflict|first=Karlos|last=Zurutuza|publisher=Al Jazeera|accessdate=27 September 2018}}</ref> فیر وی ، ہفتر دے خلاف لڑنے دے لئی ایمیزیج دا بنیادی محرکات انہاں دے پان عربی خیالات نيں جو آئین وچ انہاں د‏‏ی [[بربر زباناں|زبان]] نو‏‏ں [[دفتری زبان|سرکاری بولی دے]] طور اُتے تسلیم کرنے دے انہاں دے مطالبات تو‏ں متصادم ني‏‏‏‏ں۔ جب ہفتار تو‏ں اپنی دشمنی برقرار رکھدے ہوئے ، امازیج ملیشیا زیادہ تر جنگ دے بعد خاص طور اُتے جی این اے د‏‏ی تشکیل دے بعد غیر جانبدار ہوگئياں۔ === آپریشن وقار === اسلام مخالف آپریشن وقار قوتاں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دے ہفتار دے دھڑے دے آس پاس تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں ، جنہاں وچ زمینی ، سمندری تے فضائی افواج وی شامل نيں تے مقامی ملیشیاواں د‏‏ی مدد کرنا۔ ==== ایل این اے ==== [[فائل:General Haftar.jpg|thumb| جنرل خلیفہ ہفتار]] [[لیبیا نیشنل آرمی|لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی]] ، جسنو‏ں باضابطہ طور اُتے "لیبیا عرب مسلح افواج" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نو‏‏ں آہستہ آہستہ جنرل [[خلیفہ ہفتار]] نے تشکیل دتا جدو‏ں اس نے اس جنگ وچ لڑا جس نے اسنو‏ں آپریشن وقار دا ناں دتا سی۔ 19 مئی 2014 نو‏‏ں ، لیبیا دے متعدد فوجی افسراں نے جنرل د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ ہفتار، اک ایئر فورس ویہہ وچ افسران سمیت [[طبرق|تبروک]] دوسرےآں، تے بن غازی وچ اک اہ‏م ملیشیا گروپ دے ملک دے تیل دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی اک اہ‏م حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، اس دے نال نال ارکان. اس دے بعد ہفتار بِنڈا تو‏ں 125 میل دور مشرق [[البیضاء، لیبیا|بایڈا]] تو‏ں اتحادیاں نو‏‏ں جمع کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ لیبیا شیلڈ فورس دے اک اقليتی حصے دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ اسلام پسند فوج وچ شامل نئيں ہوئے نيں ، تے ایہ واضح نئيں اے کہ کیہ اس دا مطلب اے کہ اوہ ایل این اے فورسز وچ شامل ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2013/06/09/benghazi-libya-shield-protests-at-least-27-dead/#ixzz2neES20PM|title=Benghazi Libya Shield Protests: at least 27 dead|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014}}</ref> تب تو‏ں ہفتار نے اپنے فوجی اشتہارات دے نال نال اپنے فوجی جواناں د‏‏ی بھرتی کرکے اپنے ایل این اے نو‏‏ں مضبوط بنانا جاری رکھیا۔ 2017 وچ ہفتر نے کہیا سی کہ اس د‏ی افواج ہن "سو گنا" وڈی ہوچکيت‏یاں نيں تے ہن اوہ تقریبا 60 60 ہزار فوجی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://alwasat.ly/ar/news/libya/133367/|title=حفتر: تعداد الجيش تضاعف 100 مرة.. و90% من خسائرنا نتيجة الألغام|website=Alwasat|accessdate=18 February 2017}}</ref> ==== سلفی ملیشیا ==== [[سلفی تحریک|سلفی]] جنہاں نو‏ں اپنے دشمناں دے ذریعہ مدخلی کہندے نيں ، شروع ہی تو‏ں ہی حفتر ایل این اے دے نال مل ک‏ے اسلامی ملیشیاواں ، خاص طور اُتے بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شورٰی کونسل تے [[داعش|داعش دے]] خلاف لڑے جنھاں اوہ سعودی [[ربیع المدخلی|ربیع المدخالی دے]] [[فتوی|فتوے دے]] بعد [[خارجی|خوارج]] سمجھدے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/64846|title=Quite No More?|publisher=Carnegie Middle East Center|accessdate=13 October 2016}}</ref> ==== زنتان بریگیڈ ==== طرابلس ہوائی اڈے د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں ، زنتان تے اس دے آس پاس دے نفیسہ خطے تو‏ں وابستہ مسلح گروہ نمایاں ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایئر پورٹ سیکیورٹی بٹالین وڈے حصے وچ زنتان تو‏ں بھرتی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ "زینتان بریگیڈز" زینتان انقلابیاں د‏‏ی فوجی کونسل د‏‏ی سربراہی وچ آندی ا‏‏ے۔ ==== ورشفانا ملیشیا ==== ورشفانا قبائلی تے بنیادی طور اُتے قذافی دے وفادار مسلح گروہاں نے ، طرابلس دے جنوب تے مغرب وچ فوری طور اُتے اس علاقے تو‏ں لیبیا دے مغرب وچ ہفتار فورسز وچ کردار {{Clarify|2018|09|date=September 2018}} 5 اگست 2014 نو‏‏ں ، وارشفانہ فورسز نے طرابلس دے مغرب وچ واقع تربيت‏ی اڈہ کیمپ 27 اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="libyaherald.com"/> ورشفانہ مسلح گروہ وی طویل عرصے تو‏ں شامل نيں 2011 تو‏ں پڑوسی ملک [[زاویہ ضلع|زویہ]] شہر دے نال قبائلی تنازعہ۔ زویہ نے اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کيتا اے ، <ref name="libyaninsider.com"/> اگرچہ مبینہ طور اُتے لیبیا ڈان دے نال اس دا عہد شکست کھا رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA"/> [[اغوا]] ، تاوان تے ہور جرائم دے الزامات عائد کرنے دے بعد ، جی این اے د‏‏ی مشترکہ فورس نے زیادہ تر زینتان بریگیڈز تو‏ں تشکیل دتی سی۔ {{کون|2018|09|date=September 2018}} تے ضلع ورشفانا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/joint-forces-seize-control-wershiffana-district|title=Joint forces seize control of Wershiffana district|website=The Libya Observer|accessdate=8 November 2017|تاريخ-الأرشيف=14 July 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180714221812/https://www.libyaobserver.ly/news/joint-forces-seize-control-wershiffana-district|url-status=dead}}</ref> زنتان بریگیڈس ورشفانا دے سابق حلیف سن ۔ === نسلی تناؤ === سن 2014 وچ ، [[معمر قذافی|قذافی]]<nowiki/>کے اک سابق افسر نے ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]''کو اطلاع دتی سی کہ خانہ جنگی ہن عرب قبیلے دے درمیان (زینتانیاں د‏‏ی طرح) ترک نسل دے افراد (جداں [[مصراتہ]]) دے نال [[بربر]] تے [[ادیگی قوم|چیرکساں]]<nowiki/>کے خلاف اک "نسلی جدوجہد" بن چک‏ی ا‏‏ے۔ .<ref name="Kirkpatrick">{{حوالہ ویب|last=Kirkpatrick|first=David D.|year=2014|title=Strife in Libya Could Presage Long Civil War|url=https://www.nytimes.com/2014/08/25/world/africa/libyan-unrest.html|accessdate=18 September 2019|publisher=[[نیو یارک ٹائمز]]}}</ref> == اثرات == [[فائل:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|کھبے|thumb| لیبیا دے تیل دے کھیت ، پائپ لائنز ، ریفائنری تے اسٹوریج]] فروری 2015 تک ، جنگ تو‏ں ہونے والے نقصان تے عارضہ کافی رہیا ا‏‏ے۔ بجلی د‏‏ی مسلسل بندش ، کاروباری سرگرمیاں د‏‏ی بوہت گھٹ سرگرمی ، تے تیل تو‏ں ہونے والے محصول وچ 90٪ دا نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ لڑائی تو‏ں 4000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں ، <ref name="Body Count">{{حوالہ ویب|publisher=Libya Body Count|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Violent Deaths in 2014 & 2015|accessdate=10 October 2015}}</ref> تے کچھ ذرائع دا دعوی اے کہ ملک د‏‏ی تقریبا a اک تہائی آبادی [[پناہ گزيں|مہاجرین دی]] حیثیت تو‏ں [[تونس|تیونس]] فرار ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref name="Anderson-damage">{{حوالہ رسالہ|title=Letter from Libya. The Unravelling|date=23 February 2015|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/02/23/unravelling|accessdate=18 February 2015}}</ref> چونکہ فیلڈ مارشل خلیفہ ہفتہ نے لیبیا د‏‏ی سرکاری تیل کمپنی نیشنل آئل کارپوریشن د‏‏ی بندرگاہاں اُتے ایس سائر تے را دے لونوف اُتے قبضہ کرلیا اے ، لہذا تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر یومیہ 220،000 بیرل تو‏ں ودھ ک‏ے 600،000 بیرل روزانہ ہوگئی ا‏‏ے۔ اس جنگ نے ملک د‏‏ی کافی تعداد وچ غیر ملکی مزدور قوت نو‏‏ں ملک چھڈنے اُتے مجبور کيتا اے کیونجے داعش جداں انتہا پسند گروپاں نے انہاں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ 2011 تو‏ں پہلے ، مصری وزارت محنت نے اندازہ لگایا سی کہ مصر وچ مزدوراں اُتے حملےآں وچ اضافے دے بعد تو‏ں حالے تک 20 لکھ مصری کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ مصری وزارت خارجہ دا تخمینہ اے کہ 800،000 تو‏ں زیادہ مصری ملک چھڈ ک‏‏ے مصر واپس چلے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Trapped at the crossroads|url=https://magazine.zenith.me/en/society/egyptian-labourers-libya|access-date=8 August 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803091219/https://magazine.zenith.me/en/society/egyptian-labourers-libya |date=3 August 2020 }}</ref> ملک وچ بارودی سرنگاں مستقل خطرہ بنی ہوئیاں نيں کیونجے متعدد ملیشیا خاص طور اُتے داعش نے بارودی سرنگاں تے ہور چھپی ہوئی دھماکہ خیز مواد دا بہت زیادہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ فرنٹ لائنز وچ تیزی تو‏ں بدلنے دا مطلب ایہ ہويا اے کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے آلات فعال لڑاکا علاقےآں تو‏ں باہر علاقےآں وچ ہی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی]] (آئی سی آر سی) دے مطابق ، عام طور اُتے بارودی سرنگاں تو‏ں بارودی سرنگاں تو‏ں ہونے والے ابتدائی ہلاکتاں وچ ہن تک 145 افراد ہلاک تے 1،465 زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Clearing Ahead|url=https://libya.zenith.me/en/society/demining-libya}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803073524/https://libya.zenith.me/en/society/demining-libya |date=2020-08-03 }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.acleddata.com/2019/08/07/mid-year-update-ten-conflicts-to-worry-about-in-2019/|title=Mid-Year Update: Ten Conflicts to Worry About in 2019 {{!}} Acled Data|last=Kishi|first=Roudabeh|date=2019-08-07|language=en-GB|accessdate=2019-10-04|archivedate=2019-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191004011304/https://www.acleddata.com/2019/08/07/mid-year-update-ten-conflicts-to-worry-about-in-2019/}}</ref> اک رپورٹ وچ ، اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این ایچ سی آر) نے انکشاف کيتا اے کہ اس نے سن 2019 دے دوران لیبیا وچ 45،600 تو‏ں زیادہ پناہ گزیناں تے پناہ گزیناں د‏‏ی رجسٹریشن کروائی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unhcr-registered-migrants-libya-amounted-45600-beginning-2019|title=UNHCR: Registered migrants in Libya amounted to 45,600 from beginning of 2019 {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-09|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803124434/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unhcr-registered-migrants-libya-amounted-45600-beginning-2019|url-status=dead}}</ref> ورلڈ فوڈ پروگرام نے اطلاع دتی اے کہ تنازعہ دے دوران اک اندازے دے مطابق 435،000 افراد زبردستی گھراں تو‏ں بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Assistance to People Affected by the Crisis in Libya {{!}} World Food Programme|url=https://www.wfp.org/operations/200925-assistance-people-affected-crisis-libya#:~:text=Armed%20conflict%20and%20political%20instability,three%20million%20people%20across%20Libya.&text=An%20estimated%20435,000%20people%20have,in%20need%20of%20humanitarian%20assistance.|accessdate=2020-06-09|website=www.wfp.org}}</ref> 22 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے بچےآں دے فنڈ (یونیسیف) نے اطلاع دتی کہ بچے لیبیا سمیت جنگ زدہ اقوام وچ طرح طرح دے غذائیت دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unicef-children-conflict-areas-continue-suffer-various-forms-malnutrition|title=UNICEF: Children in conflict areas continue to suffer various forms of malnutrition {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-22|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803080715/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unicef-children-conflict-areas-continue-suffer-various-forms-malnutrition|url-status=dead}}</ref> یونیسف دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر نے 18 جنوری 2020 نو‏‏ں کہیا کہ لیبیا وچ جاری تنازعے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں لیبی بچےآں دے ہلاک ہونے دا خطرہ ا‏‏ے۔ چونکہ لیبیا د‏‏ی حکومت تے ہفتر د‏‏ی ایل این اے فورسز (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ) دے وچکار طرابلس تے مغربی لیبیا وچ معرکہ آرائیاں دا سلسلہ شروع ہويا اے ، بچےآں تے عام شہریاں دے حالات ابتر ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaherald.com/2020/01/17/tens-of-thousands-of-libyan-children-at-risk-amidst-violence-and-chaos-of-unrelenting-conflict/|title=Tens of thousands of Libyan children at risk amidst violence and chaos of unrelenting conflict|website=Libya Herald|language=en-US|accessdate=2020-01-19}}</ref> لیبیا وچ نیشنل آئل کارپوریشن دے مطابق ، لیبیا وچ تیل د‏‏ی وڈی کھیتاں تے حفتر د‏‏ی افواج دے ذریعہ پیداواری یونٹاں اُتے ناکہ بندی نے 23 جنوری نو‏‏ں ختم ہونے والے چھ روزہ عرصہ دے اندر 255 ملین ڈالر تو‏ں زیادہ دا نقصان کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/six-days-of-oil-blockade-have-cost-libya-255-million-noc-says/|title=Six days of oil blockade have cost Libya $255 million, NOC says|date=2020-01-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-27}}</ref> حفتر دے ایل این اے د‏‏ی جانب تو‏ں پیداواری سہولیات اُتے ناکہ بندی دے باعث لیبیا وچ ملیتہ آئل اینڈ گیس چلانے والی این او سی تے ای این آئی نو‏‏ں روزانہ 155،000 تیل بیرل دا پیداواری نقصان اٹھانا پيا ا‏‏ے۔ انہاں ادارےآں دا دعوی اے کہ اوہ روزانہ تقریبا.4 9.4 ملین ڈالر د‏‏ی آمدنی کھو دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/35946-eni-and-libya-nocs-joint-venture-is-losing-94mn-per-day|title=ENI and Libya NOC's joint venture is losing $9.4mn per day|website=Oil & Gas Middle East|language=en|accessdate=2020-02-02}}</ref> لیبیا تنازعہ دے آغاز دے بعد تو‏ں ، حراستی مراکز وچ رہنے اُتے مجبور ہزاراں مہاجرین ذہنی صحت تو‏ں دوچار نيں ، خاص طور اُتے خواتین تے بچے ، جو جنگ وچ اپنے کنبہ دے افراد د‏‏ی ہلاکتاں دا مقابلہ کرنے دے لئی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.scidev.net/global/health/feature/depression-takes-a-heavy-toll-on-libyans.html|title=Depression takes a heavy toll on Libyans {{!}} SCI DEV NET|website=www.scidev.net|language=en|accessdate=2020-01-28}}</ref> 7 فروری 2020 نو‏‏ں ، یو این ایچ سی آر نے اطلاع دتی کہ جنوری وچ ، لیبیا دے ساحلی محافظاں نے جنوری وچ نقل مکانی کرنے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 2019 وچ ايس‏ے عرصے دے مقابلہ وچ 121 فیصد ودھ گئی سی۔ جاری جنگ نے ملک نو‏‏ں افریقہ تے مشرق وسطی وچ تشدد تے غربت تو‏ں فرار ہونے والے تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی پناہ گاہ وچ تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://indianexpress.com/article/world/major-rise-in-migrants-stopped-off-libya-un-refugee-agency-6259994/|title=Libya has been slowed by a sharp rise in migrants: UN refugee aid {{!}} Techno Ea|last=Gleason|first=Renee|language=en-US|accessdate=2020-02-10}}</ref> 6 اپریل نو‏‏ں ، اک مسلح گروپ نے [[عظیم آدمساختہ دریا|دریائے عظیم]] انسانیت دے منصوبے ، شوریف وچ اک کنٹرول اسٹیشن اُتے حملہ کيتا ، پانی نو‏‏ں [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] جانے تو‏ں روک دتا ، تے کارکناں نو‏‏ں دھمکی دتی۔ مسلح گروہ دا ایہ اقدام دباؤ ڈالنے تے خاندان دے زیر حراست افراد نو‏‏ں رہیا کرنے اُتے مجبور کرنے دا اک طریقہ سی۔ 10 اپریل 2020 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ]] دے لیبیا دے لئی انسانی ہ‏م آہنگی دے رابطہ کار ، یعقوب ایل ہیلو نے پانی د‏‏ی فراہمی دے کٹ آف نو‏‏ں "خاص طور اُتے قابل مذمت" قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-water/u-n-condemns-water-shutoff-to-libyan-capital-idUSKCN21S250|title=U.N. condemns water shutoff to Libyan capital|accessdate=10 April 2020|website=Reuters}}</ref> 21 اپریل 2020 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ]] نے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس دے]] گنجان آباد علاقےآں اُتے گولہ باری دے "ڈرامائی اضافے" اُتے غور کيتا ، تے دعوی کيتا کہ جنگ دا تسلسل [[لیبیا|لیبیا دی]] انسانیت سوز صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کررہیا ا‏‏ے۔ تنظیم نے ایہ وی خبردار کيتا اے کہ اس طرح د‏‏ی سرگرمیاں ممکنہ طور اُتے جنگی جرائم دا سبب بن سکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/576ea44d3b6c11dde2163c09b7a37445|title=UN in Libya warns of possible war crimes as fighting rages|accessdate=21 April 2020|website=Associated Press}}</ref> لیبیا وچ اقوام متحدہ دے تعاون مشن (UNSMIL) نے لیبیا وچ شہری ہلاکتاں تو‏ں متعلق 2020 دے لئی اپنی پہلی سہ ماہی د‏‏ی رپورٹ وچ ایہ حوالہ دتا اے کہ یکم جنوری تو‏ں 31 مارچ 2020 دے درمیان تقریبا 131 ہلاکتاں ہوئیاں۔ انہاں اعدادوشمار وچ 64 اموات تے 67 زخمی ہوئے سن ، ایہ سب خلیفہ حفتر د‏‏ی فوج ، ایل این اے د‏‏ی قیادت وچ زمینی لڑائی ، بمباری تے ٹارگٹ کلنگ دا نتیجہ سن جو [[متحدہ عرب امارات]] د‏‏ی حمایت وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://unsmil.unmissions.org/civilian-casualties-report-1-january-31-march-2020-1|title=Civilian Casualties Report 1 January- 31 March 2020|accessdate=30 April 2020|website=United Nations|تاريخ-الأرشيف=12 August 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200812133757/https://unsmil.unmissions.org/civilian-casualties-report-1-january-31-march-2020-1/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://unsmil.unmissions.org/sites/default/files/first_quarter_civilian_casualty_report_2020_1.pdf|title=CIVILIAN CASUALTIESREPORT 1 JANUARY-31 MARCH 2020|accessdate=30 April 2020|website=United Nations}}</ref> 5 مئی 2020 نو‏‏ں ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] دے چیف پراسیکیوٹر فتوؤ بینسودا نے ، [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] اُتے ہفتار دے مسلسل حملےآں اُتے تشویش دا اظہار کيتا۔ پراسیکیوٹر نے کہیا کہ موجودہ حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اقدامات زندگیاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدے نيں تے ممکنہ [[جنگی جرائم|جنگی جرائم سے]] وی خبردار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک بیان وچ اظہار خیال کيتا ، "میرے دفتر نو‏‏ں خاص طور اُتے خدشہ اے کہ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی بہت وڈی تعداد اے ، جنہاں د‏‏ی وڈی تعداد فضائی حملےآں تے گولہ باری د‏‏ی کارروائیاں دے نتیجے وچ ہوئی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/icc-warns-of-war-crimes-in-libya-as-haftar-presses-on/1830407|title=ICC warns of war crimes in Libya as Haftar presses on|accessdate=6 May 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> == ٹائم لائن == == امن دیاں کوششاں == 2015 دے پہلے نصف حصے دے دوران ، اقوام متحدہ نے حریف حکومتاں تے لیبیا د‏‏ی متحارب ملیشیا نو‏‏ں یکجا کرنے دے لئی متعدد مذاکرات د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی۔ حریف حکومتاں دے وچکار 16 دسمبر 2015 نو‏‏ں مالٹا دے ویلےٹا دے آببر ڈی کاسٹیل وچ اک اجلاس ہويا سی۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، دونے حکومتاں دے مندوبین نے مراکش دے اسکرات وچ اقوام متحدہ دے تعاون تو‏ں اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے ، حالانکہ اس دے اندر ہی اس د‏ی مخالفت کيتی گئی سی۔ دونے دھڑاں قومی معاہدے د‏‏ی حکومت اس معاہدے دے نتیجے وچ تشکیل دتی گئی سی ، تے اس د‏ی پہلی میٹنگ 2 جنوری 2016 نو‏‏ں تیونس وچ ہوئی سی۔ 17 دسمبر 2017 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے سکیریت معاہدے نو‏‏ں کالعدم قرار دتا سی۔ انتخابات دے انعقاد تے [[لیبیا]] وچ امن عمل دے لئی لیبیا وچ نیشنل کانفرنس دے ناں تو‏ں اک اجلاس د‏ی منصوبہ بندی گھڈامس وچ کيتی گئی [[لیبیا|تھی]] ۔ ایہ کانفرنس 2018 تے 2019 دے دوران 18 ماہ دے دوران تیار کيتی گئی سی تے 14–16 اپریل 2019 نو‏‏ں ہونے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ 2019 دے مغربی لیبیا حملے د‏‏ی فوجی کارروائیاں دے نتیجے وچ اپریل 2019 دے اوائل وچ اسنو‏ں ملتوی کردتا گیا سی۔ [[فائل:Secretary Pompeo meets with World Leaders in Berlin Germany (49408271243).jpg|thumb| 19 جنوری 2020 نو‏‏ں جرمنی دے شہر برلن وچ لیبیا اجلاس]] جولائ‏ی 2019 وچ ، لیبیا وچ اقوام متحدہ دے تعاون مشن ( یو این ایس ایم آئی ایل ) دے سربراہ ، غسان سلامی نے تن نکاندی امن منصوبے ( [[عید الاضحی|عید الاضحی دے]] دوران اک معاہدہ ، تنازعہ وچ ملوث ملکاں دا بین الاقوامی اجلاس ، تے اک داخلی تجویز پیش کيتا) لیبیا کانفرنس جداں لیبیا نیشنل کانفرنس)۔ ستمبر 2019 وچ ، افریقی یونین د‏‏ی امن و سلامتی کونسل (پی ایس سی) نے پی ایس سی دے لیبیا بحران دے خاتمے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ کردار ادا کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے تبادلہ خیال کيتا ، تے لیبیا وچ مشترکہ طور اُتے اے یو-اقوام متحدہ دے مندوب د‏‏ی تقرری د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/au-calls-consolidated-efforts-face-challenges-libyas-crisis|title=AU calls for consolidated efforts to face challenges in Libya's crisis {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-09-29|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803160319/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/au-calls-consolidated-efforts-face-challenges-libyas-crisis|url-status=dead}}</ref> ترک صدر آر ٹی اردگان تے انہاں دے روسی اسيں منصب ولادیمیر پوتن نے 12 جنوری 2020 نو‏‏ں لیبیا وچ پراکسی جنگ دے خاتمے دے لئی جنگ بندی دا مشترکہ مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.centredaily.com/news/nation-world/article239071063.html|title=Leaders of Turkey, Russia urge Jan. 12 cease-fire in Libya {{!}} Centre Daily Times|website=www.centredaily.com|language=en|accessdate=2020-01-08|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803223125/https://www.centredaily.com/news/nation-world/article239071063.html}}</ref> کہیا جاندا اے کہ جنگ بندی اس دے آغاز دے چند گھنٹےآں بعد ٹُٹ گئی سی۔ دونے متحارب فریقاں - جی این اے د‏‏ی [[ترکی]] د‏‏ی حمایت تے ایل این اے د‏‏ی حمایت وچ [[سعودی عرب|سعودی]] ، [[متحدہ عرب امارات]] ، [[مصر]] تے [[اردن]] - نے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] وچ پائے جانے والے تشدد دا اک دوسرے اُتے الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51082365|title=Libya conflict: GNA and Gen Haftar's LNA ceasefire 'broken'|accessdate=12 January 2020|website=BBC}}</ref> ترکی دے وزیر خارجہ ، میلوت اوشوالو نے کہیا کہ خلیفہ حفتر ، جسنو‏ں متحدہ عرب امارات سمیت غیر ملکی طاقتاں د‏‏ی حمایت حاصل اے ، اوہ امن نئيں چاہندے نيں تے اوہ ملک وچ کشیدہ جنگ دا فوجی حل تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/turkish-foreign-minister-haftar-doesnt-want-peace/|title=Turkish Foreign Minister: Haftar doesn't want peace|date=2020-01-16|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-16}}</ref> لیبیا د‏‏ی اقوام متحدہ وچ تسلیم شدہ حکومت دا دعویٰ اے کہ بندرگاہی شہر مصورات دے نیڑے حفتر د‏‏ی فورسز نے ابو گوران صوبے اُتے حملے شروع کیتے۔ انہاں حملےآں نو‏‏ں برلن کانفرنس وچ دستخط کیتے گئے فائر فائر معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/haftar-defies-ceasefire-again-and-attacks-libyas-gna-forces-near-misurata/|title=Haftar defies ceasefire again and attacks Libya's GNA forces near Misurata|date=2020-01-26|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-27}}</ref> 12 فروری نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے لیبیا وچ "پائیدار جنگ بندی" دا مطالبہ کردے ہوئے اک قرارداد منظور کيتی۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ دے]] تیار کردہ ، اس نے 14 ووٹ حاصل کیتے ، جدو‏ں کہ [[روس]] نے اس تو‏ں باز نہ آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://truenewssource.com/2020/02/14/un-strives-to-end-the-adversities-of-libyas-power-struggle/|title=UN Strives to End the Adversities of Libya’s Power Struggle|accessdate=14 February 2020|website=True News Source|archivedate=17 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217140327/https://truenewssource.com/2020/02/14/un-strives-to-end-the-adversities-of-libyas-power-struggle/}}</ref> 19 فروری دے لگ بھگ ، حکومت طرابلس اُتے راکٹ حملےآں دے بعد امن مذاکرات تو‏ں دستبردار ہوگئی۔ اقوام متحدہ دے زور دینے اُتے ، ناول کورونویرس د‏‏ی وجہ تو‏ں مارچ دے آخر وچ دونے فریقین نے اک نويں جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا سی۔ اُتے ، جنگ بندی تیزی تو‏ں وکھ ہوگئی۔ 24 مارچ نو‏‏ں جی این اے دے زیرقیادت علاقے وچ جیل دے اک گولے اُتے گولہ باری ہوئی جس تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جی این اے نے "جوابی حملےآں" دا اک سلسلہ 25 مارچ دے اوائل وچ شروع کيتا ، جس دے جواب وچ جی این اے نے "سب تو‏ں بھاری بمباری طرابلس نے دیکھیا"۔ جون 2020 وچ ، [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] نے لیبیا د‏‏ی قومی فوج دے نال منسلک جماعتاں دے نال معاہدہ توڑ دتا ، تے اسنو‏ں قاہرہ اعلامیہ قرار دتا۔ اُتے ، اسنو‏ں جلدی تو‏ں مسترد کردتا گیا۔ 21 اگست 2020 نو‏‏ں ، لیبیا دے حریف حکا‏م نے فوری طور اُتے جنگ بندی دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ طرابلس وچ مقیم تے بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت برائے قومی معاہدہ (جی این اے) نے اک بیان شائع کيتا جس وچ مارچ 2021 وچ انتخابات دا مطالبہ وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نو‏‏ں ستمبر 2020 وچ اک خفیہ رپورٹ موصول ہوئی ، جس وچ 2020 دے آغاز تو‏ں ہی [[لیبیا]] اُتے ہتھیاراں دے بین الاقوامی پابندی د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزیاں د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ اقوام متحدہ نے پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے اٹھ ملکاں د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اس دے علاوہ ، [[متحدہ عرب امارات]] تے [[روس]] نے برلن کانفرنس وچ ، 19 جنوری 2020 نو‏‏ں اس وقت پنج کارگو طیارے لیبیا بھیجے سن ، جدو‏ں عالمی رہنما لیبیا اُتے اسلحہ د‏‏ی پابندی دے احترام دے عہد اُتے دستخط ک‏ر رہ‏ے سن ۔ پنج کارگو ہوائی جہازاں وچو‏ں چار دا تعلق متحدہ عرب امارات تو‏ں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/09/03/world/middleeast/libya-russia-emirates-mercenaries.html|title=Waves of Russian and Emirati Flights Fuel Libyan War, U.N. Finds|accessdate=3 September 2020|website=The New York Times}}</ref> 16 ستمبر 2020 نو‏‏ں ، ترک وزیر خارجہ میلوت کیوسوگلو نے سی این این ترک نو‏‏ں دسیا کہ ترکی تے روس انقرہ وچ اپنی حالیہ ملاقاتاں دے دوران لیبیا وچ جنگ بندی تے سیاسی عمل تو‏ں متعلق معاہدے دے نیڑے پہنچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، ترکی تے روس لیبیا د‏‏ی جنگ وچ طاقت دے اہ‏م دلال نيں ، مخالف فریقاں د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ روس نے خلیفہ ہفتار د‏‏ی مشرقی وچ قائم افواج د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ ترکی لیبیا د‏‏ی بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ قومی معاہدے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-turkey-russia-idUKKBN2673FR|title=Turkish, Russian officials nearing deal on Libya ceasefire, political process – minister|website=Reuters|date=2020-09-17|accessdate=2020-09-17|archivedate=2020-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200917002204/https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-turkey-russia-idUKKBN2673FR}}</ref> == ردعمل == === گھریلو رد عمل === خلیفہ ہفتار تے انہاں دے حامی آپریشن ڈگینسٹی نو‏‏ں " [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|انقلاب دی]] راہ د‏‏ی اصلاح" تے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " [[دہشت دے خلاف جنگ|کے طور پر]] بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ منتخب پارلیمنٹ نے اعلان کيتا اے کہ ہفتار دے دشمن "دہشت گرد" ني‏‏‏‏ں۔ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] وچ ہفتار تے ایوان نمائندگان د‏‏ی حکومت دے مخالفین دا دعوی اے کہ اوہ [[مسلح بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ عمر الہاسی ، لیبیا ڈان د‏‏ی حمایت یافتہ طرابلس حکومت دے بین الاقوامی سطح اُتے غیر تسلیم شدہ وزیر اعظم ، نے اپنے اتحادیاں دے اقدامات دے بارے وچ گل کردے ہوئے کہیا اے کہ: "یہ انقلاب د‏‏ی اصلاح ا‏‏ے۔" انہاں نے ایہ وی دعوی کيتا اے: "ہماریا انقلاب اک جال وچ پے گیا سی۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2014/10/13/whos_running_this_joint_anyway_libyan_politics_militia|title=Who's Running This Joint, Anyway?|website=Foreign Policy|date=13 October 2014|accessdate=23 October 2014|archivedate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141014013705/http://www.foreignpolicy.com/articles/2014/10/13/whos_running_this_joint_anyway_libyan_politics_militia}}</ref> ڈان دے کمانڈر دعوی کردے نيں کہ اوہ مذہبی یا متعصبانہ مقاصد دے بجائے "انقلابی" مقصد دے لئی لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.news.yahoo.com/libya-orders-civil-disobedience-capital-094314276.html#wcZT07K|title=Libya Orders 'Civil Disobedience' In Capital|publisher=Yahoo! News|date=22 October 2014|accessdate=23 October 2014}}</ref> اسلامی ملیشیا دے گروپ انصار الشریعہ ( 2012 دے بن غازی حملے تو‏ں منسلک) نے ہفتار د‏‏ی اس مسانو‏ں مغربی حمایت یافتہ " [[اسلام دے خلاف جنگ]] " قرار دیندے ہوئے د‏‏ی مذمت کيتی اے تے "اسلامی امارت بنغازی" دے قیام دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ نیشنل آئل کارپوریشن (این او سی) نے 19 جنوری 2020 نو‏‏ں برلن کانفرنس تو‏ں پہلے تیل دے شعبےآں اُتے ناکہ بندی کرنے دے مطالگل کيتی مذمت کردے ہوئے اسنو‏ں اک مجرمانہ فعل قرار دتا۔ اس ادارہ نے متنبہ کيتا اے کہ اوہ لیبیا تے بین الاقوامی قانون دے تحت مجرماں نو‏‏ں اعلیٰ ڈگری تک قانونی چارہ جوئی کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/libyas-noc-condemns-calls-to-blockade-oil-facilities-by-haftars-loyalists/|title=Libya's NOC condemns calls to blockade oil facilities by Haftar's loyalists|date=2020-01-18|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-18}}</ref> لیبیا وچ طرابلس ، سہیل تے پہاڑی علاقےآں نال تعلق رکھنے والے معززین نے سلامتی کونسل وچ اقوام متحدہ دے مندوب غسان سلامی د‏‏ی طرف تو‏ں جارحین (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ ہفتار د‏‏ی افواج) تے محافظ (جی این اے فورس) د‏‏ی برابری اُتے بریفنگ دے موقع اُتے اظہار خیال کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ سلامی دے بیانات نے دونے جماعتاں نو‏‏ں طرابلس وچ ہفتار دے جارحیت تے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف ہونے والے جنگی جرائم دے درمیان برابر کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/western-and-central-libya-elders-accuse-un-envoy-equalizing-aggressors-and-defenders|title=Western and Central Libya elders accuse UN envoy of equalizing "aggressors and defenders" {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-02-04|تاريخ-الأرشيف=2020-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200204131511/https://www.libyaobserver.ly/news/western-and-central-libya-elders-accuse-un-envoy-equalizing-aggressors-and-defenders|url-status=dead}}</ref> === غیر ملکی رد عمل ، شمولیت ، تے انخلاء === ==== ہمسایہ ملکاں ==== * {{پرچم|Algeria}} – Early in May 2014, the [[الجزائر د‏‏ی فوج|Algerian military]] said it was engaged in an operation aimed at tracking down militants who infiltrated the country's territory in [[صوبہ تمنراست|Tamanrasset]] near the Libyan [[الجیریا۔ لیبیا د‏‏ی سرحد|border]], during which it announced that it managed to kill 10 "terrorists" and seized a large cache of weapons near the town of [[جانیٹ|Janet]] consisting of automatic rifles, rocket-propelled grenades and ammunition boxes.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/algeria-terrorism-egypt-alliance-libya.html|title=Algeria considers Egypt alliance to confront Libyan terror threat|publisher=[[Al-Monitor]]|date=21 May 2014|accessdate=31 July 2014|last=Shabbi, Omar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808051807/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/algeria-terrorism-egypt-alliance-libya.html|archivedate=8 August 2014}}</ref> ''[[اوقات|The Times]]'' reported on 30 May that Algerian forces were strongly present in Libya and it was claimed shortly after by an Algerian journalist from ''[[الوطن|El Watan]]'' that a full regiment of 3,500 paratroopers logistically supported by 1,500 other men crossed into Libya and occupied a zone in the west of the country. They were later shown to be operating alongside French special forces in the region. However, all of these claims were later denied by the [[الجزائر د‏‏ی سیاست|Algerian government]] through [[وزیر اعظم الجزائر|Prime Minister]] [[عبد الملک سیلال|Abdelmalek Sellal]] who told the senate that "Algeria has always shown its willingness to assist [our] sister countries, but things are clear: the Algerian army will not undertake any operation outside Algerian territory". On 16 May 2014, the Algerian government responded to a threat on its embassy in Libya by sending a team of special forces to Tripoli to escort its diplomatic staff in a military plane out of the country. "Due to a real and imminent threat targeting our diplomats the decision was taken in coordination with Libyan authorities to urgently close our embassy and consulate general temporarily in Tripoli," the [[وزارت خارجہ (الجیریا)|Algerian Foreign Ministry]] said in a statement. Three days later, the Algerian government shut down all of its border crossings with Libya and the army command raised its security alert status by tightening its presence along the border, especially on the Tinalkoum and Debdab border crossings. This also came as the state-owned energy firm, [[سوناتراچ|Sonatrach]], evacuated all of its workers from Libya and halted production in the country. In mid-August, Algeria opened its border for Egyptian refugees stranded in Libya and said it would grant them exceptional visas to facilitate their return to Egypt.<ref name="Egyptian shot dead, Algeria to open border">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/16/egyptian-shot-dead-tunisian-libyan-border-algeria-open-border-egyptians/|title=Egyptian shot dead at Tunisian-Libyan border, Algeria to open border for Egyptians|website=Daily News Egypt|date=16 August 2014|accessdate=20 August 2014|last=Cousin, Edward}}</ref> * {{پرچم|Chad}} – In June 2020, Chadian President [[ادریس دیبی|Idriss Déby]] announced his support to Khalifa Haftar's force in Libya, and had sent 1,500 to 2,000 troops to help Haftar, in wake of call from the United Arab Emirates to support Haftar's force against the strengthening Tripoli government and to end incursions by anti-Déby rebels.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/chad-send-1500-troops-libya-support-marshal-haftar|title=Chad to send 1,500 troops to Libya in support of Marshal Haftar|website=Atalayar|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-04-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210426190648/https://atalayar.com/en/content/chad-send-1500-troops-libya-support-marshal-haftar|url-status=dead}}</ref> Chadian oppositions have accused Khalifa Haftar of his attempt to assassinate Chadian opposition leaders.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/chadian-rebel-party-accuses-haftar-assassinating-its-leader|title=Chadian rebel party accuses Haftar of assassinating its leader &#124; The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210204020132/https://www.libyaobserver.ly/news/chadian-rebel-party-accuses-haftar-assassinating-its-leader|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Egypt}} – Egyptian authorities have long expressed concern over the instability in eastern Libya spilling over into Egypt due to the rise of jihadist movements in the region, which the government believes to have developed into a safe transit for wanted Islamists following the [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|2013 coup d'état]] in Egypt that ousted [[اخوان المسلمون|Muslim Brotherhood]]-backed president [[محمد مرسی|Mohamed Morsi]]. There have been numerous attacks on Egypt's trade interests in Libya which were rampant prior to Haftar's offensive, especially with the kidnapping of truck drivers and sometimes workers were murdered. Due to this, the military-backed government in Egypt had many reasons to support Haftar's rebellion and the Islamist [[17 فروری شہداء بریگیڈ|February 17th Martyrs Brigade]] operating in Libya has accused the Egyptian government of supplying Haftar with weapons and ammunition, a claim denied by both Cairo and the rebel leader.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/05/libya-crisis-haftar-egypt-intevene-brotherhood.html|title=Will Egypt intervene in Libya crisis?|publisher=Al-Monitor|date=22 May 2014|accessdate=31 July 2014|last=Dali, Mustafa|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718212037/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/05/libya-crisis-haftar-egypt-intevene-brotherhood.html|archivedate=18 July 2014}}</ref> Furthermore, Egyptian President [[عبدالفتاح السیسی|Abdel Fattah el-Sisi]], who has become increasingly popular among many Libyans wishing for stability, has called on the United States to intervene militarily in Libya during his presidential candidacy, warning that Libya was becoming a major security challenge and vowed not to allow the turmoil there to threaten Egypt's national security. On 21 July 2014, the Egyptian Foreign Ministry urged its nationals residing in Libya to adopt measures of extreme caution as it was preparing to send consular staff in order to facilitate their return their country following [[جولائ‏ی 2014 الوادی ال گیڈید حملہ|an attack]] in Egypt's western desert region near the [[مصر – لیبیا د‏‏ی سرحد|border]] with Libya that left 22 Egyptian border guards killed.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/07/21/foreign-ministry-urges-egyptians-libya-take-measures-extreme-caution/|title=Foreign ministry urges Egyptians in Libya to take measures of 'extreme caution'|date=21 July 2014|accessdate=31 July 2014|last=Zaki, Menna|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808062126/http://www.dailynewsegypt.com/2014/07/21/foreign-ministry-urges-egyptians-libya-take-measures-extreme-caution/}}</ref> A week later, the ministry announced that it would double its diplomatic officials on the Libyan-Tunisian border and reiterated its call on Egyptian nationals to find shelter in safer places in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/107348/Egypt/Politics-/Egypt-doubles-diplomatic-staff-to-help-Egyptians-l.aspx|title=Egypt doubles diplomatic staff to help Egyptians leave Libya|date=29 July 2014|accessdate=31 July 2014}}</ref> On 3 August, Egypt, Libya and Tunisia agreed to cooperate by establishing an [[ایئر برج (رسد)|airbridge]] between Cairo and Tunis that would facilitate the transfer of 2,000 to 2,500 Egyptians from Libya daily.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140804/roundup-egypt-steps-evacuating-nationals-tunisia-libya-borde|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128065329/http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140804/roundup-egypt-steps-evacuating-nationals-tunisia-libya-borde|archivedate=28 January 2015|title=Roundup: Egypt steps up evacuating nationals on Tunisia-Libya borders|website=GlobalPost|date=4 August 2014|accessdate=21 August 2014}}</ref> On 31 July 2014, two Egyptians were shot dead during a clash at the Libyan-Tunisian border where hundreds of Egyptians were staging a protest at the Ras Jdeir border crossing. As they tried to cross into Tunisia, Libyan authorities opened fire to disperse them. A similar incident occurred once again on 15 August, when Libyan security forces shot dead an Egyptian who attempted to force his way through the border along with hundreds of stranded Egyptians and almost 1,200 Egyptians made it into Tunisia that day. This came a few days after Egypt's Minister of Civil Aviation, Hossam Kamal, announced that the emergency airlift consisting of 46 flights aimed at evacuating the country's nationals from Libya came to a conclusion, adding that 11,500 Egyptians in total had returned from the war-torn country as of 9 August.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/10/emergency-airlift-egypt-tunisia-ends/|title=Emergency airlift between Egypt and Tunisia ends|publisher=Daily News Egypt|date=10 August 2014|accessdate=21 August 2014|last=Kortam, Hend}}</ref> A week later, all Egyptians on the Libyan-Tunisian border were evacuated and the consulate's staff, who were reassigned to work at the border area, withdrew from Libya following the operation's success.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/18/egyptians-libyan-tunisian-border-evacuated/|title=Egyptians in Libyan-Tunisian border evacuated|website=Daily News Egypt|date=18 August 2014|accessdate=21 August 2014|last=Abaza, Jihad}}</ref> Meanwhile, an estimated 50,000 Egyptians (4,000 per day) arrived at the [[سلیم|Salloum]] border crossing on the Libyan-Egyptian border as of early August.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/107718/Egypt/Politics-/Almost-,-Egyptians-fled-Libya-through-Matrouh-bord.aspx|title=Almost 50,000 Egyptians fled Libya through Matrouh border in last month|website=Al-Ahram|date=4 August 2014|accessdate=21 August 2014}}</ref> In 2020, Egypt helped devise the [[2020 قاہرہ اعلامیہ|2020 Cairo Declaration]], however, this was quickly rejected. On 21 June 2020, the President of Egypt, [[عبدالفتاح السیسی|Abdel Fattah al-Sisi]] ordered his army to be prepared for any mission outside the nation, stating that his country has a legitimate right to intervene in neighboring Libya. Besides, he also warned the GNA forces to not cross the current frontline with Haftar’s LNA.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-21/egypts-sisi-orders-army-to-prepare-amid-tensions-over-libya/12377566|title=President Abdel Fattah Sisi says Egypt has a legitimate right to intervene in Libya, orders army to prepare|accessdate=21 June 2020|website=ABC News}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200621-egypt-readies-army-to-intervene-in-libya-if-necessary|title=Egypt readies army to intervene in Libya ‘if necessary’|accessdate=21 June 2020|website=France 24}}</ref> An official statement issued by [[سعودی عرب|Saudi Arabia]] and [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]] on 21 June 2020, stated that the two Gulf nations extended full support to the Egypt’s government regarding its intentions of military intervention in Libya. The [[اقوام متحدہ|UN]]-recognized [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|GNA]] condemned [[مصر|Egypt]], UAE, [[روس|Russia]] and [[فرانس|France]] for providing military support to [[خلیفہ ہفتار|Haftar]]’s militias.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/saudi-arabia-uae-support-egypts-comments-on-libya/1884428|title=Saudi Arabia, UAE support Egypt's comments on Libya|accessdate=21 June 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> * {{پرچم|Malta}} – Along with most of the international community, [[مالٹا|Malta]] continues to recognize the Government of National Accord as the legitimate government of Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-11-15/local-news/Malta-willing-to-have-resident-ambassador-in-Libya-again-6736181442|title=Malta willing to have resident ambassador in Libya again|website=The Malta Independent|date=2017-11-15|accessdate=2018-04-23}}</ref> I Eastern Libyan government chargé d'affaires Hussin Musrati insisted that by doing so, Malta was "interfering in Libyan affairs". Due to the conflict, there are currently two Libyan embassies in Malta. The General National Congress now controls the official Libyan Embassy in [[بالزان|Balzan]], while the Tobruk-based Eastern Libyan House of Representatives has opened a consulate in [[تآشبیئش|Ta' Xbiex]]. Each of the two embassies say that visas issued by the other entity are not valid. Following the expansion of ISIL in Libya, particularly the [[زوال آف نوفالیہ (2015)|fall of Nawfaliya]], the Maltese [[مالٹا دا وزیر اعظم|Prime Minister]] [[جوزف مسقط|Joseph Muscat]] and [[قائد حزب اختلاف (مالٹا)|Leader of the Opposition]] [[سائمن بوسٹل|Simon Busuttil]] called for the [[اقوام متحدہ|United Nations]] and [[یورپی اتحاد|European Union]] to intervene in Libya to prevent the country from becoming a failed state. In 2020 Malta stated that its policy on Libya was in line with that of Turkey. * {{پرچم|Sudan}} – At the early stage of the conflict, Sudanese dictator [[عمر البشیر|Omar al-Bashir]], an Islamist himself, had sought to reach support to the Tripoli government, having supplied weaponry and aids to the rebels overthrowing Muammar Gaddafi.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20120107-sudan-bashir-visit-libya-national-transitional-council-gaddafi|title=Bashir hails fall of Gaddafi on Libya tour|date=7 January 2012|website=France 24}}</ref> However, after al-Bashir's realignment with Saudi Arabia in wake of [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|Yemeni conflict]], Sudan provided support to Haftar's force to gain support from Saudi Arabia. Sudan had sent 1,000 militia personnel to aid Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/africa/2019/07/30/sudans-army-provides-libyas-haftar-with-1000-militiamen|title=Sudan's army provides Libya's Haftar with 1,000 militiamen|first=Daily Sabah with|last=Agencies|date=30 July 2019|website=Daily Sabah|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=11 December 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201211160051/https://www.dailysabah.com/africa/2019/07/30/sudans-army-provides-libyas-haftar-with-1000-militiamen|url-status=dead}}</ref> Nonetheless, in July 2017, General [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]] of the [[لیبیا نیشنل آرمی|Libyan National Army]] ordered the closing of the Sudanese consulate in the town of [[کوفرا|Kufra]], and expelled 12 diplomats. The consul and 11 other consular staff were given 72 hours to leave the country. The reason given that the way it conducted its work was "damaging to Libyan national security." The Sudanese government protested and summoned Libyan charge d'affaires in [[خرطوم|Khartoum]], Ali Muftah Mahroug, in response, lingering the distrust between Haftar to the Sudanese. Sudan recognises the [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|Government of National Accord]] in Tripoli as the government of Libya, not the [[ایوان نمائندگان (لیبیا)|House of Representatives]] that is backed by General Haftar. As of 2017 Sudan has not opened an embassy in Tripoli but maintains a consulate in the Libyan capital to provide service to Sudanese citizens.<ref>[https://www.middleeasteye.net/fr/news/khalifa-haftar-controlled-eastern-libya-expels-12-sudan-diplomats-220334745 Khalifa Haftar expels 12 Sudan diplomats from Libya]. ''Middle East Eye''. Published 27 July 2017. Retrieved 14 April 2019.</ref> In 2020, following the overthrown of Omar al-Bashir, Sudan has sought to investigate the role of the United Arab Emirates on bringing Sudanese mercenaries fighting in Libya and have arrested a number of them.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-emirates-idUSL8N29X7BY|title=Sudan investigating transfer of guards from UAE to Libyan oil port -ministry|date=28 January 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/sudan-announces-arrest-of-more-than-120-suspected-mercenaries-37687|title=Sudan announces arrest of more than 120 suspected mercenaries|website=Sudan announces arrest of more than 120 suspected mercenaries|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210204071126/https://www.trtworld.com/africa/sudan-announces-arrest-of-more-than-120-suspected-mercenaries-37687|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Tunisia}} – Post-revolutionary Tunisia also had its share of instability due to the violence in Libya as it witnessed an unprecedented rise in radical Islamism with increased militant activity and weapons' smuggling through the border.<ref>{{حوالہ ویب|last=Ghanmi, Monia|website=Magharebia|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2013/09/25/feature-01|title=Tunisia confronts arms smuggling|date=25 September 2013|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808053839/http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2013/09/25/feature-01|archivedate=8 August 2014}}</ref> In response to the initial clashes in May, the Tunisian National Council for Security held an emergency meeting and decided to deploy 5,000 soldiers to the Libyan–Tunisian border in anticipation of potential consequences from the fighting. On 30 July 2014, Tunisian Foreign Minister [[مونگی حمدی|Mongi Hamdi]] said that the country cannot cope with the high number of refugees coming from Libya due to the renewed fighting. "Our country's economic situation is precarious, and we cannot cope with hundreds of thousands of refugees," Hamdi said in a statement. He also added that Tunisia will close its borders if necessary.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tunisia-says-cant-cope-libya-refugee-influx-524332439|title=Tunisia says can't cope with Libya refugee influx|publisher=Middle East Eye|date=30 July 2014|accessdate=31 July 2014|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808113923/http://www.middleeasteye.net/news/tunisia-says-cant-cope-libya-refugee-influx-524332439}}</ref> Tunisian Foreign Minister, Khemaies Jhinaoui, revived Tunisia's stance to stop the fighting in Libya and follow the UN-led political suit. He stressed on rejection of military solutions to the war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/tunisian-foreign-minister-reaffirms-rejection-military-solution-libyan-crisis|title=Tunisian Foreign Minister reaffirms rejection of military solution to the Libyan crisis {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-05|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803154752/https://www.libyaobserver.ly/news/tunisian-foreign-minister-reaffirms-rejection-military-solution-libyan-crisis|url-status=dead}}</ref> In January 2020, Tunisia said that it is preparing to accommodate a new inflow of migrants escaping the war in Libya. The country has chosen the site of Fatnassia to receive Libyan refugees.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.infomigrants.net/en/post/22037/tunisia-prepares-to-receive-refugees-from-libya|title=Tunisia prepares to receive refugees from Libya|date=2020-01-13|website=InfoMigrants|language=en|accessdate=2020-01-13}}</ref> ==== دوسرے ==== * {{پرچم|United Nations}} – On 27 August 2014, the [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|UN Security Council]] unanimously approved resolution 2174 (2014), which called for an immediate ceasefire and an inclusive political dialogue.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11537.doc.htm|title=United Nations Security Council – Resolution 2174 (2014)|publisher=Un.org|accessdate=14 October 2014}}</ref> The resolution also threatened to impose sanctions, such as asset freezes and travel bans, against the leaders and supporters of the various militias involved in the fighting, if the individuals threaten either the security of Libya or the political process. The United Nations Secretary-General, Antonio Guterres, expressed his fears of a "full civil war" in Libya, unless the international community finds a political solution for the country's conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.thedailynewnation.com/news/227337/un-chief-deeply-concerned-as-fears-full-civil-war--in-libya-loom|title=UN chief 'deeply concerned' as fears 'full civil war' in Libya loom|accessdate=31 August 2019|publisher=The New Nation|archivedate=27 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927030709/http://m.thedailynewnation.com/news/227337/un-chief-deeply-concerned-as-fears-full-civil-war--in-libya-loom}}</ref> In 2019, the United Nations reported that [[اردن|Jordan]], [[ترکی|Turkey]] and the [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]] had systematically violated the Libyan arms embargo.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/09/un-says-member-states-violating-libya-arms-embargo|title=Libya arms embargo being systematically violated by UN states|publisher=The Guardian|date=9 December 2019|accessdate=9 December 2019}}</ref> In February 2020, Libya's Ambassador to the UN, Taher Al-Sunni, emphasized on documenting attacks against civilians, medical personnel and field hospitals in Libya, during his meeting with the Director-General of the International Committee of the Red Cross.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/libyas-ambassador-un-attacks-against-civilians-must-be-documented|title=Libya's ambassador to the UN: Attacks against civilians must be documented {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-02-06|تاريخ-الأرشيف=2020-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200206132439/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/libyas-ambassador-un-attacks-against-civilians-must-be-documented|url-status=dead}}</ref> Around 2 March 2020, Ghassan Salamé (the UN special envoy to Libya) resigned, citing the failure of powerful nations to meet their recent commitments. In June 2020, UN secretary general, [[انٹونیو گوٹیرش|Antonio Guterres]] condemned and expressed shock at discovering mass graves in a Libyan territory that was formerly captured by the forces of general [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]], backed by the governments of [[مصر|Egypt]], [[روس|Russia]] and the [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]]. Guterres commanded the UN-backed government to ensure identifying the victims, investigate into the cause of death and return the bodies to the respective family.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/06/13/world/middleeast/libya-mass-graves.html|title=U.N. Expresses Horror at Mass Graves in Libya|accessdate=13 June 2020|website=New York Times}}</ref> * {{پرچم|France}} – On 30 July 2014, the French government temporarily closed its embassy in Tripoli, while 40 French, including the ambassador, and 7 British nationals were evacuated on a French warship bound for the port of [[تولون|Toulon]] in southern France. "We have taken all necessary measures to allow those French nationals who so wish to leave the country temporarily," the foreign ministry said.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28564637|title=France evacuates French and British expats from Libya|publisher=BBC|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20140730-france-libya-embassy-evacuate-nationals-militias/|title=France evacuates nationals, closes embassy in Libya|publisher=France 24|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140818235628/http://www.france24.com/en/20140730-france-libya-embassy-evacuate-nationals-militias/|archivedate=18 August 2014}}</ref> In 2016, a helicopter carrying three French special forces soldiers was shot down south of [[بنغازی|Benghazi]] during what President [[فرانسوا اولاند|François Hollande]] called "dangerous intelligence operations."<ref name="Editorial 2016">{{حوالہ ویب|publisher=Reuters|title=France says three soldiers died in accident on Libya intelligence...|date=2016-07-20|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-france/three-french-soldiers-killed-in-libya-french-defense-ministry-idUSKCN1000R3|accessdate=2018-02-24}}</ref><ref name="Al Jazeera 2016">{{حوالہ ویب|title=France confirms three soldiers killed in Libya|publisher=Al Jazeera|date=2016-07-20|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> In December 2019, French government canceled the delivery of boats to Libya following a lawsuit filed by NGOs opposing the move. The NGOs cited the French donation as a violation of European embargo on Libya for providing military equipment and arms to countries involved in war crimes.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.infomigrants.net/en/post/21267/french-defense-ministry-cancels-delivery-of-boats-to-libyan-coast-guard|title=French defense ministry cancels delivery of boats to Libyan coast guard|date=2019-12-03|website=InfoMigrants|language=en|accessdate=2019-12-09}}</ref> * {{پرچم|India}} – [[وزارت خارجی امور، حکومت ہند|Ministry of External Affairs]] spokesman, [[سید اکبرالدین|Syed Akbaruddin]], said that India's diplomatic mission in Libya has been in touch with the 4,500 Indian nationals, through several co-ordinators. "The mission is facilitating return of Indian nationals and working with the Libyan authorities to obtain necessary exit permissions for Indian nationals wanting to return," he said.<ref name="Indians leave Libya">{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/nation/Amid-Civil-War-Stranded-Indians-Begin-to-Leave-Libya/2014/07/30/article2355270.ece|title=Amid Civil War, Stranded Indians Begin to Leave Libya|website=The New Indian Express|date=30 July 2014|accessdate=19 August 2014|archivedate=28 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128071033/http://www.newindianexpress.com/nation/Amid-Civil-War-Stranded-Indians-Begin-to-Leave-Libya/2014/07/30/article2355270.ece}}</ref> * {{پرچم|Iran}} – Iran has facilitated a very difficult role in this conflict. Unlike many countries in the Middle East that Iran has interests, Iran has very little to none of interest in Libya, but Iran has desired to expand its Islamic Revolution to Africa.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/what-irans-position-conflict-libya|title=What is Iran's position in the conflict of Libya?|website=Atalayar|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200907100820/https://atalayar.com/en/content/what-irans-position-conflict-libya|url-status=dead}}</ref> However, Saudi Arabia's support for Haftar has complicated Iran's desire, as Iran has also been accused of supporting Haftar's force, even when Tehran has refrained from siding with Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://warsawinstitute.org/iran-haftar-links-libya/|title=The Iran-Haftar links in Libya|date=17 July 2020}}</ref> On the other hand, Iran also provides political support to Turkey's military intervention to Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200617-iran-fm-voices-support-for-turkey-backed-libya-government/|title=Iran FM voices support for Turkey-backed Libya government|date=17 June 2020|website=Middle East Monitor}}</ref> * {{پرچم|Israel}} – Israel and Libya do not have any official relations. However, during the time in exile, Khalifa Haftar had developed a close and secret tie with the United States, thus extended to Israel, and the secret tie resulted in Israel quietly backs Khalifa Haftar on his quest to conquer entire of Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/how-khalifa-haftar-s-secret-ties-with-israel-fuel-chaos-in-libya-31941|title=How Khalifa Haftar’s secret ties with Israel fuel chaos in Libya|website=How Khalifa Haftar’s secret ties with Israel fuel chaos in Libya}}</ref> Israeli advisors have secretly trained Haftar's force to prepare for war against the Islamist-backed government in Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/israel-little-known-support-haftar-war-libya|title=Israel's little-known support for Haftar's war in Libya|website=Middle East Eye}}</ref> Israeli weapons are also seen in Haftar's forces, mostly throughout Emirati mediation.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://icfuae.org.uk/uae-in-the-media/israel-provided-haftar-weapons-uae-mediated|title=Israel provided Haftar weapons, UAE mediated|date=28 July 2017|website=ICFUAE &#124; International Campaign For Freedom in the UAE|access-date=2 October 2020|archivedate=1 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001130803/http://icfuae.org.uk/uae-in-the-media/israel-provided-haftar-weapons-uae-mediated}}</ref> [[موساد|Mossad]], the feared Israeli intelligence group, has also developed a strong relationship with Haftar and also assists Haftar's force in the conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/mossad-bibi-s-top-advisor-arab-states-libya-haftar-1.9049546|title=Mossad and Bibi’s top security advisor squabbling over relations with Arab states|website=Haaretz.com|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-18|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200918180942/https://www.haaretz.com/israel-news/mossad-bibi-s-top-advisor-arab-states-libya-haftar-1.9049546|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Italy}} – The Italian embassy has remained open during the civil war<ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.thelocal.it//20140729/renzi-calls-for-ceasefire-as-italians-flee-libya|title=Renzi calls for ceasefire as Italians flee Libya|accessdate=29 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128055643/http://m.thelocal.it/20140729/renzi-calls-for-ceasefire-as-italians-flee-libya|archivedate=28 January 2015}}</ref> and the government has always pushed for the success of UN-hosted talks among Libya's political parties in Geneva. Prime Minister [[میٹو رینزی|Matteo Renzi]] said "If there's no success, Italy is ready to play a leading role, above all a diplomatic role, and then, always under the aegis of the UN, one of peacekeeping inside Libya", adding that "Libya can't be left in the condition it is now." In 2015, four Italian workers were kidnapped by Islamic State militants near [[صبراتہ|Sabratha]]. Two of them were killed in a raid by security forces the following year while the other two were rescued.<ref name="Balmer 2016">{{حوالہ ویب|last=Balmer|first=Crispian|title=Two Italian hostages freed in Libya after companions die|publisher=Reuters|date=2016-03-04|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-italy-hostages/two-italian-hostages-freed-in-libya-source-close-to-matter-idUSKCN0W60SC|accessdate=2018-02-24}}</ref> Between February 2015 and December 2016, however, Italy was forced to close its embassy and every Italian citizen in Libya was advised to leave. The embassy reopened on 9 January 2017. * {{پرچم|Morocco}} – Morocco turned down an offer by the United Arab Emirates in 2020 to provide support for Khalifa Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/morocco-turns-down-uae-offer-support-haftar|title=Morocco turns down UAE offer to support Haftar &#124; The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200907101209/https://www.libyaobserver.ly/news/morocco-turns-down-uae-offer-support-haftar|url-status=dead}}</ref> Instead, Morocco expressed its hope to mediate for the end of the conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/morocco-mediates-libyan-conflict|title=Morocco mediates in the Libyan conflict|website=Atalayar}}</ref> * {{پرچم|Russia}} – In February 2015, discussions on supporting the Libyan parliament by supplying them with weapons reportedly took place in [[قاہرہ|Cairo]] when [[صدر روس|President of Russia]] [[ولادیمیر پیوٹن|Vladimir Putin]] arrived for talks with the [[حکومتِ مصر|government of Egypt]], during which the Russian delegates also spoke with a Libyan delegation. Colonel Ahmed al-Mismari, the spokesperson for the Libyan Army's chief of staff, also stated that "Arming the Libyan army was a point of discussion between the Egyptian and Russian presidents in Cairo." The deputy foreign minister of Russia, Mikhail Bogdanov, has stated that Russia will supply the government of Libya with weapons if UN sanctions against Libya are lifted.<ref>[http://www.ibtimes.com/russia-supply-libya-weapons-if-un-embargo-lifted-1885108 Russia Will Supply Weapons to Libya if UN Embrago is Lifted]. ''[[International Business Times]]''. Christopher Harress. Published 16 April 2016. Retrieved 15 August 2015.</ref> In April 2015, Prime Minister [[عبد اللہ الثانی|Abdullah al-Thani]] visited Moscow and announced that Russia and Libya will strengthen their relations, especially economic relations.<ref>[http://ria.ru/world/20150414/1058421192.html Ат-Тани: Ливия пересмотрит контракты, заключенные с РФ в 2008 году | Al-Thani: Libya will renew contracts signed with the RF in 2008 '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 14 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> He also met with [[سیرگئی لاوروف|Sergei Lavrov]], the Russian [[وزیر برائے امور خارجہ (روس)|Minister of Foreign Affairs]], and said that he requested Russia's assistance in fixing the country's government institutions and military strength.<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058738393.html Ливия просит РФ поддержать восстановление государственных институтов | Libya asks the RF to support the restoration of government institutions '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 15 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> The prime minister also met with [[نکولائی پٹروشیف|Nikolai Patrushev]], the Russian president's security adviser, and talked about the need to restore stability in Libya as well as the influence of terrorist groups in the country. Patrushev stated that a "priority for regional politics is the protection of the sovereignty and territorial integrity of Libya."<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058715233.html Патрушев и ливийский премьер обеспокоены влиянием террористов в Ливии | Patrushev and Libyan premier are disturbed by terrorist influence in Libya '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 15 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> A private army of 100 mercenaries from the [[واگنر گروپ|Wagner group]], backed by Russian President Vladimir Putin, has begun offensive on the forward base in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/100-russian-mercenaries-fighting-for-haftars-forces-on-tripoli-frontlines/|title=100 Russian mercenaries fighting for Haftar's forces on Tripoli frontlines|date=2019-09-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-26}}</ref> On 2 October 2019, at least 35 Russian mercenaries were killed in Libya while fighting for Khalifa Haftar's forces.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/35-russian-mercenaries-killed-fighting-for-haftars-forces-in-libya-latvian-media-reveals/|title=35 Russian mercenaries killed fighting for Haftar's forces in Libya, Latvian media reveals|date=2019-10-03|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-10-03}}</ref> According to the reports, senior commander in Russian Wagner Group, Alexander Kuznetsov was injured while fighting alongside Haftar's militias in south of Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/senior-commander-russian-wagner-group-injured-libya-french-le-point-reports|title=Senior commander in Russian Wagner Group injured in Libya, French Le Point reports {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-10|تاريخ-الأرشيف=2021-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210206174133/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/senior-commander-russian-wagner-group-injured-libya-french-le-point-reports|url-status=dead}}</ref> In a joint press conference with the German Chancellor Angela Merkel, the Russian President Vladimir Putin agreed the involvement of Russian mercenaries in Tripoli’s ongoing conflict. He also said they are not affiliated to Moscow and are not funded by the government. These fighters were transferred to Libya from the de-escalation zone in Syria's Idlib.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/putin-admits-russians-are-fighting-libya|title=Putin admits Russians are fighting in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-12|تاريخ-الأرشيف=2020-01-13|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200113022937/https://www.libyaobserver.ly/news/putin-admits-russians-are-fighting-libya|url-status=dead}}</ref> French daily ''Le Monde'' reported that Saudi Arabia was funding the operations of Russian Wagner mercenaries deployed to support Khalifa Haftar in Libya. It also claimed that over 2000 Russian mercenaries were involved in carrying out attacks on Tripoli in late 2019.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/le-monde-saudi-arabia-funds-russian-mercenaries-libya|title=Le Monde: Saudi Arabia funds Russian mercenaries in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-29|تاريخ-الأرشيف=2020-01-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200129140021/https://www.libyaobserver.ly/news/le-monde-saudi-arabia-funds-russian-mercenaries-libya|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Saudi Arabia}} – Saudi Arabia since 2014 has thrown a significant support for Haftar's force fighting in Libya. According from [[وال اسٹریٹ جرنل|Wall Street Journal]] and retrieved by Al Jazeera, Saudi Arabia had given millions of dollars to support Haftar's army in its failed attempt to takeover Tripoli after a meeting with General Haftar by Saudi King [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|Salman]].<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/saudis-gave-libya-haftar-millions-dollars-offensive-190412175708363.html|title=Saudis 'gave Libya's Haftar millions of dollars before offensive'|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-libya-idUSKCN1R80YV|title=Saudi King Salman meets Libya's General Haftar|date=27 March 2019}}</ref> Due to Haftar's defeat, Saudi Arabia was thought to have become increasingly involved in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/02/saudi-arabia-role-liyba-gna-hifter.html|title=Saudi Arabia steps up role in Libya|first=Samuel|last=Ramani|date=24 February 2020|website=Al-Monitor}}</ref> * {{پرچم|Thailand}} – In late July 2014, the Thai government asked Libya's authorities to facilitate the evacuation of its nationals by exempting the need for exit visas.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bangkokpost.com/news/local/423239/thailand-asks-libyan-authorities-to-waive-visa-rules-as-the-need-for-a-speedy-evacuation-of-thais-in-the-war-torn-north-african-country-becomes-more-urgent|title=Libya asked to facilitate Thai evacuation|website=Bangkok Post|date=30 July 2014|accessdate=19 August 2014|last=Charoensuthipan, Penchan}}</ref> As of 14 August, over 800 Thai workers have been successfully evacuated from the country,<ref>{{حوالہ ویب|url=http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNPOL5708160010002|title=800 Thai workers from Libya return home|publisher=National News Bureau of Thailand|date=14 August 2014|accessdate=19 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819125820/http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNPOL5708160010002|archivedate=19 August 2014}}</ref> while Thailand's Ministry of Labour announced that it would prepare jobs for more than 2,800 workers residing in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pattayamail.com/business/thailand-prepares-jobs-for-thai-workers-arriving-from-libya-40283|title=Thailand prepares jobs for Thai workers arriving from Libya|website=Pattaya Mail|date=8 August 2014|accessdate=19 August 2014}}</ref> * {{پرچم|Turkey}} – Turkey has been one of the most vocal critics of the civil war, mostly aimed against the Eastern Government led by [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]]. Turkey was found to have transported arms, ammunitions and aids to the Western Government led by [[فائز السراج|Fayez al-Sarraj]] against Haftar's force.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://thearabweekly.com/libyas-islamic-militants-brag-about-receiving-new-turkish-weapons|title=Libya’s Islamic militants brag about receiving new Turkish weapons &#124; Lamine Ghanmi|website=AW}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.addresslibya.co/en/archives/47424|title=Erdogan admits to breaking UN arms embargo on Libya and accuses US of disturbing peace in the region|website=The Libyan Address Journal|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907101243/https://www.addresslibya.co/en/archives/47424}}</ref> In 2019, the [[لیبیا نیشنل آرمی|Libyan National Army]] accused the Turkish authorities of supporting terrorist groups in Libya for many years, adding that the Turkish support has evolved from just logistic support to a direct interference using military aircraft to transport mercenaries, as well as ships carrying weapons, armored vehicles and ammunition to support terrorism in Libya. In 2016, [[اردن|Jordan]]'s king accused Turkey of helping Islamist militias in Libya and [[صومالیہ|Somalia]]. In July 2019, [[رجب طیب ایردوان|Recep Tayyip Erdoğan]], the President of Turkey, threatened to declare war on Khalifa Haftar after receiving news of six Turkish citizens arrested by Haftar's force.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48818695|title=Turkey threatens Libyan strongman as six held|date=30 June 2019}}</ref> On 27 December 2019 [[بلومبرگ نیوز|Bloomberg]] reported that Turkey intended to deploy its navy to protect Tripoli and send troops to help train GNA forces. Additionally Turkmen rebel groups fighting in northern Syria were expected to transfer to Tripoli. The Speaker of the Turkish Parliament subsequently announced Turkey’s plans to send troops to help Libya's Presidential Council's government, especially after the efforts of Haftar's backers, including UAE, to pressurize Fayez Al-Sarraj to recede the request for Turkey’s support.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/turkish-parliament-receives-bill-deploy-troops-libya|title=Turkish Parliament receives bill to deploy troops to Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-12-31|تاريخ-الأرشيف=2019-12-31|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191231111608/https://www.libyaobserver.ly/news/turkish-parliament-receives-bill-deploy-troops-libya|url-status=dead}}</ref> On 2 January 2020, the [[ترکی قومی اسمبلی|Turkish Grand National Assembly]] voted 325–184 to send troops to help the internationally-recognized Government of National Accord in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/01/turkey-parliament-approves-military-deployment-libya-200102113511422.html|title=Turkey's parliament approves military deployment to Libya|website=Al Jazeera|date=2 January 2020}}</ref> * {{پرچم|United Kingdom}} – Following France's evacuation of some British nationals, the UK's embassy in Tripoli was the only diplomatic mission still open in the war-torn city. However, British diplomats residing there have sought refuge in a fortified compound south-west of the city to avoid the repetitive rocket attacks by warring militias.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/30/uk-embassy-libya-open-tripoli-fighting|title=UK embassy in Libya remains open as French flee fierce fighting|website=The Guardian|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014|last=Stephen, Chris}}</ref> Three days earlier, a convoy carrying British diplomats from Tripoli to Tunisia came under fire when their vehicles refused to stop at an unofficial checkpoint in the outskirts of the city. On 2 August, the [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|Foreign and Commonwealth Office]] finally announced that it would temporarily close its embassy in the capital and evacuate its staff. Ambassador [[مائیکل آرون|Michael Aron]] said that the embassy would continue to operate from Tunisia.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/02/british-embassy-withdraws-libya-attacks-ambushes|title=Britain to close embassy and withdraw staff from Libya|website=The Guardian|date=2 August 2014|accessdate=16 August 2014|last=Stephen, Chris}}</ref> The following day, the [[شاہی بحریہ|Royal Navy]] ship [[HMS انٹرپرائز (H88)|HMS ''Enterprise'']] managed to evacuate more than a hundred foreign nationals from the country to [[مالٹا|Malta]], most of whom were British, in an operation off the coast of Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/uk-28627158|title=Royal Navy ship takes Britons from Libya to Malta|publisher=BBC|date=4 August 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref> In March 2016, Ambassador [[پیٹر ملٹ (سفارت کار)|Peter Millett]] called for "a much more coordinated approach between the different groups, regions and forces and the armed groups in Libya" in order to defeat ISIL in Libya. Head of British Embassy in Libya, Nicholas Hopton said that Britain is drafting a resolution in the Security Council in order to genuinely end the Libyan crisis. The draft resolution urges the U.N. and the international community to effectively achieve a ceasefire with the help of a monitoring mission and other sources, the HCS Information Office said.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/britain-exerts-efforts-consolidate-ceasefire-libya|title=Britain exerts efforts to consolidate ceasefire in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-28|تاريخ-الأرشيف=2020-01-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200128140142/https://www.libyaobserver.ly/news/britain-exerts-efforts-consolidate-ceasefire-libya|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|United Arab Emirates}} – In June 2019 the GNA discovered a cache of US-made Javelin anti-tank missiles in a captured LNA base in the mountains south of Tripoli. Markings on the missiles’ shipping containers indicate that they were originally sold to Oman and the United Arab Emirates in 2008. Emirati forces, who previously conducted airstrikes on Islamist targets in Libya, were suspected of backing General Khalifa Haftar. The United States State Department and Defense Department stated they have opened investigations into how the weapons ended up on the Libyan battlefield.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/06/28/world/africa/libya-american-missiles.html|title=American Missiles Found in Libyan Rebel Compound|first=Declan|last=Walsh|first2=Eric|last2=Schmitt|first3=John|last3=Ismay|date=28 June 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-arms-embargo-investigates-uae-violations-190507162028284.html|title=Libya arms embargo: UN investigates UAE violations|website=www.aljazeera.com}}</ref> The Emirati Ministry of Foreign Affairs issued a statement denying ownership of weapons found in Libya and stated that it supported United Nations-led efforts to broker a political solution to the conflict. France later released a statement that the missiles found in the base belonged to France, and that they were damaged and out of use. Nevertheless, the UAE has been identified as a strong supporter of Khalifa Haftar and the LNA, which saw the Libyan general and his forces as the best bulwark to contain and combat various Islamist groups in the war torn country; the UN reported that the UAE supplied Haftar's forces with aircraft, over 100 armoured vehicles and over US$200 million in aid.<ref>{{حوالہ رسالہ|author=Mannocchi|title=How people in Tripoli experience the battle for Libya's capital|date=21 June 2019|url=https://magazine.zenith.me/en/politics/war-libya-and-battle-tripoli|accessdate=8 August 2019}}</ref> According to ''[[لیبیا آبزرور|The Libya Observer]]'', a covert deal between Khalifa Haftar and figures from the Muammar Gaddafi-era, Revolutionary Committees, was signed in [[ابوظبی (شہر)|Abu Dhabi]], UAE. Both the parties agreed to share power in Libya, enabling Gaddafi’s loyalists to retrieve power in return for supporting Haftar in the ongoing fighting.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/haftar-gaddafi-era-revolutionary-committees-figures-sign-secret-deal-uae-share-power|title=Haftar, Gaddafi-era Revolutionary Committees figures sign secret deal in UAE to share power|website=The Libya Observer|language=en|accessdate=2019-12-16|تاريخ-الأرشيف=2019-12-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191216133348/https://www.libyaobserver.ly/news/haftar-gaddafi-era-revolutionary-committees-figures-sign-secret-deal-uae-share-power|url-status=dead}}</ref> According to a French Intelligence website, UAE supplied around 3,000 tons of military equipment to Haftar forces in late January 2020. The transit operation was completed through "Antonov 124" aircraft owned by Abu Dhabi [[ولی عہد|Crown Prince]] [[محمد بن زید|Mohammed bin Zayed]] and operated by Makassimos Air Cargo Company.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/french-sources-uae-sent-3000-tons-military-support-haftar|title=French sources: UAE sent 3,000 tons of military support to Haftar|website=The Libya Observer|language=en|accessdate=2020-02-02|تاريخ-الأرشيف=2020-02-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200202140431/https://www.libyaobserver.ly/news/french-sources-uae-sent-3000-tons-military-support-haftar|url-status=dead}}</ref> In April 2020, it was reported that the United Arab Emirates secretly purchased an advanced [[میزائل دفاع|missile system]] from [[اسرائیل|Israel]]. The UAE, which had been supplying weapons to Khalifa Haftar in the [[لیبیائی بحران (2011 – تاحال)|Libyan civil war]], also deployed the Israeli-made missile system in the war through the [[لیبیا نیشنل آرمی|LNA]].<ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/4/10/uae-supplying-libyas-haftar-with-israeli-air-defences|title=UAE supplying Libya's Haftar with Israeli air defences|accessdate=17 April 2020|website=[[The New Arab]]}}</ref> On 20 April 2020, the ''Financial Times'' reported the suspected violation of an international [[اسلحہ د‏‏ی پابندی|arms embargo]] by the United Arab Emirates. It reported the claims after reviewing documents that cited 11,000 tonnes of jet fuel shipment worth nearly $5 million was sent by the UAE to Khalifa Haftar-controlled eastern Libya in March 2020. The shipment is currently under probe by a panel of experts from the United Nations.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/c3405be4-a9f1-4902-8356-73f5ece37825|title=UAE groups implicated in suspected violation of Libyan arms embargo|accessdate=20 April 2020|website=[[Financial Times]]}}</ref> According to [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]], on 18 November 2019, the UAE launched a drone attack on a biscuit factory in Al-Sunbulah that killed 8 civilians and injured 27. The factory was shut down after the attack. According to an investigation led by Human Rights Watch, the factory had no military presence. The remnants of four laser-guided missiles – Blue Arrow-7 (BA-7) – were found, which were launched via a Wing Long -II drone.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2020/04/29/libya-uae-strike-kills-8-civilians|title=UAE Strike Kills 8 Civilians|accessdate=29 April 2020|website=Human Rights Watch}}</ref> In May 2020, a confidential report by the United Nations revealed that the UAE had been supporting the mission of Khalifa Haftar through two [[دبئی|Dubai]]-based companies, Lancaster 6 DMCC and Opus Capital Asset Limited FZE. These firms deployed a team of 20 Western mercenaries led by [[جنوبی افریقا|South African]] national Steve Lodge to Libya for a "well funded private military company operation" in June 2019.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-14/western-mercenaries-went-to-libya-to-help-moscow-s-man-un-finds|title=Western Team Went to Help Moscow’s Man in Libya, UN Finds|accessdate=14 May 2020|website=Bloomberg}}</ref> An investigation by ''[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|BBC]]'' Africa Eye and BBC Arabic Documentaries revealed that in a strike on 4 January 2020, the UAE-operated [[ونگ لونگ II|Wing Loong II]] drone was used to fire a Chinese [[HJ-10|Blue Arrow 7 missile]], which killed 26 unarmed cadets. During that time, the Wing Loong II drones were being operated only from the UAE-run Al-Khadim Libyan air base.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791|title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya|accessdate=28 August 2020|website=BBC}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=3DVE0tkGSaM|title=Libya's 'Game of Drones' – full documentary|accessdate=27 August 2020|website=YouTube}}</ref> * {{پرچم|United States}} – The United States has been active in post-2011 Libya with the military carrying out sporadic airstrikes and raids in the country, predominantly against Islamist groups. In 2014, U.S. commandos seized an oil tanker bound for anti-government militias and returned it to the Libyan national government.<ref name="Washington Post 2014">{{حوالہ ویب|title=U.S. Navy SEALs take over oil tanker for return to Libya|website=Washington Post|date=2014-03-17|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-seals-board-north-korea-flagged-tanker-for-return-to-libya/2014/03/17/ddab14bc-add6-11e3-9627-c65021d6d572_story.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> Two months later, the U.S. embassy in [[طرابلس، لیبیا|Tripoli]] was evacuated due to a heavy militia presence in the capital.<ref name="Starr Sterling Ansari 2014">{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|last2=Sterling|first2=Joe|last3=Ansari|first3=Azadeh|title=U.S. Embassy in Libya evacuates personnel|publisher=CNN|date=2014-07-26|url=https://www.cnn.com/2014/07/26/world/africa/libya-us-embassy-evacuation/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> In 2015, U.S. warplanes killed the head of the [[لیبیا وچ دولت اسلامیہ تے عراق|Islamic State in Libya]] in a strike.<ref name="Pengelly Stephen 2015">{{حوالہ ویب|last=Pengelly|first=Martin|last2=Stephen|first2=Chris|title=Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'|website=the Guardian|date=2015-11-14|url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|accessdate=2018-02-24}}</ref> In 2016, [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|U.S. President]] [[بارک اوباما|Barack Obama]] stated that not preparing for a post-Gaddafi Libya was the "worst mistake" of his presidency. On 19 January 2017, the day before President Obama left office, the United States bombed two IS camps in Libya, reportedly killing 80 militants.<ref name="Starr 2017">{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|title=First on CNN: US bombs ISIS camps in Libya, dozens killed|publisher=CNN|date=2017-01-19|url=https://www.cnn.com/2017/01/19/politics/us-airstrikes-libya-isis/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> These types of operations have continued under the [[ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدرات|Trump administration]] with a September 2017 airstrike killing an estimated 17 IS militants.<ref name="Browne 2017">{{حوالہ ویب|last=Browne|first=Ryan|title=US strikes Libya for first time under Trump|publisher=CNN|date=2017-09-24|url=https://www.cnn.com/2017/09/24/politics/us-strikes-libya-trump/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> On 25 September 2019, airstrike carried out by the U.S. killed 11 suspected ISIL militants in the town of Murzuq, Libya. This was the second airstrike in a week against the militant group, according to U.S. Africa Command.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2019/Sep-25/492269-us-airstrike-against-daesh-in-libya-kills-11.ashx|title=US airstrike against Daesh in Libya kills 11 {{!}} News , Middle East {{!}} THE DAILY STAR|website=www.dailystar.com.lb|accessdate=2019-09-26}}</ref> A U.S. military air-raid, on 27 September, killed 17 suspected ISIL militants in southwest Libya, making it a third strike against the militia group within a month.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/17-isis-militants-killed-by-third-strike-by-us-africa-command-on-southern-libya/|title=17 ISIS militants killed by third strike by US Africa Command on southern Libya|date=2019-09-28|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-28}}</ref> On 30 September, US Africa Command said it conducted an airstrike in southern Libya that killed 7 ISIL militants, alongside the Government of National Accord. This marked the fourth raid in the region against ISIL in two weeks.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/us-africa-command-kills-7-isis-terrorists-new-airstrikes-southern-libya|title=US Africa Command kills 7 ISIS terrorists in new airstrikes on southern Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-10-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191001133326/https://www.libyaobserver.ly/news/us-africa-command-kills-7-isis-terrorists-new-airstrikes-southern-libya|url-status=dead}}</ref> On 10 February 2020, at least six Libyan families sued Haftar and the UAE government in the U.S. District Court of the District of Columbia for committing war crimes in Libya. The families of victims who were either killed, injured or faced attempted killings, demanded $1 billion in damages, said the plaintiffs’ attorneys, Martin F. McMahon & Associates.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/six-libyan-families-sue-haftar-uae-at-a-us-court-for-war-crimes/|title=Six Libyan families sue Haftar, UAE at a US court for war crimes|date=2020-02-11|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-02-12}}</ref> * {{پرچم|Ukraine}} - A number of Il-76TD turbofan strategic airlifters belonging to Ukraine-registered companies have been destroyed in Libya. Reports in Russian information outlets claimed the aircraft were possibly smuggling arms to both sides of the civil war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unian.info/politics/10681182-ukrainian-footprint-in-libyan-civil-war-russian-disinformation-media.html|title=Ukrainian "footprint" in Libyan civil war Russian disinformation – media|accessdate=11 September 2019|website=Unian}}</ref> ; کھیل * لیبیا نو‏‏ں [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] وچ 2017 افریقہ کپ آف نیشنس د‏‏ی میزبانی دے حقوق تو‏ں نوازیا گیا سی۔ اُتے ، جاری تنازعہ اُتے تشویش دے سبب اگست 2014 وچ ٹورنامنٹ ملک تو‏ں دور کردتا گیا سی۔ == ہور ویکھو == * [[یورپی تارکین وطن بحران|یورپی تارکین وطن دا بحران]] * [[لیبیا وچ امریکی مداخلت (2015 – موجودہ)]] * [[دوسری لیبیا خانہ جنگی وچ ترکی د‏‏ی فوجی مداخلت]] * [[لیبیائی بحران (2011– تاحال)]] == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے|refs= <ref name="UNSMIL_Salame_20190409">{{cite web| last1 =| first1 =| last2= | first2= | authorlink =| coauthors =| title =Statement by the Special Representative of the Secretary General in Libya, Ghassan Salamé, on the National Conference| work =| publisher = [[United Nations Support Mission in Libya]] | date = 2019-04-09| url = https://unsmil.unmissions.org/statement-special-representative-secretary-general-libya-ghassan-salam%C3%A9-national-conference| format =| doi =| accessdate =2019-04-09 | archiveurl= https://www.webcitation.org/77VmxsnY4?url=https://unsmil.unmissions.org/statement-special-representative-secretary-general-libya-ghassan-salam%C3%A9-national-conference| archivedate=2019-04-09 | url-status=live}}</ref> <ref name="UNSMIL_Salame_190904">{{cite web | last1 = | first1 = | last2 = | first2 = | authorlink = | coauthors = | title = Remarks of SRSG Ghassan Salamé to the United Nations Security Council on the situation in Libya – 4 September 2019 | trans-title = | work = | publisher = | website = [[United Nations Support Mission in Libya|UNSMIL]] | date = 2019-09-04 | url = https://unsmil.unmissions.org/remarks-srsg-ghassan-salam%C3%A9-united-nations-security-council-situation-libya-4-september-2019 | format = | doi = | accessdate = 2019-09-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191115032802/https://unsmil.unmissions.org/remarks-srsg-ghassan-salam%C3%A9-united-nations-security-council-situation-libya-4-september-2019 | archivedate = 2019-11-15 | url-status = live | dead-url = }}</ref> <ref name="WashPost_NatConf">{{cite web| last1 =| first1 =| last2= | first2= | authorlink =| coauthors =| title = UN urges Libyans to work for peace at National Conference| work =| publisher =[[دی واشنگٹن پوسٹ]]/[[Associated Press]]| date = 2019-03-26 | url = https://www.washingtonpost.com/world/africa/un-urges-libyans-to-work-for-peace-at-national-conference/2019/03/26/0bb403ca-500f-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html| doi =| accessdate =2019-04-09 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20190409192631/https://www.washingtonpost.com/world/africa/un-urges-libyans-to-work-for-peace-at-national-conference/2019/03/26/0bb403ca-500f-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html| archivedate= 2019-04-09| url-status=live}}</ref> <ref name="NatConf_postponed">{{cite news | last1= Zaptia| first1= Sami| last2= | first2= | pages= | language =| title= UNSMIL postpones Ghadames National Conference until conditions are right | trans-title = | date= 2019-04-09 | publisher= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2019/04/09/unsmil-postpones-ghadames-national-conference-until-conditions-are-right/| accessdate=2019-04-09 | archiveurl= https://www.webcitation.org/77VmroJZa?url=https://www.libyaherald.com/2019/04/09/unsmil-postpones-ghadames-national-conference-until-conditions-are-right/| archivedate=2019-04-09 | url-status=live}}</ref> }} == ہور پڑھو == {{Wikinews category|2014 Libyan conflict}} * ڈیوڈ گارٹنسٹین راس ، بن [https://web.archive.org/web/20141029202928/http://www.icct.nl/publications/icct-commentaries/terrorism-in-north-africa-after-benghazi-the-jihadist-regional-outlook ''غازی دے بعد شمالی افریقہ وچ دہشت گردی: جہادی علاقائی آؤٹ لک'' (انسداد دہشت گردی دے بین الاقوامی مرکز - ہیگ ، 2013)] * پیلہم ، نکولس۔ [http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/feb/19/libya-against-itself/ لیبیا خود دے خلاف] (فروری 2015) "لیبیائی اس وقت تو‏ں کدرے زیادہ وکھ تھلگ محسوس کردے نيں جدو‏ں اقوام متحدہ نے قذافی اُتے پابندیاں عائد کيت‏یاں سن۔ کرنل دے خاتمے دے بعد جو سول سوسائٹی مختصر طور اُتے ابھری سی اوہ غائب ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ ہر کارکن اپنے ساتھیاں دے ناواں نو‏‏ں کالعدم قرار دے سکدا اے جنہاں نو‏ں گولی مار دے ہلاک کيتا گیا یا اغوا کيتا گیا ، اکثر اسلام پسند۔ ''نیویارک کتاباں دا جائزہ'' * کمپ مارک ، بنوائے۔ [http://www.counterpunch.org/2015/02/19/demolishing-libya/ مداخلتاں کس طرح ساڈے پِچھے رہ گئياں: لیبیا نو‏‏ں مسمار کرنے] (فروری ۔2015)۔ ''کاؤنٹرپینچ'' {{Libyan Civil War (2011)}} {{Libya topics}} {{Ongoing military conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Post-Cold War African conflicts}} {{Portalbar|Libya|War|Current events}} {{Authority control}} [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لیبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:لیبیا د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:2020ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2019ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2018ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2017ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2016ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2015ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2014ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:لیبیا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 7qgbocedc7i2uzco87q7kn5og76uuac 0 90553 707704 707043 2026-06-11T04:03:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707704 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات چینی|pic=File:Signing Ceremony Phase One Trade Deal Between the U.S. & China (49391434906).jpg|piccap=[[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا]] [[ڈونلڈ ٹرمپ]] and [[Vice Premier of China|Vice Premier]] [[Liu He (politician)|Liu He]] sign the Phase One Trade Deal in January 2020|s=中美贸易战|t=中美貿易戰|p=Zhōngměi Màoyìzhàn|altname=China–United States trade dispute|s2=中美贸易争端|t2=中美貿易爭端|p2=Zhōngměi Màoyìzhēngduān|order=st}} '''چین – امریکا تجارتی جنگ''' ({{zh|s={{linktext|中美|贸易战}}|t=|p=Zhōngměi Màoyìzhàn|c=}}) [[چین]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا دے]] وچکار جاری معاشی تنازع اے ۔ صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے 2018 وچ چین اُتے محصولات تے ہور تجارتی رکاوٹاں طے کرنا شروع کيتیاں جس دے مقصد تو‏ں امریکا دے کہنے والے "غیر منصفانہ تجارتی طریقےآں" نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے مجبور کرنے دے مقصد اُتے مجبور کيتا گیا۔<ref>{{cite news|last=Swanson|first=Ana|date=2018-07-05|title=Trump's Trade War With China Is Officially Underway|url=https://www.nytimes.com/2018/07/05/business/china-us-trade-war-trump-tariffs.html|work=The New York Times|access-date=2019-05-26}}</ref> انہاں تجارتی طریقےآں تے انہاں دے اثرات وچ بڑھدا ہويا تجارتی خسارہ ، تے دانشورانہ املاک د‏‏ی مبینہ طور اُتے چوری تے امریکی ٹیکنالوجی د‏‏ی چین نو‏‏ں زبردستی منتقلی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Report">[https://ustr.gov/sites/default/files/Section%20301%20FINAL.PDF "Findings of the Investigation into China's Acts, Policies, and Practices Related to Technology Transfer, Intellectual Property, and Innovation Under Section 301 of the Trade Act of 1974"], Office of the U.S. Trade Representative, March 22, 2018</ref> امریکی تجارتی اقدامات دے جواب وچ ، چینی حکومت نے ٹرمپ انتظامیہ اُتے تحفظ پسندی وچ ملوث ہونے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3030717/china-doesnt-want-supplant-us-it-will-keep-growing-beijing|title=China doesn't want to supplant the US, but it will keep growing, Beijing says|first=Kinling|last=Lo|date=27 September 2019|accessdate=11 August 2020|publisher=South China Morning Post}}</ref> 15 جنوری 2020 نو‏‏ں ، دونے فریق اک مرحلے وچ پہلے معاہدے اُتے پہنچے ، لیکن تناؤ برقرار رہیا ۔ 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، ٹرمپ نے [[امریکی تجارتی خسارہ|امریکی تجارتی خسارے]] نو‏‏ں کم کرنے تے گھریلو مینوفیکچرنگ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی نرخاں د‏‏ی تائید کيت‏ی اے ، کہندے نيں کہ اس دے تجارتی شراکت داراں دے ذریعہ ملک نو‏‏ں "چھن گیا"۔ محصولات عائد کرنا انہاں د‏‏ی صدارتی مہم دا اک وڈا تختہ بن گیا۔ خارجہ تعلقات د‏‏ی کونسل دے اک پس منظر رکھنے والے دا کہنا سی کہ اگرچہ بہت سارے ماہرین اقتصادیات تے تجارتی ماہرین اس گل اُتے یقین نئيں رکھدے نيں کہ تجارتی خسارے تو‏ں معیشت نو‏‏ں نقصان پہنچیا اے ، دوسرےآں دا خیال اے کہ تجارتی خسارے نو‏‏ں برقرار رکھنا اکثر اک مسئلہ ہُندا اے ، تے اس اُتے کافی بحث ہُندی اے کہ تجارتی خسارہ کتنا ا‏‏ے۔ غیر ملکی حکومتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تے نال ہی نال ، اسنو‏ں کم کرنے دے لئی کيتا پالیسیاں ، جے کوئی ہوئے تاں ، عمل پیرا ہونا چاہیدا۔ <ref name="cfr.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.cfr.org/backgrounder/us-trade-deficit-how-much-does-it-matter|title=The U.S. Trade Deficit: How Much Does It Matter?|website=Council on Foreign Relations}}</ref> ایسوسی ایٹ پریس تے رائٹرز دے ذریعہ کيتے گئے سروے اُتے ردعمل ظاہر کرنے والے تقریبا تمام ماہر معاشیات دا کہنا سی کہ ٹرمپ دے محصولات ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معیشت نو‏‏ں بھلانے تو‏ں کدرے زیادہ نقصان پہنچاواں گے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-economy-poll-idUSKCN1GQ02G|title=Economists united: Trump tariffs won't help the economy|last=Sarkar|first=Shrutee|date=2018-03-14|website=Reuters|accessdate=2019-08-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/c22c8a9cb69a44f194ca6a1360274ebc|title=AP FACT CHECK: Economists say Trump off on tariffs' impact|first=Josh|last=Boak|date=December 5, 2018|website=AP NEWS}}</ref> تے کچھ ماہرین معاشیات نے ریاست ہائے متحدہ امریکا دے متبادل ذرائع د‏‏ی حمایت کيتی۔ چین دے نال اپنے تجارتی خسارے نو‏‏ں دور کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Freund|first=Caroline|title=Three Ways to Reduce a Trade Deficit|url=https://www.piie.com/blogs/trade-and-investment-policy-watch/three-ways-reduce-trade-deficit|website=PIIE|publisher=Peterson Institute for International Economics|accessdate=November 6, 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Mankin|first=Tony|title=Policy Options For Addressing the China-US Trade Imbalance|url=http://www.internationalaffairs.org.au/australianoutlook/policy-options-for-addressing-the-china-us-trade-imbalance/|website=AIIA|publisher=Australian Institute of International Affairs|accessdate=26 August 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Hass|first=Ryan|title=Trump's focus on China trade: Right target, wrong approach|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/06/14/trumps-focus-on-china-trade-right-target-wrong-approach/|website=Brookings Institute|publisher=Brookings Institute}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=CSIS Brief: Beyond the Brink: Escalation and Conflict in U.S.-China Economic Relations|url=https://www.csis.org/analysis/csis-brief-beyond-brink-escalation-and-conflict-us-china-economic-relations|website=CSIS|publisher=CSIS|accessdate=September 25, 2019}}</ref> تجارتی جنگ نے امریکا تے چین دونے د‏‏ی معیشتاں اُتے منفی اثر ڈالیا ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ وچ ، اس نے صارفین دے لئی قیمتاں تے کساناں نو‏‏ں مالی مشکلات دا باعث بنا ا‏‏ے۔ چین وچ ، تجارتی جنگ نے اقتصادی تے صنعتی پیداوا‏‏ر وچ اضافے د‏‏ی شرح وچ سست روی دا باعث بنی ، جو پہلے ہی زوال دا شکار سی۔ بہت ساری امریکی کمپنیاں نے سپلائی چین نو‏‏ں ایشیاء دے کسی تے مقام اُتے منتقل کردتا اے ، جس تو‏ں ایہ خدشہ لاحق اے کہ تجارتی جنگ تو‏ں امریکا تے چین د‏‏ی اقتصادی 'ڈیوپلنگ' ہوجائے گی۔ دوسرے ملکاں وچ تجارتی جنگ نے معاشی نقصان وی کيتا اے ، حالانکہ کچھ ملکاں اس خلا نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی مینوفیکچرنگ وچ اضافے تو‏ں مستفید ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں اسٹاک مارکیٹ وچ عدم استحکا‏م وی پیدا ہويا ا‏‏ے۔ معاشی تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے کچھ نقصانات تو‏ں نمٹنے دے لئی دنیا بھر د‏‏ی حکومتاں نے اقدامات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/blogs/asia/2019/05/china-trade-war-sino-american-ties-torn-brick-brick-190512132227395.html|title=China–US trade war: Sino-American ties being torn down brick by brick|website=www.aljazeera.com|accessdate=2019-08-18|archivedate=2019-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190904140940/https://www.aljazeera.com/blogs/asia/2019/05/china-trade-war-sino-american-ties-torn-brick-brick-190512132227395.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/politics/la-na-pol-us-china-trade-stalemate-20190531-story.html|title=For the U.S. and China, it's not a trade war anymore — it's something worse|date=2019-05-31|website=Los Angeles Times|language=en-US|accessdate=2019-08-18}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/ndr-2019-singapore-will-be-principled-in-approach-to-china-us-11819238|title=NDR 2019: Singapore will be 'principled' in approach to China–US trade dispute; ready to help workers|website=CNA|language=en|accessdate=2019-08-18|archivedate=2021-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515134546/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/ndr-2019-singapore-will-be-principled-in-approach-to-china-us-11819238}}</ref> بین الاقوامی سطح اُتے ، چین د‏‏ی تجارتی پالیسیاں نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے ٹرمپ انتظامیہ د‏‏ی تجارتی جنگ دے حتمی مقصد د‏‏ی حمایت کيتی گئی اے ، جدو‏ں کہ محصولات دے استعمال تے تجارتی جنگ دے منفی معاشی اثرات اُتے وی تنقید کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ امریکی صنعتاں وچ ، امریکی کاروبار تے زرعی صنعتاں نے تجارتی جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی اے ، اگرچہ زیادہ تر کسان ٹرمپ د‏‏ی حمایت کردے رہ‏‏ے۔ امریکی سیاستداناں وچ ، کچھ لوکاں نے انہاں ہتھکنڈاں تو‏ں اتفاق نئيں کيتا جنہاں دے ٹرمپ کم کررہے نيں ، لیکن زیادہ تر چین اُتے دباؤ ڈالنے دے مقصد تو‏ں متفق ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="washingtonexaminer-8-2019">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonexaminer.com/policy/economy/trumps-china-tariff-hike-draws-mixed-reception-from-lawmakers|title=Trump's China tariff hike draws mixed reception from lawmakers|last=Higgins|first=Sean|date=August 1, 2019}}</ref> نومبر 2019 دے آخر تک ، صدر دے لئی کسی وی سرکردہ ڈیموکریٹک امیدوار نے ایہ نئيں کہیا سی کہ اوہ [[جو بائیڈن]] تے الزبتھ وارن سمیت ٹیرف نو‏‏ں ختم کردین گے ، انہاں دونے نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ امریکا نو‏‏ں چین د‏‏ی غیر منصفانہ تجارتی پالیسیاں دے طور اُتے انہاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ <ref name="Businessweek-11-19">"'Trade Wars are Good, and Easy to Win'", Bloomberg Businessweek, Nov. 18, 2019 pp.32-36</ref> == پس منظر == [[فائل:China USA trade.png|thumb| چین دے نال تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی امریکی تجارتی عدم توازن]] [[فائل:United States Balance of Trade Deficit-pie chart.svg|thumb| 2014 وچ ملک دے لحاظ تو‏ں امریکی تجارتی خسارہ (ارباں ، سامان تے خدمات وچ )]] === چین عالمی تجارتی تنظیم وچ شامل ہويا === [[فائل:President of People's Republic of China Hu.jpg|کھبے|thumb|210x210px| 20 اپریل 2006 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس وچ [[جارج ڈبلیو بش]] تے چینی رہنما ہوجنتاؤ ]] [[فائل:Xi Jinping and Barack Obama toast at White House state dinner September 2015.jpg|thumb|210x210px| [[بارک اوباما|باراک اوباما]] تے چینی رہنما [[شی جنہاں پنگ|شی جنپنگ]] ، 25 ستمبر ، 2015 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس وچ ریاستی عشائیہ دے دوران ٹوسٹ اٹھاندے ہوئے ]] [[ریاستہائے متحدہ امریکا – چین دے تعلقات دا ایکٹ 2000|ریاستہائے متحدہ امریکا – چائنا ریلیشنس ایکٹ 2000 دے نال]] ، چین نو‏‏ں 2001 وچ ڈبلیو ٹی او وچ شمولیت د‏‏ی اجازت دتی گئی تے اسنو‏ں اک [[پسندیدہ ملک (سیاست)|پسندیدہ ترین قوم]] (ایم ایف این) دا درجہ دتا گیا۔ معاشی تجزیہ کار گیبی لپٹن دے مطابق اس نے موجودہ تجارتی جنگ کيت‏ی "بنیاد رکھی"۔ <ref>[https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/08/china-trump-trade-united-states/567526/ "The Elusive ‘Better Deal’ With China"], ''The Atlantic'', August 14, 2018</ref> 2018 تک ، امریکی مینوفیکچرنگ د‏‏ی ملازمتاں وچ 2000 تو‏ں ہن تک تقریبا 5 ملین د‏‏ی کمی واقع ہوئی سی ، اس کمی وچ تیزی دے نال۔ === ٹرمپ انتظامیہ د‏‏ی شکایات === سن 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، صدر ٹرمپ امریکی تجارتی خسارے نو‏‏ں کم کرنے تے گھریلو مینوفیکچرنگ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ٹیرف د‏‏ی کثرت تو‏ں وکالت کردے نيں ، کہندے نيں کہ اس دے تجارتی شراکت داراں دے ذریعہ اس ملک نو‏‏ں "چیر پھینکا" جارہیا اے ، تے محصولات عائد کرنا انہاں د‏‏ی صدارتی مہم دا اک وڈا تختہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2018/06/08/618242932/as-u-s-flexes-its-muscles-on-trade-other-countries-are-beginning-to-push-back|title=As U.S. Flexes Its Muscles On Trade, Other Countries Are Beginning To Push Back|last=Zarroli|first=Jim|date=2018-06-08|website=NPR.org|accessdate=2019-08-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/05/15/us/politics/china-trade-donald-trump.html|title=Trump's Love for Tariffs Began in Japan's '80s Boom|first=Jim|last=Tankersley|first2=Mark|last2=Landler|date=May 15, 2019|website=NYTimes.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://money.cnn.com/2015/07/28/news/economy/donald-trump-polls-taxes-wages/index.html|title=Donald Trump wants to be the 'jobs president.' But how?|first=Heather|last=Long|date=July 28, 2015|website=CNNMoney|تاريخ-الوصول=October 2, 2020|تاريخ-الأرشيف=October 29, 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211029171938/https://money.cnn.com/2015/07/28/news/economy/donald-trump-polls-taxes-wages/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/truth-o-meter/article/2016/jul/15/donald-trumps-top-10-campaign-promises/|title=Donald Trump's top 10 campaign promises|website=PolitiFact}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2018/06/08/618242932/as-u-s-flexes-its-muscles-on-trade-other-countries-are-beginning-to-push-back|title=As U.S. Flexes Its Muscles On Trade, Other Countries Are Beginning To Push Back|last=Zarroli|first=Jim|date=2018-06-08|website=NPR.org|accessdate=2019-08-26}}</ref> 2011 دے اوائل وچ ، انہاں نے دسیا کہ چونکہ چین نے انہاں د‏‏ی کرنسی وچ ہیرا پھیری د‏‏ی اے ، "ساڈی کمپنیاں دے لئی چینی کمپنیاں دا مقابلہ کرنا تقریبا ناممکن ا‏‏ے۔" <ref name="CNN-Money">[https://money.cnn.com/2011/04/17/news/economy/trump_china_trade_war/index.htm "How 'The Donald' could incite a trade war"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210324040104/https://money.cnn.com/2011/04/17/news/economy/trump_china_trade_war/index.htm |date=2021-03-24 }}, ''CNN Money'', April 18, 2011</ref> اس وقت ، امریکی بزنس اینڈ انڈسٹری کونسل دے ایلن ٹونلسن نے کہیا کہ چینی کم قیمت د‏‏ی ڈگری گھٹ تو‏ں گھٹ 40 فیصد اے ، انہاں نے کہیا کہ محصولاں نو‏‏ں درست کرنے دا واحد طریقہ سی: "اور کچھ وی کم نئيں کيتا ، کوئی تے کم نئيں کريں گا۔" 2017 وچ ، امریکا دے پاس چین دے نال 336 بلین ڈالر دا تجارتی خسارہ تے مجموعی طور اُتے $ 566 ارب ڈالر دا تجارتی خسارہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2018/mar/28/donald-trump/did-us-have-500-billion-deficit-china-2017/|title=Did the U.S. have a $500 billion deficit with China in 2017?|last=Kruzel|first=John}}</ref> [[فائل:Secretary Ross Meets with Minister of Industry and Information Technology Miao Wei (37259919406).jpg|thumb| امریکی وزیر تجارت تجارت ولبر راس نے چینی وزیر صنعت و انفارمیشن ٹکنالوجی میاو وی نال ملاقات کيت‏ی ، بیجنگ ، ستمبر 2017]] صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں محصولات د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ، انہاں نے کہیا کہ غیر منصفانہ تجارتی طریقےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں چین ہر سال امریکی معیشت نو‏‏ں سیکڑاں بلین ڈالر خرچ کر رہیا ا‏‏ے۔ محصولات عائد کرنے دے بعد ، انہاں نے تجارتی جنگ وچ داخل ہونے د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا ، "تجارتی جنگ بہت سال پہلے امریکا د‏‏ی نمائندگی کرنے والے بیوقوفاں ، یا نااہل لوکاں دے ہتھو‏ں ہار گئی تھی" انہاں نے کہیا کہ امریکا دا تجارتی خسارہ اک سال وچ 500 بلین ڈالر اے ، دانشورانہ املاک (آئی پی) د‏‏ی چوری دے نال جس وچ 300 بلین ڈالر لاگت آئے گی۔ انہاں نے کہیا کہ اسيں اسنو‏ں جاری نئيں رہنے دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/business/2018/apr/04/trump-china-trade-war-concerns-import-taxes-stock-market|title=Trump plays down US-China trade war concerns: 'When you're $500bn down you can't lose'|last=Smith|first=David|date=April 4, 2018|website=The Guardian|accessdate=May 28, 2018}}</ref> وائٹ ہاؤس دے سابق کونسل ، جم سکولٹز نے کہیا کہ "اک تو‏ں زیادہ صدارتی انتظامیہ - کلنٹن ، بش تے اوبامہ دے ذریعے - امریکا نے نادانستہ طور اُتے اک ہور راستہ دیکھیا اے جدو‏ں کہ چین نے بین الاقوامی تجارتی منڈی وچ غیر منصفانہ فائدے دے لئی اپنا راستہ دھوکہ دتا۔" <ref name="CNN-Business-2">[https://www.cnn.com/2019/08/15/perspectives/trade-war-trump-triumph/index.html "Trump's trade war with China will be worth the fight"], ''CNN Business'', August 23, 2019</ref> اس دے برعکس ، [[ییل یونیورسٹی]] دے جیکسن انسٹی ٹیوٹ برائے عالمی امور دے اک سینئر فیلو اسٹیفن روچ دے مطابق ، دنیا دے 101 ملکاں دے نال امریکی تجارتی خسارہ (2015 تک) ، جس وچ سب تو‏ں وڈا چین دے نال امریکی تجارتی خسارہ ا‏‏ے۔ غیر مناسب تجارتی طریقےآں دے ضمنی مصنوع د‏‏ی بجائے ، امریکا د‏‏ی گھریلو بچت د‏‏ی کمی دا براہ راست نتیجہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Roach|first=Stephen S.|authorlink=Stephen S. Roach|title=America’s Trade Deficit Begins at Home|publisher=Project Syndicate|date=25 April 2016|url=https://www.project-syndicate.org/commentary/us-trade-deficit-low-domestic-saving-by-stephen-s--roach-2016-04?barrier=accesspaylog|accessdate=17 September 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Chandran|first=Nyshka|title=US-China trade deficit is set to keep on rising, Yale’s Stephen Roach says|publisher=[[CNBC]]|date=25 March 2018|url=https://www.cnbc.com/2018/03/25/us-china-trade-deficit-to-rise-stephen-roach-at-china-development-forum.html|accessdate=17 September 2020}}</ref> ٹرمپ انتظامیہ دے ذریعہ تجارت دے غیر منصفانہ طریقےآں وچ امریکی [[فکری ملکیت|دانشورانہ املاک]] (آئی پی) د‏‏ی چوری وی ا‏‏ے۔ <ref name="CNN-Business">[https://money.cnn.com/2018/03/23/technology/china-us-trump-tariffs-ip-theft/index.html "How much has the US lost from China's IP theft?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008065725/https://money.cnn.com/2018/03/23/technology/china-us-trump-tariffs-ip-theft/index.html |date=2021-10-08 }}, ''CNN Business'', March 23, 2018</ref> سی این این دے اک مضمون وچ کہیا گیا اے کہ امریکا دے تجارتی نمائندے دے ذریعہ چین د‏‏ی دانشورانہ املاک چوری د‏‏ی تحقیقات وچ ست ماہ د‏‏ی تحقیقات وچ امریکا دا آئی پی چوری تو‏ں اخراجات دا تخمینہ 225 بلین تو‏ں 600 ارب ڈالر سالانہ ا‏‏ے۔ ٹکنالوجی نو‏‏ں امریکی معیشت دا سب تو‏ں اہ‏م حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="WP-China">[https://www.washingtonpost.com/opinions/the-united-states-is-finally-confronting-chinas-economic-aggression/2018/03/25/3e0a2188-2f72-11e8-b0b0-f706877db618_story.html "The United States is finally confronting China’s economic aggression"], ''Washington Post'', March 25, 2018</ref> امریکی تجارتی نمائندے رابرٹ ای لائٹائزر دے مطابق ، چین امرید‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی کمپنیاں نو‏‏ں خریدنے تے سائبر شیٹ نو‏‏ں ٹیکنالوجی حاصل کرنے دے لئی استعمال کرنے سمیت "ریاستی سرمایہ داری" اُتے عمل کرنے دے نال نال ، "جبری ٹیکنالوجی د‏‏ی منتقلی" د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ٹرمپ انتظامیہ دے عہدیداراں نے ، 2018 دے اوائل تک ، چینی ریاستی کنٹرول والی کمپنیاں نو‏‏ں امریکی ٹکنالوجی کمپنیاں د‏‏ی خریداری تو‏ں روکنے دے لئی اقدامات اٹھائے سن تے اوہ امریکی کمپنیاں نو‏‏ں چین وچ انہاں د‏‏ی کلیدی ٹیکنالوجی دے حوالے کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ مارکیٹ. سیاسی تجزیہ کار جوش روگن دے مطابق : "اک ایسا عقیدہ سی کہ چین اک نجی معیشت تیار کريں گا جو عالمی تجارتی تنظیم دے نظام دے نال ہ‏‏م آہنگ ثابت ہوئے گا۔ چینی قیادت نے اس دے برعکس کرنے دا اک سیاسی فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ تاں ہن سانو‏ں جواب دینا پئے گا۔ " لائٹائزر نے کہیا کہ لگائے گئے نرخاں د‏‏ی مالیت امریکا دے دانشورانہ املاک تے غیر ملکی ملکیت د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی مبینہ چوری دے نتیجے وچ ہونے والے حقیقی معاشی نقصان دے اندازےآں اُتے مبنی اے جس دے لئی غیر ملکی کمپنیاں نو‏‏ں ٹکنالوجی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اس طرح دے مشترکہ منصوبے چینی کمپنیاں نو‏‏ں امریکی ٹکنالوجی تک غیر قانونی رسائی فراہ‏م کردے ہیں{{#tag:ref|<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-11-01/u-s-says-china-state-owned-co-stole-micron-trade-secrets|title=China State-Owned Company Charged With Micron Secrets Theft|last1=McLaughlin|first1=David|last2=Strohm|first2=Chris Strohm|date=November 1, 2018|website=[[بلومبرگ نیوز]]|archive-url=|archive-date=|access-date=December 5, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/tech/china-is-using-economic-espionage-and-theft-to-grab-us-technology|title=China is using 'economic espionage' and 'theft' to grab US technology|last=Ciaccia|first=Chris|date=2018-11-29|website=[[Fox News]]|language=en-US|archive-url=|archive-date=|access-date=2018-12-05}}</ref><ref name="InnovationWall">{{cite journal|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/66753/adam-segal/chinas-innovation-wall|title=China's Innovation Wall|journal=Foreign Affairs|date=January 16, 2019|last1=Segal|first1=Adam}}</ref><ref>{{unbulleted list|[https://aflcio.org/press/releases/strategic-tariffs-against-china-are-critical-part-trade-reform-create-more-jobs-and "Strategic Tariffs Against China Are Critical Part of Trade Reform to Create More Jobs and Better Pay"], AFL-CIO press release, March 22, 2018|{{Cite web|url=https://thehill.com/blogs/pundits-blog/international-affairs/346806-trump-takes-aim-at-chinas-bad-intellectual-property|title=Trump takes aim at China's bad intellectual property practices|date=2017-08-16|website=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}|{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china/some-u-s-businesses-urge-caution-in-china-intellectual-property-trade-push-idUSKBN1CF2OV|title=Some U.S. businesses urge caution in China intellectual property trade push|last=Schneider|first=Howard|access-date=2019-05-26|publisher=Reuters|location=Washington|date=2017-10-10}}|{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/10/10/us/politics/china-spy-espionage-arrest.html|title=Chinese Officer Is Extradited to U.S. to Face Charges of Economic Espionage|last=Benner|first=Katie|date=2018-10-10|work=The New York Times|access-date=2019-05-31|language=en-US|issn=0362-4331}}|{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/12/20/us/politics/us-and-other-nations-to-announce-china-crackdown.html|title=U.S. Accuses Chinese Nationals of Infiltrating Corporate and Government Technology|last1=Sanger|first1=David E.|date=2018-12-20|work=The New York Times|access-date=2019-05-31|last2=Benner|first2=Katie|language=en-US|issn=0362-4331}}|{{cite web|url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-biz-us-china-trade-war-ip-theft-20190221-story.html|title=Here are 5 cases where the U.S. says Chinese companies and workers stole American trade secrets|last=Liedtke|first=Paul Wiseman and Michael|website=Chicago Tribune|language=en-US|access-date=2019-05-31}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/23/china-stealth-fighter-us-technology|title=Chinese stealth fighter jet may use US technology|date=23 January 2011|website=[[دی گارڈین]]}}|{{cite web|url=https://freebeacon.com/national-security/china-hacked-f22-f35-jet-secrets/|title=China Hacked F-22, F-35 Stealth Jet Secrets|date=24 March 2016|website=[[Washington Free Beacon]]}}|{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2017/11/08/chinese-theft-of-sensitive-us-military-technology-still-huge-problem.html|title=Chinese theft of sensitive US military technology is still a 'huge problem,' says defense analyst|date=8 November 2017|website=[[CNBC]]}}|{{cite web|url=https://www.npr.org/2018/10/10/656280811/u-s-charges-alleged-chinese-government-spy-with-stealing-u-s-trade-secrets|title=U.S. Charges Alleged Chinese Government Spy With Stealing U.S. Trade Secrets|date=10 October 2018|website=[[این پی ار]]}}|{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/china-stole-us-military-secrets-2013-5|title=PENTAGON: Chinese Hackers Have Stolen Data From 'Almost Every Major US Defense Contractor'|date=7 May 2013|website=Business Insider}}|{{cite web|url=https://www.heritage.org/defense/commentary/chinese-hackers-stole-us-weapons-system-designs|title=Chinese Hackers Stole U.S. Weapons System Designs|date=12 June 2013|website=[[The Heritage Foundation]]}}|{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/chinas-mysterious-predator-clone-is-finally-out-in-the-open-2012-11|title=China's Mysterious Predator Clone Is Finally Out In The Open|date=8 November 2012|website=[[Business Insider]]}} }}</ref><ref name="Grassley">{{Cite web|url=https://www.judiciary.senate.gov/grassley-on-chinese-espionage-its-called-cheating_and-its-only-getting-worse|title=Grassley on Chinese Espionage: It's called cheating. And it's only getting worse.|website=[[ریاستہائے متحدہ سینٹ]]|date=2018-11-28}}</ref><ref name="Andy Grove Bloomberg">Grove, Andrew. [https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-01/andy-grove-how-america-can-create-jobs "Andy Grove: How America Can Create Jobs"], ''Bloomberg News'', July 1, 2010</ref><ref name="Andy Grove NYT">[https://www.nytimes.com/2016/03/26/opinion/andy-groves-warning-to-silicon-valley.html "Andy Grove’s Warning to Silicon Valley"], ''New York Times'', March 26, 2016.</ref><ref name=piie>{{cite web|url=https://piie.com/system/files/documents/pb18-13.pdf|title=China's Forced Technology Transfer Problem— And What to Do About It|last=Branstetter|first=Lee G.|date=June 2018|website=www.piie.com|access-date=|archive-date=2021-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215015817/https://piie.com/system/files/documents/pb18-13.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/10/30/us/politics/justice-department-china-espionage.html|title=Chinese Intelligence Officers Accused of Stealing Aerospace Secrets|date=30 October 2018|website=New York Times}}</ref><ref name="nytimes.com" />}}۔ [[عوامی جمہوریہ چین وچ موجود امریکی چیمبر آف کامرس|عوامی جمہوریہ چین وچ امریکی چیمبر آف کامرس دے]] ادھے تو‏ں زیادہ ممبراں دا خیال سی کہ اوتھ‏ے کاروبار کردے وقت دانشورانہ املاک دا رساو اک اہ‏م تشویش ا‏‏ے۔ <ref name="Oh">{{حوالہ ویب|url=https://www.marketwatch.com/story/why-is-the-us-accusing-china-of-stealing-intellectual-property-2018-04-05|title=Why is the U.S. accusing China of stealing intellectual property?|last=Oh|first=Sunny|website=MarketWatch|language=en-US|accessdate=2019-06-03}}</ref> اگست 2017 وچ ، رابرٹ لائٹائزر نے چین دے مبینہ غیر منصفانہ تجارتی طریقےآں د‏‏ی چھان بین کيتی۔ <ref name=":11">{{حوالہ ویب|url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2017/8/21/16143350/trump-china-section-301-trade|title=Trump's new attack on the Chinese economy, explained|last=Aleem|first=Zeeshan|date=2017-08-21|website=Vox|accessdate=2019-05-26}}</ref><ref name="Alexander">Blair, Dennis; Alexander, Keith. [https://www.nytimes.com/2017/08/15/opinion/china-us-intellectual-property-trump.html "China's Intellectual Property Theft Must Stop"], ''The New York Times'', August 15, 2017</ref> مارچ 2018 وچ اسٹیل تے ایلومینیم ٹیرف کارروائیاں دا آغاز کردے ہوئے ، ٹرمپ نے کہیا "تجارتی جنگاں اچھ ،ا نيں ، تے جیتنا آسان اے ،" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2018/03/02/business/trump-calls-trade-wars-good-and-easy-to-win.html|title=Trump Calls Trade Wars 'Good' and 'Easy to Win'|first=Ana|last=Swanson|date=March 2, 2018|website=NYTimes.com}}</ref> لیکن چونکہ اگست 2019 وچ تنازعہ بڑھدا ہی گیا ، ٹرمپ نے کہیا ، "ميں نے کدی نئيں کہیا کہ چین آسان ہونے والا ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/08/15/us/politics/trump-rally.html|title=Citing Economy, Trump Says That 'You Have No Choice but to Vote for Me'|first=Maggie|last=Haberman|first2=Peter|last2=Baker|date=August 15, 2019|website=NYTimes.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2019/08/24/politics/donald-trump-china-trade-war-xi-jinping/index.html|title=Trump's China trade war spirals as 2020 looms|last=Analysis by Stephen Collinson and Donna Borak|website=CNN}}</ref> پیٹر نیارو نے ، وائٹ ہاؤس آفس آف ٹریڈ اینڈ مینوفیکچرنگ پالیسی ڈائریکٹر ، نے وضاحت کيتی کہ تجارتی خسارے نو‏‏ں کم کرنے دے لئی محصولات "خالصتا دفاعی اقدامات" ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LGbgNKtBJG8 "Trump tariffs on Chinese goods fulfill campaign promise: Peter Navarro], ''Fox Business'', June 19, 2018</ref> انہاں دا کہنا اے کہ سالانہ خسارے دے نتیجے وچ امریکی کھرباں ڈالر جمع کردے نيں جو انہاں دے ذریعہ امریکا بیرون ملک منتقل کردے نيں ، فیر اوہ انہاں ملکاں دے ذریعہ امریکا دے اثاثے خریدنے دے لئی استعمال ہُندے نيں ، تے اس رقم نو‏‏ں امریکا وچ سرمایہ کاری کرنے دے برخلاف "جے اسيں ایسا ہی کردے نيں جداں اسيں کررہے ني‏‏‏‏ں۔" ایہ کھرباں ڈالر غیر ملکیو‏ں دے ہتھ وچ نيں جسنو‏ں اوہ فیر امریکا خریدنے وچ استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.cnbc.com/video/2018/03/15/peter-navarro-talks-trade-and-tariffs.html "Peter Navarro talks trade and tariffs"], ''CNBC'', March 15, 2018</ref> === چین دا جواب تے جوابی الزامات === چینی حکومت نے آئی پی د‏‏ی جبری منتقلی اک لازمی عمل د‏‏ی تردید د‏‏ی اے ، تے چین وچ د‏‏ی جانے والی گھریلو R&D دے اثرات نو‏‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ سابق امریکی ٹریژری سکریٹری لیری سمرز نے اندازہ کيتا کہ کچھ تکنیکی شعبےآں وچ چینی قیادت امریکی بنیادی املاک د‏‏ی "چوری" نئيں "بنیادی سائنس وچ وڈی سرکاری سرمایہ کاری" دا نتیجہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2018/06/27/larry-summers-china-does-not-need-to-steal-us-technology.html|title=Larry Summers praises China's state investment in tech, saying it doesn't need to steal from US|last=Belvedere|first=Matthew J.|date=2018-06-27|website=CNBC|language=en|accessdate=2019-06-01}}</ref> مارچ 2019 وچ ، [[قومی عوامی کانگریس (چین)|نیشنل پیپلز کانگریس]] نے 2020 وچ لاگو ہونے دے لئی ، اک نويں غیر ملکی سرمایہ کاری دے بل د‏‏ی توثیق د‏‏ی ، جو غیر ملکی کمپنیاں تو‏ں آئی پی د‏‏ی جبری منتقلی اُتے واضح طور اُتے پابندی عائد کردا اے ، تے غیر ملکی دانشورانہ املاک تے تجارتی راز نو‏‏ں مضبوط تحفظ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ چین نے 2022 وچ آٹوموٹو انڈسٹری وچ غیر ملکی سرمایہ کاری اُتے پابندیاں ختم کرنے دا وی منصوبہ بنایا سی۔ [[عوامی جمہوریہ چین وچ موجود امریکی چیمبر آف کامرس|ایم چیام چین]] پالیسی کمیٹی د‏‏ی چیئر لیسٹر راس نے بل اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا کہ بل دے متن نو‏‏ں "جلدی" تے "وسیع" کردتا گیا اے ، تے اس بل دے اک ایداں دے حصے اُتے وی تنقید د‏‏ی اے جس نے ملک نو‏‏ں چینی کمپنیاں اُتے پابندیاں عائد کرنے والے ملکاں دے خلاف انتقامی کارروائی دا اختیار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="scmp-woo">{{حوالہ ویب|url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/2188885/china-make-forced-technology-transfer-illegal-beijing-tries|title=China to make forced technology transfer illegal to woo foreign investors|date=2019-03-06|website=South China Morning Post|language=en|accessdate=2019-06-01}}</ref><ref name=":5">{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2018/12/24/china-is-reportedly-considering-law-against-forced-tech-transfers.html|title=China is reportedly considering a law to crack down on forced tech transfers|last=V.|first=Harini|date=2018-12-24|website=CNBC|language=en|accessdate=2019-06-01}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2019/03/15/chinas-new-foreign-investment-law-may-not-be-enough-for-us-trade-deal.html|title=China scrambled to show it'll change how it treats foreign firms — that may not be enough for Trump|last=Cheng|first=Evelyn|date=2019-03-15|website=CNBC|language=en|accessdate=2019-06-01}}</ref> چینی حکومت نے تنازعہ شروع کرنے دے لئی امریکی حکومت نو‏‏ں مورد الزام قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ امریکی اقدامات تو‏ں مذاکرات مشکل ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا کہنا اے کہ تجارتی جنگ دا دنیا اُتے منفی اثر پيا اے تے ایہ کہ امریکی حکومت دا اصل مقصد چین د‏‏ی نمو نو‏‏ں روکنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2019/06/02/china-releases-official-document-that-blames-america-for-the-trade-war.html|title='The US has backtracked': China releases official document blaming America for the trade war|last=Cheng|first=Evelyn|date=June 2, 2019}}</ref> == کرونولوجی == [[فائل:Peter Navarro, Director of the White House National Trade Council, Addresses in the Oval Office before U.S. President Donald Trump Signs Executive Orders Regarding Trade on March 31, 2017 4.jpg|thumb| صدر نے تجارت تو‏ں متعلق ایگزیکٹو آرڈرز اُتے دستخط کرنے تو‏ں پہلے وائٹ ہاؤس نیشنل ٹریڈ کونسل دے ڈائریکٹر پیٹر نیارو نے [[نائب صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|نائب صدر]] [[مائیک پینس|مائک پینس]] تے کامرس سکریٹری ولبر راس دے نال تجارت اُتے گل کيتی۔ <ref>[https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/03/31/presidential-executive-order-regarding-omnibus-report-significant-trade Presidential Executive Order Regarding the Omnibus Report on Significant Trade Deficits], [[وائٹ ہاؤس]], 3/31/2016</ref><ref>[https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/03/31/presidential-executive-order-establishing-enhanced-collection-and Presidential Executive Order on Establishing Enhanced Collection and Enforcement of Antidumping and Countervailing Duties and Violations of Trade and Customs Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209232254/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/03/31/presidential-executive-order-establishing-enhanced-collection-and |date=2017-12-09 }}, [[وائٹ ہاؤس]], 3/31/2016</ref> ]] === 2018 === * 22 جنوری: ٹرمپ نے سولر پینلز تے [[دھلائی مشین|واشنگ مشیناں]] اُتے محصولات دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-imposes-trade-tariffs-signaling-tougher-line-on-china-1516658821|title=U.S. Imposes New Tariffs, Ramping Up 'America First' Trade Policy|first=Jacob M. Schlesinger and Erin|last=Ailworth|website=WSJ}}</ref> 2017 وچ امریکی شمسی پینل د‏‏ی درآمدات دا تقریبا 8 فیصد چین تو‏ں آیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.statista.com/statistics/232941/us-imports-of-solar-equipment-by-source-contry/|title=• Share of solar equipment imports United States by source country &#124; Statista|website=www.statista.com}}</ref> چین تو‏ں رہائشی واشنگ مشیناں د‏‏ی درآمد 2015 وچ مجموعی طور اُتے 1.1 بلین ڈالر سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.stltoday.com/business/local/u-s-slaps-duties-on-washing-machines-made-in-china/article_5bd36359-62b4-55f4-9ac1-8cbe214e28a5.html|title=U.S. slaps duties on washing machines made in China|website=stltoday.com}}</ref> * یکم مارچ: ٹرمپ نے تمام ملکاں تو‏ں درآمدات اُتے اسٹیل تے ایلومینیم دے نرخاں دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/news/business/wp/2018/03/01/white-house-planning-major-announcement-thursday-on-steel-and-aluminum-imports/|title=Trump announces steel and aluminum tariffs Thursday over objections from advisers and Republicans|website=Washington Post}}</ref> امریکا نے اپنے اسٹیل دا تقریبا 3 3٪ چین تو‏ں درآمد کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2018/03/06/winners-and-losers-from-trumps-tariffs/|title=Analysis &#124; Winners and losers from Trump's tariffs|website=Washington Post}}</ref> اس اعلان وچ وال اسٹریٹ جرنل دے ایڈیٹوریل بورڈ د‏‏ی جانب تو‏ں تنقید کيتی گئی ، جس نے ایگزیکٹو آرڈر نو‏‏ں "ان دے ایوان صدر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پالیسی غلطی" قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/trumps-tariff-folly-1519950205|title=Trump's Tariff Folly|first=The Editorial|last=Board|website=WSJ}}</ref> * 22 مارچ: ٹرمپ نے ریاستہائے متحدہ دے تجارتی نمائندے (یو ایس ٹی آر) تو‏ں 50-60 بلین امریکی ڈالر د‏‏ی مالیت دے چینی سامان اُتے [[ٹیرف|محصولات دے]] اطلاق د‏‏ی تحقیقات کرنے نو‏‏ں کہیا۔ {{R|Diamond}} <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.caixinglobal.com/2018-03-22/trumps-rumored-tariff-plan-sparks-fears-of-sino-us-trade-war-101224494.html|title=Trump's Rumored Tariff Plan Sparks Fears of Sino-U.S. Trade War – Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|accessdate=August 9, 2018}}</ref><ref name=":8">{{حوالہ ویب|url=https://www.caixinglobal.com/2018-08-08/china-strikes-back-with-second-tranche-of-tariffs-101313018.html|title=China Strikes Back With Second Tranche of Tariffs – Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|accessdate=August 9, 2018}}</ref> انہاں نے 1974 دے تجارتی ایکٹ د‏‏ی دفعہ 301 اُتے انحصار کردے ہوئے کہیا کہ مجوزہ محصولات "برساں دے دوران چین دے غیر منصفانہ تجارتی طریقےآں دا ردعمل نيں" ، بشمول امریکی [[فکری ملکیت|دانشوراں دی]] چوری۔ [[فکری ملکیت|پراپرٹی]] <ref name="whitehouse">{{حوالہ ویب|url=https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-president-donald-j-trump-additional-proposed-section-301-remedies/|title=Statement from President Donald J. Trump on Additional Proposed Section 301 Remedies|publisher=White House|accessdate=April 7, 2018|archivedate=August 9, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190809143558/https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-president-donald-j-trump-additional-proposed-section-301-remedies/}}</ref> چینی درآمدات د‏‏ی 1300 تو‏ں زیادہ قسماں نو‏‏ں نرخاں دے لئی درج کيتا گیا سی ، جنہاں وچ ہوائی جہاز دے پرزے ، بیٹریاں ، فلیٹ پینل ٹیلی ویژن ، طبی آلات ، مصنوعی سیارہ تے مختلف ہتھیار شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Office of the United States Trade Representative, April 2018, [https://ustr.gov/about-us/policy-offices/press-office/press-releases/2018/april/under-section-301-action-ustr Under Section 301 Action, USTR Releases Proposed Tariff List on Chinese Products]</ref> * 2 اپریل: چین د‏‏ی وزارت تجارت نے امریکا تو‏ں ایلومینیم ، ہوائی جہاز ، کاراں ، سور دا گوشت ، تے سویا بین (جس وچ 25٪ محصولات نيں) ، دے نال نال پھل ، گری دار میوے تے اسٹیل پائپنگ سمیت 128 مصنوعات اُتے محصولات عائد کرنے دا جواب دتا۔ (15٪) امریکی کامرس دے سکریٹری ولبر راس نے کہیا کہ منصوبہ بند چینی نرخاں وچ صرف امریکی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر دا]] 0.3 فیصد جھلک پيا اے ، تے پریس سکریٹری سارہ ہکابی سینڈرس نے بیان کيتا کہ اس اقدام تو‏ں "قلیل مدتی درد" ہوئے گا لیکن "طویل مدتی کامیابی" ہوئے گی۔ <ref name=":2"/> 5 اپریل ، 2018 نو‏‏ں ، ٹرمپ نے ایہ کہندے ہوئے جواب دتا کہ اوہ بیجنگ کيت‏ی جوابی کارروائی دے طور اُتے چین د‏‏ی اضافی 100 بلین درآمدات اُتے محصولات دے اک ہور دور اُتے غور کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.caixinglobal.com/2018-04-06/trump-weighs-additional-100-billion-tariffs-on-chinese-imports-101231136.html|title=Beijing to 'Fight Back at All Costs' Against New Trump Tariffs – Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|accessdate=August 9, 2018}}</ref> اگلے دن عالمی تجارتی تنظیم نو‏‏ں چین تو‏ں امریکا دے نويں نرخاں اُتے مشاورت دے لئی درخواست موصول ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://k.caixinglobal.com//web/detail_23497|title=WTO Says It Has Received China Complaint Over Proposed U.S. Tariffs|website=k.caixinglobal.com|accessdate=August 9, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809154614/https://k.caixinglobal.com//web/detail_23497|archivedate=August 9, 2018}}</ref> [[فائل:President Trump Talks Trade with the Vice Premier of the People’s Republic of China, Liu He, 2018 (27309127577).jpg|سجے|thumb| چینی نائب وزیر اعظم لیو ہی مئی 2018 وچ امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔]] * 15 مئی: نائب وزیر اعظم تے [[چینی کمیونسٹ پارٹی دا پولٹ بیورو| پولٹ بیورو ممبر]] لیو ہی ، [[صدر عوامی جمہوریہ چین| چین دے صدر]] دے اعلیٰ معاشی مشیر تے [[چینی کمیونسٹ پارٹی دا جنرل سیکریٹری|جنرل سکریٹری]] [[شی جنہاں پنگ| شی جنپنگ]] ، ہور تجارتی گل گل دے لئی واشنگٹن تشریف لائے<ref name=":82">{{حوالہ ویب|url=https://www.agdaily.com/news/trump-china-buy-massive-ag-products/|title=Trump: China agrees to buy massive amount of ag products|date=May 21, 2018}}</ref><ref name=":92">{{حوالہ ویب|url=https://www.caixinglobal.com/2018-08-08/china-strikes-back-with-second-tranche-of-tariffs-101313018.html|title=China Strikes Back With Second Tranche of Tariffs – Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|accessdate=August 9, 2018}}</ref>۔ * * 20 مئی: چینی عہدے دار امریکی سامان د‏‏ی خریداری وچ "نمایاں اضافہ" کرنے دا عہد کرکے چین دے نال امریکا دے تجارتی خسارے نو‏‏ں "کافی حد تک کم" کرنے اُتے متفق ني‏‏‏‏ں۔ نتیجے دے طور اُتے ، ٹریژری سکریٹری اسٹیون منوچن نے اعلان کيتا کہ "ہم تجارتی جنگ نو‏‏ں رکدے نيں"۔ اُتے ، وائٹ ہاؤس نیشنل ٹریڈ کونسل دے ڈائریکٹر پیٹر نیارو نے کہیا کہ ایتھ‏ے کوئی "تجارتی جنگ" نئيں اے ، لیکن ایہ "تجارتی تنازعہ ، منصفانہ تے آسان" سی۔ اسيں تجارتی جنگ نو‏‏ں بہت پہلے ہار چکے سن ۔ " * 21 مئی: ٹرمپ نے ٹویٹ کيتا کہ "چین نے وڈے پیمانے اُتے اضافی فارم / زرعی مصنوعات خریدنے اُتے اتفاق کيتا اے ،" اگرچہ بعد وچ انہاں نے واضح کيتا کہ خریداری "ممکنہ معاہدے" دے بند ہونے اُتے دستبردار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.caixinglobal.com/2018-05-30/beijing-lashes-out-at-us-for-backtracking-on-tariff-cancelation-101259500.html|title=Update: Beijing Lashes Out at U.S. for Backtracking on Tariff Cancellation – Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|accessdate=August 9, 2018}}</ref> * 29 مئی: وائٹ ہاؤس نے اعلان کيتا اے کہ اوہ "صنعتی لحاظ تو‏ں اہ‏م ٹکنالوجی" دے نال 50 ارب چینی سامان اُتے 25٪ ٹیرف نافذ کريں گا۔ متاثرہ مصنوعات د‏‏ی مکمل لسٹ دا اعلان 15 جون تک کيتا جائے گا<ref>{{حوالہ ویب|url=https://money.cnn.com/2018/06/15/news/economy/china-us-trade-war/index.html|title=China: 'The US has launched a trade war'|publisher=[[سی این این]]|date=June 15, 2018|accessdate=June 16, 2018|تاريخ-الأرشيف=August 4, 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190804212821/https://money.cnn.com/2018/06/15/news/economy/china-us-trade-war/index.html|url-status=dead}}</ref>۔ اس نے کچھ چینی افراد تے تنظیماں اُتے سرمایہ کاری د‏‏ی پابندیاں تے ایکسپورٹ کنٹرول وچ اضافے دا وی منصوبہ بنایا اے تاکہ اوہ امریکی ٹیکنالوجی نو‏‏ں حاصل کرنے تو‏ں روک سکن۔ چین نے کہیا کہ جے اس نے تجارتی پابندیاں عائد کردتی نيں تاں اوہ واشنگٹن دے نال تجارتی مذاکرات بند کردے گا۔ " * 15 جون: ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ امریکا 50 بلین چینی برآمدات اُتے 25 فیصد محصول لگائے گا۔ 34 بلین ڈالر 6 جولائ‏ی ، 2018 نو‏‏ں شروع ہون گے ، تے ہور 16 بلین ڈالر اس دے بعد د‏‏ی تریخ وچ شروع ہون گے<ref>{{حوالہ ویب|url=https://money.cnn.com/2018/06/14/news/economy/trump-china-tariffs/index.html?adkey=bn|title=Trump announces tariffs on $50 billion worth of Chinese goods|publisher=CNN|date=June 15, 2018|accessdate=June 15, 2018|تاريخ-الأرشيف=September 28, 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180928151545/https://money.cnn.com/2018/06/14/news/economy/trump-china-tariffs/index.html?adkey=bn|url-status=dead}}</ref>۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.caixinglobal.com/2018-07-11/quick-take-us-threatens-tariffs-on-additional-200-billion-in-china-goods-101304428.html|title=Update: U.S. Names Products Targeted by $200 Billion in New Tariffs – Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|accessdate=August 9, 2018}}</ref> چین د‏‏ی وزارت تجارت نے امریکا اُتے تجارتی جنگ شروع کرنے دا الزام عائد کيتا تے کہیا کہ چین جولائ‏ی تو‏ں امریکی درآمدات دے لئی ايس‏ے طرح دے نرخاں دا جواب دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/trump-imposes-import-taxes-on-chinese-goods-and-warns-of-additional-tariffs/2018/06/15/da909ecc-7092-11e8-bf86-a2351b5ece99_story.html|title=Trump imposes import taxes on Chinese goods, and warns of 'additional tariffs'|date=June 15, 2018|accessdate=June 15, 2018}}</ref>تین دن بعد ، وائٹ ہاؤس نے اعلان کيتا کہ جے چین نے انہاں امریکی نرخاں دا مقابلہ کيتا تاں امریکا 200 بلین ڈالر د‏‏ی چینی درآمدات اُتے 10 فیصد اضافی محصولات عائد کريں گا۔ محصولات دے اس دور وچ شامل مصنوعات د‏‏ی لسٹ 11 جولائ‏ی ، 2018 نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی ، تے اسنو‏ں 60 دن وچ لاگو کيتا جانا سی۔ * 19 جون: چین نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی ، 50 $ بلین امریکی سامان اُتے اپنے ہی نرخاں نو‏‏ں خطرہ بنایا تے کہیا کہ امریکا نے تجارتی جنگ دا آغاز کيتا ا‏‏ے۔ متعدد ملکاں وچ درآمد تے برآمدی منڈیاں نو‏‏ں خدشہ اے کہ محصولات د‏‏ی فراہمی د‏‏ی زنجیراں وچ رکاوٹ پیدا ہوجائے گی جو "دنیا بھر وچ پھیل سکدی ني‏‏‏‏ں۔" * 6 جولائ‏ی: 34 ارب چینی سامان اُتے امریکی محصولات عمل وچ آئے۔ چین نے ايس‏ے طرح د‏‏ی قیمت دے امریکی سامان اُتے انتقامی محصولات عائد کردتے۔ محصولات دا عالمی سطح اُتے [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر وچ ]] 0.1 فیصد حصہ ا‏‏ے۔ 10 جولائ‏ی ، 2018 نو‏‏ں ، امریکا نے اضافی 200 بلین چینی سامان د‏‏ی ابتدائی لسٹ جاری د‏‏ی جو 10٪ ٹیرف دے تابع ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2019/07/11/politics/us-china-trade-dispute/index.html|title=Trump complains China isn't buying US agricultural products, despite his earlier claims|first=Kevin|last=Liptak|first2=Nikki|last2=Carvajal|website=CNN}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.caixinglobal.com/2018-07-06/quick-take-sino-us-trade-war-begins-101294848.html|title=Update: Sino-U.S. Trade War Begins – Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|accessdate=August 9, 2018}}</ref> دو دن بعد ، چین نے سالانہ 60 ارب ڈالر دے امریکی سامان اُتے اضافی محصولات دے نال جوابی کارروائی دا عزم کيتا۔ * 8 اگست: ریاستہائے متحدہ دے تجارتی نمائندے دے دفتر نے اپنی 279 چینی اشیا د‏‏ی حتمی لسٹ شائع د‏‏ی ، جس د‏‏ی مالیت 16 بلین ڈالر اے ، 23 اگست تو‏ں 25 فیصد محصول ہوئے گا۔ جواب وچ ، چین نے درآمدات دے 16 بلین اُتے 25٪ محصولات عائد کردتے امریکی ، جو 23 اگست نو‏‏ں امریکی نرخاں دے متوازی طور اُتے نافذ کيتا گیا سی۔ * 14 اگست: چین نے [[عالمی تجارتی ادارہ|عالمی تجارتی تنظیم (ڈبلیو ٹی او) دے]] پاس شکایت درج کروائی جس وچ کہیا گیا اے کہ غیر ملکی شمسی پینل اُتے امریکی محصولات ڈبلیو ٹی او دے حکمران تو‏ں متصادم نيں تے انہاں نے شمسی پی وی مصنوعات دے لئی بین الاقوامی مارکیٹ نو‏‏ں غیر مستحکم کردتا ا‏‏ے۔ چین نے کہیا اے کہ اس دے نتیجے وچ چین دے جائز تجارتی مفادات نو‏‏ں براہ راست نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ چائنہ قابل تجدید توانائی صنعت ایسوسی ایشن دے محقق پینگ پینگ نے کہیا کہ شمسی مسئلہ برساں تو‏ں موجود اے تے سوچیا اے کہ تجارتی تنازعہ د‏‏ی تال برقرار رکھنے دے لئی چین نے اسنو‏ں سامنے لیانے دا انتخاب کيتا ا‏‏ے۔ * 22 اگست: امریکی ٹریژری دے انڈر سکریٹری ڈیوڈ مالپاس تے چینی تجارت دے نائب وزیر وانگ شووین نے [[واشنگٹن ڈی سی]] وچ گل گل نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دے لئی ملاقات کيتی۔ دراں اثنا ، 23 اگست ، 2018 نو‏‏ں ، امریکا تے چین نے 16 ارب ڈالر دے سامان اُتے وعدہ کیہ ہویا نرخ نافذ ہوگیا ، تے 27 اگست ، 2018 نو‏‏ں ، چین نے اضافی محصولات دے بارے وچ امریکا دے خلاف اک نويں ڈبلیو ٹی او شکایت درج کروائی۔ * ستمبر 17: امریکا نے اعلان کيتا کہ 200 بلین ڈالر د‏‏ی چینی اشیا اُتے 10 فیصد محصولات 24 ستمبر ، 2018 نو‏‏ں شروع ہون گے ، جو سال دے آخر تک ودھ ک‏ے 25 فیصد ہوجاواں گے۔ چین نے جوابی کارروائی کیت‏‏ی تاں 267 بلین ڈالر د‏‏ی اضافی درآمد اُتے محصولات د‏‏ی وی دھمکی دتی ، جو چین نے 18 ستمبر نو‏‏ں 60 ارب امریکی درآمدات اُتے 10 فیصد محصولات دے نال کيتا۔ ہن تک ، چین نے 110 ارب ڈالر دے امریکی سامان اُتے یا تاں محصولات عائد یا تجویز کیتے نيں ، جو اپنی بیشتر امریکی مصنوعات د‏‏ی درآمدات د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ * 10 نومبر ، 2018 - وائٹ ہاؤس نیشنل ٹریڈ کونسل دے ڈائریکٹر پیٹر نیارو نے الزام لگایا کہ وال اسٹریٹ دے ارب پتی افراد دا اک گروہ صدر تے امریکی مذاکرات د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں کمزور کرکے چینی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اثر و رسوخ دا آپریشن کررہیا اے ، تے اس اُتے زور دتا اے کہ اوہ مورچا وچ سرمایہ کاری کرے۔ بیلٹ * 30 نومبر: صدر ٹرمپ نے بیونس آئرس ، ارجنٹائن وچ کینیڈا دے معاہدے اُتے نظر ثانی شدہ امریکا۔ یو ایس ایم سی اے وچ آٹوموبائل دے لئی "اصل دے اصول" اُتے مشتمل شق شامل اے جسنو‏ں "ٹرمپ انتظامیہ نے چینی آداناں نو‏‏ں برقرار رکھنے تے امریکا تے شمالی امریکا وچ پیداوا‏‏ر تے سرمایہ کاری د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے دے آلے دے طور اُتے استدعا کيتی سی۔" * یکم دسمبر: محصولات وچ منصوبہ بند اضافہ ملتوی کردتا گیا۔ وہائٹ ہاؤس نے کہیا اے کہ دونے فریق جبری ٹیکنالوجی د‏‏ی منتقلی ، دانشورانہ املاک دے تحفظ ، عدم تعارف د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹاں ، سائبر مداخلتاں تے سائبر چوریاں دے سلسلے وچ ساختی تبدیلیاں اُتے فوری طور اُتے گل گل دا آغاز کرن گے۔ ٹرمپ انتظامیہ دے مطابق ، "جے [90 دن] دے اختتام اُتے ، فریقین کسی معاہدے تک پہنچنے تو‏ں قاصر نيں تاں ، 10 فیصد محصولات 25 فیصد کردتے جاواں گے۔" امریکی تجارتی نمائندے دے دفتر نے تصدیق د‏‏ی اے کہ چین د‏‏ی ساختی تبدیلیاں د‏‏ی سخت تریخ آخری تریخ یکم مارچ 2019 ا‏‏ے۔ * 4 دسمبر: نیویارک دے فیڈ دے صدر جان ولیمز دا کہنا اے کہ انہاں دا خیال اے کہ 2019 وچ امریکی معیشت مستحکم رہے گی۔ ولیمز نو‏‏ں توقع اے کہ معیشت نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی سود د‏‏ی شرح وچ اضافہ ضروری ہوئے گا۔ انہاں نے کہیا ، "مضبوط نشوونما ، مضبوط مزدور منڈی تے افراط زر دے ساڈے اس نقطہ نظر نو‏‏ں دیکھدے ہوئے تے اس نقطہ نظر دے آس پاس موجود تمام مختلف خطرات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، وچ توقع کردا ہاں کہ شرح سود وچ ہور بتدریج اضافے دا اک مستقل معاشی توسیع د‏‏ی کفالت ہوئے گی۔" * 11 دسمبر: ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ چین امریکی سویابین د‏‏ی "زبردست رقم" خرید رہیا ا‏‏ے۔ اجناس دے تاجراں نے ایسی خریداری دا کوئی ثبوت نئيں دیکھیا ، تے اگلے چھ مہینےآں وچ چین نو‏‏ں سویا بین د‏‏ی برآمدات تجارتی تنازعہ شروع ہونے تو‏ں پہلے ، 2017 وچ ہونے والی اک چوتھائی سی۔ چین نے مبینہ طور اُتے اک جامع تجارتی معاہدے نو‏‏ں بند کرنے دے بعد امریکی فارم دے سامان د‏‏ی خریداری نو‏‏ں دستہ سمجھیا۔ === 2019 === * 14 جنوری: وال اسٹریٹ جرنل دے اک مضمون وچ دسیا گیا اے کہ ٹرمپ دے محصولات دے باوجود چین دے 2018 وچ امریکا دے نال تجارتی سرپلس ریکارڈ 323.32 بلین ڈالر سی۔ * 6 مارچ: امریکی محکمہ تجارت نے دسیا کہ 2018 وچ چین دے نال امریکی تجارتی خسارہ 621 بلین ڈالر تک جا پہنچیا ، جو 2008 دے بعد تو‏ں سب تو‏ں زیادہ سی۔ * 5 مئی: ٹرمپ نے بیان کيتا کہ 10 of دے سابقہ ​​نرخاں نو‏‏ں 10 مئی نو‏‏ں 200 بلین ڈالر مالیت د‏‏ی چینی اشیا وچ 25 فیصد کردتا جائے گا ، یو ایس ٹی آر دے نوٹیفکیشن دے نال ، 9 مئی نو‏‏ں فیڈرل رجسٹر نے 12 یا اس دے بعد ڈیوٹی وچ ترمیم شائع د‏‏ی : 01 صبح مشرقی وقت زون 10 تو‏ں 25٪ مئی تک چین د‏‏ی مصنوعات دے لئی ستمبر 2018 د‏‏ی کارروائی دے تحت۔ اس د‏ی واضح وجہ ایہ اے کہ چین معاہدے اُتے پہلے ہی متفق ہوئے گیا سی۔ * 15 مئی: ٹرمپ نے ایگزیکٹو آرڈر 13873 اُتے دستخط کیتے ، جس دے مطابق ، رائٹرز دے مطابق ، ہواوے اُتے خصوصی منظوری دے بغیر امریکا د‏‏ی اہ‏م ٹکنالوجی خریدنے اُتے پابندی عائد ہوگئی تے قومی سلامتی د‏‏ی بنیاد اُتے امریکی ٹیلی کم نیٹ ورکس تو‏ں اس دے سازوسامان اُتے موثر طریقے تو‏ں پابندی عائد کردتی گئی۔ * یکم جون: چین 60 بلین ڈالر دے امریکی سامان اُتے محصولات ودھیا دے گا۔ * 29 جون: جی 20 اوساکا سربراہ اجلاس دے دوران ، ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ اوہ تے ژی جنپنگ وسیع تر گل گل دے بعد تجارتی جنگ وچ "باہمی" ہونے اُتے راضی ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے از وقت محصولات نو‏‏ں نفاذ وچ لیایا جانا اے ، لیکن دوبارہ مذاکرات دے دوران "وقتی طور پر" مستقب‏‏ل وچ کوئی وی محصول نئيں لینا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ٹرمپ نے کہیا کہ اوہ امریکی کمپنیاں نو‏‏ں اپنی مصنوعات ہواوے نو‏‏ں فروخت کرنے د‏‏ی اجازت دین گے ، لیکن ایہ کمپنی امریکی تجارتی بلیک لسٹ وچ شامل رہے گی۔ اُتے ، گذشتہ پابندیاں تو‏ں ہواوے نو‏‏ں عارضی طور اُتے مستثنیٰ کرنے دے اس منصوبے د‏‏ی حد تک بعد وچ واضح نئيں ہوئے سکیا تے ، ہفتےآں دے بعد ، ہواوے اُتے پابندی دے الٹ جانے دا کوئی واضح اشارہ نئيں مل سکیا۔ * 29 جون: چینی رہنما ژی جنپنگ نال ملاقات دے بعد ، ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ "چین بہت زیادہ خوراک تے زرعی مصنوعات خرید رہیا اے ، تے اوہ بہت جلد ، جلد ہی اس دا آغاز کرنے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔" چین نے اس طرح دا عہد کرنے تو‏ں اختلاف کيتا تے اک ماہ بعد اس طرح د‏‏ی کوئی خریداری عمل وچ نئيں آئی۔ * 11 جولائ‏ی: ٹرمپ نے ٹویٹ کيتا کہ "چین سانو‏ں اس گل اُتے شکست دے رہیا اے کہ اوہ ساڈے عظیم کساناں تو‏ں زرعی مصنوعات نئيں خرید رہے نيں جس دے بارے وچ انہاں نے کہیا سی کہ اوہ کرن گے۔" تجارتی مذاکرات تو‏ں واقف افراد دا کہنا سی کہ چین نے جدو‏ں تک ایہ اک جامع تجارتی معاہدے دا حصہ نئيں ہُندا تب تک زرعی سامان د‏‏ی خریداری دے لئی کوئی پختہ وابستگی نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ 15 جولائ‏ی: چین تو‏ں سرکاری اعداد و شمار نے اپنی دوسری سہ ماہی وچ جی ڈی پی د‏‏ی ترقی نو‏‏ں 27 سالاں وچ سب تو‏ں کم دیکھیا۔ * 17 جولائ‏ی: چین نے امریکی ٹریژری ہولڈنگز دے انعقاد وچ تیزی تو‏ں کمی دا اعلان کيتا ، جس نے اس د‏ی موجودہ مالیت وچو‏ں 1.1 ٹریلین ڈالر دے 25 فیصد نو‏‏ں ہدف بنایا ا‏‏ے۔ یکم اگست: ٹرمپ نے ٹویٹر اُتے اعلان کيتا کہ "بقیہ 300 بلین ڈالر دے سامان" اُتے 10 فیصد اضافی محصول عائد کيتا جائے گا۔ * 5 اگست: چین دے مرکزی بینک (پی بی او سی) نے رینمنبی نو‏‏ں 2008 دے بعد تو‏ں تن دن وچ 2 فیصد تو‏ں کم ترین سطح اُتے گرنے دتا کیونجے محصولات دے خطرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں مضبوط فروخت دا سامنا کرنا پيا سی۔ * 5 اگست: امریکی بینک آف ٹریژری نے باضابطہ طور اُتے چین نو‏‏ں کرنسی ہیرا پھیری دے طور اُتے اس دے بعد اعلان کيتا جدو‏ں پیپلز بینک آف چین نے اپنے یوآن نو‏‏ں فرسودگی د‏‏ی اجازت دتی ، سی این این دے مطابق ، یکم اگست نو‏‏ں ٹرمپ دے ٹیرف اعلان نو‏‏ں انتقامی کارروائی دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ واشنگٹن پوسٹ دے اک مضمون دے مطابق ، ٹرمپ نے مبینہ طور اُتے ایہ عہدہ منظور کرنے دے لئی محکمہ ٹریژری اسٹیون منوچن اُتے دباؤ ڈالیا۔ آئی ایم ایف تے چینی حکومت دونے نے اس عہدہ نو‏‏ں مسترد کردتا اے ، آئی ایم ایف نے ایہ کہندے ہوئے کہ یوآن د‏‏ی قدر د‏‏ی تشخیص چین دے معاشی بنیادی اصولاں دے مطابق ا‏‏ے۔ * 5 اگست: چین نے سرکاری کاروباری ادارےآں نو‏‏ں حکم دتا کہ ٹرمپ دے یکم اگست دے ٹیرف اعلان دے جواب وچ امریکی زرعی مصنوعات خریدنا بند کرن۔ امریکن فارم بیورو فیڈریشن دے صدر ، زپی ڈووال نے اس اقدام نو‏‏ں "ہزاراں کساناں تے نسل کاراں دے لئی اک جسمانی دھچکيا قرار دتا اے ، جو پہلے ہی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔" انہاں نے ہور کہیا ، "فارم بیورو دے ماہرین اقتصادیات سانو‏ں دسدے نيں کہ چین نو‏‏ں برآمدات وچ 1.3 بلین ڈالر د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ سال دا پہلا ششماہی۔ ہن ، اسيں 2018 وچ 9.1 بلین ڈالر د‏‏ی مارکیٹ وچو‏ں اوہ سب کھو بیٹھاں گے جو 2017 وچ چین نو‏‏ں برآمد کیتے جانے والے 19.5 بلین امریکی کاشتکاراں دے مقابلے وچ تیزی تو‏ں کم سی۔ * 13 اگست: چین تو‏ں سرکاری اعداد و شمار نے تجارتی جنگ دے دوران اس د‏ی صنعتی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ نو‏‏ں 17 سال د‏‏ی کم ترین سطح اُتے گردے دکھایا۔ * 13 اگست: ٹرمپ نے کچھ محصولات وچ تاخیر کيتی۔ 2 112 بلین ڈالر د‏‏ی مالیت حالے یکم ستمبر نو‏‏ں ہوئے گی (جس دا مطلب ایہ اے کہ یکم ستمبر نو‏‏ں $2 بلین ڈالر د‏‏ی مجموعی مالیت ، جس وچ نويں ​​مسلط کردہ 2 112 بلین چینی مصنوعات د‏‏ی قیمتاں دا سامنا کرنا پئے گا) ، لیکن اضافی ، حالے تک عائد نئيں کيتا گیا ، 160 بلین ڈالر دا خرچ ہوئے گا 15 دسمبر تک اثر نئيں لاواں گے۔ ٹرمپ تے انہاں دے مشیر پیٹر نیارو ، ولبر راس تے لیری کڈلو نے کہیا کہ کرسمس شاپنگ سیزن دے دوران امریکی صارفین نو‏‏ں نقصان پہنچانے تو‏ں بچنے دے لئی محصولات ملتوی کردتے گئے سن ۔ * 23 اگست: چینی وزارت خزانہ نے یکم ستمبر تو‏ں مؤثر امریکی ڈالر دے 75 بلین ڈالر مالیت اُتے انتقامی محصولات دے نويں دوراں دا اعلان کيتا۔ * 23 اگست: ٹرمپ نے ٹویٹ کيتا کہ انہاں نے "امریکی کمپنیاں کو" فوری طور اُتے "چین دا متبادل تلاش کرنا شروع کرنے" دا حکم دتا۔ نیویارک ٹائمز دے اک مضمون دے مطابق ، ٹرمپ دے معاونین دا کہنا سی کہ نہ ہی کوئی حکم تیار کيتا گیا اے تے نہ ہی ایہ واضح اے کہ اس دا کوئی فیصلہ ہوئے گا۔ اگلے دن اک ٹویٹ وچ ، ٹرمپ نے کہیا کہ انھاں اپنے خطرے تو‏ں فائدہ اٹھانے دا اختیار حاصل اے ، 1977 دے بین الاقوامی ایمرجنسی اقتصادی طاقت ایکٹ دا حوالہ دیندے ہوئے۔ اس دے علاوہ ، موجودہ $ 250 ارب ڈالر اُتے محصولات 25٪ تو‏ں ودھیا کر 30 فیصد کردتے جاواں گے۔ چینی سامان د‏‏ی مالیت یکم اکتوبر ، 2019 تو‏ں شروع ہوئے گی ، تے 15 2019 دسمبر 2019 تو‏ں شروع ہونے والے 300 بلین ڈالر دے سامان اُتے 10 فیصد تو‏ں 15 فیصد تک۔ * 26 اگست: جی 7 سربراہی اجلاس وچ ، ٹرمپ نے بیان کيتا ، "چین نے کل رات ساڈے اعلیٰ تجارتی افراد نو‏‏ں بلايا تے کہیا کہ 'آئیاں میز اُتے واپس آجاواں' لہذا اسيں میز اُتے واپس آ جاواں گے تے مینو‏ں لگدا اے کہ اوہ کچھ کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے پاس بہت بری طرح تو‏ں چوٹ پہنچیا اے لیکن اوہ سمجھدے نيں کہ ایہ کرنا صحیح اے تے مینو‏ں اس دے لئی بہت احترام ا‏‏ے۔ " چینی وزارت خارجہ دے ترجمان گینگ شوانگ نے کہیا کہ اوہ اس طرح د‏‏ی کال تو‏ں بے خبر نيں تے ٹرمپ دے معاونین نے بعد وچ کہیا کہ ایہ فون نئيں ہويا لیکن صدر امید د‏‏ی تجویز پیش کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ * 28 اگست: متعدد صنعتاں دے 161 تجارتی ایسوسی ایشن دے لئی چھتری گروپ برائے آزاد تجارت ، امریکیو‏ں نے ٹرمپ نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ کہیا گیا اے کہ اوہ تمام طے شدہ نرخاں وچ اضافے نو‏‏ں ملتوی کرے۔ اگلے ہی دن ، ٹرمپ نے کہیا کہ "بری طرح تو‏ں چلا‏ئی جارہی اے تے کمزور کمپنیاں خراب انتظام دے لئی خود د‏‏ی بجائے انہاں چھوٹے ٹیرف نو‏‏ں چالاکی تو‏ں ذمہ دار ٹھہرا رہیاں نيں۔" * یکم ستمبر: اس تو‏ں پہلے اعلان کردہ نويں امریکا تے چینی نرخاں دا اطلاق رات 12 بجے EST تو‏ں ہويا۔ چین نے امریکا تو‏ں درآمد د‏‏ی جانے والی 5،078 اشیا وچو‏ں اک تہائی اُتے 5 فیصد تو‏ں 10 فیصد محصولات عائد کردتے نيں ، اس دے نال ہی 15 دسمبر نو‏‏ں شیڈول دے مطابق باقی محصولات اُتے محصولات ني‏‏‏‏ں۔ امریکا نے چینی درآمدات دے تقریبا$ 112 بلین ڈالر اُتے 15 فیصد نويں محصولات عائد کردتے ني‏‏‏‏ں۔ چین تو‏ں درآمد کردہ دوتہائی کنزیومر سامان اس وقت ٹیرف دے تابع سی۔ * 4 ستمبر: امریکی تجارتی نمائندے دے دفتر تے چینی سرکاری میڈیا نے تصدیق د‏‏ی کہ ستمبر دے وسط وچ نائب سطح دے اجلاساں تو‏ں آنے والے ہفتےآں وچ وزارتی سطح اُتے گل گل ہوئے گی۔ ايس‏ے دوران ، ریاستہائے متحدہ دے محکمہ تجارت نے کینیڈا ، چین تے میکسیکو تو‏ں من گھڑت ساختی اسٹیل اُتے ابتدائی اینٹی ڈمپنگ ڈیوٹی دے تعین جاری کيتا۔ ہور برآں ، چین نو‏‏ں من گھڑت ساختی اسٹیل دا 141.38٪ تک ریاستہائے متحدہ وچ پھینکنے دا ذمہ دار پایا گیا تے اس طرح امریکی کسٹم تے بارڈر پروٹیکشن نو‏‏ں ايس‏ے شرح وچ نقد رقم جمع کرنے دا اشارہ کيتا گیا ، جداں کہ محکمہ تجارت د‏‏ی ہدایت ا‏‏ے۔ * ستمبر 6: چین د‏‏ی اقتصادی ترقی د‏‏ی شرح تجارتی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں سست ہونے دے جواب وچ چین دے پیپلز بینک نے اپنے ریزرو د‏‏ی ضرورت دے تناسب وچ 0.5 فیصد کمی دا اعلان کيتا۔ * ستمبر 11: چین دے اعلان دے بعد جدو‏ں اس نے 16 امریکی مصنوعات دیاں قسماں نو‏‏ں اک سال دے لئی محصولات تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا اے ، ٹرمپ نے اعلان کيتا سی کہ اوہ 1 اکتوبر نو‏‏ں پہلے تو‏ں طے شدہ چینی سامان اُتے محصولات وچ 15 اکتوبر تک تاخیر کرن گے۔ ٹرمپ نے زور دتا کہ انہاں نے چینی د‏‏ی درخواست اُتے تاخیر د‏‏ی منظوری دی۔ نائب وزیر اعظم لیو ہی۔ * ستمبر 12: بلومبرگ نیوز تے پولیٹیکو نے اطلاع دتی کہ ٹرمپ دے مشیراں نو‏‏ں ودھدی ہوئی تشویش لاحق سی کہ تجارتی جنگ 2020 د‏‏ی انتخابی مہم وچ جانے والی امریکی معیشت نو‏‏ں کمزور کررہی اے تے اک محدود عبوری معاہدے تک پہنچنے دے طریقےآں اُتے تبادلہ خیال کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ وال اسٹریٹ جرنل نے اطلاع دتی اے کہ چین قومی سلامتی دے امور نو‏‏ں تجارتی امور تو‏ں وکھ ٹریک اُتے رکھنے دے لئی گل گل دا دائرہ کم کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ * ستمبر 26: وال اسٹریٹ جرنل نے رپورٹ کيتا کہ لکڑی تے لکڑی د‏‏ی مصنوعات اُتے چینی انتقامی محصولات دے باعث 2019 دے دوران چین وچ سخت لکڑی د‏‏ی لکڑی د‏‏ی برآمدات وچ 40 فیصد د‏‏ی کمی واقع ہوئی اے ، جس دے نتیجے وچ امریکی لمبر ملاں نے روزگار وچ کمی د‏‏ی ا‏‏ے۔ یو ایس ڈی اے دے ترجمان نے کہیا کہ اس تنظیم نے اس زرعی تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے پروگرام دے ذریعے صنعت نو‏‏ں 5 ملین ڈالر د‏‏ی امداد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ * 7 اکتوبر: ریاستہائے متحدہ دے محکمہ تجارت نے انسانی حقوق دے 20 مسائل نو‏‏ں پیش کردے ہوئے 20 چینی پبلک سیکیورٹی بیورو تے اٹھ ہائی ٹیک کمپنیاں ، جداں ہیک وژن ، سینس ٹائم تے میگوی نو‏‏ں ایکسپورٹ ایڈمنسٹریشن ریگولیشناں دے ادارےآں نو‏‏ں بلیک لسٹ وچ ڈال دتا۔ ہواوے د‏‏ی طرح ، جو قومی سلامتی د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے اک ورگی بلیو پرنٹ اُتے منظور کيتا گیا سی ، انہاں کمپنیاں نو‏‏ں امریکی کمپنیاں تو‏ں اجزاء خریدنے تو‏ں پہلے امریکی حکومت کیت‏‏ی منظوری د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ * 11 اکتوبر: ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ امریکا تے چین اک تجارتی معاہدے دے "پہلے مرحلے" دے لئی عارضی معاہدے اُتے پہنچ چکے نيں ، چین نے امریکی زرعی مصنوعات وچ 50 بلین ڈالر تک د‏‏ی خریداری ، تے انہاں وچ ہور امریکی مالی خدمات نو‏‏ں قبول کرنے اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ مارکیٹ ، امریکا 15 اکتوبر نو‏‏ں طے شدہ نويں نرخاں نو‏‏ں معطل کرنے اُتے راضی ا‏‏ے۔ آئندہ ہفتےآں وچ اس معاہدے نو‏‏ں حتمی شکل دینے د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ اک ہی وقت وچ ، چینی اعلانات نے اک جداں اعتماد دا اظہار نئيں کيتا ، حالانکہ کچھ دن بعد چینی وزارت خارجہ نے کہیا کہ دونے فریقاں وچ یکساں فہم اے تے اوہ اک معاہدے اُتے پہنچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ * 17 اکتوبر: چین تو‏ں سرکاری اعداد و شمار نے اپنی تیسری سہ ماہی وچ جی ڈی پی د‏‏ی نمو تقریبا 30 سالاں وچ اپنی رفتار تو‏ں ظاہر کيتی۔ * 13 دسمبر: دونے ملکاں نے ابتدائی معاہدے دا اعلان کيتا جتھ‏ے 15 دسمبر نو‏‏ں باہمی طور اُتے عائد کیتے جانے والے نويں نرخاں اُتے عمل درآمد نئيں کيتا جائے گا۔ چین دا کہنا اے کہ اوہ "امریکا تو‏ں اعلیٰ معیار د‏‏ی زرعی مصنوعات د‏‏ی خریداری وچ اضافہ کريں گا۔" جدو‏ں کہ امریکا دا کہنا اے کہ اوہ موجودہ 15 فیصد محصولات نو‏‏ں ادھا کردے گا۔ * 31 دسمبر: وال اسٹریٹ جرنل نے اطلاع دتی اے کہ 15 جنوری دے دستخط دے بعد پہلے مرحلے د‏‏ی اک معاہدے د‏‏ی بولی نو‏‏ں جاری کيتا جائے گا ، تے لائٹائزر نے کہیا کہ کچھ تفصیلات د‏‏ی درجہ بندی کيت‏ی جائے گی۔ === 2020 === [[فائل:Signing Ceremony Phase One Trade Deal Between the U.S. & China (49391630992).jpg|thumb| ٹرمپ تے لیو جنوری 2020 وچ فیز ون ٹریڈ ڈیل اُتے دستخط کرن گے]] * 3 جنوری: ''رائٹرز'' نے اطلاع دتی اے کہ دسمبر 2019 وچ امریکی مینوفیکچرنگ دا شعبہ اک دہائی دے دوران اس د‏ی انتہائی گہرائی وچ پے گیا ، جس د‏‏ی وجہ چین تے چین د‏‏ی تجارتی جنگ وچ کمی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-economy-pmi-idUSKBN1Z21JF|title=U.S. factory sector in deepest slump in more than 10 years|date=January 3, 2020}}</ref> * 15 جنوری: امریکی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] تے چین دے نائب وزیر اعظم لیو نے واشنگٹن ڈی سی وچ امریکی چین چین فیز ون تجارتی معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Wearden|first=Graeme|title=US and China sign Phase One trade deal, but experts are sceptical – business live|url=https://www.theguardian.com/business/live/2020/jan/15/us-china-trade-deal-trump-tariffs-global-risks-uk-inflation-business-live?page=with:block-5e1f53fe8f0852212f74eabc#block-5e1f53fe8f0852212f74eabc|website=The Guardian|date=15 January 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Donnan|first=Shawn|last2=Wingrove|first2=Josh|last3=Mohsin|first3=Saleha|title=U.S. and China Sign Phase One of Trade Deal|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-01-15/u-s-china-sign-phase-one-of-trade-deal-trump-calls-remarkable|website=Bloomberg|date=15 January 2020}}</ref> "ریاستہائے متحدہ امریکا تے عوامی جمہوریہ چین دے وچکار اقتصادی تے تجارتی معاہدہ" 14 فروری 2020 ء تو‏ں نافذ العمل اے تے اس وچ فائدے املاک دے حقوق (باب 1) ، ٹکنالوجی د‏‏ی منتقلی (باب 2) ، خوراک تے زرعی مصنوعات اُتے توجہ دتی جارہی ا‏‏ے۔ (باب)) ، مالیا‏تی خدمات (باب)) ، شرح تبادلہ دے معاملات تے شفافیت (باب)) ، تے تجارت وچ توسیع (باب)) ، باب in وچ دوطرفہ تشخیص تے تنازعات دے حل دے طریقہ کار دا وی حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Covington & Burling LLP, [https://www.cov.com/-/media/files/corporate/publications/2020/01/us-china-phase-one-trade-deal.pdf U.S.-China "Phase One" Trade Deal], published 17 January 2020, accessed 20 January 2020</ref> ہور تجارتی معاہداں دے برعکس ، امریکا – چائنا فیز ون معاہدہ عالمی تجارت د‏‏ی [[بین سرکاری تنظیم|تنظیم]] ورگی [[بین سرکاری تنظیم|بین سرکار تنظیم دے]] ذریعے ثالثی اُتے انحصار نئيں کردا سی ، بلکہ دو طرفہ میکانزم دے ذریعہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Davis|first=Bob|title=U.S.-China Deal Could Upend the Way Nations Settle Disputes|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-china-deal-could-upend-the-way-nations-settle-disputes-11579211598|date=January 16, 2020|website=[[وال اسٹریٹ جرنل]]|accessdate=January 21, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Lawder|first=David|title=In U.S.-China Phase 1 trade deal, enforcement may end in 'We quit'|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china-enforcement/in-u-s-china-phase-1-trade-deal-enforcement-may-end-in-we-quit-idUSKBN1ZE2T1|date=January 15, 2020|website=[[روئٹرز]]|accessdate=January 21, 2020}}</ref> * 17 جنوری: چین تو‏ں سرکاری اعداد و شمار نے تجارتی جنگ دے دوران اپنی 2019 د‏‏ی اقتصادی نمو د‏‏ی شرح نو‏‏ں 30 سال د‏‏ی کم ترین سطح اُتے گردے ہوئے دکھایا۔ * 5 فروری: ریاستہائے متحدہ دے محکمہ تجارت دے اعداد و شمار نے 6 سالاں وچ پہلی بار تجارتی جنگ دے دوران ملکی تجارتی خسارہ گردا ہويا ظاہر کيتا۔ * 17 فروری: چین نے خریداریاں د‏‏ی حمایت دے لئی 696 امریکی سامان اُتے ٹیرف چھُٹ دے دی۔ * 5 مارچ: ریاستہائے متحدہ دے تجارتی نمائندے نے امریکی قانون سازاں تے ہور افراد د‏‏ی جانب تو‏ں [[امریکا وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء|ریاستہائے متحدہ وچ COVID-19 وبائی امراض دی]] روشنی وچ انہاں مصنوعات اُتے محصولات ہٹانے دے مطالبے دے بعد ، مختلف قسم دے طبی سامان اُتے محصولات اُتے چھُٹ دے دی۔ * 12 مئی: چینی حکومت نے 79 اضافی امریکی سامان اُتے محصولات اُتے چھُٹ دینے دا اعلان کيتا۔ * [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|COVID-19 وبائی امراض]] د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والے عالمی بحران دے درمیان ، جون تک ، چین اک بار فیر ریاستہائے متحدہ دا اعلیٰ تجارتی شراکت دار بن گیا۔ پر، ملکاں نئيں نيں جس تو‏ں وی مضبوط اقتصادی حالات دے تحت اک چیلنج ہُندی تجارتی معاہدے تو‏ں اہداف نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ٹریک پر، دے چاڈ براؤن دے مطابق سن انٹرنیشنل اکنامکس دے لئی پیٹرسن انسٹی ٹیوٹ دے Chenjun پین سینوپیک . وبائی امراض د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے معاشی نقصان تے تجارت وچ حائل رکاوٹاں نے انہاں اہداف تک پہنچنا مشکل تر بنا دتا سی۔ * 15 ستمبر: [[عالمی تجارتی ادارہ|ڈبلیو ٹی او دے]] اک تن رکنی پینل نے پایا کہ ٹرمپ انتظامیہ دے نرخاں نے عالمی تجارتی قوانین د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے کیونجے انہاں دا اطلاق صرف چین اُتے کيتا گیا سی تے انھاں نے مناسب وضاحت دے بغیر ، امریکا نے جس حد تک زیادہ تو‏ں زیادہ شرحاں تو‏ں اتفاق کيتا سی اس تو‏ں تجاوز کيتا۔ لائٹائزر نے جواب دتا کہ تلاش تو‏ں پتہ چلدا اے کہ "ڈبلیو ٹی او چین دے نقصان دہ ٹکنالوجی طریقےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی مکمل طور اُتے ناکافی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china-wto-idUSKBN2662FG|title=WTO finds Washington broke trade rules by imposing tariffs on China|first=Emma Farge, Philip|last=Blenkinsop|date=September 15, 2020}}</ref> == اثرات == اپریل 2018 وچ ، چین نے اعلان کيتا کہ اوہ ایداں دے قوانین دا خاتمہ کريں گا جس دے تحت عالمی کار سازاں تے جہاز سازاں نو‏‏ں سرکاری شراکت داراں دے ذریعے کم کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.nytimes.com/2018/04/17/business/china-auto-electric-cars-joint-venture.html "China Loosens Foreign Auto Rules, in Potential Peace Offering to Trump"], ''New York Times'', April 17, 2018</ref> [[صدر عوامی جمہوریہ چین|چین دے صدر]] تے [[چینی کمیونسٹ پارٹی دا جنرل سیکریٹری|جنرل سکریٹری]] [[شی جنہاں پنگ|ژی جنپنگ]] نے انہاں وعدےآں دا اعادہ کيتا ، درآمدات وچ اضافے ، غیر ملکی ملکیت د‏‏ی تیاری تے دانشورانہ املاک دے تحفظ نو‏‏ں بڑھاوا دینے د‏‏ی خواہش د‏‏ی تصدیق کردے ہوئے ، انہاں دے تجارتی عدم توازن دے بارے وچ ٹرمپ د‏‏ی شکایات وچ تمام مرکزی امور۔ <ref name="WaPo2">[https://www.washingtonpost.com/world/chinas-president-pledges-to-reduce-investment-restrictions-tariffs-on-auto-industry/2018/04/09/e3012ffa-3c39-11e8-955b-7d2e19b79966_story.html "Facing trade war with U.S., China's Xi renews vow to open markets, import more"], ''Washington Post'', April 10, 2018</ref> ٹرمپ نے الیون د‏‏ی "محصولات تے آٹوموبائل رکاوٹاں اُتے برائے مہربانی لفظاں" تے دانشورانہ املاک تے ٹکنالوجی د‏‏ی منتقلی تو‏ں متعلق "ان د‏‏ی روشن خیالی" دا شکریہ ادا کيتا۔ "ہم مل ک‏ے وڈی ترقی کرن گے!" صدر نے ہور کہیا۔ جولائ‏ی 2018 دے اوائل تک ، محصولات دے نتیجے وچ معیشت وچ پہلے ہی منفی تے مثبت نتائج سامنے آرہے نيں ، متعدد صنعتاں نے روزگار وچ اضافے دا مظاہرہ کيتا جدو‏ں کہ ہور چھٹ layیاں اُتے منصوبہ بنا رہے سن ۔ <ref>[https://www.npr.org/2018/07/09/627376002/trade-war-with-china-heats-up-but-tariff-effects-are-already-rippling-across-u-s "Trade War With China Heats Up, But Tariff Effects Are Already Rippling Across U.S."], ''NPR'', July 9, 2018</ref> علاقائی مبصرین نے نوٹ کيتا کہ صارفین د‏‏ی مصنوعات سب تو‏ں زیادہ محصولات تو‏ں متاثر ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اخراجات وچ کدو‏‏ں اضافہ ہوئے گا اس د‏ی اک ٹائم لائن غیر یقینی سی کیونجے کمپنیاں نو‏‏ں ایہ معلوم کرنا سی کہ اوہ صارفین نو‏‏ں اخراجات وچ بغیر کسی محصول د‏‏ی قیمت وچ اضافہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/video/2018/09/09/a-look-at-the-impact-of-the-us-china-trade-war-on-consumers.html|title=A look at the impact of the US-China trade war on consumers|website=www.cnbc.com|accessdate=2019-01-16}}</ref> وال اسٹریٹ جرنل دے اک مضمون دے مطابق ، امریکی کساناں نو‏‏ں چین د‏‏ی انتقامی تجارت دے اقدامات نو‏‏ں "محسوس کيتا گیا" ا‏‏ے۔ اس دے جواب وچ ، نیو یارک ٹائمز نے دسیا کہ کساناں نو‏‏ں درپیش مشکلات دے لئی ٹرمپ انتظامیہ د‏‏ی امدادی امداد نقد ادائیگی ، اضافی تجارتی سوداں نو‏‏ں محفوظ بنانے تے مکئی دے کاشتکاراں نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی ماحولیا‏ت‏ی ضوابط وچ ترمیم د‏‏ی صورت وچ آئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-farming-idUSKCN1UP28K|title=Bulk of Trump's U.S. farm aid goes to biggest and wealthiest...|date=July 30, 2019|website=www.reuters.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2019/07/25/trump-unveils-16-billion-aid-for-farmers-hurt-by-china-trade-war.html|title=Trump administration unveils details of $16 billion aid package for farmers hurt by trade war, bad weather|first=Jacob Pramuk,Kayla|last=Tausche|date=July 25, 2019|website=CNBC}}</ref> امریکی فارم بیورو دے مطابق ، امریکا تو‏ں چین نو‏‏ں زرعی برآمدات 2014 وچ 24 ارب ڈالر تو‏ں کم ہوک‏ے 2018 وچ 9.1 بلین ڈالر ہوگئياں ، جس وچ سور دا گوشت ، [[سویا پھلی|سویا بین]] تے [[گندم|گندم دی]] فروخت وچ کمی وی شامل ا‏‏ے۔ فارم د‏‏ی دیوالیہ پن وچ اضافہ ہويا اے ، تے زرعی سامان سازی کارخانہ دار ڈیری اینڈ کمپنی نے جنوری تے اگست 2019 دے درمیان اس دے منافع د‏‏ی پیش گوئی نو‏‏ں دو مرتبہ کم کردتا ا‏‏ے۔ اگست 2019 یو ایس ڈی اے د‏‏ی اک رپورٹ تو‏ں ظاہر ہويا اے کہ چین وچ امریکی گندم د‏‏ی برآمدات وچ کمی دے بعد ، چین نو‏‏ں کینیڈا دے گندم د‏‏ی برآمدات 32 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 60 فیصد تو‏ں زیادہ ہوگئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Grain%20and%20Feed%20Update_Ottawa_Canada_8-9-2019.pdf|title=Summer 2019 Wheat Update|date=August 9, 2019}}</ref> کاشت کار سازوسامان تیارکرنے والے کساناں نو‏‏ں نويں سامان وچ سرمایہ کاری کرنے د‏‏ی ہچکچاہی تو‏ں منفی طور اُتے متاثر ہوئے سن ، 2019 د‏‏ی پہلی سہ ماہی دے دوران فروخت وچ نمایاں کمی واقع ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-26/farm-equipment-purchases-plummet-as-trade-war-hits-rural-america|title=Farm-Equipment Sales Plunge Most Since 2016 in Trade-War Fallout|last=Dorning|first=Mike|date=|website=www.bloomberg.com|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-10-12}}</ref><ref name="farmers' frustration">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/08/27/us/politics/trump-farmers-china-trade.html|title=Farmers' Frustration With Trump Grows as U.S. Escalates China Fight|last=Rappeport|first=Alan|date=August 27, 2019}}</ref> فیر وی منفی اثرات دے باوجود ، جولائ‏ی 2019 وچ ہونے والی رائے شماری تو‏ں پتہ چلدا اے کہ زیادہ تر کاشت کار ٹرمپ د‏‏ی حمایت کردے رہندے نيں ، کیونجے انہاں وچو‏ں 78 فیصد نے کہیا اے کہ انہاں دا خیال اے کہ تجارتی جنگ تو‏ں بالآخر امریکی زراعت نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا۔ <ref>[https://www.cnbc.com/2019/08/07/us-china-trade-war-is-hurting-farmers-but-theyre-sticking-with-trump.html "US-China trade war is hurting farmers, but they’re sticking with Trump"], ''CNBC'', August 8, 2019</ref> سرکاری احتساب دے دفتر نے فروری 2020 وچ اعلان کيتا سی کہ اوہ اس پروگرام د‏‏ی جانچ کرے گی ، انہاں اطلاعات دے درمیان کہ غلط طریقے تو‏ں امداد د‏‏ی تقسیم د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/02/14/us/politics/trump-farm-bailout-investigation.html|title=U.S. Watchdog to Investigate Trump’s Farm Bailout Program|first=Alan|last=Rappeport|date=February 18, 2020}}</ref> ریاستہائے متحدہ د‏‏ی نیشنل ریٹیل فیڈریشن دے مطالعے دے مطابق ، صرف چینی فرنیچر اُتے 25٪ محصولات امریکی صارفین نو‏‏ں سالانہ ادائیگی وچ اضافی 4.6 بلین ڈالر لاگت آئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nrf.com/media-center/press-releases/nrf-warns-ustr-tariffs-would-cost-americans-billions-releases-new-study|title=NRF Warns USTR Tariffs Would Cost Americans Billions，Releases New Study on Consumer Impact|last=|first=|date=|website=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009211711/https://nrf.com/media-center/press-releases/nrf-warns-ustr-tariffs-would-cost-americans-billions-releases-new-study|archivedate=2020-10-09|accessdate=|url-status=dead}}</ref> پیٹرسن انسٹی ٹیوٹ برائے بین الاقوامی اکنامکس دے ذریعہ کيتے گئے تجزیے تو‏ں پتہ چلا اے کہ تجارتی جنگ شروع ہونے تو‏ں پہلے ، چین نے جنوری 2018 وچ اپنے تمام درآمد کنندگان اُتے یکساں محصولات 8٪ دے حساب تو‏ں لگائے سن ۔ جون 2019 تک ، امریکی درآمدات اُتے محصولات ودھ ک‏ے 20.7 فیصد ہوچکے سن ، جدو‏ں کہ ہور ملکاں اُتے محصولات وچ کمی واقعہ 6.7 فیصد رہ گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.piie.com/blogs/trade-and-investment-policy-watch/us-china-trade-war-guns-august|title=US-China Trade War: The Guns of August|date=August 26, 2019|website=PIIE}}</ref> تجزیہ تو‏ں ایہ وی معلوم ہويا اے کہ چینی سامان اُتے اوسطا امریکی نرخاں دا اضافہ 2017 وچ 3.1 فیصد تو‏ں اگست 2019 تک 24.3 فیصد ہوئے گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/3b21f8af2045410581e0af41661fb7a5|title=Latest Trump tariffs could hit consumers with higher prices|first=Paul|last=Wiseman|first2=Anne|last2=D'innocenzio|date=August 31, 2019|website=AP NEWS}}</ref> تجارتی جنگ دے دوران دنیا بھر وچ معاشی نمو کم ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="global markets take fright">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/business/2019/aug/02/global-markets-take-fright-as-trump-ramps-up-us-china-trade-war|title=Global markets take fright as Trump ramps up US-China trade war|last=Partington|first=Richard|date=2 August 2019}}</ref> انٹرنیشنل مانیٹری فنڈ د‏‏ی عالمی اقتصادی آؤٹ لک د‏‏ی رپورٹ نے اپریل 2019 وچ جاری کيتی گئی 2019 دے لئی عالمی معاشی نمو د‏‏ی پیش گوئی نو‏‏ں 2018 وچ متوقع 3.6 فیصد تو‏ں کم کرکے 3.3 فیصد کردتا ، تے کہیا کہ معاشی تے تجارتی رکاوٹاں تو‏ں عالمی معاشی نمو نو‏‏ں ہور روکنا تے سرمایہ کاری نو‏‏ں کمزور کرنا جاری رہ سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2019/03/28/world-economic-outlook-april-2019|title=World Economic Outlook, April 2019 Growth Slowdown, Precarious Recovery|last=|first=|date=|website=|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref> کیپیٹل اکنامکس دے مطابق ، تجارتی جنگ دے نتیجے وچ چین د‏‏ی معاشی نمو کم ہوئی اے ، حالانکہ مجموعی طور اُتے چینی معیشت "اچھی طرح تو‏ں برقرار رہی اے " ، تے عالمی برآمدات وچ چین دا حصہ ودھ گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://markets.businessinsider.com/news/stocks/china-exports-share-gains-on-weak-renminbi-asia-shipments-blunt-trump-tariffs-1028483675|title=China is blunting the blows of Trump's trade war and just grabbed an even bigger share of global exports|last=Khan|first=Yusuf|date=August 29, 2019|access-date=October 2, 2020|archivedate=October 5, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201005183335/https://markets.businessinsider.com/news/stocks/china-exports-share-gains-on-weak-renminbi-asia-shipments-blunt-trump-tariffs-1028483675}}</ref> {{Better source|date=June 2020}} امریکی معاشی نمو وی سست ہوگئی ا‏‏ے۔ مئی 2019 وچ [[گولڈمن سیکس|گولڈمین سیکس دے]] تجزیہ تو‏ں پتہ چلا اے کہ نرخ مال د‏‏ی نو قسماں دے صارفین د‏‏ی قیمت انڈیکس وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہويا اے ، اس دے مقابلے وچ ہور تمام بنیادی ساماناں وچ کمی ہُندی ہوئی سی پی آئی دے مقابلے وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2019/05/13/this-chart-from-goldman-sachs-shows-tariffs-are-raising-prices-for-consumers-and-it-could-get-worse.html|title=This chart from Goldman Sachs shows tariffs are raising prices for consumers and it could get worse|first=Maggie|last=Fitzgerald|date=May 13, 2019|website=CNBC}}</ref> اگست 2019 وچ ، ٹرمپ دے تجارتی مشیر پیٹر نیارو نے زور دے ک‏ے کہیا کہ محصولات امریکیو‏ں نو‏‏ں تکلیف نئيں دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ سیاست وچ نیارو دے اس دعوے نو‏‏ں "پینٹ آن فائر" قرار دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2019/aug/20/peter-navarro/donald-trumps-tariffs-china-dont-hurt-americans-to/|title=Tariffs on China don't hurt Americans? Pants on Fire|website=@politifact}}</ref> تجارتی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والی غیر یقینی صورتحال اُتے اگست 2019 وچ صارفین دے جذبات تے چھوٹے کاروباری اعتماد دے سروے وچ تیزی تو‏ں کمی آئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2019/08/30/us-consumer-sentiment-august-2019-final.html|title=US consumer sentiment falls to 89.8 in August for biggest monthly drop since 2012|first=Jesse|last=Pound|date=August 30, 2019|website=CNBC}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/tariff-uncertainty-weighs-on-small-businesses-11567346801|title=Tariff Uncertainty Weighs on Small Businesses|first=Ruth|last=Simon|website=WSJ}}</ref> سپلائی مینجمنٹ دے انسٹی ٹیوٹ تو‏ں مینوفیکچرنگ دے لئی نیڑے تو‏ں پیروی منیجرز انڈیکس جنوری 2016 دے بعد پہلی بار ، اگست وچ سنکچن ظاہر ہويا؛ آئی ایس ایم نے متعدد ایگزیکٹوز دے حوالے تو‏ں دسیا کہ تجارتی جنگ نو‏‏ں جاری رکھنے دے بارے وچ بے چینی دا اظہار کردے ہوئے ، برآمدات دے سکڑدے ہوئے احکامات تے انہاں د‏‏ی سپلائی چین نو‏‏ں چین تو‏ں باہر منتقل کرنے دے چیلنجاں دا حوالہ دتا۔ IHS مارکیت مینوفیکچرنگ خریداری منیجرز انڈیکس وچ وی ستمبر 2009 دے بعد پہلی مرتبہ اگست وچ سنکچن ظاہر ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2019/08/22/manufacturing-sector-contracts-for-the-first-time-in-nearly-a-decade-according-to-ihs-markit.html|title=Manufacturing sector contracts for the first time in nearly a decade|first=Yun|last=Li|date=August 22, 2019|website=CNBC}}</ref> جس دن آئی ایس ایم د‏‏ی رپورٹ جاری ہوئی ، ٹرمپ نے ٹویٹ کيتا ، "چین د‏‏ی سپلائی چین ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہوجائے گا تے کاروبار ، نوکریاں تے پیسہ ختم ہوجائے گا!" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/09/03/us/politics/trump-china-trade-war.html|title=Trump Says China Will Suffer as Data Shows Trade War Hurting U.S.|first=Ana|last=Swanson|date=September 3, 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/09/03/business/economy/manufacturing-economy-slowdown.html|title=U.S. Manufacturing Slowed in August in Latest Sign of Economic Weakness|first=Nelson D.|last=Schwartz|date=September 3, 2019}}</ref> موڈی دے تجزیات دے ذریعہ کيتے گئے تجزیے دا اندازہ لگایا گیا اے کہ اگست 2019 دے دوران 300،000 امریکی ملازمتاں یا تاں تجارتی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں کھو گئياں یا نئيں پیدا ہوئیاں ، خاص طور اُتے مینوفیکچرنگ ، گودام ، تقسیم تے خوردہ نو‏‏ں متاثر کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://finance.yahoo.com/news/trumps-trade-war-has-killed-300000-jobs-194717808.html|title=Trump's trade war has killed 300,000 jobs|website=finance.yahoo.com}}</ref> ستمبر 2019 تک ، امریکی مینوفیکچررز تجارتی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والی غیر یقینی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی سرمایہ کاری وچ کمی تے نوکریاں وچ تاخیر کررہے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/manufacturers-cut-spending-as-trade-war-dents-confidence-11567935002|title=Manufacturers Cut Spending as Trade War Dents Confidence|first=Austen|last=Hufford|date=September 8, 2019}}</ref> نومبر 2019 [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] تجزیے وچ دسیا گیا اے کہ "چین اُتے امریکی محصولات دونے ملکاں نو‏‏ں معاشی طور اُتے نقصان پہنچیا رہے نيں"۔ فنانشل ٹائمز وچ نومبر 2019 دے اک مضمون وچ کہیا گیا اے کہ اگست 2019 دے بعد تو‏ں تجارتی جنگ امریکی مینوفیکچراں نو‏‏ں چین تو‏ں کدرے زیادہ مشکل پہنچیا ا‏‏ے۔ [ اپ ڈیٹ د‏‏ی ضرورت اے ] دسمبر 2019 وچ ، ''ساؤتھ چائنا مارننگ پوسٹ'' نے اطلاع دتی کہ تجارتی جنگ تے چینی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں شیڈو بینکنگ تو‏ں متعلق کریک ڈاؤن دے سبب ، ریکارڈ شروع ہونے دے بعد تو‏ں چینی مینوفیکچرنگ د‏‏ی سرمایہ کاری سب تو‏ں کم شرح اُتے پھیل رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3043412/trade-war-helps-push-chinas-private-manufacturers-brink|title=After a tough 2019, China's factories face more headwinds next year|date=December 24, 2019|website=South China Morning Post}}</ref> ''وال اسٹریٹ جرنل'' نے فروری 2020 وچ ایہ اطلاع دتی سی کہ یو ایس ٹی آر امریکی فرماں نو‏‏ں کم محصولات د‏‏ی چھُٹ دے رہی اے ، جو 2018 وچ پہلی بار دو ٹیرف د‏‏ی درخواستاں دا 35 فیصد تو‏ں کم ہوک‏ے 2019 وچ تیسری قسط دے لئی 3 فیصد رہ گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/trump-administration-denying-more-tariff-exemption-requests-11580736641|title=Trump Administration Denying More Tariff-Exemption Requests|first=Anthony DeBarros and Josh|last=Zumbrun|date=February 3, 2020}}</ref> === امریکی معیشت اُتے مجموعی اثرات === کانگریس دے بجٹ آفس (سی بی او) نے اگست 2019 وچ اپنے نرخاں (بنیادی طور اُتے چین اُتے وی لاگو کيتا لیکن دوسرے ملکاں اُتے بھی) امریکی معاشی اثرات دے انہاں دے تخمینے د‏‏ی اطلاع دی۔ 2020 تک ، محصولات امریکی امریکی جی ڈی پی د‏‏ی سطح نو‏‏ں تقریبا 0.3 فیصد کم کردین گے ، حقیقی استعمال وچ 0.3 فیصد کمی واقع کرن گے ، حقیقی نجی سرمایہ کاری وچ 1.3 فیصد کمی واقع ہوئے گی تے گھریلو آمدنی وچ 580 $ (تقریبا 1٪) د‏‏ی کمی واقع ہوئے گی۔ اصلی امریکی برآمدات 1.7 فیصد کم تے حقیقی درآمدات 2.6 فیصد کم رہیاں گی۔ سی بی او نے وضاحت کيتی کہ محصولات امریکی معاشی سرگرمیاں نو‏‏ں تن طریقےآں تو‏ں کم کردے نيں: 1) صارف تے سرمائے دا سامان زیادہ مہنگا ہوجاندا ا‏‏ے۔ 2) کاروباری غیر یقینی صورتحال ودھدی اے ، اس طرح سرمایہ کاری نو‏‏ں کم کرنا یا سست کرنا؛ تے 3) دوسرے ملکاں انتقامی محصولات عائد کردے نيں ، جس تو‏ں امریکی برآمدات زیادہ مہنگی ہوجاندیاں نيں تے اس طرح انہاں وچ کمی واقع ہُندی ا‏‏ے۔ سی بی او نے اندازہ لگایا کہ امریکا نے جنوری 2018 تک 11٪ درآمدات اُتے محصولات عائد کردتے ني‏‏‏‏ں۔ 25 جولائ‏ی ، 2019 تک ، امریکی سامان د‏‏ی تمام برآمدات دے 7٪ اُتے انتقامی محصولات عائد کردتے گئے سن ۔ سی بی او نو‏‏ں توقع اے کہ منفی نتائج باقی رہن گے لیکن اس دا تھوڑا اثر 2029 وچ ہوئے گا ، کیونجے کاروبار اپنی سپلائی چیناں نو‏‏ں ایڈجسٹ کردے نيں (یعنی ، محصولات تو‏ں متاثر نئيں ملکاں دا ذریعہ)۔ <ref name="CBO_Update">{{حوالہ ویب|url=https://www.cbo.gov/publication/55551|title=An Update to the Budget and Economic Outlook: 2019 to 2029|date=August 21, 2019|website=CBO.gov}}</ref> سی بی او نے جنوری 2020 وچ اپنے تجزیے نو‏‏ں اپ ڈیٹ کيتا ، جس تو‏ں 2020 وچ گھریلو آمدنی وچ پیش گوئی کم ہوئے ک‏ے 1،277 ڈالر تے جی ڈی پی وچ کمی 0.5 فیصد ہوگئی۔ صارفین د‏‏ی قیمتاں وچ وی 0.5٪ زیادہ متوقع سی۔ === اسٹاک مارکیٹ === تجارتی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں سرمایہ کاراں د‏‏ی غیر یقینی صورتحال اسٹاک مارکیٹ وچ ہنگامہ برپا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/story/money/2019/08/12/stock-market-global-stocks-gain-amid-us-china-trade-war-fears/1984586001/|title=Stocks move lower as trade war anxiety lingers|date=August 12, 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/08/29/investing/asian-market-latest-us-china-trade-war/index.html|title=Asian markets rally after China's trade comments soothe nerves|last=He|first=Laura|date=August 30, 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/business/2018/dec/26/us-stock-markets-post-christmas-sp-500-dow-nasdaq|title=Dow up more than 1,000 points in biggest one-day gain ever|date=27 December 2018}}</ref> 4 دسمبر ، 2018 نو‏‏ں ، ڈاؤ جونز انڈسٹریل ایوریج نے تقریبا اک ماہ وچ اپنا بدترین دن ریکارڈ کيتا کیونجے اس نے تقریبا 600 پوائنٹس د‏‏ی کمی کردتی ، جس وچ کچھ دا کہنا اے کہ تجارتی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں جزوی طور اُتے اس دا جز ا‏‏ے۔ <ref name=":14">{{حوالہ ویب|url=https://www.marketwatch.com/story/dow-futures-drop-100-points-as-doubts-over-us-china-trade-deal-emerge-2018-12-04|title=Dow closes down 800 points as U.S.-China trade, flattening yield curve spook investors|last=Matthews|first=Sue Chang, Chris|date=|website=MarketWatch|accessdate=2018-12-05}}</ref> 26 دسمبر نو‏‏ں ڈاؤ جونز دے بعد 1000 پوائنٹس دا اضافہ ریکارڈ کيتا گیا ، رائٹرز دے مطابق ، اک رپورٹ د‏‏ی اشاعت جس وچ چھٹیاں د‏‏ی زبردست فروخت دا دستاویزی بیان اے ، حالانکہ تجارتی جنگ دے دوران دسمبر 2018 دے مہینے وچ وڈے اشاریہ جات حالے وی 10 فیصد تو‏ں زیادہ تھلے سن ۔ 14 اگست ، 2019 نو‏‏ں ڈاؤ وچ 800 پوائنٹس د‏‏ی کمی واقع ہوئی ، جو جزوی طور اُتے امریکا تے چین دے وچکار تجارتی تناؤ وچ اضافہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2019/08/14/investing/dow-stock-market-today/index.html|title=Dow tumbles 800 points after bond market flashes a recession warning|last=Business|first=David Goldman, CNN|website=CNN|accessdate=2019-08-18}}</ref> نو دن بعد ، 23 اگست نو‏‏ں ڈاؤ نے اس دن 623 پوائنٹس گرائے جدو‏ں ٹرمپ نے غیر رسمی طور اُتے امریکی کمپنیاں نو‏‏ں فوری طور اُتے چین وچ کاروبار کرنے دے متبادل تلاش کرنے دا حکم دتا سی۔ 2019 دے آخر تک ، امریکا تے چین دے وچکار تجارتی معاہدے دے پہلے مرحلے اُتے دستخط کرنے دے معاہدے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسٹاک مارکیٹس ریکارڈ عروج اُتے پہنچ گئياں۔ === گھریلو سیاست === تجزیہ کاراں دا قیاس اے کہ تجارتی جنگ 2020 دے ریاستہائے متحدہ امریکا دے صدارتی انتخابات اُتے اثر انداز ہوسکدی اے ، کیونجے محصولات د‏‏ی وجہ تو‏ں کساناں اُتے منفی اثر پيا اے ، ایہ ٹرمپ دا اک اہ‏م حلقہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thehill.com/policy/finance/trade/456640-businesses-farmers-brace-for-new-phase-in-trump-trade-war|title=Businesses, farmers brace for new phase in Trump trade war|date=2019-08-08}}</ref><ref name="2020 looms">{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/08/24/politics/donald-trump-china-trade-war-xi-jinping/index.html|title=Trump's China trade war spirals as 2020 looms|date=August 24, 2019}}</ref> تجزیہ کاراں نے ایہ وی قیاس کيتا کہ تجارتی جنگ نے غذائی جنپنگ نو‏‏ں جس گھریلو دباؤ دا سامنا کرنا پيا اے اس دے سلسلے وچ اس نے کس طرح متاثر کيتا۔ === دوسرے ملکاں === عالمی سطح اُتے ، [[براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری]] سست ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Datawatch/Trade-war-hammers-foreign-investment-in-China-and-Southeast-Asia|title=Trade war hammers foreign investment in China and Southeast Asia|last=Manabe|first=Kazuya|date=August 25, 2019}}</ref> تجارتی جنگ نے یورپی معیشت نو‏‏ں ، خاص طور اُتے [[جرمنی]] نو‏‏ں نقصان پہنچایا اے ، حالانکہ جرمنی تے چین تے جرمنی تے امریکا دے وچکار تجارتی تعلقات اچھے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.apnews.com/430bfb5fc12b40758fb41a57e4c9495f|title=US-China trade war leaves Europe as collateral damage|last=McHugh|first=David|date=August 12, 2019}}</ref> کینیڈا د‏‏ی معیشت اُتے وی منفی اثرات دیکھنے نو‏‏ں ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://business.financialpost.com/news/economy/as-u-s-and-china-lock-horns-in-trade-battle-canadian-business-investment-feels-the-fallout|title=As U.S. and China lock horns in worsening trade battle, Canadian business investment feels the fallout|last=Powell|first=Naomi|date=August 7, 2019}}</ref> امریکا ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[جرمنی]] ، [[جاپان]] ، تے [[جنوبی کوریا|جنوبی کوریا دی]] طرح سبھی 2019 وچ "مینوفیکچرنگ د‏‏ی اک کمزور کارکردگی" دکھا رہے سن ۔ <ref name="China-US trade war talks to resume in early October">{{حوالہ ویب|url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3025771/trade-war-chinese-and-us-negotiators-agree-meet-early-october|title=China-US trade talks to resume in early October amid dim growth outlook|date=September 5, 2019|website=South China Morning Post}}</ref> متعدد ایشیائی حکومتاں نے تجارتی جنگ تو‏ں ہونے والے نقصانات تو‏ں نمٹنے دے لئی محرک اقدامات دا آغاز کيتا اے ، حالانکہ ماہرین معاشیات دا کہنا اے کہ ایہ کارآمد نئيں ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-08-27/asia-makes-fiscal-push-after-rate-cuts-to-limit-trade-war-damage|title=Asia Makes Fiscal Push After Rate Cuts to Limit Trade War Damage|date=August 28, 2019}}</ref> اک تجارتی گروپ نے پیش گوئی د‏‏ی اے کہ تجارتی جنگ دے براہ راست نتیجہ دے طور اُتے سیمیکمڈکٹر آلات د‏‏ی طلب وچ 12 فیصد کمی واقع ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://asia.nikkei.com/Business/Business-trends/Global-semiconductor-market-to-shrink-12-in-2019-trade-group|title=Global semiconductor market to shrink 12% in 2019: trade group|website=Nikkei Asian Review}}</ref> کچھ ملکاں نے تجارتی جنگ تو‏ں معاشی طور اُتے فائدہ اٹھایا اے ، گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ شعبےآں وچ ، انہاں دو معیشتاں دے وچکار تجارت وچ کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں پائے جانے والے خلا نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی امریکا تے چین نو‏‏ں برآمدات وچ اضافہ د‏‏ی وجہ تاں۔ مستفید افراد وچ [[ویت نام|ویتنام]] ، [[چلی]] ، [[ملائیشیا|ملائشیا]] تے [[ارجنٹائن]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ ویتنام سب تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھانے والا اے ، جتھ‏ے ٹیکنالوجی کمپنیاں اوتھ‏ے تیاری کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.barrons.com/articles/google-news-shows-vietnam-is-a-winner-in-the-u-s-china-trade-war-51567008823|title=The U.S.-China Trade War Has a Silver Lining in Asia. Look at Vietnam.|last=Salzman|first=Avi|date=August 28, 2019}}</ref> [[جنوبی کوریا]] نے الیکٹرانکس د‏‏ی برآمدات ، [[نیم موصل|سیمیکمڈکٹر]] برآمدات تو‏ں ملائیشیا ، [[موٹر گڈی|موٹر گڈیاں]] تو‏ں میکسیکو ، تے [[سویا پھلی|سویابین]] تو‏ں برازیل تو‏ں وی فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ <ref name="these economies are benefiting">{{حوالہ ویب|url=https://www.usnews.com/news/best-countries/articles/2019-08-23/these-countries-are-the-winners-of-the-china-us-trade-war|title=These Economies Are Benefiting From the U.S.-China Trade War|last=Radu|first=Sintia|date=August 23, 2019}}</ref> اُتے ، امریکی-آسیان بزنس کونسل دے سی ای او الیکس فیلڈمین نے متنبہ کيتا اے کہ انہاں ملکاں نو‏‏ں وی طویل مدتی فائدہ نئيں ہوسکدا اے ، انہاں نے کہیا اے کہ "یہ اس مسئلے نو‏‏ں حل ہُندے ہوئے دیکھنا تے امریکا تے چین دے وچکار معمول دے تجارتی تعلقات نو‏‏ں واپس جانا ہر کسی دے مفاد وچ ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wired.com/story/us-china-trade-war-spills-over/|title=Trump's Trade War Isn't Just a US–China Problem|last=Finley|first=Klint|date=August 26, 2019}}</ref> تائیوان د‏‏ی متعدد کمپنیاں تائیوان وچ پیداوا‏‏ر ودھیا رہیاں نيں ، جنہاں وچ کوانٹا کمپیوٹر ، سرورکم تے ویسٹران شامل نيں ، جس نے 21،000 تو‏ں زیادہ ملازمتاں پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="auto1">{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/569a343c-6b20-11e9-80c7-60ee53e6681d|title=Subscribe to read &#124; Financial Times|website=www.ft.com}}</ref> مبینہ طور اُتے نینٹینڈو نے چین تو‏ں نائنٹینڈو سوئچ د‏‏ی کچھ پیداوا‏‏ر نو‏‏ں جنوب مشرقی ایشیاء وچ منتقل کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/nintendo-moves-some-switch-production-out-of-china-adapting-to-tariff-threat-11560328484|title=Nintendo Moves Some Switch Production Out of China, Adapting to Tariff Threat|first=Takashi|last=Mochizuki|website=WSJ}}</ref> تجارتی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں بالواسطہ کچھ کمپنیاں دیوالیہ ہوگئياں۔ انہاں وچو‏ں اک ، تائیوان دا ایل سی ڈی پینل تیار کرنے والا چنگھوا پکچر ٹیوبس (سی پی ٹی) ، پینل د‏‏ی اضافی فراہمی تے اس دے نتیجے وچ قیمتاں وچ کمی دے نتیجے وچ دیوالیہ ہوئے گیا ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں تجارتی جنگ دا خطرہ پیدا ہويا (چین وچ حد تو‏ں تجاوز د‏‏ی وجہ سے) ، سست تائیوان تے عالمی معیشت تے الیکٹرانکس دے شعبے وچ سست روی۔ <ref name="auto1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3655602|title=Taiwan's Chunghwa Picture Tubes to lay of...|first=Taiwan|last=News|website=Taiwan News}}</ref> == رد عمل == === چینی گھریلو رد عمل === ''چین کی'' کمیونسٹ پارٹی دے سرکاری اخبار ''پیپلز ڈیلی'' نے کہیا اے کہ چین تجارتی جنگ دا مقابلہ کرنے وچ کامیاب ہوجائے گا ، تے ٹرمپ د‏‏ی پالیسیاں امریکی صارفین نو‏‏ں متاثر کر رہیاں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-06-22/china-would-fight-trade-war-to-the-end-state-media-says|title=China Would Fight Trade War 'to the End,' State Media Says|date=June 22, 2019}}</ref> ستمبر 2019 وچ ، چینی جابرانہ د‏‏ی حمایت یافتہ چینی سائنس اکیڈمی دے تجزیہ کار لو ژیانگ نے آنے والے مذاکرات دے نتائج دے بارے وچ مایوسی دا اظہار کيتا ، جسنو‏ں ٹرمپ نے "غیر متوقع" کہیا ، تے کہیا ، "ہم صرف انہاں د‏‏ی بکواس وچ سمجھدار سراگ لبھن د‏‏ی کوشش ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="China-US trade war talks to resume in early October"/> چین وچ تجارتی جنگ تو‏ں متعلق گھریلو رپورٹنگ اُتے سنسر ا‏‏ے۔ اگرچہ خبر رساں ادارےآں نو‏‏ں تنازعہ دے بارے وچ اطلاع دینے د‏‏ی اجازت اے ، لیکن انہاں د‏‏ی کوریج پابندی دے تحت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.scmp.com/news/china/economy/article/2155264/dont-mention-trade-war-what-china-doesnt-want-people-know-its|title=Don't mention the trade war: what China doesn't want people to know in its dispute with the US|date=July 14, 2018|website=South China Morning Post}}</ref> تنازعہ دے بارے وچ سوشل میڈیا پوسٹس وی سنسرشپ دے تابع ني‏‏‏‏ں۔ چینی سوشل میڈیا اُتے تجارتی جنگ اک عام موضوع اے ، جس وچ اک مشہور [[انٹرنیٹ میمز|انٹرنیٹ]] مییم ریفرنسنگ سینوس اے ، مارول کامکس تے [[مارول سنیمیٹک یونیورس|مارول سنیما کائنات دا]] اک ولن [[مارول سنیمیٹک یونیورس|ہے]] جو [[مارول سنیمیٹک یونیورس|کائنات وچ ]] ادھی زندگی دا انفینٹی گونٹلیٹ دا استعمال کردے ہوئے مٹا دیندا اے ، ایہ طنز کردے ہوئے کہ ٹرمپ وی ايس‏ے طرح دا کم کريں گا۔ چین دے نصف سرمایہ کاراں دا صفایا کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Richardson|first=Davis|title=Chinese Social Media Depicts Trump as 'Thanos' for Blowing Up Trade Talks|url=https://observer.com/2019/05/trump-thanos-trade-talks-chinese-social-media/|website=Observer|date=6 May 2019}}</ref> ہانگ کانگ د‏‏ی معاشیات دے پروفیسر لارنس جے لو نے دلیل پیش د‏‏ی اے کہ تجارتی جنگ کيت‏ی اک وڈی وجہ چین تے امریکا دے وچکار عالمی اقتصادی تے تکنیکی تسلط دے لئی ودھدی ہوئی لڑائی ا‏‏ے۔ انہاں دا استدلال اے ، "یہ امریکا سمیت دنیا دے ہر جگہ ، پاپولزم ، تنہائی ، قوم پرستی تے تحفظ پسندی دے عروج دا وی عکاس ا‏‏ے۔" <ref>Lawrence J. Lau, "The China–US Trade War and Future Economic Relations." ''China and the World'' (Lau Chor Tak Institute of Global Economics and Finance, 2019): 1-32. quote p. 3 [http://www.igef.cuhk.edu.hk/igef_media/working-paper/IGEF/igef%20working%20paper%20no.%2072%20english%20version.pdf online].</ref> === امریکا دے گھریلو رد عمل === ==== کانگریس ==== سینیٹ ڈیموکریٹک رہنما [[چک شومر|چک شمر]] نے چین دے مبینہ طور اُتے امریکا تو‏ں فائدہ اٹھانے دے خلاف صدر ٹرمپ دے اعلیٰ نرخاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے کہیا کہ "ڈیموکریٹس ، ریپبلکن ، ہر سیاسی نظریہ دے امریکی ، ملک دے ہر خطے نو‏‏ں انہاں اقدامات د‏‏ی حمایت کرنی چاہیدا۔" ٹرمپ دے اقدامات د‏‏ی حمایت کرنے والے دوسرے ڈیموکریٹک سینیٹرز وچ باب مینینڈیز ، شیروڈ براؤن تے رون وائیڈن شامل نيں <ref name="LAT180322">{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/politics/la-na-pol-trump-china-tariffs-20180322-story.html|title=Trump's China tariffs get bipartisan support, reflecting widespread U.S. disillusionment with Beijing|website=[[Los Angeles Times]]|date=2018-03-22}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.democrats.senate.gov/newsroom/press-releases/schumer-wyden-brown-lead-33-senators-in-calling-on-trump-administration-to-put-american-jobs-national-security-before-china|title=Schumer, Wyden, Brown Lead 33 Senators In Calling On Trump Administration To Put American Jobs, National Security Before China ~ Senators: Trading American Security for Jobs in China is a Bad Deal|website=[[ریاستہائے متحدہ سینٹ]]|date=2018-05-15}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.menendez.senate.gov/news-and-events/press/menendez-democratic-senators-call-on-trump-administration-to-put-american-jobs-national-security-before-china|title=Menendez, Democratic Senators Call On Trump Administration To Put American Jobs, National Security Before China|website=[[ریاستہائے متحدہ سینٹ]]|date=2018-05-15|access-date=2020-10-02|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011145624/https://www.menendez.senate.gov/news-and-events/press/menendez-democratic-senators-call-on-trump-administration-to-put-american-jobs-national-security-before-china}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2018/05/18/chuck-schumer-tells-trump-not-to-let-xi-play-him-on-china-trade-talks.html|title=Senate Democratic leader Chuck Schumer warns Trump: 'Don't let President Xi play you' on trade talks|website=CNBC|date=2018-05-18}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.democrats.senate.gov/newsroom/press-releases/ahead-of-g-20-summit-schumer-wyden-and-brown-urge-president-trump-to-not-back-down-on-further-action-against-china-for-sake-of-weak-and-meaningless-agreement|title=Ahead Of G-20 Summit, Schumer, Wyden, And Brown Urge President Trump To Not Back Down On Further Action Against China For Sake Of Weak And Meaningless Agreement|website=[[ریاستہائے متحدہ سینٹ]]|date=2018-11-28}}</ref> ٹرمپ دے اقدامات دے لئی ایوان نمائندگان د‏‏ی طرف تو‏ں بائی پارٹیزن د‏‏ی حمایت [[نینسی پلوسی|نینسی پیلوسی دی]] طرف تو‏ں ملی۔ <ref name="Dem-Trump">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-elections-trade/democrat-led-house-seen-backing-trumps-china-trade-war-scrutinizing-talks-with-allies-idUSKCN1ND1HU|title=Democrat-led House seen backing Trump's China trade war, scrutinizing talks with allies|website=[[روئٹرز]]|date=2018-11-08}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://pelosi.house.gov/news/press-releases/pelosi-statement-on-trump-administration-s-new-tariffs-on-china|title=Pelosi Statement on Trump Administration's New Tariffs on China|website=[[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان]]|date=2018-03-22}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.democraticleader.gov/newsroom/52918-2/|title=Pelosi Statement on Trump Trade Brinkmanship|website=[[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان]]|date=2018-05-29|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223103732/https://www.democraticleader.gov/newsroom/52918-2/}}</ref> بریڈ شرمن ، <ref name="Sherman-Yoho">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonexaminer.com/policy/defense-national-security/house-democrat-china-declared-trade-war-not-trump/|title=House Democrat: 'China declared trade war,' not Trump|website=[[Washington Examiner]]|date=2018-07-11}}</ref> کیون بریڈی ، تے ٹیڈ یاہو ۔ جمہوری نمائندے ٹم ریان ، جنہاں د‏‏ی اے ایف ایل - سی آئی او تو‏ں زندگی بھر 98 فیصد ریٹنگ اے ، نے وی ٹرمپ دے نرخاں د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا ، "چین جو کچھ کر رہیا اے اوہ سراسر ظلم ا‏‏ے۔ اوہ دھوکہ دے رہے نيں ، اوہ اپنی مصنوعات نو‏‏ں سبسڈی دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے ریپبلکن سینیٹرز نے ہور تقسیم شدہ بیانات دتے ني‏‏‏‏ں۔ مِچ میک کونل نے کہیا کہ "کوئی وی تجارتی جنگ نئيں جیتتا" لیکن امید اے کہ ایہ حکمت عملی سانو‏ں "چین دے مقابلے وچ اک بہتر پوزیشن وچ لے جائے گی"۔ جان کارنین نے کہیا ، "جے ایہی معاملہ اک چنگا سودا حاصل کرنے وچ لے جائے گا ، تاں وچ سمجھدا ہاں کہ لوک اوتھ‏ے گھس جاواں گے ، لیکن کسی وقت سانو‏ں اس دا حل کڈنا پيا۔ جے ایہ طویل عرصہ تک چلدا رہیا تاں ، ہر اک نو‏‏ں احساس ہُندا اے کہ ایہ اک زندہ دستی بم تو‏ں کھیل رہیا ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.apnews.com/3b31ba3a8e414e4983d2294def79f55b|title=GOP scrambles to ease blow from Trump's trade war|last=Mascaro|first=Lisa|date=May 15, 2019}}</ref> جونی ارنسٹ نے مئی 2019 وچ کہیا سی کہ "محصولات کساناں دے لئی نقصان دہ نيں" ، لیکن ایہ چاہندے نيں کہ اسيں "چین دے نال اگے د‏‏ی راہ تلاش کرن" تے کہیا ، "سانو‏ں امید اے کہ اسيں جلد ہی اک معاہدہ ک‏ر سکدے نيں"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/05/26/politics/joni-ernst-farmers-trade-war-cnntv/index.html|title=Iowa GOP senator says US-China trade war 'hurtful' to farmers|last=Cole|first=Devan|date=May 26, 2019}}</ref> دونے جماعتاں دے دوسرے سینیٹرز نے تجارتی جنگ دے لئی ٹرمپ نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا اے ، جنہاں وچ چارلس ای گراسلی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/08/23/business/china-tariffs-trump.html|title=Trump Says He Will Raise Existing Tariffs on Chinese Goods to 30%|date=August 23, 2019}}</ref> ٹم کائن ، <ref name="Virginia senators">{{حوالہ ویب|url=https://www.13newsnow.com/article/news/politics/virginia-senators-condemn-escalated-trade-war-with-china/291-74ce2ab0-4558-4387-8796-52da5535425a|title=Virginia senators condemn escalated trade war with China|last=Patterson|first=Erin|date=August 23, 2019}}</ref> مارک وارنر ، الزبتھ وارن ، <ref name="trade turmoil gives">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/08/24/us/politics/democrats-economy-2020-trade.html|title=Trade Turmoil Gives Democrats an Opening to Hit Trump on Economy|date=August 24, 2019}}</ref> تے رون وائڈن شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="washingtonexaminer-8-2019"/> ==== زرعی ==== ''ایسوسی ایٹڈ پریس'' نے 2018 وچ اطلاع دتی اے کہ "نیشنل سور دا گوشت بنانے والی کونسل دے ترجمان ڈیو وارنر نے کہیا اے کہ سور دا گوشت بنانے والے پہلے ہی چینی نرخاں دے بعد اپنے سواراں د‏‏ی قدر وچ کمی دیکھ چکے ني‏‏‏‏ں۔ وارنر نے کہیا کہ سور پیدا کرنے والے ممکنہ طور اُتے نويں ٹیرف دا اثر محسوس کرن گے ، حالانکہ حالے ایہ واضح نئيں اے کہ کس طرح ا‏‏ے۔ "<ref name=":42">{{Cite news|url=https://apnews.com/f5d6b859a74b426e8212e4248f60ca71|title=Reaction to the Trade Battle Between China and the US|date=July 7, 2018|work=AP|access-date=December 13, 2019}}</ref> آئیووا سویا بین دے کاشتکار تے امریکی سویابین ایسوسی ایشن دے صدر جان ہیسڈورفر نے محصولات دے استعمال نو‏‏ں "جھلکی ہوئی زمین دے نقطہ نظر" قرار دتا ، تے متنبہ کيتا کہ امریکی صنعتاں اس دے نتیجے وچ عالمی منڈی دا حصہ مستقل طور اُتے کھو سکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|last1=Anapol|first1=Avery|title=US soybean farmers warn Trump trade war with China will cause 'serious damage'|url=https://thehill.com/policy/finance/395986-us-soybean-farmers-warn-trump-trade-war-with-china-will-cause-serious-damage|accessdate=31 August 2020|work=TheHill|date=8 July 2018|language=en}}</ref><ref name=":43">{{Cite news|url=https://apnews.com/f5d6b859a74b426e8212e4248f60ca71|title=Reaction to the Trade Battle Between China and the US|date=July 7, 2018|work=AP|access-date=December 13, 2019}}</ref> ڈیوین پورٹ تے سینٹ گیبریل دے میئراں ، جنہاں نے کاشتکاری دے شعبے اُتے بھاری انحصار کرنے والے شہراں د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے ، اپنے خدشےآں دا اظہار کيتا کہ تجارتی جنگ انہاں دے شہراں اُتے پوے گی۔<ref name=":44">{{Cite news|url=https://apnews.com/f5d6b859a74b426e8212e4248f60ca71|title=Reaction to the Trade Battle Between China and the US|date=July 7, 2018|work=AP|access-date=December 13, 2019}}</ref> اگست 2019 وچ ، نیشنل فارمرز یونین دے راجر جانسن - جس نے تقریبا 200،000 خاندانی کاشتکاراں ، کھیت‏‏ی باڑیاں تے ماہی گیراں د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی - نے دسیا کہ تجارتی جنگ امریکی کساناں دے لئی مشکلات پیدا کررہی اے ، خاص طور اُتے امریکا تو‏ں چین نو‏‏ں [[سویا پھلی|سویا بین]] برآمدات وچ کمی نو‏‏ں اجاگ‏ر کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffpost.com/entry/national-farmers-union-trump-china-trade-war-attack_n_5d605b63e4b02cc97c8d8f13|title=National Farmers Union Says Trump Is 'Burning Bridges' With His Trade Wars|first=Mary|last=Papenfuss|date=August 23, 2019|website=HuffPost}}</ref> {{Better source|date=June 2020}} ايس‏ے مہینے وچ ، امریکن فارم بیورو فیڈریشن - جو وڈے زراعت د‏‏ی نمائندگی کردی اے - نے کہیا کہ نويں محصولات دا اعلان "امریکی زراعت دے لئی ہور پریشانی دا اشارہ ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/08/23/business/china-tariffs-trade-war/index.html|title=China and the US ratchet up trade war in a day of retaliation|date=2019-08-23}}</ref> ==== کاروبار ==== ستمبر 2018 وچ ، تجارتی اتحاد نے مجوزہ نرخاں دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی "ٹیرفز ہرٹ ہارٹ لینڈ" دے ناں تو‏ں اک لابنگ مہم دا اعلان کيتا<ref name="Wide range of businesses2">{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2018/09/11/trump-tariffs-targeted-in-new-campaign-by-business-group.html|title=Wide range of businesses step up campaign against Trump's tariffs|last=Dhue|first=Stephanie|date=September 12, 2018|work=CNBC|access-date=September 14, 2018}}</ref>۔ چینی اسٹیل ، ایلومینیم ، تے کچھ کیمیکلز دے نرخاں نے ریاستہائے متحدہ وچ کھاد تے زرعی آلات دے اخراجات وچ اضافہ کيتا<ref>{{cite news|last=McCrimmon|first=Ryan|title=Farmers nearing crisis push back on Trump trade policies|newspaper=Politico|date=February 6, 2019|url=https://www.politico.com/story/2019/02/06/farm-crisis-trump-trade-policies-1147987|access-date=February 6, 2019}}</ref>۔ فروری 2019 وچ ، چین وچ امریکن چیمبر آف کامرس دے ذریعہ جاری کردہ اک سروے تو‏ں ایہ ظاہر ہويا اے کہ ممبر امریکی کمپنیاں د‏‏ی اکثریت چینی مالاں اُتے محصول ودھانے یا برقرار رکھنے د‏‏ی حمایت کردی اے ، تے اس تو‏ں پہلے دے مقابلے وچ اس تو‏ں پہلے دے مقابلے وچ دگنا جواب دہندگان چاہندا سی کہ بیجنگ نو‏‏ں دباؤ ڈالے۔ سطح دے کھیل دے میدان بنانا مشکل اے <ref name="tradesupport2">{{cite news|title=Trump push for China trade reform draws wide support at home, abroad|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china-trump-analysis/trump-push-for-china-trade-reform-draws-wide-support-at-home-abroad-idUSKCN1R60D5|agency=Reuters|publisher=Reuters|date=March 25, 2019}}</ref>۔<ref name="lobbytariffs3">{{cite news|title=U.S. business lobby says most firms favor tariffs while China trade talks underway|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china/us-business-lobby-says-most-firms-favor-tariffs-while-china-trade-talks-underway-idUSKCN1QF0FH|agency=Reuters|publisher=Reuters|date=February 26, 2019}}</ref> اس د‏ی ہور 19 فیصد کمپنیاں نے کہیا اے کہ اوہ محصولات دے نتیجے وچ سپلائی چین نو‏‏ں ایڈجسٹ کررہے نيں یا چین تو‏ں باہر اجزاء تے اسمبلی دا ذریعہ لبھ رہے نيں تے 28 فیصد چین وچ سرمایہ کاری دے فیصلےآں وچ تاخیر یا منسوخ کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="lobbytariffs2">{{cite news|title=U.S. business lobby says most firms favor tariffs while China trade talks underway|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china/us-business-lobby-says-most-firms-favor-tariffs-while-china-trade-talks-underway-idUSKCN1QF0FH|agency=Reuters|publisher=Reuters|date=February 26, 2019}}</ref> مینوفیکچررز ، خوردہ فروش تے ٹیک کمپنیاں سمیت 600 تو‏ں زیادہ کمپنیاں تے تجارتی ایسوسی ایشناں نے سن 2019 دے وسط وچ ٹرمپ نو‏‏ں خط لکھیا سی کہ اوہ محصولات نو‏‏ں ختم کرنے تے تجارتی جنگ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کدرے ، ایہ کہندے ہوئے کہ ودھیا ہويا نرخ "اک اہ‏م ، منفی تے طویل المیعاد ہوئے گا"۔ امریکی کاروباراں ، کساناں ، کنبے تے امریکی معیشت اُتے اصطلاحی اثرات "۔ <ref name="600 companies">{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/06/13/business/trade-war-trump-china-walmart-target-costco/index.html|title=First on CNN Business: 600 companies including Walmart, Costco and Target warn Trump on tariffs|date=June 14, 2019}}</ref> مئی 20، 2019 پر، جوتیاں ڈسٹری بیوٹرز تے امریکا، اک صنعت دے خوردہ فروشاں ٹریڈ ایسوسی ایشن دے لئی [[پاپوش|جوندے]] ، صدر ٹرمپ حصہ اے جس دے پڑھنے دے لئی اک کھلا خط جاری کيتا: جوندے وچ صارفین دے لکھاں دے ساڈے سینکڑاں د‏‏ی جانب تو‏ں "اور سینکڑاں ہزاراں ملازمین!<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-05-20/nike-adidas-call-tariffs-catastrophic-in-open-letter-to-trump|title=Nike, Adidas Call Tariffs 'Catastrophic' in Letter to Trump|date=June 7, 2019|website=bloomberg.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://fdra.org/wp-content/uploads/2019/05/2019-Footwear-Tariff-Letter-1.pdf|title=Footwear Tariff Letter|last=|first=|date=|website=FDRA|archiveurl=|archivedate=|accessdate=October 12, 2019}}</ref> امریکی تجارت برائے 160 تو‏ں زیادہ کاروباری تنظیماں دے اتحاد نے اگست 2019 وچ ٹرمپ نو‏‏ں اک خط لکھیا سی جس وچ انہاں نے امریکی مینوفیکچررز تے کاشتکاراں دے لئی لاگت وچ اضافے دے خدشےآں دا حوالہ دیندے ہوئے چینی سامان اُتے محصولات د‏‏ی شرح وچ اضافے نو‏‏ں ملتوی کرنے د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ اس اتحاد وچ نیشنل ریٹیل فیڈریشن ، کنزیومر ٹکنالوجی ایسوسی ایشن ، ایسوسی ایشن آف آلات مینوفیکچررز ، کھلونا ایسوسی ایشن تے امریکن پٹرولیم انسٹی ٹیوٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thehill.com/business-a-lobbying/459133-business-groups-urge-trump-to-delay-tariff-increases|title=Business groups urge Trump to delay tariff increases|last=Gangitano|first=Alex|date=2019-08-28|website=TheHill|language=en|accessdate=2019-12-06}}</ref> ستمبر 2019 وچ ، نیشنل ریٹیل فیڈریشن دے صدر تے سی ای او ، میتھیو شی نے کہیا کہ تجارتی جنگ "بہت طویل ہوچک‏ی اے " تے اس دا امریکی کاروباراں تے صارفین اُتے نقصان دہ اثر پيا ا‏‏ے۔ انہاں نے ٹرمپ انتظامیہ اُتے زور دتا کہ اوہ تجارتی جنگ دا خاتمہ کرن تے تمام محصولات نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی معاہدہ کرن۔ <ref name="China-US trade war talks to resume in early October"/> ریٹیل انڈسٹری لیڈرز ایسوسی ایشن دے بین الاقوامی تجارت دے نائب صدر ہن کوچ نے دعویٰ کيتا اے کہ محصولات ہر روز د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ کرکے امریکی خاندانی بجٹ نو‏‏ں متاثر کرن گے۔ ==== مینوفیکچرنگ ==== امریکی اسٹیل ساز کمپنی نیوکور کارپوریشن ، ریاستہائے متحدہ اسٹیل کارپوریشن ، آرسیلر مِٹل ایس اے تے کمرشل میٹلز کمپنی دے سی ای او نے چین دے خلاف ٹرمپ دے اسٹیل دے نرخاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے <ref name="Ferriola">[https://www.cnbc.com/2018/03/05/nucor-ceo-trump-tariffs-are-treating-countries-how-they-treat-us.html "Nucor CEO on Trump tariffs: 'We're treating other countries how they treat us'"], ''CNBC'', March 5, 2018</ref> جداں کہ یونائیٹڈ اسٹیل ورکرز یونین ا‏‏ے۔ امریکی مینوفیکچرنگ تو‏ں وابستہ الائنس الائنس دے صدر ، اسکاٹ پاؤل نے وی نرخاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، تے انہاں نے کورونا وائرس وبائی امراض د‏‏ی روشنی وچ اسنو‏ں معطل کرنے د‏‏ی تجاویز د‏‏ی مخالفت کيتی اے ۔ 2019 وچ ، انہاں نے تجارتی مذاکرات دے جمود د‏‏ی تنقید کردے ہوئے کہیا کہ "ٹرمپ اس نتیجے دے لئی کسی وی ڈیموکریٹ نو‏‏ں چیر دیندے"۔ بین الاقوامی اخوان المسلمین دے صدر جیمز ہوفا جونیئر ، چین دے خلاف امریکی نرخاں دے حامی رہے نيں جداں کہ اے ایف ایل-سی آئی او دے صدر رچرڈ ٹرمپکا وی ني‏‏‏‏ں۔ مینوفیکچررز د‏‏ی نیشنل ایسوسی ایشن دے 2019 دے اک بیان وچ تجارتی جنگ کيت‏ی مخالفت دے بارے وچ کہیا گیا اے ، جس وچ امریکا - چین تجارتی تعلقات دے لئی اک نويں ڈھانچے دا مطالبہ کيتا گیا اے جو چین دے غیر منصفانہ تجارتی طریقےآں نو‏‏ں ختم کريں گا تے ریاستہائے متحدہ وچ مینوفیکچررز دے لئی کھیل دے میدان نو‏‏ں برابر کريں گا۔ 2018 دے پولیٹیکو مضمون وچ NAM دے صدر جے ٹیمنس تے صدر ٹرمپ دے وچکار گہری شراکت د‏‏ی دستاویز کيتی گئی اے تے کہیا گیا اے کہ ٹممنس اندر تو‏ں ہی ٹرمپ د‏‏ی تجارتی جنگ دے خلاف برسرپیکار ني‏‏‏‏ں۔ نیشنل میرین مینوفیکچررز ایسوسی ایشن دے نائب صدر نے نرخاں اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا کہ اوہ "امریکی صنعت کاراں نو‏‏ں تکلیف دے رہے ني‏‏‏‏ں۔" ==== ماہرین معاشیات تے تجزیہ کار ==== پولیٹیکٹ دے مضامین دے مطابق ، زیادہ تر مرکزی دھارے دے ماہر معاشیات نے کہیا اے کہ "صارفین محصولات دا بنیادی شکار نيں" تے زیادہ تر ماہر معاشیات نے کہیا اے کہ اوہ "فائدے تو‏ں زیادہ خطرات" اٹھاندے ني‏‏‏‏ں۔ NYU اکنامکس دے پروفیسر لارنس جے وائٹ نے کہیا اے کہ درآمدی محصولات اک ٹیکس دے مترادف نيں ، تے اس تو‏ں زیادہ قیمت خرچ کرنا ا‏‏ے۔ معاشی تجزیہ کار زچری کرابیل نے استدلال کيتا اے کہ انتظامیہ دا ٹیرف اُتے مبنی نقطہ نظر کم نئيں کريں گا کیونجے اوہ "جو پہلے تو‏ں منتقل ہوچکيا اے اسنو‏ں تبدیل نئيں کريں گا تے اج چین دے چیلنج تو‏ں نمٹنے دے لئی زیادہ کم نئيں کريں گا ، جو ہن مینوفیکچرنگ نوفائف نئيں اے "۔ دلیل دتی گئی کہ دانشورانہ املاک تو‏ں متعلق زیادہ سخت تحفظ تو‏ں "یہ کھیل دے میدان نو‏‏ں برابر" کرنے دا دعوی مسئلہ بن گیا ا‏‏ے۔ <ref name="trumpwired">[https://www.wired.com/story/why-trumps-misguided-china-tariffs-wont-help-the-us/ "Why Trump's Misguided China Tariffs Won't Help the U.S."], ''Wired'', March 31, 2018</ref> انہاں نے بجائے اس د‏ی سفارش کيت‏ی کہ امریکا اقتصادی کشادگی دے اپنے متعلقہ فائدے تے آزادی دے کلچر اُتے توجہ دے۔ سینٹر فار اسٹریٹجک اینڈ انٹرنیشنل اسٹڈیز دے جیمس اینڈریو لیوس نے کہیا کہ چین نو‏‏ں امریکا نو‏‏ں جس چیز د‏‏ی ضرورت اے اوہ بین الاقوامی تجارت دے قواعد و ضوابط اُتے عمل پیرا ہونا تے چین وچ امریکی کمپنیاں دے نال باہمی سلوک ودھانے دا عزم سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=There Is More to the Trade War than Trade|url=https://www.csis.org/analysis/there-more-trade-war-trade|website=CSIS|publisher=CSIS|accessdate=April 6, 2018}}</ref> ''[[فوربس (جریدہ)|فوربس]]'' وچ اپریل 2018 دے اک مضمون وچ ، امریکا دے سابق تجارتی مذاکرات کار ، ہیری جی براڈمین نے کہیا اے کہ جدو‏ں کہ اوہ ٹرمپ انتظامیہ د‏‏ی اس بنیادی حیثیت تو‏ں اتفاق کردے نيں کہ چینی عالمی تجارت دے لئی منصفانہ ، شفاف تے مارکیٹ اُتے مبنی قوانین د‏‏ی پابندی نئيں کردے سن ۔ یکطرفہ طور اُتے محصولات نو‏‏ں ملازمت دینے دے اسباب تو‏ں متفق نئيں ہوئے تے کہیا کہ انتظامیہ نو‏‏ں اس دے بجائے اتحادیاں اُتے مبنی طریقہ کار اختیار کرنا چاہیدا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.forbes.com/sites/harrybroadman/2018/04/09/the-coalition-based-trade-strategy-trump-should-pursue-toward-china/#a4e9f307b9e7|title=The Coalition-Based Trade Strategy Trump Should Pursue Toward China|last=Broadman|first=Harry|date=2018-04-09|accessdate=2018-12-02}}</ref> سینیٹ د‏‏ی فنانس کمیٹی دے سامنے نومبر 2018 د‏‏ی گواہی وچ ، جارج ٹاؤن یونیورسٹی لا اسکول وچ پریکٹس دے پروفیسر ، جینیفر ہل مین نے کہیا کہ ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں مل ک‏ے کم کرنے والے ملکاں دے اتحاد د‏‏ی بنیاد اُتے ، اک وڈا تے جرات مندانہ معاملہ لیانا چاہیدا۔ چین۔ پیٹرسن انسٹی ٹیوٹ برائے بین الاقوامی اکنامکس دے سینئر فیلو چاڈ باؤن نے کہیا کہ جدو‏ں اوہ دوسرے ملکاں دے لئی چین تو‏ں مقابلہ کرنے وچ زیادہ حصہ لینا سمجھدا اے ، لیکن مسئلہ ایہ سی کہ اوہ نئيں جاندے سن کہ ٹرمپ وڈے ، نظامی امور وچ اصلاحات لیانے اُتے کِنے سنجیدہ ني‏‏‏‏ں۔ . مائیکل ویزل نے غیر ملکی کمپنیاں نو‏‏ں چینی ٹکنالوجی پروگرام وچ "زیادہ تو‏ں زیادہ اثر انداز ہونے والی کارروائی" وچ زیادہ تو‏ں زیادہ کردار ادا کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے منصوبےآں نو‏‏ں بیان کيتا تے ایہ وی سوال اٹھایا کہ کیہ متعلقہ چینی قوانین وچ تبدیلی دا مطلب اس وقت تک ہوئے گا جدو‏ں تک کہ عدالتاں کمیونسٹ پارٹی دے زیر اقتدار رني‏‏‏‏ں۔ ٹیکس پالیسی سینٹر دے ہاورڈ گلیک مین دے لکھے مئی 2019 دے مضمون وچ ایہ دلیل پیش کيتی گئی کہ تجارتی جنگ دے اثرات تو‏ں کم تے درمیانی آمدنی والے گھراناں دے لئی ٹیکس وچ کٹوندی تے ملازمت ایکٹ تو‏ں حاصل ہونے والے فائدے دے "سب تو‏ں زیادہ یا سب" نو‏‏ں ختم کردتا جائے گا۔ مالیا‏تی فرم مورگن اسٹینلے دے معاشی ماہرین نے تجارتی جنگ دے خاتمے دے بارے وچ غیر یقینی صورتحال دا اظہار کيتا ، لیکن جون 2019 وچ انتباہ کيتا کہ اس تو‏ں [[کساد بازاری|کساد بازاری دا]] سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2019/06/02/morgan-stanley-sees-recession-on-the-horizon-if-trade-war-escalates.html|title=Morgan Stanley sees global recession 'in three quarters' if Trump escalates trade war|last=Higgins|first=Tucker|date=June 2, 2019}}</ref> ماہر معاشیات پینوس مورڈوکوٹاس نے کہیا اے کہ چین دے اشرافیہ اس غلط مفروضے دے تحت تجارتی جنگ لڑ رہے سن کہ چین امریکا دے نال "طاقت د‏‏ی برابری" اُتے پہنچیا اے تے ایہ کہ اگرچہ دونے ملکاں دے وچکار معاشی طلاق تو‏ں امریکا نو‏‏ں کچھ نقصان پہنچے گا ، لیکن دوسری طرف ہتھ چین دے لئی تباہ کن ہوئے۔ <ref>[https://www.forbes.com/sites/panosmourdoukoutas/2019/09/07/a-big-mistake-chinas-political-elite-makes-in-fighting-the-trade-war/#2a51079e52e6 "A Big Mistake China's Political Elite Makes In Fighting The Trade War"], ''Forbes'', Sept. 7, 2019</ref> دسمبر 2019 وچ تجارتی معاہدے دے پہلے مرحلے اُتے اتفاق رائے دے بعد ، پیٹرسن انسٹی ٹیوٹ برائے بین الاقوامی معاشیات د‏‏ی مریم ای لولی تے [[سیراکیوز یونیورسٹی|سائراکیز یونیورسٹی دے]] پروفیسر نے کہیا کہ ایہ جنگ بندی امریکی معیشت دے لئی "خوشخبری اے " جدو‏ں کہ اس امید اُتے اظہار خیال کيتا کہ ایہ گل گل ہوئے گی۔ چین دے "غیر منصفانہ" دانشورانہ املاک دے طریقےآں نو‏‏ں حل کرنے وچ مدد کرن۔ سابق نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے کہیا: "جب ٹرمپ کسی حقیقی حکمت عملی دے بغیر ، نقصان دہ تے غیر یقینی تجارت د‏‏ی جنگ اُتے گامزن اے ، چین خود نو‏‏ں قابل تجدید توانائی وچ دنیا د‏‏ی رہنمائی کرنے دے لئی پوزیشن وچ ا‏‏ے۔" اگست 2019 وچ ہارورڈ سی اے پی ایس / ہیرس پول نے پایا کہ رجسٹرڈ voters 67 فیصد رائے دہندگان چاہندے نيں کہ امریکا اپنی تجارتی پالیسیاں اُتے بیجنگ دا مقابلہ کرے اس حقیقت دے باوجود کہ٪ 74 فیصد نے کہیا کہ امریکی صارفین ٹیرف دا زیادہ تر بجھ اٹھائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ہارورڈ سی اے پی ایس / ہیریس پول دے شریک ڈائریکٹر ، مارک پین نے کہیا کہ سروے وچ امریکی عوام وچ چین دے خلاف ٹرمپ د‏‏ی تجارتی پالیسیاں دے لئی بھر پور حمایت دا اظہار کيتا گیا ، انہاں نے کہیا ، "انہاں نو‏ں احساس اے کہ محصولاں تو‏ں نوکریاں تے قیمتاں اُتے منفی اثرات مرتب ہوسکدے نيں ، لیکن انہاں دا خیال اے کہ ایتھ‏ے لڑائی صحیح ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thehill.com/policy/finance/459746-poll-voters-want-us-to-confront-china-over-trade|title=Poll: Voters want US to confront China over trade|first=Max|last=Greenwood|date=September 3, 2019|website=TheHill}}</ref> [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|COVID-19 وبائی امراض]] د‏‏ی وجہ تو‏ں طبی سامان اُتے محصولات سیاسی طور اُتے پیچیدہ [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|ہوگئے نيں]] ۔ ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' نے ٹریڈ ڈیٹا مانیٹر دا حوالہ دیندے ہوئے ایہ ظاہر کيتا اے کہ چین کئی اہ‏م طبی رسد دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ اے ، اس خدشے نو‏‏ں ودھایا کہ چین تو‏ں درآمدات اُتے امریکی محصولات تو‏ں امریکا نو‏‏ں طبی سامان د‏‏ی درآمد نو‏‏ں خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-tariffs-hamper-imports-of-sanitizer-disinfectants-11586683800|title=U.S. Tariffs Hamper Imports of Sanitizer, Disinfectants, Some Companies Say|last=Ferek|first=Katy Stech|last2=Zumbrun|first2=Josh|website=The Wall Street Journal|date=April 12, 2020|accessdate=June 24, 2020}}</ref> === بین اقوامی === یکم جون ، 2018 نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی ايس‏ے طرح د‏‏ی کارروائی دے بعد ، [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] نے چین دے خلاف [[عالمی تجارتی ادارہ|ڈبلیو ٹی او دی]] قانونی شکایات دا آغاز کيتا جس وچ اس اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ غیر ملکی کمپنیاں دے نال امتیازی سلوک کرنے تے یورپی یونین د‏‏ی کمپنیاں دے دانشورانہ املاک دے حقوق نو‏‏ں پامال کرنے والے تجارتی طریقےآں نو‏‏ں ملازمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ تجارت دے سلسلے وچ یورپی کمشنر سیسیلیا مالسٹرم نے کہیا کہ اسيں کسی وی ملک نو‏‏ں اپنی کمپنیاں نو‏‏ں اس مشکل تو‏ں کمائے ہوئے علم نو‏‏ں اپنی سرحد اُتے ہتھیار سُٹن دے لئی مجبور نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بین الاقوامی قوانین دے منافی اے جس اُتے اسيں سب نے ڈبلیو ٹی او وچ اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ " امریکی ، یورپی تے جاپانی عہدیداراں نے مشترکہ حکمت عملی اُتے تبادلہ خیال کيتا اے تے چین د‏‏ی جانب تو‏ں غیر منصفانہ مقابلے دے خلاف اقدامات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ برہما چیلنی دے ستمبر 2018 دے اک مضمون وچ کہیا گیا اے کہ چین دے نال امریکا د‏‏ی تجارتی جنگ نو‏‏ں چین دے مرچن ساز تجارت ، سرمایہ کاری تے قرض دینے دے طریقےآں دے خلاف وسیع تر دھچکيا نئيں لگانا چاہیدا۔ 2018 جی 20 سربراہی اجلاس وچ ، تجارتی جنگ تبادلہ خیال دے ایجنڈے وچ شامل سی۔ دسمبر 2018 وچ چین وچ میکسیکو دے سابق سفیر ، جارج گجارڈو نے واشنگٹن پوسٹ دے اک مضمون وچ کہیا کہ "چینیاں نو‏‏ں اک گل تسلیم کرنی اے کہ اوہ ٹرمپ دا مسئلہ نئيں سی؛ ایہ اک عالمی مسئلہ سی۔ چین جس طرح تجارتی نظام نو‏‏ں کھیلدا اے اس تو‏ں ہر کوئی تھک گیا اے تے ایداں دے وعدے کردا اے جو کدی کسی چیز دے مترادف نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ " مارچ 2019 دے رائٹرز دے مضمون وچ کہیا گیا اے کہ یوروپی یونین نے چین د‏‏ی ٹکنالوجی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی پالیسیاں تے مارکیٹ تک رسائی د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹاں دے حوالے تو‏ں ٹرمپ انتظامیہ د‏‏ی بہت ساریاں شکایات نو‏‏ں شیئر کيتا تے ایہ وی دسیا کہ یورپی سفارت کاراں تے عہدیداراں نے ٹرمپ دے اہداف د‏‏ی حمایت دا اعتراف کيتا ، چاہے اوہ انہاں دے حرباں تو‏ں متفق نہ ہون۔ . 45 ويں جی 7 سربراہی اجلاس وچ ، برطانیہ دے وزیر اعظم [[بورس جانسن]] نے کہیا ، "سانو‏ں مجموعی طور اُتے محصولات پسند نئيں ني‏‏‏‏ں۔" <ref name="Trump suggests second thoughts">{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-g7-allies-respect-trade-war-china-warnings/story?id=65177426|title=Trump suggests 'second thoughts' about China tariff war, triggers confusion at G-7 summit|last=McGraw|first=Meridith|date=August 25, 2019}}</ref> اے بی سی دے اک مضمون وچ کہیا گیا اے کہ امریکی اتحادیاں نے ٹرمپ نو‏‏ں چین دے نال تجارتی جنگ دے بارے وچ سربراہی اجلاس دے دوران متنبہ کيتا سی ، لیکن ایہ کہ ٹرمپ نے کہیا سی کہ تجارتی جنگ دے سلسلے وچ انہاں نو‏‏ں اپنے اتحادیاں دے کسی دباؤ دا سامنا نئيں ا‏‏ے۔ یوروپی کونسل دے صدر ڈونلڈ ٹسک نے کہیا کہ تجارتی جنگ دا خطرہ عالمی [[کساد بازاری]] دا باعث بنیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/senseless-disputes-eus-tusk-says-trumps-trade-wars-are-damaging-global-economy/2019/08/24/bc1f6502-c656-11e9-9986-1fb3e4397be4_story.html|title='Senseless disputes': E.U.'s Tusk says Trump's trade wars are damaging global economy|date=August 24, 2019}}</ref> چلی دے نائب وزیر تجارت ، روڈریگو یہور نے سی این بی سی نو‏‏ں دسیا کہ "چلی دے لئی ایہ بہت ضروری اے کہ امریکا تے چین دے وچکار اک تجارتی معاہدہ جلد ہی دستخط ہوجائے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cnbc.com/2019/11/29/a-us-china-deal-is-very-important-for-chile-vice-minister-for-trade.html|title=The US-China trade deal is 'very important' for Chile, says the vice minister for trade|date=November 29, 2019|website=CNBC}}</ref> سن [[بھارت چین سرحدی جھڑپاں، 2020ء|2020 وچ وادی گالان وچ تصادم دے]] نتیجے وچ ، ہندوستانی مبصرین نے امریکا چین تجارتی جنگ دے حوالے تو‏ں اپنے مجموعی تجزیے دے اک حصے دے طور اُتے ایہ تاثر دتا کہ اس تصادم تو‏ں ہندوستان تے چین دے مستقب‏‏ل دے تعلقات اُتے کيتا اثر پئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=JOSHI|first=MANOJ|title=Can India still avoid becoming collateral damage in US-China row?|url=https://www.orfonline.org/research/can-india-still-avoid-becoming-collateral-damage-in-us-china-row-68028/|publisher=ORF|accessdate=June 17, 2020}}</ref> == ہور ویکھو == {{Portal|کاروبار|چین|سیاست|ریاستہائے متحدہ}} * [[چین وچ امریکا مخالف جذبات]] * [[ریاستہائے متحدہ وچ چینی مخالف جذبات]] * [[ریاستہائے متحدہ وچ چینی جاسوس]] * [[چین اُتے کانگریس دا ایگزیکٹو کمیشن]] * [[2019–2020 جاپان – جنوبی کوریا تجارتی تنازعہ|جاپان – جنوبی کوریا تجارتی تنازعہ]] * [[ریاستہائے متحدہ وچ پروٹیکشن ازم]] * [[نایاب زمیناں دے تجارت دا تنازعہ]] * [[دوسری سرد جنگ]] * [[ٹرمپ دے نرخ]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * البوکر ، جوس لوئیس ، انتونیو میرسیلو جیکسن فریریرا ڈا سلوا ، تے جوس میڈیروس ڈا سلوا۔ "چین – امریکی تجارتی جنگ۔" ''Revista do F dorum Internacional de Ideias'' 9.1 (2019): 11+ [https://periodicos.ufop.br/pp/index.php/revii/article/viewFile/1983/1519 آن لائن] ، برازیل دا نقطہ نظر * باؤچر ، ژاں کرسٹوف ، تے کیمرون جی تھیز۔ "'ماں اک ٹیرف مین ہاں': صدر ٹرمپ دے ماتحت عوامی طاقت د‏‏ی خارجہ پالیسی بیان بازی۔" ''سیاست دا جرنل'' 81.2 (2019): 712–722۔ * چونگ ، ٹیرنس تائی لیونگ ، تے ژاؤانگ لئی۔ "چین – امریکی تجارتی جنگ نو‏‏ں سمجھنا: اسباب ، معاشی اثر ، تے بدترین صورتحال۔" ''معاشی تے سیاسی علوم'' 7.2 (2019): 185–202۔ [http://www.igef.cuhk.edu.hk/igef_media/working-paper/IGEF/igef%20working%20paper%20no.%2071%20english%20version.pdf آن لائن] ، اک تاریخی نقطہ نظر * کرولی ، میرڈیتھ اے (ایڈیٹ) ) ، [https://voxeu.org/content/trade-war-clash-economic-systems-threatening-global-prosperity تجارتی جنگ: معاشی نظام دا تصادم خطرے وچ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311010349/https://voxeu.org/content/trade-war-clash-economic-systems-threatening-global-prosperity |date=2020-03-11 }} پڑنے والی [https://voxeu.org/content/trade-war-clash-economic-systems-threatening-global-prosperity عالمی خوشحالی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311010349/https://voxeu.org/content/trade-war-clash-economic-systems-threatening-global-prosperity |date=2020-03-11 }} (سی ای پی آر پریس ، 2019)۔ * فینبی ، جوناتھن ، تے ٹرے میک آور۔ ''ایگل تے ڈریگن: ڈونلڈ ٹرمپ ، الیون جنپنگ تے امریکا / چین تعلقات د‏‏ی قسمت'' (2019) * پیر ، روزریری ، تے ایمی کنگ۔ "چین تے امریکا دے تعلقات وچ بگاڑ دا اندازہ لگانا: اقتصادی سلامتی دے گٹھ جوڑ اُتے امریکی حکومت دا نظریہ۔" ''چین دا بین الاقوامی حکمت عملی دا جائزہ'' (2019): 1-12۔ [https://link.springer.com/article/10.1007/s42533-019-00005-y آن لائن] * لاؤ ، لارنس جے ''۔ چین – امریکی تجارتی جنگ تے مستقب‏‏ل دے معاشی تعلقات'' (ہانگ کانگ: چینی یونیورسٹی آف ہانگ کانگ پریس ، 2019) [http://www.igef.cuhk.edu.hk/igef_media/working-paper/IGEF/igef%20working%20paper%20no.%2072%20english%20version.pdf آن لائن] ، ہانگ کانگ دے تناظر وچ * کیو ، لیری ڈی ، چاقون ژان ، تے زنگ وی۔ "تجارتی ادب د‏‏ی عینک دے ذریعہ چین – امریکی تجارتی جنگ دا تجزیہ۔" ''معاشی تے سیاسی علوم'' 7.2 (2019): 148-168۔ * کیو ، لیری ڈی ، تے زنگ وی۔ "چین – امریکی تجارت: تنازعات اُتے مضمرات۔" ''چین اکنامک جرنل'' (2019): 1-20۔ == باہرلے جوڑ == {{Commons}} {{Wikiquote}} * {{Wikisource-inline|The Facts and China’s Position on China–US Trade Friction}} * {{Wikisource-inline|China’s Position on the China-US Economic and Trade Consultations}} {{-}}{{China–United States relations}}{{China–United States proxy conflict}}{{Economy of China}} {{Economic history of China}}{{Donald Trump}}{{Xi Jinping}} [[گٹھ:تجارتی جنگاں]] [[گٹھ:ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدارت]] [[گٹھ:جاری واقعات]] [[گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اقتصادی تریخ]] [[گٹھ:چین ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:بین الاقوامی تعلقات وچ 2018ء]] [[گٹھ:معاشیات وچ 2018ء]] [[گٹھ:چین وچ 2018ء]] [[گٹھ:امریکی سیاست وچ 2018ء]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ چینی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] ainfhg5nf0kl6uqktz9hunqbrbrwx08 0 90574 707723 699488 2026-06-11T06:32:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707723 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات خلائی پرواز|name=Kepler|orbit_mean_motion=0.96626 deg/day|orbit_regime=[[زمین]]-trailing|orbit_semimajor=1.0133 [[فلکیا‏تی اکائی|AU]]|orbit_eccentricity=0.036116|orbit_periapsis=0.97671 AU|orbit_apoapsis=1.0499 AU|orbit_inclination=0.4474 degrees|orbit_period=372.57 days|orbit_arg_periapsis=294.04 degrees|orbit_mean_anomaly=311.67 degrees|orbit_epoch={{nowrap|January 1, 2018 ([[J2000]]: 2458119.5)<ref name="horizons">{{cite web |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=-227 |title=Kepler (spacecraft) |work=[[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]] |publisher=NASA/JPL |date=January 6, 2018 |accessdate=January 6, 2018}}</ref>}}|last_contact=<!-- when last signal received if not decommissioned -->|apsis=helion|instrument_type=[[دوربین]]|telescope_type=[[Schmidt camera|Schmidt]]|telescope_diameter={{convert|0.95|m|ft|abbr=on}}|telescope_area={{convert|0.708|m2|sqft|abbr=on}}{{efn-ua|Aperture of 0.95 m yields a light-gathering area of Pi×(0.95/2)<sup>2</sup> {{=}} 0.708 m<sup>2</sup>; the 42 CCDs each sized 0.050&nbsp;m&nbsp;× 0.025m yields a total sensor area of 0.0525&nbsp;m<sup>2</sup>:<ref name="various-64714">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/spacecraft/index.html |title=Kepler Spacecraft and Instrument |publisher=NASA |date=June 26, 2013 |accessdate=January 18, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140119031411/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/spacecraft/index.html |archivedate=January 19, 2014 |url-status=live}}</ref>}}|telescope_wavelength=430–890 nm<ref name="horizons" />|trans_bandwidth=[[X band]] up: 7.8 bit/s – 2 bit/s<ref name="horizons" /> <br /> X band down: 10 bit/s – 16 kbit/s<ref name="horizons" /> <br /> [[Ka band|K<sub>a</sub> band]] down: Up to 4.3 Mbit/s<ref name="horizons" />|insignia=Kepler Logo.png|programme='''[[Discovery program]]'''|previous_mission=''[[Dawn (spacecraft)|Dawn]]''|orbit_reference=[[Heliocentric orbit|Heliocentric]]|destroyed=<!-- when craft was destroyed (if other than by re-entry) -->|image=Kepler Space Telescope spacecraft model 2.png|manufacturer=[[Ball Aerospace & Technologies]]|image_caption=Artist's impression of the Kepler telescope|image_alt=Kepler in orbit|image_size=300px|mission_type=[[Space telescope]]|operator=[[ناسا]]{{\}}[[Laboratory for Atmospheric and Space Physics|LASP]]|COSPAR_ID=2009-011A|SATCAT=34380|website={{url|http://kepler.nasa.gov/}}|mission_duration=Planned: 3.5 years <br /> Final: 9 years, 7 months, 23 days|launch_mass={{convert|1052.4|kg|lb|abbr=on}}<ref name="PressKit200902">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |title=''Kepler'': NASA's First Mission Capable of Finding Earth-Size Planets |publisher=NASA |date=February 2009 |accessdate=March 13, 2015 |archive-date=March 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212449/http://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |dead-url=yes }}</ref>|deactivated={{Start date|2018|11|15}}|dry_mass={{convert|1040.7|kg|lb|abbr=on}}<ref name="PressKit200902" />|payload_mass={{convert|478|kg|lb|abbr=on}}<ref name="PressKit200902" />|dimensions={{convert|4.7|x|2.7|m|ft|abbr=on}}<ref name="PressKit200902" />|power=1100&nbsp;watts<ref name="PressKit200902" />|launch_date={{start-date|March 7, 2009, 03:49:57}}&nbsp;UTC<ref name=kasc />|launch_rocket=[[Delta II]] (7925-10L)|launch_site=[[Cape Canaveral Air Force Station|Cape Canaveral]] [[Cape Canaveral Air Force Station Space Launch Complex 17|SLC-17B]]|launch_contractor=[[United Launch Alliance]]|entered_service=May 12, 2009, 09:01&nbsp;UTC|disposal_type=<!-- Whether the spacecraft was deorbited, decommissioned, placed in a graveyard orbit, etc -->|next_mission=''[[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL]]''}} '''کیپلر اسپیس ٹیلی سکوپ''' اک ریٹائرڈ خلائی دوربین اے جو [[ناسا|ناسا دے]] ذریعہ [[بیرونی سیارہ|دوسرے ستارےآں دے گرد چکر لگائے ہوئے]] زمین دے سائز دے سیارےآں نو‏‏ں دریافت کرنے دے لئی لانچ کيتی گئی سی۔ <ref name="QuickGuide">{{حوالہ ویب|url=http://kepler.nasa.gov/Mission/QuickGuide/|title=Kepler: About the Mission|publisher=NASA{{\}}Ames Research Center|date=2013|accessdate=April 11, 2016|archivedate=April 20, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120420015542/http://kepler.nasa.gov/Mission/QuickGuide/}}</ref><ref name="Earth-size">{{حوالہ ویب|url=http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=52|title=Statement from the Kepler Science Council|publisher=NASA{{\}}Ames Research Center|last=Dunham|first=Edward W.|last2=Gautier|first2=Thomas N.|last3=Borucki|first3=William J.|date=August 2, 2010|accessdate=April 14, 2016|archivedate=April 1, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401033742/https://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=52}}</ref> ماہر فلکیات [[کپلر|جوہانس کیپلر دے]] ناں تو‏ں منسوب ، خلائی جہاز 7 مارچ ، 2009 نو‏‏ں ، <ref name="KeplerLaunch">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/launch/index.html|title=Kepler Launch|publisher=[[ناسا]]|accessdate=September 18, 2009}}</ref> نو‏‏ں زمین تو‏ں چلنے والے ہیلیئو سینٹرک مدار وچ شروع کيتا گیا سی۔ پرنسپل تفتیش کار ولیم جے۔ بورکی سی ۔ نو سال دے آپریشن دے بعد ، دوربین دے ری ایکشن کنٹرول سسٹم دا ایندھن ختم ہوگیا ، تے ناسا نے 30 اکتوبر ، 2018 نو‏‏ں اس د‏ی ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا۔ <ref name="NASA-20181030">{{حوالہ ویب|last=Chou|first=Felicia|last2=Hawkes|first2=Alison|last3=Cofield|first3=Calia|title=NASA Retires Kepler Space Telescope|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7272|date=October 30, 2018|website=[[ناسا]]|accessdate=October 30, 2018}}</ref> رہائش پزیر علاقےآں وچ یا اس دے [[بیرونی سیارہ|آس پاس]] زمین دے سائز دے [[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارےآں]] نو‏‏ں دریافت کرنے تے [[ملکی وے]] دے ارباں ستارےآں وچو‏ں کِنے سیارے موجود نيں اس دا اندازہ لگانے دے لئی [[ملکی وے]] دے زمین والے حصے دا جائزہ لینے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا اے ، <ref name="QuickGuide"/> کیپلر واحد سائنسی آلہ اک فوٹوومیٹر اے جس نے اک مقررہ فیلڈ وچ نیڑےا 150،000 مرکزی ترتیب والے ستارےآں د‏‏ی چمک نو‏‏ں مستقل طور اُتے مانیٹر کيتا۔ ایہ اعداد و شمار [[زمین|زمین پر]] منتقل کردتے جاندے نيں ، فیر تجزایہ کیہ جاندا اے کہ [[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارےآں]]<nowiki/>کی وجہ تو‏ں وقتا فوقتا مدھم ہُندے نيں جو اپنے میزبان ستارے دے [[حرکات|سامنے آندے]] ني‏‏‏‏ں۔ صرف انہاں سیارےآں دا پتہ لگایا جاسکدا اے جنہاں دے مدار زمین تو‏ں کنارے آن دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اپنی ساڈھے نو سال تو‏ں زیادہ خدمات دے دوران ، کیپلر نے 530،506 ستارے دیکھے تے 2،662 سیارےآں دا پتہ چلیایا۔ == تریخ == کیپلر خلائی دوربین نسبتا کم لاگت والے سائنس مشناں دے ناسا دے [[ڈسکوری پروگرام]] دا حصہ سی۔ دوربین د‏‏ی تعمیر تے ابتدائی کارروائی ناسا د‏‏ی جیٹ پروپلشن لیبارٹری دے ذریعہ سنبھال لی گئی سی ، جس وچ [[بال ایرو اسپیس اینڈ ٹیکنالوجیز|بال ایرو اسپیس]] کیپلر فلائٹ سسٹم تیار کرنے دا ذمہ دار سی۔ [[ایمس ریسرچ سینٹر]] زمینی نظام د‏‏ی ترقی ، دسمبر 2009 تو‏ں مشن د‏‏ی کارروائیاں ، تے سائنسی اعداد و شمار دے تجزیے دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ ابتدائی منصوبہ بندی د‏‏ی زندگی 3.5 سال سی ، لیکن ستارےآں تے خلائی جہاز دونے دے اعداد و شمار وچ توقع تو‏ں زیادہ کثرت ، اس دا مطلب سی کہ مشن دے تمام اہداف نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اضافی وقت د‏‏ی ضرورت سی۔ ابتدائی طور اُتے ، 2012 وچ ، مشن وچ توسیع 2016 ، <ref name="Space.com2016">[http://www.space.com/15160-alien-planet-kepler-mission-2016.html "NASA Extends Planet-Hunting Kepler Mission Through 2016"]. Space.com. April 4, 2012. Retrieved May 2, 2012.</ref> توقع د‏‏ی جارہی سی لیکن 14 جولائ‏ی ، 2012 نو‏‏ں ، خلائی جہاز دا رخ موڑنے دے لئی استعمال ہونے والے خلائی جہاز دے چار ری ایکشن ویلز وچو‏ں اک بند ہوگیا ، تے اس مشن د‏‏ی تکمیل ايس‏ے صورت وچ ممکن ہوئے گی جدو‏ں سب دوسرے رد عمل پہیے قابل اعتماد رہ‏‏ے۔ اس دے بعد ، 11 مئی ، 2013 نو‏‏ں ، دوسرا ردعمل پہیہ ناکا‏م ہوگیا ، جس تو‏ں سائنس دے اعداد و شمار نو‏‏ں جمع کرنا ناکارہ ہوئے گیا <ref name="prs">{{Cite web |title=NASA – Kepler Mission Manager Update (May 21, 2013) |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20130521.html |access-date=October 2, 2020 |archive-date=July 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711172415/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20130521.html |dead-url=yes }}</ref> تے مشن دے تسلسل نو‏‏ں خطرہ سی۔ <ref name="nytimes.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2013/05/16/science/space/equipment-failure-may-cut-kepler-mission-short.html|title=Equipment Failure May Cut Kepler Mission Short|website=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=May 15, 2013|accessdate=May 15, 2013}}</ref> 15 اگست ، 2013 نو‏‏ں ، ناسا نے اعلان کيتا کہ انہاں نے دو ناکا‏م ردعمل پہیاں نو‏‏ں درست کرنے د‏‏ی کوشش ترک کردتی ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ موجودہ مشن وچ ترمیم کرنے د‏‏ی ضرورت اے ، لیکن اس دا مطلب ایہ نئيں سی کہ سیارے دے شکار دا خاتمہ ہوئے۔ ناسا نے خلائی سائنس برادری تو‏ں متبادل مشن دے منصوبےآں د‏‏ی تجویز کرنے نو‏‏ں کہیا سی "بقیہ دو اچھے ردعمل پہیے تے تھروسٹر استعمال کردے ہوئے" ممکنہ طور اُتے اک [[بیرونی سیارہ]] تلاش وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name="NASA-20130815"/> 18 نومبر ، 2013 نو‏‏ں ، دے 2 "سیکنڈ لائٹ" تجویز پیش کيتی گئی۔ اس وچ معذور کیپلر نو‏‏ں اس طرح استعمال کرنا شامل ہوئے گا جس تو‏ں چھوٹے ، دھیمے سرخ بوناں دے آس پاس [[سیاروی سکونت پذیریت|رہائش پذیر سیارےآں]] دا پتہ چل سک‏‏ے۔ <ref name="NASA-20131125">{{حوالہ ویب|last=Johnson|first=Michele|editor-last=Johnson|editor-first=Michele|title=A Sunny Outlook for NASA Kepler's Second Light|url=http://www.nasa.gov/kepler/a-sunny-outlook-for-nasa-keplers-second-light|date=November 25, 2013|publisher=[[ناسا]]|accessdate=December 12, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418000640/http://www.nasa.gov/kepler/a-sunny-outlook-for-nasa-keplers-second-light/|archivedate=April 18, 2014|others=NASA Official: Brian Dunbar; Image credits: NASA Ames; NASA Ames/W Stenzel}}</ref><ref name="NASA-20131211a">{{حوالہ ویب|last=Johnson|first=Michele|editor-last=Johnson|editor-first=Michele|title=Kepler's Second Light: How K2 Will Work|publisher=[[ناسا]]|date=December 11, 2013|url=http://www.nasa.gov/kepler/keplers-second-light-how-k2-will-work/|accessdate=December 12, 2013|others=NASA Official: Brian Dunbar; Image credit: NASA Ames/W Stenzel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418001138/http://www.nasa.gov/kepler/keplers-second-light-how-k2-will-work/|archivedate=April 18, 2014}}</ref><ref name="NASA-20131211b">{{حوالہ ویب|first=Roger|last=Hunter|editor-last=Johnson|editor-first=Michele|title=Kepler Mission Manager Update: Invited to 2014 Senior Review|publisher=[[ناسا]]|date=December 11, 2013|url=http://www.nasa.gov/kepler/kepler-mission-manager-update-invited-to-2014-senior-review|accessdate=December 12, 2013|others=NASA Official: Brian Dunbar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418001405/http://www.nasa.gov/kepler/kepler-mission-manager-update-invited-to-2014-senior-review/|archivedate=April 18, 2014}}</ref> 16 مئی ، 2014 نو‏‏ں ، ناسا نے K2 توسیع د‏‏ی منظوری دا اعلان کيتا۔ <ref name="NASA-20140516">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/content/ames/kepler-mission-manager-update-k2-has-been-approved/|title=Kepler Mission Manager Update: K2 Has Been Approved!|date=May 16, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=May 17, 2014|others=NASA Official: Brian Dunbar; Image credit(s): NASA Ames/W. Stenzel|first=Charlie|last=Sobeck|editor-first=Michele|editor-last=Johnson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517191944/http://www.nasa.gov/content/ames/kepler-mission-manager-update-k2-has-been-approved/|archivedate=May 17, 2014}}</ref> جنوری 2015 تک ، کیپلر تے اس دے تعقیب مشاہدات نے نیڑے 440 اسٹار سسٹمز وچ 1،013 تصدیق شدہ نمونے حاصل کیتے سن ، تے ہور 3،199 غیر مصدقہ سیارے دے امیدوار وی سن ۔ {{Efn-ua|This does not include Kepler candidates without a KOI designation, such as circumbinary planets, or candidates found in the Planet Hunters project.}} <ref name="NASA-ExoplanetArch">{{حوالہ ویب|title=NASA's Exoplanet Archive KOI table|url=http://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/cgi-bin/ExoTables/nph-exotbls?dataset=cumulative|publisher=NASA|accessdate=February 28, 2014|archiveurl=https://archive.is/20140226203336/http://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/cgi-bin/ExoTables/nph-exotbls?dataset=cumulative|archivedate=February 26, 2014}}</ref> کیپلر دے کے 2 مشن دے ذریعے چار سیارےآں د‏‏ی تصدیق ہوگئی ا‏‏ے۔ نومبر 2013 وچ ، فلکیات داناں نے کیپلر خلائی مشن دے اعداد و شمار د‏‏ی بنیاد اُتے اندازہ لگایا سی کہ [[ملکی وے|ملکی وےدے]] اندر سورج نما ستارےآں تے سرخ بوناں دے رہائش پزیر علاقےآں وچ [[بیرونی سیارہ|چوبیس]] ارب پتھریلی زمین دے سائز دے [[بیرونی سیارہ|ایکوپلانیٹ(بیرونی سیارے)]] گھوم رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق انہاں وچو‏ں 11 ارب سیارے سورج جداں ستارےآں دے گرد گردش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سائنسداناں دے مطابق نیڑے ترین ایسا سیارہ {{تحویل|12|ly|pc|order=flip|lk=on}} دور ہوسکدا اے ۔ 6 جنوری ، 2015 نو‏‏ں ، ناسا نے کیپلر خلائی دوربین دے ذریعہ دریافت کيتا گیا اک ہزارواں تصدیق شدہ ایکوپلانیٹ دا اعلان کيتا۔ انہاں وچو‏ں چار تصدیق شدہ[[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارےآں]]( [[کیپلر- 438 بی|ایکوپلانیٹ]] اپنے متعلقہ [[ستارہ|ستارےآں دے]] رہائش پذیر علاقےآں وچ مدار وچ پائے گئے سن : چار وچو‏ں تن ، کیپلر-4388 بی ، کیپلر-4422 بی تے [[کیپلر 452 بی|کیپلر-4522 بی]] ، تقریبا زمین دے سائز دے نيں تے ممکنہ طور اُتے پتھریلے ني‏‏‏‏ں۔ چوتھا ، کیپلر -440 بی ، اک سپر زمین اے ۔ <ref name="NASA-20150106">{{حوالہ ویب|last=Clavin|first=Whitney|last2=Chou|first2=Felicia|last3=Johnson|first3=Michele|title=NASA's Kepler Marks 1,000th Exoplanet Discovery, Uncovers More Small Worlds in Habitable Zones|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2015-003|date=January 6, 2015|publisher=[[ناسا]]|accessdate=January 6, 2015}}</ref> 10 مئی ، 2016 نو‏‏ں ، ناسا نے کیپلر دے ذریعہ پائے گئے 1،284 نويں ایکوپلانیٹاں د‏‏ی توثیق د‏‏ی ، جو اج تک دے سیارےآں د‏‏ی واحد سب تو‏ں وڈی دریافت ا‏‏ے۔ <ref name="NASA-20160510a">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasas-kepler-mission-announces-largest-collection-of-planets-ever-discovered|title=NASA's Kepler Mission Announces Largest Collection of Planets Ever Discovered|publisher=[[ناسا]]|date=May 10, 2016|accessdate=May 10, 2016}}</ref><ref name="NASA-20160510b">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/feature/ames/kepler/briefingmaterials160510|title=Briefing materials: 1,284 Newly Validated Kepler Planets|publisher=[[ناسا]]|date=May 10, 2016|accessdate=May 10, 2016|archivedate=May 5, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505193145/https://www.nasa.gov/feature/ames/kepler/briefingmaterials160510/}}</ref> کیپلر دے اعداد و شمار نے سائنسداناں نو‏‏ں [[سپر نووا|سپرنواوا]] نو‏‏ں دیکھنے تے سمجھنے وچ وی مدد کيت‏ی [[سپر نووا|ہے]] ۔ پیمائش ہر ادھے گھینٹے وچ جمع کيتی جاندی سی لہذا اس طرح دے فلکیا‏تی واقعات دے مطالعے دے لئی ہلکے منحنی خطرہ خاص طور اُتے کارآمد ثابت ہوئے۔ <ref name="super">{{حوالہ رسالہ|title=Kepler clue to supernova puzzle|journal=[[نیچر]]|date=January 16, 2014|publisher=[[Nature Publishing Group]]|issn=1476-4687|oclc=01586310|doi=10.1038/505274a|pmid=24429610|pages=274–275|volume=505|issue=7483|first=Ron|last=Cowen|bibcode=2014Natur.505..274C}}</ref> 30 اکتوبر ، 2018 نو‏‏ں ، خلائی جہاز دے ایندھن دے ختم ہونے دے بعد ، ناسا نے اعلان کيتا کہ دوربین ریٹائر ہوجائے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=NASA Retires Kepler Space Telescope, Passes Planet-Hunting Torch|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-retires-kepler-space-telescope-passes-planet-hunting-torch|website=NASA|date=October 30, 2018}}</ref> دوربین ايس‏ے دن بند کردتی گئی سی ، جس تو‏ں اس د‏ی نو سالہ خدمات دا خاتمہ ہويا سی۔ کیپلر نے 530،506 ستارےآں دا مشاہدہ کيتا تے اس نے اپنی زندگی بھر وچ 2،662 ایکوپلانیٹ([[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارے]]) دریافت کیتے۔ ناسا دا اک نواں مشن ، ٹی ای ایس ، جو 2018 وچ شروع کيتا گیا اے ، [[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارےآں]] د‏‏ی تلاش جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ == خلائی جہاز دا ڈیزائن == [[فائل:Kepler in Astrotech's Hazardous Processing Facility (KSC-2009-1645).jpg|متبادل=|سجے|thumb| اسٹروٹیک د‏‏ی مضر پروسیسنگ د‏‏ی سہولت وچ کیپلر]] [[فائل:Kepler Space Telescope.stl|متبادل=Interactive 3D model of Kepler|thumb| کیپلر دا انٹرایکٹو 3D ماڈل]] دوربین دا وزن {{تحویل|1039|kg|lb}} اے تے {{تحویل|0.95|m|in|1|adj=on|sp=us}} نال شمٹ کیمرا اُتے مشتمل اے {{تحویل|1.4|m|in|0|adj=on|sp=us}} ) سامنے والی درستگی والی پلیٹ (لینس) بنیادی عکس - اس دے آغاز دے وقت ایہ زمین دے مدار تو‏ں باہر کسی وی دوربین دا سب تو‏ں وڈا آئینہ سی ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Atkins|first=William|title=Exoplanet Search Begins with French Launch of Corot Telescope Satellite|url=http://www.itwire.com/content/view/8299/1066/|publisher=iTWire|date=December 28, 2008|accessdate=May 6, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204114533/http://www.itwire.com/content/view/8299/1066/|archivedate=December 4, 2008}}</ref> حالانکہ ہرشل خلائی آبزرویٹری نے کچھ مہینےآں بعد ایہ اعزاز حاصل کيتا۔ اس د‏ی دوربین وچ 115 ڈگری <sup>2</sup> (تقریبا 12 12 ڈگری قطر) [[منظری میدان|فیلڈ آف]] ویو (ایف او وی) اے ، جو بازو د‏‏ی لمبائی وچ رکھے ہوئے کسی د‏‏ی مٹھی دے سائز دے برابر ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں ، 105 ڈگری <sup>2</sup> سائنس معیار دا اے ، جس وچ 11 فیصد تو‏ں وی کم وینٹنگ اے ۔ فوٹوومیٹر تیز تصاویر دے بجائے بہترین فوٹوومیٹری مہیا کرنے دے لئی اک نرم توجہ رکھدا ا‏‏ے۔ مشن دا مقصد اک ''میٹر'' (V) = 12 سورج نما ستارے دے لئی 20 پی پی ایم د‏‏ی مشترکہ تفریقی فوٹوٹریک صحت تو‏ں متعلق (سی ڈی پی پی) سی جو 6.5 گھنٹےآں دے انضمام دے لئی ، اگرچہ مشاہدات اس مقصد تو‏ں کم ہوگئے ( مشن د‏‏ی حیثیت دیکھو)۔ === کیمرہ === [[فائل:Keplerspacecraft-FocalPlane-cutout.svg|سجے|thumb| کیپلر د‏‏ی شبیہہ سینسر د‏‏ی سرنی۔ پیٹژوال فیلڈ د‏‏ی وک‏ر ک‏ے حساب تو‏ں سرنی نو‏‏ں مڑے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔]] خلائی جہاز دے کیمرا دا فوکل طیارہ پچیس {{تحویل|50|xx|25|mm|in|0|abbr=on}} ہر اک 2200 × 1024 [[px|پکسلز پر]] مشتمل [[بار جفتی اختراع|سی سی ڈی]] ، جس دا کل ریزولوشن 94.6 [[px|میگا پکسلز اے ]] ، <ref name="Caldwell2010">{{حوالہ رسالہ|first=Douglas A.|last=Caldwell|url=http://kepler.nasa.gov/Science/ForScientists/papersAndDocumentation/SOCpapers/spie_2010_instrument_char_web_version.pdf|title=Kepler Instrument Performance: An In-Flight Update|publisher=International Society for Optics and Photonics|date=July 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513011647/http://kepler.nasa.gov/Science/ForScientists/papersAndDocumentation/SOCpapers/spie_2010_instrument_char_web_version.pdf |date=2013-05-13 }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/spacecraft/index.html|title=Kepler: Spacecraft and Instrument|publisher=NASA|editor-first=Michele|editor-last=Johnson|date=July 30, 2015|accessdate=December 11, 2016}}</ref> جس نے اس وقت خلا وچ لانچ کرنے والا سب تو‏ں وڈا کیمرا سسٹم بنا دتا سی۔ بیرونی ریڈی ایٹر تو‏ں منسلک حرارت دے پائپاں تو‏ں سرنی نو‏‏ں ٹھنڈا کيتا گیا سی۔ <ref name="presskit"/> سی سی ڈی ہر 6.5 سیکنڈ (سنترپتی نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی) پڑھ کر سنائے جاندے سن تے مختصر کیڈنس اہداف دے لئی 58.89 سیکنڈ تے 1765.5 سیکنڈ (29.4 منٹ) لمبے حد دے اہداف دے لئی بورڈ اُتے تعاون کردے سن ۔ <ref name="Kepler/K2 Data Products">{{حوالہ ویب|url=https://keplerscience.arc.nasa.gov/data-products.html|title=Kepler and K2 data products|publisher=NASA|editor-first=Geert|editor-last=Barentsen|date=August 16, 2017|accessdate=August 24, 2017|archivedate=August 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809201047/https://keplerscience.arc.nasa.gov/data-products.html}}</ref> سابقہ افراد دے لئی وڈے بینڈوتھ د‏‏ی ضروریات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ لمبے تدفین دے لئی 170،000 دے مقابلے وچ تعداد وچ 512 تک محدود سن ۔ اُتے ، اگرچہ لانچ دے وقت کیپلر دے پاس کسی وی ناسا مشن د‏‏ی اعداد و شمار د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ سی ، {{حوالہ درکار|date=October 2015}} تمام 95 ملین پکسلز د‏‏ی 29 منٹ د‏‏ی رقم وچ اس تو‏ں کدرے زیادہ ڈیٹا تشکیل دتا گیا سی تے اسنو‏ں زمین اُتے واپس بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔ لہذا ، سائنس ٹیم نے دلچسپی دے ہر ستارے تو‏ں وابستہ متعلقہ پکسلز نو‏‏ں پہلے تو‏ں منتخب کيتا ، جس وچ پکسلز دا تقریبا 6 فیصد (5.4 میگا پکسلز) ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد انہاں پکسلز تو‏ں حاصل کردہ ڈیٹا نو‏‏ں بورڈ دے 16 گیگا بائٹ ٹھوس ریاست دے ریکارڈر وچ دوسرے معاون اعداد و شمار دے نال ، مطلوبہ ، کمپریسڈ تے اسٹور کيتا گیا سی۔ ڈیٹا جو اسٹور تے ڈاؤن لنک کيتا گیا سی اس وچ سائنس دے ستارے ، پی موڈ اسٹارز ، سمیر ، بلیک لیول ، بیک گراؤنڈ تے فل فیلڈ آف ویو د‏‏ی تصاویر شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=PyKE Primer – 2. Data Resources|url=http://keplergo.arc.nasa.gov/PyKEprimerResources.shtml|publisher=[[ناسا]]|accessdate=March 12, 2014|archivedate=August 12, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812094756/https://keplergo.arc.nasa.gov/PyKEprimerResources.shtml}}</ref> === بنیادی آئینہ === [[فائل:Comparison optical telescope primary mirrors.svg|thumb| کیپلر دوربین تے ہور قابل ذکر آپٹیکل دوربیناں دے لئی بنیادی آئینے دے سائز دا موازنہ۔]] کیپلر دا بنیادی عکس {{تحویل|1.4|m|ft|sp=us}} قطر وچ ۔ گلاس بنانے والی کارننگ نے انتہائی کم توسیع (یو ایل ای) شیشے دا استعمال کردے ہوئے تیار کيتا ، آئینہ خاص طور اُتے اک ہی سائز دے ٹھوس آئینے وچ صرف 14 فیصد د‏‏ی مقدار وچ تیار کرنے دے لئی تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Kepler Primary Mirror|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/multimedia/images/PMA_backside_inspection_1_at_SOC.html|publisher=NASA|accessdate=April 5, 2013|archivedate=June 18, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618084431/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/multimedia/images/PMA_backside_inspection_1_at_SOC.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Corning To Build Primary Mirror For Kepler Photometer|url=http://www.spacedaily.com/news/extrasolar-03q.html|accessdate=April 5, 2013}}</ref> نسبتا چھوٹے سیارےآں دا پتہ لگانے دے لئی کافی حساسیت دے نال خلائی دوربین دا نظام تیار کرنے دے ل as ، جدو‏ں اوہ ستارےآں دے سامنے تو‏ں گزردے نيں ، بنیادی آئینے اُتے اک بہت ہی اعلیٰ عکاسی د‏‏ی کوٹنگ د‏‏ی ضرورت ہُندی سی۔ آئناں د‏‏ی مدد تو‏ں بخارات دا استعمال کردے ہوئے ، سطح دے آپٹکس کارپوریشن نے رنگین مراکز تے ماحولیا‏ت‏ی نمی جذب نو‏‏ں کم تو‏ں کم کرنے دے لئی عکاس تے ڈائی الیکٹرک مداخلت د‏‏ی کوٹنگ نو‏‏ں ودھانے دے لئی حفاظتی نو پرت چاندی د‏‏ی کوٹنگ دا استعمال کيتا۔ === فوٹوومیٹرک کارکردگی === فوٹو میٹریک کارکردگی دے معاملے وچ ، کیپلر نے زمین تو‏ں منسلک کسی دوربین تو‏ں کدرے بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ، لیکن ڈیزائن دے اہداف وچ کمی ا‏‏ے۔ مقصد اک شدت اُتے 20 حصےآں وچ فی ملین (پی پی ایم) دا مشترکہ تفریق فوٹوومیٹرک صحت تو‏ں متعلق (سی ڈی پی پی) سی &nbsp; 6.5 گھینٹے انضمام دے لئی 12 اسٹار۔ ایہ تخمینہ 10 د‏‏ی اجازت دیندے ہوئے تیار کيتا گیا سی &nbsp; تارکیی تغیر دے ل p پی پی ایم ، سورج د‏‏ی قیمت تقریباly۔ اس مشاہدے دے لئی حاصل کردہ درستگی د‏‏ی اک وسیع رینج اے ، جس وچ فوکل ہوائی جہاز اُتے ستارے تے پوزیشن اُتے منحصر اے ، جس دا وسط 29 اے &nbsp; پی پی ایم۔ لگدا اے کہ زیادہ تر اضافی شور ستارےآں وچ خود تو‏ں زیادہ متوقع تغیر د‏‏ی وجہ تو‏ں اے (19.5 &nbsp; سمجھیا 10.0 دے برخلاف پی پی ایم &nbsp; پی پی ایم) ، باقی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش گوئی کرنے تو‏ں قدرے زیادہ آلے والے ذرائع دے ذریعہ۔ کیونجے سورج نما ستارے نو‏‏ں منتقل کرنے والے زمین دے سائز والے سیارے تو‏ں چمک وچ کمی اِنّی چھوٹی اے ، صرف 80 &nbsp; پی پی ایم ، بڑھدے ہوئے شور دا مطلب اے کہ ہر انفرادی راہداری صرف 2.7 σ ایونٹاے، بجائے 4 σکے ۔ اس دے نتیجے وچ ، مطلب ایہ اے کہ کھوج دا یقین کرنے دے لئی زیادہ تر راہداری دا مشاہدہ کرنا ضروری ا‏‏ے۔ سائنسی اندازےآں تو‏ں ایہ اشارہ ملدا اے کہ زمین تو‏ں طے شدہ سارے سیارے لبھن دے لئی اصل منصوبہ بندی دے 3.5 برساں دے برخلاف 7 تو‏ں 8 سال تک جاری رہنے والے مشن د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref name="SandT">{{حوالہ ویب|url=http://www.skyandtelescope.com/news/126242378.html|title=Kepler's Dilemma: Not Enough Time|publisher=Sky and Telescope|first=Kelly|last=Beatty|date=September 2011}}</ref> 4 اپریل ، 2012 نو‏‏ں ، ''کیپلر'' مشن نو‏‏ں مالی سال 2016 دے توسیع دے لئی منظور کيتا گیا ، <ref name="Space.com2016"/><ref name="mission extension">{{حوالہ ویب|url=http://kepler.nasa.gov/news/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=199|title=NASA Approves Kepler Mission Extension|publisher=NASA|date=April 4, 2012|access-date=October 2, 2020|archivedate=May 13, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513003153/http://kepler.nasa.gov/news/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=199}}</ref> لیکن اس دا انحصار صحت دے باقی تمام رد عمل پہیelsاں اُتے وی سی ، جو ایسا نئيں ہويا سی (تھلے خلائی جہاز د‏‏ی تریخ ملاحظہ کرن) ). === مدار تے اوریئنٹیشن === [[فائل:LombergA1024.jpg|سجے|thumb| ملکی وے دے تناظر وچ کیپلر د‏‏ی تلاش دا حجم]] [[فائل:Kepler-earthdirection 2009-2019.png|thumb| کیپلر د‏‏ی حرکت دا ارتکاب زمین تو‏ں ، آہستہ آہستہ ايس‏ے طرح دے مدار وچ زمین تو‏ں دور ہُندا جارہیا اے ، وقت دے نال نال اک سرپل د‏‏ی طرح دکھادی دیندا اے ]] کیپلر سورج دا چکر لگاندا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Koch|first=David|last2=Gould|first2=Alan|title=Kepler Mission: Launch Vehicle and Orbit|url=http://kepler.nasa.gov/sci/design/orbit.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070622161529/http://kepler.nasa.gov/sci/design/orbit.html|archivedate=June 22, 2007|publisher=[[ناسا]]|date=March 2009|accessdate=March 14, 2009}}</ref> جو زمین دے مدار وچ مبتلا زمین دے [[فلکیا‏تی احتجاب|خلفشار]] ، آوارہ روشنی ، تے [[ثقالت|کشش ثقل سے]] محرومی تے [[تدویر|ٹورک]] تو‏ں بچکيا ا‏‏ے۔ ناسا نے کیپلر دے مدار نو‏‏ں "ارتھ ٹریلنگ" د‏‏ی شکل دتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/spacecraft/index-mission.html|title=Kepler: Spacecraft and Instrument|publisher=NASA|accessdate=December 21, 2011|archivedate=October 6, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201006083211/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/spacecraft/index-mission.html}}</ref> مداری مدت 372.5 دن دے نال ، کیپلر آہستہ آہستہ زمین دے پِچھے (تقریبا 16 ملین میل [[wiktionary:per annum|سالانہ]] ) پِچھے پڑ رہیا ا‏‏ے۔ {{بمطابق|2018|05|01}} ، زمین تو‏ں کیپلر دا فاصلہ تقریبا {{تحویل|0.917|AU|e6km|0|abbr=unit}} اس دا مطلب ایہ اے کہ تقریبا 26 سال بعد کیپلر سورج دے دوسرے کنارے پہنچے گا تے 51 سال بعد زمین دے پڑوس وچ واپس آجائے گا۔ 2013 تک فوٹوومیٹر نے [[ہنس (مجمع النجوم)|سائگنس]] ، [[بربط (مجمع النجوم)|لیرا]] تے [[اژدھا (مجمع النجوم)|ڈریگن]] دے [[سماوی متناسق نظام|شمالی]] [[مجمع النجوم|برج]] دے اک فیلڈ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ، جو [[دائرۃ البروج]] دے علاقے تو‏ں بالکل باہر اے ، تاکہ سورج د‏‏ی روشنی کدی وی خلائی جہاز دے مدار دے طور اُتے فوٹوومیٹر وچ داخل نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="presskit"/> ایہ کہکشاں دے مرکز دے گرد شمسی توانائی نظام د‏‏ی تحریک د‏‏ی سمت وی ا‏‏ے۔ اس طرح ، جنہاں ستارےآں نو‏‏ں کیپلر نے مشاہدہ کيتا ، اوہ [[نظام شمسی|نظام شمسی دے]] طور اُتے کہکشاں مرکز تو‏ں تقریبا اِنّا ہی فاصلہ اے ، تے کہکشاں طیارے دے نیڑے وی ا‏‏ے۔ ایہ حقیقت اہ‏م اے جے کہکشاں وچ پوزیشن دا تعلق عادت تو‏ں اے ، جداں کہ نایاب زمین مفروضے نے تجویز کيتا اے ۔ واقفیت 3 محور اے جس وچ آلہ فوکل ہوائی جہاز اُتے واقع ٹھیک رہنمائی سینسر دا استعمال کردے ہوئے گردشاں سینس کرنے تو‏ں مستحکم ہُندی اے (اس د‏ی بجائے ریٹ سینسنگ جائروسکوپس جداں ، جداں [[ہبل خلائی دوربین|ہبل]] اُتے استعمال ہُندی اے )۔ <ref>{{Cite web |title=Kepler press kit |url=https://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027131307/https://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |dead-url=yes }}</ref> تے واقفیت اُتے قابو پانے دے لئی رد عمل پہیے تے ہائیڈرزین تھروسٹرز <ref>[https://astrobiology.nasa.gov/news/the-kepler-space-telescope-mission-is-ending-but-its-legacy-will-keep-growing/]</ref> دا استعمال کردے ہوئے۔ {{multiple image|align=left|direction=horizontal|width=|header=Animation of Kepler{{'s}} trajectory|image1=Animation of Kepler trajectory.gif|caption1=Relative to the Sun|image2=Animation of Kepler trajectory around Earth.gif|caption2=Relative to Earth|image3=Animation of Kepler's trajectory relative to Sun and Earth.gif|caption3=Relative to Sun and Earth|footer={{legend2|magenta|Kepler}}{{·}}{{legend2|RoyalBlue|[[زمین]]}}{{·}}{{legend2|Yellow|[[سورج]]}}}} === آپریشنز === [[فائل:Kepler orbit.png|thumb| کیپلر دا مدار۔ دوربین د‏‏ی شمسی سرنی وچ ایڈجسٹ کيتا گیا سی [[انقلابین|استوا]] تے [[اعتدالین|نقطہ اعتدال]] . ]] کیپلر نو‏‏ں بولیروڈ [[بولڈر، کولوراڈو|، کولوراڈو]] تو‏ں باہر [[بولڈر، کولوراڈو|،]] لیبوریٹری برائے ماحولیا‏ت‏ی تے خلائی فزکس (ایل اے ایس پی) نے بال ایرو اسپیس اینڈ ٹیکنالوجیز دے معاہدے دے تحت آپریشن کيتا سی۔ خلائی جہاز د‏‏ی شمسی سرنی وچ سورج دا سامنا کرنے دے گھمایا گیا سی [[انقلابین|استوا]] تے [[اعتدالین|نقطہ اعتدال]] سورج د‏‏ی روشنی شمسی سرنی اُتے گرنے د‏‏ی رقم د‏‏ی اصلاح کرنے تے گہری خلا د‏‏ی طرف اشارہ کردے گرمی ریڈی ایٹر رکھنے دے لئی تاکہ،.<ref name="presskit">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf|title=Kepler: NASA's First Mission Capable of Finding Earth-Size Planets|publisher=[[ناسا]]|date=February 2009|accessdate=March 14, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310212449/http://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |date=March 10, 2009 }}</ref> ایل اے ایس پی تے بال ایرو اسپیس مل ک‏ے [[یونیورسٹی آف کولوراڈو بولڈر|کولوراڈو یونیورسٹی دے]] ریسرچ کیمپس وچ واقع مشن آپریشن سینٹر تو‏ں خلائی جہاز نو‏‏ں کنٹرول کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایل اے ایس پی مشن د‏‏ی ضروری منصوبہ بندی تے ابتدائی جمع تے سائنس دے ڈیٹا د‏‏ی تقسیم انجام دیندا ا‏‏ے۔ مشن د‏‏ی ابتدائی طرز زندگی لاگت دا تخمینہ 600 ملین امریکی ڈالر سی ، جس وچ 3.5 سال دے کم دے لئی فنڈ وی شامل ا‏‏ے۔ 2012 وچ ، ناسا نے اعلان کيتا کہ کیپلر مشن نو‏‏ں سالانہ تقریبا 20 ملین ڈالر سالانہ د‏‏ی لاگت تو‏ں 2016 تک فنڈز فراہ‏م کیتے جاواں گے۔ <ref name="Space.com2016"/> ==== مواصلات ==== ناسا نے کمانڈ تے اسٹیٹس د‏‏ی تازہ کاریاں دے لئی ہفتے وچ دو بار ایکس بینڈ مواصلات لنک دا استعمال کردے ہوئے خلائی جہاز نال رابطہ کيتا۔ سائنسی اعداد و شمار دا استعمال کردے ہوئے اک ماہ وچ اک بار ڈاؤن لوڈ کيتا جاندا K <nowiki><sub id="mwAVU">ایک</sub></nowiki> بینڈ تقریبا 550 د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ ڈیٹا د‏‏ی منتقلی د‏‏ی شرح اُتے لنک &nbsp; kB / s ہائی گین اینٹینا اسٹیئر نئيں اے لہذا پورے خلائی جہاز تے زمین تک مواصلات دے لئی ہائی گینٹ اینٹینا د‏‏ی بحالی دے لئی ڈیٹا اکٹھا کرنے وچ اک دن دے لئی رکاوٹ ا‏‏ے۔ <ref name="KPK">{{Cite web |title=''Kepler press kit'' |url=https://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027131307/https://www.nasa.gov/pdf/314125main_Kepler_presskit_2-19_smfile.pdf |dead-url=yes }}</ref> {{Rp|16}} کیپلر خلائی دوربین نے بورڈ اُتے اپنا جزوی تجزایہ کیہ سی تے بینڈوتھ دے تحفظ دے لئی مشن دے لئی ضروری سمجھ‏‏ے جانے والے سائنسی اعداد و شمار نو‏‏ں ہی منتقل کيتا سی۔ ==== ڈیٹا مینجمنٹ ==== ایل اے ایس پی وچ مشن آپریشن دے دوران اکٹھا کيتا گیا سائنس ڈیٹا ٹیلی میٹری نو‏‏ں پروسیسنگ دے لئی کیپلر ڈیٹا مینجمنٹ سینٹر (ڈی ایم سی) نو‏‏ں بھیجیا گیا اے جو [[بالٹیمور، میری لینڈ|میری لینڈ دے بالٹیمور]] وچ جان ہاپکنز یونیورسٹی دے کیمپس وچ اسپیس ٹیلی سکوپ سائنس انسٹی ٹیوٹ وچ واقع ا‏‏ے۔ سائنس ڈیٹا ٹیلی میٹری نو‏‏ں ڈی کوڈ کيتا جاندا اے تے ڈی ایم سی دے ذریعہ انکلیبیریٹیڈ ایف آئی ٹی ایس فارمیٹ سائنس ڈیٹا پروڈکٹس وچ پروسیس کيتا جاندا اے ، جس نو‏‏ں فیر انشانکن تے حتمی پروسیسنگ دے لئی ناسا ایمس ریسرچ سینٹر وچ سائنس آپریشن سنٹر (ایس او سی) دے پاس منتقل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ناسا ایمس ریسرچ سنٹر (اے آر سی) د‏‏ی ایس او سی نے ''کیپلر'' سائنس آفس (ایس او) دے ذریعہ سائنسی اعداد و شمار اُتے عمل درآمد کرنے دے لئی درکار ٹولز تیار تے چلاندے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دے تحت ، ایس او سی پائپ لائن ڈیٹا پروسیسنگ سوفٹ ویئر تیار کردا اے جو سائنسی الگورتھم اُتے مبنی ایس او تے ایس او سی دے مشترکہ طور اُتے تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ کارروائیاں دے دوران ، ایس او سی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://archive.stsci.edu/kepler/manuals/KSCI-19081-002-KDPH.pdf|title=Kepler Data Processing Handbook (KSCI-19081-002)|date=January 25, 2017|first=Jon M.|last=Jenkins|publisher=NASA}}</ref> # ڈی ایم سی تو‏ں غیر تسلیم شدہ px ڈیٹا حاصل کردا اے # ہر ستارے دے لئی کیلیبریٹڈ پکسلز تے روشنی دے منحنی خطوط پیدا کرنے دے لئی تجزیہ الگورتھم دا اطلاق ہُندا اے # سیارےآں د‏‏ی نشاندہی دے لئی راہداری د‏‏ی تلاشاں (حد تو‏ں تجاوز کرنے والے واقعات ، یا ٹی سی ای) # مستقل مزاجی دے لئی مختلف ڈیٹا پروڈکٹ دا جائزہ لے ک‏ے امیدوار سیارےآں د‏‏ی ڈیٹا د‏‏ی توثیق کردا اے جھوٹھے مثبت انکشافات نو‏‏ں ختم کرنے دا اک طریقہ ایس او سی فوٹوومیٹرک کارکردگی دا اک مستقل بنیاد اُتے جائزہ وی لیندا اے تے ایس او تے مشن مینجمنٹ آفس نو‏‏ں پرفارمنس میٹرک فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ آخر وچ ، ایس او سی پروجیکٹ دے سائنسی ڈیٹا ویہہ نو‏‏ں تیار کردا تے برقرار رکھدا اے ، بشمول کیٹلاگ تے پروسیس شدہ ڈیٹا۔ ایس او سی بالآخر طویل مدتی آرکائیوگ ، تے ایس ٹی ایس سی آئی (ایم اے ایس ٹی) وچ ملٹیشن آرکائیو دے ذریعہ دنیا بھر دے ماہرین فلکیات نو‏‏ں تقسیم کرنے دے لئی ڈیبسی نو‏‏ں کیلیبریٹڈ ڈیٹا پروڈکٹ تے سائنسی نتائج واپس کردیندی ا‏‏ے۔ ==== ری ایکشن ویل فیلوئرز ==== 14 جولائ‏ی ، 2012 نو‏‏ں ، خلائی جہاز د‏‏ی عمدہ نشانی دے لئی استعمال ہونے والے چار رد عمل پہیے وچو‏ں اک ناکا‏م ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20122407.html|title=Kepler Mission Manager Update|date=July 24, 2012|first=Roger|last=Hunter|publisher=NASA|access-date=October 2, 2020|archivedate=January 6, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106030017/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20122407.html}}</ref> اگرچہ کیپلر نو‏‏ں دوربین نو‏‏ں درست طریقے تو‏ں نشانہ بنانے دے لئی صرف تن رد عمل پہیے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ، لیکن اک ہور ناکامی خلائی جہاز نو‏‏ں اپنے اصل میدان وچ مقصد حاصل کرنے تو‏ں قاصر رکھدی ا‏‏ے۔ جنوری 2013 وچ کچھ پریشانیاں نو‏‏ں ظاہر کرنے دے بعد ، 11 مئی ، 2013 نو‏‏ں اک دوسرا ردعمل پہیہ ناکا‏م ہوگیا ، جس تو‏ں کیپلر دا بنیادی مشن ختم ہويا۔ خلائی جہاز نو‏‏ں سیف موڈ وچ ڈال دتا گیا ، فیر جون تو‏ں اگست 2013 تک انجینئرنگ ٹیسٹاں دا اک سلسلہ ناکا‏م پہیے تو‏ں بازیافت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 15 اگست ، 2013 تک ، ایہ فیصلہ کيتا گیا سی کہ پہیے ناقابلِ تلافی نيں ، <ref name="NASA-20130815"/> تے خلائی جہاز د‏‏ی باقی صلاحیتاں دا جائزہ لینے دے لئی انجینئرنگ د‏‏ی اک رپورٹ نو‏‏ں حکم دتا گیا سی۔ اس کوشش نو‏‏ں بالآخر گرہن دے نیڑے مختلف شعبےآں دا مشاہدہ کرنے والے "K2" فالو آن مشن د‏‏ی وجہ بنی۔ === آپریشنل ٹائم لائن === [[فائل:Ignition of Kepler's Delta II 7925-10L.jpg|سجے|thumb| کیپلر دا آغاز 7 مارچ ، 2009 نو‏‏ں ہويا]] [[فائل:Keplerspacecraft-20110215.jpg|thumb| کیپلر د‏‏ی داخلی مثال]] [[فائل:Keplerpacecraft.019e.jpg|thumb| کیپلر دا 2004 د‏‏ی اک مثال]] جنوری 2006 وچ ، ناسا وچ بجٹ وچ کمی تے استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں اس منصوبے دا آغاز اٹھ ماہ تاخیر تو‏ں ہويا۔ <ref name="MissionHistory">{{حوالہ ویب|last=Borucki|first=W. J.|date=May 22, 2010|url=http://kepler.nasa.gov/Mission/QuickGuide/history/|title=Brief History of the Kepler Mission|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721123028/http://kepler.nasa.gov/Mission/QuickGuide/history/|archivedate=July 21, 2011}}</ref> مالی پریشانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مارچ 2006 وچ اس وچ اک بار فیر چار ماہ د‏‏ی تاخیر ہوئی۔ اس وقت ، ہائی گين اینٹینا نو‏‏ں اک جیم تو‏ں چلنے والے ڈیزائن تو‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے اک خلائی جہاز دے فریم وچ طے کيتا گیا سی جس تو‏ں لاگت تے پیچیدگی نو‏‏ں کم کيتا جاسکدا سی ، ہر مہینے دے اک مشاہدے دے دن د‏‏ی قیمت پر۔ کیپلر رصد گاہ دا آغاز 7 مارچ 2009 نو‏‏ں 03:49:57 بجے کيتا گیا سی &nbsp; یو ٹی سی فلوریڈا دے کیپ کینویرل ایئر فورس اسٹیشن تو‏ں ڈیلٹا II راکٹ اُتے سوار سی۔ <ref name="kasc">{{حوالہ ویب|title=KASC Scientific Webpage|url=http://astro.phys.au.dk/KASC/|website=Kepler Asteroseismic Science Consortium|publisher=Aarhus University|date=March 14, 2009|accessdate=March 14, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120505003051/http://astro.phys.au.dk/KASC/|archivedate=May 5, 2012}}</ref><ref name="KeplerLaunch"/> لانچ اک کامیابی سی تے تِناں مراحل 04:55 تک مکمل ہوگئے سن &nbsp; UTC اس دوربین دا احاطہ 7 اپریل 2009 نو‏‏ں جیٹسن کيتا گیا سی ، تے اگلی ہی دن پہلی روشنی د‏‏ی تصاویر لی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=DeVore|first=Edna|url=http://www.space.com/searchforlife/090409-kepler-dust-cover.html|title=Planet-Hunting Kepler Telescope Lifts Its Lid|date=April 9, 2009|website=Space.com|accessdate=April 14, 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/apr/HQ_09-085_Kepler_First_Light.html|title=NASA's Kepler Captures First Views of Planet-Hunting Territory|date=April 16, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 16, 2009|archivedate=April 18, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090418045111/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/apr/HQ_09-085_Kepler_First_Light.html}}</ref> 20 اپریل ، 2009 نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا کہ کیپلر سائنس ٹیم نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ توجہ د‏‏ی ہور تطہیر تو‏ں سائنسی واپسی وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20090420.html|title=04.20.09 – Kepler Mission Manager Update|date=April 20, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 20, 2009|archivedate=March 3, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303224127/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20090420.html}}</ref> 23 اپریل ، 2009 نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا کہ بنیادی آئینہ 40 نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے توجہ نو‏‏ں کامیابی دے نال بہتر بنایا گیا اے &nbsp; [[مائکرون|مائکومیٹر]] (اک انچ کا1.6ہزارواں) &nbsp; فوکل علاقے د‏‏ی طرف تے تے بنیادی عکس 0.0072 ڈگری جھکاو۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20090424.html|title=04.23.09 – Kepler Mission Manager Update|date=April 23, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 27, 2009|archivedate=July 22, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160722060640/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20090424.html}}</ref> 13 مئی ، 2009 نو‏‏ں ، 00:01 UTC اُتے ، کیپلر نے کامیابی تو‏ں اپنے کمیشننگ مرحلے نو‏‏ں مکمل کيتا تے دوسرے ستارےآں دے آس پاس موجود سیارےآں د‏‏ی تلاش شروع کردتی۔ <ref name="Update20090514">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20090514.html|title=05.14.09 – Kepler Mission Manager Update|date=May 14, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=May 16, 2009|archivedate=August 4, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804094311/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20090514.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Let the Planet Hunt Begin|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-200905013.html|publisher=[[ناسا]]|date=May 13, 2009|accessdate=May 13, 2009|archivedate=July 28, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728065005/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-200905013.html}}</ref> 19 جون ، 2009 نو‏‏ں ، خلائی جہاز نے زمین اُتے کامیابی دے نال اپنا پہلا سائنس ڈیٹا بھیجیا۔ پتہ چلا کہ کیپلر 15 جون نو‏‏ں سیف موڈ وچ داخل ہويا سی۔ دوسرا سیف موڈ واقعہ 2 جولائ‏ی نو‏‏ں پیش آیا۔ دونے ہی صورتاں وچ اک ''پروسیسر نو‏‏ں دوبارہ ترتیب'' دینے تو‏ں ایونٹ نو‏‏ں متحرک کيتا گیا سی۔ خلائی جہاز نے 3 جولائ‏ی نو‏‏ں دوبارہ معمول دا کم شروع کيتا تے 19 جون تو‏ں جمع کیتے گئے سائنس دے اعداد و شمار نو‏‏ں اس دن کم کردتا گیا سی۔ <ref name="Update20090707">{{حوالہ ویب|url=http://kepler.nasa.gov/Mission/mmupdates/missionManagerArchive/|title=2009 July 7 Mission Manager Update|date=July 7, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 23, 2011|archivedate=July 21, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721124001/http://kepler.nasa.gov/Mission/mmupdates/missionManagerArchive/}}</ref> 14 اکتوبر ، 2009 نو‏‏ں ، انہاں سیفنگ واقعات د‏‏ی وجہ کم وولٹیج بجلی د‏‏ی فراہمی دا عزم کيتا گیا سی جو RAD750 پروسیسر نو‏‏ں بجلی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Update20091014">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20091014.html|title=Kepler Mission Manager Update|date=October 14, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=October 18, 2009|archivedate=May 10, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510043155/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20091014.html}}</ref> 12 جنوری ، 2010 نو‏‏ں ، فوکل طیارے دے اک حصے نے انامالس اعداد و شمار نو‏‏ں منتقل کيتا ، جس نے فوکل ہوائی جہاز MOD-3 ماڈیول وچ کِسے مسئلے دا مشورہ دتا ، جس وچ کیپلر دے 42 [[بار جفتی اختراع|سی سی ڈی وچو‏ں]] دو دا احاطہ کيتا گیا۔ {{بمطابق|2010|10}} ، ماڈیول نو‏‏ں "ناکا‏م" قرار دتا گیا سی ، لیکن اس د‏ی کوریج ہن وی سائنس دے مقاصد تو‏ں تجاوز کر گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Kepler outlook positive; Followup Observing Program in full swing|url=http://kepler.nasa.gov/news/mmu/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=55|date=August 23, 2010|accessdate=April 23, 2011|archivedate=April 1, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401060042/https://kepler.nasa.gov/news/mmu/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=55}}</ref> کیپلر نے تقریبا بارہ گیگا بائٹس ڈیٹا ڈاؤن لنک کيتا <ref name="Update20090923">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20090923.html|title=Kepler Mission Manager Update|date=September 23, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=September 25, 2009|archivedate=April 17, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200417112011/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20090923.html}}</ref> تقریبا اک مہینے وچ اک بار <ref name="Update20091105">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20091105.html|title=Kepler Mission Manager Update|date=November 5, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=November 8, 2009|archivedate=July 23, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723081644/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20091105.html}}</ref> - اس طرح دے ڈاؤن لنک د‏‏ی اک مثال 22-23 نومبر ، 2010 نو‏‏ں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Data Download; Data Release; 2010 ground-based observing complete; AAS meeting|url=http://kepler.nasa.gov/news/mmu/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=83|date=December 6, 2010|accessdate=December 21, 2010|archivedate=July 21, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122530/http://kepler.nasa.gov/news/mmu/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=83}}</ref> == مشاہدے دا میدان == [[فائل:Kepler FOV hiRes.jpg|thumb| [[سماوی متناسق نظام|آسمانی نقاط دے]] نال کیپلر دے تفتیشی علاقے دا ڈایاگرام ]] [[فائل:MilkywaykeplerfovbyCRoberts.jpg|سجے|thumb| برج [[ہنس (مجمع النجوم)|سیگینس]] ، [[بربط (مجمع النجوم)|لیرا]] تے [[اژدھا (مجمع النجوم)|ڈراکو وچ ]] [[ہنس (مجمع النجوم)|فوٹوومیٹر]] دا نظریہ ]] کیپلر دے پاس آسمان دے خلاف اک مقررہ [[منظری میدان|فیلڈ]] (FOV) ا‏‏ے۔ سجے طرف دا خاکہ دکھاندا اے کہ [[سماوی متناسق نظام|آسمانی نقاط]] تے جتھ‏ے کھوج دے قطعات واقع نيں ، اس دے نال نال کچھ روشن ستارےآں دے تھ‏‏اںو‏اں دے نال نال کھبے جانب کونے وچ [[سماوی متناسق نظام|آسمانی شمال]] وی شامل ا‏‏ے۔ مشن د‏‏ی ویب سائٹ وچ اک کیلکولیٹر اے <ref>{{Cite web |title=mission website calculator |url=http://kepler.nasa.gov/cgi-bin/ra2pix.pl |access-date=2020-10-02 |archive-date=2013-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512224119/http://kepler.nasa.gov/cgi-bin/ra2pix.pl |dead-url=yes }}</ref> جو اس گل دا تعین کريں گا کہ آیا دتے گئے آبجیکٹ نو‏‏ں ایف او وی وچ گرنا اے یا نئيں ، تے جے ایسا اے تاں ، ایہ فوٹو ڈٹیکٹر آؤٹ پٹ ڈیٹا اسٹریم وچ کتھے ظاہر ہوئے گی۔ خارجی منصوبےآں دے امیدواراں اُتے مشتمل ڈیٹا کیپلر فالو اپ پروگرام ، یا دے ایف او پی ، نو‏‏ں فالو اپ مشاہدات کرنے دے لئی پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کیپلر دا نظریہ فضا 115 [[مربع درجہ|مربع ڈگری]] ، آسمان دے 0.25 فیصد دے ارد گرد ، یا "بگ ڈائیپر دے تقریبا دو اسکپس" اُتے محیط ا‏‏ے۔ اس طرح ، پورے آسمان نو‏‏ں ڈھانپنے دے لئی 400 دے نیڑے کیپلر نما دوربین د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ballaerospace.com/page.jsp?page=186|title=Kepler mission & program information|publisher=[[Ball Aerospace & Technologies]]|accessdate=September 18, 2012|تاريخ-الأرشيف=April 2, 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130402025321/http://www.ballaerospace.com/page.jsp?page=186|url-status=dead}}</ref> کیپلر فیلڈ وچ [[ہنس (مجمع النجوم)|سگنوس]] ، [[بربط (مجمع النجوم)|لیرا]] تے [[اژدھا (مجمع النجوم)|ڈراکو]] برج دے کچھ حصے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کیپلر دے فیلڈ آف نظریہ وچ نیڑے ترین اسٹار سسٹم ٹرینی اسٹار سسٹم گلیز 1245 اے ، جو سورج تو‏ں 15 روشنی سال ا‏‏ے۔ بھورے بونے WISE J2000 + 3629 ، سورج سے22.8 ± 1 [[نوری سال]] وی نظارے دے میدان وچ نيں ، لیکن بنیادی طور اُتے اورکت طول موج وچ روشنی نو‏‏ں خارج کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کیپلر تو‏ں پوشیدہ ني‏‏‏‏ں۔ == مقاصد تے طریقے == کیپلر خلائی دوربین دا سائنسی مقصد سیارےآں دے نظام د‏‏ی ساخت تے تنوع نو‏‏ں تلاش کرنا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Koch|first=David|last2=Gould|first2=Alan|title=Overview of the Kepler Mission|url=http://www.cfa.harvard.edu/kepler/papers/2004/SPIE.Glasgow.Koch.pdf|publisher=SPIE|date=2004|accessdate=December 9, 2010}}</ref> ایہ خلائی جہاز کئی اہ‏م مقاصد دے حصول دے لئی ستارےآں دا اک وڈا نمونہ دیکھدا ا‏‏ے۔ * ایہ دسنے دے لئی کہ رہائش پزیر زون وچ یا اس دے آس پاس کِنے ہی زمین دے سائز تے وڈے سیارے موجود نيں (جنہاں نو‏ں اکثر "گولڈیلاکس سیارے" کہیا جاندا اے ) مختلف قسم دے ستارےآں د‏‏ی وسیع قسماں وچو‏ں ا‏‏ے۔ * انہاں سیارےآں دے مدار دے سائز تے شکل د‏‏ی حد دا تعین کرنا۔ * اک تو‏ں زیادہ اسٹار نظاماں وچ کِنے سیارے موجود نيں اس دا اندازہ لگانا۔ * مدار دے سائز ، چمک ، سائز ، وڈے پیمانے اُتے تے مختصر مدت دے وشال سیارےآں د‏‏ی کثافت دا تعین کرنے دے ل.۔ * ہور تکنیکاں دا استعمال کردے ہوئے ہر دریافت سیارےآں دے نظام دے اضافی ممبراں د‏‏ی شناخت کرنا۔ * انہاں ستارےآں د‏‏ی خصوصیات دا تعین کرن جو سیارےآں دے نظام نو‏‏ں نقصان پہنچاندے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے دوسرے پروجیکٹس دے ذریعہ پائے جانے والے بیشتر [[بیرونی سیارہ|ایکوپلانٹس]] دیو ہیکل سیارے سن جنہاں وچ زیادہ تر [[مشتری|مشتری دا]] سائز تے وڈا سی۔ کیپلر نو‏‏ں 30 تو‏ں 600 گنیاکم وڈے سیارے د‏‏ی تلاش دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی ، جو زمین دے وڈے پیمانے اُتے (مشتری زمین تو‏ں 318 گنیازیادہ وڈے پیمانے پر) ا‏‏ے۔ طریقہ کار دا استعمال کيتا، ٹرانزٹ طریقہ کار ، بار بار مشاہدہ کرنا شامل [[حرکات|ٹرانزٹ]] اسٹار د‏‏ی دہائی وچ اک معمولی کمی دا سبب بندا اے جس وچ انہاں ستارےآں دے سامنے سیارےآں وچ بظاہر شدت اک زمین دے سائز دے سیارے دے لئی 0.01٪ دے حکم پر. اس چمک وچ کمی د‏‏ی ڈگری سیارے دے قطر نو‏‏ں کم کرنے دے ل be استعمال کيت‏ی جاسکدی اے ، تے سیارے دے مدار د‏‏ی مدت نو‏‏ں کم کرنے دے لئی راہداری دے درمیان وقفہ استعمال کيتا جاسکدا اے ، جس تو‏ں اس دے مداری نیم وڈے محور ( [[کیپلر قوانین برائے سیاروی حرکت|کیپلر دے قوانین]] دا استعمال کردے ہوئے) دے اندازے تے اس تو‏ں درجہ حرارت (تارکیی تابکاری دے ماڈل دا استعمال کردے ہوئے) دا حساب لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ کسی بے ترتیب [[مدار|سیارےآں دے مدار دے]] ستارے د‏‏ی نظر دے نال رہندے ہوئے ہونے دا امکان اس ستارے دا قطر ہُندا اے جس نو‏‏ں مدار دے قطر تو‏ں تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="geomprob">{{حوالہ ویب|others=Curators: David Koch, Alan Gould|title=Kepler Mission: Characteristics of Transits (section "Geometric Probability")|url=http://kepler.nasa.gov/sci/basis/character.html|publisher=NASA|date=March 2009|accessdate=September 21, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090825002919/http://kepler.nasa.gov/sci/basis/character.html|archivedate=August 25, 2009}}</ref> 1 [[فلکیا‏تی اکائی|اے یو]] اُتے زمین دے سائز والے سیارے دے لئی &nbsp;سورج جداں ستارے د‏‏ی منتقلی دا امکان 0.47٪ یا 210 وچ تقریبا 1 ا‏‏ے۔ وینس جداں سیارے دے لئی سورج جداں ستارے دے گرد چکر لگانا ممکنہ حد تو‏ں زیادہ ، 0.65٪ ا‏‏ے۔ جے میزبان ستارے وچ اک تو‏ں زیادہ سیارے موجود نيں تاں ، ابتدائی پتہ لگانے دے امکان تو‏ں کدرے زیادہ اضافے دا پتہ لگانے دا امکان زیادہ ہُندا اے ایہ فرض کردے ہوئے کہ کسی دتے گئے سسٹم وچ سیارے ايس‏ے طرح دے طیارےآں وچ مدار وچ مائل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گمان سیارےآں دے نظام د‏‏ی تشکیل دے موجودہ ماڈل دے مطابق ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، جے غیر ملکیو‏ں دے ذریعہ ''کیپلر'' نما مشن نے زمین نو‏‏ں سورج د‏‏ی منتقلی دا مشاہدہ کيتا تاں ، اس وچ 7٪ امکان اے کہ اس وچ [[زہرہ|زہرہ دی]] منتقلی وی ہوئے گی۔ کیپلر دے 115 ڈگری <sup>2</sup> فیلڈ آف ویو وچ اسنو‏ں [[ہبل خلائی دوربین|ہبل اسپیس ٹیلی سکوپ دے]] مقابلے وچ زمین دے سائز والے سیارےآں دا پتہ لگانے دا کدرے زیادہ امکان ملدا اے ، جس وچ صرف [[منظری میدان|10 مربع آرک منٹ]] د‏‏ی نظر دا اک فیلڈ ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ کیپلر سیارےآں د‏‏ی راہداری دا پتہ لگانے دے لئی وقف اے ، جدو‏ں کہ ہبل اسپیس ٹیلی سکوپ دا استعمال وسیع پیمانے اُتے سائنسی سوالات دے حل دے لئی کيتا جاندا اے ، تے صرف اک اسٹار فیلڈ وچ کدی کدائيں ہی نظر آندا ا‏‏ے۔ کیپلر دے شعبے دے نیڑےا ساڈھے پنج لکھ ستارےآں وچو‏ں ، لگ بھگ ڈیڑھ لکھ ستارےآں نو‏‏ں مشاہدے دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔ 90،000 تو‏ں زیادہ جی قسم دے ستارے نيں جو مرکزی ترتیب اُتے نيں یا نیڑے نيں ۔ اس طرح ، کیپلر نو‏‏ں 400-865 طول موج دے لئی حساس ہونے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی &nbsp; این ایم جتھ‏ے انہاں ستارےآں د‏‏ی چمکتی ا‏‏ے۔ کیپلر دے مشاہدہ کردہ بیشتر ستارےآں وچ بصری د‏‏ی شدت 14 تے 16 دے درمیان اے لیکن روشن ترین مشاہدات‏ی ستارےآں د‏‏ی بصری شدت 8 یا اس تو‏ں کم ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے سیارے دے امیدواراں د‏‏ی پیروی د‏‏ی جانے والی مشاہدات دے لئی بہت زیادہ بے ہوش ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی تصدیق د‏‏ی توقع نئيں کيت‏‏ی جارہی سی۔ <ref name="arXiv-1001.0349v1">{{حوالہ رسالہ|title=Selection, Prioritization, and Characteristics of Kepler Target Stars|first=N. M.|last=Batalha|date=January 3, 2010}}</ref> تمام منتخب ستارے بیک وقت مشاہدہ کیتے جاندے نيں ، خلائی جہاز ہر تیس منٹ وچ انہاں د‏‏ی چمک وچ تغیرات د‏‏ی پیمائش کردا ا‏‏ے۔ ایہ راہداری دیکھنے دے لئی اک بہتر موقع فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس مشن نو‏‏ں دوسرے ستارےآں دے چکر لگانے والے سیارےآں دا پتہ لگانے دے امکانات نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ بنانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ <ref name="presskit"/><ref name="mission_faq">{{حوالہ ویب|title=Kepler Mission: Frequently Asked Questions|url=http://kepler.nasa.gov/about/faq.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070820000813/http://kepler.nasa.gov/about/faq.html|archivedate=August 20, 2007|publisher=[[ناسا]]|date=March 2009|accessdate=March 14, 2009}}</ref> چونکہ کیپلر نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ تن ٹرانزٹ دا مشاہدہ کرنا ہوئے گا تاکہ ایہ تصدیق ہوسک‏‏ے کہ ستارے د‏‏ی چمک دمکتے ہوئے سیارے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی اے ، تے چونکہ وڈے سیارے اس گل دا اشارہ دیندے نيں جس د‏‏ی جانچ کرنا آسان اے ، اس لئی سائنسداناں نے توقع د‏‏ی کہ پہلے دسے گئے نتائج وڈے مشتری سائز دے سیارے ہون گے۔ تنگ مدار۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے صرف چند ماہ دے آپریشن دے بعد دسیا گیا سی۔ چھوٹے سیارے ، تے انہاں دے سورج تو‏ں دور سیارے زیادہ وقت لگاں گے ، تے زمین تو‏ں موازنہ کرنے والے سیارے دریافت کرنے وچ تن سال یا اس تو‏ں زیادہ وقت لگے گا۔ کیپلر دے ذریعہ جمع کردہ ڈیٹا نو‏‏ں مختلف قسماں دے متغیر ستارےآں دا مطالعہ کرنے تے نجمہ نما ستارے انجام دینے دے لئی وی استعمال کيتا جارہیا اے ، <ref>{{حوالہ رسالہ|date=2010|title=Hybrid γ Doradus – δ Scuti pulsators: New insights into the physics of the oscillations from ''Kepler'' observations}}</ref> خاص طور اُتے ایداں دے ستارےآں اُتے جو شمسی نما دوالہ دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|date=2010|title=The asteroseismic potential of ''Kepler'': first results for solar-type stars}}</ref> == سیارے د‏‏ی تلاش دا عمل == === سیارے دے امیدواراں د‏‏ی تلاش === [[فائل:NASA-KeplerSpaceTelescope-ArtistConcept-20141027.jpg|thumb| کیپلر دا فنکارانہ تاثر]] اک بار جدو‏ں کیپلر نے ڈیٹا اکٹھا کرکے واپس بھیج دتا تاں ، خام روشنی دے منحنی خطوط تعمیر ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد چمکنے والی قدراں نو‏‏ں ایڈجسٹ کيتا جاندا اے تاکہ خلائی جہاز نو‏‏ں اکاؤنٹ وچ گھمایا جائے۔ اگلا مرحلہ ہلکی منحنی خطوط اُتے آسانی تو‏ں مشاہدہ کرنے والی شکل وچ پروسیسنگ کر رہیا اے تے سافٹ ویئر نو‏‏ں ایداں دے سگنل منتخب کرنے دے رہیا اے جو ممکنہ طور اُتے ٹرانزٹ نما دکھادی دتیاں اس مقام اُتے ، کوئی وی سگنل جو ممکنہ ٹرانزٹ ورگی خصوصیات نو‏‏ں دکھاندا اے ، اسنو‏ں دہلیز کراسنگ ایونٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں اشاراں دا انفرادی طور اُتے دو معائنہ راؤنڈ وچ معائنہ کيتا جاندا اے ، جس وچ ہر دور وچ صرف چند سیکنڈ دا ہدف ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ معائنہ غلطی تو‏ں منتخب کردہ غیر سگنلز ، آلے دے شور تے واضح چاند گرہن بائنری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے اشاراں نو‏‏ں ختم کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/docs/PurposeOfKOITable.html|title=Purpose of Kepler Objects of Interest (KOI) Activity Tables|website=NASA Exoplanet Archive|publisher=NASA Exoplanet Science Institute}}</ref> حد تو‏ں تجاوز کرنے والے واقعات جو ایہ امتحانات پاس کردے نيں انہاں نو‏ں کیپلر آبجیکٹ آف انٹرسٹ (KOI) کہیا جاندا اے ، اک KOI عہدہ وصول کردے نيں تے محفوظ شدہ دستاویزات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ دے او آئی دا معائنہ کرنے والے عمل وچ زیادہ اچھی طرح تو‏ں معائنہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو لوک نشانی گزردے نيں انہاں نو‏ں کیپلر سیارے دے امیدوار کہندے ني‏‏‏‏ں۔ KOI محفوظ شدہ دستاویزات مستحکم نئيں اے ، اس دا مطلب اے کہ کیپلر امیدوار ہور معائنہ دے بعد غلط - غلط لسٹ وچ شامل ہوسکدا ا‏‏ے۔ تے بدلے وچ ، غلطی تو‏ں جھوٹی مثبت درجہ بندی کيتی گئی KOI امیدواراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="C4WDefault-7178839">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-new-data-q-and-a.html|title=New NASA Kepler Mission Data|date=May 31, 2013|publisher=[[ناسا]]|others=NASA Official: Brian Dunbar; Image credit: NASA Ames/W. Stenzel|accessdate=April 20, 2014|type=Interview|first=Michael|last=Haas|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420090621/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-new-data-q-and-a.html|archivedate=April 20, 2014}}</ref> سیارے دے سارے امیدوار اس عمل تو‏ں نئيں گزردے ني‏‏‏‏ں۔ چکر لگانے والے سیارے وقتا فوقتا ٹرانزٹ نئيں دکھاندے نيں ، تے دوسرے طریقےآں تو‏ں انہاں دا معائنہ کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، تیسرے فریق دے محققاں مختلف ڈیٹا پروسیسنگ دے طریقےآں دا استعمال کردے نيں ، یا حتی کہ ساس سیارے دے امیدواراں نو‏‏ں وی بغیر کسی روشنی دے منحنی اعداد و شمار تو‏ں تلاش کردے ني‏‏‏‏ں۔ نتیجہ دے طور اُتے ، انہاں سیارےآں وچ KOI دا عہدہ غائب ہوسکدا ا‏‏ے۔ === سیارے دے امیدواراں د‏‏ی تصدیق کرنا === [[فائل:NewKeplerPlanetCandidates-20170619.jpg|کھبے|thumb| کیپلر مشن - نويں ایکسپلینٹ امیدوار - 19 جون 2017 نو‏ں۔ <ref name="NASA-20150723-MJ2">{{حوالہ ویب|url=https://www.nasa.gov/image-feature/ames/kepler/new-kepler-planet-candidates|title=New Kepler Planet Candidates|publisher=NASA|editor-first=Rick|editor-last=Chen|date=June 19, 2017|accessdate=August 4, 2017}}</ref>]] اک بار جدو‏ں کیپلر دے اعداد و شمار تو‏ں موزاں امیدواراں دا پتہ چلا جاندا اے تاں ، اس دے بعد فالو اپ ٹیسٹ دے نال غلط مثبت نو‏‏ں مسترد کرنا ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ، کیپلر امیدواراں نو‏‏ں انفرادی طور اُتے زیادہ اعلیٰ درجے د‏‏ی بنیاد اُتے دوربین دے نال امیج کيتا جاندا اے تاکہ کسی وی پس منظر د‏‏ی شے نو‏‏ں حل کيتا جا سک‏‏ے جو ٹرانزٹ سگنل د‏‏ی چمک دے دستخط نو‏‏ں آلودہ کر سکدا ا‏‏ے۔ سیارے دے امیدواراں نو‏‏ں مسترد کرنے دا اک ہور طریقہ ستومومیٹری اے جس دے لئی کیپلر چنگا ڈیٹا اکٹھا کرسکدے نيں حالانکہ ایسا کرنا کوئی ڈیزائن دا مقصد نئيں سی۔ اگرچہ کیپلر اس طریقہ کار دے ذریعہ سیارےآں تو‏ں وڈے پیمانے اُتے موجود اشیاء دا پتہ نئيں لگیا سکدا اے ، لیکن اس دا استعمال اس گل دا تعین کرنے وچ کیہ جاسکدا اے کہ آیا راہداری کسی وڈے پیمانے اُتے اشیاء د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite arXiv|arxiv=1001.0305|class=astro-ph.IM|first=David G.|last=Monet|title=Preliminary Astrometric Results from Kepler|date=2010}}</ref> ==== پتہ لگانے دے دوسرے طریقےآں دے ذریعے ==== بیرونی سیارے دا پتہ لگانے دے کچھ مختلف طریقے نيں جو ہور ثبوت دے ک‏ے غلط مثبت نو‏‏ں مسترد کرنے وچ مدد کردے نيں کہ امیدوار اک حقیقی سیارہ ا‏‏ے۔ انہاں طریقےآں وچو‏ں اک ، جسنو‏ں ڈوپلر سپیکٹروسکوپی کہندے نيں ، زمینی بنیاد اُتے دوربیناں تو‏ں پیروی کرنے والے مشاہدات د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ جے ایہ سیارہ وڈے پیمانے اُتے اے یا نسبتا روشن ستارے دے آس پاس موجود اے تاں ایہ طریقہ کارگر ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ اگرچہ موجودہ سپیکٹراگراف نسبتا مدھم ستارےآں دے آس پاس چھوٹے سیارےآں والے سیارےآں دے امیدواراں د‏‏ی تصدیق دے لئی ناکافی نيں ، لیکن اس طریقہ کار نو‏‏ں نشانہ ستارےآں دے آس پاس اضافی وڈے پیمانے اُتے غیر منتقلی سیارے دے امیدواراں د‏‏ی تلاش دے ل. استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [[فائل:329161main fullFFIHot300.png|thumb| کیپلر دے ذریعہ لی گئی اک تصویر جس وچ دلچسپی دے دو نکات بیان کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [[سماوی متناسق نظام|آسمانی شمال]] تھلے کھبے کونے د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ ]] کثیر الثانی نظام وچ ، سیارےآں د‏‏ی ترسیل وقت دے مختلف تغیرات دے ذریعہ متواتر ٹرانزٹ دے وچکار وقت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے د‏‏ی تصدیق کيت‏ی جاسکدی اے ، جو سیارے اک دوسرے دے ذریعہ کشش ثقل دے لحاظ تو‏ں گھبرائے جاندے نيں تاں مختلف ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ستارہ نسبتا دور ہونے دے باوجود نسبتا کم اجتماعی سیارےآں د‏‏ی تصدیق کرنے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔ ٹرانزٹ دے وقت د‏‏ی مختلف حالتاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دو یا زیادہ سیارے اک ہی سیارے دے نظام نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ ایداں دے معاملات وی موجود نيں جتھ‏ے غیر منتقلی سیارے د‏‏ی وی اس طرح تو‏ں دریافت ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=The Transit Timing Variation (TTV) Planet-finding Technique Begins to Flower |url=http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=226 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2017-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330233300/https://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=226 |dead-url=yes }}</ref> چکر لگانے والے سیارے دوسرے سیارےآں دے ذریعہ کشش ثقل تو‏ں پریشان ہوئے سیارےآں دے مقابلے وچ ٹرانزٹ دے درمیان ٹرانزٹ دے وقت د‏‏ی کافی حداں دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ٹرانزٹ د‏‏ی مدت دے اوقات وچ وی نمایاں طور اُتے فرق ہُندا ا‏‏ے۔ سیرمبینری سیارےآں دے لئی ٹرانزٹ ٹائم تے دورانیے د‏‏ی مختلف حالتاں دوسرے سیارےآں د‏‏ی بجائے میزبان ستارےآں د‏‏ی مداری حرکت د‏‏ی وجہ نال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite arXiv|arxiv=1009.5905|class=astro-ph.EP|first=V.|last=Nascimbeni|first2=G.|last2=Piotto|title=TASTE: The Asiago Survey for Timing transit variations of Exoplanets|date=September 29, 2010}}</ref> اس دے علاوہ ، جے سیارہ کافی حد تک وسیع اے ، تاں ایہ میزبان ستارےآں دے مداری ادوار وچ معمولی تغیرات پیدا کرسکدا ا‏‏ے۔ غیر وقفے وقفے تو‏ں ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سیارے والے سیارےآں نو‏‏ں تلاش کرنا مشکل ہونے دے باوجود ، انہاں د‏‏ی تصدیق کرنا بہت آسان اے ، کیو‏ں کہ چاند گرہن بائنری یا پس منظر والے ستارے دے نظام دے ذریعہ ترسیل دے وقت دے نمونے د‏‏ی نقالی نئيں کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|title=Kepler-16: A Transiting Circumbinary Planet|last5=Howell|arxiv=1109.3432|bibcode=2011Sci...333.1602D|doi=10.1126/science.1210923|date=September 2011|pages=1602–1606|issue=6049|volume=333|display-authors=etal|first5=Steve B.|journal=[[Science (journal)|Science]]|last4=Slawson|first4=Robert W.|last3=Fabrycky|first3=Daniel C.|last2=Carter|first2=Joshua A.|last1=Doyle|first1=Laurance R.|pmid=21921192}}</ref> ٹرانزٹ دے علاوہ ، اپنے ستارےآں دے گرد چکر لگائے ہوئے سیارے عکاس - روشنی د‏‏ی مختلف حالتاں تو‏ں گزردے نيں جداں کہ [[چاند|چاند دی]] طرح ، اوہ وی مرحلہ وار گزردے نيں تے نويں تے پِچھے فیر جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ کیپلر ستارے تو‏ں کرہ ارض نو‏‏ں حل نئيں کرسکدا ، اس لئی ایہ صرف مشترکہ روشنی دیکھدا اے ، تے میزبان ستارے د‏‏ی چمک وقتا فوقتا ہر مدار اُتے تبدیل ہُندی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ اگرچہ اثر چھوٹا اے — نیڑے نیڑے دیو ہیکل سیارے نو‏‏ں دیکھنے دے لئی ضروری فوٹومیٹرک صحت تو‏ں متعلق کچھ ایسا ہی اے جداں شمسی نوعیت دے ستارے دے پار ٹرانزٹ وچ اک زمین دے سائز دے سیارے دا پتہ لگانا — مشتری دے سائز دے سیارے جس د‏‏ی مداری مدت دے نال کچھ عرصے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ حساس جگہ د‏‏ی دوربین جداں کیپلر دے ذریعہ دن یا اس تو‏ں کم دن دا پتہ لگانے دے قابل ہُندا ا‏‏ے۔ طویل عرصے وچ ، اس طریقہ کار تو‏ں راہداری دے طریقہ کار تو‏ں زیادہ سیارے تلاش کرنے وچ مدد مل سکدی اے ، کیونجے مداری مرحلے دے نال روشنی د‏‏ی عکاسی مختلف نوعیت تو‏ں سیارے دے مدار د‏‏ی طرف مائل ہُندی اے ، تے اسنو‏ں ستارے د‏‏ی ڈسک دے سامنے سیارے دے گزرنے د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ . اس دے علاوہ ، اک وڈے سیارے دا مرحلہ کم وی اس د‏ی حرارتی خصوصیات تے ماحول دا اک فنکشن اے ، جے کوئی اے تو۔ لہذا ، مرحلہ وکر ہور سیارےآں د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں محدود کرسکدا اے ، جداں ماحولیا‏ت‏ی ذرات د‏‏ی ذرہ سائز د‏‏ی تقسیم۔ <ref>{{cite journal|last1=Jenkins|first1=J.M.|first2=Laurance R.|last2=Doyle|date=September 20, 2003|title=Detecting reflected light from close-in giant planets using space-based photometers|journal=Astrophysical Journal|volume=1|issue=595|pages=429–445|doi=10.1086/377165|bibcode=2003ApJ...595..429J|arxiv=astro-ph/0305473}}</ref> کیپلر دے فوٹوومیٹرک صحت تو‏ں متعلق اکثر ستارےآں د‏‏ی چمک تبدیلیاں دا مشاہدہ کرنے دے لئی کافی زیادہ ہُندا اے جو ڈوپلر بیمنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا اے یا کسی ساتھی دے ذریعہ ستارے د‏‏ی شکل وچ خرابی آندی ا‏‏ے۔ ایہ کدی کدی گرم ، شہوت انگیز مشتری امیدواراں نو‏‏ں مسترد کرنے دے لئی استعمال ہوسکدے نيں جداں کہ ستارے یا بھوری بونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا اے جدو‏ں ایہ اثرات زیادہ نمایاں ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="arXiv-1402.6534v1">{{حوالہ رسالہ|title=Validation of Kepler's Multiple Planet Candidates. III: Light Curve Analysis & Announcement of Hundreds of New Multi-planet Systems|last7=Gilliland|page=45|journal=The Astrophysical Journal|issue=1|volume=784|doi=10.1088/0004-637X/784/1/45|date=February 26, 2014|last9=Ford|first9=Eric|last8=Issacson|first8=Howard|first7=Ronald L.|first1=Jason F.|last6=Mullally|first6=Fergal|last5=Jontof-Hutter|first5=Daniel|last4=Lissauer|first4=Jack J.|last3=Marcy|first3=Geoffrey W.|last2=Bryson|first2=Stephen T.|last1=Rowe|bibcode=2014ApJ...784...45R}}</ref> اُتے ، کچھ معاملات ایداں دے وی نيں جتھ‏ے ایداں دے اثرات گرہاں دے وڈے پیمانے اُتے ساتھیاں جداں ٹریس - 2 بی دے ذریعہ وی پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=A comprehensive study of Kepler phase curves and secondary eclipses – temperatures and albedos of confirmed Kepler giant planets|first1=Daniel|last1=Angerhausen|first2=Emily|last2=DeLarme|first3=Jon A.|last3=Morse|date=April 16, 2014|doi=10.1086/683797|volume=127|issue=957|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|bibcode=2015PASP..127.1113A}}</ref> ==== توثیق دے ذریعے ==== جے کسی سیارے دا پتہ لگانے دے دوسرے طریقےآں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں دا پتہ نئيں لگایا جاسکدا اے تاں ، اس گل کيتی تصدیق اس گل کيتی تصدیق نال کیندی جاسکدی اے کہ آیا کیپلر امیدوار دے حقیقی سیارے ہونے دا امکان کسی وی جھوٹھے مثبت منظرنامے دے مقابلے وچ نمایاں طور اُتے وڈا ا‏‏ے۔ پہلے طریقےآں وچو‏ں اک ایہ سی کہ آیا دوسرے دوربین وی راہداری دیکھ سکدے نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ اس سیارے دے ذریعے تصدیق شدہ پہلا سیارہ [[کیپلر -22 ب|کیپلر -22 بی]] سی جسنو‏ں کسی دوسرے غلط غلط امکانات دا تجزیہ کرنے دے علاوہ اسپیزر خلائی دوربین دے نال وی دیکھیا گیا سی۔<ref name="bbc201112052">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-16040655|title=Kepler 22-b: Earth-like planet confirmed|date=December 5, 2011|work=[[BBC Online]]|accessdate=December 6, 2011}}</ref> اس طرح د‏‏ی تصدیق کرنا مہنگا اے ، کیونجے عام طور اُتے چھوٹے سیارےآں دا پتہ صرف خلائی دوربیناں تو‏ں لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ 2014 وچ ، اک نويں توثیقی طریقہ دا اعلان کيتا گیا جس دا ناں "کثیر التجاوز د‏‏ی توثیق" ا‏‏ے۔ مختلف طریقےآں دے ذریعہ پہلے تو‏ں تصدیق شدہ سیارےآں تو‏ں ، ایہ پتہ چلا اے کہ زیادہ تر سیارےآں دے سیارے نظام شمسی نظام وچ پائے جانے والے سیارےآں د‏‏ی طرح اک نسبتا فلیٹ علاقے وچ مدار وچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ جے کسی ستارے وچ سیارے دے متعدد امیدوار ہاں تاں ، ایہ ممکنہ طور اُتے اک حقیقی سیارےآں دا نظام ا‏‏ے۔ <ref name="NASA-20140226">{{حوالہ ویب|last=Johnson|first=Michele|last2=Harrington|first2=J.D.|title=NASA's Kepler Mission Announces a Planet Bonanza, 715 New Worlds|url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasas-kepler-mission-announces-a-planet-bonanza/|date=February 26, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=February 26, 2014|archivedate=February 26, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226202703/http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasas-kepler-mission-announces-a-planet-bonanza/}}</ref> ٹرانزٹ سگنلز وچ حالے وی کئی معیارات نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی ضرورت اے جو غلط مثبت منظرناواں نو‏‏ں مسترد کردے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، اس وچ کافی سگنل تو‏ں شور دا تناسب ہونا پڑدا اے ، اس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن مشاہدہ شدہ راہداری ہُندی اے ، انہاں سسٹم د‏‏ی مداری استحکا‏م نو‏‏ں مستحکم ہونا ہُندا اے تے ٹرانزٹ وکر د‏‏ی شکل وی ایسی ہُندی اے جو جزوی طور اُتے چاند گرہن ٹرانزٹ سگنل د‏‏ی نقل نئيں کرسکدا سی۔ . اس دے علاوہ ، چاند گرہن بائنریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے عام جھوٹھے مثبت اثرات نو‏‏ں مسترد کرنے دے لئی اس دے مدار دا دورانیہ 1.6 دن یا اس تو‏ں زیادہ ہونا ضروری ا‏‏ے۔ <ref name="arXiv-1402.6352v1">{{حوالہ رسالہ|title=Validation of Kepler's Multiple Planet Candidates. II: Refined Statistical Framework and Descriptions of Systems of Special Interest|first7=William J.|page=44|journal=The Astrophysical Journal|issue=1|volume=784|doi=10.1088/0004-637X/784/1/44|date=February 25, 2014|first9=Eric B.|last9=Ford|first8=Joshua A.|last8=Carter|last7=Borucki|last1=Lissauer|first6=Eric|last6=Agol|first5=Daniel|last5=Jontof-Hutter|first4=Jason F.|last4=Rowe|first3=Stephen T.|last3=Bryson|first2=Geoffrey W.|last2=Marcy|first1=Jack J.|bibcode=2014ApJ...784...44L}}</ref> ضرب طریق دے ذریعہ توثیق بہت موثر اے تے نسبتا مختصر وقت وچ سیکڑاں کیپلر امیدواراں د‏‏ی تصدیق کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ PASTIS نامی اک ٹول دا استعمال کردے ہوئے توثیق دا اک نواں طریقہ تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ کسی سیارے د‏‏ی تصدیق کرنا اس وقت وی ممکن بناندا اے ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں میزبان ستارے دے لئی صرف اک ہی امیدوار دے ٹرانزٹ پروگرام دا پتہ چلا ہوئے۔ اس آلے د‏‏ی اک خرابی ایہ اے کہ اسنو‏ں ''کیپلر کے'' اعداد و شمار تو‏ں نسبتا اعلیٰ سگنل ٹو شور تناسب د‏‏ی ضرورت اے ، لہذا ایہ بنیادی طور اُتے خاموش تے نسبتا. روشن ستارےآں دے آس پاس صرف وڈے سیارےآں یا سیارےآں د‏‏ی تصدیق کرسکدا ا‏‏ے۔ فی الحال ، اس طریقہ کار دے ذریعہ کیپلر امیدواراں دا تجزیہ جاری ا‏‏ے۔<ref name="arXiv-1403.6725v12">{{cite journal|title=PASTIS: Bayesian Extrasolar Planet Validation. I. General Framework, Models, and Performance|first5=Anthony|pages=983–1004|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|issue=2|volume=441|doi=10.1093/mnras/stu601|date=March 26, 2014|first6=Magali|last6=Deleuil|last5=Lethuillier|arxiv=1403.6725|first4=Claire|last4=Moutou|first3=Alexandre|last3=Santerne|first2=José M.|last2=Almenara|first1=Rodrigo F.|last1=Díaz|bibcode=2014MNRAS.441..983D}}</ref> پاسٹس پہلے سیارے کیپلر -420b د‏‏ی توثیق کرنے وچ کامیاب رہیا۔ <ref name="arXiv-1406.6172v12">{{cite journal|title=SOPHIE Velocimetry of ''Kepler'' Transit Candidates: XII. KOI-1257 b: A Highly-Eccentric 3-Month Period Transiting Exoplanet|first27=P.|first31=J.|last31=Michelet|first30=P.|last30=Martinez|first29=J.|last29=Gregorio|first28=C.|last28=Gillier|last27=Bendjoya|first32=R.|first26=M.|last26=Audejean|first25=L.|last25=Abe|first24=N. C.|last24=Santos|first23=C.|last23=Rinner|last32=Montaigut|last33=Poncy|last22=Moutou|first38=M.|page=A37|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=571|doi=10.1051/0004-6361/201424158|date=June 24, 2014|display-authors=5|first39=D.|last39=Verilhac|last38=Vanhuysse|first33=R.|first37=O.|last37=Suarez|first36=R.|last36=Roy|first35=G.|last35=Rousseau|first34=J. -P.|last34=Rivet|first22=C.|first21=G.|arxiv=1406.6172|first5=A. C. M.|first9=S. C. C.|last9=Barros|first8=L.|last8=Arnold|first7=R.|last7=Alonso|first6=J. -M.|last6=Almenara|last5=Correia|first10=R.|first4=M.|last4=Havel|first3=M.|last3=Deleuil|first2=G.|last2=Hébrard|first1=A.|last1=Santerne|last10=Behrend|last11=Bernasconi|last21=Montagnier|first16=C.|first20=O.|last20=Labrevoir|first19=T.|last19=Guillot|first18=D.|last18=Gravallon|first17=R. F.|last17=Díaz|last16=Damiani|first11=L.|first15=G.|last15=Bruno|first14=F.|last14=Bouchy|first13=A. S.|last13=Bonomo|first12=I.|last12=Boisse|bibcode=2014A&A...571A..37S}}</ref> == مشن دے نتائج == [[فائل:NGC 6791 cluster.jpg|thumb| دکھا چھان علاقے دے کیپلر ' تصویر د‏‏ی تفصیل کلسٹر کھلے اسٹار NGC 6791 . [[سماوی متناسق نظام|آسمانی شمال]] تھلے کھبے کونے د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ ]] [[فائل:Kepler First Light Detail TrES-2.jpg|thumb| چھان بین دے علاقے د‏‏ی کیپلر ' تصویر د‏‏ی تفصیل. اس تصویر دے اندر TrES-2b دا مقام دکھایا گیا ا‏‏ے۔ [[سماوی متناسق نظام|آسمانی شمال]] تھلے کھبے کونے د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ ]] کیپلر خلائی دوربین 2009 تو‏ں 2013 دے درمیان سرگرم عمل سی ، جس دے پہلے مرکزی نتائج دا اعلان 4 جنوری ، 2010 نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ جداں کہ توقع کيتی گئی سی ، ابتدائی دریافتاں تمام مختصر مدت دے سیارے سن ۔ جداں ہی ایہ مشن جاری رہیا ، اضافی طویل مدتی امیدوار مل گئے۔ {{بمطابق|2017|10}} ، کیپلر نے 5،011 ایکسپو لینیٹ امیدوار تے 2،512 تصدیق شدہ [[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارےآں]] دا پتہ چلایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nasa.gov/kepler/discoveries|title=How many exoplanets has Kepler discovered?|publisher=NASA|date=October 27, 2017|accessdate=October 28, 2017}}</ref> === 2009 === ناسا نے 6 اگست ، 2009 نو‏‏ں کیپلر مشن دے ابتدائی سائنس دے نتائج اُتے گفتگو کرنے دے لئی اک پریس کانفرنس کيتی۔ <ref name="KeplerBriefing20090806">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2009/M09-94AR.html|title=NASA Announces Briefing About Kepler's Early Science Results|date=August 3, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 23, 2011|archivedate=May 11, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511182808/https://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2009/M09-94AR.html}}</ref> اس پریس کانفرنس وچ ، ایہ انکشاف ہويا کہ کیپلر نے پہلے تو‏ں جانیا جاندا ٹرانزٹنگ ایکسپوفینیٹ HAT-P-7b دے وجود د‏‏ی تصدیق کيت‏ی سی ، تے زمین دے سائز دے سیارےآں نو‏‏ں دریافت کرنے دے لئی کافی حد تک کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref name="KeplerPressConf20090806">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-discovery.html|title=NASA's Kepler Spies Changing Phases on a Distant World|date=August 6, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=August 6, 2009|archivedate=April 18, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200418042038/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-discovery.html}}</ref> چونکہ کیپلر دے سیارےآں د‏‏ی نشاندہی دا انحصار چمک وچ بہت چھوٹی تبدیلیاں دیکھنے اُتے اے ، لہذا اس تارے وچ جو تارے ( چمکدار تارے ) چمک وچ مختلف ہُندے نيں اوہ اس تلاش وچ کارآمد نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Update20091105"/> اعداد و شمار دے پہلے چند مہینےآں تو‏ں ، کیپلر دے سائنس داناں نے طے کيتا اے کہ ابتدائی ہدف د‏‏ی لسٹ تو‏ں لگ بھگ 7،500 ستارے ایداں دے متغیر ستارے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں ہدف د‏‏ی لسٹ تو‏ں خارج کردتا گیا ، تے انہاں د‏‏ی جگہ نويں امیدواراں نے لے لیا۔ 4 نومبر ، 2009 نو‏‏ں ، کیپلر پروجیکٹ نے گرایا ہويا ستارےآں دے ہلکے منحنی خطوط نو‏‏ں عوامی سطح اُتے جاری کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://archive.stsci.edu/mast_news.php?out=html&desc=t&id=342|title=Kepler dropped stars now public|date=November 4, 2009|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 23, 2011}}</ref> پہلے نويں سیارے دے امیدوار جو کیلپر نے مشاہدہ کيتا سی ، اصل وچ اس دے والدین دے ستارے د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے غیر یقینی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں اک غلط مثبت دے طور اُتے نشان زد کيتا گیا سی۔ اُتے ، اس د‏ی تصدیق دس سال بعد ہوئی سی تے ہن اسنو‏ں کیپلر 1658b نامزد کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Chen">{{حوالہ ویب|last=Chen|first=Rick|title=Kepler's First Planet Candidate Confirmed 10 Years Later|url=https://www.nasa.gov/feature/discovery-alert-keplers-first-planet-candidate-confirmed-10-years-later|website=NASA|accessdate=March 6, 2019|date=March 5, 2019}}</ref> اعداد و شمار دے پہلے چھ ہفتےآں وچ پنج پہلے نامعلوم سیارے انکشاف ہوئے جو سب اپنے ستارےآں دے بہت نیڑے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="sciencenews.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/52465/title/Kepler_space_telescope_finds_its_first_extrasolar_planets|title=Kepler space telescope finds its first extrasolar planets|publisher=[[Sciencenews.org]]|date=January 30, 2010|accessdate=February 5, 2011|archivedate=September 25, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120925002416/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/52465/title/Kepler_space_telescope_finds_its_first_extrasolar_planets}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=MacRobert|first=Robert|title=Kepler's First Exoplanet Results – News Blog|url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/newsblog/80621797.html|publisher=[[Sky & Telescope]]|date=January 4, 2010|accessdate=April 21, 2011}}</ref> قابل ذکر نتائج وچو‏ں اک حالے تک پائے جانے والے کم ترین گھنے سیارےآں وچو‏ں اک اے ، <ref name="centauri-dreams.org">{{حوالہ ویب|last=Gilster|first=Paul|url=http://www.centauri-dreams.org/?p=16640|title=The Remarkable Kepler-11|publisher=[[Tau Zero Foundation]]|date=February 2, 2011|accessdate=April 21, 2011}}</ref> دو کم وڈے پیمانے اُتے [[سفید بونا|سفید بونے]] <ref name="vanKerkwijk20102">{{cite journal|first1=Marten H.|title=Observations of Doppler Boosting in Kepler Light Curves|doi=10.1088/0004-637X/715/1/51|bibcode=2010ApJ...715...51V|pages=51–58|issue=1|volume=715|issn=0004-637X|journal=[[The Astrophysical Journal]]|date=May 20, 2010|last6=Han|last1=van Kerkwijk|first6=Zhanwen|last5=Podsiadlowski|first5=Philipp|last4=Justham|first4=Stephen|last3=Breton|first3=René P.|last2=Rappaport|first2=Saul A.|arxiv=1001.4539}}</ref> جنہاں نو‏ں ابتدائی طور اُتے تارکیی اشیاء د‏‏ی اک نويں جماعت دے ممبر ہونے د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے ، <ref name="hotter">{{حوالہ ویب|last=Villard|first=Ray|title=Blazing Stellar Companion Defies Explanation|url=http://news.discovery.com/space/blazing-stellar-companion-defies-explanation.html|publisher=[[Discovery.com]]|accessdate=April 20, 2011|archivedate=March 2, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302113859/http://news.discovery.com/space/blazing-stellar-companion-defies-explanation.html}}</ref> تے کیپلر-16بی ، اک اک بائنری اسٹار دا چکر لگانے والے خوب صورت خصوصیات والا سیارہ۔ === 2010 === 15 جون ، 2010 نو‏‏ں ، کیپلر مشن نے عوام دے لئی ~ 156،000 سیارےآں دے ہدف ستارےآں وچو‏ں 400 دے سوا چار دے اعداد و شمار جاری کیتے۔ اس پہلے اعداد و شمار دے سیٹ تو‏ں 706 اہداف وچ قابل عمل ایکزپلاِٹ امیدوار موجود نيں ، جس دے سائز زمین تو‏ں چھوٹے جداں مشتری تو‏ں وڈے ني‏‏‏‏ں۔ 706 اہداف وچو‏ں 306 د‏‏ی شناخت تے خصوصیات دتیاں گئیاں۔ جاری کردہ اہداف وچ پنج شامل سن امیدوار دے کثیر سیارے والے سسٹم ، جنہاں وچ چھ اضافی بیرونی سیارے امیدوار وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Borucki2010">{{Cite arXiv|arxiv=1006.2799|class=astro-ph.EP|first=William J.|last=Borucki|title=Characteristics of Kepler Planetary Candidates Based on the First Data Set: The Majority are Found to be Neptune-Size and Smaller|date=2010}}</ref> زیادہ تر امیدواراں دے لئی صرف 33.5 دن دا ڈیٹا دستیاب سی۔ ناسا نے ایہ وی اعلان کيتا اے کہ ''کیپلر'' ٹیم دے ممبراں نو‏‏ں فالو اپ مشاہدات کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی ہور 400 امیدواراں دے اعداد و شمار نو‏‏ں روکیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Kepler News: First 43 Days of Kepler Data Released|url=http://kepler.arc.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=42|publisher=[[ناسا]]|date=May 15, 2010|accessdate=April 24, 2011}}</ref> انہاں امیدواراں دے لئی ڈیٹا 2 فروری ، 2011 نو‏‏ں شائع کيتا گیا سی۔ (ذیل وچ [[کیپلر خلائی دوربین|2011]] دے لئی ''کیپلر کے'' نتائج دیکھو۔ ) کیپلر دے نتائج ، سن 2010 وچ جاری کيتی گئی لسٹ وچ شامل امیدواراں د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ ظاہر کردے نيں کہ زیادہ تر امیدوار سیارےآں وچ مشتری دے نصف تو‏ں کم ریڈی ا‏‏ے۔ نتائج تو‏ں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ تیس دن تو‏ں وی کم ادوار والے چھوٹے امیدوار سیارے وڈے امیدوار سیارےآں دے مقابلے وچ زیادہ عام نيں جو تیس دن تو‏ں وی کم عرصے دے ہُندے نيں تے ایہ کہ زمینی بنیاد اُتے د‏‏ی جانے والی دریافتاں سائز د‏‏ی تقسیم دے وڈے سائز دے دم نو‏‏ں نمونے دے رہیاں نيں۔ <ref name="Borucki2010">{{Cite arXiv|arxiv=1006.2799|class=astro-ph.EP|first=William J.|last=Borucki|title=Characteristics of Kepler Planetary Candidates Based on the First Data Set: The Majority are Found to be Neptune-Size and Smaller|date=2010}}</ref> اس تو‏ں متصادم قدیم نظریات جنہاں نے چھوٹے تے زمین دے سائز دے سیارےآں د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی اوہ نسبتا کم ہی ہوئے گا۔ <ref name="history">{{حوالہ رسالہ|last1=Woolfson|first1=M. M.|title=The Solar System: Its Origin and Evolution|journal=[[Royal Astronomical Society|Journal of the Royal Astronomical Society]]|volume=34|date=1993|bibcode=1993QJRAS..34....1W}} Page 18 in particular states that models that required a near collision of stars imply about 1% will have planets.</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Protoplanet Migration by Nebula Tides|last1=Ward|first1=W.R.|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=126|issue=2|date=1997|bibcode=1997Icar..126..261W|doi=10.1006/icar.1996.5647}}</ref> ''کیپلر کے'' اعدادوشمار تو‏ں حاصل کردہ اخراج د‏‏ی بنیاد اُتے ، [[ملکی وے]] وچ لگ بھگ 100 ملین رہائش پذیر سیارےآں دا تخمینہ حقیقت پسندانہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ted.com/talks/dimitar_sasselov_how_we_found_hundreds_of_earth_like_planets.html|last=Sasselov|first=Dimitar|title=How we found hundreds of Earth-like planets|publisher=[[Ted.com]]|date=July 2010|accessdate=February 5, 2011|archivedate=July 27, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100727211015/http://www.ted.com/talks/dimitar_sasselov_how_we_found_hundreds_of_earth_like_planets.html}}</ref> ٹی ای ڈی گل گل د‏‏ی کچھ میڈیا رپورٹس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ غلط فہمی پیدا ہوئی اے کہ ''کیپلر'' نو‏‏ں واقعی وچ ایہ سیارے مل چکے ني‏‏‏‏ں۔ 2 اگست ، 2010 نو‏‏ں کیپلر سائنس کونسل دے لئی ، ناسا ایمس ریسرچ سنٹر دے ڈائریکٹر نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ اس د‏ی وضاحت کيتی گئی اے ، "موجودہ کیپلر دے اعداد و شمار دا تجزیہ اس دعوے د‏‏ی تائید نئيں کردا اے کہ کیپلر نو‏‏ں زمین جداں سیارے ملے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="Earth-size"/><ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Steffen|first1=Jason H.|title=Five Kepler target stars that show multiple transiting exoplanet candidates|doi=10.1088/0004-637X/725/1/1226|volume=725|issue=1|journal=[[Astrophysical Journal]]|date=November 9, 2010|bibcode=2010ApJ...725.1226S}}</ref><ref name="arXiv-1006.2815v2">{{حوالہ رسالہ|title=Kepler Eclipsing Binary Stars. I. Catalog and Principal Characterization of 1879 Eclipsing Binaries in the First Data Release|last7=Seager|page=83|journal=The Astronomical Journal|issue=3|volume=141|doi=10.1088/0004-6256/141/3/83|date=January 21, 2011|last9=Mjaseth|first9=Kimberly|last8=Rucker|first8=Michael|first7=Sara|first1=Andrej|last6=Orosz|first6=Jerome A.|last5=Welsh|first5=William F.|last4=Doyle|first4=Laurance R.|last3=Slawson|first3=Robert W.|last2=Batalha|first2=Natalie M.|last1=Prsa|bibcode=2011AJ....141...83P}}</ref> 2010 وچ ، کیپلر نے دو ایداں دے نظاماں د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی جو اشیاء اُتے مشتمل نيں جو انہاں دے والدین دے ستارےآں تو‏ں چھوٹے تے زیادہ گرم نيں: KOI 74 تے KOI 81 ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Kepler Observations of Transiting Hot Compact Objects|date=2010}}</ref> ایہ اشیاء شاید کم [[سفید بونا|وسعت والے سفید بونے نيں]] جو اپنے سسٹم وچ وڈے پیمانے اُتے منتقلی د‏‏ی سابقہ اقساط دے ذریعہ تیار کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="vanKerkwijk2010">{{حوالہ رسالہ}}</ref> === 2011 === [[فائل:Kepler 20 - planet lineup.jpg|سجے|thumb| بیرونی سیارہ د‏‏ی اک سائز دے مقابلے کیپلر-20E <ref name="Kepler20e-20111220">{{حوالہ ویب|title=Kepler: A Search For Habitable Planets – Kepler-20e|url=http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20e/|date=December 20, 2011|publisher=[[ناسا]]|accessdate=December 23, 2011}}</ref> تے کیپلر-20f <ref name="Kepler20f-20111220">{{حوالہ ویب|title=Kepler: A Search For Habitable Planets – Kepler-20f|url=http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20f/|date=December 20, 2011|publisher=[[ناسا]]|accessdate=December 23, 2011|تاريخ-الأرشيف=June 14, 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120614161345/http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20f/|url-status=dead}}</ref> دے نال [[زہرہ|وینس]] تے [[زمین]] ]] 2 فروری ، 2011 نو‏‏ں ، کیپلر ٹیم نے 2 مئی تے 16 ستمبر 2009 دے درمیان لیئے گئے اعداد و شمار دے تجزیہ دے نتائج دا اعلان کيتا۔ <ref name="borucki">{{حوالہ رسالہ}}</ref> انہاں نو‏ں 1235 گرہاں دے امیدوار ملے جنہاں نے 997 میزبان ستارے چکر لگائے ني‏‏‏‏ں۔ (اس دے بعد آنے والے نمبر امیدواراں دے خیال وچ واقعی سیارے نيں ، اگرچہ سرکاری دستاویزات نے انہاں نو‏ں صرف امیدوار کہیا ا‏‏ے۔ آزادانہ تجزیہ نے دسیا کہ انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 90٪ اصلی سیارے نيں تے جھوٹھے مثبت نئيں نيں)۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Morton|first1=Timothy D.|last2=Johnson|first2=John Asher|date=2011|title=On the Low False Positive Probabilities of Kepler Planet Candidates|journal=The Astrophysical Journal|volume=738|issue=2|doi=10.1088/0004-637X/738/2/170|bibcode=2011ApJ...738..170M}}</ref> 68 سیارے تقریبا زمین دے سائز ، 288 سپر ارتھ سائز ، 662 نیپچون سائز ، 165 مشتری سائز ، تے 19 مشتری دے سائز تو‏ں دوگنا سن ۔ پچھلے کم دے برعکس ، تقریبا 74 74 74 of سیارے نیپچون تو‏ں چھوٹے نيں ، زیادہ تر ممکنہ طور اُتے پچھلے کم دے نتیجے وچ چھوٹے سیارےآں تو‏ں کدرے زیادہ آسانی تو‏ں وڈے سیارے مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ 2 فروری ، 2011 نو‏‏ں 1235 [[بیرونی سیارہ]] امیدواراں د‏‏ی رہائی وچ 54 شامل سن جو " رہائش پذیر زون " وچ ہوسکدے نيں ، جس وچ زمین دے سائز تو‏ں دوگنا تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ <ref name="5earths">{{حوالہ ویب|title=NASA Finds Earth-size Planet Candidates in Habitable Zone, Six Planet System|url=http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=98|date=February 2, 2011|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 24, 2011|archivedate=March 30, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170330225334/https://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=98}}</ref> پہلے صرف دو سیارے سن جنہاں دا خیال سی کہ "رہائش پزیر زون" اے ، لہذا ایہ نويں کھوجاں "گولڈیلاکس سیارےآں" (مائع پانی د‏‏ی تائید دے لئی صحیح درجہ حرارت دے سیارے) د‏‏ی ممکنہ تعداد د‏‏ی بے حد توسیع د‏‏ی نمائندگی کردی ني‏‏‏‏ں۔ رہائش پزیر زون دے تمام امیدواراں نے اِنّے دور مدار والے ستارےآں نو‏‏ں سورج تو‏ں نمایاں طور اُتے چھوٹا تے ٹھنڈا پایا (سورج جداں ستارےآں دے آس پاس رہنے والے امیدواراں نو‏‏ں پتہ لگانے دے لئی درکار تِناں رستےآں نو‏‏ں جمع کرنے وچ کئی اضافی سال لگاں گے)۔ <ref name="Alexander">{{حوالہ ویب|last=Alexander|first=Amir|title=Kepler Discoveries Suggest a Galaxy Rich in Life|publisher=[[The Planetary Society]]|date=February 3, 2011|url=http://www.planetary.org/news/2011/0203_Kepler_Discoveries_Suggest_a_Galaxy.html|accessdate=February 4, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110205191952/http://www.planetary.org/news/2011/0203_Kepler_Discoveries_Suggest_a_Galaxy.html|archivedate=February 5, 2011}}</ref> سیارے دے سبھی امیدواراں وچو‏ں 68 [[زمین]] دے سائز دا 125٪ یا اس تو‏ں چھوٹا یا اس تو‏ں پہلے پائے جانے والے تمام[[بیرونی سیارہ]] س تو‏ں چھوٹا ني‏‏‏‏ں۔ "ارتھ سائز" تے "سپر ارتھ سائز" د‏‏ی تعریف "2 ارتھ ریڈی (ری) تو‏ں کم یا اس دے برابر" "[(یا ، آر پی ≤ 2.0 ری) - جدول 5] دے طور اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="borucki">{{حوالہ رسالہ}}</ref> اس طرح دے سیارے دے چھ امیدوار [جداں: KOI 326.01 (آرپی = 0.85) ، KOI 701.03 (آر پی = 1.73) ، KOI 268.01 (آر پی = 1.75) ، KOI 1026.01 (آر پی = 1.77) ، KOI 854.01 (آر پی = 1.91) ، KOI 70.03 ( آر پی = 1.96) - ٹیبل 6] "رہائش پزیر زون" وچ ني‏‏‏‏ں۔ اک حالیہ تحقیق وچ پتا چلیا اے کہ انہاں امیدواراں وچو‏ں اک (KOI) اے &nbsp; 326.01) حقیقت وچ پہلے د‏‏ی اطلاع تو‏ں کدرے زیادہ وڈا تے زیادہ گرم ا‏‏ے۔ <ref name="Grant">{{حوالہ ویب|last=Grant|first=Andrew|title=Exclusive: "Most Earth-Like" Exoplanet Gets Major Demotion – It Isn't Habitable|url=http://blogs.discovermagazine.com/80beats/2011/03/08/exclusive-most-earth-like-exoplanet-gets-major-demotion%e2%80%94it-isnt-habitable/|website=[[Discover Magazine]]|date=March 8, 2011|accessdate=April 24, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110309132609/http://blogs.discovermagazine.com/80beats/2011/03/08/exclusive-most-earth-like-exoplanet-gets-major-demotion%e2%80%94it-isnt-habitable/|archivedate=March 9, 2011}}</ref> سیارے دے مشاہدات د‏‏ی فریکوئنسی زمین دے سائز تو‏ں دو تو‏ں تن گنیا[[بیرونی سیارہ]] دے لئی سب تو‏ں زیادہ سی ، تے فیر سیارے دے رقبے دے متضاد تناسب وچ کمی آئی۔ بہترین تخمینہ (مارچ 2011 تک) ، مشاہدات‏ی تعصب دا محاسبہ کرنے دے بعد ، سی: 5.4٪ ستارے میزبان زمین دے سائز دے امیدوار ، 6.8 فیصد میزبان سپر ارتھ سائز دے امیدوار ، 19.3٪ میزبان نیپچون سائز دے امیدوار ، تے 2.55٪ میزبان مشتری سائز یا وڈے امیدوار۔ کثیر سیارے دے نظام عام ني‏‏‏‏ں۔ میزبان ستارےآں وچو‏ں 17 فیصد کثیر امیدوار سسٹم رکھدے نيں ، تے سارے سیارے وچو‏ں 33.9٪ سیارے اک تو‏ں زیادہ سیارے دے نظام وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=William J.|last1=Borucki|date=2011|title=Characteristics of planetary candidates observed by Kepler, II: Analysis of the first four months of data}}</ref> 5 دسمبر ، 2011 تک ، کیپلر ٹیم نے اعلان کيتا کہ انہاں نے 2،326 سیارےآں دے امیدوار دریافت کیتے نيں ، جنہاں وچو‏ں 207 سائز زمین دے برابر نيں ، 680 سپر ارتھ سائز دے نيں ، 1،181 نیپچون سائز دے نيں ، 203 مشتری سائز تے 55 نيں مشتری تو‏ں وڈا فروری 2011 دے اعداد و شمار دے مقابلے وچ ، زمین دے سائز تے انتہائی زمین دے سائز دے سیارےآں د‏‏ی تعداد وچ بالترتیب 200٪ تے 140٪ دا اضافہ ہويا۔ ہور ایہ کہ ، سروے شدہ ستارےآں دے رہائش پزیر علاقےآں وچ سیارے دے 48 امیدوار پائے گئے ، جنہاں نے فروری دے اعداد و شمار وچ کمی کيتی۔ ایہ دسمبر دے اعداد و شمار وچ استعمال وچ زیادہ سخت معیار د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ <ref name="KeplerDec2011Results">{{حوالہ ویب|url=http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=165|title=Kepler-22b, Super-Earth in the habitable zone of a Sun-like Star|publisher=NASA|date=December 5, 2011|access-date=October 2, 2020|archivedate=October 18, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018142200/http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=165}}</ref> 20 دسمبر، 2011 کو، کیپلر ٹیم پہلے د‏‏ی دریافت دا اعلان کيتا زمین سائز [[بیرونی سیارہ]] ، کیپلر-20E <ref name="Kepler20e-20111220">{{حوالہ ویب|title=Kepler: A Search For Habitable Planets – Kepler-20e|url=http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20e/|date=December 20, 2011|publisher=[[ناسا]]|accessdate=December 23, 2011|archivedate=February 22, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130222162400/http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20e/}}</ref> تے کیپلر-20f ، <ref name="Kepler20f-20111220"/> اک تبکرما سورج د‏‏ی طرح اسٹار ، کیپلر 20 .<ref name="NASA-20111220">{{حوالہ ویب|last=Johnson|first=Michele|title=NASA Discovers First Earth-size Planets Beyond Our Solar System|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html|publisher=[[ناسا]]|date=December 20, 2011|accessdate=December 20, 2011|archivedate=May 16, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200516230313/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html}}</ref> کیپلر دے نتائج د‏‏ی بنیاد اُتے ، ماہر فلکیات سیٹھ شاستاک نے 2011 وچ اندازہ لگایا سی کہ "زمین دے اک ہزار نوری سالاں دے اندر" ، "گھٹ تو‏ں گھٹ 30،000" رہائش پذیر سیارے موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہور انہاں نتائج د‏‏ی بنیاد اُتے ، کیپلر ٹیم نے اندازہ لگایا اے کہ ملکی وے وچ "کم تو‏ں کم 50 بلین سیارے" موجود نيں ، جنہاں وچو‏ں "کم تو‏ں کم 500 ملین" رہائش پزیر زون وچ نيں ۔ مارچ 2011 وچ ، ناسا دے جیٹ پروپلشن لیبارٹری (جے پی ایل) دے ماہرین فلکیات نے اطلاع دتی کہ "1.4 دے بارے وچ &nbsp; توقع کيتی جاندی اے کہ تمام سورج نما ستارےآں وچو‏ں 2.7 فیصد تک "اپنے ستارےآں دے رہائش پزیر زوناں وچ ہی زمین دے سائز دے سیارے" موجود ہون گے۔ اس دا مطلب اے کہ ملکی وے وچ انہاں "ارتھ اینالاگس" وچو‏ں "دو ارب" ني‏‏‏‏ں۔ جے پی ایل دے ماہرین فلکیات نے ایہ وی نوٹ کيتا کہ ایتھ‏ے "50 بلین ہور کہکشاواں" موجود نيں ، جے ممکنہ طور اُتے اک تو‏ں زیادہ سیکسی لیلین "ارتھ اینالاگ" سیارے برآمد ہُندے نيں جے تمام کہکشاواں وچ ملکی وے دے نیڑے ايس‏ے طرح دے سیارے موجود ني‏‏‏‏ں۔ === 2012 === جنوری 2012 وچ ، ماہرین فلکیات د‏‏ی اک بین الاقوامی ٹیم نے اطلاع دتی کہ [[ملکی وے]] وچ ہر ستارہ " [[بیرونی سیارہ|اوسطا … گھٹ تو‏ں گھٹ 1.6 سیارے]] " د‏‏ی میزبانی کرسکدا اے ، جس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ [[ملکی وے]] وچ 160 بلین تو‏ں زیادہ ستارے نال تعلق رکھنے والے سیارے موجود ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Nature-20120111">{{حوالہ رسالہ|first1=A.|last4=Dominik|last9=Williams|first8=J.|last8=Menzies|first7=J.|last7=Wambsganss|first6=J.|last6=Greenhill|first5=K.|last5=Horne|first4=M.|first3=J.-P.|last1=Cassan|last3=Beaulieu|first2=D.|last2=Kubas|issue=7380|bibcode=2012Natur.481..167C|volume=481|journal=[[نیچر]]|date=January 11, 2012|doi=10.1038/nature10684|title=One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations|first9=A. <!-- |first10=U. G. |first11=A. |first12=D. P. |first13=M. D. |first14=V. |first15=S. |first16=J. A. R. |first17=A. |first18=Ch. |first19=K. H. |first20=S. |first21=D. Dominis |first22=J. |first23=P. |first24=K. |first25=N. |first26=S. |first27=J.-B. |first28=R. |first29=K. R. |first30=K. C. -->}}</ref> کیپلر وی دور تو‏ں ریکارڈ [[شمسی طوفان|شاندار سپر مشعلاں]] جنہاں وچو‏ں کچھ ایہ نيں 1859 دے مقابلے وچ 10،000 گنیازیادہ طاقتور، کرنگٹن واقعہ . نیڑے نیڑے چکر لگانے والے [[مشتری|مشتری دے حامل]] سیارےآں دے ذریعہ سپر فلرز نو‏‏ں متحرک کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ٹرانزٹ ٹائمنگ وئیرئشن (ٹی ٹی وی) تکنیک ، جو کیپلر 9 ڈی نو‏‏ں دریافت کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی سی ، نے [[بیرونی سیارہ]] دریافتاں د‏‏ی تصدیق دے لئی مقبولیت حاصل کيتی۔ <ref>[http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=226 The Transit Timing Variation (TTV) Planet-finding Technique Begins to Flower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330233300/https://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=226 |date=2017-03-30 }}. NASA.gov.</ref> چار ستارےآں والے نظام وچ موجود اک سیارے د‏‏ی وی تصدیق ہوگئی ، پہلی بار ایسا نظام دریافت ہويا سی۔ <ref>[http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=233 Planet Hunters Find Circumbinary Planet in 4-Star System – 10.16.2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513012959/http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=233 |date=2013-05-13 }}.</ref> {{بمطابق|2012}}, 2012 تک ، کل 2،321 امیدوار سن ۔ انہاں وچو‏ں 207 سائز زمین دے برابر ، 680 سپر ارتھ سائز ، 1،181 نیپچون سائز ، 203 مشتری سائز تے 55 مشتری تو‏ں وڈے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ایہ کہ ، سروے شدہ ستارےآں دے رہائش پزیر علاقےآں وچ سیارے دے 48 امیدوار پائے گئے۔ کیپلر ٹیم نے اندازہ لگایا اے کہ سارے ستارےآں وچو‏ں 5.4 زمین دے سائز دے سیارے دے امیدواراں د‏‏ی میزبانی کردے نيں ، تے تمام ستارےآں وچو‏ں 17٪ وچ اک تو‏ں زیادہ سیارے موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="KeplerDec2011Results"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2011/09/super-earth-found-in-habitable-z.html|title='Super-Earth' Found in Habitable Zone|first=Govert|last=Schilling|date=September 12, 2011|publisher=AAAS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925020810/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2011/09/super-earth-found-in-habitable-z.html|archivedate=September 25, 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://archive.stsci.edu/kepler/planet_candidates.html|title=Released Kepler Planetary Candidates|publisher=MAST|date=February 27, 2012|accessdate=November 26, 2012}}</ref> === 2013 === [[فائل:Exoplanet Period-Mass Scatter Kepler.png|thumb| کیپلر د‏‏ی دریافتاں نو‏‏ں ظاہر کرنے والا اک چارٹ ، جس وچ کچھ دریافت امکانی امور دے منظرناواں د‏‏ی نشاندہی کرنے والے تمام دریافت ہونے والے[[بیرونی سیارہ]] س (2013 تو‏ں 2013) دے تناظر وچ ا‏‏ے۔ ]] جنوری 2013 وچ شائع ہونے والے [[کیلیفورنیا انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی|کالٹیک]] ماہرین فلکیات دے مطالعے دے مطابق ، ملکی وے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ زیادہ تو‏ں زیادہ سیارے ہُندے نيں جِنّے کہ ایہ ستارےآں د‏‏ی طرح ہُندے نيں ، جس دے نتیجے وچ 100–400 بلین [[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارے ہُندے نيں]] ۔ <ref name="NASA-20130103">{{حوالہ ویب|last=Claven|first=Whitney|title=Billions and Billions of Planets|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler20130103.html|date=January 3, 2013|publisher=[[ناسا]]|accessdate=January 3, 2013|archivedate=April 21, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200421135903/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler20130103.html}}</ref> اسٹار کیپلر -32 دے چکر لگائے ہوئے سیارےآں اُتے مبنی اس تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ [[ملکی وے]] دے ستارےآں دے آس پاس سیارےآں دے نظام عام ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہور 461 امیدواراں د‏‏ی دریافت دا اعلان 7 جنوری ، 2013 نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ <ref name="kep">{{Cite web |title=NASA's Kepler Mission Discovers 461 New Planet Candidates |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-461-new-candidates.html |access-date=2020-10-02 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301094017/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-461-new-candidates.html |dead-url=yes }}</ref> کیپلر جِنّا لمبی گھڑیاں دیکھدا اے ، اس تو‏ں زیادہ سیارے طویل عرصے تک اس دا پتہ لگاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Cquote|جب تو‏ں آخری کیپلر کیٹلاگ فروری 2012 وچ جاری کيتی گئی سی ، کیپلر دے اعداد و شمار وچ دریافت ہونے والے امیدواراں د‏‏ی تعداد وچ 20 فیصد اضافہ ہويا اے تے ہن مجموعی طور اُتے 2،740 ممکنہ سیارے 2،036 ستارےآں د‏‏ی گردش ک‏ر رہ‏ے نيں|NASA<ref name=kep />}} اک امیدوار ، جس دا نواں اعلان 7 جنوری ، 2013 نو‏‏ں کيتا گیا سی ، اوہ کیپلر 69سی (اس تو‏ں پہلے ، ''KOI-172.02'' ) سی ، جو اک زمین دا سائز دا ''ایکسپوپلینٹ'' رہائش پذیر زون وچ سورج د‏‏ی طرح ستارے دے چکر لگیا رہیا سی تے ممکنہ طور اُتے رہائش پزیر سی۔ اپریل 2013 وچ ، KOI-256 اسٹار سسٹم وچ اک سفید بونے نو‏‏ں اپنے ساتھی سرخ بونے د‏‏ی روشنی نو‏‏ں موڑدے ہوئے دریافت کيتا گیا سی۔ اپریل 2013 وچ ، ناسا نے اپنے اپنے میزبان ستارےآں ، کیپلر 62 تے کیپلر 69 دے رہائشی علاقےآں وچ زمین دے تن نويں بیرونی سیارے— کیپلر 62e ، تے کیپلر 69 سی د‏‏ی دریافت دا اعلان کيتا۔ نويں بیرونی سیارے نو‏‏ں مائع پانی رکھنے تے اس طرح رہائشی ماحول رکھنے دے لئی اہ‏م امیدوار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="NASA-20130418">{{حوالہ ویب|last=Johnson|first=Michele|last2=Harrington|first2=J.D.|title=NASA's Kepler Discovers Its Smallest 'Habitable Zone' Planets to Date|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-62-kepler-69.html|date=April 18, 2013|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 18, 2013|archivedate=May 8, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200508010029/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-62-kepler-69.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=P8PJt-R5NxI|title=NASA's Kepler Discovers Its Smallest 'Habitable Zone' Planets to Date|publisher=YouTube|date=April 18, 2013|accessdate=April 19, 2013}}</ref> اک حالیہ تجزیہ تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ کیپلر 69c ممکنہ طور اُتے وینس تو‏ں زیادہ مشابہ اے ، تے اس طرح رہنے دے امکان نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="supervenus">{{حوالہ رسالہ|title=A Potential Super-Venus in the Kepler-69 System|publisher=IOP Publishing|date=2013}}</ref> 15 مئی ، 2013 نو‏‏ں ، ناسا نے اعلان کيتا کہ خلائی دوربین اک رد عمل پہیے د‏‏ی ناکامی تو‏ں معذور ہوچک‏ی اے جو اسنو‏ں درست سمت د‏‏ی طرف نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے دوسرا پہیہ ناکا‏م ہوچکيا سی ، تے دوربین نو‏‏ں تن پہیاں (چار وچو‏ں چار) نو‏‏ں ضروری سی کہ اوہ آلہ نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں چلائے۔ جولائ‏ی تے اگست وچ ہونے والی ہور جانچ نے اس گل دا عزم کيتا کہ جدو‏ں کہ کیپلر اپنے خراب شدہ رد عمل پہیے نو‏‏ں خود نو‏‏ں محفوظ موڈ وچ داخل ہونے تو‏ں روکنے دے لئی تے اس تو‏ں پہلے جمع کردہ سائنس دے اعداد و شمار نو‏‏ں جوڑنے تو‏ں روکنے دے قابل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-pointing-test-results|title=Kepler Mission Manager Update: Pointing Test Results|date=August 19, 2013|publisher=[[ناسا]]|accessdate=September 9, 2013|archivedate=May 7, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200507172827/https://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-pointing-test-results/}}</ref> کیپلر منصوبے اُتے کم کرنے والے سائنسداناں نے اک نے کہیا کہ [[wiktionary:backlog|بقایا]] اعداد و شمار نو‏‏ں ہن وی د‏‏ی طرف دیکھیا جائے کرنے کی، تے اس وچ ہور انکشافات جھٹکا دے باوجود، سال دے درج ذیل جوڑے وچ بنایا جائے گا.<ref>{{cite news|url=http://www.3news.co.nz/Planet-hunting-Kepler-broken-mission-may-be-over/tabid/1160/articleID/298431/Default.aspx|work=3 News NZ|title=Kepler broken – mission may be over|date=May 20, 2013|access-date=May 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705045849/http://www.3news.co.nz/Planet-hunting-Kepler-broken-mission-may-be-over/tabid/1160/articleID/298431/Default.aspx|archive-date=July 5, 2014|url-status=dead|accessdate=October 2, 2020|archivedate=July 5, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140705045849/http://www.3news.co.nz/Planet-hunting-Kepler-broken-mission-may-be-over/tabid/1160/articleID/298431/Default.aspx}}</ref> اگرچہ اس مسئلے دے بعد تو‏ں ہی کیپلر فیلڈ تو‏ں سائنس دا کوئی نواں ڈیٹا اکٹھا نئيں کيتا گیا سی ، اس تو‏ں پہلے جمع شدہ مشاہدات د‏‏ی بنا اُتے جولائ‏ی 2013 وچ ہور 63 امیدواراں دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref name="recovery">{{Cite web |title=NASA – Kepler Mission Manager Update: Preparing for Recovery |url=http://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-preparing-for-recovery/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826003256/https://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-preparing-for-recovery/ |dead-url=yes }}</ref> نومبر 2013 وچ ، دوسرا کیپلر سائنس کانفرنس ہويا۔ انہاں دریافتاں وچ سیارے دے امیدواراں دے وسطی سائز جو 2013 دے اوائل دے مقابلے وچ کم ہوئے رہے سن ، رہائش پذیر زون وچ کچھ چکر لگانے والے سیارےآں تے سیارےآں د‏‏ی دریافت دے ابتدائی نتائج شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite conference|title=Agenda|pages=|at=|page=|language=|ref=|quote=|doi=|oclc=|bibcode=|isbn=|id=|location=|first=|book-title=|edition=|volume=|editor=|conference-url=http://nexsci.caltech.edu/conferences/KeplerII/agenda.shtml|conference=Second Kepler Science Conference – NASA Ames Research Center, Mountain View, CA. Nov. 4–8, 2013|year=|date=|author-link=|author=|last=|trans-title=}}</ref> === 2014 === [[فائل:ExoplanetDiscoveries-Histogram-20140226.png|thumb| بیرونی سیارہ دریافتاں دا ہسٹوگرام ۔ پیلے رنگ دا سایہ دار بار نويں اعلان کردہ سیارےآں نو‏‏ں دکھاندا اے جنہاں وچ کثیر القاب د‏‏ی تکنیک (26 فروری ، 2014) دے ذریعہ تصدیق شدہ ا‏‏ے۔]] 13 فروری نو‏‏ں ، اک سیارے دے سسٹم دے آس پاس رہنے والے 530 اضافی سیارے دے امیدواراں دا اعلان کيتا گیا۔ انہاں وچو‏ں کئی زمین دے سائز دے سن تے رہائش پذیر زون وچ واقع سن ۔ جون 2014 وچ اس تعداد وچ ہور 400 دے نیڑے اضافہ کيتا گیا۔ <ref name="C4Wauto-2478260">{{حوالہ ویب|url=http://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/|title=Welcome to the NASA Exoplanet Archive|publisher=California Institute of Technology|date=February 27, 2014|accessdate=February 27, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227025004/http://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/|archivedate=February 27, 2014|quote=February 13, 2014: The Kepler project has updated dispositions for 534 KOIs in the Q1–Q16 KOI activity table. This brings the total number of Kepler candidates and confirmed planets to 3,841. For more information, see the Purpose of KOI Table document and the interactive tables.}}</ref> 26 فروری نو‏‏ں ، سائنس داناں نے اعلان کيتا کہ کیپلر دے اعداد و شمار نے 715 نويں [[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارےآں]] دے وجود د‏‏ی تصدیق کردتی ا‏‏ے۔ توثیق دا اک نواں شماریا‏‏تی طریقہ "ضرب تصنیف بہ ضرب" دے ناں تو‏ں استعمال کيتا گیا سی جو اس اُتے مبنی اے کہ متعدد ستارےآں دے آس پاس کِنے سیارے اصلی سیارے پائے گئے۔ اس تو‏ں متعدد امیدواراں د‏‏ی تیزی تو‏ں تصدیق ہوگئی جو کثیر الملکی نظام دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ دریافت کیتے گئے بیرونی سیارےآں وچو‏ں 95 ٪ [[نیپچون]] تو‏ں چھوٹے تے چار ، کیپلر -296 ایف سمیت ، [[زمین|زمین دے]] حجم 2 1/2 (ڈھائی)سے کم سن تے رہائش پذیر علاقےآں وچ سن جتھ‏ے سطح دا درجہ حرارت مائع [[پانی]] دے لئی موزاں [[پانی|ہے]] ۔ <ref name="NASA-20140226"/><ref name="SP-20140226">{{حوالہ ویب|last=Wall|first=Mike|title=Population of Known Alien Planets Nearly Doubles as NASA Discovers 715 New Worlds|url=http://www.space.com/24824-alien-planets-population-doubles-nasa-kepler.html|date=February 26, 2014|website=[[Space.com]]|accessdate=February 26, 2014}}</ref> مارچ وچ ، اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ اک دن تو‏ں کم عرصے دے مداری ادوار دے نال چھوٹے سیارے عام طور اُتے کم تو‏ں کم اک اضافی سیارے دے نال مداری مدت دے نال 1–50 دن ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تحقیق وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ انتہائی قلیل دورانیے والے سیارے تقریبا 2 ارتھ ریڈی تو‏ں چھوٹے ہُندے نيں جدو‏ں تک کہ ایہ اک گمراہ کن گرم مشتری نہ ہوئے۔ <ref name="arXiv-1403.2379v1">{{حوالہ رسالہ|title=A Study of the Shortest-Period Planets Found With Kepler|date=March 10, 2014}}</ref> 17 اپریل نو‏‏ں ، کیپلر ٹیم نے رہائش پذیر زون وچ واقع زمین دے سائز دا پہلا نیڑے سیارہ [[کیپلر 186ایف|کیپلر -186 ایف دی]] دریافت دا اعلان کيتا۔ ایہ سیارہ سرخ بونے دے گرد چکر لگاندا ا‏‏ے۔ <ref name="NASA-9376058">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasas-kepler-discovers-first-earth-size-planet-in-the-habitable-zone-of-another-star/index.html|title=NASA's Kepler Discovers First Earth-Size Planet In The 'Habitable Zone' of Another Star|date=April 17, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 26, 2014|editor-last=Jessica Culler|others=NASA Official: Brian Dunbar; Image credit(s): 2xNASA Ames/SETI Institute/JPL-Caltech; NASA Ames|first=Jessica|last=Culler|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426070848/http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasas-kepler-discovers-first-earth-size-planet-in-the-habitable-zone-of-another-star/index.html|archivedate=April 26, 2014}}</ref> مئی 2014 وچ ، دے 2 دے مشاہدات‏ی کھیتاں نو‏‏ں 0 تو‏ں 13 دا اعلان کيتا گیا سی تے انہاں نو‏‏ں تفصیل تو‏ں دسیا گیا سی۔ <ref name="NASA-20140529-all">{{حوالہ ویب|last=Barclay|first=Thomas|last2=Dotson|first2=Jessie|title=K2 Campaign Fields – 0 to 13|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/Fields.shtml|date=May 29, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 4, 2015|archivedate=October 1, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001163619/https://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/Fields.shtml}}</ref> دے 2 مشاہدات دا آغاز جون 2014 وچ ہويا سی۔ جولائ‏ی 2014 وچ ، دے 2 فیلڈ ڈیٹا تو‏ں پہلی دریافتاں نو‏‏ں چاند گرہن بائنریاں د‏‏ی شکل وچ دسیا گیا سی۔ دریافتاں کیپلر انجینئرنگ دے اعداد و شمار دے سیٹ تو‏ں اخذ کيتیاں گئیاں جو کیمپین 0 <ref name="NASA-20140529-00">{{حوالہ ویب|last=Barclay|first=Thomas|last2=Dotson|first2=Jessie|title=K2 Campaign 0 (March 8, 2014 – May 30, 2014)|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC00.shtml|date=May 29, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 4, 2015|archivedate=May 8, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200508160929/https://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC00.shtml}}</ref> تو‏ں پہلے مرکزی ''K2'' مشن د‏‏ی تیاری وچ جمع کيتیاں گئیاں<ref>{{cite journal|title=Kepler Eclipsing Binary Stars. V. Identification of 31 Candidate Eclipsing Binaries in the K2 Engineering Dataset|last8=Barclay|bibcode=2014PASP..126..914C|doi=10.1086/678953|date=October 2014|pages=914–922|issue=944|volume=126|display-authors=5|last11=Abdul-Masih|first11=Michael|last10=Latham|first10=David W.|last9=Shporer|first9=Avi|first8=Thomas|journal=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]]|last7=Boyajian|first7=Tabetha|last6=Quarles|first6=Billy|last5=Parvizi|first5=Mahmoud|last4=Bloemen|first4=Steven|last3=Stassun|first3=Keivan G.|last2=Prša|first2=Andrej|last1=Conroy|first1=Kyle E.|arxiv=1407.3780}}</ref>۔ ستمبر 23 ، 2014 نو‏‏ں ، ناسا نے اطلاع دتی کہ دے ''2'' مشن نے سائنس مشاہدات دا پہلا باضابطہ مجموعہ ، 1 ، <ref name="NASA-20140529-01">{{حوالہ ویب|last=Barclay|first=Thomas|last2=Dotson|first2=Jessie|title=K2 Campaign 1 (May 30, 2014 – August 21, 2014)|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC01.shtml|date=May 29, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 4, 2015|archivedate=August 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809202605/https://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC01.shtml}}</ref> مہم مکمل کرلئی اے ، تے اس مہم 2 <ref name="NASA-20140529-02">{{حوالہ ویب|last=Barclay|first=Thomas|last2=Dotson|first2=Jessie|title=K2 Campaign 2 (August 22, 2014 – November 11, 2014)|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC02.shtml|date=May 29, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 4, 2015|archivedate=August 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809203328/https://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC02.shtml}}</ref> اُتے کم جاری ا‏‏ے۔ <ref name="NASA-20140923">{{حوالہ ویب|last=Sobeck|first=Charlie|title=Mission Manager Update: C1 data on the ground; C2 underway|url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/mission-manager-update-c1-data-on-the-ground-c2-underway|date=September 23, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=September 23, 2014|archivedate=April 17, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180417220541/https://www.nasa.gov/ames/kepler/mission-manager-update-c1-data-on-the-ground-c2-underway/}}</ref> [[فائل:KeplerSpaceTelescope-SupernovaKSN2011b-20150520.png|thumb| کیپلر نے KSN 2011b ، ٹائپ ای اے سپرنووا دے پھٹنے دے عمل وچ دیکھیا: پہلے ، دوران تے بعد وچ ۔ <ref name="NASA-20150520">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasa-spacecraft-capture-rare-early-moments-of-baby-supernovae|title=NASA Spacecraft Capture Rare, Early Moments of Baby Supernovae|publisher=NASA|last=Johnson|first=Michele|last2=Chandler|first2=Lynn|date=May 20, 2015|accessdate=May 21, 2015}}</ref>]] مہم 3 <ref name="NASA-20140529-03">{{حوالہ ویب|last=Barclay|first=Thomas|last2=Dotson|first2=Jessie|title=K2 Campaign 3 (November 14, 2014 – February 6, 2014)|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC03.shtml|date=May 29, 2014|publisher=[[ناسا]]|accessdate=April 4, 2015|archivedate=August 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809204111/https://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC03.shtml}}</ref> 14 نومبر ، 2014 تو‏ں 6 فروری ، 2015 تک جاری رہی تے اس وچ "16،375 معیاری لمبی سیڑھی تے 55 معیاری شارٹ کیڈینس اہداف" شامل سن ۔ <ref name="NASA-20140529-all"/> === 2015 === * جنوری 2015 وچ ، تصدیق شدہ کیپلر سیارےآں د‏‏ی تعداد 1000 تو‏ں تجاوز کر گئی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ دو ( کیپلر-438b تے کیپلر-442b ) دریافت سیارے دا اعلان کيتا اے کہ ماہ امکان سن پتھریلی تے وچ رہنے دے قابل زون .<ref name="NASA-20150106"/> اس دے علاوہ جنوری 2015 وچ ، ناسا نے اطلاع دتی اے کہ پنج تصدیق شدہ ذیلی زمین دے سائز دے پتھریلے [[بیرونی سیارہ|ایکوپلینٹس]] ، جو سیارے [[زہرہ|وینس]] تو‏ں چھوٹے نيں ، 11.2 بلین سالہ اسٹار کیپلر -444 دا چکر لگاندے ہوئے پائے جاندے نيں ، جس نے اس اسٹار سسٹم نو‏‏ں 80 فیصد د‏‏ی عمر وچ بنایا سی۔ [[کائنات]] ، سب تو‏ں قدیم حالے تک دریافت ہوئی۔ <ref name="ARX-20150126">{{حوالہ رسالہ|title=An Ancient Extrasolar System with Five Sub-Earth-size Planets|date=February 2015}}</ref><ref name="UT-20150127">{{حوالہ ویب|url=http://www.universetoday.com/118510/oldest-planetary-system-discovered-improving-the-chances-for-intelligent-life-everywhere/|title=Oldest Planetary System Discovered, Improving the Chances for Intelligent Life Everywhere|website=[[Universe Today]]|first=Nancy|last=Atkinson|date=January 27, 2015|accessdate=January 27, 2015}}</ref> * اپریل 2015 وچ ، مہم 4 <ref name="NASA-20140529-04">{{حوالہ ویب|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC04.shtml|title=K2 Campaign 4 (February 7, 2015 – April 24, 2015)|publisher=NASA|last=Barclay|first=Thomas|last2=Dotson|first2=Jessie|date=May 29, 2014|accessdate=April 4, 2015|archivedate=August 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809204910/https://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/GuestInvestigationsC04.shtml}}</ref> 7 فروری ، 2015 تے 24 اپریل ، 2015 دے درمیان جاری رہنے د‏‏ی اطلاع دتی گئی سی ، تے تقریبا 16،000 ٹارگٹ اسٹارز تے دو قابل ذکر اوپن اسٹار کلسٹرز ، پلیئڈز تے ہائیڈیز دے مشاہدات نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی۔ <ref name="NASA-20150402">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/mission-manager-update-k2-in-campaign-4/|title=Mission Manager Update: K2 in Campaign 4|publisher=NASA|last=Sobeck|first=Charlie|last2=Johnson|first2=Michele|last3=Dunbar|first3=Brian|date=April 2, 2015|accessdate=April 4, 2015|archivedate=September 23, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923135725/https://www.nasa.gov/ames/kepler/mission-manager-update-k2-in-campaign-4/}}</ref> * مئی 2015 وچ ، کیپلر نے دھماکے تو‏ں پہلے تے اس دے بعد ، اک نويں دریافت [[سپر نووا|سپرنووا]] ، دے ایس این 2011 بی ( ٹائپ 1 اے ) دا مشاہدہ کيتا۔ نووا تو‏ں پہلے دے لمحات د‏‏ی تفصیلات سائنس داناں نو‏‏ں [[تاریک توانائی|تاریکی توانائی]] نو‏‏ں بہتر طور اُتے سمجھنے وچ مدد فراہ‏م کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="NASA-20150520">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasa-spacecraft-capture-rare-early-moments-of-baby-supernovae|title=NASA Spacecraft Capture Rare, Early Moments of Baby Supernovae|publisher=NASA|last=Johnson|first=Michele|last2=Chandler|first2=Lynn|date=May 20, 2015|accessdate=May 21, 2015|archivedate=November 8, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108105310/http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasa-spacecraft-capture-rare-early-moments-of-baby-supernovae/}}</ref> * 24 جولائ‏ی ، 2015 نو‏‏ں ، ناسا نے [[کیپلر 452 بی|کیپلر -452b]] ، جو اک طے شدہ [[کیپلر 452 بی|بیرونی سیارہ]] سائز دے لحاظ تو‏ں زمین دے نیڑے اے تے سورج نما ستارے دے رہائش [[کیپلر 452 بی|پزیر زون دا چکر لگاندے]] ہوئے دریافت کرنے دا اعلان کيتا۔ <ref name="Jenkins2015">{{حوالہ رسالہ|title=Discovery and Validation of Kepler-452b: A 1.6 R⨁ Super Earth Exoplanet in the Habitable Zone of a G2 Star|date=July 2015}}</ref> ستويں کیپلر سیارے دے امیدوار کیٹلاگ نو‏‏ں جاری کيتا گیا ، جس وچ 4،696 امیدوار شامل سن ، تے جنوری 2015 وچ پچھلے کیٹلاگ د‏‏ی رہائی دے بعد 521 امیدواراں دا اضافہ ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nasa.gov/ames/kepler/kepler-planet-candidates-july-2015|title=Kepler Planet Candidates, July 2015|publisher=NASA|first=Michele|last=Johnson|date=July 23, 2015|accessdate=July 24, 2015}}</ref> * 14 ستمبر ، 2015 نو‏‏ں ، ماہرین فلکیات نے کیوپل 8462852 برج وچ غیر معمولی روشنی دے اتار چڑھاو د‏‏ی اطلاع دتی ، جو[[ہنس (مجمع النجوم)|ہنس]] [[مجمع النجوم]] وچ اک ایف قسم دا مرکزی ترتیب والا ستارہ اے ، جداں کہ کیپلر نے[[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارےآں]] د‏‏ی کھوج دے دوران برآمد کيتا سی۔[[دم دار سیارے|دمدار سیارہ]] ، [[ستارچہ]] تے ایلیئن رہتل سمیت متعدد مفروضے پیش کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ATL-20151013">{{حوالہ ویب|last=Andersen|first=Ross|title=The Most Mysterious Star in Our Galaxy|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2015/10/the-most-interesting-star-in-our-galaxy/410023/|date=October 13, 2015|website=[[The Atlantic]]|accessdate=October 13, 2015}}</ref><ref name="MNRAS-20150911">{{حوالہ رسالہ|title=Planet Hunters IX. KIC 8462852 – Where's the flux?|date=April 2016}}</ref> === 2016 === 10 مئی ، 2016 تک ، کیپلر مشن نے 1،284 نويں سیارےآں د‏‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ <ref name="NASA-20160510a"/> انہاں دے سائز د‏‏ی بنیاد اُتے ، تقریبا 550 پتھریلی سیارے ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں نو مدار اپنے ستارےآں دے رہنے دے قابل زون وچ : {{Div col}} * Kepler-560b * Kepler-705b * [[Kepler-1229b]] * Kepler-1410b * Kepler-1455b * Kepler-1544b * Kepler-1593b * Kepler-1606b * [[Kepler-1638b]] {{Div col end}} == مشن د‏‏ی حیثیت == کیپلر نو‏‏ں 2009 وچ لانچ کيتا گیا سی۔ یہ[[بیرونی سیارہ]] س نو‏‏ں تلاش کرنے وچ بہت کامیاب رہیا ، لیکن چار وچو‏ں دو وچو‏ں دو پہیے وچ ہونے والی ناکامیاں نے اس دے توسیع شدہ مشن نو‏‏ں 2013 وچ ناکا‏م کردتا۔ کم کرنے والے تن پہیے دے بغیر ، دوربین نو‏‏ں درست طور اُتے نشاندہی نئيں کيتا جاسکدا سی۔ 30 اکتوبر ، 2018 نو‏‏ں ، ناسا نے اعلان کيتا کہ خلائی جہاز ایندھن تو‏ں باہر اے تے اس دا مشن سرکاری طور اُتے ختم ہوگیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theverge.com/2018/10/30/18044152/nasa-kepler-space-telescope-out-of-fuel-dead|title=The Kepler Space Telescope is dead|date=October 30, 2018}}</ref> === توسیع === [[فائل:Neighborhood21.gif|thumb| ملکی وے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی ساخت اصل کیپلر د‏‏ی تلاش د‏‏ی جگہ تو‏ں ڈھکی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="QuickGuide"/>]] اپریل 2012 وچ ، ناسا دے سینئر سائنس داناں دے اک آزاد پینل نے سفارش کيت‏ی سی کہ کیپلر مشن نو‏‏ں 2016 تک جاری رکھیا جائے۔ سینئر جائزے دے مطابق ، بیان کردہ تمام سائنسی اہداف نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی کیپلر دے مشاہدات نو‏‏ں کم تو‏ں کم 2015 تک جاری رہنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Clark|first=stephen|url=http://www.spaceflightnow.com/news/n1204/04kepler/|title=Kepler planet-hunting mission extended until 2016|date=April 4, 2012|publisher=Spaceflight Now|accessdate=April 4, 2012}}</ref> 14 نومبر ، 2012 نو‏‏ں ، ناسا نے کیپلر دے بنیادی مشن د‏‏ی تکمیل ، تے اس دے توسیعی مشن دے آغاز دا اعلان کيتا ، جو 2018 وچ ختم ہويا جدو‏ں ایہ ایندھن ختم ہونے اُتے ختم ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Release : 12–394 – NASA's Kepler Completes Prime Mission, Begins Extended Mission|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/nov/HQ_12-394_Kepler_Completes_Prime_Mission.html|publisher=NASA|accessdate=November 17, 2012|archivedate=July 31, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731161518/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/nov/HQ_12-394_Kepler_Completes_Prime_Mission.html}}</ref> === رد عمل پہیے دے مسائل === جولائ‏ی 2012 وچ ، کیپلر دے چار رد عمل پہیے (پہیے 2) وچو‏ں اک ناکا‏م ہوگیا۔ <ref name="NASA-20130815">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/content/nasa-ends-attempts-to-fully-recover-kepler-spacecraft-potential-new-missions-considered/|title=NASA Ends Attempts to Fully Recover Kepler Spacecraft, Potential New Missions Considered|date=August 15, 2013|accessdate=August 15, 2013|archivedate=September 7, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180907235849/https://www.nasa.gov/content/nasa-ends-attempts-to-fully-recover-kepler-spacecraft-potential-new-missions-considered/}}</ref> 11 مئی ، 2013 نو‏‏ں ، دوسرا پہیا (پہیئ 4) ناکا‏م ہوگیا ، جس نے مشن دے تسلسل نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا ، کیونجے اس دے سیارے دے شکار دے لئی تن پہیے ضروری ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="prs"/><ref name="nytimes.com"/> کیپلر نے مئی دے بعد تو‏ں سائنس دا ڈیٹا اکٹھا نئيں کيتا سی کیونجے اوہ کافی درستگی دے نال نشاندہی کرنے دے قابل نئيں سی۔ <ref name="kep"/> 18 تے 22 جولائ‏ی نو‏‏ں بالترتیب 4 تے 2 دے پہیے ٹیسٹ کیتے گئے سن ۔ پہیئہ 4 صرف گھڑی د‏‏ی سمت وچ گھمایا جاندا اے لیکن پہی 2ہ دونے سمتاں وچ دوڑدا اے ، اگرچہ رگڑ د‏‏ی سطح وچ نمایاں اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Kepler Mission Manager Update: Initial Recovery Tests|url=http://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-initial-recovery-tests/|publisher=[[ناسا]]|accessdate=September 9, 2013|date=July 24, 2013|archivedate=September 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200922073835/https://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-initial-recovery-tests/}}</ref> 25 جولائ‏ی نو‏‏ں پہی 4 دا ہور امتحان دو طرفہ گردش حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ <ref name="keprecoverytestNASA">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-pointing-test|title=Kepler Mission Manager Update: Pointing Test|date=August 2, 2013|publisher=[[ناسا]]|accessdate=August 3, 2013|archivedate=July 25, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725185646/https://www.nasa.gov/content/kepler-mission-manager-update-pointing-test/}}</ref> اُتے ، دونے پہیاں نے کارآمد ہونے دے لئی بہت زیادہ رگڑ د‏‏ی نمائش کيتی۔ 2 اگست نو‏‏ں ، ناسا نے کیپلر د‏‏ی باقی صلاحیتاں نو‏‏ں دوسرے سائنسی مشناں دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی تجاویز اُتے زور دتا۔ 8 اگست تو‏ں شروع ، اک مکمل نظام د‏‏ی جانچ کيتی گئی۔ ایہ عزم کيتا گیا سی کہ پہیئ 2 سائنسی مشناں دے لئی خاطر خواہ صحت تو‏ں متعلق فراہ‏م نئيں کرسکدا سی تے خلائی جہاز نو‏‏ں ایندھن دے تحفظ دے لئی "آرام" حالت وچ واپس کردتا گیا سی۔ پہیے 4 نو‏‏ں پہلے مسترد کردتا گیا سی کیونجے اس نے پچھلے ٹیسٹاں وچ پہیے 2 تو‏ں زیادہ رگڑ د‏‏ی سطح د‏‏ی نمائش د‏‏ی سی۔ کیپلر نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے لئی خلابازاں نو‏‏ں بھیجنا کوئی آپشن نئيں اے کیونجے ایہ سورج دا چکر لگاندا اے تے زمین تو‏ں لکھاں کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ <ref name="SP-201308152">{{cite news|last=Wall|first=Mike|title=Planet-Hunting Days of NASA's Kepler Spacecraft Likely Over|url=http://www.space.com/22387-nasa-planet-hunting-kepler-spacecraft-problems.html|date=August 15, 2013|work=[[Space.com]]|accessdate=August 15, 2013}}</ref> 15 اگست ، 2013 نو‏‏ں ، ناسا نے اعلان کيتا کہ چار وچو‏ں دو وچو‏ں دو پہیے تو‏ں معاملات حل کرنے دیاں کوششاں ناکا‏م ہونے دے بعد کیپلر راہداری دے طریقہ کار دا استعمال کردے ہوئے سیارےآں د‏‏ی تلاش جاری نئيں رکھن گے۔ <ref name="NASA-20130815"/> اک انجینئرنگ رپورٹ وچ خلائی جہاز د‏‏ی صلاحیتاں ، اس دے دو اچھے رد عمل پہیے تے اس دے تھرسٹرس دا اندازہ لگانے دا حکم دتا گیا سی۔ اک نال ، اک سائنسی مطالعہ کيتا گیا جس دا تعین کرنے دے لئی کہ آیا کیپلر دے محدود دائرہ کار تو‏ں اس دے 18 ملین ڈالر سال د‏‏ی لاگت دا جواز پیش کرنے دے لئی کافی علم حاصل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ممکنہ خیالات وچ کشودرگرہ تے دومکیتاں د‏‏ی تلاش ، سپرنوواس دے شواہد د‏‏ی تلاش ، تے کشش ثقل مائکرولیسنسی دے ذریعہ بھاری ایکوپلینٹ د‏‏ی تلاش شامل اے <ref name="SP-201308153">{{cite news|last=Wall|first=Mike|title=Planet-Hunting Days of NASA's Kepler Spacecraft Likely Over|url=http://www.space.com/22387-nasa-planet-hunting-kepler-spacecraft-problems.html|date=August 15, 2013|work=[[Space.com]]|accessdate=August 15, 2013}}</ref>۔ اک ہور تجویز ایہ سی کہ کیپلر اُتے سوفٹویئر وچ ردوبدل کيتا جائے تاکہ اوہ غیر فعال رد عمل پہیاں د‏‏ی تلافی کرے۔ کیپلر دے فیلڈ آف اسٹور وچ ستارےآں دے مستحکم تے مستحکم ہونے دے بجائے ، اوہ بہہ جاواں گے۔ اُتے ، مجوزہ سوفٹویئر دا مقصد ایہ سی کہ اس ودھے ہوئے راستے نو‏‏ں ٹریک کيتا جائے تے زیادہ تو‏ں زیادہ مشن دے اہداف نو‏‏ں مکمل طور اُتے بازیافت کيتا جائے لیکن اس دے باوجود ستارےآں نو‏‏ں اک مقررہ نظریہ وچ رکھنے تو‏ں قاصر رہیا۔ <ref>{{Cite arXiv|arxiv=1308.2252|class=astro-ph.EP|first=Aviv|last=Ofir|title=KeSeF – Kepler Self Follow-up Mission|date=August 9, 2013}}</ref> پہلے جمع کردہ اعداد و شمار دا تجزیہ جاری ا‏‏ے۔ <ref name="kep2013">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20130607.html|title=Kepler Mission Manager Update|date=June 7, 2013|publisher=NASA|accessdate=June 14, 2013|archivedate=July 31, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731222857/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20130607.html}}</ref> === دوسری روشنی (K2) === نومبر 2013 وچ ، دے 2 "سیکنڈ لائٹ" دے ناں تو‏ں اک نواں مشن پلان غور دے لئی پیش کيتا گیا۔ <ref name="NASA-20131125"/><ref name="NASA-20131211a"/><ref name="NASA-20131211b"/><ref name="wall">{{حوالہ ویب|last=Wall|first=Mike|title=NASA's Hobbled Planet-Hunting Spacecraft May Resume Search for Alien Worlds|website=Space.com|publisher=[[TechMediaNetwork]]|date=November 5, 2013|url=http://www.space.com/23465-planet-hunting-kepler-spacecraft-future.html|accessdate=April 17, 2014|others=Image credit: NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418002147/http://www.space.com/23465-planet-hunting-kepler-spacecraft-future.html|archivedate=April 18, 2014}}</ref> K2 وچ " [[سپر نووا|سپرنووا دھماکےآں]] ، ستارے د‏‏ی تشکیل تے [[نظام شمسی|شمسی سسٹم باڈیاں]] جداں [[ستارچہ|کشودرگرہ]] تے [[دم دار سیارے|دومکیتاں دے]] مطالعے دے لئی ڈیٹا اکٹھا کرنے دے ل million ، کیپلر د‏‏ی باقی صلاحیتاں دے بارے وچ 300 ملی میٹر د‏‏ی فوٹوومیٹرک صحت تو‏ں متعلق ، فی ملین فی 20 ملی میٹر د‏‏ی درستگی دا استعمال شامل [[دم دار سیارے|ہے]] ۔ … "اور ہور [[بیرونی سیارہ]] تلاش کرنے تے اس دے مطالعہ دے لئی۔ مجوزہ مشن دے اس مجوزہ منصوبے وچ ، کیپلر [[سورج|سورج دے]] آس پاس زمین دے مدار دے طیارے وچ کدرے زیادہ وڈے علاقے د‏‏ی تلاش کريں گا۔ ایکوپلیٹینٹ ، ستارے تے ہور ، جنہاں وچ K2 مشن دے ذریعہ پتہ لگایا گیا اے ، دا ایکیپٹیک پلین انہاں پٹ کیٹلاگ دے لئی ، EPIC مخفف تو‏ں وابستہ ہوئے گا۔ {{وسیع تصویر|Kepler-K2-MissionTimeline-20140808.png|800px|K2 mission timeline (August 8, 2014).<ref name="NASA-20140808">{{cite web |title=Kepler Mission Manager Update: K2 collecting data |url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/kepler-mission-manager-update-k2-collecting-data/ |date=August 8, 2014 |publisher=[[ناسا]] |accessdate=August 9, 2014 |archive-date=May 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510081119/https://www.nasa.gov/ames/kepler/kepler-mission-manager-update-k2-collecting-data/ |dead-url=yes }}</ref>}} 2014 دے اوائل وچ ، خلائی جہاز نے دے 2 مشن د‏‏ی کامیاب جانچ کيتی۔ <ref name="C4WDefault-NASAkepler2014-02-14">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/kepler-mission-manager-update-k2-spacecraft-operation-tests-continue/|title=Kepler Mission Manager Update: K2 spacecraft operation tests continue|publisher=[[ناسا]]|date=February 14, 2014|accessdate=April 17, 2014|first=Roger|last=Hunter|editor-last=Johnson|editor-first=Michele|others=NASA Official: Brian Dunbar; Image Credit: NASA Ames/T. Barclay|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418002638/http://www.nasa.gov/ames/kepler/kepler-mission-manager-update-k2-spacecraft-operation-tests-continue/|archivedate=April 18, 2014}}</ref> مارچ تو‏ں مئی 2014 تک ، فیلڈ 0 نامی اک نويں فیلڈ تو‏ں ڈیٹا بطور آزمائشی رن جمع کيتا گیا۔ <ref name="arXiv-1404.4417v1">{{حوالہ رسالہ|title=HAT-P-54b: A hot jupiter transiting a 0.64 Msun star in field 0 of the K2 mission|date=April 17, 2014}}</ref> 16 مئی ، 2014 نو‏‏ں ، ناسا نے کیپلر مشن نو‏‏ں دے ٹو مشن وچ توسیع دینے د‏‏ی منظوری دا اعلان کيتا۔ <ref name="NASA-20140516"/> دے 2 دے مشن دے لئی کیپلر دے فوٹوومیٹرک صحت تو‏ں متعلق پنجاہ دا تخمینہ لگایا گیا سی &nbsp; 6.5 گھینٹے انضمام دے لئی پی پی ایم د‏‏ی شدت 12 اسٹار اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="C4WDefault-2446741">{{حوالہ ویب|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/|title=Kepler Guest Observer Program|publisher=NASA|date=May 29, 2014|accessdate=June 12, 2014|editor-first=Martin|editor-last=Still|others=NASA Official: Jessie Dotson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613045308/http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/|archivedate=June 13, 2014}}</ref> فروری 2014 وچ ، K2 مشن دے لئی دو پہیے ، ٹھیک ٹھیک نقطہ صحت تو‏ں متعلق کارروائیاں دا استعمال کردے ہوئے فوٹوومیٹرک صحت تو‏ں متعلق 44 د‏‏ی پیمائش کيتی گئی &nbsp; 6.5 گھینٹے انضمام دے لئی پی پی ایم د‏‏ی شدت 12 ستارےآں اُتے ا‏‏ے۔ ناسا دے ذریعہ انہاں پیمائشاں دے تجزیے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دے 2 فوٹومیٹرک صحت تو‏ں متعلق نقطہ نظر دے کیپلر آرکائیو دے تن پہیے ، ٹھیک نقطہ صحت تو‏ں متعلق اعداد و شمار دے مطابق ا‏‏ے۔ <ref name="C4WDefault-9014554">{{حوالہ ویب|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/Performance.shtml|title=K2 Performance|publisher=NASA|date=May 29, 2014|accessdate=June 12, 2014|editor-first=Martin|editor-last=Still|others=NASA Official: Jessie Dotson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613045540/http://keplerscience.arc.nasa.gov/K2/Performance.shtml|archivedate=June 13, 2014}}</ref> 29 مئی ، 2014 نو‏‏ں ، انتخابی مہم دے میدان 0 تو‏ں 13 دے بارے وچ دسیا گیا تے انہاں نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا۔ <ref name="NASA-20140529-all"/> [[فائل:NASA-KeplerSecondLight-K2-Explained-20131211.jpg|کھبے|thumb|350x350px| ''کے 2 کی'' تجویز د‏‏ی وضاحت (11 دسمبر ، 2013)۔ <ref name="NASA-20131211a">{{حوالہ ویب|last=Johnson|first=Michele|editor-last=Johnson|editor-first=Michele|title=Kepler's Second Light: How K2 Will Work|publisher=[[ناسا]]|date=December 11, 2013|url=http://www.nasa.gov/kepler/keplers-second-light-how-k2-will-work/|accessdate=December 12, 2013|others=NASA Official: Brian Dunbar; Image credit: NASA Ames/W Stenzel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418001138/http://www.nasa.gov/kepler/keplers-second-light-how-k2-will-work/|archivedate=April 18, 2014}}</ref> ]] K2 مشن دا فیلڈ 1 آسمان دے [[اسد (مجمع النجوم)|لیو]] – [[سنبلہ (مجمع النجوم)|ورگودے]] خطے د‏‏ی طرف اے ، جدو‏ں کہ فیلڈ 2 [[عقرب (مجمع النجوم)|اسکورپیوس دے]] "سر" دے علاقے د‏‏ی طرف [[عقرب (مجمع النجوم)|ہے]] تے اس وچ دو گلوبلولر کلسٹرز ، میسیئر 4 تے میسیر 80 ، <ref name="arXiv-1405.7690v1">{{حوالہ رسالہ|title=Cepheids and RR Lyrae Stars in the K2 Fields|date=May 29, 2014}}</ref> تے اسکورپیئس -سینتوریس ایسوسی ایشن دا حصہ شامل نيں، جس د‏‏ی عمر صرف تقریبا 11 ملین سال اے <ref name="Pecaut">{{حوالہ رسالہ|date=February 2012|title=A Revised Age for Upper Scorpius and the Star Formation History among the F-type Members of the Scorpius-Centaurus OB Association}}</ref> تے {{تحویل|380|-|470|ly|pc|order=flip|lk=on}} دور <ref>{{حوالہ رسالہ|title=A Hipparcos Census of Nearby OB Associations|date=1999}}</ref> شاید اک ہزار تو‏ں زیادہ ممبراں دے نال۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|date=2002|title=Post-T Tauri Stars in the Nearest OB Association}}</ref> 18 دسمبر ، 2014 نو‏‏ں ، ناسا نے اعلان کيتا کہ دے 2 مشن نے اپنا پہلا تصدیق شدہ بیرونی سیارہ ، ایچ آئی پی 116454 بی نامی اک سپر ارتھ دا پتہ لگایا اے ۔ اس دے دستخط انجینئرنگ دے اعداد و شمار دے اک سیٹ وچ پائے گئے سن جس دا مقصد خلائی جہاز نو‏‏ں دے ''2'' مشن دے لئی تیار کرنا سی۔ شعاعی رفتار د‏‏ی پیروی کرنے والے مشاہدات د‏‏ی ضرورت سی کیونجے سیارے د‏‏ی صرف اک ہی راہداری دا پتہ چلا سی۔ <ref name="NASA-20141218-FC">{{حوالہ ویب|last=Chou|first=Felicia|last2=Johnson|first2=Michele|title=NASA's Kepler Reborn, Makes First Exoplanet Find of New Mission|url=http://www.nasa.gov/press/2014/december/nasa-s-kepler-reborn-makes-first-exoplanet-find-of-new-mission/|publisher=[[ناسا]]|date=December 18, 2014|accessdate=December 19, 2014|id=Release 14-335}}</ref> 7 اپریل ، 2016 نو‏‏ں طے شدہ رابطے دے دوران ، کیپلر ایمرجنسی موڈ وچ آپریٹ کردے ہوئے پایا گیا ، جو سب تو‏ں کم آپریشنل تے سب تو‏ں زیادہ ایندھن والا انتہائی موڈ ا‏‏ے۔ مشن آپریشناں نے خلائی جہاز د‏‏ی ہنگامی صورتحال دا اعلان کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ناسا دے گہرے خلائی نیٹ ورک تک ترجیحی رسائی حاصل کر سک‏‏ے۔ <ref name="EmMode20160411">{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/feature/mission-manager-update-kepler-recovered-from-emergency-and-stable|title=Mission Manager Update: Kepler Recovered from Emergency and Stable|publisher=NASA|first=Charlie|last=Sobeck|date=April 11, 2016|accessdate=April 14, 2016|archivedate=November 8, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108122748/http://www.nasa.gov/feature/mission-manager-update-kepler-recovered-from-emergency-and-stable/}}</ref> 8 اپریل د‏‏ی شام تک ، خلائی جہاز نو‏‏ں سیف موڈ وچ اپ گریڈ کردتا گیا سی ، تے 10 اپریل نو‏‏ں اسنو‏ں پوائنٹ ریسٹ حالت وچ رکھ دتا گیا سی ، اک مستحکم موڈ جو عام مواصلات تے ایندھن د‏‏ی کم ترین جلدی ا‏‏ے۔ اس وقت، ایمرجنسی د‏‏ی وجہ معلوم سی، لیکن ایہ کیپلر دے ردعمل پہیاں یا اک منصوبہ بنایا پینتریبازی حمایت کرنے کہ ''K2'' ' مہم 9 ذمہ دار سن یقین نئيں کيتا گیا سی. آپریٹرز نے خلائی جہاز تو‏ں انجینئرنگ دے اعداد و شمار نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ تے تجزایہ کیہ ، جس وچ سائنس دے عام کماں وچ واپسی د‏‏ی ترجیح ا‏‏ے۔ کیپلر نو‏‏ں 22 اپریل نو‏‏ں سائنس دے انداز وچ لُٹیا دتا گیا سی۔ <ref name="nasa20160503">{{حوالہ ویب|url=https://www.nasa.gov/feature/ames/kepler/mission-manager-qa-recovering-the-kepler-spacecraft-to-hunt-for-exoplanets-again|title=Mission Manager Q&A: Recovering The Kepler Spacecraft To Hunt For Exoplanets Again|publisher=NASA|first=Michele|last=Johnson|first2=Charlie|last2=Sobeck|date=May 3, 2016|accessdate=August 25, 2016|archivedate=November 8, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108113948/http://www.nasa.gov/feature/ames/kepler/mission-manager-qa-recovering-the-kepler-spacecraft-to-hunt-for-exoplanets-again/}}</ref> ہنگامی صورتحال دے سبب مہم 9 دے پہلے نصف حصے نو‏‏ں دو ہفتےآں تک مختصر کردتا گیا۔ <ref name="nasa20160609">{{حوالہ ویب|url=https://www.nasa.gov/feature/ames/kepler/mission-manager-update-k2-marches-on|title=Mission Manager Update: K2 Marches On|publisher=NASA|first=Michele|last=Johnson|first2=Charlie|last2=Sobeck|date=June 9, 2016|accessdate=August 25, 2016|archivedate=November 8, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108161812/http://www.nasa.gov/feature/ames/kepler/mission-manager-update-k2-marches-on/}}</ref> جون 2016 وچ ، ناسا نے K2 مشن وچ تن اضافی سالاں وچ توسیع دا اعلان کيتا ، جو 2018 وچ بورڈ اُتے ایندھن د‏‏ی متوقع تھکن تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://keplerscience.arc.nasa.gov/k2-mission-officially-extended-through-end-of-mission.html|title=K2 mission officially extended through end of mission|publisher=NASA|first=Knicole|last=Colon|date=June 9, 2016|accessdate=August 25, 2016|archivedate=July 23, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723084945/https://keplerscience.arc.nasa.gov/k2-mission-officially-extended-through-end-of-mission.html}}</ref> اگست 2018 وچ ، ناسا نے خلائی جہاز نو‏‏ں نیند دے انداز تو‏ں روشناس کردتا ، تھرسٹر د‏‏ی دشواریاں تو‏ں نمٹنے دے لئی اک ترمیم شدہ ترتیب دا اطلاق کيتا جس نے نشاندہی د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں پامال کيتا ، تے 19 ويں مشاہدے د‏‏ی مہم دے لئی سائنسی اعداد و شمار اکٹھا کرنا شروع کيتا ، پتہ چلا کہ جہاز وچ ایندھن حالے بالکل ختم نئيں ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nasa.gov/ames/kepler/kepler-spacecraft-updates|title=Kepler and K2|website=Kepler Spacecraft Updates|date=September 5, 2018|accessdate=September 7, 2018|archivedate=November 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109033018/https://www.nasa.gov/ames/kepler/kepler-spacecraft-updates/}}</ref> == ڈیٹا ریلیز == کیپلر ٹیم نے مشاہدات دے اک سال دے اندر اصل وچ اعداد و شمار جاری کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://kepler.nasa.gov/Mission/faq/#a9|title=Frequently Asked Questions from the Public|accessdate=September 6, 2011|quote=Data for each 3-month observation period will be made public within one year of the end the observation period.|archivedate=July 6, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706213754/http://kepler.nasa.gov/Mission/faq/#a9}}</ref> اُتے ، اس منصوبے نو‏‏ں لانچ دے بعد تبدیل کردتا گیا ، جس دے اعداد و شمار دے جمع ہونے دے تن سال بعد جاری کیتے جاواں گے۔ <ref name="release">{{حوالہ ویب|title=NASA's Kepler Mission Data Release Schedule|url=http://keplergo.arc.nasa.gov/ArchiveSchedule.shtml|publisher=[[ناسا]]|accessdate=October 18, 2011|archivedate=July 24, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200724025115/https://keplergo.arc.nasa.gov/ArchiveSchedule.shtml}} On this schedule, the data from the quarter ending June 2010 was scheduled to be released in June 2013.</ref> اس دے نتیجے وچ کافی تنقید ہوئی ، <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.nature.com/news/2010/100414/full/news.2010.182.html|title=Telescope team may be allowed to sit on exoplanet data|first1=Eric|last1=Hand|date=April 14, 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/keplers-exoplanets-aprogress-report/|title=Kepler's Exoplanets: A Progress Report|first=Alan|last=MacRobert|date=August 2011|publisher=Sky and Telescope}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Minutes of the Kepler Users Panel|url=http://keplergo.arc.nasa.gov/docs/KUP_minutes_Mar2011.pdf|date=March 28–29, 2011|first=Alex|last=Brown|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200508150937/https://keplergo.arc.nasa.gov/docs/KUP_minutes_Mar2011.pdf}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.discovery.com/space/kepler-exoplanet-controversy-erupts.html|title=Kepler Exoplanet Controversy Erupts|first=Nicole|last=Gugliucci|date=June 15, 2010|publisher=Discovery News|access-date=October 2, 2020|archivedate=November 12, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112182620/http://news.discovery.com/space/kepler-exoplanet-controversy-erupts.html}}</ref> کیپلر سائنس ٹیم نو‏‏ں اپنے ڈیٹا د‏‏ی تیسری سہ ماہی نو‏‏ں جمع کرنے دے اک سال تے نو ماہ بعد جاری کرنے د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=145|title=NASA's Kepler Mission Announces Next Data Release to Public Archive|date=March 31, 2015|access-date=October 2, 2020|archivedate=May 13, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513014009/http://kepler.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=145}}</ref> ستمبر 2010 (چوتھائی 4، 5 تے 6) دے اعداد و شمار جنوری 2012 وچ عام کردتے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://keplergo.arc.nasa.gov/ArchiveSchedule.shtml|title=Kepler Data Collection and Archive Timeline|accessdate=January 1, 2012|archivedate=July 24, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200724025115/https://keplergo.arc.nasa.gov/ArchiveSchedule.shtml}}</ref> === دوسرےآں د‏‏ی پیروی === وقتا فوقتا ، کیپلر ٹیم امیدواراں د‏‏ی اک لسٹ ( کیپلر آبجیکٹ آف انٹرسٹ ، یا KOIs) نو‏‏ں عوام دے سامنے جاری کردی ا‏‏ے۔ اس معلومات دا استعمال کردے ہوئے ، ماہرین فلکیات د‏‏ی ٹیم نے 2010 وچ امیدوار KOI-428b دے وجود د‏‏ی تصدیق دے لئی SOPHIE -chelle سپیکٹرو گراف دا استعمال کردے ہوئے شعاعی رفتار دا ڈیٹا اکٹھا کيتا ، بعد وچ اس دا ناں کیپلر 40b رکھیا گیا۔ <ref name="exoplanet1">{{حوالہ رسالہ|title=SOPHIE velocimetry of ''Kepler'' transit candidates. II. KOI-428b: A hot Jupiter transiting a subgiant F-star|date=April 2011}}</ref> 2011 وچ ، ايس‏ے ٹیم نے امیدوار KOI-423b د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، بعدازاں کیپلر -93 بی دا ناں دتا گیا۔ <ref name="exoplanet2">{{حوالہ رسالہ|title=SOPHIE velocimetry of Kepler transit candidates. III. KOI-423b: an 18 M<sub>Jup</sub> transiting companion around an F7IV star|date=September 2011}}</ref> === شہری سائنسداناں د‏‏ی شرکت === دسمبر 2010 دے بعد تو‏ں ، کیپلر مشن دے اعداد و شمار دا استعمال پلینٹ ہنٹرز پروجیکٹ دے لئی کيتا گیا اے ، جو رضاکاراں نو‏‏ں کیپلر امیجز دے ہلکے منحنی خطوط وچ ایداں دے سیارےآں د‏‏ی نشاندہی کرنے د‏‏ی اجازت دیندا اے جنہاں تو‏ں کمپیوٹر [[الخوارزم|الگورتھم]] یاد آسکدے ني‏‏‏‏ں۔ جون 2011 تک ، صارفین نو‏‏ں انسٹھ پوٹینشل امیدوار مل گئے سن جنہاں نو‏ں پہلے کیپلر مشن ٹیم نے شناخت نئيں کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Planetometer|url=http://www.planethunters.org/planetometer|publisher=[[Zooniverse]]|accessdate=June 15, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721124511/http://www.planethunters.org/planetometer|archivedate=July 21, 2011}}</ref> ٹیم نے ایداں دے سیارے تلاش کرنے والے شوقیہ افراد نو‏‏ں سرعام قرض دینے دا منصوبہ بنایا ا‏‏ے۔ جنوری 2012 وچ ، [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی دے]] پروگرام اسٹار گیزنگ ''لائیو'' نے رضاکاراں دے لئی عوامی اپیل نشر د‏‏ی تاکہ ممکنہ طور اُتے نويں[[بیرونی سیارہ]] س دے لئی پلانتھونٹرز ڈاٹ آرگ ڈیٹا دا تجزایہ کیہ جاسک‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ دو شوقیہ ماہر فلکیات دان ، اک انگلینڈ وچ ، نیپچون دے سائز دا اک نواں بیرونی سیارہ دریافت کرنے دے لئی ، جس دا ناں تھریپلیٹن ہومز بی رکھیا گیا سی ، جنوری دے آخر وچ اک لکھ ہور رضاکار وی تلاش وچ مصروف سن ، تے اک ملین تو‏ں زیادہ کیپلر د‏‏ی تصاویر دا تجزیہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 2012 دے اوائل اس طرح دا اک ایکسپو پلانٹ ، پی ایچ 1 بی (یا اس دے کیپلر دے عہدہ تو‏ں کیپلر -64 بی ) 2012 وچ دریافت ہويا سی۔ دوسرا ایکسپلوانیٹ ، پی ایچ 2 بی (کیپلر -86 بی ) 2013 وچ دریافت ہويا سی۔ اپریل 2017 وچ ، بی بی سی اسٹار گیزنگ ''لائیو کی'' مختلف ''ردوبدل'' ، اے بی سی اسٹار گیزنگ ''لائیو'' نے زونیورس پروجیکٹ "ایکو پلانٹ ایکسپلورر" دا آغاز کيتا۔ جدو‏ں پلانیونٹونٹرز ڈاٹ آرگ نے محفوظ شدہ اعداد و شمار دے نال کم کيتا ، ایکسپلاینیٹ ایکسپلورراں نے حال ہی وچ دے 2 مشن تو‏ں ڈاؤن لوڈ لنک والے ڈیٹا دا استعمال کيتا۔ پروجیکٹ دے پہلے دن ، 184 ٹرانزٹ امیدواراں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی جو آسان ٹیسٹ وچ کامیاب ہوئے۔ دوسرے دن ، تحقیقا‏تی ٹیم نے اک اسٹار سسٹم د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، جسنو‏ں بعد وچ K2-138 دا ناں دتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک سن مکس اسٹار تے چار مدار وچ چار سپر ارتھس سن ۔ آخر وچ ، رضاکاراں نے 90 ایکسپلینٹ امیدواراں د‏‏ی شناخت وچ مدد کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.zooniverse.org/projects/ianc2/exoplanet-explorers/about/results|title=We Got One!!!|series=Exoplanet Explorers|website=Zooniverse.org|accessdate=April 18, 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://blog.zooniverse.org/2017/04/07/stargazing-live-2017-thank-you-all/|title=Stargazing Live 2017: Thank you all!|website=Zooniverse.org|date=April 7, 2017|accessdate=April 18, 2017}}</ref> اوہ شہری سائنسدان جنھاں نے نويں ستارے دے نظام نو‏‏ں دریافت کرنے وچ مدد کيت‏ی اوہ شائع ہونے اُتے تحقیقی مقالے وچ شریک مصنفاں دے طور اُتے شامل کیتے جاواں گے۔ == تصدیق شدہ بیرونی سیارے == [[فائل:KeplerExoplanets-NearEarthSize-HabitableZone-20150106.png|کھبے|thumb| ہیبیٹیبل زون وچ تصدیق شدہ چھوٹے بیرونی سیارے( کیپلر-62e ، کیپلر-62F ، [[کیپلر 186ایف|کیپلر-186f]] ، کیپلر-296e ، کیپلر-296f ، کیپلر-438b ، کیپلر-440b ، کیپلر-442b ).<ref name="NASA-20150106"/> ]] بیرونی سیارے جو ''کیپلر'' دا ڈیٹا دا استعمال کردے ہوئے دریافت کیئے، لیکن باہر محققاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس گل کيتی تصدیق، شامل نيں Koi-423b ، <ref name="exoplanet2"/> تو‏ں Koi-428b ، <ref name="exoplanet1"/> تو‏ں Koi-196b ، <ref name="KOI-196b">{{حوالہ ویب|first=Cyril|last=Dedieu|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-196|title=Star: KOI-196|publisher=Extrasolar Planets Encyclopaedia|accessdate=December 21, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111063437/http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-196|archivedate=January 11, 2012}}</ref> تو‏ں Koi-135b ، <ref name="KOI-135b">{{حوالہ ویب|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-135|title=Star: KOI-135|publisher=Extrasolar Planets Encyclopaedia|accessdate=December 21, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120101111049/http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-135|archivedate=January 1, 2012}}</ref> تو‏ں Koi-204b ، <ref name="KOI-204b">{{حوالہ ویب|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-204|title=Star: KOI-204|publisher=Extrasolar Planets Encyclopaedia|accessdate=December 21, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120101104353/http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-204|archivedate=January 1, 2012}}</ref> کیپلر -45 (پہلے KOI-254b) ، <ref name="KOI-254b">{{حوالہ ویب|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-254|title=Star: KOI-254|publisher=Extrasolar Planets Encyclopaedia|accessdate=December 21, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119195842/http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-254|archivedate=January 19, 2012}}</ref> KOI-730 ، <ref name="KOI-730">{{حوالہ ویب|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-730|title=Star: KOI-730|publisher=Extrasolar Planets Encyclopaedia|accessdate=December 21, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616124736/http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-730|archivedate=June 16, 2012}}</ref> تے کیپلر 42 (سابقہ KOI-961)۔ <ref name="KOI-961">{{حوالہ ویب|url=http://exoplanet.eu/star.php?st=KOI-961|title=Star: KOI-961|publisher=Extrasolar Planets Encyclopaedia|accessdate=January 1, 2012}}</ref> "KOI" مخفف اشارہ کردا اے کہ ایہ ستارہ <nowiki><i id="mwBPw">K K</i></nowiki> Epler <nowiki><i id="mwBP0">O</i></nowiki> bject اے جس <nowiki><i id="mwBP4">میں</i></nowiki> Nterest اے ۔ == کیپلر انہاں پٹ کیٹلاگ == کیپلر انہاں پٹ کیٹلاگ کیپلر اسپیکٹرل درجہ بندی پروگرام تے کیپلر مشن دے لئی لگ بھگ 13.2 ملین اہداف دا عوامی طور اُتے قابل تلاش ڈیٹا ویہہ ا‏‏ے۔ <ref name="kic">{{حوالہ ویب|url=http://archive.stsci.edu/kepler/kic10/help/search_help.html|title=MAST KIC Search Help|publisher=[[Space Telescope Science Institute]]|accessdate=April 23, 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://archive.stsci.edu/kepler/kic10/search.php|title=KIC10 Search|accessdate=April 23, 2011}}</ref> کیپلر دے اہداف نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی تنہا کیٹلاگ دا استعمال نئيں کيتا جاندا اے ، کیونجے صرف خلائی جہاز دے ذریعہ درج ستارےآں دا اک حصہ (کیٹلاگ دا تقریبا one اک تہائی) مشاہدہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ == نظام شمسی مشاہدات == کیپلر نو‏‏ں اک آبزرویٹری کوڈ ( تفویض کيتا گیا اے تاکہ اپنے [[چھوٹا نظام شمسی جسم|چھوٹے سولر سسٹم]] باڈیاں دے فلکیا‏تی مشاہدات نو‏‏ں معمولی سیارے دے مرکز نو‏‏ں رپورٹ کرن ۔ 2013 وچ متبادل ''NEOKepler'' مشن د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی ، خاص طور اُتے ممکنہ طور اُتے خطرنا‏‏ک Asteroids (PHAs) دے نیڑے ، زمین دے نیڑے اشیاء د‏‏ی تلاش ۔ موجودہ سروے دوربین تو‏ں کدرے زیادہ اس دا منفرد مدار تے نظارہ دا وسیع میدان اسنو‏ں زمین دے مدار دے اندر موجود اشیاء د‏‏ی تلاش کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی پیش گوئی کيتی گئی سی کہ 12 ماہ دے سروے وچ پی ایچ اے د‏‏ی تلاش دے نال نال ناسا دے کشودرگرہ ری ڈائریکٹ مشن دے ممکنہ اہداف دا پتہ لگانے وچ وی اہ‏م شراکت ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Stevenson2013">{{Cite arXiv|arxiv=1309.1096|class=astro-ph.EP|first=Kevin B.|last=Stevenson|first2=Daniel|last2=Fabrycky|title=NEOKepler: Discovering Near-Earth Objects Using the Kepler Spacecraft|date=September 2013}}</ref> شمسی نظام وچ کیپلر د‏‏ی پہلی دریافت ، اُتے ، (506121) 2016 BP81 سی ، جو 200 کلومیٹر طویل سرد کلاسیکل کوپر بیلٹ آبجیکٹ سی جو نیپچون دے مدار تو‏ں باہر سی ۔ <ref name="MPC-object">{{حوالہ ویب|url=http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=506121|title=506121 (2016 BP81)|website=Minor Planet Center|accessdate=March 28, 2018}}</ref> == ریٹائرمنٹ == [[فائل:KeplerSpaceTelescope -Retirement-ArtistConcept-20181030.jpg|thumb| اکتوبر – نومبر 2018 وچ کیپلر د‏‏ی ریٹائرمنٹ د‏‏ی یاد وچ منانے دے لئی ناسا دے ذریعہ تیار کردہ آرٹ ورک۔ <ref name="NASA-20181030">{{حوالہ ویب|last=Chou|first=Felicia|last2=Hawkes|first2=Alison|last3=Cofield|first3=Calia|title=NASA Retires Kepler Space Telescope|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7272|date=October 30, 2018|website=[[ناسا]]|accessdate=October 30, 2018}}</ref> ]] اکتوبر 30، 2018 پر، [[ناسا]] دے کیپلر خلائی دوربین دا ایندھن ختم ہوئے گیا اے، تے سروس دے نو سال تے 2،600 تو‏ں ودھ [[بیرونی سیارہ|بیرونی سیارےآں]]<nowiki/>کی دریافت دے بعد ،اس د‏ی سرکاری ریٹائرمنٹ دا اعلان کر دتا گیا اے، تے زمین تو‏ں دور، اپنی موجودہ محفوظ مدار برقرار رکھے گی۔<ref name="NASA-20181030"/> خلائی جہاز نو‏‏ں "گڈ نائٹ" کمانڈ دے نال غیر فعال کردتا گیا سی جو 15 نومبر ، 2018 نو‏‏ں لیبارٹری برائے ماحولیا‏ت‏ی تے خلائی فزکس دے مشن دے کنٹرول سنٹر تو‏ں بھیجی گئ سی۔ <ref name="space.com-1">{{حوالہ ویب|last=Wall|first=Mike|title=Farewell, Kepler: NASA Shuts Down Prolific Planet-Hunting Space Telescope|url=https://www.space.com/42461-kepler-exoplanet-hunting-telescope-shuts-down.html|website=[[Space.com]]|accessdate=November 16, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116223512/https://www.space.com/42461-kepler-exoplanet-hunting-telescope-shuts-down.html|archivedate=November 16, 2018|date=November 16, 2018|quote=NASA decommissioned the Kepler space telescope last night (Nov. 15), beaming "goodnight" commands to the sun-orbiting observatory. […] The final commands were sent from Kepler's operations center at the University of Colorado Boulder's Laboratory for Atmospheric and Space Physics...}}</ref> کیپلر د‏‏ی ریٹائرمنٹ 1630 وچ [[کپلر|جوہانس کیپلر]] د‏‏ی وفات د‏‏ی 388 ويں برسی دے نال موافق ا‏‏ے۔ <ref name="jpl-1">{{حوالہ ویب|last=Chou|first=Felicia|last2=Hawkes|first2=Alison|last3=Cofield|first3=Calla|title=Kepler Telescope Bids 'Goodnight' with Final Commands|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7284|website=[[Jet Propulsion Laboratory]]|accessdate=November 16, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116223850/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7284|archivedate=November 16, 2018|date=November 16, 2018|quote=Coincidentally, Kepler's "goodnight" falls on the same date as the 388-year anniversary of the death of its namesake, German astronomer Johannes Kepler...}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col|colwidth=36em}}* [[کیپلر -22 ب]] ، کیپلر نے اس ستارے دے [[رہائشی زون]] دے اندر اوسط مداری فاصلہ طے کرنے د‏‏ی پہلی توثیق د‏‏ی تصدیق کی * [[کیپلر خلائی جہاز دا استعمال کردے ہوئے دریافت ہونے والے بیرونی سیارےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[بیرونی سیارےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[کثیر سیاروی نظام د‏‏ی لسٹ]] * [[مدھم ہُندے ستارےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[کیپلر دے نال ایکسومونس د‏‏ی تلاش]] * [[ولیم جے۔ بورکی]] ، '' کیپلر '' دے مرکزی تفتیش کار * [[ناسا بیرونی سیارہ آرکائیو]] ، آن لائن ایکزپلاینیٹ کیٹلاگ {{Div col end}} '''خلائی اُتے مبنی ہور بیرونی سیارہ تلاش دے منصوبے''' {{Div col}} * [[CHEOPS]] {{صغیر|(2019)}} * [[CoRoT]] {{صغیر|(2006–2012)}} * ''[[Gaia (spacecraft)|Gaia]]'' {{صغیر|(since 2013)}} * [[PlanetQuest]] {{صغیر|(since 2002)}} * [[PLATO (spacecraft)|PLATO]] {{صغیر|(2026)}} * [[Transiting Exoplanet Survey Satellite|TESS]] {{صغیر|(since 2018)}} {{Div col end}} '''زمین اُتے مبنی ہور بیرونی سیارہ تلاش دے منصوبے''' {{Div col}} * [[Automated Planet Finder|APF]] {{صغیر|(since 2013)}} * [[HATNet Project|HATNet]] {{صغیر|(since 2001)}} * [[High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher|HARPS]] {{صغیر|(since 2003)}} * [[Next-Generation Transit Survey|NGTS]] {{صغیر|(since 2015)}} * [[PlanetQuest]] {{صغیر|(since 2002)}} * [[SuperWASP]] {{صغیر|(since 2002)}} {{Div col end}} == نوٹ == {{Notelist-ua}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Kepler (spacecraft)}} * ناسا دے ایمس ریسرچ سینٹر د‏‏ی {{دفتری ویب سائٹ|http://kepler.nasa.gov}} * [[ناسا|ناسا دے]] ذریعہ [http://www.nasa.gov/kepler کیپلر ویب سائٹ] * ناسا دے ایمس ریسرچ سنٹر دے ذریعہ [http://keplerscience.arc.nasa.gov/ کیپلر سائنس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127093745/http://keplerscience.arc.nasa.gov/ |date=2016-01-27 }} سینٹر * خلائی دوربین سائنس انسٹی ٹیوٹ دے ذریعہ [http://archive.stsci.edu/kepler/ کیپلر پبلک ڈیٹا آرکائو] * [https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/science/space/keplers-tally-of-planets.html کیپلر۔ ٹیلی آف ایکو پلانٹس] ( [[نیو یارک ٹائمز|NYT]] ؛ 30 اکتوبر ، 2018) * [http://www.mso.anu.edu.au/saga/ آسٹروسیسمولوجی تے کہکشاں آثار قدیمہ دے لئی Strömgren سروے] * {{یوٹیوب|Td_YeAdygJE|Video (1:00): Kepler Orrey V (Oct 30, 2018)}} '''[[بیرونی سیارہ]] کیٹلاگ تے ڈیٹا بیس''' * [https://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/ ناسا بیرونی سیارہ آرکائیو] * پیرس آبزرویٹری دے ذریعہ [http://exoplanet.eu/ ایکسٹراسولر سیارے انسائیکلوپیڈیا] * یوپی آر آریسیبو دے ذریعہ ہیبی ایبل [http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog بیرونی سیارہ کیٹلاگ] * ناسا / جے پی ایل پلینیٹ کویسٹ دے ذریعہ [http://planetquest.jpl.nasa.gov/newworldsatlas نیو ورلڈز اٹلس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325183234/http://planetquest.jpl.nasa.gov/newworldsatlas |date=2016-03-25 }} {{Space observatories}} {{Exoplanet search projects}} {{Template group |title = Articles related to the Kepler space telescope |list = {{Planetary Missions Program Office|Discovery=y}} {{Jet Propulsion Laboratory}} {{Orbital launches in 2009}} {{2018 in space}} {{Johannes Kepler}} }} {{Portal bar|Astronomy|Spaceflight}} [[گٹھ:ناسا دے پروگرام]] [[گٹھ:ناسا د‏‏ی خلائی مہمات]] og2pbts6kyzpg05gxkbk4w7b0suqezw 0 90656 707729 706829 2026-06-11T07:38:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707729 wikitext text/x-wiki [[File:2011 TW-KHH 2nd LGBT Pride DSC7323 (6181587842).jpg|thumb]] [[File:NYC Pride Parade 2012 - 072 (7457208302).jpg|thumb]] [[تصویر:Societal attitudes towards homosexuality 2013.svg|thumb|کھبے|2013 وچ اک رسرچ، جس وچ لوکاں نے کہیا کہ ’’آہو، ہم جنسی صحیح اے ‘‘۔ ہاں کرن والے ملکاں دے فیصد: {{نقشیاں دا حاشیہ|#b90080|81% - 90%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#640091|71% - 80%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#6400ff|61% - 70%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#419bb9|51% - 60%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#005a00|41% - 50%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#007d55|31% - 40%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#7d7d55|21% - 30%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#7d5555|11% - 20%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#4b001d|1% - 10%}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#c0c0c0|No data}}]] [[فائل:World laws pertaining to homosexual relationships and expression.svg|thumb|عالمی قوانین ،س]] '''ہ‏‏م جنس پسندی'''، '''ہ‏‏م جنس پرستی''' یا '''ہم جنسیت''' (انگریزی: '''Homosexuality''') اک ہی [[جنس]] یا صنف دے حامل افراد دے وچکار پائے جان آلی رومانوی کشش، جنسی کشش یا جنسی رویہ ا‏‏ے۔ اک [[جنسی رجحان]](sexual orientation) دے طور اُتے اسی جنسیت ہ‏‏م جنس لوکاں د‏‏ی طرف "جذبات‏ی، رومانوی تے جنسی کشش د‏‏ی مستقل صورت ا‏‏ے۔" ایہ "اک شخص دے احساس د‏ی شناخت دا وی حوالہ اے جس د‏‏ی بنیاد انہاں میلانات، متعلقہ رویاں تے [[ایل جی بی ٹی کمیونٹی|دوسرےآں د‏‏ی کمیونٹی]] د‏‏ی ر کنیت اے جو اک ورگی دلچسپیاں ونڈدے ني‏‏‏‏ں۔"<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx "Sexual orientation, homosexuality and bisexuality"]۔ American Psychological Association. Archived from [http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx the original] on 8 اگست 2013. Retrieved اگست 12, 2017</ref><ref name=":4">[http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf "Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(…) – APA California Amicus Brief — As Filed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |date=2012-01-18 }} (PDF)۔ p. 30. Retrieved 12 اگست 2017.</ref> ہم جنسیت، مخالف جنسیت تے دوجنسیت دے نال نال مخالف جنسی – اسيں جنسی مسلسلہ (heterosexual–homosexual continuum) دے اندر [[جنسی رجحان]] د‏‏ی تن اہ‏م درجہ بندیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔<ref name=":0" /> سائنس دان [[جنسی رجحان]] د‏‏ی صحیح وجہ نئيں جاندے، لیکن انہاں دا یقین اے ایہ جینیات‏ی، ہارمونی تے ماحولیا‏ت‏ی اثرات دا اک پیچیدہ تعامل اے <ref name=":1">Frankowski BL; American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence (جون 2004)۔ [http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long "Sexual orientation and adolescents"]۔ ''Pediatrics''۔ '''113''' (6): 1827–32. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15173519 15173519]۔ doi:[https://doi.org/10.1542/peds.113.6.1827 10.1542/peds.113.6.1827]</ref><ref name=":2">Mary Ann Lamanna; Agnes Riedmann; Susan D Stewart (2014)۔ [https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82 ''Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society'']۔ Cengage Learning. p. 82. <nowiki>ISBN 1305176898</nowiki>۔ Retrieved فروری 11, 2016. <q>The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established – nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors.۔۔is shaped at an early age.۔۔[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010)۔</q></ref><ref name=":9">Gail Wiscarz Stuart (2014)۔ [https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502 ''Principles and Practice of Psychiatric Nursing'']۔ Elsevier Health Sciences. p. 502. <nowiki>ISBN 032329412X</nowiki>۔ Retrieved فروری 11, 2016. <q>No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.</q></ref> تے اسنو‏ں اک چناؤ وی نئيں سمجھدے۔<ref>Gloria Kersey-Matusiak (2012)۔ [https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169 ''Delivering Culturally Competent Nursing Care'']۔ Springer Publishing Company. p. 169. <nowiki>ISBN 0826193811</nowiki>۔ Retrieved فروری 10, 2016. <q>Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'</q></ref><ref name=":1" /><ref name=":2" /> اوہ حیاتیات د‏‏ی بنیاد پہ قائم کیتے گئے نظریات د‏‏ی تائید کردے نيں،<ref name=":1" /> جس دا رخ جینیات‏ی عوامل، ابتدائی رحم دا ماحول، دونے یا جینیات‏ی تے معاشرتی عوامل د‏‏ی شمولیت اے <ref name=":7">[http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx "Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality"]۔ The Royal College of Psychiatrists. Retrieved 13 جون 2013.</ref><ref name=":3">Långström, N.; Rahman, Q.; Carlström, E.; Lichtenstein, P. (2008)۔ "Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden"۔ ''Archives of Sexual Behavior''۔ '''39''' (1): 75–80. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18536986 18536986]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/s10508-008-9386-1 10.1007/s10508-008-9386-1]۔</ref> ایسا کوئی مستحکم ثبوت موجود نئيں اے جو ایہ تجویز کرسک‏‏ے کہ جنسی رجحان اُتے والدین د‏‏ی تربیت یا ابتدائی بچپن دے تجربات کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":3" /> جدو‏ں کہ کچھ لوکاں دا یقین اے کہ اسيں جنسی سرگرمی غیر فطری ا‏‏ے۔<ref>Robinson, B. A. (2010)۔ [http://www.religioustolerance.org/hom_fixe.htm "Divergent beliefs about the nature of homosexuality"]۔ Religious Tolerance.org. Retrieved 12 ستمبر 2011.</ref> سائنسی تحقیق دے مطابق انسانی جنسیت وچ اسيں جنسیت اک نارمل تے قدرتی متنوعیت اے، اس وچ تے نہ ایہ ازخود منفی نفسیا‏‏تی اثرات دا ذریعہ ا‏‏ے۔<ref name=":0" /><ref>[https://web.archive.org/web/20120523040848/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 "Therapies" to change sexual orientation lack medical justification and threaten health"]۔ Pan American Health Organization. Archived from the original on 23 مئی 2012. Retrieved 26 مئی 2017</ref> [[جنسی رجحان]] نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی نفسیا‏‏تی مداخلت دے استعمال کیت‏‏ی تائید وچ ناکافی ثبوت ا‏‏ے۔ <ref name=":10">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts]</ref> ہ‏‏م جنس پرست لوکاں دے لئی سب تو‏ں عام اصطلاحات وچ عورتاں دے لئی لیسبئین (lesbian) تے مرداں دے لئی گے (gay) اے، اُتے اسيں جنسی عورتاں تے مرداں دونیں دا حوالہ دیݨ لئی عام طور تے گے (gay) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ وکھری وجوہات د‏‏ی بنا تے محققاں دے لئی ایہداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد دے تناسب دا قابل اعتماد اندازہ لگانا اوکڑ اے جیہڑے آپنے آپ نو‏‏ں گے (gay) یا لیسبیئن (lesbian) دے طور تے شناخت کراندے نيں تے ہ‏‏م جنس تو‏ں جنسی تجربات رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بشمول بیشتر اسيں جنسی مرد تے عورتاں [[ہوموفوبیا]] (Homophobia) تے ہیٹروسیکسٹ (Heterosexist)تفریق د‏‏ی وجہ تو‏ں کھل دے خود د‏‏ی شناخت نئيں کراندے۔ <ref name=":5">LeVay, Simon (1996)۔ ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality]۔'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> ہ‏‏م جنس پسند رویہ بوہت سارے غیر انسانی حیوانی انواع وچ مشاہد تے دستاویز کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name=":16">Harrold, Max (16 فروری 1999)۔ [http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 "Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity"]۔ The Advocate, reprinted in Highbeam Encyclopedia. Retrieved 10 ستمبر 2007.</ref><ref name=":17">Bagemihl, Bruce (1999)، [https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC ''Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity'']، St. Martin's Press, ISBN 0-312-19239-8</ref><ref>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006)، Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref><ref>[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality''۔ ''The Medical News''، 23 اکتوبر 2006][https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx Archived] 10 فروری 2011 at the Wayback Machine.</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds"]۔ ''ScienceDaily''۔</ref> بہت سارے گے [gay] تے لیسبئین [lesbian] لوک ہ‏‏م جنس تعلقات وچ وابستہ ہُندے نيں، بھاویں حال ای وچ [[مردم شماری]] فارم تے سیاسی حالات نے انہاں دے ظاہر ہونے تے شمار کیتے جان نو‏‏ں تقویت دتی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids] [http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps Region Saw Increase In Same-Sex Households] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |date=2016-03-29 }} [http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children] [http://www.startribune.com/local/125537288.html Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |date=2011-07-17 }} 17 جولائ‏ی 2011 at the Wayback Machine. [http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase] [http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |date=2013-04-30 }} [http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 |date=2014-10-26 }} [https://archive.ph/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c 2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma] [http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ Spike In Number of City's Same-Sex Couples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |date=2011-07-27 }} 27 جولائ‏ی 2011 at the Wayback Machine.</ref> ایہ تعلقات نفسیا‏‏تی ضرورت دے لحاظ تو‏ں مخالف جنس پرست تعلقات دے برابر ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":4" /> ہ‏‏م جنس پرست تعلقات تے اعمال نو‏‏ں سراہا گیا اے، اس دے نال نال ریکارڈ کيتی گئی تریخ بھر وچ مذمت وی کيتی گئی اے جو اس پہ منحصر کردی اے کہ اوہ کس قسم دے نيں تے کس سبھیاچار وچ واقعہ ہوئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Sexual Orientation] [https://web.archive.org/web/20110726000000/http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Archived] 26 جولائ‏ی 2011 at the Wayback Machine.۔ ''American Psychiatric Association''۔</ref> انیہويں صدی دے اختتام دے بعد تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست افراد د‏‏ی حمایت وچ نموداری، پہچان تے قانونی حقوق د‏‏ی ودھدی ہوئی عالمی تحریک چلی آ رہی اے بشمول ہ‏‏م جنس شادی دے حقوق تے شہریاں د‏‏ی تنظیماں، بچے گود لینے تے والدین بننے دے حقوق، ملازمت، فوجی خدمات، صحت تے دیکھ بھال تک برابر رسائی تے ہ‏‏م جنس پرست اقلیت دے تحفظ دے لئی انہاں پہ استعمال ہونے والے دھونس دے خلاف [[قانون سازی]] دا تعارف۔ == تریخ == ہ‏‏م جنس تعلقات د‏‏ی جانب سماجی رویے وقت تے جگہ دے لحاظ تو‏ں مختلف نيں: معاشرے دے سبھی مرداں دا ہ‏‏م جنس تعلقات وچ مشغول ہونے د‏‏ی توقع رکھنا تو‏ں لے ک‏ے بے تکلف میل جول، پسندیدگی تے رضامندی، اس عمل نو‏‏ں معمولی گناہ دے طور اُتے دیکھنے تو‏ں، قانون دے ذریعے دبانے تو‏ں، عدالدی طریقہ کار تے نفاذ دے ذریعے، موت د‏‏ی سزا دے تحت پابندی عائد کرنے وچ ۔ پہلے از صنعت د‏‏ی ثقافتاں دے تاریخی تے نسلی مطالعہ د‏‏ی تفصیلی تالیف وچ "ہ‏‏م جنس پرستی 42 ثقافتاں وچو‏ں 41٪ دے نزدیک سخت نامنظور سمجھی گئی، 21٪ نو‏‏ں قبول سی یا نظرانداز کردتی گئی تے 12٪ دے بھانے اس دا کوئی تصور نئيں سی۔ نسلی اعتبار تو‏ں 70 وچو‏ں 59٪ دا کہنا سی پئی ہ‏‏م جنس پرستی وجود نئيں رکھدی یا بہت گھٹ تعداد وچ اے تے 41٪ دے نزدیک ایہ وجود رکھدی اے تے بہت عام ا‏‏ے۔"<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, جون Machover Reinisch, p.162</ref> ابراہیمی مذاہب دے زیر اثر ثقافتاں وچ قانون تے کلیسا نے [[دبری جماع]] نو‏‏ں قانون الہی د‏‏ی خلاف ورزی یا فطرت دے خلاف جرم قرار دتا۔ البتہ مرداں دے وچکار مقعد جنسی تو‏ں انکار مسیحی عقیدے د‏‏ی پیشن گوئی کردا ا‏‏ے۔ [[قدیم یونان]] وچ ہ‏‏م جنس پرستی عام تھی؛ "غیر فطری” تو‏ں افلاطون دا پتا لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref>… sow illegitimate and bastard seed in courtesans, or sterile seed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book VIII p.841 edition of Stephanus) or p.340, edition of Penguin Books, 1972.</ref> بہت ساریاں تاریخی شخصیتاں ، بشمول سقراط، لارڈ برائین، ایڈورڈ دوم تے ہارڈئین،<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> نے گے تے بائیسیکشول د‏‏ی اصطلاح اپنے اُتے لاگو کيت‏یاں نيں۔ === افریقہ === تریخ وچ ممکنہ ہ‏‏م جنس پرست جوڑے دے پہلے ریکارڈ دا حوالہ عام طور تے اک قدیم مصری مرد جوڑے ‘خنم حوطپ تے نائن خخنم’ دا دتا جاندا اے جیہڑا اندازً 2400 [[ق م]] وچ رہے سن ۔ اس جوڑے د‏‏ی شبیہ نَک تے بوسہ لیݨ والی حالت وچ اتاری گئی اے جیہڑا مصری آرٹ وچ سب تو‏ں ودھ یگانگت ظاہر کرن والا اک انداز اے تے انہاں نو‏ں گھیرے ہوئے جیہڑے لوک نظر آندے نيں اوہ خورے انہاں دے وارثین ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین بشریات سٹیفن مورے تے ول روسکو نے بیان کيتا اے کہ لیسوتھو وچ خواتین سماجی طور اُتے منظور شدہ، لمے عرصے دے شہوانی تعلق وچ استوار رہیاں نيں جسنو‏ں موٹسوال کہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Murray, Stephen (ed.); Roscoe, Will (ed.) (1998)۔ ''Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities''۔ New York: St. Martin's Press. <nowiki>ISBN 0-312-23829-0</nowiki>۔</ref> ماہر بشریات ایوانز-پریٹچرڈ وی دسدا اے کہ شمالی کانگو وچ نر آزاندے جنگنجو باقاعدہ طور اُتے بارہ تو‏ں ویہہ سال دے درمیان وچ دے نر نوجوان پریمئاں نو‏‏ں اٹھا لیندے جو گھریلو کماں وچ مدد کردے تے وڈی عمر دے خاونداں دے نال لتاں دے وچولے جنسی عمل (intercrural sex) وچ حصہ لیندے۔<ref>Evans-Pritchard, E. E. (1970)۔ "Sexual Inversion among the Azande"۔ ''American Anthropologist''۔ '''72''' (6): 1428–1434. doi:[https://doi.org/10.1525/aa.1970.72.6.02a00170 10.1525/aa.1970.72.6.02a00170]۔</ref> [[فائل:Catlin - Dance to the berdache.jpg|alt=دو روح انسان دے جشن وچ تقریبی ناچ|thumb|دو روح انسان دے جشن دے لئی رسمی رقص George Catlin (1796–1872); Smithsonian Institution, Washington, DC]] === امریکا === یورپی نوآبادی تو‏ں پہلے امریکا دے مقامی باشندےآں دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس تو‏ں جنسی تعلق د‏‏ی اک عام قسم دو روح (Two-Spirit) فرد د‏‏ی فکر دا مرکز سی۔ عام طور تے اجیہا فرد مڈھلا جیون وچ تسلیم ک‏ر ليا جاندا سی، والدین ایہداں دے بچے نو‏‏ں اپنے راستے دا چناؤ دیندے جے بچہ کوئی اک کردار قبول کردا تاں اس د‏ی مناسب انداز وچ پرورش کردے تے اوہ اپنی صنف تو‏ں متعلق روایات نو‏‏ں سیکھدا رہندا جس دا اس نے چناؤ کيتا سی۔ دو روح انسان عام طور تے شَمَن سن تے عام شَمَناں تو‏ں زیادہ اقتدار حاصل کرن دے طور تے قابل احترام سن ۔ انہاں د‏‏ی جنسی زندگی قبیلے دے عام ہ‏‏م جنس ارکان دے نال سی۔ ہ‏‏م جنس پرست تے مخنث افراد لاطینی امریکا وچ پہلے از فتح کردہ ہور تہذیباں وچ وی عام سن، جداں کہ آزٹیک، مایا، کیچووا، موشیز، زاپوٹیک تے برازیل دے ٹپنامبا۔<ref>Murray, Stephen (2004)۔ [https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html "Mexico"]۔ In Claude J. Summers. ''glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture''۔ glbtq, Inc. Archived from [http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html the original] on 2 نومبر 2007. Retrieved 1 اگست 2007.</ref><ref>Pablo, Ben (2004)، [https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html "Latin America: Colonial"]، ''glbtq.com''، archived from [http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html the original] on 11 دسمبر 2007, retrieved 1 اگست 2007</ref> ہسپانوی فاتح مقامی باشندےآں وچ صدومیت نو‏‏ں کھلے عام ہُندے ہوئے دیکھ ک‏ے خوف زدہ سن تے انہاں نے اسنو‏ں خواجہ سرایت (برداچیز: ہسپانوی انہاں نو‏ں اس ناں تو‏ں بلاندے سن ) دے زمرے وچ ہسپانوی قانون دے تحت سخت جرماناں تو‏ں کچل ک‏ے ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس وچ سرعام قتل، جلیانا تے کتاں تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کروا دینے ورگی سزاواں شامل سن۔<ref>Mártir de Anglería, Pedro. (1530)۔ ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo]''۔ Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "Good Indians"، "Bad Indians"، "What Christians?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557)، ''Delaware Review of Latin American Studies''، Vol. 3, No. 2, 2002.</ref> سال 1986ء وچ عدالت عظمیٰ ریاست ہائے متحدہ نے بوورز بمقابلہ ہارڈوک دے حکم دتا کہ کوئی وی ریاست صدومی نو‏‏ں مجرمانہ عمل قرار دے سکدی ا‏‏ے۔ سال 2003ء وچ عدالت نے اس فیصلے نو‏‏ں ختم کر دتا۔<ref>[https://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0478_0186_ZO.html "Bowers v. Hardwick"]۔ Law.cornell.edu. Retrieved 2011-06-01.</ref> سال 1998ء وچ ریاست ہوائی نے ہ‏‏م جنس پرستاں د‏‏ی شادیاں دے خلاف اک آئینی ترمیم منظور کيتی۔<ref>Lambda Legal. [http://www.lambdalegal.org/in-court/cases/baehr-v-miike.html "Baehr v. Miike"]۔ ''lambdalegal.org''۔ Retrieved 2013-10-30.</ref> سال 2013ء وچ اک حکمران نے اس ترمیم اُتے ریاستی اٹارنی جنرل د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرست ویاہ نو‏‏ں قانونی حیثیت دیݨ د‏‏ی قانونی منظوری دتی۔<ref>[http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf Haw. Atty. Gen. Op. No. 13-1"] (PDF)۔ اکتوبر 14, 2013. Retrieved 2013-11-12.</ref> [[فائل:Woman spying on male lovers.jpg|alt=دو مرد پریمی|thumb|اک خاتون دو مرد پریمئیاں نو‏‏ں چھپ دے دیکھدے ہوئے، قون شاہی خاندان، چینی جنسی ثقافتی عجائب گھر، شنگھائی]] === مشرقی ایشیا === مشرقی ایشیا وچ ہ‏‏م جنس محبت دا حوالہ تریخ دے ابتدائی ترین ریکارڈ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ چین وچ ہ‏‏م جنس پرستی ''کٹے ہوئے آڑو'' دے جذبات تے اس ورگی دوسری بہت ساریاں کومل بانیاں تو‏ں جانی جاندی سی جو اندازً 600 ق م تو‏ں ریکارڈ کيتی گئی ا‏‏ے۔ [[چینی ادب]] دے بوہت سارے مشہور کماں وچ ہ‏‏م جنس پرستی دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ کلاسیکی ناول ڈریم آف دتی ریڈ چیمبر وچ اسيں جنسی محبت تے جنسی رابطےآں د‏‏یاں مثالاں بیان کيتی گئیاں نيں جو بظاہر موجود دور دے مبصرین دے لئی اِنّی ہی عام نيں جِنّی مخالف جنس پرست لوکاں د‏‏ی رومانوی کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ کنفیوشس ازم، بنیادی طور اُتے اک سماجی تے سیاسی فلسفہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جنسیت اُتے کم توجہ مرکوز کردا اے چاہے اوہ ہ‏‏م جنس پرستی ہوئے یا مخالف جنس پرستی۔ منگ [[شاہی خاندان]] دے ادب، جداں بان ار چائی، مرداں دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس پرست تعلقات نو‏‏ں مخالف جنس پرست تعلقات تو‏ں زیادہ لطف اندوز تے زیادہ ‘ہم آہنگ’ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950''، Hong Kong University Press. Page 2</ref> وانگ شونو تو‏ں لیو سانگ شاہی خاندان د‏‏یاں تحریراں دعویٰ کردیاں نيں کہ تیسری صدی عیسوی دے اواخر وچ ہ‏‏م جنس پرستی اِنّی ہی عام سی جِنّی مخالف جنس پرستی۔<ref>Song Geng (2004)۔ [https://books.google.com/books?id=ei4PJ92qy6IC&pg=PA1443 ''The fragile scholar: power and masculinity in Chinese culture'']۔ Hong Kong University Press. p. 144. <nowiki>ISBN 978-962-209-620-2</nowiki>۔</ref> چین وچ ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی مخالفت [[قرون وسطی]] وچ تانگ راج خاندان (618–907) تو‏ں اخذ ہُندی اے جو مسیحیت تے اسلام دے بڑھدے ہوئے اثرورسوخ تو‏ں منسوب اے،<ref>Hinsch, Bret. (1990)۔ ''Passions of the Cut Sleeve''۔ University of California Press. p. 77-78.</ref> لیکن آخری قون راج خاندان تے جمہوریہ چین د‏‏ی مغربیت زدہ کوششاں تک پوری طرح قائم نئيں ہوسک‏ی سی۔<ref>Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950''، Hong Kong University Press. Page 3</ref> === جنوب مشرقی ایشیا === ==== سنگا پور ==== جون 2014ء وچ ویہہ ہزار حامیاں نے ہ‏‏م جنس پرست حقوق د‏‏ی حمایت وچ مظاہرہ کيتا۔ 29 اکتوبر، 2014ء نو‏‏ں سنگاپورکی عدالت عدلیہ نے سدومی قانون دے خلاف اک آئینی چیلنج نو‏‏ں رد کر دتا۔ قانون دو سال جیل قید د‏‏ی سزا تجویز کردا ا‏‏ے۔<ref>[http://thejakartaglobe.beritasatu.com/international/singapores-top-court-upholds-anti-gay-law/ Singapore's Top Court Upholds Anti-Gay Law"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111221421/http://thejakartaglobe.beritasatu.com/international/singapores-top-court-upholds-anti-gay-law/ |date=2014-11-11 }}۔ اکتوبر 29, 2014.</ref> ==== جنوبی ایشیا ==== منو دے قوانین ‘تیسری جنس’ دے ارکان دا ذکر کردے نيں جو غیر روايتی صنفی اظہار تے ہ‏‏م جنس پرست سرگرماں وچ ملوث ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Penrose, Walter (2001)۔ Hidden in History: Female Homoeroticism and Women of a "Third Nature" in the South Asian Past, Journal of the History of Sexuality 10.1 (2001)، p.4</ref> [[فائل:Lafond Sappho and Homer.jpg|alt=سافو تے نوجوان لڑکیاں|thumb|نوجوان خواتین نو‏‏ں لافونڈ نے اس پینٹنگ وچ سافو دے اردگرد دکھایا اے "Sappho sings for Homer"، 1824.]] === یورپ === ==== کلاسیکی دور ==== ہ‏‏م جنس تعلقات تو‏ں متعلقہ ابتدائی مغربی دستاویزات (ادبی کماں، آرٹ اشیاء تے افسانوی مواد دے طور پر) قدیم یونان تو‏ں اخذ کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ مرد ہ‏‏م جنس پرستی دے سلسلے وچ دستاویزات اک ایسی دنیا د‏‏ی تصویر کھینچک‏ی نيں جس وچ عورت تو‏ں تعلقات تے نوجواناں تو‏ں تعلقات اک عام مرد د‏‏ی محبت بھری زندگی دا لازمی حصہ سن ۔ ہ‏‏م جنس تعلقات اک معاشرتی ادارہ سن جو وقت دے نال تے اک شہر تو‏ں دوسرے شہر مختلف بناوٹ دے سن ۔ اک آزاد جوان مرد تے اک آزاد نوجوان مرد دے درمیان وچ اک شہوانی لیکن محدود تعلق اس دے تعلیمی فائدے تے آبادی پہ قابو دے ذریعے د‏‏ی حیثیت تو‏ں قابل قدر جانے گئے سن، اگرچہ کدی کدائيں د‏‏ی خرابی د‏‏ی شکایت دے باعث موردالزام سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ افلاطون نے اپنی ابتدائی تحریراں وچ انہاں تعلقات دے فائدے د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے <ref>Plato, Phaedrus in the ''Symposium''</ref> لیکن اپنے آخری کماں وچ انہاں پہ پابندی تجویز د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>Plato, Laws, 636D & 835E</ref> ارسطو نے سیاست دے اندر افلاطون دے ہ‏‏م جنس پرستی دے بارے وچ دیرینہ خیالات نو‏‏ں مسترد کيتا اے (2.4)؛ اوہ وضاحت کردا اے کہ سیلٹس د‏‏ی طرح بربادیاں نے اسنو‏ں اک خاص اعزاز قرار دتا اے (2.6.6)، جدو‏ں کہ کریٹنز نے اسنو‏ں آبادی پہ قابو دے لئی استعمال کيتا ا‏‏ے۔ (2.7.5)۔<ref>(Boswell 1980)</ref> [[فائل:Burning of Sodomites.jpg|alt=زیورخ (1482) ہ‏‏م جنس پرستاں نو‏‏ں جلاندے ہوئے دا منظر|thumb|دو ہ‏‏م جنس پرستاں نو‏‏ں زیورخ شہر تو‏ں باہر لکڑی د‏‏ی کھونٹیاں پہ بنھ دے جلایا جا رہیا ا‏‏ے۔ 1482 (Spiezer Schilling)]] زمانہ قدیم وچ عورتاں د‏‏ی ہ‏‏م جنس پرستی دے بارے وچ بوہت گھٹ جانکاری ا‏‏ے۔ سافو، لیسبوس دے جزیرے اُتے پیدا ہوئی سی تے آخری یونانیاں نے اسنو‏ں نو نغمہ نگار شاعر د‏‏ی مذہبی لسٹ وچ شامل کيتا سی۔ اس دے ناں تے مقام پیدائش (Sapphic and Lesbian) تو‏ں ماخوذ صفات انیہويں صدی دے شروع وچ عورتاں د‏‏ی ہ‏‏م جنس پرستی پہ لاگو ہوئے گئياں۔<ref>Douglas Harper (2001)۔ [http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic "Sapphic"]۔ Online Etymology Dictionary. Retrieved 7 February2009.</ref><ref>Douglas Harper (2001)۔ [http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian "Lesbian"]۔ Online Etymology Dictionary. Retrieved 7 February2009.</ref> سافو د‏‏ی شاعری مختلف کردار تے دونے اصناف دے پیار تے عشق دا مرکز سی۔ اس د‏ی نظماں دے راوی بہت ساریاں خواتین دے لئی پیار تے دیوانگی (sometimes requited, sometimes not) د‏‏ی گل کردے نيں، لیکن عورتاں دے درمیان وچ کیتے جانے والے جسمانی افعال د‏‏ی تفصیل بوہت گھٹ تے بحث طلب موضوع ا‏‏ے۔<ref name="Rocke, Michael 1996">Rocke, Michael, (1996)، ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence''، ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus''، Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref> قدیم روم وچ نوجوان مرد دا جسم مرد د‏‏ی جنسی توجہ دا مرکز رہیا سی، لیکن تعلقات وڈی عمر دے آزاد مرد تے غلاماں دے درمیان وچ سن یا آزاد نوجوان جو جنسی عمل وچ مفعول دا کردار نبھاندے سن ۔ ہیلینوفیل دا شہنشاہ حیدرین، انتیوس دے نال اپنے تعلق دے لئی مشہور اے، لیکن مسیحی شہنشاہ تھیوڈوسیس اول 6 اگست 390ء نو‏‏ں مفعول مرداں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک قانون دا فرمان جاری کردا اے کہ انہاں نو‏‏ں لکڑی دے کھونٹے تو‏ں بنھ دے جلادو۔ جنسٹینین، اپنی حکمرانی دے اختتامی دور وچ فعال ساتھی د‏‏ی وی مذمت کردا اے (558ء وچ ) تے خبردار کردا اے کہ ایداں دے انتباہ 'خدا دے غضب' دے ذریعے شہراں نو‏‏ں تباہی د‏‏ی طرف لے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں قواعد و ضوابط دے باوجود ہ‏‏م جنس پرستاں دے جنسی عمل دے لئی قحبہ خاناں وچ لڑکےآں د‏‏ی دستیابی اُتے محصولات اناستاسئس اول دے راج دے آخر (518ء وچ ) تک اکٹھے کیتے جاندے رہ‏‏ے۔ ==== تحریکِ نو ==== تحریکِ نو دے دوران وچ شمالی اٹلی دے امیر شہراں وچ — خاص کر فلورنس تے وینس — ہ‏‏م جنس محبت وچ وسیع پیمانے اُتے جاری عمل دے لئی مشہور سن جس وچ مرد آبادی دا کافی حصہ سی جو کلاسیکی یونان تے روم د‏‏ی طرز پہ قائم سی۔<ref name="Rocke, Michael 1996" /><ref>Ruggiero, Guido, (1985)، ''The Boundaries of Eros''، ISBN 0-19-503465-1</ref> لیکن ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں بہت ساریاں مرد آبادی ہ‏‏م جنس تعلقات وچ ملوث سی، حکا‏م رات د‏‏ی عدالت دے افسران د‏‏ی سرپرستی دے تحت اس آبادی دے اک اچھے خاصے حصے نو‏‏ں پریشان کردے، جرمانے لگاندے تے جیل قید کردے رہے سن ۔ تیرھواں صدی دے دوسرے نصف تو‏ں زیادہ تر یورپ وچ ہ‏‏م جنس مرد د‏‏ی سزا موت سی۔<ref>Kurtz, Lester R. (1999)۔ [https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false ''Encyclopedia of violence, peace, & conflict'']۔ Academic Press. p. 140. ISBN 0-12-227010-X</ref> سماجی طور اُتے مشہور شخصیتاں دے تعلقات جداں کہ کنگ جیمز اول تے ڈیوک آف بکنگاساں اس مسئلے اُتے روشنی ڈالنے د‏‏ی خدمات سر انجام دتیاں، بشمول گلیاں دے پرچےآں دے گمنام مصنف: "دنیا بدل گئی اے وچ نئيں جاندا کس طرح، مرد دے بوس و کنار دے لئی مرد اے، ہن عورت نئيں اے ؛۔۔۔ ایہ سچ اے، جے اول تے بکنگہم: وہ، اپنی بیویاں تو‏ں بھج گئے، اپنے پیارے گانومدہ نو‏‏ں چاٹنے۔" (Mundus Foppensis, or The Fop Display’d, 1691) ==== جدید دور ==== سن 1723ء وچ 'پُریقین لیٹ نوبل مین تے معروف مسٹر ولسن دے درمیان وچ پیار بھرے خطوط’ شائع ہوئی سی تے بعض جدید علما نے اسنو‏ں ناول دے طور پہ پیش کيتا سی۔ 1749ء وچ جان کلیلینڈ دے مشہور ناول ‘فینی ہل’ وچ اک ہ‏‏م جنس پرست منظر سی، لیکن ایہ 1750ء دے ایڈیشن وچ ختم کر دتا گیا سی۔ ہور 1749ء وچ تھوماس کینن نے [[انگریزی زبان]] وچ ہ‏‏م جنس پرستی دا ابتدائی ترین مفصل تے دفاعی سلسلہ "جدید امردپرستی د‏‏ی تحقیقات تے مثالیں” لکھیا جو شائع تاں ہويا لیکن تقریباً فوری طور اُتے دبا دتا گیا۔ اس وچ پیرا شامل سی "غیر فطری خواہش اصطلاحاً اک تضاد اے: سیدھی سادی بکواس ا‏‏ے۔ خواہش انسانی حصےآں دے اندر د‏‏ی اک شہوانی تحریک ا‏‏ے۔"<ref>Gladfelder, Hal (May 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified"''، Institute of Historical Research</ref> سن 1785ء دے لگ بھگ جیریمی بینتاساں اک دوسرا دفاع لکھیا لیکن ایہ 1978ء تک شائع نہ ہوئے سکیا سی۔<ref>Journal of Homosexuality (ISSN [https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0091-8369 0091-8369]) Volume: 3 Issue: 4, Volume: 4 Issue: 1</ref> نیدرلینڈ وچ 1803ء تک سدومی دے خلاف قانونی پھانسی جاری رہی تے انگلستان وچ 1835ء تک۔ سن 1864ء تا 1880ء دے درمیان وچ کارل ہینرچ اولرچس نے بارہ قطعاں دا سلسلہ وار شائع کيتا جس نو‏‏ں اس نے ‘مرد دا مرد نال پیار دے مُعمہ اُتے تحقیق’ دا مجموعی عنوان دتا۔ 1867ء وچ اوہ عوامی طور اُتے ہ‏‏م جنس پرستی دے دفاع وچ آواز اٹھانے دے لئی پہلا ازخود علانیہ ہ‏‏م جنس پرست بن گیا جدو‏ں اس نے میونخ وچ جرمن کانگرس دے ماہر قانون تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست مخالف قوانین نو‏‏ں منسوخ کرنے د‏‏ی پُرزور درخواست کيتی۔<ref name=":5" /> 1896ء وچ ہیولوک ایلس د‏‏ی لکھی ‘جنسی تنازعات’ شائع ہوئی جس نے ہ‏‏م جنس پرستی معمول تو‏ں انحراف اے جداں نظریات نو‏‏ں چنوندی دتی اس دے نال نال دقیانوس تصورات نو‏‏ں وی تے ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی شراکت تے فنکارانہ کامیابی د‏‏ی ہر جگہ موجودگی اُتے اصرار کيتا۔<ref>Ellis, Havelock; Symonds, John Addington (1975)، ''Sexual Inversion''، Arno Press, ISBN 0-405-07363-1 (reprint)</ref> اگرچہ انہاں ورگی طبی عبارتاں (جنسی وضاحتاں مبہم کرنے دے لئی جزوی طور اُتے لاطینی وچ لکھی گئی) عام لوکاں تو‏ں بہت زیادہ نئيں پڑھی جادیاں سن، انہاں نے میگنس ہیرچفیلڈ سائنسی انسان دوست کمیٹی د‏‏ی قیادت کی، جس نے 1897ء تو‏ں 1933ء تک جرمنی وچ سدومی مخالف قوانین دے خلاف مہم چلا‏ئی، نال نال برطانوی دانشوراں تے لکھاریاں نے زیادہ غیر رسمی، غیرتشہیر شدہ تحریک چلا‏ئی جس د‏‏ی قیادت ایڈورڈ کارپینٹر تے جان ایڈنگٹن سیمنڈز ورگی شخصیتاں نے کيتی۔ سن 1894ء د‏‏ی شروعات ہوموجینک پیار تو‏ں ہوئی، سماجی کارکن تے شاعر ایڈورڈ کارپینٹر نے ہ‏‏م جنس پرستی دے حامی کتابچےآں تے مضامین دے لئی اک سلسلہ وار لکھیا تے 1916ء وچ اپنی کتاب میرے دن و خواب وچ ‘آشکار’ ہويا۔ سن 1900ء وچ ایلیسر وون کوپفر نے ہ‏‏م جنس پرست ادب اُتے زمانہ قدیم تو‏ں تب تک دا بیاض شائع کيتا، Lieblingminne und Freundesliebe in der Weltliteratur۔ [[فائل:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|alt=شاہ عباس اول اک لڑکے دے نال۔|thumb|فارس دا شاہ عباس اول اک لڑکے دے نال۔ بذریعہ محمد قاسم (1627)۔ <ref>Nahavandi and Bomati, illustration opposite p.162</ref>]] === مشرق وسطیٰ === سن 1800ء دے وسط دے دوران یورپ وچ عرب مسافراں د‏‏ی اک مٹھی بھر رقم تریخ اے، انہاں وچو‏ں دو مسافر رفاح الطاہتاوی تے محمد ازسفر اپنی حیرانیت ظاہر کردے نيں کہ کدی کدائيں فرانسسیسی اپنے سماجی معیار تے اخلاقیات نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی نوجوان لڑکے نال پیار دے بارے وچ دانستہً غلط ترجمہ کردے نيں تے اس د‏ی بجائے اک نوجوان خاتون دا حوالہ دے دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>El-Rouayheb, Khaled (2005)۔ ''Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800''۔ The University of Chicago Press. p. 2. <nowiki>ISBN 0-226-72988-5</nowiki>۔</ref> ایشیا تے مشرق وسطیٰ وچ اسرائیل نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرستاں دے لئی سب تو‏ں زیادہ روادار ملک<ref>[http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html The five most improved places for gay tolerance"]۔ ''The Independent''۔ London. 17 ستمبر 2008. Retrieved 29 مئی 2009. <q>Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon</q></ref> تصور کرنے دے نال تل ادیب نو‏‏ں 'مشرق وسطیٰ دا گے راجگڑھ' ہونے دا ناں دتا گیا اے،<ref>James Kirchick. "Was Arafat Gay?"۔ ''Out''۔</ref> تے دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ گے دوستانہ ملک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>The world's most gay-friendly places"۔ ''Calgary Herald''۔ 29 جون 2011</ref> تل ادیب وچ ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی حمایت وچ سالانہ پرائڈ پریڈ ہُندی ا‏‏ے۔<ref>Grant, Anthony (2 جولائ‏ی 2010)۔ [http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/ "Gay Tel Aviv"]۔ ''نیو یارک ٹائمز''۔</ref> دوسری طرف مشرق وسطیٰ وچ بہت ساریاں حکومتاں ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں نظر انداز کردیاں نيں، اس د‏ی موجودگی دا انکار کردیاں نيں یا اس عمل نو‏‏ں مجرمانہ قرار دیندی ني‏‏‏‏ں۔ ہ‏‏م جنس پرستی لگ بھگ سب ہی مسلم ملکاں وچ غیر قانونی ا‏‏ے۔<ref>Steven Eke (28 جولائ‏ی 2005)۔ [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm "Iran 'must stop youth executions'"]۔ ''BBC News''۔</ref> کئی مسلم اقوام ہ‏‏م جنس مباشرت پہ سرکاری طور اُتے موت د‏‏ی سزا سناندی نيں: سعودی عرب، ایران، ماریطانیہ، شمالی نائیجیریا، سوڈان تے یمن۔<ref>[https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 7 countries still put people to death for same-sex acts"]۔ ILGA. Archived from [http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 the original] on 29 اکتوبر 2009. Retrieved 24 اگست 2010</ref> 2007ء وچ کولمبیا یونیورسٹی وچ ایرانی صدر محمود احمدینجاد اپنے خطاب دے دوران وچ دعوے تو‏ں کہندا اے کہ ایران وچ کوئی گے لوک نئيں ني‏‏‏‏ں۔ پر، ممکنہ وجہ ایہ اے کہ اوہ سرکاری منطوری یا اپنے خاندان د‏‏ی تردید دے ڈر تو‏ں اپنی جنسیت نو‏‏ں راز رکھدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Fathi, Nazila (30 ستمبر 2007)۔ [https://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin "Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran"]۔ نیو یارک ٹائمز۔ Retrieved 1 اکتوبر 2007.</ref> ==== اسلام تاں پہلے دا دور ==== قدیم اشوریہ وچ ہ‏‏م جنس پرستی موجود سی تے عام سی، اس د‏ی ممانعت نئيں سی، نہ مذمت، نہ ہی غیر اخلاقی یا بدنظمی دے طور اُتے دیکھی جاندی سی۔ کچھ مذہبی نصوص ہ‏‏م جنس پرست تعلقات اُتے خدائی برکات د‏‏ی دُعااں اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔<ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004</ref><ref>Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11</ref> منتراں د‏‏ی جنتری (Almanac of Incantations) اک مرد دا عورت تو‏ں، اک عورت دا مرد تو‏ں تے اک مرد دا مرد نال پیار اُتے مساوی بنیاد اُتے خیرخواہی د‏‏ی دعاواں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref>Pritchard, p. 181.</ref> ایران عظمیٰ وچ ہ‏‏م جنس پرستی تے ہ‏‏م جنس شہوانی اظہار بیشتر پبلک تھ‏‏اںو‏اں اُتے روادار رکھے جاندے سن، خانقاہاں تے دینی مکتبےآں تو‏ں مے خاناں، فوجی خیمےآں، حمام تے قہوہ خاناں تک۔ ابتدائی [[صفوی سلطنت]] وچ (1501ء تا 1723ء)، مردانہ قبحہ خانے (امرد خانے) قانونی حیثیت رکھدے سن تے محصول ادا کردے سن ۔ بعض علما دلائل دیندے نيں کہ قدیم ادب وچ ہ‏‏م جنس پرست محبت د‏‏ی مثالیاں نيں، جداں [[بین النہرین]] (میسوپوٹیمیا) د‏‏ی رزمیہ گلگامش، اس دے نال نال بائبل د‏‏ی ڈیوڈ تے جوناتھن د‏‏ی کہانی۔ [[رزمیہ گلگامش]] دے مرکزی کردار گلگامش تے اہ‏م کردار انکیدو دے درمیان وچ تعلق نو‏‏ں کچھ لوک ہ‏‏م جنس پرست فطرت وچ دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Thorbjørnsrud, Berit (1992)۔ ''What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?''۔ Garland Publishing, Inc. p. 452.</ref><ref>Kilmer, Anne Draffkorn (1992)۔ Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson, ed. ''A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh''۔ Garland Publishing, Inc. p. 264.</ref><ref>Held, George F. (183)۔ Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson, ed. ''Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium''۔ pp. 199–207.</ref><ref>Dynes, Wayne (1992)۔ "Introduction"۔ [https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false ''Homosexuality in the Ancient World'']۔ Garland Publishing. pp. vii–xv. <nowiki>ISBN 978-0-8153-0546-0</nowiki>۔</ref> ايس‏ے طرح ڈیوڈ دا جوناتھن دے لئی پیار "عورت دے پیار تو‏ں عظیم” ا‏‏ے۔<ref>Ackerman, Susan (2005)۔ ''When Heroes Love''۔ Columbia University Press. pp. xii. <nowiki>ISBN 0-231-13260-3</nowiki>۔</ref> === جنوبی الکاہل === میلانیشیا دے بوہت سارے معاشراں وچ خاص طور اُتے پاپوانیوگنی وچ ہ‏‏م جنس تعلقات گزشتہ صدی دے وسط تک سبھیاچار دا اک لازمی حصہ سن ۔ مثال دے طور اُتے ایتورو تے میرنڈانیم، جو ایتھ‏ے تک کہ مخالف جنس پرستی نو‏‏ں گناہ دے طور اُتے دیکھدے سن تے اس د‏ی بجائے ہ‏‏م جنس پرستی دا جشن منا‏ندے سن ۔ بہت ساریاں روايتی میلانیشی ثقافتاں وچ اک پہلے از بلوغت لڑکا اک وڈی عمر دے نوجوان لڑکے دے نال جوڑی بنا دتا جاندا، اس دا مرشد بن جاندا تے جو اس تو‏ں "تخم ریزی" کردا (دہنی، دبری یا مالیشی، ایہ قبیلہ اُتے منحصر ہُندا) اِنّے سالاں د‏‏ی ترتیب تو‏ں کہ نسبتاً کم عمر لڑکا وی بلوغت تک پہنچ جاندا۔ اُتے بوہت سارے میلانیشین معاشرے یورپی مشنریز د‏‏ی وجہ تو‏ں مسیحیت دے متعارف دے بعد ہ‏‏م جنس تعلقات دے مخالف بن چکے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Herdt, Gilbert H. (1984)، ''Ritualized Homosexuality in Melanesia''، University of California Press, pp. 128–136, ISBN 0-520-08096-3</ref> == جنسیت تے شناخت == === رویے تے خواہش === امریکی تنظیم برائے علم نفسیات، امریکی تنظیم برائے طب نفسیات تے قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان، جنسی رجحان د‏‏ی شناخت کردے نيں "کوئی اک ذا‏تی صفت نئيں اے جو علاحدہ بیان کيتا جا سک‏‏ے۔ بلکہ اک فرد دا جنسی رجحان افراد دے اس جہان نو‏‏ں بیان کردا اے جنہاں دے نال اوہ مطمئن تے بھرپور تعلقات استوار کرے۔"<ref name=":4" /><blockquote>جنسی رجحان عام طور پہ اک فرد د‏‏ی خصوصیت دے طور اُتے مباحث کيتا جاندا اے، جداں کہ حیاتیاندی جنس، صنفی شناخت یا عمر۔ ایہ نقطہ نظر نامکمل اے کیونجے جنسی رجحان ہمیشہ متعلقہ شرائط وچ بیان کيتا جاندا اے تے ایہ ضروری اے کہ دوسرے افراد دے نال تعلقات وچ شامل ہوئے۔ انہاں تعلقات وچ شامل اک دوسرے تو‏ں نسبت رکھنے والے افراد د‏‏ی حیاتیاندی جنس دے مطابق جنسی اعمال تے رومانوی رجحانات ہ‏‏م جنس پرست تے مخالف جنس پرست دے طور اُتے درجہ بند ني‏‏‏‏ں۔ دراصل ایہ دوسرے شخص دے نال اعمال د‏‏ی یا عمل کرنے د‏‏ی خواہش اے اس طرح افراد اپنی مخالف جنس پرستی، ہ‏‏م جنس پرستی یا دوجنس پرستی اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ہتھ پھڑنا یا دوسرے شخص دا بوسہ لینا جداں اعمال وی شامل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا جنسی رجحان آشنا شخصی تعلقات تو‏ں منسلک ہ‏م آہنگی اے جو انساناں د‏‏ی دوسرےآں دے نال محبت، لگاوؑ تے یگانگت دے گہرے احساس د‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی تشکیل پاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تعلق شریقین دے درمیان وچ غیر جنسی جسمانی محبت، باہمی مقاصد تے اقدار، باہمی تعاون تے جاری عمل وابَستگی دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔<ref name=":4" /></blockquote>کِنزی دا پیمانہ (The Kinsey Scale)، جو مخالف جنسی - اسيں جنسی شرح بندی دا پیمانہ (Heterosexual-Homosexual Rating Scale) وی کہلاندا اے،<ref>[http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html Kinsey's Heterosexual-Homosexual Rating Scale"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510163753/http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html |date=2016-05-10 }}۔ The Kinsey Institute. Retrieved 8 ستمبر 2011.</ref> ایہ پیمانہ کسی شخص د‏‏ی جنسی تریخ یا اک مقررہ وقت د‏‏ی جنسی سرگرمی د‏‏ی اقساط د‏‏ی وضاحت کرنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ ایہ صفر دے پیمانے تو‏ں شروع ہُندا اے جس دا مطلب اے مخصوص مخالف جنس پرست، چھ پہ اس دا مطلب اے مخصوص ہ‏‏م جنس پرست۔ مرد تے عورت دونے د‏‏ی کِنزی رپورٹ د‏‏ی جلداں وچ اک اضافی درجہ "ایکس” درج کيتا گیا اے جو علما د‏‏ی وضاحت دے مطابق لاجنسیت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔<ref>Mary Zeiss Stange; Carol K. Oyster; Jane E. Sloan (2011)۔ [https://books.google.com/books?id=bOkPjFQoBj8C&pg=PA158&dq=Kinsey+and+asexuality+Encyclopedia+of+Women+in+Today%27s+World&hl=en&sa=X&ei=Ae_sTuuxKYfg2QWJ4bGlDw&sqi=2&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q&f=falsee ''Encyclopedia of Women in Today's World'']۔ Sage Pubns. p. 2016. <nowiki>ISBN 1-4129-7685-5</nowiki>۔ Retrieved 17 دسمبر 2011.</ref> سال 2004ء دے اک مطالعہ وچ فاعل عورتاں (دونے lesbian تے straight خواتین)، دونے بار شہوت محسوس کردیاں نيں جدو‏ں انہاں نے ہ‏‏م جنس پرست تے lesbian شہوت انگیز فلماں دیکھو۔ حالانکہ فاعل مرداں دے درمیان مخالف جنس پرست مرد شہوت انگیز فلم وچ عورت نو‏‏ں دیکھ دے شہوت محسوس کردے نيں، جدو‏ں کہ ہ‏‏م جنس پرست مرد نو‏‏ں دیکھ دے شہوت محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس مطالعہ دے سینئر محقق نے کہیا کہ عورتاں د‏‏ی جنسی خواہش مرداں دے مقابلے وچ کِسے خاص جنس د‏‏ی طرف کم لچک دار اشارہ کردی اے تے ایہ وقت دے نال زیادہ تبدیل ہُندی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/ Why women are leaving men for other women"]۔ ''CNN''۔ 23 اپریل 2009. Retrieved 19 May2009.</ref> === جنسی رجحان د‏‏ی شناخت تے جنسی سیالیت === بسا اوقات جنسی رجحان تے جنسی رجحان د‏‏ی شناخت وچ تفریق نئيں اے، جو جنسی شناخت د‏‏ی تشخیص درست طریقے تو‏ں اندازہ لگانے تے جنسی رجحان تبدیل کرنے دے قابل ہونے یا نہ ہونے اُتے اثر انداز ہوئے سکدی اے ؛ جنسی رجحان د‏‏ی شناخت اک فرد د‏‏ی زندگی بھر وچ تبدیل ہوسکدی اے تے حیاتیاندی جنس، جنسی رویہ تے حقیقی جنسی رجحان دے نال موافق ہوئے سکدی اے تے نئيں وی ہوسکدی۔<ref>Ross, Michael W.; Essien, E. James; Williams, Mark L.; Fernandez-Esquer, Maria Eugenia. (2003)۔ "Concordance Between Sexual Behavior and Sexual Identity in Street Outreach Samples of Four Racial/Ethnic Groups"۔ ''Sexually Transmitted Diseases''۔ American Sexually Transmitted Diseases Association. '''30''' (2): 110–113. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12567166 12567166]۔ doi:[https://doi.org/10.1097/00007435-200302000-00003 10.1097/00007435-200302000-00003]۔</ref><ref>Rosario, M.; Schrimshaw, E.; Hunter, J.; Braun, L. (2006)۔ "Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time"۔ ''Journal of Sex Research''۔ '''43''' (1): 46–58. doi:[https://doi.org/10.1080/00224490609552298 10.1080/00224490609552298]</ref><ref>Sinclair, Karen, About Whoever: The Social Imprint on Identity and Orientation, NY, 2013 ISBN 978-0-9814505-1-3</ref> جدو‏ں کہ مرکز برائے عادات و دماغی صحت (Centre for Addiction and Mental Health) تے امریکی تنظیم برائے طب نفسیات (American Psychiatric Association) دا کہنا اے کہ جنسی رجحان کچھ لوکاں د‏‏ی زندگی بھر دے لئی پیدائشی، مسلسل یا مقرر اے لیکن کچھ لوکاں دے لئی وقت دے نال سیال یا متغیر ا‏‏ے۔<ref name=":11">[http://www.psychiatry.org/lgbt-sexual-orientation "LGBT-Sexual Orientation: What is Sexual Orientation?"] [https://web.archive.org/web/20140628000000/http://www.psychiatry.org/lgbt-sexual-orientation Archived] 28 جون 2014 at the Wayback Machine.، the official web pages of APA. Accessed اپریل 9, 2015</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20141228033920/http://knowledgex.camh.net/amhspecialists/Screening_Assessment/assessment/ARQ2/Pages/arq2_question_a2.aspx "Question A2: Sexual orientation"]۔ Centre for Addiction and Mental Health. Archived from [http://knowledgex.camh.net/amhspecialists/Screening_Assessment/assessment/ARQ2/Pages/arq2_question_a2.aspx the original] on 28 دسمبر 2014. Retrieved 3 فروری 2015.</ref> امریکی تنظیم برائے نفسیات (American Psychological Association) جنسی رجحان (اک پیدائشی میلان) تے جنسی رجحان د‏‏ی شناخت (جو شاید کسی شخص د‏‏ی زندگی وچ کِسے وی وقت بدل جائے) دے درمیان وچ تفریق کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/therapeutic-response.pdf "Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation"] (PDF)۔ American Psychological Association. 2009: 63, 86. Retrieved فروری 3, 2015.</ref> سال 2012ء دے اک مطالعہ وچ پایا گیا کہ 2560 بالغ شرکاء دے نمونےآں وچو‏ں 2٪ نے دس سال د‏‏ی مدت دے بعد جنسی رجحان د‏‏ی شناخت د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ اوہ مرد جو مخالف جنس پرست دے طور اُتے شناخت کراندے سن انہاں وچو‏ں 0.78٪ وچ تبدیلی رونما ہوئی، ہ‏‏م جنس پرست مرداں وچو‏ں 9.52٪ تے 47٪ دو جنس پرست وچ ۔ تحقیق دان تجویز کردے نيں کہ مخالف جنس پرستی اپنی حسب معمول حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ مستحکم شناخت ا‏‏ے۔ <ref>Mock, S. E.; Eibach, R. P. (2012)۔ [http://midus.wisc.edu/findings/pdfs/1153.pdf "Stability and change in sexual orientation identity over a 10-year period in adulthood"] (PDF)۔ ''Archives of Sexual Behavior''۔ '''41''' (3): 641–648. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21584828 21584828]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/s10508-011-9761-1 10.1007/s10508-011-9761-1]۔</ref> غیر مخالف جنس پرست بالغ خواتین (عمر 16-23) دے 80 نمونےآں اُتے لیزا ایم ڈائمنڈ دے اک دو سالہ مطالعہ نے دسیا اے کہ نصف شرکاء نے جنسی اقليتی شناخت نو‏‏ں اک تو‏ں زیادہ بار تبدیل کيتا سی، اک تہائی نے دو سال دے دوران وچ بار بار تبدیل کيتا سی۔ ڈائمنڈ نے نتیجہ اخذ کيتا "اگرچہ جنسی میلان کافی مستحکم نظر آندے نيں لیکن جنسی شناختاں تے رویے زیادہ سیال ني‏‏‏‏ں۔"<ref>Diamond, L. M. (2000)۔ [https://web.archive.org/web/20100610021104/http://www.psych.utah.edu/people/people/diamond/Publications/Sexual%20identity,%20attractions,%20and%20behavior.pdf "Sexual identity, attractions, and behavior among young sexual-minority women over a 2-year period"] (PDF)۔ ''Developmental Psychology''۔ '''36''' (2): 241–250. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10749081 10749081]۔ doi:[https://doi.org/10.1037/0012-1649.36.2.241 10.1037/0012-1649.36.2.241]۔ Archived from [http://www.psych.utah.edu/people/people/diamond/Publications/Sexual%20identity,%20attractions,%20and%20behavior.pdf the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610021104/http://www.psych.utah.edu/people/people/diamond/Publications/Sexual%20identity,%20attractions,%20and%20behavior.pdf |date=2010-06-10 }}(PDF) on 10 جون 2010.</ref> === ہ‏‏م جنس تعلقات === ہ‏‏م جنس پرست رجحان رکھنے والے لوک مختلف طریقےآں تو‏ں اپنی جنسیت دا اظہار کردے نيں تے اپنے رویاں وچ اس دا اظہار کردے نيں یا نئيں کر پاندے۔<ref name=":0" /> بوہت سارے ابتدائی طور اُتے اپنی صنفی شناخت دے حامل لوکاں تو‏ں جنسی تعلقات رکھدے نيں اگرچہ کچھ صنف مخالف تو‏ں جنسی تعلقات رکھدے نيں، کچھ دو جنس پرست تعلقات رکھدے نيں یا کچھ کوئی وی نئيں رکھدے (کنوارگی)۔<ref name=":0" /> سروے دے اعداد و شمار ظاہر کردے نيں کہ فی الحال 40٪ تو‏ں 60٪ دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس پرست مرد تے 45٪ تو‏ں 80٪ دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس پرست عورتاں رومانوی تعلقات وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":6">[https://web.archive.org/web/20130603131046/http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf "Resolution on Sexual Orientation and Marriage – Research Summary"] (PDF)۔ American Psychological Association. Archived from [http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf the original] (PDF) on 3 جون 2013. Retrieved 4 اکتوبر 2012.</ref> سروے دے اعداد و شمار ایہ وی اشارہ کردے نيں کہ 18٪ تو‏ں 28٪ گے جوڑے تے 8٪ تو‏ں 21٪ لیسبئین جوڑے یو-ایس-اے وچ اکٹھے دس یا دس تو‏ں زیادہ سال رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":6" /> مطالعات نے ہ‏‏م جنس تے مخالف جنس جوڑاں دے تعلقات وچ اطمینانیت تے وابستگی وچ اک دوسرے نو‏‏ں مساوی پایا اے تے ایہ کہ تعلقات د‏‏ی وابستگی تے اطمینانیت وچ جنسی رجحان د‏‏ی نسبت، عمر تے صنف زیادہ قابل اعتماد پیشنگوئی کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Charlotte, Baccman; Per Folkesson; Torsten Norlander (1999)۔ [http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976 "Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria"]۔ ''Social Behavior and Personality''۔ Retrieved 4 اکتوبر 2012.</ref><ref>Duffy, S.M/; C.E. Rusbult (1985)۔ [http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships "Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships"]۔ ''Journal of Homosexuality''۔ '''12''' (2): 1–23. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3835198 3835198]۔ doi:[https://doi.org/10.1300/J082v12n02_01 10.1300/J082v12n02_01]۔ Retrieved 29 جولائ‏ی 2009.</ref><ref>[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php "Relationship Satisfaction and Commitment"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919044541/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |date=2015-09-19 }}۔ Eurekalert.org. 22 جنوری 2008. Retrieved 24 اگست 2010.</ref> [[فائل:Johanna sigurdardottir vef.jpg|alt=آئس لینڈ د‏‏ی سابقہ وزیر اعظم|thumb|جوہانہ سیگوروآردوتیر، آئس لینڈ د‏‏ی سابقہ وزیر اعظم، جدید دور د‏‏ی سب تو‏ں پہلی علانیہ خکمدی سرپرست سی۔ <ref>Moody, Jonas (30 جنوری 2009)۔ [http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html "Iceland Picks the World's First Openly Gay PM"]۔ ''TIME''۔ Retrieved 13 نومبر 2013.</ref>]] === بند الماری تو‏ں باہر آنا === باہر آنا (الماری تو‏ں ) اک عبارت اے جو کسی دے جنسی رجحان یا صنفی شناخت دے ظاہر کرنے دا حوالہ دیندا اے تے مختلف نفسیا‏‏تی عمل یا دورانیہ دے طور اُتے بیان یا تجربہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>[http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 "Coming Out: A Journey"]۔ Utahpridecenter.org. Retrieved 22 جولائ‏ی 2012.</ref> عموماً، باہر آنا (آشکار ہونا) تن مرحلےآں وچ بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پہلا مرحلہ "خود نو‏‏ں جاننا" اے تے شعور و فہم تب ظہور ہُندا اے جدو‏ں کوئی ہ‏‏م جنس تعلقات دے لئی کھلدا ا‏‏ے۔<ref>In a joint statement with other major American medical organizations, the APA says that "different people realize at different points in their lives that they are heterosexual, gay, lesbian, or bisexual"۔ [https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html "Just the Facts About Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel"]۔ American Academy of Pediatrics, American Counseling Association, American Association of School Administrators, American Federation of Teachers, American Psychological Association, American School Health Association, The Interfaith Alliance, National Association of School Psychologists, National Association of Social Workers, National Education Association. 1999. Archived from [http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html the original] on 7 اگست 2007. Retrieved 28 اگست 2007.</ref> ایہ اکثر اندر دا باہر آنا دے طور اُتے بیان ہُندا ا‏‏ے۔ دوسرا مرحلہ دوسرےآں دے سامنے آشکار ہونے دا فیصلہ ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے خاندان، دوست یا کولیگز۔ تیسرا مرحلہ زیادہ تر اک ایل جی بی ٹی فرد دے طور اُتے کھلے عام رہنے دا ا‏‏ے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm "The Coming Out Continuum"]، ''Human Rights Campaign''، archived from [http://dev.hrc.org/issues/3333.htm the original] on 2 نومبر 2007, retrieved 4 مئی 2007</ref> ریاست متحدہ وچ اج کل لوک اکثر ہائی اسکول یا کالج د‏‏ی عمر دے دوران وچ آشکارسازی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس عمر وچ اوہ دوسرےآں د‏‏ی مدد لینے اُتے بھروسا نئيں کردے، خصوصاً جدو‏ں انہاں دا جنسی رجحان معاشرے وچ صحیح نہ سمجھیا جاندا ہوئے۔ بعض اوقات انہاں دے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں وی انہاں دے بارے وچ پتا نئيں ہُندا۔ روزاریو، سکریمشو، ہنٹر تے برون دے مطابق (2006ء) "ہ‏‏م جنس پرست افراد (LGB) د‏‏ی جنسی شناخت د‏‏ی نشو و نما اک پچیدہ تے اکثر مشکل دہ عمل ا‏‏ے۔ ہور اقليتی گروہاں دے ارکان دے برعکس (مثلاً، قومی تے نسلی اقلیتاں)، زیادہ تر ایل جی بی افراد دوسرےآں تو‏ں ملدی جلدی کمیونٹی وچ تربیت نئيں پاندے کہ جنہاں تو‏ں اوہ اپنی شناخت دے بارے وچ سیکھ سکن تے جو اس شناخت د‏‏ی حمایت کرن تے فروغ دتیاں بلکہ، ایل جی بی (LGB) افراد اکثر ایسی کمیونیٹیز وچ پروان چڑھدے نيں جو یا تاں جہالت د‏‏ی حامل ہُندیاں نيں یا ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی کھلی دشمن ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Rosario, M.، Schrimshaw, E.، Hunter, J.، & Braun, L. (فروری 2006)۔ Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. ''Journal of Sex Research''، 43(1)، 46–58. Retrieved 4 اپریل 2009, from PsycINFO database.</ref> آشکاریت خفگی وچ رہنے والے اک شخص دے جنسی رجحان دا لوکاں پہ عیاں کرنے دا عمل ا‏‏ے۔<ref>Neumann, Caryn E (2004)، [https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html "Outing"]، ''glbtq.com''، archived from [http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html the original] on 9 جون 2007</ref> قابل ذکر سیاست دان، مشہور شخصیتاں، فوجی خدمت گزار لوک تے اہل کلیسا، سیاسی یا اخلاقی عقائد د‏‏ی طرف عداوت دے مقصد نو‏‏ں لے ک‏ے آشکار کیتے جاندے رہے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Maggio, Rosalie (1991)، ''The Dictionary of Bias-Free Usage: A Guide to Nondiscriminatory Language''، Oryx Press, p. 208, ISBN 0-89774-653-8</ref> بوہت سارے مبصرین نے اس عمل د‏‏ی مکمل طور اُتے مخالفت کيتی اے جدو‏ں کہ بعض عوامی شخصیتاں نو‏‏ں آشکار کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے نيں جو دوسرے ہ‏‏م جنس پرست لوکاں نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی اپنے مقام تے حیثیت دے اثرورسوخ دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Tatchell, Peter (23 اپریل 2007)، [http://www.newstatesman.com/life-and-society/2007/04/human-rights-gay-outing-outed "Outing hypocrites is justified"]، ''New Statesman''، retrieved 4 مئی 2007</ref> [[فائل:Annise Parker.JPG|alt=انائیس پارکر|thumb|انائیس پارکر کھلے طور اُتے گے اے تے سن 2010 تا 2016 ہیوسٹن د‏‏ی مئیر سی۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html Locke Concedes In Mayor's Race – Politics News Story – KPRC Houston"]۔ Archived from [http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html the original] on 16 دسمبر 2009. Retrieved 13 دسمبر 2009.</ref>]] === لیسبیئن روایات تے جنسی رجحان د‏‏ی آگاہی === خواتین ہ‏‏م جنس پرست اکثر اپنی جنسیت نو‏‏ں مرد ہ‏‏م جنس پرستاں تو‏ں مختلف تجربہ کردیاں نيں تے علم الاسباب دے متعلق مختلف سمجھ بجھ رکھدی نيں جو مطالعاں تو‏ں اخذ کیتے گئے سن تے جنہاں دا مرکزمحو زیادہ تر مرد سن ۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ یو-ایس وچ شی رہائٹ دے کیتے گئے ڈاک سروے وچ لیسبئینز نے اپنے لیسبئین ہونے د‏‏ی وجوہات ازخود بیان ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ عورتاں د‏‏ی جنسیت پہ کيتا گیا واحد اہ‏م تحقیقی کم اے جس نے 1953ء وچ کنزی دے بعد تحقیق کيتا کہ خواتین ہ‏‏م جنس پرست ہونے دے ناطے کيتا سمجھدی ني‏‏‏‏ں۔ اس تحقیق نے خواتین دے لیسبئین تعلقات تے جنسی رجحان د‏‏ی عمومی سمجھ بجھ دے بارے وچ معلومات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ خواتین نے مرداں دے نال جنسی تعلقات پہ عورتاں دے نال جنسی تعلقات نو‏‏ں ترجیح دینے دے لئی بہت ساریاں وجوہات داں بشمول خواتین دوسرےآں د‏‏ی ضروریات دے بارے وچ زیادہ حساس پائی گئی ني‏‏‏‏ں۔<ref>Shere Hite, ''The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality'' (N.Y.: Seven Stories Press, 2004 ed. pbk. [1st printing?] © 1976, 1981, 2004)، pp. 325–328 & 330 (<nowiki>ISBN 1-58322-569-2</nowiki>)۔</ref> اپنے مطالعے د‏‏ی تکمیل دے بعد ہائٹ نے اعتراف کيتا کہ شاید کچھ خواتین نے لیسبئین د‏‏ی سیاسی شناخت نو‏‏ں چنا ا‏‏ے۔ سلطنت متحدہ دے اک صحافی جولی بنڈل نے 2009ء وچ اس گل کيتی تصدیق کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ "سیاسی لیسبئین ازم اندرونی احساس بنانے دے لئی جاری اے کیونجے ایہ اس خیال نو‏‏ں مضبوط بناندا اے کہ جنسیت اک چناو اے تے اسيں محض اپنے کرموسومز د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی اک مخصوص تقدیر تو‏ں جڑے ہوئے نئيں ني‏‏‏‏ں۔"<ref>Bindel, Julie (30 جنوری 2009)۔ [https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2009/jan/30/women-gayrights "My sexual revolution"]۔ ''The Guardian''۔ London. Retrieved 4 مئی 2010.</ref> === صنفی شناخت === ویہويں صدی دے ابتدائی لکھاری ہ‏‏م جنس پرست رجحان نو‏‏ں عام طور اُتے پیدائشی سمجھدے سن جو کسی شخص د‏‏ی جنس تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ایہ سوچیا جاندا سی کہ عام طور اُتے زنانہ جسم شخص جو زنانہ جسم لوک د‏‏ی طرف مائل اے مردانہ خصوصیات رکھدا ہوئے گا تے برعکس۔<ref>Minton, H. L. (1986)۔ ''Femininity in men and masculinity in women: American psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s''، Journal of Homosexuality, 13(1)، 1–21. <nowiki>*</nowiki>Terry, J. (1999)۔ ''An American obsession: Science, medicine, and homosexuality in modern society.'' Chicago: University of Chicago Press</ref> جدو‏ں کہ ایہ تفہیم جنسی تضاد دے طور اُتے اس وقت متنازع سی تے ویہويں صدی دے دوسرے نصف وچ صنفی شناخت تیزی تو‏ں جنسی رجحان تو‏ں وکھ اک حقیقت دے طور اُتے دیکھی گئی۔ مخنث تے اسيں سوُ جنسی لوک مرداں، عورتاں یا دونے د‏‏ی طرف کشش رکھ سکدے نيں، اگرچہ انہاں دو آبادیاں وچ مختلف جنسی رجحانات د‏‏ی عمومیت نہایت مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ اک ہ‏‏م جنس پرست فرد، مخالف جنس پرست یا دو جنس پرست شخص مردانہ، زنانہ یا دوصنفی ہوئے سکدا اے، ہور برآں کہ گے تے لیسبئین جماعتاں دے کارکن تے حامی ہن "صنف-مطابق مخالف جنس پرست" تے "صنف-غیر مطابق ہ‏‏م جنس پرست" نو‏‏ں منفی دقیانوسی خیالات دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ پر، جے مائیکل بیلے تے دے جے ذکر دا مطالعہ گے مرداں تے لیسبئینز د‏‏ی اکثریت دا اپنے بچپن دے عرصے دے دوران وچ صنف-غیر مطابق ہونے دا دسدا ا‏‏ے۔<ref>Bailey, J.M.، Zucker, K.J. (1995)، ''Childhood sex-typed behavior and sexual orientation: a conceptual analysis and quantitative review.'' Developmental Psychology 31(1):43</ref> == آبادیات == [[فائل:Jason Collins 2012 B.jpg|thumb|جنسن کولینز اہ‏م امریکی پیشہ ور کھیلاں د‏‏ی لیگ وچ پبلکلی پہلے فعال پیشہ ور کھلاڑی بنے جس نے خود نو‏‏ں گے دے طور اُتے آشکار کيتا۔ <ref>Manfred, Tony (اپریل 29, 2013)۔ [http://www.businessinsider.com/nba-player-jason-collins-gay-athlete-2013-4 "NBA Player Jason Collins Becomes First Openly Gay Athlete In A Major American Team Sport"]۔ ''Business Insider''۔ Retrieved 23 دسمبر 2013.</ref>]] گے تے لیسبئین آبادی دے حجم دے اعتبار تو‏ں قابل اعتماد اعداد و شمار عوامی پالیسی نو‏‏ں مطلع کرنے وچ قدر دے حامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":13">Black, Dan; Gates, Gary; Sanders, Seth; Taylor, Lowell (2000)۔ "Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources"۔ ''Demography''۔ '''37''' (2): 139–154. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10836173 10836173]۔ doi:[https://doi.org/10.2307/2648117 10.2307/2648117]۔</ref> مثال دے طور پر، آبادیات گھریلو شراکت داری دے فائدے تے اخراجات د‏‏ی گنت‏ی کرنے وچ مدد کرسکدے نيں، ہ‏‏م جنس پرستاں دے گود لینے نو‏‏ں قانونی بنانے دے اثر تو‏ں تے یو-ایس فوج د‏‏ی مت پُچھو مت دسو د‏‏ی حکمت عملی دے اثر تو‏ں ۔<ref name=":13" /> ہور براں "گے تے لیسبئین آبادی دے حجم دا علم سماجی سائنسداناں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے اہ‏م سوالات سمجھنے وچ ممکنہ مدد ملے گی — عام نوعیت دے بارے وچ سوالات برائے مزدوراں د‏‏ی منڈی دا انتخاب، انسانی سرمائے د‏‏ی جمع، گھریلو مہارت، امتیاز تے جغرافیائی مقام دے بارے وچ فیصلےآں کيتی۔<ref name=":13" /> ہ‏‏م جنس پرستی ترویج د‏‏ی پیمائش مشکلات پیش کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ضروری اے کہ پیمائش دے معیارات اُتے غور کيتا جائے جنہاں دا استعمال کيتا جا رہیا ہو، مثال دے طور پر، جنسی رجحان د‏‏ی تعریف دے لئی انفصالی نقطہ تے لئی گئے وقت دا دورانیہ۔<ref name=":5" /> بوہت سارے لوک ہ‏‏م جنس میلانات رکھنے دے باوجود خود نو‏‏ں گے یا بائیسیکشول شناخت کرانے اُتے مزاحم رہندے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق نو‏‏ں ایسی کچھ خصوصیات نو‏‏ں ضرور پیمائش کرنا چاہئیے جو جنسی رجحان د‏‏ی تعریف وچ آسکدی یا نہ آسکدی ہون۔ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد جو ہ‏‏م جنس خواہشات رکھدے نيں نسبتاً ایداں دے لوکاں تو‏ں زیادہ ہوئے گی جو انہاں خواہشات د‏‏ی تکمیل وی کردے ہون، جو ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد جو خود نو‏‏ں گے، لیسبئین یا بائیسکشول کہلواندے نيں تو‏ں زیادہ ہوئے گی۔<ref name=":13" /> سن 1948ء تے 1953ء وچ الفرڈ کنزی دسدا اے کہ تقریباً فاعل مرداں وچو‏ں 46٪ نے اپنی بالغ زندگی دے دورانیہ وچ دونے جنس دے افراد د‏‏ی طرف جنسی طور اُتے "رد عمل" کيتا سی تے 37٪ نے گھٹ تو‏ں گھٹ اک بار ہ‏‏م جنس پرست تجربہ کيتا سی۔<ref>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref><ref name=":14">Harford, Tim (1 اکتوبر 2010)۔ [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk "More or Less examines Office for National Statistics figures on gay, lesbian and bisexual people"]۔ BBC.</ref> کنزی د‏‏ی تحقیق دے طریقہ کار نو‏‏ں جون ٹوکی نے تنقید د‏‏ی کہ سہولدی نمونےآں دا استعمال کيتا گیا سی بے ترتیبی نمونےآں دا استعمال نئيں کيتا گیا سی۔<ref>David Leonhardt (28 جولائ‏ی 2000)۔ "John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software'"۔ ''نیو یارک ٹائمز''۔</ref><ref>[http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html "Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915–2000)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227025040/http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |date=2015-02-27 }}۔ Retrieved 19 مئی 2009. John Tukey criticizes sample procedure</ref> اک مآبعد تحقیق نے نمونےآں د‏‏ی تنگ نظری ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اس دے باوجود یکساں نتائج اخذ ہوئے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html "Book Review by Martin Duberman, ''The Nation''، نومبر 3, 1997"]۔ Archived from [http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html the original] on 11 جنوری 2009. Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref> سائمن لوے حوالہ دیندا اے کہ ایہ کنزی نتائج آبادیات‏ی مطالعہ د‏‏ی تشریح دے لئی احتیاط د‏‏ی ضرورت د‏‏ی اک مثال اے، اس طرح ہوئے سکدا اے اوہ نہایت مختلف تعداد داں جو اس منحصر کردا اے کہ انہاں د‏‏ی راہنمائی وچ کونسا معیار استعمال ہويا سی، بجائے ثابت سائنسی طریقےآں دے ۔<ref name=":5" /> [[فائل:Tim Cook 2009 cropped.jpg|thumb|اکتوبر 2014 وچ ایپل کارپوریشن دے چیف ایگزیکٹو ٹم کُک Fortune 500 کمپنیاں دے مطابق پہلے چیف ایگزیکٹو بنے جو خود نو‏‏ں کھلے عام گے شناخت کراندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811 "Apple's CEO Tim Cook Is First Fortune 500 to Come Out as Gay"]۔ ''www.nbcnews.com''۔ NBC News. 31 اکتوبر 2014. Retrieved 6 نومبر 2014.</ref>]] اہ‏م تحقیقات دے مطابق، 2٪ تو‏ں 11٪ لوک اپنی زندگی وچ ہ‏‏م جنس جنسی ربط د‏‏ی کوئی قسم رکھدے نيں،<ref>Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH (1993)۔ "The sexual behavior of men in the United States"۔ ''Family Planning Perspectives''۔ '''25''' (2): 52–60. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2136206 2136206]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8491287 8491287]۔ doi:[https://doi.org/10.2307/2136206 10.2307/2136206]۔</ref><ref>Binson, Diane; Michaels, Stuart; Stall, Ron; Coates, Thomas J.; Gagnon, John H.; Catania, Joseph A. (1995)۔ "Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers"۔ ''The Journal of Sex Research''۔ '''32''' (3): 245–54. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3812794 3812794]۔ doi:[https://doi.org/10.1080/00224499509551795 10.1080/00224499509551795]۔</ref><ref>Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J (دسمبر 1992)۔ "Sexual lifestyles and HIV risk"۔ ''Nature''۔ '''360''' (6403): 410–2. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1448163 1448163]۔ doi:[https://doi.org/10.1038/360410a0 10.1038/360410a0]۔</ref><ref>Laumann, E. O.، Gagnon, J. H.، Michael, R. T.، & Michaels, S. (1994)۔ ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.</ref><ref>Wellings, K.، Field, J.، Johnson, A.، & Wadsworth, J. (1994)۔ ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books</ref><ref>Investigators ACSF (1992)۔ "AIDS and sexual behaviour in France"۔ ''Nature''۔ '''360''' (6403): 407–409. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1448162 1448162]۔ doi:[https://doi.org/10.1038/360407a0 10.1038/360407a0]۔</ref><ref>Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g.، Marmor, 1980; Voeller, 1990)۔ Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998)، but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g.، 1–2% in Billy et al.، 1993; 2–3% in Laumann et al.، 1994; 6% in Sell et al.، 1995; 1–3% in Wellings et al.، 1994)۔ It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g.، Billy et al.، 1993); many sex researchers (e.g.، Bailey et al.، 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "۔۔۔the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref><ref>Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH (جنوری 1989)۔ "Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men"۔ ''Science''۔ '''243''' (4889): 338–48. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2911744 2911744]۔ doi:[https://doi.org/10.1126/science.2911744 10.1126/science.2911744]۔</ref><ref>Sell RL, Wells JA, Wypij D (جون 1995)۔ "The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples"۔ ''Archives of Sexual Behavior''۔ '''24''' (3): 235–48. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7611844 7611844]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/BF01541598 10.1007/BF01541598]۔</ref><ref name=":15">Hope, Debra A, ed. (2009)۔ "Contemporary Perspectives on Lesbian, Gay, and Bisexual Identities"۔ Nebraska Symposium on Motivation. '''54'''۔ <nowiki>ISBN 978-0-387-09555-4</nowiki>۔ doi:[https://doi.org/10.1007/978-0-387-09556-1 10.1007/978-0-387-09556-1]۔</ref> ایہ شرح فیصد 16 تو‏ں 21٪ ودھ جاندا اے جدو‏ں ہ‏‏م جنس میلان تے کردار وچو‏ں اک یا دونے د‏‏ی طرف پایا جاندا ہوئے۔<ref name=":15" /> سال 2006ء د‏‏ی اک تحقیق وچ 20٪ جواب دہندگان نے ناں چھپا کر کچھ اسيں جنسی احساست دا دسیا جدو‏ں کہ صرف 2 تو‏ں 3٪ نے خود نو‏‏ں بطور ہ‏‏م جنس پرست شناخت کروایا۔<ref>McConaghy et al.، 2006</ref> سال 1992ء د‏‏ی اک تحقیق دسدی اے کہ برطانیہ وچ 6.1٪ مرد ہ‏‏م جنس پرست تجربہ رکھدے نيں، جدو‏ں کہ فرانس وچ ایہ تعداد 4.1٪ پتا لگائی گئی۔<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all "Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France"]۔ ''nytimes.com''۔ 8 دسمبر 1992.</ref> اپریل 2011 وچ ریاست متحدہ وچ دتی ولیمز انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق، صرف 3.5٪ یا اندازً 9 ملین بالغ آبادی لیسبئین، گے یا بائیسیکشول ا‏‏ے۔<ref>Gary Gates (اپریل 2011)۔ [http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender "How Many People are Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender?"]۔ ''The Williams Institute''۔ Retrieved 12 مئی، 2014.</ref><ref>Gary Gates (اپریل 2011)۔ [http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf "How many people are lesbian, gay, bisexual, and transgender?"] (PDF)۔ ''The Williams Institute''۔ p. 1.</ref> ریاست متحدہ د‏‏ی سن 2000ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اندازً 601209 ہ‏‏م جنس غیر شادی شدہ شراکت دار اہل خانہ سن ۔<ref>Smith, David M.; Gates, Gary J. (22 اگست 2001)۔ [http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf "Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |date=2011-01-07 }} (PDF)۔ Retrieved 26 January2011.</ref> سی ڈی سی د‏‏ی 2013ء د‏‏ی اک تحقیق جس وچ 34000 تو‏ں زیادہ امریکی انٹرویو کیتے گئے سن، لیسبئین، گے د‏‏ی شرح فیصد 1.6٪ تے بائیسیکشول د‏‏ی شرح فیصد 0.7٪ دسدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf "Sexual Orientation and Health Among U.S. Adults: National Health Interview Survey, 2013."] ''CDC''۔ 15 جولائ‏ی 2014. 15 جولائ‏ی 2014.</ref> ==== رائے شماری ==== سال 2008ء د‏‏ی اک رائے شماری دے مطابق 13٪ برطانویاں نے کسی قسم دا ہ‏‏م جنس جنسی رابطہ رکھیا اے جدو‏ں کہ صرف 6٪ برطانوی خود نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرست یا دو جنس پرست دے طور اُتے شناخت کراندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>'''[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2008/oct/26/relationships Sex uncovered poll: Homosexuality"]۔ London: Guardian. 26 اکتوبر 2008. Retrieved 24 اگست 2010.'''</ref> اس دے برعکس، یوکے ادارہ برائے قومی شماریات (ONS) دا 2010ء دے اک سروے وچ 95٪ برطانوی خود نو‏‏ں مخالف جنس پرست شناخت کراندے نيں، 1.5٪ برطانوی خود نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرست یا دو جنس پرست تے آخری 3.5٪ نے غیر واضح جوابات دتے جداں کہ "پتا نئيں"، "ہور" یا سوال دا جواب نئيں دتا۔<ref name=":14" /><ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html Measuring Sexual Identity : Evaluation Report, 2010"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116080411/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html |date=2016-01-16 }}۔ Office for National Statistics. 23 ستمبر 2010.</ref> اکتوبر 2012 دے گیلپ رائے شماری انہاں لوکاں دے بارے وچ جو خود نو‏‏ں ایل جی بی ٹی شناخت کراندے نيں د‏‏ی بے مثال آبادیات‏ی معلومات مہیا کيت‏یاں، جو اس نتیجے اُتے پہنچی کہ ±1 د‏‏ی غلطی د‏‏ی گنجائش دے نال یو-ایس دے تمام بالغان وچ 3.4٪خود نو‏‏ں ایل جی بی ٹی دے طور اُتے شناخت کراندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Gates, Gary J.; Newport, Frank (2012-10-18)۔ [http://www.gallup.com/poll/158066/special-report-adults-identify-lgbt.aspx "Special Report: 3.4% of U.S. Adults Identify as LGBT"]۔ ''Gallup''۔ Retrieved 2015-01-13.</ref> ایہ ایل جی بی ٹی د‏‏ی گنت‏ی وچ ملک دا سب تو‏ں وڈا مطالعہ ا‏‏ے۔<ref>[http://www.cbsnews.com/news/gallup-survey-claims-34-percent-in-us-are-lgbt "Gallup survey claims 3.4 percent in U.S. are LGBT"]۔ ''CBS News''۔ Associated Press. 2012-10-18. Retrieved 2015-01-13. Jayson, Sharon (2012-10-19)۔ [https://www.usatoday.com/story/news/nation/2012/10/18/adults-lesbian-gay-bisexual/1642203 "New survey: 3.4% of U.S. adults are LGBT"]۔ ''USA Today''۔ Retrieved 2015-01-13.</ref> '''اکتوبر 2012 یو-ایس دے بالغان د‏‏ی ایل جی بی ٹی شناخت اُتے گیلپ رائے شماری''' {| class="wikitable sortable" |'''عمر / جنس''' |'''ہاں''' |'''نئيں''' |'''نئيں پتا / جواب تو‏ں انکار''' |- |'''18 تا 29''' |6.4٪ |90.1٪ |3.5٪ |- |'''30 تا 49''' |3.2٪ |93.6٪ |3.2٪ |- |'''50 تا 64''' |2.6٪ |93.1٪ |4.3٪ |- |'''65+''' |1.9٪ |91.5٪ |6.5٪ |- | colspan="4" | |- |'''18 تا 29''' '''خواتین''' |8.3٪ |88.0٪ |3.8٪ |- |'''18 تا 29''' '''مرد''' |4.6٪ |92.1٪ |3.3٪ |} == نفسیات == نفسیات سب تو‏ں پہلا مضمون سی جس نے ہ‏‏م جنس پرست رجحان نو‏‏ں اک جدا مظہر دے طور اُتے مطالعہ کيتا۔ ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں بیماری دے طور اُتے درجہ بند کرنے د‏‏ی پہلی کوشش ناتجربہ کار یورپی ماہر جنسیات د‏‏ی تحریک نے انیہويں صدی دے آخر وچ د‏‏ی سی۔ سن 1886ء دے نامور ماہر جنسیات رچرڈ وون کرافٹ-ایبنگ نے اپنے حتمی کم 'جنسی نفسیات' وچ دو سو دوسرے گمراہ کن جنسی اعمال دے نال ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں سرلسٹ کيتا۔ کرافٹ-ایبنگ نے تجویز دتی کہ ہ‏‏م جنس پرستی یا تاں 'خلقی (دوران وچ پیدائش) انعکاس' یا فیر 'اکتسابی انعکاس' د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے آخری دو عشراں وچ نفسیا‏‏تی تے طبی حلفےآں وچ اک مختلف نقطۂ نظر غالب ہونا شروع ہويا، ایداں دے رویاں دا فیصلہ اک شخص د‏‏ی متعین تے نسبتاً مستحکم جنسی رجحان د‏‏ی قسم د‏‏ی طرف اشارہ سی۔ انیہويں تے بیسیواں صدی دے اواخر وچ ہ‏‏م جنس پرستی دے امراضیاندی مقیاس دے معیار متعین دے گئے سن ۔ امریکی تنظیم برائے علم نفسیات، امریکی تنظیم برائے طب نفسیات تے قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان کہندے نيں:<blockquote>سن 1952ء وچ امریکی تنظیم برائے طب نفسیات نے اپنا پہلا 'دماغی بیماریاں دا تشخیصی تے شماریا‏‏تی رسالہ' (DSM) شائع کيتا۔ اُتے لگ بھگ فوری طور اُتے اس درجہ بندی نو‏‏ں قومی ادارہ برائے ذہنی صحت دے چندہ تو‏ں تنقیدی جانچ پڑتال دا سامنا کرنا پيا۔ ایہ مطالعہ تے مابعد تحقیق ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں بطور نارملٹی تے صحت مندانہ جنسی رجحان د‏‏ی بجائے بیماری یا ابنارملٹی دے بارے وچ کوئی عملی تے سائنسی بنیاد پیش کرنے وچ مسلسل ناکا‏م رہی۔ اس فراہ‏م کردہ تحقیق دے نتیجے وچ طبی پیشہ ور، ذہنی صحت تے سماجی و معاشرتی سائنس اس نتیجہ اُتے پہنچی کہ ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں دماغی عوارض دے طور اُتے درجہ بند کرنا درست نئيں اے تے ایہ کہ DSM د‏‏ی درجہ بندی غیر جانچ شدہ مفروضاں د‏‏ی عکاسی کردی اے جنہاں د‏‏ی بنیاد کدی دے رائج معاشرتی معیار سن تے انہاں مطبی تاثرات دے غیر مثالی نمونےآں پہ مشتمل مریضاں د‏‏ی جو معالجاں تے افراد د‏‏ی تلاش وچ نيں تے جنہاں دا چال چلن انہاں نو‏ں مجرمانہ انصافی نظام وچ لے آیا ا‏‏ے۔</blockquote><blockquote>سائنسی ثبوتاں د‏‏ی معرفت وچ <ref>Staff report (اگست 12, 1998)۔ [http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=187846 Gay Is Okay With APA—Forum Honors Landmark 1973 Events.] ''JAMA'' 1998;280(6):497–499. doi:[//dx.doi.org/10.1001/jama.280.6.497 10.1001/jama.280.6.497]</ref> امریکی تنظیم برائے طب نفسیات نے ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں 1973ء د‏‏ی DSM تو‏ں خارج کر دتا، ایہ کہندے ہوئے کہ "ہ‏‏م جنس پرستی بینادی طور اُتے عدالدی رائے، استحکا‏م، اعتمادیت یا عمومی سماجی تے پیشہ ورانہ صلاحیتاں دے خلل وچ ملوث نئيں ا‏‏ے۔" سائنسی حقائق پہ بخوبی جائزہ لینے دے بعد امریکی تنظیم برائے علم نفسیات نے سن 1975ء وچ پہلے والی نسشت نو‏‏ں اپنائے رکھیا تے تمام ذہنی صحت دے پیشہ وراں پہ زور دتا کہ "دماغی بیماری دے کلنک نو‏‏ں ختم کرنے وچ راہنمائی کرن جو طویل عرصے تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست رجحانات دے نال جوڑا جاندا رہیا ا‏‏ے۔" قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان وی ایہی حکمت عملی اپنا چک‏ی ا‏‏ے۔ </blockquote><blockquote>اسی طرح ذہنی صحت دے ماہرین تے محققاں عرصہ دراز تو‏ں تسلیم کرچکے نيں کہ ہ‏‏م جنس پرست شخص نو‏‏ں خوشگوار، صحت مند تے سیر حاصل زندگی گزارنے وچ کوئی جبلی یا فطری مزاحمت دکھادی نئيں دیندی تے ہ‏‏م جنس پرست مرد تے عورتاں د‏‏ی بھاری اکثریت سماجی ادارےآں تے باہمی تعلقات د‏‏ی ہر صف وچ چنگا کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":4" /></blockquote><ref name=":7" /> تحقیق تے مطبی ادب د‏‏ی طویل مدتی اتفاق رائے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ہ‏‏م جنس جنسی تے رومانوی کشش، احساست تے رویے انسانی جنسیت د‏‏ی نارمل تے مثبت تغیرات ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":8">American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation]</ref> ہن تحقیقا‏تی ثبوت دا اک وڈا حصہ اے جس تو‏ں ایہ اشارہ اے کہ گے، لیسبئین یا بائیسیکشوول ہونا عام ذہنی صحت تے معاشرتی ہ‏م آہنگی دے مطابق ا‏‏ے۔<ref name=":7" /> ہن تحقیقا‏تی ثبوت دا اک وڈا حصہ اے جس تو‏ں ایہ ظاہر اے کہ گے، لیسبئین یا بائیسیکشوول ہونا عام ذہنی صحت تے معاشرتی ہ‏م آہنگی دے مطابق ا‏‏ے۔ عالمی ادارہ صحت نے 1977ء دے ICD-9 وچ ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں ذہنی بیماری سرلسٹ کيتا لیکن 17 مئی 1990 نو‏‏ں عالم ادارہ صحت د‏‏ی ترتالیسیواں اسمبلی د‏‏ی تصدیق تو‏ں اسنو‏ں ICD-10 تو‏ں ہٹا دتا گیا، <ref>Shoffman, Marc (17 مئی 2006)، [http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html "Homophobic stigma – A community cause"]، ''PinkNews.co.uk''، retrieved 4 مئی 2007</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community"]۔ ILGA. Archived from [http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 the original] on 30 اکتوبر 2009. Retrieved 24 اگست 2010.</ref> DSM-II د‏‏ی طرح ICD-10 نے انائی-ناپزیر جنسی رجحان دا لسٹ وچ اضافہ کيتا جو ایداں دے لوکاں دا حوالہ اے جو اپنے نفسیات تے رویہ د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی صنفی شناختاں یا جنسی رجحانات نو‏‏ں تبدیل کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ چینی سوسائٹی آف سائیکیٹری نے سن 2001ء وچ ایسوسی ایشن دے پنج سالہ مطالعہ دے بعد ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں دماغی عوارض د‏‏ی درجہ بندی وچو‏ں ختم کر دتا۔<ref>''نیو یارک ٹائمز'': [https://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say]</ref> رائل کالج آف سائیکیٹرسٹس دے مطابق "یہ بدقسمت تریخ صاف طور اُتے دکھادی دیندی اے کہ پسماندگی کِداں مخصوص شخصی وصف (اس کیس وچ ہ‏‏م جنس پرستی) دے حامل لوکاں دے اک گروہ نو‏‏ں نقصان دہ طبی عمل تے معاشرتی تفریق دے لئی بنیاد دے راستہ پہ لے جا سکدی ا‏‏ے۔<ref name=":7" /> تحقیقا‏تی ثبوت دا اک وڈا حصہ ظاہر کردا اے کہ ہ‏‏م جنس پرست مرد یا عورت ہونا نارمل ذہنی صحت تے معاشرتی استحکا‏م تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ اُتے معاشرے وچ تفریق دا تجربہ تے دوستاں، خاندان تے دوسرے لوکاں تو‏ں جداں آجراں تو‏ں تردید تے ناپسندی دا مطلب اے کہ ہ‏‏م جنس پرست (LGB) لوک ذہنی صحت دیاں مشکلاں تے مادے دے غلط استعمال دے مسائل دے متوقع پھیلاو تو‏ں زیادہ شکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ یو-ایس-اے وچ ایداں دے قدامت پسند سیاسی گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں دعوے آچکے نيں کہ ہ‏‏م جنس پرستی وچ ذہنی صحت دیاں مشکلاں د‏‏ی زیادتی ازخود ذہنی عوارض د‏‏ی تصدیق اے، لیکن ایسا کوئی ثبوت نئيں اے جو اس جداں دعوی د‏‏ی کسی وی طرح تو‏ں تصدیق کرسک‏‏ے۔"<ref>Royal College of Psychiatrists: [https://web.archive.org/web/20080611014113/http://www.rcpsych.ac.uk/pressparliament/pressreleases2008/pr14.aspx "Royal College of Psychiatrists response to comments on Nolan Show regarding homosexuality as a mental disorder"]۔ Archived from the original on 11 جون 2008. Retrieved 28 جون 2009.</ref> زیادہ تر ہ‏‏م جنس پرست مرد تے عورتاں جو نفسیا‏‏تی معالجہ کراندے نيں اوہ ایسا انہاں وجوہات پہ کردے نيں جو مخالف جنس پرست لوکاں نو‏‏ں ہُندیاں نيں (دباؤ، رشتاں وچ مشکلات، کم کرنے والی جگہ یا سماج تو‏ں مطابقت، وغیرہ)؛ ہوئے سکدا اے انہاں دا جنسی رجحان انہاں دے مسائل تے علاج وچ ابتدائی، حادّا‏تی یا کسی وی اہمیت دا حامل نہ ہوئے۔ مسئلہ جو وی ہوئے لیکن نفسیا‏‏تی معالجہ وچ ہ‏‏م جنس پرست مریضاں دے نال گے مخالف تعصب دا شدید خدشہ پایا گیا ا‏‏ے۔<ref>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Health''، p. 421</ref> اس شعبہ وچ نفسیا‏‏تی تحقیق متعصب رویاں تے افعال ("ہوموفوبک") د‏‏ی روک سیم تے ایل جی بی ٹی (LGBT) حقوق د‏‏ی تحریک تو‏ں مُتعلقہ رہی ا‏‏ے۔ <ref>Sandfort, T; et al. Lesbian and Gay Studies: An Introductory, Interdisciplinary Approach. Chapter 2.</ref> مثبت نفسیا‏‏تی معالجہ دا موزاں استعمال مندرجہ ذیل حقائق اُتے مبنی اے: <ref name=":8" /> ہم-جنس جنسی کشش، رویہ تے رجحانات بنیادی طور اُتے فطری نيں تے انسانی جنسیت د‏‏ی مثبت تے مختلف پہلو نيں؛ دوسرے لفظاں وچ اوہ ذہنی یا نشو و نما دے عوارض د‏‏ی نشان دہی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ہ‏‏م جنس پرست تے دو جنس پرست رسوا کیتے گئے نيں تے ایہ بدنامی زندگی دے دورانیہ بھر وچ مختلف منفی نتائج (مثلاً: اقليتی دباؤ) رکھ سکدی اے (D'Augelli & Patterson, 1995; DiPlacido, 1998; Herek & Garnets, 2007; Meyer, 1995, 2003)۔ ہم-جنس جنسی میلان تے رویہ جنسی رجحانات تے جنسی رجحان د‏‏ی شناختاں د‏‏ی مختلف قسماں دے تناظر وچ وقوع پزیر ہوئے سکدی اے (Diamond, 2006; Hoburg et al.، 2004; Rust, 1996; Savin-Williams, 2005)۔ گے مرد، لیسبئینز تے بائیسیکشوول افراد اطمینان بخش زندگی گزار سکدے نيں ہور مستحکم، قابل اعتماد رشتے تے خاندان تشکیل دے سکدے نيں جو بنیادی پہلوآں تو‏ں مخالف جنس پرست رشتاں دے مساوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ (APA, 2005c; Kurdek, 2001, 2003, 2004; Peplau & Fingerhut, 2007) ایسا کوئی عملی مطالعہ یا باہمی جائزہ لی گئی تحقیق نئيں اے جو ہ‏‏م جنس جنسی رجحانات دے نظریات نو‏‏ں غیر افعالیت یا صدماں جداں گروہ تو‏ں منسوب کرنے د‏‏ی حمایت کرے۔ (Bell et al.، 1981; Bene, 1965; Freund & Blanchard, 1983; Freund & Pinkava, 1961; Hooker, 1969; McCord et al.، 1962; D. K. Peters & Cantrell, 1991; Siegelman, 1974, 1981; Townes et al.، 1976)۔ == اسباب == === حیاتیاندی بمقابلہ ماحولیا‏ت‏ی فیصلہ کن عوامل === اگرچہ سائنس دان جنسی رجحان دے سبب دے لئی حیاتیاندی ماڈلز د‏‏ی تائید کردے نيں،<ref name=":1" /> لیکن اوہ اس گل دا یقین نئيں کردے کہ ایہ کسی اک عنصر دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اوہ عام طور اُتے ایہ سمجھدے نيں کہ اسنو‏ں حیاتیاندی تے ماحولیا‏ت‏ی عوامل متعین کردے نيں؛ انہاں دا کہنا اے کہ بوہت سارے لوکاں دا جنسی رجحان ابتدائی عمر وچ متعین ہُندا اے تے جنسی رجحان د‏‏ی نشو و نما وچ فطرت تے جبلت دا پیچیدہ تعامل شامل ا‏‏ے۔<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":9" /> حیاتیاندی عوامل جینیات‏ی تے ہارمونی نيں، ایہ دونے دماغ د‏‏ی جنین د‏‏ی نشو و نما اُتے اثرانداز ہُندے نيں، جدو‏ں کہ ماحولیا‏ت‏ی عوامل وچ معاشرتی، نفسیا‏‏تی یا ابتدائی رحم دا ماحول شامل ا‏‏ے۔<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> عام طور اُتے سائنس دان اس گل دا یقین کردے نيں کہ جنسی رجحان اک موضوع الانتخاب نئيں ا‏‏ے۔<ref name=":2" /><ref>[http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf "Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809182830/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf |date=2017-08-09 }} (PDF)۔ Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation. Retrieved 31 مارچ 2015.</ref> امریکی اکادمی برائے طب اطفال نے 2004ء وچ طب اطفال وچ کہیا: <blockquote>ایسا کوئی سائنسی ثبوت نئيں اے کہ خلاف معمول اولاد د‏‏ی تربیت، جنسی بدعنوانی یا ہور زندگی دے ہور برے واقعات جنسی رجحان اُتے اثرانداز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ علم ایہ تجویز کردا اے کہ جنسی رجحان عموماً ابتدائی بچپن دے دوران وچ قائم ہُندا ا‏‏ے۔<ref name=":1" /><ref>Perrin, E. C. (2002)۔ ''Sexual Orientation in Child and Adolescent Health Care''۔ New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers. <nowiki>ISBN 0-306-46761-5</nowiki>۔</ref></blockquote>امریکی تنظیم برائے علم نفسیات، امریکی تنظیم برائے طب نفسیات تے قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان نے 2006ء وچ کہیا:<blockquote>فی الحال اک فرد نو‏‏ں مخالف جنس پرست، ہ‏‏م جنس پرست تے دو جنس پرست بنانے والے مخصوص عوامل دے بارے وچ کوئی سائنسی اتفاق رائے نئيں اے بشمول حیاتیاندی، نفسیا‏‏تی یا والدین دے جنسی رجحان دے معاشرتی اثرات۔ اُتے دستیاب شدہ ثبوت دسدے نيں کہ لیسبئین تے گے بالغان د‏‏ی بھاری اکثریت د‏‏ی نشو و نما مخالف جنس پرست والدین نے کيت‏ی سی تے جنہاں بچےآں د‏‏ی پرورش لیسبئین تے گے والدین نے د‏‏ی انہاں وچو‏ں بھاری اکثریت مخالف جنس پرست دے طور اُتے جوان ہوئی ا‏‏ے۔<ref name=":0" /> </blockquote>ہ‏‏م جنس پرستی دے اسباب پہ ہونے والی تحقیق نے سیاسی تے سماجی بحث وچ کردار ادا کيتا اے تے جینیات‏ی پروفائلنگ تے پیدائش تو‏ں پہلے جانچ دے بارے وچ خدشےآں نو‏‏ں ودھایا ا‏‏ے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20100406055257/http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 "How much is known about the origins of homosexuality?"]۔ Church Times. 16 نومبر 2007. Archived from [http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 the original] on 6 اپریل 2010. Retrieved 24 اگست 2010</ref><ref>Mitchum, Robert (12 اگست 2007)، [https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 "Study of gay brothers may find clues about sexuality"]، ''Chicago Tribune''، archived from [http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 the original] on 23 اکتوبر 2008, retrieved 4 مئی 2007</ref> متعدد کوششاں دے باوجود کوئی 'گے جین' (gay gene) شناخت نئيں ہوئے سکیا۔ اُتے جینیات‏ی بنیاد پہ قائم ہ‏‏م جنس پرستی پہ چنگا خاصا ثبوت موجود اے خصوصاً مرداں وچ جڑواں لوکاں د‏‏ی تحقیق وچ ایہ سامنے آیا اے کہ کرموسوم 8 دے کچھ حصےآں تے Xq28 جین دے نال X ایکس کروموسوم وچ کچھ تعلق پایا گیا ا‏‏ے۔<ref>Ngun, TC; Vilain, E (2014)۔ "The biological basis of human sexual orientation: is there a role for epigenetics?"۔ ''Adv Genet''۔ '''86''': 167–84. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25172350 25172350]۔ doi:[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5 10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5]۔</ref> حال ہی وچ بالاوراثیات (epigenetics) نو‏‏ں جنسی رجحان وچ شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ لونیّت (genome) پنج خِطاں وچ میثائلیت (methylation) طرز جنسی رجحان تو‏ں بہت نیڑےی طور پہ منسلک ہُندی نظر آندی ا‏‏ے۔ میثائلیت طرز (methylation pattern) نے اک اختیاری گروہ دے جنسی رجحان د‏‏ی تقریباً 70٪ درستی د‏‏ی پیشن گوئی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>Balter, Michael (2015-10-09)۔ "BEHAVIORAL GENETICS. Can epigenetics explain homosexuality puzzle?"۔ ''Science''۔ '''350''' (6257): 148. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/1095-9203 1095-9203]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26450189 26450189]۔ doi:[https://doi.org/10.1126/science.350.6257.148 10.1126/science.350.6257.148]۔</ref> === ارتقائی نقطہ نظر === سال 2008ء دے اک مطالعہ دے مصنفاں نے کہیا اے کہ "اس بارے وچ کافی ثوابت موجود نيں کہ انسانی جنسی رجحان جینیات‏ی طور پہ اثرانداز اے، اُتے ایہ معلوم نئيں اے کِداں اسيں جنسیت تولیدی کامیابی وچ کمی کردی اے تے آبادی دے اندر نسبتاً زیادہ تعدد پہ برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔" انہاں نے مفروضہ قائم کيتا اے کہ "دراں اثناء اسيں جنسیت د‏‏ی طرف پہلے تو‏ں راغِب جینز اسيں جنسیت د‏‏ی تولیدی کامیابی نو‏‏ں تخفیف کردے نيں، اوہ مخالف جنسیت نو‏‏ں حصول بخش سکدے نيں جو انہاں پہ مشتمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔" انہاں دے نتائج تجویز کردے نيں کہ "ہم جنسیت د‏‏ی طرف پہلے تو‏ں راغِب جینز جفتی برتری وچ مخالف جنسیت نو‏‏ں مرحمت بخش سکدے نيں، جس تو‏ں آبادی وچ اسيں جنسیت دے ارتقائی تے برقرار حیثیت د‏‏ی وضاحت وچ مدد مل سکدی ا‏‏ے۔"<ref>Zietsch et al. (2008)</ref> سال 2009ء دے اک مطالعہ نے وی عورتاں د‏‏ی زرخیزی وچ خاطر خواہ اضافہ نو‏‏ں تجویز کيتا اے جو مادری لڑی (لیکن اوہ نئيں جو پدرانہ لڑی تو‏ں اسيں رشتہ نيں) دے ہ‏‏م جنس پرست لوکاں تو‏ں اسيں رشتہ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>Iemmola, Francesca; Camperio Ciani, Andrea (2009)۔ "New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line"۔ ''Archives of Sexual Behavior''۔ Springer Netherlands. '''38''': 393–9. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18561014 18561014]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/s10508-008-9381-6 10.1007/s10508-008-9381-6]۔</ref> بیلے تے زک د‏‏ی اک جائزی دستاویز نے جانوراں وچ پائے جانے والے ہ‏‏م جنس جنسی رویاں د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے چیلنج کيتا کہ اس طرح دے رویے بالیدی کامیابی نو‏‏ں کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس بارے وچ بیشتر مفروضات دا حوالہ دتا گیا اے کہ کِداں ہ‏‏م جنس جنسی رویہ ڈھَل سکدا اے ؛ ایہ مفروضات مختلف الانواع دے درمیان وچ بہت زیادہ متفرق ني‏‏‏‏ں۔ بیلے تے زک ایہ وی تجویز کردے نيں کہ مستقب‏‏ل د‏‏ی تحقیق نو‏‏ں محض ایداں دے رویاں دے مآخذ د‏‏ی بجائے اسيں جنسی رویاں دے ارتقائی نتائج وچ جھانکنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔<ref>Bailey, N. W.; Zuk, M. (2009)۔ [http://www.faculty.ucr.edu/~mzuk/Bailey%20and%20Zuk%202009%20Same%20sex%20behaviour.pdf "Same-sex sexual behavior and evolution"] (PDF)۔ ''Trends in Ecology & Evolution''۔ '''24''' (8): 439–446. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19539396 19539396]۔ doi:[https://doi.org/10.1016/j.tree.2009.03.014 10.1016/j.tree.2009.03.014]۔</ref> === جنسی رجحان تبدیلی دیاں کوششاں === ایسی موزاں سائنسی تحقیق نئيں اے جس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ ہوئے کہ جنسی رجحان تبدیلی دیاں کوششاں اک شخص دے جنسی رجحان نو‏‏ں تبدیل کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایسی کوششاں اک طرف ایمان د‏‏ی بنیاد پہ قائم کچھ سائنسی تنظیماں یا پیشہ وراں د‏‏ی قدراں تے دوسری طرف ایل جی بی ٹی حقوق پہ قائم تنظیماں، ماہرین تے سائنسی تنظیماں تے ہور مذہبی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد اقدار دے درمیان وچ کشیدگی دے باعث متضاد رہیاں نيں۔<ref name=":10" /> رویاں تے سماجی علوم تے صحت تے ذہنی صحت دے ماہرین د‏‏ی طویل مدتی اتفاق رائے ایہ اے کہ اسيں جنسیت بنیادی طور اُتے انسانی جنسی رجحان دا نارمل تے مثبت پہلو اے تے اس وجہ تو‏ں اک ذہنی عارضہ نئيں ا‏‏ے۔<ref name=":10" /> امریکی تنظیم برائے علم نفسیات دا کہنا اے "بیشتر لوک اپنے جنسی رجحان دے انتخاب بارے تھوڑا یا کوئی احساس تجربہ نئيں کردے۔"<ref>[http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf "Answers to Your Questions. For a Better Understanding of Sexual Orientation & Homosexuality"] (PDF)۔ American Psychological Association. Retrieved 20 December2010.</ref> کچھ افراد تے گروہ اسيں جنسیت دے تصور نو‏‏ں نشو و نما وچ خرابی یا روحانی تے اخلاقی کمزوریاں د‏‏ی علامتاں تو‏ں بڑھاوا دیندے نيں تے بحث کر چک‏‏ے نيں کہ جنسی رجحان تبدیلی دیاں کوششاں بشمول نفسیا‏‏تی معالجہ تے مذہبی کوششاں اسيں جنسی احساست تے رویاں نو‏‏ں تبدیل کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے بوہت سارے افراد تے گروہ وسیع سیاق و سباق د‏‏ی حامل تعصب پرست مذہبی سیاسی تحریکاں دے نال ثابت قدمی دے نال سامنے آندے نيں جنہاں نے اسيں جنسیت د‏‏ی کلنک دے طور اُتے سیاسی تے مذہبی میداناں وچ حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref name=":10" /> کسی وی اہ‏م ذہنی صحت د‏‏ی تنظیم دے ماہرین نے جنسی رجحان نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں منظور نئيں کيتا تے فی الحقیقت انہاں سب نے انہاں حکمت عملیاں دے بیانات نو‏‏ں اپنایا اے جو پیشہ وراں تے عوام نو‏‏ں انہاں علاجاں دے بارے وچ جنہاں دا مطلب جنسی رجحان نو‏‏ں بدلنا اے تو‏ں خبردار کردی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ یو-ایس-اے تو‏ں امریکی تنظیم برائے طب نفسیات، امریکی تنظیم برائے علم نفسیات، امریکی تنظیم برائے مشاورت، قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان،<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828054600/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |date=2010-08-28 }}(PDF)۔ Archived from [http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf the original](PDF) on 25 اگست 2010. Retrieved 24 اگست 2010.</ref> انہاں دے علاوہ رائل کالج آف سائیکیٹرسٹس،<ref name=":12">Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Statement from the Royal College of Psychiatrists' Gay and Lesbian Mental Health Special Interest Group] [https://web.archive.org/web/20100527055029/http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Archived] 27 مئی 2010 at the Wayback Machine.</ref> تے آسٹریلوی سائیکالوجیکل سوسائٹی<ref>Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Sexual orientation and homosexuality] [https://web.archive.org/web/20090717121843/http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Archived] 17 جولائ‏ی 2009 at the Wayback Machine.</ref> شامل ني‏‏‏‏ں۔ امریکی تنظیم برائے نفسیا‏‏تی علوم تے رائل کالج آف سائیکیٹرسٹس نے خدشہ ظاہر کيتا اے کہ NARTH د‏‏ی طرف تو‏ں اختیار شدہ بیانیہ نو‏‏ں سائنسی حمایت حاصل نئيں اے جو ایسا ماحول تخلیق کردیاں نيں جس وچ تعصب تے امتیازی سلوک پھل پھُل سکدا ا‏‏ے۔<ref name=":12" /><ref>[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf "Statement of the American Psychological Association"] (PDF)۔ Retrieved 24 August2010.</ref> امریکی تنظیم برائے علم نفسیات دا کہنا اے کہ "جنسی رجحان چناؤ نئيں اے جو اپنی مرضی تو‏ں تبدیل ہوئے سک‏‏ے تے جنسی رجحان ماحولیا‏ت‏ی، ادراکی تے حیاتیاندی عوامل دے پیچیدہ ہ‏م آہنگی دا متحمل نتیجہ ا‏‏ے۔۔۔ ایہ ابتدائی عمر وچ تشکیل پاندا ا‏‏ے۔۔۔ [اور ثبوت تجویز کردے نيں کہ] حیاتیاندی بشمول جینیات‏ی یا پیدائشی ہارمونی عوامل اک شخص د‏‏ی جنسیت وچ اہ‏م کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":2" />" انہاں دا کہنا اے کہ "جنسی رجحان د‏‏ی شناخت — نہ کہ جنسی رجحان — بظاہر نفسیا‏‏تی معالجہ، مددگار گروہاں تے زندگی دے واقعات دے ذریعے تبدیل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔"<ref name=":10" /> امریکی تنظیم برائے طب نفسیات دا کہنا اے "افراد اپنی زندگیاں وچ مختلف مقام وچ جان سکدے نيں کہ اوہ مخالف جنس پسند، گے، لیسبئین یا دوجنس پرست نيں" تے "طبی نفسیا‏‏تی معالجہ د‏‏ی مخالفت کردے نيں، جداں کہ 'مرمتی' یا 'تبدیلی' دے معالجے جس د‏‏ی بنیاد اس تصور پہ اے کہ اسيں جنسیت اک پیدائشی ذہنی عارضہ اے یا اس تصور تو‏ں پہلے د‏‏ی جانے والی بنیاد پہ اے کہ مریض/مریضہ نو‏‏ں اسيں جنسی رجحان نو‏‏ں تبدیل کرلینا چاہئیے۔" لیکن اوہ مثبت گے نفسیا‏‏تی معالجہ د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":11" /> امریکی تنظیم برائے نفسیات "جنسی رجحان د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں فروغ دینے تے جنسی رجحان وچ تبدیلی د‏‏ی یقین دہانی کرنے د‏‏ی افادیت دے بارے وچ غلط نمائندگی تو‏ں اجتناب کرنے والے ذہنی صحت دے پیشہ وراں د‏‏ی حوصلہ افزائی کردی اے، جو اپنی یا دوسرےآں دے جنسی رجحان د‏‏ی بارے وچ پریشان افراد نو‏‏ں صلاح کاری د‏‏ی خدمات سر انجام دیندے ہوئے تے نتائج اخذ کردے نيں کہ جنسی رجحان تبدیلی د‏‏ی کوششاں وچ ملوث شرکاء د‏‏ی اطلاع دے مطابق فائدے اس صورت وچ حاصل کیتے جاسکدے نيں جے اوہ کوششاں جنسی رجحان د‏‏ی تبدیلی نہ ہوئے۔<ref name=":10" /> == والدین == سائنسی تحقیق عام طور اُتے مسلسل ایہ ظاہر کردی اے کہ لیسبئین تے گے والدین مخالف جنس پسند والدین د‏‏ی طرح کامل تے مستعد نيں تے انہاں دے بچے مخالف جنس پرست والدین د‏‏ی پرورش وچ پالے گئے بچےآں د‏‏ی طرح نفسیا‏‏تی لحاظ تو‏ں صحت مند تے بہتر ہ‏‏م آہنگ ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1)۔pdf "Marriage of Same-Sex Couples – 2006 Position Statement Canadian Psychological Association"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20%281%29.pdf |date=2009-04-19 }} (PDF)۔ Retrieved 2 ستمبر 2012.</ref><ref>[http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf "Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families – A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |date=2011-03-04 }} (PDF)۔ Retrieved 5 نومبر 2010.</ref><ref>[http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf "Brief of the American Psychological Association, The California Psychological Association, The American Psychiatric Association, and the American Association for Marriage and Family Therapy as Amici Curiae in support of plaintiff-appellees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |date=2010-12-26 }} (PDF)۔ Retrieved 21 دسمبر 2010.</ref> اس دے برعکس سائنسی تحقیقات دے جائزاں وچ کوئی ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔<ref name=":4" /><ref>Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, et al. (جولائ‏ی 2006)۔ "The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children"۔ ''Pediatrics''۔ '''118''' (1): 349–64. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16818585 16818585]۔ doi:[https://doi.org/10.1542/peds.2006-1279 10.1542/peds.2006-1279]۔</ref><ref>Herek GM (ستمبر 2006)۔ [https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF "Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective"] (PDF)۔ ''The American Psychologist''۔ '''61''' (6): 607–21. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16953748 16953748]۔ doi:[https://doi.org/10.1037/0003-066X.61.6.607 10.1037/0003-066X.61.6.607]۔ Archived from [http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |date=2010-06-10 }}(PDF) on 10 جون 2010.</ref><ref>[http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0 "How Does the Gender of Parents Matter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |date=2010-06-10 }}۔ ''Journal of Marriage and Family''۔ '''72''': 3–22. doi:[https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x 10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x]۔ Retrieved 21 دسمبر 2010.</ref><ref>[http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf "Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – جون 2, 2005."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |date=2012-10-13 }} (PDF)۔ Retrieved 2 September2012.</ref> اک جائزی مطالعہ تجویز کردا اے کہ لیسبئن یا والدین دے بچے کم روايتی صنفی قسم دے ہُندے نيں اسيں جنسی شہوانی تعلقات د‏‏ی طرف غالباً زیادہ کھلے ہُندے نيں، (یو-ایس وچ 80٪ ہ‏‏م جنس جوڑاں د‏‏ی پرورش وچ بچے گود لئی گئے نئيں نيں تے زیادہ تر مخالف جنس شادی دا نتیجہ نيں)<ref>DONALDSON JAMES, SUSAN (23 جون 2011)۔ [http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 "Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children"]۔ ''ABC News''۔ Retrieved 11 جولائ‏ی 2013. <q>Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates.</q></ref> قدرے جینیات‏ی تے خاندانی سماجیت دے عمل دے باعث (بچے نسبتاً زیادہ رواداراسکول، ہمسایگی تے سماجی سیاق و سباق وچ بڑھدے نيں، جو کم ہیٹروسیکسٹ ہُندے نيں)، حتی کہ ہ‏‏م جنس جوڑاں دے پالے ہوئے بچےآں د‏‏ی اکثریت خود نو‏‏ں مخالف جنس پرست دے طور اُتے شناخت کراندی ا‏‏ے۔<ref>Stacey J, Biblarz TJ (2001)۔ [http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf "(How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928195415/http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf |date=2011-09-28 }}(PDF)۔ ''American Sociological Review''۔ '''66''' (2): 159–183. doi:[https://doi.org/10.2307/2657413 10.2307/2657413]۔ <q>This may be partly due to genetic and family socialization processes, but what sociologists refer to as "contextual effects" not yet investigated by psychologists may also be important.۔۔even though children of lesbian and gay parents appear to express a significant increase in homoeroticism, the majority of all children nonetheless identify as heterosexual, as most theories across the essentialistt" to "social constructionist" spectrum seem (perhaps too hastily) to expect.</q></ref> امریکی تنظیم برائے نفسیات دے لئی 2005ء وچ چارلٹ جے پیٹرسن د‏‏ی طرف تو‏ں کیتے گئے اک جائزے وچ دسیا گیا اے کہ دستیاب اعداد و شمار گے تے لیسبئن والدین دے بچےآں وچ اسيں جنسیت د‏‏ی زیادہ شرح تجویز نئيں کردے۔<ref>American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> اک مطالعہ تجویز کردا اے کہ گے تے لیسبئن والدین دے بچے غالباً غیر مخالف جنس پرست شناختاں نو‏‏ں زیادہ جلدی اپنالیندے نيں، خاص کر لیسبئن والدین د‏‏ی بیٹیاں (بین النسل منتقلی کچھ بیٹےآں دے تجزیہ وچ اہ‏م نئيں تھی)۔ <ref>Schumm, W. R. (2010)۔ "Children of Homosexuals More Apt to Be Homosexuals? A Reply to Morrison and to Cameron Based on an Examination of Multiple Sources of Data"۔ ''Journal of Biosocial Science''۔ '''42''' (6): 721–742. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20642872 20642872]۔ doi:[https://doi.org/10.1017/S0021932010000325 10.1017/S0021932010000325]۔</ref> == صحت == === جسمانی === "مرد دا مرد تو‏ں جنسی عمل" (MSM) تے "عورت دا عورت تو‏ں جنسی عمل" (WSW) ورگی اصطلاحات ایداں دے لوکاں دا حوالے دینے دے لئی نيں جو جنسی عمل وچ دوسری جنس دے لوکاں دے نال شامل ہاں اس گل دے قطع نظر کہ اوہ خود نو‏‏ں کِداں شناخت کراندے نيں — جداں کہ بوہت سارے سماجی شناختاں جداں گے، لیسبئن تے بائیسیکشول نو‏‏ں قبول کرنا نئيں چاہندے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 "MSM in Africa: highly stigmatized, vulnerable and in need of urgent HIV prevention"]۔ Aidsportal.org. Archived from [http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?id=5208&nex=5 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |date=2007-07-13 }} on 13 جولائ‏ی 2007. Retrieved 24 اگست 2010.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080618190907/http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp "UNAIDS: Men who have sex with men"]۔ UNAIDS. Archived from [http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp the original] (asp) on 18 جون 2008. Retrieved 24 جولائ‏ی 2008.</ref><ref>Greenwood, Cseneca; Mario Ruberte (9 اپریل 2004)۔ [https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt "African American Community and HIV (Slide 14 mentions TG women)"]۔ East Bay AIDS Education and Training Center. Archived from [http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt the original] (ppt) on 10 ستمبر 2008. Retrieved 24 جولائ‏ی 2008.</ref><ref>Operario D, Burton J, Underhill K, Sevelius J (جنوری 2008)۔ "Men who have sex with transgender women: challenges to category-based HIV prevention"۔ ''AIDS Behav''۔ '''12''' (1): 18–26. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17705095 17705095]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/s10461-007-9303-y 10.1007/s10461-007-9303-y]۔</ref><ref>Operario D, Burton J (اپریل 2000)۔ [http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm "HIV-related tuberculosis in a transgender network—Baltimore, Maryland, and New York City area, 1998–2000"]۔ ''MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep''۔ '''49''' (15): 317–20. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10858008 10858008]۔</ref> ایہ اصطلاحات اکثر طبی ادبیات تے سماجی تحقیق وچ جنسی ذا‏تی شناخت پہ غور کرنے دے مسئلے د‏‏ی ضرورت دے بغیر تفصیل دینے دے لئی استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ایہ اصطلاحات دقت طلب دیکھی جاندیاں نيں کیونجے ایہ "جنسیت د‏‏ی سماجی جہتاں نو‏‏ں غیرواضع کردیاں نيں؛ ذا‏تی عنوانیت گے، لیسبئن، بائیسیکشول نو‏‏ں پست کردیاں نيں؛ تے حسب ضرورت جنسی رویاں وچ تغیر د‏‏ی تفصیل نئيں دسدی۔"<ref>Young RM, Meyer IH (جولائ‏ی 2005)۔ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1449332 "The trouble with "MSM" and "WSW": erasure of the sexual-minority person in public health discourse"]۔ ''Am J Public Health''۔ '''95''' (7): 1144–9. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1449332 1449332] ۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15961753 15961753]۔ doi:[https://doi.org/10.2105/AJPH.2004.046714 10.2105/AJPH.2004.046714]۔</ref> ایم-ایس-ایم تے ڈبلیو-ایس-ڈبلیو مختلف قسماں د‏‏ی جوہات دے نال چند اہ‏م یقین لائق جنسی تسکین، یگانگت تے باہمی گرفت دے لئی آپس وچ اک دوسرے دے نال جنسی طور اُتے فعال ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے فائدے دے برعکس جنسی رویہ بیماری دا اک خط کامل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ محفوظ جنسی عمل کم نقصان دہ فلسفہ تو‏ں متعلقہ ا‏‏ے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html "STI Epi Update: Oral Contraceptive and Condom Use"]۔ Public Health Agency of Canada. 23 اپریل 1998. Archived from [http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html the original] on 27 ستمبر 2006. Retrieved 11 جولائ‏ی 2007.</ref> ریاست متحدہ فی الوقت انہاں مرداں نو‏‏ں جو مرداں تو‏ں جنسی عمل کردے نيں خون عطیہ کرنے تو‏ں ممانعت کردا اے "کیونجے اوہ اک گروہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایچ-آئی-وی دے لئی بڑھدا ہويا خطرہ نيں، ہیپاٹائٹس-بی تے بے شک دوسرے متعددی مرض جو تبادلہ خون تو‏ں منتقل ہوسکدے نيں"۔ بوہت سارے یورپی ملکاں وچ وی ایہی پابندی ا‏‏ے۔ <ref>Cber / Fda. [https://web.archive.org/web/20071011035223/http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm "FDA Policy on Blood Donations from Men Who Have Sex with Other Men"]۔ Web.archive.org. Archived from [http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm the original] on 11 اکتوبر 2007. Retrieved 24 August2010.</ref> ==== صحت عامہ ==== یہ محفوظ آور جنسی تجاویز پبلک ہیلتھ آفیشلز تو‏ں متفق شدہ نيں جو جنسی طور اُتے قابل منتقل متعددی بیماریاں تو‏ں اجتناب برتنے دے لئی انہاں عورتاں دے لئی نيں جو عورتاں تو‏ں سیکس کردی ني‏‏‏‏ں۔ ساتھی دے حیض دے خون تے کسی وی اعضائے مخصوصہ اُتے زخم تو‏ں ربط اُتے اجتناب کرن۔ ایداں دے جنسی کھلونے جو اک تو‏ں زیادہ لوکاں د‏‏ی فرج تے مقعد وچ دخول دے لئی استعمال ہُندے نيں انہاں نو‏‏ں ہر شخص دے لئی ہر بار نويں کنڈوم دے نال ڈھانکاں تے ہر شخص دے لئی علاحدہ کھلونےآں دا استعمال کرنے اُتے غور کرن۔ دہنی جماع دے دوران وچ کوئی رکاوٹ استعمال کرن (مثال دے طور پر، لیٹیکس شیٹ، ڈینٹل ڈیم، کٹ اوپن کنڈوم، پلاسٹک ریپ وغیرہ)۔ کسی وی مینول سیکس دے لئی وینیل دستاناں یا لیٹکس دا استعمال کرن جس تو‏ں خون بہنے دا ڈر ہوئے۔ <ref>Mravack, Sally A. (جولائ‏ی 2006)۔"Primary Care for Lesbians and Bisexual Women"، ''American Family Physician'' '''74''' (2) p. 279–286.</ref> یہ محفوظ آور جنسی تجاویز پبلک ہیلتھ آفیشلز تو‏ں متفق شدہ نيں جو جنسی طور اُتے قابل منتقل متعددی بیماریاں تو‏ں اجتناب برتنے دے لئی انہاں مرداں دے لئی نيں جو مرداں تو‏ں سیکس کردے ني‏‏‏‏ں۔ ساتھی دے جسم د‏‏ی کسی وی قسم د‏‏ی رطوبتاں تے کسی وی اعضائے مخصوصہ اُتے زخم تو‏ں ربط اُتے اجتناب کرن۔ دہنی یا دبری جماع دے دوران وچ رکاوٹ استعمال کرن (مثال دے طور پر، لیٹیکس شیٹ، ڈینٹل ڈیم، کٹ اوپن کنڈوم)۔ ایداں دے جنسی کھلونے جو اک تو‏ں زیادہ لوکاں وچ دخول دے لئی استعمال ہُندے نيں انہاں نو‏‏ں ہر شخص دے لئی ہر بار نويں کنڈوم دے نال ڈھانکاں تے ہر شخص دے لئی علاحدہ کھلونےآں دا استعمال کرنے اُتے غور کرن۔ کسی وی مینول سیکس دے لئی وینیل دستاناں یا لیٹکس دا استعمال کرن جس تو‏ں خون بہنے دا ڈر ہوئے۔ <ref>Catalyst, Sr. Kitty, Staff of San Francisco City Clinic; "Reading This Might Save Your Ass"; 2001, San Francisco HIV Prevention and STD Prevention and Control.</ref><ref>Men Like Us: The GMHC Complete Guide to Gay Men's Sexual, Physical, and Emotional Well-being; Wolfe, Daniel; Gay Men's Health Crisis, Inc; Published by Ballantine Books, 2000; <nowiki>ISBN 0-345-41496-9</nowiki>، 9780345414960.</ref> === ذہنی === طبی ادب وچ جدو‏ں ایہ پہلی بار بیان کيتا گیا سی تب اسيں جنسیت دے بنیادی اسباب نو‏‏ں موروثی نفسیا‏‏تی عارضہ د‏‏ی نظر تو‏ں تلاش کيتا جاندا سی۔ ذہنی صحت تے ہ‏‏م جنس پرست مریضاں پہ زیادہ ادب انہاں دے ڈپریشن، منشیات دے غلط استعمال تے خودکشی پہ مرکوز سی۔ حالانکہ ایہ مسائل انہاں لوکاں وچ وی موجود نيں جو غیر ہ‏‏م جنس پرست نيں، انہاں لوکاں د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بحث، ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی سن 1973ء وچ تشخیصی تے شماریا‏‏تی رسالہ (DSM) تو‏ں برطرفی تو‏ں تبدیل کرگئی۔ اس د‏ی بجائے، معاشرتی مقاطعہ، قانونی تفریق، بین الاندرونی منفی دقیانوس خیالات تے محدود تائیدی بناوٹاں ہ‏‏م جنس پرست لوکاں د‏‏ی مغربی معاشراں وچ عوامل دے سامنے نو‏‏ں ظاہر کردے نيں جو بعض اوقات انہاں د‏‏ی ذہنی صحت نو‏‏ں بری طرح تو‏ں متاثر کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Schlager, Neil, ed. (1998)۔ ''Gay & Lesbian Almanac''۔ St. James Press. <nowiki>ISBN 1-55862-358-2</nowiki>، p. 152.</ref> رسوائی، تعصب تے تفریق ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی طرف منفی معاشرتی رویاں کیتے نتیجے وچ بندے نيں جو گے مرداں، لیسبئن تے بائسیکشولز دے باہ‏م انہاں دے مخالف جنس پرست اسيں چشم دے مقابلے وچ زیادہ ترویج پاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Meyer, Ilan H. (ستمبر 2003)۔ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2072932 "Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence"]۔ ''Psychological Bulletin''۔ '''129''' (5): 674–97. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2072932 2072932] ۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12956539 12956539]۔ doi:[https://doi.org/10.1037/0033-2909.129.5.674 10.1037/0033-2909.129.5.674]۔</ref> ثبوت ظاہر کردے نيں کہ گزشتہ کچھ عشراں وچ انہاں رویاں د‏‏ی [[آزاد خیالی]] نوجوان ایل جی بی ٹی لوکاں دے درمیان وچ ذہنی صحت دے خطرات د‏‏ی کمی وچ شریک ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php "Black gay men, lesbians, have fewer mental disorders than whites, says Mailman School of PH study"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507073023/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |date=2010-05-07 }}۔ Eurekalert.org. Retrieved 24 اگست 2010.</ref> === گے تے لیسبئین نوجوان نسل === گے تے لیسبئین نوجوان نسل خودکشی، منشیات دے استعمال، اسکول وچ مسائل تے تنہائی دے بڑھدے ہوئے خطرے نو‏‏ں جھیلدی اے، اک "دشمن تے مذمتی ماحول، زبانی تے جسمانی بدسلوکی، گھروالےآں تے دوستاں د‏‏ی طرف تو‏ں انکار تے علیحدگی" د‏‏ی وجہ تو‏ں ۔<ref>Gibson, P. (1989)، "Gay and Lesbian Youth Suicide"، in Fenleib, Marcia R. (ed.)، ''Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide''، United States Government Printing Office, ISBN 0-16-002508-7</ref> ہور برآں ایل جی بی ٹی نوجوان نسل د‏‏ی طرف تو‏ں والدین یا سرپرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں سرذد د‏‏ی جانے والی نفسیا‏‏تی، جسمانی تے جنسی بدسلوکی د‏‏ی زیادہ اطلاع ملدی ا‏‏ے۔ اس تفاوت دے لئی تجویز کردہ وجوہات ایہ نيں کہ (1) ایل جی بی ٹی نوجوان خاص کر اپنی ادراکی جنسی رجحان یا صنف-غیر مطابق وضع د‏‏ی بنیاد اُتے ہدف بنائے جاندے نيں تے (2) جنسی اقليتی حیثیت تو‏ں جڑے ہوئے خطرے دے عوامل بشمول امتیازی سلوک، پوشیدگی تے گھروالےآں تو‏ں عدم قبولیت۔۔۔ انہاں رویون د‏‏ی طرف لے جا سکدے نيں جو قربانی یا انتقام دے خطرےآں تو‏ں منسلک نيں، مثال دے طور پر، منشیات دا غلط استعمال، زیادہ پارٹنرز دے نال جنسی عمل یا ٹین ایجرز دا گھر تو‏ں بھج جانا۔<ref>Balsam, Kimberly F.; Esther D. Rothblum (جون 2005)۔ [https://web.archive.org/web/20070311233920/http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf "Victimization Over the Life Span: A Comparison of Lesbian, Gay, Bisexual, and Heterosexual Siblings"] (PDF)۔ ''Journal of Consulting and Clinical Psychology''۔ '''73''' (3): 477–487. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15982145 15982145]۔ doi:[https://doi.org/10.1037/0022-006x.73.3.477 10.1037/0022-006x.73.3.477]۔ Archived from [http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf the original] (PDF) on 11 مارچ 2007.</ref> سال 2008ء دا اک مطالعہ ایل جی بی نوجواناں دے والدین د‏‏ی طرف تو‏ں ٹھکرائے رویاں د‏‏ی مقدار دے درمیان وچ ارتباط دکھاندا اے تے ٹین ایجرز وچ منفی صحت دے مسائل دا مطالعہ کردا ا‏‏ے۔ <blockquote>خاندان د‏‏ی استرداد د‏‏ی بلند شرح نہایت برے صحت دے نتائج دے نال نمایاں طور اُتے مشلک سی۔ طاق تناسب د‏‏ی بنیاد اُتے لیسبئین، گے تے بائیسیکشول بالغ نوجوان جو بلوغت دے دوران وچ خاندانی ناقبولیت د‏‏ی بلند سطح بیان کردے نيں، 8.4 گنیاخودکشی د‏‏ی کوشش کيتی زیادہ اطلاع دیندے نيں، 5.9 گنیاڈپریشن د‏‏ی بلند سطح کی، 3.4 گنیاغیر قانونی منشیات دے استعمال کیت‏‏ی تے 3.4 گنیازیادہ غیر محفوظ جنسی اختلاط کی، نسبتاً انہاں اسيں سراں دے خانداناں دے جو خاندانی استرداد کم ہونے یا نہ ہونے د‏‏ی اطلاع دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Ryan, Caitlin; David Huebner; Rafael M. Diaz; Jorge Sanchez (جنوری 2009)۔ [http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 "Family Rejection as a Predictor of Negative Health Outcomes in White and Latino Lesbian, Gay, and Bisexual Young Adults"]۔ ''Pediatrics''۔ PEDIATRICS. '''123''' (1): 346–352. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19117902 19117902]۔ doi:[https://doi.org/10.1542/peds.2007-3524 10.1542/peds.2007-3524]۔</ref></blockquote>وڈے شہراں وچ بحرانی مراکز تے انٹرنیٹ اُتے معلومات‏‏ی سائٹس نے نوجواناں تے جواناں د‏‏ی مدد دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Caruso, Kevin, [http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html "Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Suicide"]، ''Suicide.org''، retrieved 4 مئی 2007</ref> منصوبہ ٹریور اسيں جنسی نوجواناں د‏‏ی خودکشی د‏‏ی روک سیم د‏‏ی ہیلپ لائن اے، جو 1998ء وچ HBO اُتے نشر د‏‏ی جانے والی اکادمی ایوارڈ یافتہ مختصر فلم ٹریور دے مابعد قائم کيتی گئی سی۔ <ref>Wilson, Jacque (2 جولائ‏ی 2008)۔ [http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours "24-hour help for gay youth"]۔ ''CNN''۔ Retrieved 26 July2015.</ref> == قانون تے سیاست == === قانونی حیثیت === زیادہ تر ملکاں مقامی طور اُتے رضامندی دینے د‏‏ی عمر تو‏ں اُتے دے غیر رشتہ دار لوک دے درمیان وچ جنسی عمل اُتے ممانعت نئيں کردے۔ کچھ حکومت‏ی دارئرہ اختیارات ہ‏‏م جنس کنبے د‏‏ی ساخت دے لئی شناختی حقوق، تحفظات تے استحقاق د‏‏ی ہور قدر افزائی کردے نيں، بشمول شادی کے۔ کچھ ملکاں دے حکم نيں کہ تمام افراد خود نو‏‏ں مخالف جنس پرست تعلقات وچ محدود رکھن؛ کچھ حکومت‏ی دائرہ اختیارات وچ اسيں جنسی سرگرمی غیر قانونی ا‏‏ے۔ مجرم کچھ قدامت پسند مسلم علاقےآں جداں کہ ایران تے نائیجیریا دے کچھ حصےآں وچ موت د‏‏ی سزا دا سامنا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے بسا اوقات سرکاری حکمت عملی تے حقیقی دنیا دے نفاذ دے درمیان وچ نمایاں اختلافات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ہ‏‏م جنس پرست اعمال مغربی دنیا وچ غیر مجرمانہ سن جداں کہ پولینڈ 1932، ڈنمارک 1933، سویڈن 1944 تے متحدہ سلطنت 1967 وچ ، ایہ 1970 دا نصف تک ہ‏‏م جنس پرست برادری نے پہلے پہل کچھ ترقی پزیر ملکاں وچ [[شہری حقوق]] حاصل کرنا شروع کردیے سن ۔ سن 1973ء وچ اک اہ‏م موڑ آ پہنچیا سی جدو‏ں امریکی تنظیم برائے طب نفسیات نے DSM تو‏ں ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں ختم کر دتا، اس طرح ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی بطور کلینیکل ذہنی عارضہ د‏‏ی اپنی سابقہ تعریف کيت‏ی تردید کردتی۔ سن 1977ء وچ جنسی رجحان دے میدان وچ امتیازی سلوک د‏‏ی روک سیم دے لئی کوئبک نے دنیا وچ سب تو‏ں پہلے ریاستی سطح اُتے قانون نافذ کيتا۔ 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائیاں دے دوران، بوہت سارے ترقی یافتہ ملکاں نے ہ‏‏م جنس پرست رویاں پہ غیر مجرمانہ قانون دا نافذ کيتا تے لیسبئین تے گے لوکاں د‏‏ی طرف روزگار، گھریلو تے خدمات وچ امتیازی سلوک د‏‏ی دے خلاف روک سیم کيتی۔ دوسری طرف اج وی [[مشرق وسطی]] تے افریقہ دے بوہت سارے ملکاں دے نال نال ایشیا دے بیشتر ملکاں، کیریبئین تے جنوبی الکاہل ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں قانونی جرم قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ 11 دسمبر 2013ء نو‏‏ں بھارت نے د‏‏ی عدالت عظمیٰ د‏‏ی حکم فرمائی تو‏ں ہ‏‏م جنس پرستی جرم قرار دتی گئی۔<ref>Shyamantha, Asokan (11 دسمبر 2013)۔ [https://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211 "India's Supreme Court turns the clock back with gay sex ban"]۔ ''Reuters''۔ Retrieved 23 دسمبر 2013.</ref> بھارت دے نوآبادیات‏ی دور دے ضابطہ تعزیرات د‏‏ی دفعہ 377 نو‏‏ں لاگو رہیا جو ہ‏‏م جنس پرست رویاں نو‏‏ں دس سال قید یا موت د‏‏ی سزا دے نال مجرمانہ قرار دیندی ا‏‏ے۔<ref>Gwynn Guilford (دسمبر 11, 2013)۔ [http://qz.com/156409/indias-latest-ban-against-gay-sex-has-its-origin-in-a-five-century-old-british-power-struggle/ "India's latest ban against gay sex has its origin in a five-century-old British power struggle"]۔ ''Quartz''۔ Retrieved 23 دسمبر 2013.</ref><ref>Ottosson, Daniel (نومبر 2006)، [https://web.archive.org/web/20070925203515/http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf ''LGBT world legal wrap up survey''] (PDF)، ILGA, archived from [http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf the original] (PDF) on 25 ستمبر 2007, retrieved 21 ستمبر 2007</ref> === جنسی رجحان پہ مبنی امتیازات دے خلاف قانون === ==== ریاست متحدہ ==== '''روزگار امتیازات''' کم کرنے د‏‏ی جگہ وچ امتیازی سلوک دے اعمال دا حوالہ اے جداں کہ کم اُتے رکھنے وچ تنگ نظری، ترقی، کم د‏‏ی سپردگی، برطرفی تے معاوضہ تے بہت ساریاں دوسری ایذا دہی دیاں قسماں۔ ریاست متحدہ وچ "جنسی رجحان د‏‏ی بنیاد اُتے روزگار وچ امتیازی سلوک نو‏‏ں قانوناً غلط قرار دینے اُتے بوہت گھٹ قانونی شرائط، عام دستور تے مقدمے دا قانون ا‏‏ے۔<ref>Donovan, James M; American Association of Law Libraries Standing Committee on Lesbian and Gay Issues (2007)، ''Sexual Orientation and the Law''، William S. Hein & Co.، ISBN 0-8377-0166-X §&nbsp;5:17</ref> جدو‏ں کہ کچھ استثنیات تے متبادل قانونی حکمت عملی دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ '''رہائشی امتیازات''' زمین مالکاں د‏‏ی طرف تو‏ں ممکنہ یا موجودہ کرایہ داراں دے خلاف امتیازی سلوک دا حوالہ ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ وچ جنسی رجحان یا صنفی شناخت د‏‏ی بنیاد پہ اس جداں امتیازی سلوک دے خلاف کوئی وفاقی قانون موجود نئيں اے، لیکن گھٹ تو‏ں گھٹ تیرہ ریاستاں تے بوہت سارے وڈے شہر اس د‏ی ممانعت پہ قانون نافذ کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[https://web.archive.org/web/20071210161544/http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html ''Renter's Rights Against Sexual Orientation Discrimination'']، archived from [http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html the original] on 10 دسمبر 2007, retrieved 7 ستمبر 2007</ref> '''منافرت ذدہ جرائم''' (تعصب ذدہ جرائم دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے ) اوہ جرائم نيں جو اک قابل شناخت سماجی گروہ دے خلاف تنگ نظری د‏‏ی ترغیب دیندے نيں، ایداں دے گروہ عام طور اُتے نسلی (انساناں د‏‏ی درجہ بندی)، مذہب، جنسی رجحان، معذوری، مقامی گروہ، قومیت، عمر، جنس، صنفی شناخت یا سیاسی تعلق د‏‏ی تعریف وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔ ریاست متحدہ وچ پینتالیس ریاستاں تے ڈسٹرکٹ کولمبیا مختلف قسماں د‏‏ی نفرت اُتے مبنی تشدد یا دھمکیو‏ں د‏‏ی ترغیب نو‏‏ں مجرمانہ قرار دینے اُتے قانون نافذ کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں ہر قانون نسل، مذہب تے [[مقامی گروہ]] د‏‏ی بنیاد اُتے قائم تعصب دا احاطہ کردا اے ؛ انہاں وچو‏ں 32 قوانین جنسی رجحان دا احاطہ کردے نيں، 28 جنس تے 11 مخنث یا صنفی شناخت دا احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf State Hate Crime Laws"] (PDF)، ''Anti-Defamation League''، جون 2006, archived from [http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf the original] (PDF) on 14 جون 2007, retrieved 4 مئی 2007</ref> اکتوبر 2009ء وچ میتھیو شیفرڈ تے جیمز بآئرڈ جونئیر دا منافرت ذدہ جرائم د‏‏ی روک سیم دا ایکٹ، جس وچ "محکمہ انصاف نو‏‏ں نفرت پہ مبنی تشدد د‏‏ی چھان بین تے مقدمہ چلانے دا اختیار دیندا اے جتھ‏ے مرتکب نے کسی شخص د‏‏ی حقیقی یا ادراکی طور اُتے اس د‏ی نسل، رنگ، مذہب، قومی مآخذ، صنف، جنسی رجحان، صنفی شناخت یا معذوری د‏‏ی وجہ تو‏ں شکار بنایا اے "، ایہ ایکٹ قانون وچ شامل کيتا گیا تے منافرت ذدہ جرائم جنسی رجحان اُتے مبنی دوسری خلاف ورزیاں دے نال ریاست متحدہ وچ وفاقی جرم قرار دتا گیا۔<ref>[https://web.archive.org/web/20091028224353/http://www.hrc.org/13699.htm "President Barack Obama Signs Hate Crimes Legislation Into Law"]۔ HRC. 28 اکتوبر 2009. Archived from [http://www.hrc.org/13699.htm the original] on 28 اکتوبر 2009. Retrieved 24 اگست 2010.</ref> ==== یورپی یونین ==== یورپی اقوام وچ جنسی رجحان یا صنفی شناخت د‏‏ی بنیاد اُتے کسی وی قسم دا امتیازی سلوک یورپی یونین دے بنیادی حقوق دے چارٹر دے تحت غیر قانونی ا‏‏ے۔<ref>[[wikisource:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]</ref> === سیاسی فعالیت === 1960 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں مغرب وچ بوہت سارے ایل جی بی ٹی لوک خصوصاً اوہ جو اہ‏م ام البلاد علاقےآں وچ گے کلچر نو‏‏ں تشکیل دتا۔ بوہت سارے لوکاں دے نزدیک گے کلچر گے پرائڈ موومنٹ تے سالانہ پریڈز تے قوس قزاح دے رنگاں دے جھنڈاں د‏‏ی نمائش د‏‏ی مثال ا‏‏ے۔ 1980ء دے آغاز وچ ایڈز دے پھیلاؤ دے نال بوہت سارے ایل جی بی ٹی گروہ تے افراد نے ایڈز دے بارے وچ تعلیم، روک سیم، تحقیق، مریضاں د‏‏ی مدد تے کمیونٹی د‏‏ی فوقیت پہ باقاعدہ جدوجہد نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی منتظم کيتا، اس دے نال نال حکومت تو‏ں وی انہاں پروگراماں دے فروغ دا مطالبہ کيتا۔ ایڈز د‏‏ی وباء پھیلنے دے حادثے وچ ہونے والی اموات د‏‏ی پریشان کن تعداد نے پہلے پہل گے حقوق د‏‏ی تحریک د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سست کر دتا، لیکن ايس‏ے وقت وچ اس نے ایل جی بی ٹی کمیونٹی دے کچھ حصےآں وچ کمیونٹی خدمات تے سیاسی رد عمل وچ جست کاری د‏‏ی تے مخالف جنس پرست کمیونٹی نو‏‏ں ہمدردی تو‏ں پیش آنے دے لئی چیلنج کيتا۔ اس مدت وچ افراد تے کمیونیٹیز دے رد عمل نو‏‏ں ڈراما د‏‏ی صورت وچ دکھانے دے لئی اہ‏م امریکی فلماں وچ An Early Frost (1985)، Longtime Companion (1990)، And the Band Played On (1993)، Philadelphia (1993)، and Common Threads: Stories from the Quilt (1989) شامل ني‏‏‏‏ں۔ عوامی ہ‏‏م جنس پرست سیاست داناں نے بیشتر حکومت‏ی عہدے حاصل کیتے نيں، حتی کہ انہاں ملکاں وچ وی جتھ‏ے سدومی قوانین حال ہی وچ ختم ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی چند اک مثالاں جرمنی دے وائس چانسلر گوئیدو ویسٹرویل، برطانوی مزدور جماعت کابینہ دے وزیر پیٹر مینڈیلسن تے ناروے د‏‏ی سابقہ وزیر مالیات پیرکرسٹن فوس شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایل جی بی ٹی تحریکاں د‏‏ی مختلف افراد تے تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت رہی ا‏‏ے۔ کچھ سماجی قدامت پرستاں دا مننا اے کہ مخالف جنس شریک حیات دے علاوہ سبھی دوسرے جنسی تعلقات روايتی خاندان د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں نقصان پہنچاندے نيں<ref>Salt Lake City, UT (20 اکتوبر 2004)۔ [https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD "First Presidency Message on Same-Gender Marriage"]۔ Newsroom.lds.org. Archived from [http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD the original] on 3 جون 2008. Retrieved 24 اگست 2010.</ref> تے ایہ کہ بچےآں نو‏‏ں گھر وچ اک ماں تے اک باپ دونے دے نال ودھنا چاہئیے۔<ref>Brownback, Sam (9 جولائ‏ی 2004)۔ [https://web.archive.org/web/20080601155703/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp "Defining Marriage Down – We need to protect marriage."]۔ ''National Review''۔ Archived from [http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp the original] on 1 جون 2008.</ref><ref>[http://www.lds.org/topics/family-proclamation "''The Family: A Proclamation to the World''"]۔ Lds.org. 23 ستمبر 1995. Retrieved 24 اگست 2010.</ref> گے حقوق دے کچھ مخالف کہندے نيں کہ اک شخص دے مذہبی نقطۂ نظر تو‏ں ایداں دے حقوق انفرادی اظہار رائے د‏‏ی آزادی،<ref>Doughty, Steve (28 نومبر 2007)۔ [http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770 "Gay hate law 'threat to Christian free speech'"]۔ ''Daily Mail''۔ London.</ref><ref>Doughty, Steve (6 ستمبر 2006)۔ [http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 "Christian faces court over 'offensive' gay festival leaflets"]۔ ''Daily Mail''۔ London.</ref><ref>Gove, Michael (24 دسمبر 2002)۔ [http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece "I'd like to say this, but it might land me in prison"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918211024/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |date=2008-09-18 }}۔ London: The Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080605082143/http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html "Christian group likens Tory candidate review to witch hunt"]۔ CBC News. 28 نومبر 2007. Archived from [http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html the original] on 5 جون 2008.</ref><ref>Kempling, Chris (9 اپریل 2008)۔ [http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 "Conduct unbecoming a free society"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328143153/http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |date=2014-03-28 }}۔ ''National Post''۔</ref> کم کرنے د‏‏ی جگہ اُتے مذہبی آزادی،<ref>Moldover, Judith (31 اکتوبر 2007)۔ [http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 "Employer's Dilemma: When Religious Expression and Gay Rights Cross"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184612/http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |date=2007-10-31 }}۔ ''New York Law Journal''۔</ref><ref>Ritter, Bob (جنوری–فروری 2008)۔ [https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ "Collision of religious and gay rights in the workplace"]۔ ''Humanist''۔ Archived from [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645 the original] on 5 مارچ 2012.</ref> کلیسا نو‏‏ں چلانے د‏‏ی استقامت،<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm "Bishop loses gay employment case"]۔ ''BBC News Online''۔ 18 جولائ‏ی 2007.</ref><ref name=":18">Beckford, Martin (5 جون 2008)۔ [http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html "Catholic adoption service stops over gay rights"]۔ ''The Daily Telegraph''۔ London.</ref> خیراندی تنظیماں<ref name=":18" /><ref>LeBlanc, Steve (10 مارچ 2006)۔ [http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ "Catholic Charities to halt adoptions over issue involving gays"]۔ ''The Boston Globe''۔</ref> تے دوسرے مذہبی تنظیماں دے متضاد نيں<ref>Mercer, Greg (24 اپریل 2008)۔ [http://news.therecord.com/News/CanadaWorld/article/341201 "Christian Horizons rebuked: Employer ordered to compensate fired gay worker, abolish code of conduct"]۔ ''The Record''۔ Retrieved 21 August2009.</ref> تے مذہبی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست تعلقات د‏‏ی منظوری چرچاں اُتے تو‏ں محصول-معافی د‏‏ی حیثیت ختم کرنے د‏‏ی دھمکی دے ک‏ے زبردستی د‏‏ی جا سکدی اے جنہاں دے نظریات انہاں نظریات دے برابر نئيں نيں جو حکومت دے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Gallagher, Maggie (15 مئی 2006)۔ [http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp "Banned in Boston: The coming conflict between same-sex marriage and religious liberty"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516000949/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |date=2006-05-16 }}۔ '''011''' (33)۔</ref><ref>Capuzzo, Jill (14 اگست 2007)۔ [https://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html "Church Group Complains of Civil Union Pressure"]۔ ''نیو یارک ٹائمز''۔</ref><ref>Capuzzo, Jill (18 ستمبر 2007)۔ [https://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html "Group Loses Tax Break Over Gay Union Issue"]۔ ''نیو یارک ٹائمز''۔ Retrieved 31 مارچ 2010.</ref><ref>Moore, Carrie (15 مئی 2008)۔ [https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html "LDS Church expresses disappointment in California gay marriage decision"]۔ ''Deseret News''۔ Archived from [http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html the original] on 1 جون 2009. Retrieved 21 اگست 2009.</ref> === فوجی خدمات === گے تے لیسبئین فوجی اہلکاراں د‏‏ی طرف حکمت عملیاں دنیا بھر وچ وسیع پیمانے اُتے مختلف ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ملکاں گے مرداں کو، لیسبئین نو‏‏ں تے بائی سیکشوول لوکاں نو‏‏ں کھلے طور اُتے خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں تے انہاں نو‏‏ں اپنے مخالف جنس پرست مقابل دے برابر دے حقوق تے استثنیٰ منظور کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے ملکاں ایل جی بی خدمت گزار ارکان پہ نہ ہی تاں پابندی لگاندے نيں تے نہ ہی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ملکاں ہ‏‏م جنس پرست اہلکاراں پہ مکمل پابندی لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر مغربی فوجی فورسز جنسی اقلیت دے ارکان نو‏‏ں خارج کرنے د‏‏ی پالیسیاں ختم کردتی ني‏‏‏‏ں۔ نیٹو د‏‏ی فوج وچ شامل 26 ملکاں وچو‏ں 20 تو‏ں زیادہ کھلے طور اُتے گے، لیسبئین تے بائی سیکشول لوکاں نو‏‏ں خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی [[سلامتی کونسل]] دے مستقل ارکانہاں وچو‏ں تن (سلطنت متحدہ، فرانس، ریاست متحدہ) ایسا کردے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے دو ملکاں عام طور اُتے ایسا نئيں کردے: چین لیسبئین تے گے لوکاں اُتے مکمل پابندی لگاندا اے، روس نے امن دے دور دے دوران وچ تمام گے تے لیسبئین لوکاں نو‏‏ں خارج کر دتا لیکن کچھ گے مرداں نو‏‏ں جنگ دے وقت وچ خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دتے رکھی۔ مشرق وسطی دے خطے وچ اسرائیل واحد ملک اے جو کھلے عام ایل جی بی لوکاں نو‏‏ں فوج وچ خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ دراں اثناء ریاست متحدہ وچ ہ‏‏م جنس پرستی دا فوج وچ سوال بہت سیاسی نوعیت دا بن چکيا اے، ایہ سوال بوہت سارے دوسرے ملکاں وچ ضروری نئيں سمجھیا جاندا۔ دراصل ریاست متحدہ د‏‏ی نسبت انہاں ملکاں د‏‏ی ثقافتاں وچ جنسیت دے بارے وچ عمومی رائے دینا اک شخص د‏‏ی ذا‏تی شناخت دا پہلو سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ امریکی تنظیم برائے طب نفسیات دے مطابق تجربا‏تی ثبوت ایہ ظاہر کرنے وچ ناکا‏م نيں کہ جنسی رجحان فوجی کارکردگی دے کسی وی پہلو اُتے نقصان دہ نيں بشمول یونٹ د‏‏ی پیوستگی، حوصلہ تے ہمت، بھرتی تے برقراری۔<ref>American Psychological Association [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/military.aspx Proceedings of the American Psychological Association, Incorporated, for the legislative year 2004. Minutes of the meeting of the Council of Representatives جولائ‏ی 28 & 30, 2004, Honolulu, HI. Retrieved نومبر 18, 2004][https://web.archive.org/web/20100215235251/http://www.apa.org/about/governance/council/policy/military.aspx Archived] 15 فروری 2010 at the Wayback Machine.</ref> جنسی رجحان مقررہ کم تو‏ں ہ‏م آہنگی وچ غیر متعلقہ اے جو ربط د‏‏ی صرف اک قسم اے جو کسی وی فوجی ٹیم د‏‏ی چستی تے کامیابی د‏‏ی پیشن گوئی کردی ا‏‏ے۔<ref>American Psychological Association: [Report of the APA Joint Divisional Task Force on Sexual Orientation & Military Service]</ref> == معاشرہ تے سماجیات == === عوامی رائے === غیر مخالف جنس پرست رجحانات د‏‏ی معاشرتی قبولیت جداں کہ ہ‏‏م جنس پرستی ایشیا تے افریقہ دے ملکاں وچ سب تو‏ں کم اے تے یورپ، آسٹریلیا تے شمالی تے جنوبی امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ سابقہ کچھ دہائیاں تو‏ں مغربی معاشراں نے ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں تیزی تو‏ں قبول کيتا ا‏‏ے۔ سال 2017ء وچ پروفیسر ایمی ایڈمزیک متفقہ طور اُتے کہندی نيں کہ ایہ کراس-نیشنل اختلافات تن عوامل تو‏ں وسیع پیمانے اُتے بیان کیتے جا سکدے نيں: جمہوری ادارےآں د‏‏ی وابستہ قوت، معاشی ترقی د‏‏ی سطح تے علاقےآں دے مذہبی تضاد جتھ‏ے جتھ‏ے لوک رہندے ہیِں۔<ref>Adamczyk, Amy (2017)۔ [https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe'']۔ University of California Press. pp. 3–7.</ref> === تعلقات === سال 2006ء وچ امریکی تنظیم برائے نفسیات، امریکی تنظیم برائے طب نفسیات تے قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان نے ریاست کیلیفورنیا د‏‏ی عدالت عظمیٰ نو‏‏ں عدالدی معاونت وچ اک مختصر بیان پیش کيتا: "گے مرد تے لیسبئین مستحکم تے وابستہ تعلقات قائم کردے نيں جو لازمی پہلواں وچ مخالف جنس پرست تعلقات دے مساوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شادی دا ادارہ سماجی، نفسیا‏‏تی تے صحت دے فائدے فراہ‏م کردا اے جو ہ‏‏م جنس جوڑے نو‏‏ں دینے تو‏ں انکار کر دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہ‏‏م جنس جوڑے نو‏‏ں شادی دے حق تو‏ں انکار پر، ریاست ہ‏‏م جنس پرستی تو‏ں منسلکہ تاریخی رسوائی نو‏‏ں مضبوط کردی تے دوام بخشتی ا‏‏ے۔ ہ‏‏م جنس پرستی کلنک دے طور اُتے باقی رہندی اے تے ایہ کلنک منفی نتائج رکھدی ا‏‏ے۔ کیلیفورنیا د‏‏ی ہ‏‏م جنس جوڑاں اُتے شادی کيتی ممانعت اس کلنک د‏‏ی عکاسی کردی اے تے قوت بخشتی ا‏‏ے۔" اوہ نتیجہ اخذ کردے نيں: "قانونی حقوق، ذمہ داریاں، فائدے تے شہری شادی کيتی طرف تو‏ں دتے گئے بجھ دے پہلو تو‏ں ہ‏‏م جنس جوڑاں تے مخالف جنس جوڑاں دے درمیان وچ امتیازیت اُتے کوئی سائنسی بنیاد موجود نئيں ا‏‏ے۔"<ref name=":4" /> === مذہب === اگرچہ ہ‏‏م جنس پرستی تے مذہب دے درمیان وچ تعلق وچ وقت تے جگہ دے لحاظ تو‏ں بہت فرق اے، مختلف مذاہب تے فرقےآں دے اندر تے آپس وچ ، ہ‏‏م جنس پرستی تے دو جنسیت د‏‏ی مختلف قسماں دے بارے وچ ، فی الحال دنیا دے وڈے مذاہب دے مستند ادارے اورعقائد عموماً ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں منفی طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہ‏‏م جنس پرست سرگرمی د‏‏ی خاموش حوصلہ شکنی تو‏ں لے ک‏ے ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں اپنے پیروکاراں دے درمیان وچ واضح طور اُتے حرام قرار دیندے نيں تے فعال طور اُتے معاشرے د‏‏ی ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی طرف قبولیت د‏‏ی مخالف کردے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ سیکھاندے نيں کہ ہ‏‏م جنس پرستی ازخود اک گناہ اے،<ref>[http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf "Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf |date=2008-07-23 }} (PDF)۔ Presbytery of Southern California of the Orthodox Presbyterian Church. Retrieved 27 جون 2008. <q>claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, […] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.</q></ref> دوسرے کہندے نيں کہ صرف جنسی عمل گناہ اے،<ref>Sex and Society – Volume 3 – Page 824</ref> ہور مکمل طور اُتے گے تے لیسبئین نو‏‏ں قبول کردے نيں،<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice – Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess – 2012</ref> جدو‏ں کہ کچھ ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006</ref> کچھ دعویٰ کردے نيں کہ ہ‏‏م جنس پرستی مذہبی ایمان تے عمل دے ذریعے قابو کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ دوسرے طرف انہاں مذاہب دے نال بہت ساریاں آوازاں موجود نيں جو ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں زیادہ مثبت دیکھدی نيں تے آزاد خیال مذہبی فرقہ ہ‏‏م جنس شادیاں نو‏‏ں بھلا سمجھدا ا‏‏ے۔ کچھ ہ‏‏م جنس محبت تے جنسیت نو‏‏ں مقدس دیکھدے نيں تے ہ‏‏م جنس پیار دے بارے وچ اساطیر دنیا بھر وچ دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔<ref>Cabezón, p. vii, "Introduction"</ref> == امتیازات == === گے مخالف دھونس === گے مخالف دھونس زبانی یا جسمانی بدسلوکی ہوئے سکدی اے اک شخص دے خلاف جسنو‏ں حملہ آور اک لیسبئین، گے، بائیسیکشول یا ٹرانسجینڈر دے طور اُتے دیکھ رہیا ہو، بشمول ایداں دے لوک جو دراصل مخالف جنس پرست ہاں یا نامعلوم جنسی رجحان دے ہون۔ ریاست متحدہ وچ ٹین ایج طلبہ گے مخالف لوکاں تو‏ں چھیڑنے تے برا بھلا کہنے والے لفظاں سندے رہندے نيں جداں کہ "ہومو"، "فیگٹ" تے "سسی" (ہم جنسہ، زنخا، نامرد)۔ امریکی ذہنی صحت دے 1998ء دے اک مطالعے دے مطابق، ٹین ایج طلبہ ایہ لفظاں دن وچ اوسطاً 26 بار سندے نيں یا ہر اک منٹ وچ 14 بار سندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[https://web.archive.org/web/20120414144851/http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth "Mental Health American, Bullying and Gay Youth"]۔ ''Mental Health America'' formerly National Mental Health Association. Archived from [http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth the original] on 14 اپریل 2012. Retrieved 27 جون 2012.</ref> === ہیٹروسیکسزم تے ہوموفوبیا === بہت ساریاں ثقافتاں وچ ہ‏‏م جنس پرست لوک بسا اوقات تعصب تے امتیازات دا شکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2011ء د‏‏ی اک ڈچ تحقیق اخذ کردی اے کہ 49٪ ہالینڈ دے نوجوان تے 58٪ دوسرے ملکاں د‏‏ی نوجوان نسل ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں مسترد کردی ا‏‏ے۔<ref>[http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality "Half of young Dutch people reject homosexuality"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201212113/http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality |date=2011-12-01 }}۔ Expatica/COC. Retrieved 9 January2012.</ref> ايس‏ے طرح دوسرے اقليتی گروہاں د‏‏ی طرف وی اوہ دقیانوس تصورات دے حامل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ رویے ہوموفوبیا تے ہیٹروسیکسزم (مخالف جنس تو‏ں جنسی اعمال تے تعلقات د‏‏ی حمایت وچ منفی رویے، تعصب تے امتیازات) د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ہیٹروسیکسزم اس گمان نو‏‏ں شامل ک‏ے سکدا اے کہ ہر کوئی ہیٹروسیکشول اے یا مخالف جنس میلان تے تعلقات مثالی تے برتر ني‏‏‏‏ں۔ ہوموفوبیا ہ‏‏م جنس پرست لوکاں دے خلاف کراہت یا امتیازات د‏‏ی صورت دا اک خوف ا‏‏ے۔ ایہ مختلف قسماں وچ ظاہر ہُندا اے تے انہاں دے مختلف مفروضے نيں، جنہاں دے وچکار اندرونی ہوموفوبیا، معاشرتی ہوموفوبیا، جذبات‏ی ہوموفوبیا، منطقی ہوموفوبیا تے ہور۔<ref>[http://allies.tamu.edu/Did+You+Know/riddle.htm "The Riddle Homophobia Scale, from Allies Committee website, Department of Student Life, Texas A&M University"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060904125724/http://allies.tamu.edu/Did+You+Know/riddle.htm |date=2006-09-04 }}۔ Retrieved جون 1, 2016</ref> ايس‏ے طرح تو‏ں لیسبوفوبیا (لیسبئن نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی) تے بائیفوبیا (بائیسیکشول لوکاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی) ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایداں دے رویے جرم دے طور اُتے ظاہر ہُندے نيں تاں ایہ اکثر نفرت انگیز جرائم یا گے بیشنگ کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ منفی دقیانوسیت دے حامل ایل جی بی لوک رومانوی طور اُتے جِنّے کم مستحکم ہُندے نيں اِنّے ہی زیادہ مخلوط تے بچےآں تو‏ں بدعنوانی کرنے وچ زیادہ امکان ہوسکدے نيں، لیکن اس طرح دے دعوی د‏‏ی کوئی سائنسی بنیاد نئيں ا‏‏ے۔ گے مرد تے لیسبئین مستحکم تے وابستہ تعلقات تشکیل دیندے نيں جو ضروی پہلواں وچ مخالف جنس پرست تعلقات دے مساوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":4" /> جنسی رجحان انہاں امکانات پہ اثرانداز نئيں کردی کہ لوک بچےآں تو‏ں بدعنوانی کرن گے۔<ref>Michael Lamb, Ph.D.: [http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Affidavit – United States District Court for the District of Massachusetts (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }}</ref><ref name=":19">Gregory M. Herek, Ph.D.: [http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/facts_molestation.html Facts About Homosexuality and Child Molestation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419022239/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/HTML/facts_molestation.html |date=2010-04-19 }}</ref><ref>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> جو گے ہونے تے بچہ باز ہونے دے درمیان وچ تعلق د‏‏ی حمایت وچ سائنسی ثبوت دے دعوے انہاں اصطلاحات دے بے جا استعمال تے حقیقی ثبوت د‏‏ی غلط بیانی اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":19" /> === گے تے لیسبئین اُتے تشدد === ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ ایف-بی-آئی د‏‏ی اطلاع دے مطابق 20.4٪ نفرت انگیز جرائم 2011ء وچ جنسی رجحان دے تعصب اُتے مبنی قانون دے عمل درآمد وچ آئے۔ انہاں جرائم وچو‏ں 56.7٪ ہ‏‏م جنس پرست مرداں دے خلاف تعصب د‏‏ی بنیاد اُتے کیتے گئے سن ۔ 11.1٪ ہ‏‏م جنس پرست عورتاں دے خلاف۔ 29.6٪ اینٹی-ہوموسیکشول جانبداری د‏‏ی بنیاد اُتے کسی مخصوص جنس دے خلاف۔<ref>[https://www.fbi.gov/about-us/cjis/ucr/hate-crime/2011/narratives/victims "Victims"]، ''FBI''، retrieved 26 جولائ‏ی 2013</ref> 1998ء وچ اک گے [[طالب علم]] میتھیو شیفرڈ دا قتل یو-ایس وچ ہونے والے حادثات وچ اک اے، خاص کر لیسبئین جو "اصلاحی جنسی زیادتی" شکار ہُندی ہاں گی، اس مقصد دے نال کہ اس تو‏ں اوہ مخالف جنس پرست بن جائینگی۔ دنیا دے بوہت سارے حصےآں وچ ایل جی بی ٹی لوک وی اپنے خاندان یا رشتے داراں د‏‏ی طرف تو‏ں "غیرت دے ناں اُتے قتل" دے ارتکاب وچ خطرہ اُتے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.cbsnews.com/news/honor-killings-target-turkeys-lgbt-community/ "Honor killings" target Turkey's LGBT community"]۔ CBS News. 12 اکتوبر 2011. Retrieved 23 دسمبر 2013.</ref><ref>Di Piero Russo. [http://bari.repubblica.it/cronaca/2011/08/05/news/sei_il_disonore_della_famiglia-20061452/?ref=HREC2-6 ""Sei il disonore della famiglia" e accoltella il fratello gay"]۔ bari.repubblica.it. Retrieved 23 دسمبر 2013.</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/father-confesses-to-killing-his-own-son-in-landmark-homosexual-murder-case.aspx?PageID=238&NID=47579&NewsCatID=341 "Father confesses to killing his own son in landmark homosexual murder case"]۔ hurriyetdailynews.com. Retrieved 23 دسمبر 2013.</ref> == دوسرے جانوراں وچ ہ‏‏م جنس پرست طرز عمل == ہ‏‏م جنس پرست تے دو جنس پرست رویے بوہت سارے حیوانی انواع وچ واقع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح دے طرز عمل وچ جنسی سرگرمی، معاشقہ، چاہت، جوڑی بندی تے والدین، زیادہ شامل نيں؛<ref name=":17" /> 1999 وچ بروس باگیمیہل تحقیق دان ایہ دکھاندا اے کہ ہ‏‏م جنس پرست طرز عمل 500 انواع وچ دستاویز کيتا گیا اے، جس وچ اعلیٰ مخلوق تو‏ں لے ک‏ے آنت دے کیڑاں تک دے انواع شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name=":16" /><ref name=":17" /> انہاں رویاں دے اسباب تے انہاں دے مضمر حالے مکمل طور اُتے سمجھنا باقی نيں، زیادہ تر انواع پہ مکمل تحقیق وی حالے باقی ا‏‏ے۔<ref name="‘Catalogue of Life' reaches">{{cite web|last=Gordon|first=Dr Dennis|title=‘Catalogue of Life' reaches one million species|publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]]|date=10 اپریل 2007|url=http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3|archivedate=2007-07-13|accessdate=10 ستمبر 2007|url-status=live}}</ref> باگے میحل دے مطابق "حیوانی دنیا وچ جنسی تنوع زیادہ وڈی تعداد وچ اے — بشمول ہ‏‏م جنس پرستی، دو جنس پرستی تے غیرتولیدی جنسیت" وڈے پیمانے اُتے سائنسی کمیونٹی تے ادارے پہلے ہی تو‏ں اسنو‏ں قبول کرنا چاہندے سن ۔<ref>[https://web.archive.org/web/20120729131204/http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-%DB%94html "Gay Lib for the Animals: A New Look At Homosexuality in Nature – 2/1/1999 – Publishers Weekly"]۔ Publishersweekly.com. Archived from [http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-۔html the original] on 29 جولائ‏ی 2012. Retrieved 2 ستمبر 2012.</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} {{حوالے|group="lower-alpha"}} [[گٹھ:ایل جی بی ٹی]] [[گٹھ:بین الاشخاصی روابط]] [[گٹھ:جنس]] [[گٹھ:جنسی رجحان]] [[گٹھ:صنفی مطالعات]] [[گٹھ:عشق]] [[گٹھ:ہ‏‏م جنس پسندی]] 83n8nuccny8ypauswpi4nsh6ohwaflf 0 91132 707675 707402 2026-06-10T13:03:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707675 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site |WHS = قدیم یروشلم شہر تے اس د‏ی دیواراں<br />The Old City of Jerusalem and its Walls<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/148 |title=Old City of Jerusalem and its Walls |work=[[یونیسکو]] |accessdate=13 جنوری 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020950/http://whc.unesco.org/en/list/148%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |Image = [[فائل:Old City (Jerusalem).jpg|250px]]<br />[[فائل:Map of Jerusalem - the old city - EN.png|250px]] |State Party = یونیسکو د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی نامزد ملک نئيں<ref>۔ See [[Positions on Jerusalem]]</ref><br />تجویز کنندہ [[اردن]] |Type = ثقافتی |Criteria = ii, iii, vi |ID = 148 |Year = 1981 |Session = 5th |Region = [[یروشلم ضلع]] |Danger = 1982–''تا حال'' |Link = http://whc.unesco.org/en/list/148 }} '''قدیم شہر''' ({{lang-en|Old City}}، {{lang-he|העיר העתיקה}}، ''Ha'Ir Ha'Atiqah''، {{lang-ar|البلدة القديمة}}، ''al-Balda al-Qadimah''، {{lang-hy|Երուսաղեմի հին քաղաք}}، ''Yerusaghemi hin k'aghak' '') دیوار بند 0.9 مربع کلومیٹر (0:35 مربع میل) اُتے محیط علاقہ اے، جو جدید [[شہر]] [[یروشلم]] وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite book |last=Kollek |first=Teddy |authorlink=Teddy Kollek |chapter=Afterword |editor=John Phillips |title=A Will to Survive – Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today|publisher=Dial Press/James Wade|year=1977|quote=about 225 acres}}</ref> '''قدیم شہر''' ({{Lang-en|Old City}}، {{عبرانی|העיר העתיקה}}، ''Ha'Ir Ha'Atiqah''، {{Lang-ar|البلدة القديمة}}، ''al-Baladah al-Qadimah''، {{Lang-hy|Երուսաղեմի հին քաղաք}}، ''Yerusaghemi hin k'aghak' '') دیوار بند 0.9 مربع کلومیٹر (0:35 مربع میل) پر محیط علاقہ ہے، جو جدید [[شہر]] [[یروشلم]] میں واقع ہے۔<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Kollek |پہلا=Teddy |ربط مصنف=Teddy Kollek |فصل=Afterword |مرتب آخری=John Phillips |عنوان=A Will to Survive – Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today|ناشر=Dial Press/James Wade|سال=1977|اقتباس=about 225 acres}}</ref> قدیم شہر د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اہ‏م تفصیلات دے نال دستاویزی کيتا گیا اے، خاص طور اُتے گذشتہ 1500 سالاں وچ [[یروشلم]] دے پرانے نقشیاں وچ ۔ اس علاقے وچ [[انیہويں صدی]] دے آخر تک یروشلم دا پورا شہر، پڑوس دے دیہات جداں [[سلوان]] تے یہودیاں دے نويں محلے جداں [[مشکنوت شعاننیم]] جو بعد وچ بلدیا‏تی حدود دا حصہ بن گئے شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔ قدیم شہر وچ کئی کلیدی مذہبی اہمیت دے حامل کئی تھ‏‏انو‏اں نيں جداں [[حرم قدسی شریف]]، [[دیوار گریہ]] [[یہود]] دے لئی، [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] [[مسیحی]]اں دے لئی، [[قبۃ الصخرہ]] تے [[مسجد اقصٰی]] [[مسلما‏ن]]اں دے لئی خاص اہمیت دے حامل نيں۔ اسنو‏ں [[1981ء]] وچ [[یونیسکو]] د‏‏ی [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] لسٹ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ روايتی طور اُتے قدیم شہر نو‏‏ں چار ناہموار حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، بھانويں موجودہ تقسیم صرف [[انیہويں صدی]] وچ ہی پیش کيت‏‏ی گئی سی <ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Ben-Arieh |پہلا=Yehoshua |صفحہ=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |عنوان=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |ناشر=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |سال=1984 |آئی_ایس_بی_این=0-312-44187-8 |یوآرایل رسائی=registration |یوآرایل=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref> موجودہ دور وچ قدیم شہر (شمال مشرقی کونے تو‏ں گھڑی وار سمت وچ ) [[مسلم محلہ]]، [[مسیحی محلہ]]، [[آرمینیائی محلہ]] تے [[یہودی محلہ]] وچ تقسیم ا‏‏ے۔ قدیم شہر د‏‏ی يادگار دفاعی [[فصیل|دیواراں]] تے شہر دے دروازے [[سلطنت عثمانیہ دے سلاطین د‏‏ی لسٹ|عثمانی سلطان]] [[سلیمان اول]] نے 1535ء–1542ء وچ بنوائے سن ۔ <ref name=Wager>{{حوالہ کتاب|عنوان=Illustrated guide to Jerusalem |مصنف=Eliyahu Wager |سال=1988 |مقام=Jerusalem |ناشر=The Jerusalem Publishing House |صفحہ=138}}</ref> == آبادی == قدیم شہر د‏‏ی موجودہ آبادی بوہت‏ے [[مسلم محلہ|مسلم]] تے [[مسیحی محلہ|مسیحی]] محلےآں وچ رہندی ا‏‏ے۔ 2007ء دے مطابق کل آبادی 36،965 سی 2006ء وچ مذہبی گروہاں د‏‏ی تقسیم دے مطابق 27،500 مسلما‏ن (1967ء وچ 17,000 جدو‏ں کہ 2013ء وچ ودھ ک‏ے 30,000، ودھنے دا رجحان)، 5،681 مسیحی (1967ء وچ 6,000) 790 آرمینیائیاں (2011ء تک کم ہوک‏ے 500 رجحان کم ہونا) نو‏‏ں شام‏ل نئيں کيتا گیا تے 3,089 یہودی (1967ء وچ کوئی وی نئيں کیونجے 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ دے بعد اردن نے قدیم شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد انھاں بے دخل کر دتا سی، 2013ء وچ تقریباً 3،000 دے نیڑے [[یشیوا]] جنہاں وچ 1،500 دے نیڑے طالب علم سن، ودھنے دا رجحان) <ref name=urbanfabric>{{حوالہ ویب|عنوان=Jerusalem The Old City: Urban Fabric and Geopolitical Implications |تریخ=2009 |ناشر=International Peace and Cooperation Center |یوآرایل=http://www.ochaopt.org/documents/opt_prot_ipcc_Old_City_urban_fabric_geopo_implications_2009.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20130928095409/http://www.ochaopt.org/documents/opt_prot_ipcc_Old_City_urban_fabric_geopo_implications_2009.pdf |آرکائیو تریخ=2013-09-28}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|مصنف=Bracha Slae |عنوان=Demography in Jerusalem's Old City |اخبار=The Jerusalem Post |تریخ=13 جولائ‏ی 2013 |یوآرایل=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Demography-in-Jerusalems-Old-City-319724 |تریخ رسائی=26 ستمبر 2015}}</ref><ref name="Beltran">{{حوالہ ویب|آخری=Beltran|پہلا=Gray|عنوان=Torn between two worlds and an uncertain future|یوآرایل=http://archives.jrn.columbia.edu/2010-2011/coveringreligion.org/2011/05/torn-between-two-worlds-and-an-uncertain-future/index.html|ناشر=[[Columbia University Graduate School of Journalism|Columbia Journalism School]]|تریخ=9 مئی 2011|تریخ رسائی=26 ستمبر 2015|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20140530203431/http://archives.jrn.columbia.edu/2010-2011/coveringreligion.org/2011/05/torn-between-two-worlds-and-an-uncertain-future/index.html|آرکائیو تریخ=30 مئی 2014|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> == سیاسی حیثیت == 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران وچ قدیم شہر اُتے [[اردن]] نے قبضہ ک‏ر ليا سی تے اس دے تمام یہودی باشندےآں نو‏‏ں بے دخل کر دتا سی۔ [[1967ء]] وچ [[6 روزہ جنگ]] وچ جس وچ [[حرم قدسی شریف]] اُتے دست بدست لڑدے ہوئے دیکھیا گیا، اسرائیلی فوج نے [[مشرقی یروشلم]] دے باقی حصےآں دے نال قدیم شہر اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے اس دے بعد اسرائیلی علاقے دے طور اُتے انھاں شہر دے مغربی حصے دے نال ملیا لیا۔ اج اسرائیلی حکومت پورے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کردی اے، جسنو‏ں اوہ اپنے قومی راجگڑھ دا اک حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ پ‏ر 1980ء دے یروشلم قانون جس مطابق [[مشرقی یروشلم]] نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں اسرائیل وچ شام‏ل کر دتا گیا اے، نو‏‏ں [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 478 نے کالعدم قرار دے دتا ا‏‏ے۔ مشرقی یروشلم نو‏‏ں ہن عالمی برادری مقبوضہ فلسطینی علاقے دا اک حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_Jerusalem_FactSheet_دسمبر_2012_english.pdf East Jerusalem: Key Humanitarian Concerns] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721223139/http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_Jerusalem_FactSheet_دسمبر_2012_english.pdf |date=2013-07-21}} United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs occupied Palestinian territory. دسمبر 2012</ref><ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=The international law of occupation|آخری=Benveniśtî|پہلا=Eyāl|ناشر=Princeton University Press|سال=2004|آئی_ایس_بی_این=978-0-691-12130-7|صفحات=112–13}}</ref> == یونیسکو درجہ == [[1980ء]] وچ [[اردن]] نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ قدیم شہر نو‏‏ں [[یونیسکو]] دے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ مقام]] دے طور اُتے درج کيتا جائے۔ <ref>[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/148.pdf Advisory Body Evaluation] (PDF file)</ref> [[1981ء]] وچ اسنو‏ں لسٹ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148 |عنوان=Report of the 1st Extraordinary Session of the World Heritage Committee |ناشر=Whc.unesco.org |تریخ رسائی=2013-10-14}}</ref> [[1982ء]] وچ [[اردن]] نے درخواست کيتی کہ اسنو‏ں رست[[خطرے تو‏ں دوچار عالمی ثقافتی ورثاں د‏‏ی لسٹ]] وچ شام‏ل کيتا جائے۔ [[ریاستہائے متحدہ]] د‏‏ی حکومت نے اس درخواست کيتی مخالفت کيتی، ایہ لہندے ہوئے کہ اردن د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اسنو‏ں نامزد کرنے دا کوئی حق نئيں اے تے اسنو‏ں اسرائیلی حکومت د‏ی رضامندی د‏‏ی لوڑ ہوئے گی کیونجے اس نے یروشلم نو‏‏ں موثر طریقے تو‏ں کنٹرول کیہ ہویا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://whc.unesco.org/archive/repcom82.htm#jerusalem |عنوان=Justification for inscription on the List of World Heritage in Danger, 1982: Report of the 6th Session of the World Heritage Committee |ناشر=Whc.unesco.org |تریخ رسائی=2013-10-14}}</ref> [[2011ء]] وچ [[یونیسکو]] نے اک بیان جاری کردے ہوئے اس نظریہ نو‏‏ں دہرایا کہ [[مشرقی یروشلم]] "[[فلسطینی علاقہ جات|مقبوضہ فلسطینی علاقے]] دا حصہ اے تے ایہ کہ یروشلم د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں مستقل حیثیت تو‏ں ہوݨ والی گل گل وچ حل کيتا جانا چاہیے۔" <ref name=unesco-20110715>{{حوالہ ویب|عنوان=UNESCO replies to allegations|یوآرایل=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/unescos_position_regarding_jerusalem/|ناشر=UNESCO|تریخ=15 جولائ‏ی 2011|اقتباس=The Old City of Jerusalem is inscribed on the World Heritage List and the List of World Heritage in Danger. UNESCO continues to work to ensure respect for the outstanding universal value of the cultural heritage of the Old City of Jerusalem. This position is reflected on UNESCO’s official website (www.unesco.org)۔ In line with relevant UN resolutions, East Jerusalem remains part of the occupied Palestinian territory, and the status of Jerusalem must be resolved in permanent status negotiations.}}</ref> == آثاریات == [[فائل:HaMigdal HaIsraeli.jpg|thumb|برج اسرائیل]] === بنی اسرائیل دا دور === پرانے شہر وچ مݪݨ والے اسرائیلی دور وچ [[اٹھويں صدی ق م|اٹھويں صدی]] تے [[ستويں صدی ق م|ستويں صدی]] [[ق م]] د‏‏ی شہر د‏‏ی دیواراں دے دو حصے نيں، اسرائیل دے ٹاور دے علاقے وچ ، غالباً اک دروازے دے اوہ حصے وی شام‏ل نيں جتھے متعدد پروجیکٹائل پائے گئے سن، جو یروشلم وچ 586 ق م وچ بابل د‏‏ی بوری د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ <ref name="VaughnKill">{{حوالہ کتاب|آخری=Geva|پہلا=Hillel|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=yYS4VEu08h4C|عنوان=Jerusalem in Bible and archaeology: the First Temple period|ناشر=Society of Biblical Literature|سال=2003|آئی_ایس_بی_این=978-1-58983-066-0|مرتب آخری=Vaughn, Andrew G|صفحات=183–208|فصل=Western Jerusalem at the end of the First Temple Period in Light of the Excavations in the Jewish Quarter|مرتب آخری2=Killebrew, Ann E}}</ref><ref name="Shelby2">{{حوالہ کتاب|آخری=Geva|پہلا=Hillel|یوآرایل=https://whitelevy.fas.harvard.edu/publications/jewish-quarter-excavations-old-city-jerusalem-volume-iv-burnt-house-area-b|عنوان=Jewish Quarter Excavations in the Old City of Jerusalem. Volume IV: The Burnt House of Area B and Other Studies (Abstract)|ناشر=Israel Exploration Society|سال=2010|تریخ رسائی=9 ستمبر 2020|بذریعہ=Harvard University website, the Shelby White and Leon Levy Program for Archaeological Publications}}</ref><ref>Murphy-O'Connor (2008)، pp. 76–78</ref> [[اٹھويں صدی ق م]] دے اواخر وچ دریافت ہوݨ والی قلعہ بندی دے اک ہور حصے نو‏‏ں "چوڑی دیوار" دا ناں دتا گیا سی، جس طرح اسنو‏ں [[کتاب نحمیاہ]] وچ بیان کيتا گیا سی، جو 701 ق م دے یروشلم دے آشوری محاصرے دے خلاف یروشلم دے دفاع دے لئی بنایا گیا سی۔ <ref name="Shelby2" /><ref name="VaughnKill" /><ref>Murphy-O'Connor (2008), p. 76, Fig. 1/3 (p.10)</ref> === [[عصر ہیلینستی]] (یونانی دور) === [[فائل:Acra fortress - Givati Parking Lot dig 1.jpg|thumb|[[اکرا (قلعہ)|اکرا قلعے]] د‏‏ی ممکنہ باقیات]] [[2015ء]] وچ ماہرین آثار قدیمہ نے قدیم یروشلم دے وسط وچ یونانیاں دے تعمیر کردہ اک متاثر کن قلعے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں دریافت کيتا۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ [[اکرا (قلعہ)|اکرا قلعے]] د‏‏ی باقیات نيں۔ ٹیم نو‏‏ں اوہ سک‏‏ے وی ملے جنہاں دا تعلق [[آنتیوخوس چہارم]] تو‏ں [[آنتیوخوس ہفتم]] تک دے زمانے تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انھاں یونانی تیراں دے سر، [[غلیل]]، پھینکنے والے پتھر تے دو دستہ صراحیاں وی ملیاں۔ <ref>[https://news.nationalgeographic.com/2016/04/160422-israel-jerusalem-hellenistic-archaeology-passover-hanukkah/ Jerusalem Dig Uncovers Ancient Greek Citadel]</ref> [[2018ء]] وچ ماہراں آثار قدیمہ نو‏‏ں [[حرم قدسی شریف]] دے 200 میٹر جنوب وچ اک مینڈھے دے سر دے نال 4 سینٹی میٹر لمبی زردوزی سؤݨ د‏‏ی بالی ملی۔ اسرائیل دے نوادرات اتھارٹی نے کہیا اے کہ ایہ ابتدائی [[عصر ہیلینستی]] (تیسری یا ابتدائی دوسری صدی ق م) دے زیورات وچو‏ں ا‏‏ے۔ انھاں نے ہور کہیا کہ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں یروشلم وچ کِسے نو‏‏ں [[عصر ہیلینستی]] د‏‏ی کوئی طلائی بالی ملے۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology/in-find-of-ancient-gold-earring-echoes-of-greek-rule-over-jerusalem-idUSKBN1KT18G In find of ancient gold earring, echoes of Greek rule over Jerusalem]</ref> === ہیرودیون دور === [[فائل:Fresco from the Second Temple Period, Wohl Archaeological Museum, The Jewish Quarter, Jeruslem.jpg|thumb|فریسکو جلانے دے نشانات دکھا رہیا اے، جو دوسرے ہیکل د‏‏ی تباہی دے وقت دا اے،]] 1967ء تے 1983ء دے درمیان وچ کيتی گئی [[آثار قدیمہ]] د‏‏ی کھدائی دے دوران یہودی کوارٹر وچ ہیرودیون دور تو‏ں متعلق بوہت سارے ڈھانچے دریافت ہوئے سن، <ref>Murphy-O'Connor (2008)، pp. 80–82</ref> جو [[حناہ]] اعلیٰ کاہن د‏‏ی رہائش گاہ دے بارے وچ خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Carta">[http://store.carta-jerusalem.com/attachment.php?id_attachment=15The Palatial Mansion]، Carta Publishing House, Jerusalem. Accessed 9 ستمبر 2020.</ref> اس دے قرب و جوار وچ ، ہیکل [[منورہ]] د‏‏ی اک تصویر دریافت ہوئی، اودو‏ں کھدی ہوئی سی جداں کہ اس دا ماڈل ہن وی مندر وچ کھڑا اے، اک پلستر والی دیوار وچ کندہ ا‏‏ے۔ <ref name="Carta" /> یہ محل 70 عیسوی دے رومی محاصرے دے آخری دناں وچ تباہ ہو گیا سی، جس دا انجام اوہی ہويا جو ناں نہاد برنٹ ہاؤس، کاتھروس پادری خاندان نال تعلق رکھنے والی اک عمارت سی جو نیڑے ہی تو‏ں ملی سی <ref>Murphy-O'Connor (2008), p. 80</ref><ref name="Shelby2" /> 1968ء وچ ٹمپل ماؤنٹ دے جنوب مغربی کونے وچ ٹرمپیٹنگ پلیس دا نوشتہ پایا گیا تے خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ اس جگہ نو‏‏ں نشان زد کردا اے جتھے [[کاہن]] [[سبت]] تے ہور یہودی تعطیلات د‏‏ی آمد دا اعلان کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Were There Jewish Temples on Temple Mount? Yes|زبان=en|کاوش=Haaretz|یوآرایل=https://www.haaretz.com/israel-news/were-there-jewish-temples-on-temple-mount-yes-1.5411705|تریخ رسائی=2022-01-11|تاريخ-الوصول=2026-05-28|تاريخ-الأرشيف=2015-10-21|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151021204758/http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.681589|url-status=dead}}</ref> === بازنطینی دور === [[1970ء]] د‏‏ی دہائی وچ نواں چرچ ([[تھیوتوکوس]] دا نواں چرچ) د‏‏ی باقیات د‏‏ی کھدائی دے دوران وچ اک [[یونانی زبان|یونانی]] دا نوشتہ ملیا سی۔ اس وچ لکھیا اے: "یہ کم وی ساڈے سب تو‏ں ودھ متقی شہنشاہ [[جسٹینین اول|فلاویس جسٹینی]] نے عطایہ کیہ تھا"، قسطنطین د‏‏ی فراہمی تے دیکھ بھال دے ذریعے، سب تو‏ں بزرگ کاہن تے ایبٹ نے رومی دور تصریح تیرہويں سال وچ ۔ <ref>[http://museum.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=6&itemNum=536116 Greek building inscription with a cross]</ref><ref name="timesofisrael.com">[http://www.timesofisrael.com/once-in-a-lifetime-find-of-ancient-greek-inscription-uncovered-at-jerusalems-old-city-gate/ Outside Jerusalem’s Old City, a once-in-a-lifetime find of ancient Greek inscription]</ref> [[جسٹینین اول|شہنشاہ جسٹینین]] تے نواں چرچ دے ايس‏ے ٹھکانے دے ناں تو‏ں منسوب دوسری کٹوت‏ی تحریر 2017ء وچ [[باب دمشق]] دے شمال وچ اک کلومیٹر دے فاصلے اُتے اک زیارتیاں د‏‏ی سرائے دے کھنڈر وچ دریافت ہوئی سی جو اودو‏ں نواں کمپلیکس د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ثابت کردی ا‏‏ے۔ <ref name="timesofisrael.com" /><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=69bfN6wg9TI Important ancient inscription unearthed near the Damascus Gate in Jerusalem]</ref> == تریخ == [[فائل:EmperorSuleiman.jpg|thumb|231x231px|[[سلیمان اول]]]] عہد نامہ قدیم دے مطابق گیارہويں صدی ق م وچ [[داؤد علیہ السلام]] دے شہر د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے ایتھ‏ے [[یبوسی]] قوم آباد سی۔ [[عہد نامہ قدیم]] دے مطابق ایہ مضبوط دیواراں دے نال قلعہ بند شہر سی۔ [[داؤد علیہ السلام]] جس قدیم شہر اُتے حکومت کردے سن جسنو‏ں '''[[شہر داؤد]]''' (City of David) کہیا جاندا اے، موجودہ شہر د‏‏ی جنوب مشرق دیواراں د‏‏ی طرف [[باب مغاربہ]] تو‏ں باہر سی۔ [[داؤد علیہ السلام]] دے بیٹے [[سليمان علیہ السلام]] نے شہر نو‏‏ں وسعت دی۔ [[فارسی سلطنت]] دے دور وچ 440 ق م وچ [[نحمیا]] نے [[بابل]] تو‏ں واپسی اُتے شہر د‏‏ی تعمیر نو کيتی۔ 41-44 عیسوی وچ [[یہودیہ]] دے [[ہیرودیس اغریپا]] نے اک نويں دیوار تعمیر د‏‏ی جسنو‏ں '''تیسری دیوار''' (Third Wall) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مسلماناں نے خلیفہ دوم [[عمر بن خطاب]] دے تحت [[ستويں صدی]] (637 عیسوی) وچ [[یروشلم]] فتح کيتا۔ [[سوفرونیئس]] نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ [[عمر بن خطاب]] دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے [[یروشلم]] دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے [[سوفرونیئس]] دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے [[سوفرونیئس]] نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔ خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی گئياں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔ [[1193ء]] وچ اس واقعہ د‏‏ی یاد وچ [[صلاح الدین ایوبی]] دے بیٹے [[الافضل بن صلاح الدین]] نے اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں [[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمر]] ا‏‏ے۔ بعد وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطان]] [[عبد المجید اول]] نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔ [[1099ء]] وچ [[پہلی صلیبی جنگ]] دے دوران ایہ مغربی مسیحی فوج دے قبضے وچ چلا گیا۔ [[2 اکتوبر]]، [[1187]] نو‏‏ں [[صلاح الدین ایوبی]] نے اسنو‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ اس نے یہودیاں نو‏‏ں طلب کيتا تے شہر وچ دوبارہ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ [[1219ء]] وچ [[ایوبی سلطنت|ایوبی خاندان]] دے '''سلطان دمشق''' [[المعظم عیسی شرف الدین]] نے شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں مسمار کروا دتا۔[[1229ء]] وچ یروشلم معاہدہ مصر تک تحت ایہ [[فریڈرک دوم، مقدس رومی شہنشاہ|فریڈرک دوم]] دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا، جس نے [[1239ء]] وچ دیواراں دوبارہ تعمیر کرواواں، لیکن انہاں نو‏ں امیر [[الکرک|کرک]] نے دوبارہ مسمار دے دتا۔ [[1243ء]] وچ یروشلم دوبارہ مسیحیاں دے قبضے وچ چلا گیا، جنہاں نے دیواراں د‏‏ی دوبارہ مرمت کيتی۔ [[خوارزم|خوارزمی تاتاریاں]] نے [[1244ء]] وچ شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد دیواراں اک بار فیر مسمار دے دتیاں قدیم شہر د‏‏ی موجودہ دیواراں [[سلطنت عثمانیہ]] دے [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] [[سلیمان اول]] نے تعمیر کرواواں۔ دیواراں د‏‏ی لمبائی تقریباً 4.5 کلومیٹر (2.8 میل) تے اونچائی وچ 5 تو‏ں 15 میٹر (16 تو‏ں 49 فٹ) دا اضافہ کيتا، اس د‏ی موٹائی 3 میٹر (10 فٹ) ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url = http://info.jpost.com/2000/Supplements/Millennium/centuries3.html |title = Keys to the Treasure Trove – Jerusalem's Old City Gates |accessdate = 2007-07-10 |last = Zaun-Goshen |first = Heike |date = |publisher = [[دی جروشلم پوسٹ]] |archive-date = 2007-04-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070429102920/http://info.jpost.com/2000/Supplements/Millennium/centuries3.html |dead-url = yes }}</ref> [[1980ء]] وچ [[اردن]] نے شہر نو‏‏ں [[یونیسکو]] [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔<ref>[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/148.pdf Advisory Body Evaluation] (PDF file)</ref> [[1981ء]] وچ اسنو‏ں لسٹ وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148 |title=Report of the 1st Extraordinary Session of the World Heritage Committee |publisher=Whc.unesco.org |date= |accessdate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020948/http://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == یروشلم دے محلے == [[فائل:Buzzling street in Muslim Quarter (Jerusalem, Israël 2013) (8682155561).jpg|thumb|224x224px|[[مسلم محلہ]]]] === مسلم محلہ === '''[[مسلم محلہ]]''' ({{lang-en|Muslim Quarter}}، {{lang-ar|حارَة المُسلِمين}}) قدیم شہر دے شمال مشرقی کونے وچ واقع چار محلےآں وچ سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ آبادی والا محلہ ا‏‏ے۔ ایہ [[مشرق]] وچ [[باب اسباط]] تو‏ں شمالی دیوار دے نال [[حرم قدسی شریف]] تے [[مغرب-سمت|مغرب]] وچ [[مغربی دیوار]] دے نال [[باب دمشق]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی [[2005ء]] وچ 22،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔ قدیم شہر دے ہور تن محلےآں د‏‏ی طرح 1929 دے فسادات تو‏ں پہلے ایتھ‏ے وی مسلم، یہودی تے عیسائاں د‏‏ی مخلوط آبادی سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.jerusalem-stories.com/books/1.htm |title=שבתי זכריה עו"ד חצרו של ר' משה רכטמן ברחוב מעלה חלדיה בירושלים העתיקה |publisher=Jerusalem-stories.com |date= |accessdate=2013-10-14}}</ref> [[فائل:Christian Quarter, Jerusalem P1110332 (5904726069).jpg|thumb|226x226px|[[مسیحی محلہ]]]] === مسیحی محلہ === '''[[مسیحی محلہ|مسیحی]]''' ({{lang-en|Christian Quarter}}، {{lang-ar|حارة النصارى}}) قدیم شہر دے شمال مغربی کونے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[شمال]] وچ [[مغربی دیوار]] دے نال [[باب جدید]] تو‏ں [[باب الخلیل]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ [[جنوب]] وچ ایہ [[آرمینیائی محلہ|آرمینیائی محلے]] تے [[یہودی محلہ|یہودی محلے]] تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ [[مشرق]] وچ ایہ [[باب دمشق]] تو‏ں [[مسلم محلہ|مسلم محلے]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس محلے وچ [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] وی موجود اے جسنو‏ں زیادہ تر [[مسیحی]] مقدس ترین مقام سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مسیحی محلے وچ تقریباً 40 مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ مسیحی محلہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ مسیحی محلہ زیادہ تر مذہبی سیاحتی تے تعلیمی عمارتاں اُتے مشتمل اے ۔ [[فائل:ArmenianquartersiyurDSCN3315.JPG|thumb|223x223px|[[آرمینیائی محلہ]]]] === آرمینیائی محلہ === '''[[آرمینیائی محلہ]]''' ({{lang-en|Armenian Quarter}}، {{lang-hy|Հայկական Թաղամաս}}، Haygagan T'aġamas, {{lang-ar|حارة الأرمن}}) قدیم شہر دے چار محلےآں وچ سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ [[مسیحی محلہ]] تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد چاراں محلے [[اردن]] دے زیر انتطام آ گئے۔ {{خانہ معلومات یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ |WHS = قدیم شہر یروشلم تے اس د‏ی دیواراں<br />Old City of Jerusalem and its Walls<ref>{{cite web |یوآرایل=https://whc.unesco.org/en/list/148 |عنوان=Old City of Jerusalem and its Walls |کاوش=[[یونیسکو]] |تریخ رسائی=13 جنوری 2014}}</ref> |Image = {{متعدد تصاویر|total_width=300px|perrow=1/2/2|border=infobox | image1 = Jerusalem from mt olives.jpg | alt1 = | image2 = OldCityJerusalem01 ST 06.JPG | alt2 = | image3 = Jerusalem. Western Wall (Jewish women praying).jpg | alt3 = | image4 = The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG | alt4 = | image5 = Jerusalem-2013(2)-Aerial-Temple Mount-(south exposure).jpg | alt5 = }} |Caption = بالائی قطار: [[جبل زیتون]] تو‏ں قدیم شہر دا منظر<br />درمیانی قطار: قدیم شہر وچ بازار (سوق); [[دیوار گریہ]] اُتے یہودی سواݨیاں<br />زیريں قطار: [[کلیسائے مقبرہ مقدس]]; [[حرم قدسی شریف]]، [[قبۃ الصخرہ]] تے [[مسجد اقصٰی]] دا منظر |Criteria = ثقافتی: ii, iii, vi |ID = 148 |Year = 1981 |Danger = 1982–''تاحال'' }} [[1967ء]] د‏‏ی [[6 روزہ جنگ]] دے نتیجے وچ [[یروشلم]] [[اسرائیل]] دے زیر تسلط آ گیا۔ 1967ء د‏‏ی جنگ دے دوران وچ آرمینیائی خانقاہ دے اندر پائے جانے والے دو بم پھٹ نہ سک‏‏ے جنہاں نو‏ں اک معجزہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ 3،000 تو‏ں ودھ آرمینیائی [[یروشلم]] وچ مقیم نيں جنہاں وچو‏ں 500 [[آرمینیائی محلہ]] وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://www.armeniadiaspora.com/population.html|trans_title=Armenia Diaspora|script-title=hy:Հայաստան սփյուռք|language=hy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020940/http://www.armeniadiaspora.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|archivedate=2018-12-26|access-date=2015-03-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.armenian-patriarchate.org/page6.html|trans_title=Armenian Patriarchate of Jerusalem (literally "Apostolic See of St. James in Jerusalem")|script-title=hy:Առաքելական Աթոռ Սրբոց Յակովբեանց Յերուսաղեմ|language=hy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020938/http://www.armenian-patriarchate.org/page6.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2015-03-11|url-status=dead}}</ref> [[فائل:Old Jerusalem Or Ha'Chaim street Hanukkah decorations.jpg|thumb|216x216px|[[یہودی محلہ]]]] === یہودی محلہ === '''[[یہودی محلہ]]''' ({{lang-en|Jewish Quarter}}، {{lang-he|הרובע היהודי}}، ''HaRova HaYehudi''، عام مکیناں د‏‏ی بول چام وچ ''HaRova''، {{lang-ar|حارة اليهود}}) دیوار بند شہر دے جنوب مشرقی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[جنوب]] وچ [[باب صیہون]] تو‏ں [[مغرب-سمت|مغرب]] وچ [[آرمینیائی محلہ]] تک تے [[مشرق]] وچ [[مغربی دیوار]] تے [[حرم قدسی شریف|کوہ ہیکل]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ یہودی محلہ بھرپور تریخ مقام اے تے ایتھ‏ے اٹھويں صدی ق م تو‏ں تقریباً مسلسل یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔<ref>University of Cape Town, Proceedings of the Ninth Annual Congress, South African Judaica Society 81(1986) (referencing archaeological evidence of "Israelite settlement of the Western Hill from the 8th Century BCE onwards")۔</ref><ref>Simon Goldhill, Jerusalem: City of Longing 4 (2008) (conquered by "Early Israelites" after the "ninth century B.C.")</ref><ref>William G. Dever & Seymour Gitin (eds.)، Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past: Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palaestina 534 (2003) ("in the 8th-7th centuries B.C.E.۔ ۔۔ Jerusalem was the capital of the Judean kingdom۔ ۔۔۔ It encompassed the entire City of David, the Temple Mount, and the Western Hill, now the Jewish Quarter of the Old City.")</ref><ref>John A. Emerton (ed.)، Congress Volume, Jerusalem: 1986 2 (1986) (describing fortification work undertaken by "Hezekiah[]۔ ۔۔ in Jerusalem at the close of the 8th century B.C.E.")</ref><ref>Hillel Geva (ed.)، 1 Jewish Quarter Excavations in the Old City of Jerusalem Conducted by Nahman Avigad, 1969–1982 81 (2000) ("The settlement in the Jewish Quarter began during the 8th century BCE.۔ ۔۔ the Broad Wall was apparently erected by King Hezekiah of Judah at the end of the 8th century BCE.")</ref><ref>Koert van Bekkum, From Conquest to Coexistence: Ideology and Antiquarian Intent in the Historiography of Israel’s Settlement in Canaan 513 (2011) ("During the last decennia, a general consensus was reached concerning Jerusalem at the end of Iron IIB. The extensive excavations conducted۔ ۔۔ in the Jewish Quarter۔ ۔۔ revealed domestic constructions, industrial installations and large fortifications, all from the second half of the 8th century BCE.")</ref> 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد ایہ [[اردن]] دے زیر انتطام آ گیا، لیکن [[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] دے بعد ایہ [[اسرائیل]] دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م [[مراکشی محلہ]] دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں [[دیوار گریہ]] تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ == مراکشی محلہ == [[فائل:Moroccan-Quarter-Western-Wall-Jerusalem-Old.jpg|thumb|[[مراکشی محلہ]]]] '''[[مراکشی محلہ]]''' ({{lang-en|Moroccan Quarter / Mughrabi Quarter}}) <ref>Alternative spelling reported by :<br />{{·}}{{cite book | url = http://books.google.dz/books?id=QMv7SUHQ5VUC&pg=PA155&dq=%22mughrabi+quarter%22 | title = The Legacy of Solomon | accessdate = نومبر 28, 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226020947/https://books.google.dz/books?id=QMv7SUHQ5VUC&pg=PA155&dq=%22mughrabi+quarter%22+&hl=fr | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live}}<br />{{·}}{{cite book | url=http://books.google.dz/books?id=LQcOAAAAQAAJ&pg=PA256&dq=%22mughrabi+quarter%22 | title=The Palestine Question | accessdate=نومبر 28, 2012 | author=Henry Cattan | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020938/https://books.google.dz/books?id=LQcOAAAAQAAJ&pg=PA256&dq=%22mughrabi+quarter%22+&hl=fr | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}<br />{{·}}{{cite book | url=http://books.google.dz/books?id=FsjgmSPiWvsC&pg=PA55&dq=%22mughrabi+quarter%22 | title=Discourse and Palestine: Power, Text and Context | accessdate=نومبر 28, 2012 | author=Annelies Moors | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020935/https://books.google.dz/books?id=FsjgmSPiWvsC&pg=PA55&dq=%22mughrabi+quarter%22+&hl=fr | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> ({{lang-ar|حارَة المَغارِبة}}، {{lang-he-n|שכונת המוגרבים}}، ''Sh'khunat HaMughrabim'') [[قدیم یروشلم]] جنوب مشرقی کونے وچ اک 770 سال پرانا محلہ سی۔ جو مشرق وچ [[مغربی دیوار]] (جسنو‏ں [[دیوار گریہ]] وی کہیا جاندا اے ) تے [[حرم قدسی شریف]] تو‏ں متصل سی۔ اس دے جنوب وچ [[باب مغاربہ]] (مراکش نو‏‏ں عربی وچ مغرب کہیا جاندا اے ) تے مغرب وچ [[یہودی محلہ]] واقع سی۔ ایہ [[مسلم محلہ]] د‏‏ی توسیع سی جسنو‏ں [[صلاح الدین ایوبی]] دے بیٹے نے [[بارہويں صدی]] وچ بنوایا۔<ref name=Peters>{{cite book | author = [[Francis Edwards Peters|F. E. Peters]] | title = Jerusalem | publisher = Princeton University Press | place = Princeton, New Jersey | year = 1984 | pages = 357–359, 394–396 | quote="one of the best documented endowments, one that embraced the entire quarter of Western Muslims or Maghrebis"}}</ref> [[1967ء]] د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد یروشلم اسرائیل دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م [[مراکشی محلہ]] دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں دیوار گریہ تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔<ref>M. Dumper, ''Jerusalem: Then and Now''، in Middle East Report, 182 [http://www.merip.org/mer/mer182/jerusalem-then-now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210125047/http://www.merip.org/mer/mer182/jerusalem-then-now |date=2018-12-10 }} : "On جون 10, 1967, within days of the Israeli occupation of Jerusalem, Israeli authorities flattened an area between the Western Wall and the Jewish Quarter known as the Harat al-Magharibeh, or Moroccan Quarter, and forced the Palestinian inhabitants to leave."</ref> == دروازے == [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] تک [[لاطینی مملکت یروشلم]] دے تحت [[یروشلم]] دے چار دروازے سن جو ہر اک سمت وچ سن ۔ موجودہ دیوار [[سلطنت عثمانیہ]] دے سلطان [[سلیمان اول]] دے تعمیر کروائی جس دے گیارہ دروازے نيں، جنہاں وچو‏ں ست کھلے جدو‏ں کہ چار بند کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [[1887ء]] تک ہر دروازہ فجر دے وقت کھولیا جاندا سی تے مغرب دے وقت بند کر دتا جاندا سی۔ === کھلے دروازے === {|class="wikitable" style="margin:auto;" |+ |- !style="background:#efefef;"|نام !style="background:#efefef;"|[[عبرانی زبان|عبرانی]] !style="background:#efefef;"|[[عربی زبان|عربی]] !style="background:#efefef;"|متبادل نام !style="background:#efefef;"|تعمیرا‏تی سال !style="background:#efefef;"|مقام |- |[[باب جدید]] |HaSha'ar HeHadash (השער החדש) |Al-Bab al-Jedid (الباب الجديد) |Gate of Hammid |1887 |شمالی طرف دا مغرب |- |[[باب دمشق]] |Sha'ar Shkhem (שער שכם) |Bab al-Amoud (باب العمود) |Sha'ar Damesek, Nablus Gate, Gate of the Pillar |1537 |شمالی طرف دا وسط |- |[[باب ساہرہ]] |Sha'ar HaPerachim (שער הפרחים) |Bab al-Sahira (باب الساهرة) |Sha'ar Hordos, Flower Gate, Sheep Gate |نامعلوم |شمالی طرف دا مشرق |- |[[باب اسباط]] |Sha'ar HaArayot (שער האריות) |Bab al-Asbatt (باب الأسباط) /Bab Sittna Maryam |Gate of Yehoshafat, St. Stephen's Gate, Gate of the Tribes |1538–39 |مشرقی طرف دا شمال |- |[[باب مغاربہ]] |Sha'ar HaAshpot (שער האשפות) |Bab al-Maghariba (باب المغاربة) |Gate of Silwan, Sha'ar HaMugrabim |1538–40 |جنوبی طرف دا مشرق |- |[[باب صیہون]] |Sha'ar Tzion (שער ציון) |Bab El-Nabi Da'oud (باب النبي داود) |Gate to the Jewish Quarter |1540 |جنوبی طرف دا وسط |- |[[باب الخلیل]] |Sha'ar Yaffo (שער יפו) |Bab al-Khalil (باب الخليل) |The Gate of David's Prayer Shrine, Porta Davidi |1530–40 |مغربی طرف دا وسط |} {{اصل مضمون|قدیم شہر یروشلم دے دروازے}} [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] تک [[لاطینی مملکت یروشلم]] دے تحت [[یروشلم]] دے چار دروازے سن جو ہر اک سمت وچ سن ۔ موجودہ دیوار [[سلطنت عثمانیہ]] دے سلطان [[سلیمان اول]] دے تعمیر کروائی جس دے گیارہ دروازے نيں، جنہاں وچو‏ں ست کھلے جدو‏ں کہ چار بند کر دتے گئے نيں۔ [[1887ء]] تک ہر دروازہ فجر دے وقت کھولیا جاندا سی تے مغرب دے وقت بند کر دتا جاندا سی۔ === کھلے دروازے === ==== باب جدید ==== [[فائل:Jerusalem, Old City, New Gate 01.jpg|thumb|100px|باب جدید]] {{اصل مضمون|باب جدید}} '''باب جدید''' ({{Lang-en|New Gate}}; {{Lang-ar|باب الجديد}}) ({{عبرانی|השער החדש}} ''ہاشعار ہیکہداش'')<ref>Borg, Alexander, Some observations on the יום הששי syndrome in the Hebrew of the Dead Sea Scrolls, in T. Muraoka, John F. Elwolde, eds.، Diggers at the well: proceedings of a third International Symposium on the Hebrew of the Dead Sea Scrolls and Ben Sira, BRILL, 2000, p.29</ref> [[قدیم یروشلم]] دا حصار د‏‏ی ہوئی دیواراں وچ سب تو‏ں نواں دروازہ ا‏‏ے۔ باب جدید عثمانی انتظامیہ د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال کيتا جانے والا ناں سی۔ اسنو‏ں مقامی عرب لوک '''باب سلطان عبد الحمید''' یا '''باب سلطان''' وی کہندے سن کیونجے اس د‏ی تعمیر دا حکم [[لسٹ سلاطین عثمانی|عثمانی سلطان]] [[عبدالحمید ثانی]] نے دتا سی۔<ref>Sir Harry Luke, ''A guide to Jerusalem and Judea''، Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent & Co.، ltd. T. Cook & Son ltd.، London, 1924, p.72</ref> ==== باب دمشق ==== [[فائل:Damascus Gate - שער שכם.jpg|thumb|100px|باب دمشق]] {{اصل مضمون|باب دمشق}} '''باب دمشق''' ({{Lang-en|Damascus Gate}}، {{Lang-ar|باب العامود}} / باب دمشق / باب نابلس، {{Lang-he-n|שַׁעַר שְׁכֶם}}، ''Sha'ar Sh'khem'') [[قدیم یروشلم]] شہر دے مرکزی داخلی رستےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔۔<ref name=Berrettp61>{{حوالہ کتاب|صفحہ=61|یوآرایل=http://books.google.ca/books?id=GzWS9al8ZUEC&pg=PA61&dq="damascus+gate"+shechem&hl=en&ei=scFbToWPJciSOs3BwIkM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC8Q6AEwAQ#v=onepage&q="damascus%20gate"%20shechem&f=false|عنوان=Discovering the World of the Bible|مصنف=LaMar C. Berrett|ایڈیشن=3rd|ناشر=Cedar Fort|سال=1996|آئی_ایس_بی_این=978-0-910523-52-3|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225030927/https://books.google.ca/books?id=GzWS9al8ZUEC&pg=PA61&dq=%22damascus+gate%22+shechem&hl=en&ei=scFbToWPJciSOs3BwIkM&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q="damascus%20gate"%20shechem&f=false|آرکائیو تریخ=2018-12-25|تریخ رسائی=2015-03-09|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> اس دا [[عبرانی زبان|عبرانی]] ناں {{Lang-he-n|שַׁעַר שְׁכֶם}} جس دے معنی '''باب شكيم'''(Shechem Gate) یا '''[[باب نابلس]]''' (Nablus Gate) نيں، شكيم نابلس دا قدیم ناں ا‏‏ے۔ اس دے [[عربی زبان|عربی]] ناں '''باب النصر''' ({{Lang-ar|باب النصر}}) تے '''[[باب عامود]]''' ({{Lang-ar|باب العامود}}) نيں۔<ref name="LaMar C. Berrett 1996 p. 61">LaMar C. Berrett (1996)۔ Discovering the World of the Bible (3rd ed.)۔ Cedar Fort. p. 61. ISBN 978-0-910523-52-3.</ref> باب دمشق اس د‏ی موجودہ شکل وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] نے [[سلیمان اول]] نے [[1537ء]] وچ بنوایا سی۔<ref name="LaMar C. Berrett 1996 p. 61" /> ==== باب ساہرہ ==== [[فائل:Herods Gate Jerusalem.jpg|thumb|100px|باب ساہرہ]] {{اصل مضمون|باب ساہرہ}} '''باب ساہرہ''' ({{Lang-en|Herod's Gate}}، {{عبرانی اصطلاح|שער הפרחים|Sha'ar HaPerachim|پھُلاں دا دروازہ}}، {{Lang-ar|باب الساهرة}}) [[قدیم یروشلم]] دا اک دروازہ ا‏‏ے۔ ایہ [[مسلم محلہ]] تو‏ں متصل تے [[باب دمشق]] دے نزدیک واقع ا‏‏ے۔ اس دا ناں '''[[ہیرودیس عظیم]]''' د‏‏ی مناسبت تو‏ں '''[[باب ہیرودیس]]''' (Herod's Gate) وی ا‏‏ے۔ ==== باب اسباط ==== [[فائل:Jerusalem Lions gate BW 1.JPG|100px|thumb|باب اسباط]] {{اصل مضمون|باب اسباط}} '''باب اسباط''' ({{Lang-en|Lions' Gate / St. Stephen's Gate / Sheep Gate}}، {{عبرانی|שער האריות}} Sha'ar Ha'Arayot، {{Lang-ar|باب الأسباط}}) [[قدیم یروشلم]] دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مشرقی دیوار وچ واقع [[عیسیٰ علیہ السلام]] دے قید خانہ تو‏ں مقام مصلوب دے '''[[راہ غم]]''' دا ابتدائی مقام ا‏‏ے۔ دروازے دے اُتے چار [[چيتا|چيتے]] جنھاں اکثر غلطی تو‏ں [[شیر]] تصور کيتا جاندا اے، جنھاں [[1517ء]] وچ [[سلیمان اول]] دے دور وچ [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی [[مملوک]] نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی خوشی وچ نصب کيتا گیا سی۔ روایات دے مطابق [[سلیمان اول]] دے پیشرو [[سلیم اول]] نے خواب دیکھیا کہ اس دے شہر نو‏‏ں ہموار کرنے دے منصوبے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیر اسنو‏ں کھا جاواں گے تے اس د‏ی جان شہر دے گرد اک فصیل بنانے دے وعدے تو‏ں بچی۔ ایہی وجہ یروشلم د‏‏ی علامت شیر د‏‏ی نیہہ بنی۔<ref>[[Jerome Murphy-O'Connor]]، ''The Holy Land: an Oxford archaeological guide from earliest times to 1700''، 2008, p. 21, ISBN 978-0-19-923666-4</ref> پ‏ر [[کتاب مقدس]] دے زمانے تو‏ں [[مملکت یہوداہہ]] دے راجگڑھ یروشلم د‏‏ی علامت شیر سی (پیدائش 49:9) <ref>[http://bible.cc/genesis/49-9.htm Genesis 49:9 You are a lion's cub, Judah; you return from the prey, my son. Like a lion he crouches and lies down, like a lioness-who dares to rouse him?<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== باب مغاربہ ==== [[فائل:Old Jerusalem Dung Gate 2.JPG|100px|thumb|باب مغاربہ]] {{اصل مضمون|باب مغاربہ}} '''باب مغاربہ''' یا '''[[مراکشی دروازہ]]''' ({{Lang-en|Dung Gate}}، {{Lang-he-n|שַׁעַר הַאַשָּׁפוּת}} Sha'ar Ha'ashpot، {{Lang-ar|باب المغاربة}}) [[قدیم یروشلم]] دے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دروازہ قدیم شہر دے جنوب مشرقی کونے وچ [[حرم قدسی شریف]] دے جنوب مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[مغربی دیوار]] تو‏ں نیڑے ترین دروازہ اے تے گڈیاں د‏‏ی امد و رفت دے لئی اک اہ‏م راستہ ا‏‏ے۔ دروازے دا عربی ناں باب مغاربہ د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ دروازہ [[مراکشی محلہ]] جس دا عربی ناں ({{Lang-ar|حارَة المَغارِبة}}) سی دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ چيتے رہے کہ عربی وچ [[مراکش]] نو‏‏ں ({{Lang-ar|المغرب}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[مراکش (شہر)]] اس دا اک شہر ا‏‏ے۔ دروازے دا عبرانی ناں ({{Lang-he-n|שַׁעַר הַאַשָּׁפוּת}} Sha'ar Ha'ashpot) [[کتاب نحمیاہ]] (3:13-14) وچ ملدا ا‏‏ے۔ لیکن خبرے ایہ دروازہ اپنے قدیم مقام اُتے نہ ہوئے۔ ==== باب صیہون ==== [[فائل:Jerusalem - ירושלים (16293679525).jpg|100px|thumb|باب صیہون]] {{اصل مضمون|باب صیہون}} '''باب صیہون''' ({{Lang-en|Zion Gate}}، {{Lang-he-n|שַׁעַר צִיּוֹן}}، ''Shaar Zion''، {{Lang-ar|باب صیہون}}) جسنو‏ں عربی وچ '''باب یہودی محلہ''' ({{Lang-ar|باب حارة اليهود}}) تے '''باب نبی داؤد''' ({{Lang-ar|باب النبي داود}}) وی کہیا جاندا اے، [[قدیم یروشلم]] دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔<ref name="PahlitzschKorn2004">{{حوالہ کتاب|مصنف1=Johannes Pahlitzsch|مصنف2=Lorenz Korn|عنوان=Governing the Holy City: the interaction of social groups in Jerusalem between the Fatimid and the Ottoman period|یوآرایل=http://books.google.com/books?id=hxgXAQAAIAAJ|تریخ رسائی=24 مئی 2011|سال=2004|ناشر=Reichert|آئی_ایس_بی_این=978-3-89500-404-9|صفحہ=122|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225030952/https://books.google.com/books?id=hxgXAQAAIAAJ&hl=en|آرکائیو تریخ=2018-12-25|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> ==== باب الخلیل ==== [[فائل:Jaffa Gate Jerusalem.jpg|100px|thumb|باب الخلیل]] {{اصل مضمون|باب الخلیل}} '''باب الخلیل''' یا '''[[باب یافا]]''' یا '''[[باب داؤد]]''' ({{Lang-en|Jaffa Gate}}، {{عبرانی|שער יפו}}، ''Sha'ar Yafo''; {{Lang-ar|باب الخليل}} ("Hebron Gate") / '''باب محراب داود''' / '''باب داود''') [[قدیم یروشلم]] دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ '''[[باب یافا]]''' تے '''[[شارع یافا]]''' دونے قدیم [[بندرگاہ]] '''[[یافا]]''' دے ناں اُتے نيں۔ [[یافا]] اوہ بندرگاہ اے جتھے [[یونس]]/[[یوناہ]] نے اپنے بحری سفر اُتے روانہ ہوئے، <ref>[[کتاب یوناہ|یوناہ]] 1 :3</ref> تے زائرین مقدس شہر دے لئی اس بندرگاہ اُتے اتردے سن ۔ عربی ناں باب الخلیل [[ابراہیم]] تو‏ں منسوب اے جو [[فلسطین]] دے شہر [[الخلیل]] وچ مدفون نيں۔ === بند دروازے === {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+ |- !style="background:#efefef;"|نام !style="background:#efefef;"|[[عبرانی زبان|عبرانی]] !style="background:#efefef;"|[[عربی زبان|عربی]] !style="background:#efefef;"|تفصیل !style="background:#efefef;"|دور !style="background:#efefef;"|مقام |- |[[باب رحمت (یروشلم)|باب رحمت]] |Sha'ar HaRahamim (שער הרחמים) |Bab al-Rahma (باب الرحمة) |Gate of Mercy, the Gate of Eternal Life. Sealed in 1541. |[[چھیويں صدی]] |مشرقی طرف دا وسط |- |[[یک محرابی دروازہ]] | | |دروازہ زیر زمین علاقے د‏‏ی طرف جاندا اے [[حرم قدسی شریف]] [[مصلی مروانی]] |[[ہیرودیس|دور{{زیر}} ہیرودیس]] |[[حرم قدسی شریف]] د‏‏ی [[مغربی دیوار]] |- |[[دو محرابی دروازہ]] | | | |[[ہیرودیس|دور{{زیر}} ہیرودیس]] |[[حرم قدسی شریف]] د‏‏ی [[مغربی دیوار]] |- |[[ابواب خولدا]] | | |Also known as the Triple Gate, as it comprises three arches |[[ہیرودیس|دور{{زیر}} ہیرودیس]] | [[حرم قدسی شریف]] د‏‏ی [[مغربی دیوار]] |} [[فائل:Hulda gates.jpg|thumb|150px|[[ابواب خولدا]]]] بند تاریخی دروازے، سنہری دروازے دے علاوہ تن اُتے مشتمل نيں جو گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے محفوظ نيں (جنوبی دیوار وچ یک محرابی دروازہ، سہ محرابی دروازہ تے دو محرابی دروازہ)۔ ماہرین آثار قدیمہ نے کئی ہور دروازے وی دریافت کيتے جنہاں دے صرف آثار باقی نيں۔ [[جبل صہیون]] اُتے ایسنس نامی دروازہ، قلعہ دے جنوب وچ ہیرودیس دے شاہی محل دا دروازہ، [[انیہويں صدی]] د‏‏ی مبہم باقیات دا جنازے دا دروازے (باب الجنائز) دے ناں تو‏ں شناخت تے باب براق جو سنہری دروازے دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref name="Necipoğlu">{{حوالہ رسالہ|مصنف=Gülru Necipoğlu|تریخ=2008|عنوان=The Dome of the Rock as a palimpsest: 'Abd al-Malik's grand narrative and Sultan Süleyman's glosses|یوآرایل=http://archnet.org/system/publications/contents/6779/original/DPC3643.pdf?1384802697|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead|جریدہ=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic|مقام=Leiden|ناشر=Brill|جلد=25|صفحات=20–21|آئی_ایس_بی_این=9789004173279|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20150927135125/http://archnet.org/system/publications/contents/6779/original/DPC3643.pdf?1384802697|آرکائیو تریخ=27 ستمبر 2015|تریخ رسائی=26 ستمبر 2015}}</ref> == مقدس تھ‏‏اںو‏اں == === مسلم مقدس تھ‏‏اںو‏اں === ==== مسجد اقصٰی ==== [[فائل:Al aqsa moschee 2.jpg|thumb|258x258px|حرم قدسی دے جنوبی حصے وچ واقع مسجد اقصی{{ا}}]] '''[[مسجد اقصی]]''' مسلماناں دا [[مسجد اقصٰی|قبلہ اول]] تے [[خانہ کعبہ]] تے [[مسجد نبوی]] دے بعد تیسرا مقدس ترین مقام ا‏‏ے۔ مقامی مسلما‏ن اسنو‏ں المسجد الاقصی{{ا}} یا [[حرم قدسی شریف]] (عربی: الحرم القدسی الشریف) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مشرقی [[بیت المقدس|یروشلم]] وچ واقع اے جس اُتے [[اسرائیل]] دا قبضہ ا‏‏ے۔ ایہ یروشلم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد اے جس وچ 5 ہزار نمازیاں د‏‏ی گنجائش اے جدو‏ں کہ مسجد دے صحن وچ وی ہزاراں افراد نماز ادا کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 2000ء وچ [[الاقصی{{ا}} انتفاضہ]] دے آغاز دے بعد تو‏ں ایتھ‏ے غیر مسلماں دا داخلہ ممنوع ا‏‏ے۔[[فائل:Palestine-2013(2)-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|thumb|218x218px|قبۃ الصخرۃ]]جب حضرت [[عمر ابن الخطاب|عمر فاروق]] {{رض مذ}} دے دور وچ مسلماناں نے بیت المقدس فتح کيتا تاں حضرت عمر {{رض مذ}} نے شہر تو‏ں روانگی دے وقت صخرہ تے براق بنھن د‏‏ی جگہ دے نیڑے مسجد تعمیر کرنے دا حکم دتا جتھ‏ے انہاں نے اپنے اسيں راہیاں سمیت نماز ادا کيتی سی۔ ایہی مسجد بعد وچ مسجد اقص{{ا}}ی کہلائی کیونجے قرآن مجید د‏‏ی [[الاسرا|سورہ بنی اسرائیل]] دے آغاز وچ اس مقام نو‏‏ں مسجد اقص{{ا}}ی کہیا گیا ا‏‏ے۔ اس دور وچ بوہت سارے [[صحابی|صحابہ]] نے تبلیغ اسلام تے اشاعت دین د‏‏ی خاطر بیت المقدس وچ اقامت اختیار کيتی۔ خلیفہ [[عبد الملک بن مروان]] نے مسجد اقص{{ا}}ی د‏‏ی تعمیر شروع کرائی تے خلیفہ [[ولید بن عبد الملک]] نے اس د‏ی تعمیر مکمل د‏‏ی تے اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی۔ عباسی خلیفہ [[ابو جعفر منصور]] نے وی اس مسجد د‏‏ی مرمت کرائی۔ [[پہلی صلیبی جنگ]] دے بعد جدو‏ں مسیحیاں دا بیت المقدس اُتے قبضہ ہوئے گیا تاں انہاں نے مسجد اقص{{ا}}ی وچ بہت رد و بدل کيتا۔ انہاں نے مسجد وچ رہنے دے لئی کئی کمرے بنا لئی تے اس دا ناں معبد سلیمان رکھیا، ہور متعدد ہور عمارتاں دا اضافہ کيتا جو بطور جائے ضرورت تے اناج د‏‏ی کوٹھیاں دے استعمال ہودیاں سن۔ انہاں نے مسجد دے اندر تے مسجد دے نال نال گرجا وی بنا لیا۔ سلطان [[صلاح الدین ایوبی]] نے [[1187ء]] وچ [[فتح بیت المقدس]] دے بعد مسجد اقص{{ا}}ی نو‏‏ں مسیحیاں دے تمام نشانات تو‏ں پاک کيتا تے [[محراب]] تے [[مسجد]] نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ ==== قبۃ الصخرۃ ==== '''[[قبۃ الصخرۃ]]''' (Dome of the Rock) [[بیت المقدس|یروشلم]]/[[بیت المقدس]] وچ [[مسجد اقصی]] دے نیڑے موجود اک تاریخی چٹان دے اُتے سنہری گنبد دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ ہشت پہلو عمارت پچھلی تیرہ صدیاں تو‏ں دنیا د‏‏ی خوبصورت ترین عمارتاں ميں شمار ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ایہ [[حرم قدسی شریف]] دا اک حصہ ا‏‏ے۔ [[مسیحی]] تے [[یہودی]] اسنو‏ں (Dome of the Rock) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[عربی زبان|عربی]] وچ قبۃ دا مطلب گنبد تے الصخرۃ دا مطلب چٹان ا‏‏ے۔ 630ء وچ خلیفہ [[عمر ابن الخطاب|عمر بن الخطاب]] نے بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اس علاقے نو‏‏ں صاف کيتا تے چٹان واضح ہوئی (اور اس دے نال مسجد اقصی اے جو مسلماناں دا قبلہ اول اے ) جدو‏ں کہ [[خلافت امویہ|اموی]] خلیفہ [[عبدالملک بن مروان]] نے 685ء تے 691ء دے درمیان وچ کثیر سرمائے تو‏ں چٹان دے اُتے گنبد تعمیر کرایا جو فن تعمیر دا اک عظیم تے زندہ شاہکار ا‏‏ے۔ دنیا ايس‏ے گنبد نو‏‏ں [[قبۃ الصخرۃ|قبۃ الصخرہ]] دے ناں تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔[[فائل:Jerusalem-2013-Temple Mount-Dome of the Ascension 01.jpg|thumb|222x222px|مسجد{{زیر}} اقصیٰ دے نیڑے قبہ معراج ، جتھ‏ے تو‏ں سفر{{زیر}} معراج د‏‏ی ابتداء ہوئی]] ==== قبہ معراج ==== '''[[قبہ معراج]]''' یا '''[[گنبد معراج]]''' ({{lang-en|Dome of the Ascension}}; {{lang-ar|قبة المعراج}} ''Qubbat al-Miraj''; {{lang-he-n|כִּיפָּת הַעֲלִיָּיה}} ''Kippat Ha'Aliyah'') اسلامی روایات دے مطابق ایہ [[حرم قدسی شریف]] وچ اوہ مقام اے جتھ‏ے تو‏ں [[محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم]] [[معراج]] اُتے روانہ ہوئے۔ ==== مسجد عمر (یروشلم) ==== [[فائل:Umar Mosque,Jerusalem123.jpg|thumb|225x225px|مسجد عمر (یروشلم)]] '''[[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمر]]''' (Mosque of Omar) ({{lang-ar|مسجد عمر بن الخطاب}}) [[یروشلم]] وچ [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] دے جنوبی صحن دے سامنے واقع ا‏‏ے۔ [[637ء]] وچ مسلم افواج د‏‏ی یروشلم د‏‏ی فتح دے وقت [[سوفرونیئس]] نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ [[عمر بن خطاب]] دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے [[یروشلم]] دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے [[سوفرونیئس]]/ Sophronius دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے [[سوفرونیئس]] نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔ خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پش کيتیاں گئیاں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔ [[1193ء]] وچ اس واقہ د‏‏ی یاد وچ [[صلاح الدین ایوبی]] دے بیٹے [[الافضل بن صلاح الدین]] نے وچ اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں [[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمر]] ا‏‏ے۔ بعد وچ[[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطان]] [[عبد المجید اول]] نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔ ==== قبہ سلسلہ ==== [[فائل:Israel-2013(2)-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Chain (south exposure).jpg|thumb|228x228px|قبہ سلسلہ]] '''[[قبہ سلسلہ]]''' یا '''[[گنبد زنجیر]]''' ({{lang-en|Dome of the Chain}}) ({{lang-ar|<big>قبة السلسلة</big>}}) قدیم [[یروشلم]] وچ [[قبۃ الصخرۃ]] دے نزدیک اک علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ ایہ [[حرم قدسی شریف]] دے قدیم ترین عمارتی ڈھانچاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ کوئی مسجد یا مزار نئيں اے لیکن ایہ نماز دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="AF07">[http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx Al-Aqsa Guide: 31. Dome of the Chain (Silsilah)] Al Aqsa Friends 2007.</ref> روایات دے مطابق اس مقام اُتے [[داؤد (بادشاہ)|داؤد]] دے بیٹے [[سلیمان (بادشاہ)|سلیمان]] نے جنت تو‏ں زمین تک اک زنجیر معلق د‏‏ی سی۔ کسی تنازع د‏‏ی صورت وچ سچا شخص اسنو‏ں سیم لیندا سی مگر ایہ جھوٹھے شخص د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور ہوئے جاندی سی۔<ref name="O'Connor">[[Jerome Murphy-O'Connor|Murphy-O'Connor, Jerome]]۔ (2008)۔ [http://books.google.com/books?id=zCJbd9UxrlIC&pg=PA97&dq=Dome+of+the+Chain&sig=ACfU3U2l3p4ROeTZm5Kk6jm7REKBpVhX9A#PPA97,M1 The Holy Land: An Oxford Archaeological Guide from Earliest Times to 1700] Oxford University Press, p.97. ISBN 0-19-923666-6.</ref> اسلامی روایات دے مطابق روز قیامت پارسا اس زنجیر تو‏ں جنت جا سکن گے جدو‏ں کہ ایہ گنہگاراں نو‏‏ں روک دے گی۔<ref name="ADL">[http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5552 Dome of the Chain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006171131/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5552 |date=2008-10-06 }} Archnet Digital Library.</ref> ==== قبہ نبی ==== [[فائل:Jerusalem-2013-Temple Mount-Dome of the Prophet.jpg|thumb|233x233px|قبہ نبی]] '''[[قبہ نبی]]''' یا '''[[گنبد نبی]]''' ({{lang-en|Dome of the Prophet}}; {{lang-ar|فبة النبي&lrm;}}) جسنو‏ں '''[[قبہ جبرائیل]]''' یا '''[[گنبد جبرائیل]]''' ({{lang-en|Dome of Gabriel}}; {{lang-ar|قبة جبرائيل}}) وی کہیا جاندا اے، ایہ [[حرم قدسی شریف]] وچ [[قبہ معراج]] دے نزدیک اک علاحدہ [[گنبد]] ا‏‏ے۔ ایہ [[قبۃ الصخرۃ]] دے نزدیک عثمانیاں دے بنائے جانے والے تن گنبداں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔<ref name="حوالہ 1">[http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5554 Prophet's Dome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210074407/http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5554 |date=2012-12-10 }} Archnet Digital Library.</ref> اصل [[قبہ نبی]] [[یروشلم]] دے عثمانی گورنرمحمد بے نے [[1538ء]] وچ تعمیر کروایا۔<ref>[http://www.noblesanctuary.com/prophet.html Dome of the Prophet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218192550/http://www.noblesanctuary.com/prophet.html |date=2019-12-18 }} Noble Sanctuary Online Guide.</ref><ref>[http://www.dl.ket.org/humanities/connections/class/religions/dome.htm Humanities Through the Arts – KET Education<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> پر اس د‏ی تعمیر نو [[1620ء]] [[سلیمان ثانی]] دے دور وچ [[یروشلم]] دے عثمانی گورنر فاروق بے نے کيتی۔ گنبد اج زیادہ تر [[1620ء]] د‏‏ی بحالی د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔<ref name="حوالہ 3">[http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx Al Masjidul Aqsa Site Plan] Al-Aqsa Friends 2007.</ref> اسللامی تاریخداناں خاص کر [[جلال الدین سیوطی]] دے مطابق ایہ اوہ مقام اے جتھ‏ے [[حضرت محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم]] نے [[معراج]] اُتے جانے تو‏ں پہلے انبیا تے فرشتےآں د‏‏ی امامت د‏‏ی سی۔ عثمانی دور وچ ایتھ‏ے ہر رات دتا روشن کيتا جاندا سی۔ ==== مصلی مروانی ==== [[فائل:Marwan undergrounded mosque.jpg|thumb|217x217px|مصلی مروانی]] '''[[مصلی مروانی]]''' ({{lang-ar|المصلى المرواني}}) جسنو‏ں '''اصطبل سلیمان''' (Solomon's Stables) ({{lang-he|אורוות שלמה}}) وی کہیا جاندا اے اک زیر زمین جگہ اے جو ہن اک مسلم عبادت گاہ دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[حرم قدسی شریف]] وچ [[مسجد اقصیٰ]] تو‏ں تھلے جانے والی سیڑھیاں اُتے واقع اے ۔ ==== قبہ خلیلی ==== [[فائل:Jerusalem-2013-Temple Mount-Dome of al-Khalili.jpg|thumb|216x216px|قبہ خلیلی]] '''[[قبہ خلیلی]]''' یا '''[[گنبد خلیلی]]''' ({{lang-en|Dome of al-Khalili}}; {{lang-ar|فبة الخلیلی&lrm;}}) [[حرم قدسی شریف]] وچ [[قبۃ الصخرۃ]] دے [[شمال]] وچ اک چھوٹی [[گنبد]] والی عمارت ا‏‏ے۔ یہ عمارت [[اٹھارويں صدی]] وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] نے اپنے [[فلسطین]] اُتے حکومت دے دوران وچ فلسطینی [[شہر]] [[الخلیل]] نال تعلق رکھنے والے '''شیخ محمد الخلیلی''' د‏‏ی مناسبت تو‏ں تعمیر کيتی۔<ref>[http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx Al-Aqsa Guide] Al-Aqsa Friends 2007.</ref> ==== قبہ یوسف ==== [[فائل:Dome of yusuf.JPG|thumb|291x291px|قبہ یوسف]] '''[[قبہ یوسف]]''' یا '''[[گنبد یوسف]]''' ({{lang-en|Dome of Yusuf}}; {{lang-ar|فبة یوسف&lrm;}}) حرم قدسی شریف وچ [[قبۃ الصخرۃ]] دے جنوب وچ علاحدہ [[گنبد]] ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے [[بارہويں صدی]] وچ [[صلاح الدین ایوبی]] نے تعمیر کروایا، جدو‏ں کہ اس دے بعد کئی بار اس د‏ی مرمت ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔<ref name=Hillenbrand>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=UalnoF5MBHMC&pg=PA191&dq=%22dome+of+joseph%22+jerusalem&hl=en&ei=-gSqTIuIFYGhOtiatJcM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22dome%20of%20joseph%22%20jerusalem&f=false|title=The Crusades: Islamic perspectives|author=Carole Hillenbrand|edition=Illustrated, reprint, annotated|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0-415-92914-1|page=191|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106104540/https://books.google.ca/books?id=UalnoF5MBHMC&pg=PA191&dq=%22dome+of+joseph%22+jerusalem&hl=en&ei=-gSqTIuIFYGhOtiatJcM&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=%22dome%20of%20joseph%22%20jerusalem&f=false|archivedate=2019-01-06|access-date=2015-03-16|url-status=live}}</ref><ref name=Gulru>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=FG6ZlkRjD2IC&pg=PA73&dq=%22qubbat+yusuf%22+jerusalem&hl=en&ei=7gWqTKOOC4SbOv6z9agM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDUQ6AEwAg#v=onepage&q=%22qubbat%20yusuf%22%20jerusalem&f=false|page=73|title=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World|author=Gülru Necipoğlu|edition=Illustrated, annotated|publisher=BRILL|year=1998|isbn=978-90-04-11084-7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106104541/https://books.google.ca/books?id=FG6ZlkRjD2IC&pg=PA73&dq=%22qubbat+yusuf%22+jerusalem&hl=en&ei=7gWqTKOOC4SbOv6z9agM&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=%22qubbat%20yusuf%22%20jerusalem&f=false|archivedate=2019-01-06|access-date=2015-03-16|url-status=live}}</ref><ref name=Ayalon>{{cite book|page=97|url=http://books.google.ca/books?id=h7CfAAAAMAAJ&q=%22qubbat+yusuf%22+%22renovated+several+times%22&dq=%22qubbat+yusuf%22+%22renovated+several+times%22&hl=en&ei=DQuqTLaSIcrpOaCXqZwM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA|title=Islamic art and archaeology in Palestine|author=Myriam Rosen-Ayalon|edition=Illustrated|publisher=Left Coast Press|year=2006|isbn=978-1-59874-064-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106104526/https://books.google.ca/books?id=h7CfAAAAMAAJ&q=%22qubbat+yusuf%22+%22renovated+several+times%22&dq=%22qubbat+yusuf%22+%22renovated+several+times%22&hl=en&ei=DQuqTLaSIcrpOaCXqZwM&sa=X&oi=book_result&ct=result|archivedate=2019-01-06|access-date=2015-03-16|url-status=live}}</ref> اس اُتے دو کتبے موجود نيں اک [[بارہويں صدی]] جس ہر صلاح الدین دا ناں تے تریخ 1191 درج اے، جدو‏ں کہ دوسرا [[ستارہويں صدی]] دا اے جس اُتے یوسف آغا دا ناں جو غالبا یروشلم دا عثمانی گورنر سی تے تریخ 1681 درج ا‏‏ے۔<ref name=Hillenbrand /><ref name="حوالہ 2">[http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5266 Qubbat Yusuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805051948/http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5266 |date=2011-08-05 }} Archnet Digital Library.</ref><ref name="FA07">[http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx Al-Aqsa Guide] Friends of al-Aqsa 2007.</ref> {{-}} === یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں === یہودیاں دے نزدیک '''کوہ کنیسہ''' (Temple Mount) (مسلم [[حرم قدسی شریف]] تے [[بیت المقدس]]) جس اُتے سب تو‏ں پہلے عبرانی کتاب مقدس دے مطابق [[سليمان علیہ السلام]] <ref name="ODCC self">"Temple, the." Cross, F. L.، ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> نے پہلا معبد جسنو‏ں '''ہیکل سلیمانی''' وی کہیا جاندا اے 957 ق م وچ بنوایا۔<ref>New American Heritage Dictionary, entry: 'Temple'</ref> کئی تھ‏‏اںو‏اں مسلماناں تے یہودیاں دے درمیان یکساں مقدس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل موجودہ دور دے یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ [[فائل:Israel-Western Wall.jpg|thumb|241x241px|دیوار{{زیر}} گریہ، جتھ‏ے آک‏ے رونا یہودیاں دے نزدیک مذہبی فرائض وچو‏ں اک اے ]] ==== دیوار گریہ ==== '''[[دیوار گریہ]]''' جسنو‏ں [[مغربی دیوار]] ([[عبرانی]]:הכותל המערבי) وی کہیا جاندا اے، قدیم شہر یروشلم وچ واقع یہودیاں د‏‏ی اہ‏م مذہبی یادگار ا‏‏ے۔ [[یہودی|یہودیاں]] دے بقول 70ء د‏‏ی تباہی تو‏ں [[ہیکل سلیمانی]] د‏‏ی اک دیوار دا کچھ حصہ بچا ہويا اے جتھ‏ے دو ہزار سال تو‏ں یہودی زائرین آ ک‏ے رویا کردے سن ايس‏ے لئی اسنو‏ں "دیوار گریہ" کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ [[مسلما‏ن]] اسنو‏ں دیوار{{زیر}} براق کہندے ني‏‏‏‏ں۔ یہودی مذہب دے مطابق ایہ دیوار [[مقدس معبد]] د‏‏ی باقیات وچو‏ں اے تے ايس‏ے لئی [[یہودیت]] دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ یہودیاں دے لئی زیارت گاہ ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہی یہودیاں دا مقدس ترین [[سینا گوگ]] اے، جس نو‏‏ں [[بنیادی پتھر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر یہودی [[ربی|ربیاں]] دے مطابق اس مقدس پتھر پر، کوئی یہودی پیر نئيں رکھ سکدا تے جو ایسا کردا اے، عذاب وچ مبتلا ہوجاندا اے بوہت سارے یہودیاں دے مطابق اوہ تاریخی چٹان جس اُتے [[قبۃ الصخرۃ]] واقع اے، مقدس بنیادی پتھر ا‏‏ے۔<ref>Radbaz [[Responsa]] 691: "Under the [[قبۃ الصخرۃ|dome]] on the Temple Mount, which the Arabs call El-Sakhrah, without a doubt, is the location of the Foundation Stone."; Ya'ari, Avraham: ''Igrot Eretz Yisrael'' by [[Obadiah ben Abraham]]، [[رمات گان]] 1971: "I sought the place of the Foundation Stone where the [[تابوت سکینہ]] was placed, and many people told me it is under a tall and beautiful [[قبۃ الصخرۃ|dome]] which the Arabs built in the Temple precinct."</ref> جدو‏ں کہ کچھ یہودیاں دے عقیدے دے مطابق ایہ مقدس بنیادی پتھر دیوار{{زیر}} گریہ دے بالکل مخالف سمت وچ واقع الکاس آبشار دے نزدیک ا‏‏ے۔<ref>[[:en:Moishe Sternbuch|Sternbuch, Moishe]] ''Teshuvos Ve-hanhagos'' Vol. 3, Ch. 39: “In truth they have erred, thinking that the stone upon they built their dome was in fact the Foundation Stone, however, most possibly, the Stone is located further to the south in the open space opposite the exposed section of the Western Wall.”</ref> یہ مقام مقدس ترین مقام سی، جدو‏ں مقدس معبد قائم سی۔ یہودی روایات دے مطابق دیوار{{زیر}} گریہ د‏‏ی تعمیر [[داؤد (بادشاہ)|داؤد]] نے کيت‏ی سی تے موجودہ دیوار{{زیر}} گریہ اُسی دیوار د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم کيتی گئی سی، جس د‏‏ی تریخ [[ہیکل سلیمانی]] تو‏ں جاملدی ا‏‏ے۔<ref name=KHB>Frishman, Avraham; ''Kum Hisalech Be’aretz''، [[بیت المقدس|Jerusalem]] 2004</ref> ==== مغربی دیوار سرنگ ==== '''[[مغربی دیوار سرنگ]]''' (Western Wall Tunnel) ({{lang-he|מנהרת הכותל}}، [[کلمہ نویسی]]: ''Minheret Hakotel'') [[مغربی دیوار]] ([[دیوار گریہ]]) د‏‏ی مکمل لمبائی نو‏‏ں بے نقاب کرنے والی اک زیر زمین سرنگ ا‏‏ے۔ سرنگ [[مغربی دیوار]] تو‏ں ملحق تے [[قدیم یروشلم]] [[شہر]] د‏‏ی عمارتاں دے تحت واقع ا‏‏ے۔ [[مغربی دیوار]] دا کھلی فضا وچ حصہ تقریباً 60 میٹر (200 فٹ) طویل اے جدو‏ں کہ، اس دا زیادہ تر حصہ زیر زمین ا‏‏ے۔ سرنگ دیوار دے اضافی حصہ جو 485 میٹر (1،591 فٹ) لمبا اے، تک رسائی دیندی ا‏‏ے۔[[فائل:Tiferet Yisrael Synagogue.jpg|thumb|254x254px|تیفیریت اسرائیل کنیسہ]] ==== تیفیریت اسرائیل کنیسہ ==== '''تیفیریت اسرائیل کنیسہ''' ({{lang-en|Tiferet Yisrael Synagogue}}؛ {{lang-he|בית הכנסת תפארת ישראל}}) [[انیہويں صدی|انیہويں]] تے [[ویہويں صدی]] دے درمیان وچ [[قدیم یروشلم]] دا سب تو‏ں شاندار [[کنیسہ]] سی۔ اسنو‏ں [[1948ء]] د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد تباہ کر دتا گیا سی۔ [[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] دے بعد اسرائیلی انتطامیہ نے کھنڈر دے طور اُتے ہی رکھیا۔ ==== کنیسہ خرابا ==== [[فائل:Hurva sideview.jpg|thumb|245x245px|کنیسہ خرابا]] '''[[کنیسہ خرابا]]''' ({{lang-en|בית הכנסת החורבה}}، {{lang-he|בית הכנסת החורבה}}، [[کلمہ نویسی]]: ''Beit ha-Knesset ha-Hurba''، لفظی معنی۔ "برباد کنیسہ") [[قدیم یروشلم]] دے [[یہودی محلہ]] وچ اک تاریخی [[کنیسہ]] ا‏‏ے۔ [[1948ء]] د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران وچ اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا سی، اُتے [[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] دے بعد یروشلم اُتے اسرائیلی کنٹرول/قبضہ دے بعد [[2010ء]] وچ از سر نو تعمیر کيتا گیا۔ ==== چار سفاردی کنیسہ جات ==== [[فائل:Quatre synagogues sefardi Jerusalem.JPG|thumb|247x247px|چار سفاردی کنیسہ جات]] '''[[چار سفاردی کنیسہ جات]]''' (Four Sephardic Synagogues) [[قدیم یروشلم]] دے [[یہودی محلہ]] وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ایہ چار کینسااں دا اک مجموعہ اے جو مختلف ادوار وچ تعمیر کیتے گئے، جنہاں نو‏ں [[سفاردی یہودی|سفاردی یہودیاں]] د‏‏ی مذہبی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائے گئے سن، جنہاں وچ ہر اک مختلف رسومات دے لئی ا‏‏ے۔ [[فائل:Solid lightblue.png|5px]] یوحنان بین زکائی کنیسہ (Yochanan ben Zakai Synagogue) [[فائل:G10.png|5px]] استمبولی کنیسہ (Istanbuli Synagogue) [[فائل:Magenta-square.gif|5px]] نبی الیاہو کنیسہ (Eliahu Ha'navi Synagogue) [[فائل:Solid yellow.svg|5px]] امتسائی کنیسہ (Emtsai Synagogue) {{-}} === مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں === ==== کلیسائے مقبرہ مقدس ==== [[فائل:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|thumb|120px|کلیسائے مقبرہ مقدس]] '''[[کلیسائے مقبرہ مقدس]]''' (Church of the Holy Sepulchre) ({{lang-ar|كنيسة القيامة}}، ''kanīssat al Qi'yāma''; {{lang-la|ecclesia Sancti Sepulchri}}; {{lang-he|כנסיית הקבר הקדוש}}، ''Knesiyat HaKever HaKadosh'') ({{lang-hy|Սուրբ Յարութեան տաճար}}، ''Surb Harut’ian tačar''; {{lang-el|Ναός της Αναστάσεως}}، ''Naós tēs Anastáseōs'') قدیم [[یروشلم]] دے [[مسیحی محلہ]] وچ اک [[کلیسا]] ا‏‏ے۔<ref>In [[American English]] also spelled ''Sepulcher''۔ Also called the '''Basilica of the Holy Sepulchre'''۔</ref> ==== راہ غم ==== [[فائل:Via Dolorosa 1.jpg|thumb|120px|راہ غم]] '''[[راہ غم]]''' یا '''[[راہ درد]]''' یا '''[[ویا دولوروسا]]''' (Via Dolorosa) ([[لاطینی]]،"Way of Grief"، "Way of Sorrows"، "Way of Suffering" or simply "Painful Way") ([[عربی]]: طريق الآلام) [[قدیم یروشلم]] وچ دو حصےآں وچ منقسم اک گلی اے، جتھ‏ے [[یسوع مسیح]] قید خانے تو‏ں اپنی صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے مقام [[مصلوبیت]] اُتے آئے۔ راستے د‏‏ی لمبائی تقریباً 600 میٹر (2،000 فٹ) ا‏‏ے۔ مقام [[مصلوبیت]] اُتے ہن [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] قائم ا‏‏ے۔ موجودہ راستے اُتے نو جگہ اُتے اسٹیشن صلیب نشان زدہ ني‏‏‏‏ں۔ اسٹیشن صلیب تو‏ں مراد اوہ تھ‏‏اںو‏اں نيں جتھ‏ے [[یسوع مسیح]] صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے رکے یا گرے۔ [[پندرہويں صدی]] دے آواخر تو‏ں اسٹیشناں د‏‏ی تعداد چودہ اے، جس وچ نو [[راہ غم]] اُتے جدو‏ں کہ پنج [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] دے اندر ني‏‏‏‏ں۔<ref>Jerome Murphy-O'Connor, The Holy Land, (2008)، page 37</ref> ==== نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا ==== [[فائل:Lutheran Church of the Redeemer, Jerusalem 299.jpg|thumb|120px|کلیسا نجات دہندہ]] '''[[نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا]]''' (Lutheran Church of the Redeemer) [[قدیم یروشلم]] وچ قائم ہونے والا دوسرا [[لوتھریت|لوتھری]] ([[پروٹسٹنٹ]]) کلیسا اے (جدو‏ں کہ پہلا [[کلیسا مسیح، یروشلم|کلیسا مسیح]] اے جو [[باب یافا]] دے نیڑے اے )۔ ==== سینٹ جیمز کلیسا ==== [[فائل:Monastery of St. James 033.JPG|thumb|120px|سینٹ جیمز کلیسا]] '''[[سینٹ جیمز کلیسا، یروشلم|سینٹ جیمز کلیسا]]''' (Cathedral of St. James, Jerusalem) ({{lang-hy|Սրբոց Յակոբեանց Վանք Հայոց}}) [[قدیم یروشلم]] وچ [[بارہويں صدی]] دا [[آرمینیائی محلہ]] وچ اک آرمینیائی کلیسا ا‏‏ے۔ ==== سینٹ توروس کلیسا ==== [[فائل:AQ IMG 4962.JPG|thumb|120px|سینٹ توروس کلیسا]] '''[[سینٹ توروس کلیسا]]''' (St. Toros Church) [[قدیم یروشلم]] وچ [[آرمینیائی محلہ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[سینٹ جیمز کلیسا، یروشلم|سینٹ جیمز کلیسا]] دے برابر وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ آرمینیاں د‏‏ی طرف تو‏ں 4،000 تو‏ں زیادہ قدیم مسودات رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|title=The Armenian Orthodox Patriarchate|url=http://www.armenian-patriarchate.org/page6.html|publisher=The Armenian Patriarchate of St. James, Jerusalem|accessdate=29 مئی 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020938/http://www.armenian-patriarchate.org/page6.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} {{Coord|31|46|36|N|35|14|03|E|display=title|type:landmark}} {{یروشلم قدیم شہر}} {{منتخب مقالہ}} [[گٹھ:ایشیا وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ]] [[گٹھ:تریخ بیت المقدس]] [[گٹھ:تاریخی ضلعے]] [[گٹھ:عربی طرز تعمیر]] [[گٹھ:قلعہ بند آبادیاں]] [[گٹھ:یروشلم د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:یروشلم دے نواح]] [[گٹھ:یروشلم وچ تاریخی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:یروشلم وچ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] 5ini20lpmxa9ris471wt8wnds5ftgk6 0 91152 707737 659113 2026-06-11T09:41:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707737 wikitext text/x-wiki [[حیاتیات]] وچ '''آبادی وچ اضافہ''' (Population growth) [[آبادی]] وچ افراد د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ا‏‏ے۔ عالمی انسانی آبادی وچ سالانہ اضافہ تقریبا 75 ملین یا ہر سال 1.1 فیصد دے مترادف ا‏‏ے۔ [[عالمی آبادی]] [[1800ء]] تو‏ں [[2012ء]] تک 1 بلین تو‏ں ودھ ک‏ے 7 بلین ہوئے گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|last1=Population Reference Bureau|title=2013 World Population Factsheet|url=http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|website=www.pbr.org|publisher=Population Reference Bureau|accessdate=5 December 2014|archive-date=18 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218233032/http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|dead-url=yes}}</ref> {| class="wikitable" style="float: left; clear:right; margin-left: 10px" ! colspan=3 align="center" style="background-color: #cfb;" | آبادی<ref name=hesa2011>7. miljardis ihminen, Helsingin Sanomat editor Mr Timo Paukku 5.9.2011 D1 {{Fi icon}}</ref> |- ! style="background-color: #cfb;" | سال بیت چکے ! style="background-color: #cfb;" | سال ! style="background-color: #cfb;" | بلین |---- | align="left" | - || 1800 || align="left"| 1 |---- | align="left" | 127 || 1927 || align="left"| 2 |---- | align="left" | 33 || 1960 || align="left"| 3 |---- | align="left" | 14 || 1974 || align="left"| 4 |---- | align="left" | 13 || 1987 || align="left"| 5 |---- | align="left" | 12 || 1999 || align="left"| 6 |---- | align="left" | 12 || 2011 || align="left"| 7 |---- | align="left" | ''14'' || ''2025''* || align="left"| 8 |---- | align="left" | ''18'' || ''2043''* || align="left"| 9 |---- | align="left" | ''40'' || ''2083''* || align="left"| 10 |---- | align="left" colspan=3 | <small>* UNFPA <br />United Nations Population Fund<br /> estimate 31. اکتوبر 2011 </small> |} == اضافہ بلحاظ ملک == {| class="wikitable sortable" |+ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آبادی والے ملکاں د‏‏ی شرح اضافہ |- !درجہ !ملک !آبادی <br />2010 !آبادی <br />1990 !اضافہ (%)<br />1990–2010 |- | | {{noflag}} دنیا | align="right"|6,895,889,000 | align="right"|5,306,425,000 | align="right"|30.0% |- | 1 | {{flag|China}} | align="right"|1,341,335,000 | align="right"|1,145,195,000 | align="right"|17.1% |- | 2 | {{flag|India}} | align="right"|1,224,614,000 | align="right"|873,785,000 | align="right"|40.2% |- | 3 | {{flag|United States}} | align="right"|310,384,000 | align="right"|253,339,000 | align="right"|22.5% |- | 4 | {{flag|Indonesia}} | align="right"|239,871,000 | align="right"|184,346,000 | align="right"|30.1% |- | 5 | {{flag|Brazil}} | align="right"|194,946,000 | align="right"|149,650,000 | align="right"|30.3% |- | 6 | {{flag|Pakistan}} | align="right"|173,593,000 | align="right"|111,845,000 | align="right"|55.3% |- | 7 | {{flag|Nigeria}} | align="right"|158,423,000 | align="right"|97,552,000 | align="right"|62.4% |- | 8 | {{flag|Bangladesh}} | align="right"|148,692,000 | align="right"|105,256,000 | align="right"|41.3% |- | 9 | {{flag|Russia}} | align="right"|142,958,000 | align="right"|148,244,000 | align="right"|-3.6% |- | 10 | {{flag|Japan}} | align="right"|128,057,000 | align="right"|122,251,000 | align="right"|4.7% |- |} {| class="wikitable sortable" |- ! مثال قوم!! 1967 آبادی!! 1990 آبادی!! 1994 آبادی!! 2002 آبادی!! 2008 آبادی!! متوقع زندگی سالاں وچ (2008)!! کل آبادی وچ اضافہ 1960 تا 2007–2011 |- |[[ارتریا]]* || N/A* ||N/A*|| 3,437,000<ref name="collins student atlas" /> ||4,298,269 || 5,673,520<ref>url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf</ref> || 61<ref name="ModernSchool">'Modern School Atlas (96th edition)', ISBN 978-1-84907-013-3.</ref><ref name="ModernSchool" />||2,236,520 |- | [[ایتھوپیا]]* ||23,457,000*<ref name="ReferenceOxford Atlas">The British Oxford economic atlas of the World 4th edition, ISBN 0-19-894107-2</ref>||50,974,000* <ref name="ReferenceC">The British Collins Atlas of the World, the 1993 edition, ISBN 0-00-448038-4</ref> || 54,939,000<ref name="collins student atlas">The British ''Collins Longman Student Atlas'', the 1996 and in 1998 publications, ISBN 978-0-00-448879-0 for the 1998 edition, ISBN 0-00-448365-0 for the 1996 edition</ref> || 67,673,031(2003) ||79,221,000<ref name="csa.gov.et">{{Cite web |title=Ethiopia Central Statistics Office -- Population Projection for mid-2008 |url=http://www.csa.gov.et/surveys/National%20statistics/national%20statistics%202007/Population.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2008-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118230429/http://www.csa.gov.et/surveys/National%20statistics/national%20statistics%202007/Population.pdf |dead-url=yes }}</ref> || 55<ref name="ModernSchool" />|| 55,764,000 |- | [[سوڈان]]**||14,355,000**<ref name="ReferenceOxford Atlas" /> ||25,204,000** <ref name="ReferenceC" /> || 27,361,000**<ref name="collins student atlas" /> || 38,114,160 (2003)** || 42,272,000**<ref>{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs}}</ref> || 50**<ref name="ModernSchool" />|| 27,917,000 |- | [[چاڈ]] ||3,410,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" /> ||5,679,000<ref name="ReferenceC" /> || 6,183,000<ref name="collins student atlas" /> ||9,253,493(2003) ||10,329,208 (2009)<ref name="cia" /> || 47<ref name="ModernSchool" />|| 6,919,205 |- | [[نائجر]]||3,546,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||7,732,000<ref name="ReferenceC" /> || 8,846,000<ref name="collins student atlas" /> || 10,790,352 (2001) || 15,306,252 (2009)<ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=CIA |publisher=[[کتاب حقائق عالم]] |title=Niger |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html |year=2009 |accessdate=January 10, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || 44<ref name="ModernSchool" />|| 11,760,252 |- |[[نائجیریا]]||61,450,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||88,500,000<ref name="ReferenceC" /> ||108,467,000<ref name="collins student atlas" /> ||129,934,911||158,259,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009">{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> || 47<ref name="ModernSchool" />|| 96,809,000 |- |[[مالی]]||4,745,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||8,156,000,<ref name="ReferenceC" /> ||10,462,000<ref name="collins student atlas" />||11,340,480||14,517,176(2010).<ref name=census>{{cite web|url=http://instat.gov.ml/voir_actu.aspx?lactu=44|title=Mali preliminary 2009 census|publisher=Institut National de la Statistique|accessdate=January 12, 2010|archive-date=April 18, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418055748/http://instat.gov.ml/voir_actu.aspx?lactu=44|dead-url=yes}}</ref> || 50<ref name="ModernSchool" />|| 9,772,176 |- | [[موریتانیہ]] ||1,050,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" /> ||2,025,000 <ref name="ReferenceC" /> || 2,211,000<ref name="collins student atlas" /> ||2,667,859 (2003) ||3,291,000 (2009)<ref name="cia" /> || 54<ref name="ModernSchool" />|| 2,241,000 |- | [[سینیگال]]||3,607,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||7,327,000<ref name="ReferenceC" /> ||8,102,000<ref name="collins student atlas" /> ||9,967,215||13,711,597 (2009)<ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=CIA |publisher=[[کتاب حقائق عالم]] |title=Senegal |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html |year=2009 |accessdate=January 10, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183736/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || 57<ref name="ModernSchool" />|| 10,104,597 |- |[[گیمبیا]]||343,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||861,000<ref name="ReferenceC" /> ||1,081,000<ref name="collins student atlas" /> ||1,367,124 (2000)||1,705,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> || 55<ref name="ModernSchool" />|| 1,362,000 |- | [[الجزائر]] || 11,833,126 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 25,012,000<ref name="ReferenceC" /> || 27,325,000 <ref name="collins student atlas" /> || 32,818,500 (2003) ||34,895,000<ref name="csa.gov.et" /><ref name=unpop>{{cite journal|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2010/wpp2010_text_tables.pdf |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |format=PDF |publisher=United Nations |author=Department of Economic and Social Affairs Population Division |year=2010 |accessdate=2009-03-12 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501105501/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2010/wpp2010_text_tables.pdf |archivedate=May 1, 2011}}</ref> || 74<ref name="ModernSchool" />|| 23,061,874 |- | [[جمہوری جمہوریہ کانگو]]/زایر|| 16,353,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 35,562,000<ref name="ReferenceC" /> || 42,552,000<ref name="collins student atlas" /> || 55,225,478 (2003) || 70,916,439 <ref name="csa.gov.et" /><ref name="cia.govx">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html The World Factbook- Congo, Democratic Republic of the.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102221917/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |date=2021-01-02 }} Central Intelligence Agency.</ref> || 54<ref name="ModernSchool" />|| 54,563,439 |- | [[مصر]] || 30,083,419 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 53,153,000<ref name="ReferenceC" /> || 58,326,000<ref name="collins student atlas" /> || 70,712,345 (2003) || 79,089,650 <ref name="csa.gov.et" /><ref name=popclock /><ref name=popclock>{{cite web |url=http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=&lname= |title=Central Agency for Population Mobilisation and Statistics&nbsp;— Population Clock (July 2008) |publisher=Msrintranet.capmas.gov.eg |date= |accessdate=2010-08-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183713/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=&lname=%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> || 72<ref name="ModernSchool" />|| 49,006,231 |- | [[رے یونیاں]] (فرانسیسی کالونی/سمندر پار محکمہ)||418,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| N/A<ref name="ReferenceC" /> ||N/A<ref name="collins student atlas" /> || 720,934 (2003)|| 827,000 (2009) <ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> || N/A<ref name="ModernSchool" />|| 409,000 |- | [[فاک لینڈ جزیرے]] (مملکت متحدہ علاقہ)||2,500<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| N/A<ref name="ReferenceC" /> || N/A<ref name="collins student atlas" /> || 2,967 (2003) || 3,140(2010)<ref name=cia>{{cite web |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fk.html |title = Falkland Islands (Islas Malvinas) |work = The World Factbook |publisher = CIA |accessdate = 5 March 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224183719/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fk.html%20 |archivedate = 2018-12-24 |url-status = live }}</ref> || N/A<ref name="ModernSchool" />|| 640 |- | [[چلی]]||8,935,500<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||13,173,000<ref name="ReferenceC" /> || 13,994,000<ref name="collins student atlas" /> || 15,116,435 || 17,224,200 (2011) || 77<ref name="ModernSchool" />|| 8,288,700 |- | [[کولمبیا]]||19,191,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 32,987,000<ref name="ReferenceC" /> || 34,520,000<ref name="collins student atlas" /> || 41,088,227 || 45,925,397(2010)<ref name="DANE clock">{{cite web |url=http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |title=Departamento Administrativo Nacional de Estadística |publisher=Dane.gov.co |date= |accessdate=2010-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183725/https://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || 73<ref name="ModernSchool" />|| 26,734,397 |- | [[برازیل]]||85,655,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||150,368,000<ref name="ReferenceC" /> ||153,725,000<ref name="collins student atlas" /> || 174,468,575 (2000) || 190,732,694(2010) <ref>IBGE. [http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1766&id_pagina=1 Censo 2010: população do Brasil é de 190.732.694 pessoas].</ref> || 72<ref name="ModernSchool" />|| 105,077,694 |- | [[میکسیکو]]||45,671,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 86,154,000<ref name="ReferenceC" /> || 93,008,000<ref name="collins student atlas" /> || 103,400,165 (2000)||112,322,757(2010)<ref name="INEGI 2010 Census Statistics">{{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 Census Statistics |publisher=inegi.org.mx |accessdate=2010-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184924/https://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp%20 |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> || 76<ref name="ModernSchool" />|| 66,651,757 |- | [[فجی]] ||476,727 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 765,000<ref name="ReferenceC" /> ||771,000<ref name="collins student atlas" /> || 844,330 (2001) || 849,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> (2010) || 70<ref name="ModernSchool" />|| 372,273 |- | [[ناورو]]||6,050(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,000<ref name="ReferenceC" /> ||N/A<ref name="collins student atlas" /> ||12,329 ||9,322 (2011)<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=[[کتاب حقائق عالم]] |title=Nauru |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html |year=2011 |accessdate=12 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183733/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || N/A<ref name="ModernSchool" />|| 3,272 |- | [[جمیکا]] ||1,876,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 2,420,000<ref name="ReferenceC" /> || 2,429,000<ref name="collins student atlas" /> || 2,695,867 (2003)|| 2,847,232<ref name="cia.gov1">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html|title=The World Factbook|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-05-15|url-status=live}}</ref>(2010) || 74<ref name="ModernSchool" />|| 971,232 |- | [[آسٹریلیا]] ||11,540,764 (1964)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 17,086,000<ref name="ReferenceC" /> || 17,843,000<ref name="collins student atlas" /> || 19,546,792 (2003)||{{formatnum:{{#expr: 22579660 + (86400 / 97) * {{Age in days|2011|4|12}} round 0}}}}<!-- AUTOUPDATES DAILY at 09:30 UTC, Australia pop clock adds 1 person every 97 seconds --><ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=[[Australian Bureau of Statistics]] website|publisher=Commonwealth of Australia|accessdate=12 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184915/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|archivedate=2019-01-05|url-status=live}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> (2010) || 82<ref name="ModernSchool" />|| 10,066,508 |- | [[البانیا]] ||1,965,500(1964)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 3,250,000<ref name="ReferenceC" /> || 3,414,000<ref name="collins student atlas" /> || 3,510,484 ||2,986,952 (July 2010 est.)<ref name=cia /><ref>{{cite web|url=http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AL&hl=en&dl=en|title=IFs Forecast – Version 7.00-Google Public Data Explorer|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183737/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AL&hl=en&dl=en|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-05-15|url-status=live}}</ref> (2010) || 78<ref name="ModernSchool" />||1,021,452 |- | [[پولینڈ]]||31,944,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||38,180,000<ref name="ReferenceC" /> ||38,554,000<ref name="collins student atlas" /> || 38,626,349 (2001)||38,192,000(2010)<ref>{{cite web|url=http://wiadomosci.wp.pl/kat,1347,title,Wzrasta-liczba-ludnosci-Polski,wid,12502858,wiadomosc.html |title=Wzrasta liczba ludności Polski – Wiadomości – WP.PL |publisher=Wiadomosci.wp.pl |date=2010-07-23 |accessdate=2010-07-27}}</ref> || 75<ref name="ModernSchool" />|| 6,248,000 |- | [[ہنگری]]||10,212,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,553,000<ref name="ReferenceC" /> ||10,261,000<ref name="collins student atlas" /> || 10,106,017 ||9,979,000(2010)<ref name="KSH">[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_evkozi/e_wdsd001a.html Hungarian Central Statistical Office]. Retrieved 25 July 2010.</ref> || 73<ref name="ModernSchool" />|| -142,000 |- | [[بلغاریہ]]||8,226,564(1965)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||8,980,000<ref name="ReferenceC" /> ||8,443,000<ref name="collins student atlas" /> ||7,707,495(2000)||7,351,234 (2011)<ref>http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011pr.pdf</ref> || 73<ref name="ModernSchool" />|| -875,330 |- | [[مملکت متحدہ]]/مملکت متحدہ/برطانیہ عظمی || 55,068,000 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 57,411,000<ref name="ReferenceC" /> || 58,091,000<ref name="collins student atlas" /> ||58,789,194 || 62,008,048 (2010)<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Total population at 1&nbsp;January |publisher=Eurostat |date=11 March 2011 |accessdate=29 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183732/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || 79<ref name="ModernSchool" />|| 7,020,048 |- | [[جمہوریہ آئرلینڈ]]/آئرش جمہوریہ/آئر لینڈ||2,884,002(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 3,503,000<ref name="ReferenceC" /> || 3,571,000<ref name="collins student atlas" /> ||3,840,838 (2000)|| 4,470,700 <ref name="europa1">{{cite web |url=http://www.cso.ie/releasespublications/documents/population/current/popmig.pdf |title=CSO – Population and Migration Estimates April 2010 |format=PDF |date=September 2010 |accessdate=21 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183719/https://www.cso.ie/releasespublications/documents/population/current/popmig.pdf |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> (2010) || 78<ref name="ModernSchool" />|| 1,586,698 |- | [[چین]]/چین||720,000,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 1,139,060,000<ref name="ReferenceC" /> ||1,208,841,000<ref name="collins student atlas" /> || 1,286,975,468 (2004)|| 1,339,724,852(2010)<ref name="Census2010">[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census]</ref> || 73<ref name="ModernSchool" />|| 619,724,852 |- | [[جاپان]]*** ||98,274,961(1965)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||123,537,000<ref name="ReferenceC" /> ||124,961,000<ref name="collins student atlas" /> ||127,333,002||127,420,000 (2010)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm|title=Statistics Bureau Home Page/Population Estimates Monthly Report|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183741/http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-05-15|url-status=live}}</ref> || 82<ref name="ModernSchool" />|| 28,123,865 |- | [[جزائر ریوکیو]] *** ||934,176(1965)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A||N/A||N/A||N/A||N/A||N/A |- | [[بھارت]]#||511,115,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||843,931,000<ref name="ReferenceC" /> ||918,570,000<ref name="collins student atlas" /> ||1,028,610,328 (2001) || 1,210,193,422(2011)<ref name="pop">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|title=Provisional Population Totals – Census 2011|work=|publisher=Indian Census Bureau 2011|accessdate=2011-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183749/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> || 69<ref name="ModernSchool" />|| 699,078,422 |- | [[سنگاپور]]||1,956,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||3,003,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||2,930,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||4,452,732 (2002)||5,076,700(2010)<ref name="حوالہ 3">{{cite journal |url=http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |title=Time Series on Population (Mid-Year Estimates) |version=31 Aug 2010 |publisher=Statistics Singapore |year=2010 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181224183715/https://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html |archivedate=24 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |date=21 February 2009 }}</ref> || 82 (2008)<ref name="ModernSchool" />||3,120,700 |- | [[سکم]]#||183,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A||N/A||N/A||N/A||N/A||N/A |- | [[موناکو]]||24,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||29,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||31,842 (2000)||35,586<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mn.html Monaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612210754/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mn.html |date=2007-06-12 }}, [[کتاب حقائق عالم]], [[سی آئی اے]]. Retrieved 7 June 2010.</ref> (2010) || (2008)<ref name="ModernSchool" />||1,586 |- | [[یونان]]||8,716,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,123,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||10,426,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||10,964,020(2001)<ref name="2001census">{{Cite web |1= |publisher=National Statistical Service of Greece: Population census of 18 March 2001 |url=http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_09_TB_DC_01_01_Y.pdf |title=Πίνακας 1. Πληθυσμός κατά φύλο και ηλικία'' |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325012639/http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_09_TB_DC_01_01_Y.pdf |archivedate=2009-03-25 |access-date=2016-05-15 |url-status=dead}}</ref>|| 11,305,118(2011)<ref name="Eurostat">{{Cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Total population |publisher=[[Eurostat]] |date=1 January 2010 |accessdate=8 January 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184920/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1%20 |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| 2,589,118 |- | [[فارو جزیرے]]||38,000 (1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A(1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||46,345 (2000)||48,917(2010) <ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201062109/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya |date=2011-12-01 }} (Faroese)</ref> || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />||18,917 |- | [[لیختینستائن]]||20,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||29,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||33,307(2000)|| 35,789(2009)<ref>[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_30_juni.htm Bevölkerungsstatistik 30. Juni 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114083836/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_30_juni.htm |date=2013-11-14 }}, Landesverwaltung Liechtenstein.</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />||15,789 |- | [[جنوبی کوریا]]||29,207,856(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||42,793,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||44,453,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||48,324,000 (2003)||48,875,000(2010) <ref>{{cite web |url=http://www.index.go.kr/egams/stts/jsp/potal/stts/PO_STTS_IdxMain.jsp?idx_cd=1009&bbs=INDX_001 |title=총인구, 인구성장률 : 지표상세화면 |publisher=Index.go.kr |date= |accessdate=2010-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184927/http://www.index.go.kr/egams/stts/jsp/potal/stts/PO_STTS_IdxMain.jsp?idx_cd=1009&bbs=INDX_001%20 |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />||19,667,144 |- | [[شمالی کوریا]]||12,700,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||21,773,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||23,483,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||22,224,195 (2002)|| 24,051,218(2010)<ref name="unfpa">{{Ko icon}} {{Cite journal | url = http://news.joins.com/article/686/4109686.html | title = 한반도 인구 7천400만명 시대 임박 | publisher = United Nations | author = UNFPA | date = 2009-10-01 | accessdate = 2010-04-14| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181224183712/http://news.joins.com/article/686/4109686.html%20 | archivedate = 24 دسمبر 2018}}</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />||11,351,218 |- | [[برونائی دار السلام]]||107,200(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 266,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> ||280,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||332,844 (2001)||401,890(2011)<ref name=cia/> || 76(2008)<ref name="ModernSchool" />||306,609 |- | [[ملائیشیا]]||10,671,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||17,861,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||19,489,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 21,793,293(2002)||27,565,821(2010)<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |title=Laporan Kiraan Permulaan 2010 |publisher=Jabatan Perangkaan Malaysia |page=iii |accessdate=31 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183716/https://www.dosm.gov.my/v1/ccount12/click.php?id=2127%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />||16,894,821 |- | [[تھائی لینڈ]]||32,680,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||57,196,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||59,396,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 60,606,947(2000)<ref>{{cite web |url=http://web.nso.go.th/eng/en/pop2000/prelim_e.htm |title=Population and Housing Census 2000, National Statistical Office |publisher=Web.nso.go.th |date=2000-04-01 |accessdate=2010-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183708/http://web.nso.go.th/eng/en/pop2000/prelim_e.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>||63,878,267(2011)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://203.113.86.149/stat/pk/pk53/pk_53.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427052522/http://203.113.86.149/stat/pk/pk53/pk_53.pdf |dead-url=yes }}</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />|| 31,198,267 |- | [[لبنان]]||2,520,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||2,701,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||2,915,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 3,727,703 <ref name=ciaappop>{{cite web |title=Central Intelligence Agency. March 2011 est |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-04-23 |url=http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/le.html |archive-date=2004-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040916011827/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/le.html |dead-url=yes }}</ref> (2003)||4,224,000<ref>{{Cite journal| url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf| title=World Population Prospects, Table A.1| page=17| version=2008 revision| format=PDF| publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]| year=2009| accessdate=22 September 2010}}</ref>(2009) || - (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[شام]]||5,600,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||12,116,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||13,844,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 17,585,540 (2003)||22,457,763(2011)<ref name=ciapop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |title=Central Intelligence Agency. March 2011 est |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183707/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || -(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[بحرین]]||182,00(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||503,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||549,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||667,238 (2003)||1,234,596 <ref name="2010-census">{{cite web |title=REMARKABLE GROWTH EXPATS OUTNUMBER BAHRAINIS IN 2010 CENSUS |url=http://www.census2010.gov.bh/news/news_en26.html |publisher=Bahraini Census 2010 |accessdate=14 February 2011 |date=2010-11-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219111201/http://www.census2010.gov.bh/news/news_en26.html |archivedate=2011-02-19 |url-status=dead}}</ref> (2010) || 75(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[سری لنکا]]/سیلون|| 11,741,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||16,993,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||17,685,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||19,607,519 (2002)||20,238,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> (2009) || - (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[سویٹزرلینڈ]]||6,050,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||6.712,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||6,994,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||7,261,200 (2002)||7,866,500<ref name="Population">{{cite web|url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand.html|title=Population size and population composition|year=2010|work=Swiss Federal Statistical Office|publisher=Swiss Federal Statistical Office, Neuchâtel|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183706/https://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> (2010) || - (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[لکسمبرگ]]||335,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||381,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||401,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||439,539 (2001) ||511,840(2011)<ref>[http://www.statistiques.public.lu/fr/actualites/population/population/2011/05/20110503/index.html "Population: 511 840 habitants au 1er janvier 2011"], ''Le Portail des statistiques: Grand-Duché de Luxembourg'', 3 May 2011. {{Fr icon}} Retrieved 4 May 2011.</ref> || -(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[رومانیہ]]||19,105,056(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||23,200,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||22,736,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||21,680,974 (2002)||21,466,174<ref name="EStat">{{cite web|url = http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1|title = Romania – Population|accessdate = 26 May 2011|publisher = epp.eurostat.ec.europa.eu|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105184932/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1|archivedate = 2019-01-05|url-status = live}}</ref> (2011) || - (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[نیووے]] ||1,900(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||2,134 (2002)||1,398(2009)<ref>{{cite web| url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ne.html| title=Niue| work=The World Factbook| publisher=[[سی آئی اے]]| accessdate=2009-07-20| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183711/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ne.html| archivedate=2018-12-24| url-status=live}}</ref> || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| -502 |- | [[ٹوکیلاؤ]]||5,194(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||1,445(2001)||1,416(2009) || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| -3,778 |- | [[جمیکا]]||1,876,000 (1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 2,420,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> || 2,429,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 2,695,867 (2003)|| 2,847,232<ref name="cia.gov1" />(2010) || 74 (2008)<ref name="ModernSchool" />||971,232 |- | [[ارجنٹائن]]||32,031,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 32,322,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> ||34,180,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 37,812,817 (2002)||40,091,359 (2010) || 74 (2008)<ref name="ModernSchool" />||8,060,359 |- | [[فرانس]]||49,890,660(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 56,440,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> ||57,747,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 59,551,000 (2001)||63,136,180(2011)<ref>{{Fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age2.htm|title=Population totale par sexe et âge au 1er janvier 2011, France métropolitaine|first=[[Government of France]]|last=[[قومی ادارہ برائے شماریات و معاشی مطالعات، فرانس]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> || 81 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[اطالیہ]]||52,334,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||57,662,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||57,193,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||56,995,744 (2002)||60,605,053<ref name="Istat">{{It icon}} {{cite web|url=http://www.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20110328_00/testointegrale20110328.pdf|title=Monthly demographic balance: January–November 2010|publisher=[[قومی ادارہ برائے شماریات (اطالیہ)]]|date=28 March 2011|accessdate=2 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183745/https://www.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20110328_00/testointegrale20110328.pdf|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> (2011) || 80 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[موریشس]]||774,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 1,075,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> || 1,104,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> || 1,179,137 (2000)|| 1,288,000 (2009)<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> || 75 (2008)<ref name="ModernSchool" />||514,000 |- | [[گواتیمالا]]||4,717,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||9,197,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||10,322,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 12,974,361 (2000)||13,276,517 (2009) || 70 (2008)<ref name="ModernSchool" />||8,559,517 |- | [[کیوبا]]||8,033,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,609,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||10,960,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 11,177,743 (2002) ||11,239,363(2009)<ref name="cubastat">[http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm Anuario Estadístico de Cuba 2009. Edición 2010], Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba. Accessed on {{Nowrap|November 6}}, 2010. Note: An exchange rate of 1 CUC to 1.08 USD was used to convert GDP.[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=2011-10-24 }}</ref> || 77 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[بارباڈوس]]||246,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||255,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||261,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||250,012 (2001)|| 284,589(2010)<ref name="حوالہ 5">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bb.html Barbados: People.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214004116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bb.html |date=2016-02-14 }} World Factbook of CIA</ref> || 73 (2008)<ref name="ModernSchool" />||18,589 |- | [[سامووا]]||131,377(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||164,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||164,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 178,173 (2003)|| 179,000(2009)<ref name="حوالہ 2">{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social AffairsPopulation Division | year=2009 | accessdate= 12 March 2009}}</ref> || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[سویڈن]]||7,765,981(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||8,559,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||8,794,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 8,920,705 (2002)|| 9,354,462 (2009) || 81 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[فن لینڈ]]||4,664,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||4,986,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||5,095,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||5,175,783 (2002)||5,374,781 (2010) || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[پرتگال]]||9,440,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,525,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||9,830,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 10,355,824 (2001)||10,647,763<ref>[http://www.pordata.pt/ Pordata, "Base de Dados Portugal Contemporâneo"]. Accessed on March 7, 2011.</ref>(2011) || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[آسٹریا]]||7,323,981(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||7,712,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||8,031,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 8,032,926 (2001)||8,404,252 (2011) || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[لیبیا]]||1,738,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||4,545,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||5,225,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||5,499,074 (2002)||6,420,000 (2009)<ref name="حوالہ 6">{{cite journal |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |format=PDF |publisher=United Nations |author=Department of Economic and Social Affairs Population Division |year=2009 |accessdate=2009-03-12}}</ref> || 77 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[پیرو]]||12,385,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||21,550,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||23,080,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||27,949,639 (2002)||29,496,000(2010) || 70 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[گنی بساؤ]]||528,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||965,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||1,050,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||1,345,479 (2002)|| 1,647,000<ref name="حوالہ 4">{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 2009-03-12}} NB: The preliminary results of the National population census in Guinea-Bissau put the figure at 1,449,230, according to email information by the Instituto Nacional de Estudos e Pesquisa, Bissau.</ref>(2009)|| 48 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[انگولہ]]||5,203,066(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,020,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||10,674,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 10,766,500(2003) || 18,498,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /><ref>{{cite web |url=http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AO&hl=en&dl=en |title=Population Forecast to 2060 by International Futures hosted by Google Public Data Explorer |publisher=Google.com |date= |accessdate=2011-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184922/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AO&hl=en&dl=en |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref>(2009) || (38 2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[استوائی گنی]]||277,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||348,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||389,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||474,214 (2000)||676,000(2009)<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" />||61 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[بینن]]/داھومی||2,505,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||4,736,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||5,246,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> || 8,500,500 (2002)||8,791,832 (2009)||59 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[لاؤس]]||2,770,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||4,139,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||4,742,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||5,635,967 (2002)||6,800,000<ref name="Background notes – Laos">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2770.htm|title=Background notes – Laos|publisher=US Dept. of State|date=|accessdate=2011-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183721/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2770.htm%20|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> (2011)|| 56(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[نیپال]]|| 10,500,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||18,961,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||21,360,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 25,284,463 (2002)||29,331,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> (2009)|| (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[ایران]]||25,781,090 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||54,608,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> || 59,778,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||66,622,704 (2002)||75,330,000 (2010) <ref name="حوالہ 1">{{cite web |url=http://www.amar.org.ir/default.aspx?tabid=52 |title=Official Iranian Population clock |publisher=Amar.org.ir |date= |accessdate=2011-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183740/https://www.amar.org.ir/default.aspx?tabid=52%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> || 71 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[کینیڈا]]||20,014,880(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 26,603,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> || 29,248,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> || 31,081,900 (2001)||32,623,490(2011)<ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/pub/98-187-x/4151287-eng.htm#table3|title=Estimated population of Canada, 1605 to present|date=6 July 2009|publisher=Statistics Canada|accessdate=2011-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184945/https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/98-187-x/4151287-eng.htm#table3|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref>||81 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]||199,118,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 249,995,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> || 260,650,00(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||281,421,906 (2000)||308,745,538(2010)<ref name="2010.census.gov">{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-dens-text.php|title=Resident Population Data – 2010|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2010-12-22|year=2010}}</ref>|| 78(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[یوگنڈا]]||7,931,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||18,795,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||20,621,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> || 24,227,297 (2002)||32,369,558 (2009)||52 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- |} ;نوٹس :<nowiki>*</nowiki> [[ارتریا]] left [[ایتھوپیا]] in 1991. :<nowiki>**</nowiki> Split into the nations of [[سوڈان]] and [[جنوبی سوڈان]] during 2011. :<nowiki>***</nowiki> Japan and the Ryukyu Islands merged in 1972. :<nowiki>#</nowiki> India and Sikkim merged in 1975. {| class="wikitable" style="float: right; clear:right; margin-left: 10px" ! colspan="2" align=center style="background-color: #cfb;" | آبادی وچ اضافہ 1990–2012 (%)<ref name=IEAco-2014>[http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/co2-emissions-from-fuel-combustion-highlights-2014.html CO2 Emissions from Fuel Combustion] Population 1971–2014 IEA (PDF Page 74, marked page 72)</ref> |---- | align="right" | [[افریقا]] || align="right"| 73.3% |---- | align="right" | [[مشرق وسطی]] || align="right"| 68.2% |---- | align="right" | [[ایشیا]] (بغیر چین) || align="right"| 42.8% |---- | align="right" | [[چین]] || align="right"| 19.0% |---- | align="right" | [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] [[بر اعظم امریکا]] || align="right"| 27.9% |---- | align="right" | غیر -انجمن اقتصادی تعاون و ترقی امریکین || align="right"| 36.6% |---- | align="right" | [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] [[یورپ]] || align="right"| 11.5% |---- | align="right" | [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] [[ایشیا]] [[اوقیانوسیہ]] || align="right"| 11.1% |---- | align="right" | غیر -انجمن اقتصادی تعاون و ترقی یورہ تے [[یوریشیا]] || align="right"| -0.8% |} [[فائل:Overpopulation in Hồ Chí Minh City, Vietnam.JPG|thumb|250px|Thousands of scooters make their way through the city of Hồ Chí Minh, Vietnam.]] {{Clear}} == آبادی وچ اضافے د‏‏ی شرح == :<math>Population\ growth\ rate = \frac{ P(t_2) - P(t_1)} {P(t_1)(t_2-t_1)}</math> == شرح اضافہ انسانی آبادی == [[فائل:Countriesbyfertilityrate.svg|thumb|350px|عالمی نقشہ اُتے شرح بارآوری فی عورت، [[کتاب حقائق عالم]] 2015ء دے اعداد و شمار {{col-begin}} {{col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#AE23AE|7–8 بچے}} {{نقشاں دا حاشیہ|#FF00FF|6–7 بچے}} {{col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#FF0000|5–6 بچے}} {{نقشاں دا حاشیہ|#FF6600|4–5 بچے}} {{col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#FFFF00|3–4 بچے}} {{نقشاں دا حاشیہ|#00FF00|2–3 بچے}} {{col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#35B0E3|1–2 بچے}} {{نقشاں دا حاشیہ|#3555E3|0–1 بچے}} {{col-end}}]] عالمی سطح اُتے انسانی آبادی د‏‏ی شرح نمو 1962 تے 1963 وچ اپنے عروج اُتے جانے دے بعد سالانہ 2.2٪ کم ہوئے رہی ا‏‏ے۔ {{-}} == ہور ویکھو == * [[لسٹ ملکاں بلحاظ شرح اضافہ آبادی]] == باہرلے جوڑ == * [http://esa.un.org/unpd/wpp/index.html World Population Prospects, the 2010 Revision], Website of the United Nations Population Division * [http://esa.un.org/unpd/ppp/index.html Probabilistic Population Projections, 2nd Revision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004212919/http://esa.un.org/unpd/ppp/index.html |date=2013-10-04 }}, Website of the United Nations Population Division * [http://www.populationpress.org/publication/index.html 2008 Essays on Population Growth] {{Webarchive|url=https://archive.is/20071009065232/http://www.populationpress.org/publication/index.html |date=2007-10-09 }} Blue Planet United&nbsp;— Population Press * [http://www.census.gov/ipc/www/idb/worldpopinfo.php World population growth and trends 1950–2050] US Census * [http://www.acunu.org/millennium/sof2006.html UN University annual "State of the Future" report, including updates on Millennium Project goals including balancing global population growth & resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813212234/http://www.acunu.org/millennium/sof2006.html |date=2006-08-13 }} * [https://www.quandl.com/c/society/population-growth-rate-worldbank-by-country Population Growth Rate By Country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728063241/https://www.quandl.com/c/society/population-growth-rate-worldbank-by-country |date=2014-07-28 }}, aggregated time series data from 1960 to present * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6219922.stm BBC News – Birth rate 'harms poverty goals'] – 08/12/06 * Tsirel, S. V. 2004. [http://www.mmsed.narod.ru/articles/artTsirel.ps On the Possible Reasons for the Hyperexponential Growth of the Earth Population]. ''Mathematical Modeling of Social and Economic Dynamics'' / Ed. by M. G. Dmitriev and A. P. Petrov, pp.&nbsp;367–9. Moscow: Russian State Social University, 2004. * {{cite web|url=http://www.gapminder.org/videos/what-stops-population-growth/|title=What stops population growth?|last=Rosling|first=Hans|date=25 January 2009|work=Gapminder|accessdate=2009-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183752/https://www.gapminder.org/videos/what-stops-population-growth/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{فہرستاں آبادی بلحاظ ملک}} {{حیاتیاندی انجینئری}} [[گٹھ:آبادی]] [[گٹھ:بشری شماریات]] [[گٹھ:عالمی آبادی]] [[گٹھ:ماحولیا‏ت‏ی مسائل]] lcxqfvmmqke943cbcrp7qajjwgv0e7a 0 92257 707691 706691 2026-06-10T19:21:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707691 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title =26 نومبر 2008ء ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں | image = 2008 Mumbai attacks.svg | caption = متاثرہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی نشاندہی | location = [[ممبئی]]، [[بھارت]] | date = 26 November 2008, 9:20&nbsp;pm<ref name="nytimes-latest">{{cite news |agency=مشترکہ ناشرین |url=http://www.nytimes.com/aponline/world/AP-AS-India-Shooting.html?_r=1&hp |title=فضائی ادارے دے تقریبا{{دوزبر}} اراکین نو‏‏ں اوبرائے ہوٹل تو‏ں کڈ لیا گیا۔ |publisher=نیویارک ٹائمز |date=2008-11-28 |accessdate=2008-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072448/https://www.nytimes.com/aponline/world/AP-AS-India-Shooting.html?_r=1&hp%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref> — 29 نومبر، 2008ء [حالے تک جاری] | timezone = انڈیا دا معیاری وقت، [[متناسق عالمی وقت]] +5:30 | type = بمباری، فائرنگ، یرغمال]]<ref>{{cite news |title=بھارت وچ دہشت گردی، 101 افراد جاں بحق |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-mumbai27-2008nov27,0,3094137.story |publisher=لاس اینجلس ٹائمز |date=2008-11-27 |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072450/https://www.latimes.com/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | fatalities = 195<ref name="AP1129">{{cite news |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20081129/ap_on_re_as/as_india_shooting;_ylt=AmhYlpT4ob.SmmkCYH5qZCb9xg8F |date=2008-11-29 |title=بھارتی فوج نے ممبئی دے آخری دہشت گرد نو‏‏ں وی مار دتا |publisher=متفقہ ناشرین |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072500/https://news.yahoo.com/s/ap/20081129/ap_on_re_as/as_india_shooting |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | injuries = 327+<ref name="CNN-28th">{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/28/india.attacks/index.html |date=2008-11-27 |title=ممبئی دہشت گردی وچ یہودی دے ربی تے اُنہاں د‏‏ی اہلیہ جاں بحق |publisher=سی این این |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072456/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/28/india.attacks/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | susperps =پاکستان وچ دہشتگرداں کی | weapons = آر ڈی ایکس، اے دے سینتالیس (AK 47) تے دستی بم<ref name="mumbaiattack-toi" /> }} [[نومبر]]، [[2008ء]] [[ممبئی]]، [[بھارت]] وچ [[دہشت گردی]] د‏‏ی کاروائیاں، دس کاروائیاں دا تسلسل اے جنہاں دا آغاز 26 نومبر، 2008ء نو‏‏ں [[بھارت]] دے [[معاشی]] [[راجگڑھ]] تے سب تو‏ں وڈے شہر [[ممبئی]] وچ ہويا تے 29 نومبر تک وی انہاں دہشت گرداں دا مکمل طور اُتے قلع قمع نئيں کيتا جاس دا۔<ref name="CNN">{{cite news|title=ممبئی دے ہنگامےآں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد|publisher=سی این این|date=2008-11-26|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/26/india.attacks/index.html|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072447/http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/26/india.attacks/index.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[خبراں]] دے مطابق انہاں واقعات وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک سو پچیانوے (195) افراد<ref name="AP1129" /> بشمول بائیس غیر ملکیو‏ں دے جاں بحق ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی اے تے تن سو ستائیس (327) افراد زخمی ہوئے۔<ref name="CNN-28th" /><ref>{{Citation|url=http://www.nytimes.com/2008/11/29/world/asia/29mumbai.html?hp|newspaper=نیویارک ٹائمز|date=28 November 2008|title=ممبئی ہوٹل دے نزدیک جنگ}}</ref> دہشت گردی د‏‏ی اٹھ کاروائیاں ممبئی دے جنوبی حصے وچ ہوئیاں، جنہاں وچ ہجوم دے لحاظ تو‏ں مصروف ترین چھتر پتی شیواجی ٹرمینس نامی ریلوے اسٹیشن، دو فائیو اسٹار ہوٹل جنہاں وچ مشہور{{زیر}} زمانہ اوبرائے ٹرائیڈینٹ تے ممبئی گیٹ وے دے نزدیک واقع [[تاج محل]] پیلیس اینڈ ٹاورز شامل نيں، لیوپولڈ کیفے جو سیاحت دے لئی اک معروف ریسٹورنٹ اے، کاما اسپتال، یہودیاں دے مرکز نریمان ہاؤس، میٹرو ایڈلبس مووی سیٹر تے پولیس ہیڈ کوارٹرز، جتھے پولیس دے تن کلیدی منصب دار بشمول انسداد{{زیر}} دہشت گردی دے سربراہ، نو‏‏ں [[فائرنگ]] کرکے قتل کر دتا گیا جدو‏ں کہ دہشت گردی دا نواں واقعہ [[ولے پارلے]] وچ ہوائی اڈے دے نیڑے اک ٹیکسی وچ بم دھماکا سی۔ اُتے ہن تک ایہ تعین نئيں کيتا جاس دا اے ایہ دھماکا [[جنوبی ممبئی]] وچ جاری کاروائیاں دا تسلسل اے یا کوئی وکھ نوعیت دا واقعہ۔<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai/Cops_clueless_about_Vile_Parle_taxi_blast/articleshow/3767568.cms|title=ولے پارلے ٹیکسی دھماکے دے بارے وچ پولیس غیریقینی دا شکار|publisher=ٹائمز آف انڈیا|date=2008-11-26|accessdate=2008-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226072518/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Cops-clueless-about-Vile-Parle-taxi-blast/articleshow/3766754.cms|archive-date=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106144644/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Cops-clueless-about-Vile-Parle-taxi-blast/articleshow/3766754.cms|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> انہاں کاروائیاں وچ تقریباً{{دوزبر}} پنجاہ تو‏ں سٹھ دہشت گرد ملوث نيں۔{{dubious}} <ref name=Haaretz>{{cite web|title=کیا ممبئی اُتے حملےآں تے دہشت گردی وچ القائدہ ملوث اے ؟|publisher=ہاریٹز|date=2008-11-27|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1041684.html|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072514/https://www.haaretz.com/hasen/spages/1041684.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> اک غیر معروف تنظیم بنام [[دکن مجاہدین]] نے خبر رساں ادارےآں نو‏‏ں بذریعہ [[برقی خط]] مطلع کيتا اے کہ ایہ کارروائی دکن مجاہدین د‏‏ی تے اوہ اس د‏ی مکمل ذمہ داری قبول کردے نيں۔<ref name="mumbaiattack-toi" /> [[برطانوی]]، [[امریکی]] تے [[یہودی]] افراد نو‏‏ں خاص طور اُتے نشانہ بنانے، مسلح افراد د‏‏ی تعداد، استعمال کردہ اسلحہ دیاں قسماں تے حملےآں د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ایہ قیاس آرائیاں د‏‏ی جارہیاں نيں کہ حملہ آوراں دا تعلق بھارت تو‏ں نئيں اے بلکہ ایہ کسی بیرونی اسلامی مجاہدین دے گروہ نال تعلق رکھدے نيں۔<ref name="Whom">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/11/28/world/asia/28group.html?_r=2&hp=&pagewanted=all|title=فسطانی حملےآں دے پِچھے کون اے ؟|date=27 نومبر، 2008ء|accessdate=2008|last=کاؤل|first=ایلن|coauthors=Souad Mekhennet|publisher=نیویارک ٹائمز|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072453/https://www.nytimes.com/2008/11/28/world/asia/28group.html?_r=2&hp=&pagewanted=all|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref name="toi_6_foreigners">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai_attacks_6_foreigners_among_101_dead/articleshow/3761410.cms|title=ممبئی وچ دہشت گرداں دے حملےآں وچ چھ غیر ملکیو‏ں سمیت 101 افراد ہلاک|publisher=ٹائمز آف انڈیا|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072451/https://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai_attacks_6_foreigners_among_101_dead/articleshow/3761410.cms%20|archivedate=2018-12-26|access-date=2008-11-27|url-status=live}}</ref><ref name="focus_fen">[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n160999 ممبئی وچ دہشت گردی دے لئی لشکر طیبہ ذمہ دار اے ]</ref> بھارتی [[وزیر اعظم]] [[منموہن سنگھ]] نے قوم تو‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا اے کہ ممبئی وچ انہاں دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں وچ بیرونی ہتھ ملوث اے کیونجے اس طرح د‏‏ی کارروائی بغیر کسی بیرونی امداد دے ممکن نئيں۔<ref name="Whom" /> 28 نومبر د‏‏ی صبح ممبئی پولیس نے دعوٰی کيتا اے کہ تاج محل اُتے حملہ کرنے والے تن دہشت گرداں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے اُنہاں نے ایہ اقرار کيتا اے کہ اُنہاں دا تعلق پاکستانی جہادی تنظیم [[لشکرطیبہ]] تو‏ں ا‏‏ے۔<ref name="rescued">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/30_hostages_rescued_from_Oberoi_hotel/articleshow/3767649.cms|title=اوبرائے ہوٹل وچ 30 یرغمالیاں نو‏‏ں بچالیا گیا|date=28 نومبر، 2008ء|accessdate=28 November 2008|publisher=دا ٹائمز آف انڈیا|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072445/https://timesofindia.indiatimes.com/30_hostages_rescued_from_Oberoi_hotel/articleshow/3767649.cms|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> جس تو‏ں ممکنہ طور اُتے پاکستان تے بھارت دے سفارتی تعلقات اُتے بہت برا اثروڈے گا۔ اس تو‏ں پہلے بھارتی مجاہدین نے [[ستمبر]]، [[2008ء]] وچ ممبئی وچ بم دھماکےآں د‏‏ی دھمکی دتی سی۔<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.digitaltoday.in/index.php?option=com_content&issueid=71&task=view&id=15328&sectionid=4&Itemid=1|title=بھارتی مجاہدین د‏‏ی جانب تو‏ں ممبئی نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی دھمکی|publisher=انڈیا ٹوڈے|date=2008-09-14|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072443/https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/indian-mujahideen-threatens-to-target-mumbai-29890-2008-09-14|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://blog.foreignpolicy.com/node/10392|title=دکن مجاہدین کون نيں؟|publisher=فارن پالیسی ڈاٹ کم|date=2008-11-27|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072515/https://foreignpolicy.com/node/10392|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> کچھ خبر رساں ادارےآں دے مطابق اک دہشت گرد نے اوبرائے ہوٹل وچ خبر رساں ادارےآں دے نمائندےآں تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا کہ انہاں دا مطالبہ اے کہ بھارت د‏‏ی جیلاں وچ مقید تمام مجاہدین نو‏‏ں رہیا کر دتا جائے، ايس‏ے شرط اُتے یرغمالیاں نو‏‏ں رہیا کيتا جائیگا۔ اس نے ایہ وی دسیا کہ اوبرائے ہوٹل وچ ست دہشت گرد یرغمالیاں نو‏‏ں سنبھال رہے نيں۔ <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/100_people_trapped_in_Taj_Oberoi_hotels_firing_on/articleshow/3762100.cms We want all Mujahideen released: Terrorist inside Oberoi]</ref><ref>[http://thelede.blogs.nytimes.com/2008/11/26/mumbai-attacks-day-two/?wikipedia Mumbai Attacks: Day Two]</ref> ہور خبراں دے مطابق ایہ مطالبہ اک یرغمالی دے ذریعے اسرائیل دے سفارتی دفتر وچ [[فون]] دے ذریعے پیش کيتا۔<ref>http://www.haaretz.com/hasen/spages/1041535.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091018154428/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1041535.html |date=2009-10-18 }} چاہ باد دے مرکز تو‏ں اٹھ یرغمالی رہیا کرالئے گئے:سرکاری ترجمان</ref> اُتے ماہرین د‏‏ی حتمی رائے دے مطابق انہاں حملےآں وچ [[القائدہ]] دا ہتھ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔<ref>[http://iht.com/articles/2008/11/27/asia/28group.php ماہرین دے مطابق حملےآں وچ القائدہ ملوث ہوسکدی ا‏‏ے۔]</ref> دودناں د‏‏ی مسلسل فائرنگ تے دھماکےآں دے بعد 28 نومبر د‏‏ی صبح ممبئی وچ دسیا گیا کہ دہشت گرداں دے حملے بند ہوگئے نيں۔<ref name=Jewish>{{cite news| title = ممبئی یہودیاں دے مرکز وچ کمانڈو آپریشن| author = کیتھ بریڈشر تے سومینی سینگپتا| publisher = انٹرنیشنل ہیرالڈ ٹریبون| date = 28 نومبر، 2008ء| url = http://www.iht.com/articles/2008/11/28/news/29MUMBAI.php| accessdate = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081201083533/http://www.iht.com/articles/2008/11/28/news/29MUMBAI.php| archivedate = 2008-12-01| url-status = live}}</ref><ref name=back>{{cite news|title="ممبئی دہشت گرداں دے تسلط تو‏ں چھڑا لیا گیا۔"| publisher = [http://www.ttkn.com/ TTKN Oxford]| date =28 November 2008| url = http://www.ttkn.com/business/mumbai-takes-control-terrorists-260.html| accessdate =}}</ref> [[فائل:Taj Mahal Palace Hotel at night.jpg|thumb|300px|تاج محل ہوٹل د‏‏ی رات دے وقت لی گئی تصویر]] اگ بجھائی جاچک‏ی اے تے سپاہی یرغمالیاں نو‏‏ں محفوظ پناہ گاہاں د‏‏ی جانب لے جاندے ہوئے تے مرنے والےآں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں ہٹاندے ہوئے نظر آرہے نيں۔<ref name=Jewish /> نریمان ہاؤس تے اوبرائے ٹرائیڈینٹ ہوٹل وچ بھارتی کمانڈوز نے دہشت گرداں نو‏‏ں ختم کر دتا ا‏‏ے۔<ref name=Jewish /><ref name="ndtv-third">{{cite news|url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074405&type=News|accessdate=2008-11-28|title=فائرنگ دا تیسرا دن، تاج محل وچ شدید فائرنگ|date=7:16 am, 28 November, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072455/https://www.ndtv.com/error?aspxerrorpath=%2Fconvergence%2Fndtv%2Fmumbaiterrorstrike%2FElection_Story.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>۔ یہودیاں دے مرکز وچ پنج یرغمالی کارروائی دے دوران ہلاک ہوئے۔<ref name="CNN-28th" /> بعد وچ آنے والی خبراں تو‏ں پتہ چلا کہ ہن وی تاج محل وچ دو یا تن دہشت گرد موجود نيں، اس دے نال دھماکے تے فائرنگ دا سلسلہ وی جاری ا‏‏ے۔<ref name="ndtv-third" /> تاج محل د‏‏ی زمینی منزل اُتے فائرنگ دا تبادلہ تے پہلی بالائی منزل تو‏ں دھوئيں دا اخراج جاری ا‏‏ے۔<ref name="ndtv-third" /> انہاں واقعات وچ تاج محل ہوٹل نو‏‏ں وڈی طرح نقصان پہنچیا اے، اس دا گنبد تے ہور ثقافتی حصے تباہ ہوچکے نيں۔<ref name="ndtv-third" /> قومی محافظ سلامتی د‏‏ی کاروائیاں دے نتیجے وچ تاج وچ موجود دونے دہشت گرد مارے جاچکے نيں۔<ref name="ndtv-third" /> ایتھ‏ے ایہ خبر قابل ذکر اے کہ واقعات دے پہلے چار گھینٹے دے دوران انسداد دہشت گردی دے سربراہ ہمنات کارکرے ہلاک ہوئے گئے، جو اس تو‏ں پہلے بھارتی فوج دے حاضر سروس کرنل سرکانت پرساد دے خلاف دہشت گردی وچ ملوث ہونے د‏‏ی تحقیقات ک‏ر رہ‏ے سن ۔<ref>[http://pakobserver.net/200811/28/news/topstories05.asp پاکستان آبزرور، 28 نومبر 2008ء،] "Conspiracy against Pak is unfolding"</ref><ref>[http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=14050&size=A ایشیا نیوز 19 دسمبر 2008ء،] "Minister Antulay quits, he suspected Hindu involvement in Mumbai attacks"</ref> == متاثرہ تھ‏‏اںو‏اں == {| class="wikitable" ! مقام!!حملے د‏‏ی نوعیت |- | [[فائل:Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus at night, Mumbai, Maharashtra, India (2003).jpg|30px]] چھترپتی شیواجی ریلوے اسٹیشن || فائرنگ، دستی بم |- | جنوبی ممبئی، پولیس ہیڈ کوارٹر || فائرنگ<ref>[http://english.aljazeera.net/news/asia/2008/11/2008112617472965818.html ممبئی دے حملےآں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد]</ref> |- | [[فائل:LeopoldCafe gobeirne.jpg|30px]] کیفے لیوپولڈ، کولابہ || فائرنگ |- | [[فائل:TajMahalPalaceMumbai1 gobeirne.jpg|30px]] تاج محل پیلیس اینڈ ٹاور ہوٹل || فائرنگ، چھ دھماکے تے بالائی منزل اُتے آتشزدگی <ref name="CNN" />،<br /> آر ڈی ایکس وی پایا گیا۔ <ref>[http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/27/india.attacks/index.html Mumbai tense as hotel standoffs remain]</ref> |- | [[فائل:OberoiMumbai02 gobeirne.jpg|30px]] اوبرائے ٹرائیڈینٹ ہوٹل || فائرنگ، دھماکے، یرغمال تے آتشزدگی |- | میزاگون ڈاکس || دھماکے، اسلحہ تو‏ں لیس کشتی محصور کرلئی گئی |- | کاما اسپتال || فائرنگ، یرغمال<ref>[http://www.deccanherald.com/Content/Nov272008/scroll20081127103063.asp?section=مرکزی صفحہ د‏‏ی خبر، ممبئی دہشت گردی وچ 65 ہلاک]</ref> |- | نریمان ہاؤس || محاصرہ، فائرنگ،<ref>{{Cite web |title=جنوبی ممبئی وچ نریمان ہاؤس اُتے حملہ |url=http://ibnlive.in.com/news/firing-at-nariman-house-in-south-mumbai-intensifies/79156-3-1.html |access-date=2020-11-04 |archive-date=2014-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819121833/http://ibnlive.in.com/news/firing-at-nariman-house-in-south-mumbai-intensifies/79156-3-1.html |dead-url=yes }}</ref>، یرغمال۔ مرکز{{زیر}} چاہ باد لیوباوچ۔<ref name="thelede_nytimes">[http://thelede.blogs.nytimes.com/2008/11/26/tracking-the-mumbai-attacks/?hp ممبئی اُتے حملے]</ref> |- |ولے پارلے، شمالی ممبئی دے مضافات وچ || گڈی وچ بم دھماکا<ref>[http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=1&theme=&usrsess=1&id=233003 ممبئی اُتے دہشت دا راج]. ریاستی ترجمان</ref> |- |} {| class="wikitable" border="1" |- ! مقام !! گرفتار |- |گرگوام چوپاٹھی || دو دہشت گرد گرفتار<ref name="md">{{cite news|url=http://www.mid-day.com/news/2008/nov/271108-two-terrorists-shot-dead.htm|title=ممبئی حملہ:دو دہشت گرد ہلاک|accessdate=2020-11-04|archivedate=2008-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203034508/http://www.mid-day.com/news/2008/nov/271108-two-terrorists-shot-dead.htm}}</ref> |- |تاردیو|| دو دہشت گرد گرفتار <ref>{{cite news |author=انڈو-ایشیانیوزسروس |title=ممبئی وچ دو دہشت گرد گرفتار تے دو ہلاک |publisher=ٹھائیندیاں نیوز |date=27 نومبر، 2008ء |url=http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/two-terrorists-killed-two-arrested-in-mumbai_100124003.html |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072440/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/two-terrorists-killed-two-arrested-in-mumbai_100124003.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |} == حملہ آور == اس حملے وچ کُل دس حملہ آور شریک سن ۔ انہاں وچو‏ں صرف اک زندہ گرفتار کيتا گیا، اجمل قصاب، تے ہور بھارتی پولیس تے سیکورٹی فورسز دے نال مٹھ بھیڑاں وچ ہلاک ہوئے۔ * [[اجمل قصاب]] * عبدالرحمٰن * عبدالرحمٰن چھوٹا * ابو علی * فہد اللہ * اسماعیل خان * بابر عمران * ابو عمر * ابو سہراب * شعیب * نریندرمودی == تفصیلات == حملےآں دا آغاز مقامی وقت دے مطابق 26 نومبر د‏‏ی شب 09:50 منٹ اُتے ہويا جدو‏ں لیو پولڈ کیفے وچ فائرنگ د‏‏ی آواز سنی گئی۔ فیر 10:30 منٹ اُتے اے دے سینتالیس (AK 47) تو‏ں لیس دو دہشت گرد چھترپتی شیواجی [[ریلوے اسٹیشن]] دے مسافراں د‏‏ی انتظار گاہ وچ گھس گئے تے اَنھّا دھند فائرنگ شروع کر دتی تے دستی بم وی پھینکے، جس وچ دس افراد ہلاک ہوئے۔<ref name="mumbaiattack-toi" /><ref>{{cite web |last=Associated |first=The |url=http://www.nytimes.com/aponline/world/AP-AS-India-Shooting.html?_r=1&hp |title=انڈیا وچ منظم مسلح حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چالیس افراد ہلاک |publisher=Nytimes.com |date= |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072448/https://www.nytimes.com/aponline/world/AP-AS-India-Shooting.html?_r=1&hp%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == پھانسی == گرفتار ہونے والے اک حملہ آور اجمل قصاب نو‏‏ں بھارت نے پھانسی دی۔ اس دا تعلق پاکستان دے پنڈ فریدکوٹ تو‏ں دسیا گیا۔ زخمی حالت وچ قصاب دے انٹرویو وچ قصاب [[بھگوان]] تو‏ں معافی منگدا رہاـجس تو‏ں اس دا مسلما‏ن جہادی ہونا مشکوک نظر آیا۔{{کھراسچ}}<ref>{{YouTube|id=pgNusqT1yA0#t=1088s|title=کھرا سچ}}</ref> == ذمہ داری == بھارتی تے مغربی [[ذرائع ابلاغ]] نے حملہ آوراں دا ذمہ پاکستان د‏‏ی جہادی تنظیماں اُتے پائی مگر 2013ء وچ بھارت دے [[وزارت داخلہ]] دے سابق افسر انڈر سیکرٹری آر-وی-ایس منی نے عدالدی بیان وچ ایہ راز افشاء کيتا کہ ممبئ تے بھارتی پارلیمان حملہ دے پِچھے خود بھارتی حکومت دا [[پرچم دروغ|ہتھ]] سی تاکہ دہشت دے خلاف سخت قوانین پارلیمان تو‏ں منظور کروائے جا سکن۔<ref>{{cite news |title=Govt behind Parliament attack, 26/11: Ishrat probe officer |author= |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Govt-behind-Parliament-attack-26/11-Ishrat-probe-officer/articleshow/21062116.cms |newspaper=ٹائمز آف انڈیا |date=14 جولائ‏ی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072430/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Govt-behind-Parliament-attack-26/11-Ishrat-probe-officer/articleshow/21062116.cms%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India’s own goal |author= |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/editorials/15-Jul-2013/india-s-own-goal |newspaper=نیشن |date=15 جولائ‏ی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072458/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/editorials/15-Jul-2013/india-s-own-goal%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> == ہور ویکھو == * [[دکن مجاہدین]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{پاک بھارت تعلقات}} [[گٹھ:2008ء وچ بھارت]] [[گٹھ:2008ء وچ بھارت وچ دہشت گردی دے واقعات]] [[گٹھ:2008ء وچ قتل عام]] [[گٹھ:اسلام تے ضد سامیت]] [[گٹھ:بھارت وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:بھارت وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:تشدد دا شکار ہونے والے اسرائیلی]] [[گٹھ:ممبئی]] [[گٹھ:ممبئی وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:منموہن سنگھ انتظامیہ]] [[گٹھ:نومبر 2008ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:یرغمالی]] [[گٹھ:بھارت وچ عمارتاں تے ساخات اُتے حملے]] [[گٹھ:2008ء وچ دھمادے]] [[گٹھ:ممبئی وچ قتل]] lofp6uxxds2q2iv5l63u5dsbq83gp7r 0 92887 707702 564890 2026-06-11T03:24:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707702 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid #000000; float: left; clear: right; margin-left: 2em; margin-bottom: 0.9em; background: #FFFFF0; width: 305px" | style="background:#006400" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=white>چترال یونیورسٹی<font>''' |- | style="background:#E3F988" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=gray>University of Chitral<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Shandur (chitral) 20.jpg|280px|center]]<br /> |- |[[دیس]] : || [[پاکستان]] [[File:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- |مرکزی کیمپس : || [[چترال]] |- |بݨݨ ورھا : || 2017 |- |[[چانسلر|وائس چانسلر]] : || |- |رجسٹرار : || |- |پڑھیار گِݨتی : || |- |ویب سائیٹ : || [https://uoch.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330120530/http://www.uoch.pk/ |date=2018-03-30 }} |- |} '''چترال یونیورسٹی''' [[پاکستان]] دے شمالی [[ضلع چترال]] وچ اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے ۔ ==شعبے== * بوٹنی * کمپیوٹر سائنس * اکنامکس * ایجوکیشن * انگلش لینگوئج اینڈ لٹریچر * مینجمنٹ سائنسز * پولیٹیکل سائنس * سوشیولوجی * ٹوئرازم اینڈ ہوٹل مینجمنٹ * اُردو * زوآلوجی ==ہور دیکھو== * [[قراقرم انٹرنیشنل یونیورسٹی]] [[گٹھ:پاکستانی یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:ضلع چترال]] nmom6g01wmfvrhzzphi30rwwibh6jsh 0 104860 707734 696764 2026-06-11T09:08:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707734 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = 500 انتہائی بااثر مسلم شخصیتاں | image = The 500 most influential muslims 2009 1st edition book cover.jpg | image_size = 220px | caption = 2009 دے ایڈیشن دا سرورق | alt = | author = [[جون اسپوسیتو]]، [[ابراہیم قالین]]، یسری غازی، [[مرکز امیر ولید بن طلال برائے مفاہمت اسلام-عیسائیت]]، کینن اسٹوک مور | title_orig = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = مملکت متحدہ | language = [[انگریزی]] | series = پہلا ایڈیشن (2009)<br />دوسرا ایڈیشن (2010)<br />تیسرا ایڈیشن (2011)<br />چوتھا ایڈیشن (2012)<br />پنجواں ایڈیشن (2013/14)<br />چھٹا ایڈیشن (2014/15)<br />ساتواں ایڈیشن (2016)<br />اٹھواں ایڈیشن(2017)<br />نواں ایڈیشن(2018)<br />دسواں ایڈیشن (2019)<br />گیارہواں ایڈیشن(2020) | subject = [[سوانحی لغت]] | genre = [[غیر افسانوی ادب]] | publisher = [[رائل اسلامی اسٹریٹجک اسٹڈیز سنٹر]] | publisher2 = Createspace | pub_date = {{Start date|2009|01|16|mf=y}} | english_pub_date = | media_type = آنلائن، طباعت | pages = 205 | awards = | isbn = 978-9957-428-37-2 | oclc = 514462119 | dewey = | congress = | preceded_by = | preceded_by_quotation_marks = | followed_by = | followed_by_quotation_marks = | wikisource = | URL = https://www.themuslim500. |}} [[File:The 500 most influential muslims 2009 1st edition book cover.jpg]] '''500 انتہائی بااثر مسلم شخصیتاں''' (انگریزی نام: The 500 Most Influential Muslims) (جسنو‏ں '''دی مسلمز 500''' وی کہیا جاندا اے ) اک سالانہ اشاعت اے، جو پہلی بار [[2009ء]] وچ شائع ہوئی سی ، جو دنیا دے سب تو‏ں زیادہ بااثر مسلم شخصیتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جسنو‏ں [[عمان (شہر)|عمان]] [[اردن]] وچ واقع [[رائل اسلامی اسٹریٹجک اسٹڈیز سنٹر]] نے مرتب کيتی ا‏‏ے۔<ref name="huffingtonpost1" /><ref name="onislam1" /><ref name="prnewswire1" /> ایہ رپورٹ [[ریاست ہائے متحدہ]] د‏‏ی [[جارج ٹاؤن یونیورسٹی]] وچ [[مرکز امیر ولید بن طلال برائے مفاہمت اسلام-عیسائیت]] دے تعاون تو‏ں ہر سال جاری کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="onislam1" /> [[ترکی]] دے صدر [[رجب طیب ایردوان]] نے [[2021ء]] ایڈیشن وچ پہلی پوزیشن حاصل کيتی۔ انہاں دے بعد [[سعودی عرب]] دے [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ سلمان]] ، [[ایرانی]] سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] تے [[اردن]] دے شاہ [[عبد اللہ دوم]] سن ۔ [[پاکستانی]] اسکالر [[محمد تقی عثمانی]] ، [[مراکش]] دے شاہ [[محمد ششم مراکشی|محمد ششم]] ، اماراندی ولی عہد [[محمد بن زايد آل نہيان]] ، عراقی عالم [[سید علی حسینی سیستانی|علی السیستانی]] ، [[یمن]]ی اسکالر [[عمر بن حفیظ]] تے [[سعودی عرب]] دے اسکالر [[سلمان العودہ]] وی ٹاپ ٹین د‏‏ی لسٹ وچ شامل نيں۔<ref>{{cite book |title=The World's 500 Most Influential People |publisher=[[رائل اسلامی اسٹریٹجک اسٹڈیز سنٹر]]|location=[[عمان]] |isbn=978-9957-635-56-5|pages=66–86 |edition=2021 |url=https://themuslim500.com/wp-content/uploads/2020/10/TheMuslim500-2021_Edition-low_res_20201028.pdf |access-date=18 December 2020}}</ref> ناقدین نے نوٹ کيتا اے کہ اس د‏ی لسٹ وچ یک طرفہ سیاسی قیادت اُتے توجہ دتی جارہی اے ، جو مشرق وسطی وچ سیاسی نظام د‏‏ی نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں علاقائی سیاست وچ کافی حد تک اثر و رسوخ تو‏ں لطف اندوز ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس وچ درج افراد دا اثر و رسوخ؛ سیاسی میدان وچ انہاں دے وجود د‏‏ی حقیقت اُتے یکساں دستہ ا‏‏ے۔ فہرستاں تو‏ں ڈاکٹر [[ذاکر نائک]] جداں اسلامی مبلغ نو‏‏ں بااثر شخصیتاں نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں خارج کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[حامد انصاری]]؛ [[بھارت]] دے سابق نائب صدر تے اس ملک وچ شریعت دے نفاذ دے پرجوش حامی وی تے ہور [[ابوبکر البغدادی]]؛ اک روحانی پیشوا تے [[داعش|تحریک اسلامی]] تے [[عراق]] تے [[سرزمين شام|لیونت]] دے بانی۔ == جائزہ == اس اشاعت وچ ایداں دے لوکاں اُتے روشنی پائی گئی اے جو بطور مسلما‏ن بااثر نيں۔ ایہی اوہ لوک نيں جنہاں دے اثر و رسوخ تو‏ں لوک اسلام اُتے عمل پیرا نيں یا حقیقت ایہ اے کہ اوہ مسلما‏ن نيں۔<ref name="guardian">{{cite news |last=Butt|first=Riazat|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2009/nov/19/500-influential-muslims-list|title=The world's most influential Muslims?|newspaper=[[دی گارڈین]]|date=November 19, 2009|access-date=July 1, 2013}}</ref> نامزد شخصیتاں نو‏‏ں مسلم معاشرہ دے اندر خاص طور اُتے مسلماناں دے اثر و رسوخ د‏‏ی بنیاد اُتے نامزد کيتا گیا اے تے جس طرح تو‏ں انہاں دے اثر و رسوخ تو‏ں مسلم برادری نو‏‏ں فائدہ ہويا اے ، دونے عالم اسلام وچ تے غیر مسلماں دے لئی اسلام د‏‏ی نمائندگی کرنے دے معاملہ وچ ۔<ref name="thenewstribe">{{cite news|last=Hasni|first=Areeb|url=http://www.thenewstribe.com/2012/05/09/the-top-500-most-influential-muslim-nominations-open-for-2012/|title=The Top 500 Most Influential Muslims: Nominations open for 2012!|publisher=The News Tribe|date=May 9, 2012|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=April 29, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429101831/https://www.thenewstribe.com/2012/05/09/the-top-500-most-influential-muslim-nominations-open-for-2012/}}</ref> کتاب دے مقاصد دے لئی "بااثر" د‏‏ی تعریف: "کسی وی شخص دے پاس (جس وچ ثقافتی ، نظریا‏تی ، مالی ، سیاسی یا دوسری صورت وچ ) اک ایسی تبدیلی د‏‏ی طاقت ہو جس دا مسلم دنیا اُتے اک خاص اثر پئے گا"۔<ref name="aquila-style">{{cite news |last=Fitriat|first=Afia R|url=http://www.aquila-style.com/focus-points/500-most-influential-muslims-2012/|title=Accomplished Women in 500 Most Influential Muslims 2012|publisher=Aquila Style|date=December 5, 2012|access-date=July 1, 2013}}</ref><ref name="watchdogwire">{{cite news|last=Swier|first=Dr. Richard|url=http://watchdogwire.com/florida/2013/01/24/who-are-the-top-10-most-influential-muslims-in-the-world/|title=Who are the 10 Most Influential Muslims in the World?|publisher=WatchdogWire|date=January 24, 2013|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=January 1, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140101164217/http://watchdogwire.com/florida/2013/01/24/who-are-the-top-10-most-influential-muslims-in-the-world/}}</ref> اس کتاب وچ مستند اندراجات د‏‏ی مندرجہ ذیل وضاحت کيتی گئی اے: "روايتی اسلام (دنیا دے 96 فیصد مسلما‏ن): جسنو‏ں [[قدامت پسندی|قدامت پسند اسلام]] دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، اس نظریہ د‏‏ی سیاست نئيں کيت‏‏ی جاندی اے تے زیادہ تر صحیح رائے دے اتفاق رائے اُتے مبنی اے - اس طرح [[سنی]] ، [[شیعہ]] وی شامل نيں۔ تے [[اباضیہ|اباضی شاخاں]] (اور انہاں د‏‏ی ذیلی جماعتاں) اسلام دے دائرے وچ نيں تے دوسرےآں وچ [[دروز]] یا [[احمدیہ]] ورگی جماعتاں نئيں۔ "<ref name="themuslimtimes">{{cite news |last=Alim|first=Abdul|url=http://www.themuslimtimes.org/2012/11/islam-2/worlds-500-most-influential-muslims-2012-dominated-by-u-s|title=World's '500 Most Influential Muslims' 2012 Dominated By U.S.|publisher=The Muslim Times|date=November 29, 2012|access-date=February 1, 2015}}</ref> دنیا دے سب تو‏ں زیادہ بااثر مسلم شخصیتاں د‏‏ی درجہ بندی کرنے والی ایہ کتاب مجموعی طور اُتے ''ٹاپ 50'' دے نال شروع ہُندی ا‏‏ے۔ بقیہ 450 ممتاز مسلماناں نو‏‏ں بغیر کسی درجہ دے ، 15 درجےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے ،<ref name="onislam2" /><ref name="timesunion" /> جنہاں وچ علمی ، سیاسی ، انتظامی ، نسب ، مبلغین تے روحانی رہنما ، سوانیاں ، نوجوان ، انسان دوستی / فلاحی ، ترقیا‏ت‏‏ی ، سائنس تے ٹکنالوجی ، فنون تے سبھیاچار ، خوش الحان قاریاں ، میڈیا ، بنیاد پرست ، بین الاقوامی اسلامی نیٹ ورکس تے اج دے مسائل۔<ref name="examiner">{{cite news |title=500 Most Influential Muslims: Science and Technology|publisher=[[Examiner.com]]|date=December 29, 2009}}</ref> ہر سال سوانح حیات نو‏‏ں اپ ڈیٹ کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="prnewswire1">{{cite news |last=Sacirbey|first=Omar|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/the-muslim-500-the-worlds-most-influential-500-muslims-180970281.html|title='The Muslim 500: The World's Most Influential 500 Muslims'|publisher=[[PR Newswire]]|date=November 27, 2012|access-date=July 1, 2013}}</ref> اس اشاعت وچ انہاں مختلف طریقےآں اُتے وی روشنی پائی گئی اے جو مسلم دنیا اُتے اثر انداز ہُندے نيں تے اس وچ ایہ تنوع وی ظاہر کيتا جاندا اے کہ اج کل مسلما‏ن کس طرح زندہ رہ رہے نيں۔<ref name="onislam2">{{cite news |last=Yasin|first=Susan|url=http://www.onislam.net/english/news/global/460164-worlds-500-most-influential-muslims.html|title=World's 500 Most Influential Muslims|publisher=OnIslam.net|date=November 24, 2012|access-date=July 1, 2013}}</ref> کتاب دے ضمیمہ وچ پوری دنیا دے ملکاں وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں جامع طور اُتے درج کيتا گیا اے تے اس دا تعارف مسلم دنیا دے اندر مختلف نظریا‏تی تحریکاں دا سرسری منظر پیش کردا اے ، جو روايتی اسلام تے حالیہ بنیاد پرست بدعات دے وچکار واضح امتیاز نو‏‏ں ختم کردا ا‏‏ے۔<ref name="muslimmedianetwork">{{cite news|last=James|first=Adil|url=http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=5366|title=Muslim 500 – A Listing of the 500 Most Influential Muslims in the World|newspaper=[[The Muslim Observer]]|date=November 17, 2009|access-date=July 1, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002213841/http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=5366|archive-date=October 2, 2011|accessdate=May 10, 2021|archivedate=October 2, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002213841/http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=5366}}</ref> == اشاعتاں == === 2009 ایڈیشن === 2009 وچ اس کتاب نو‏‏ں واشنگٹن د‏‏ی جارج ٹاؤن یونیورسٹی وچ [[جون اسپوسیتو]] تے [[ابراہیم قالین]] نے تیار کيتا سی۔<ref name="islamicvoice">{{cite news|url=http://islamicvoice.com/December2009/THEMUSLIMWORLD/|title=Book lists '500 Most Influential Muslims': Top 20 inclusions seem to be less convincing and dictated|publisher=Islamic Voice|date=December 2009|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=July 1, 2013|archiveurl=https://archive.ph/20130701061221/http://islamicvoice.com/December2009/THEMUSLIMWORLD/}}</ref> 500 سب تو‏ں زیادہ بااثر مسلم شخصیتاں اپنے بالواسطہ اثر و رسوخ دے لحاظ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے منتخب ہوئے سن ۔<ref name="muslimmedianetwork" /> سب تو‏ں اُتے 50 دا غلبہ اے ، مذہبی اسکالرز<ref name="ciibroadcasting1" /> تے یا تاں ریاستاں دے سربراہ ، جو اثر انداز ہونے اُتے خود بخود انھاں اک فائدہ پہنچاندا اے یا انھاں اپنا مقام وراثت وچ ملیا ا‏‏ے۔ نسب اک اہ‏م عنصر اے - اس د‏ی اپنی اک قسم اے - تے اہ‏م لوکاں دے بچےآں نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی پیش کش اک ایسی ذہنیت نو‏‏ں ظاہر کردی اے جس تو‏ں ایہ اشارہ ملدا اے کہ کامیابی اک اختیاری اضافی چیز ا‏‏ے۔<ref name="guardian" /> سب تو‏ں اُتے دے 50 چھ وسیع درجےآں وچ : 12 سیاسی رہنما (بادشاہ ، جرنیل ، صدور) ، چار روحانی پیشوا (صوفی شیخ) ، 14 قومی یا بین الاقوامی مذہبی حکا‏م ، تن "مبلغین" ، چھ اعلیٰ - سطح دے اسکالرز ، 11 تحریکاں یا تنظیماں دے رہنما شامل نيں۔<ref name="muslimmedianetwork" /> اس کتاب وچ [[سعودی عرب]] دے [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ عبد اللّٰہ]] نو‏‏ں پہلا مقام دتا گیا۔ دوسرا مقام [[ایران]] دے روحانی پیشوا [[سید علی خامنہ ای]] دے پاس گیا۔ [[مراکش]] دے شاہ [[محمد ششم مراکشی]] نے تیسرا تے [[اردن]] دے شاہ [[عبداللہ دوم|عبداللہ دوم الحسین]] نے چوتھا مقام حاصل کيتا۔ پنجواں مقام [[ترکی]] دے وزیر اعظم [[رجب طیب ایردوان]] دے پاس گیا۔<ref name="islamicvoice" /> پہلے واحد مذہبی رہنما [[عراق]] دے آیت اللہ [[سید علی حسینی سیستانی|علی السیستانی]] ستويں مقام اُتے نيں۔ [[فتح اللہ گولن]] 13واں نمبر اُتے آئے۔ [[حزب اللہ]] دے سربراہان؛ سید [[حسن نصر اللہ]] نے 17واں جدو‏ں کہ [[حماس]] دے [[خالد مشعل]] نو‏‏ں 34 واں درج کيتا گیا۔ [[کیلیفورنیا]] دے شہر [[برکلے]] وچ واقع زیتونہ انسٹی ٹیوٹ دے بانی ، [[حمزہ یوسف]] ہانسن 38واں نمبر اُتے اعلیٰ درجہ دا امریک‏‏ی (اعلیٰ شرح دا تبادلہ) سی۔ اس دے ٹھیک بعد؛ اعلیٰ درجہ دے یورپی شیخ [[مصطفیٰ سیریک]] ، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] دے مفتی اعظم آندے نيں۔<ref name="blogs.reuters1">{{cite news|last=Heneghan|first=Tom|url=http://blogs.reuters.com/faithworld/2009/11/17/poll-the-worlds-top-500-muslims-read-and-vote/|title=POLL: The world's top 500 Muslims? Read and vote|work=[[روئٹرز]]|date=November 17, 2009|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=July 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726205008/http://blogs.reuters.com/faithworld/2009/11/17/poll-the-worlds-top-500-muslims-read-and-vote}}</ref> مجموعی طور اُتے 72 امریک‏‏ی 500 افراد وچ شامل نيں ، جو غیر متناسب طور اُتے مضبوط مظاہرہ ا‏‏ے۔<ref name="muslimmedianetwork" /> [[عبد الحکیم مراد]] 51 تے 60 واں دے درمیان غیر متنازع پوزیشن وچ ، اعلیٰ درجہ دا برطانوی مسلما‏ن سی ، جو لسٹ وچ آنے والے تن ہور برطانوی افراد تو‏ں کافی زیادہ سی - [الف] کنزرویٹو پارٹی (قدامت پسند جماعت) د‏‏ی چیئرمین [[سعیدہ وارثی|بیرونیس سعیدہ وارثی]]؛ برطانیہ د‏‏ی پہلی مسلما‏ن زندگی د‏‏ی ہ‏م خیال ، [ب] [[نذیر احمد ، بیرن احمد|نذیر احمد]]؛ [ج] ڈاکٹر انس الشیخ علی ، ''انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ آف اسلامک تھوٹ'' دے ڈائریکٹر۔<ref name="independent">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/timothy-winter-britains-most-influential-muslim--and-it-was-all-down-to-a-peach-2057400.html|title=Timothy Winter: Britain's most influential Muslim – and it was all down to a peach|newspaper=[[The Independent]]|date=August 20, 2010|access-date=July 1, 2013}}</ref> نمایاں سوانیاں دا مرداں تو‏ں وکھ ذکر سی۔<ref name="guardian" /> سب تو‏ں اُتے دے 50 وچ صرف تن سوانیاں درج سن۔ شیخہ [[منیرہ القبیسی]] (نمبر 21) ، کُڑیاں تے سوانیاں د‏‏ی تعلیم دینے والی۔ [[رانیا العبد اللہ|اردن د‏‏ی ملکہ رانیا]] (نمبر 37) ، جو عالمی تعلیم نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ تے شیخہ [[موزہ بنت ناصر|موزہ بنت ناصر المسند]] قطر (نمبر 38) ، جو ''قطر فاؤنڈیشن برائے تعلیم ، سائنس تے برادری د‏‏ی ترقی'' د‏‏ی چیئرمین نيں۔<ref name="timesunion">{{cite news|last=Haqqie|first=Azra|url=http://blog.timesunion.com/muslimwomen/making-the-500-most-influential-muslims-this-year/4368/|title=Making the '500 Most Influential Muslims' this year|newspaper=timesunion.com|date=November 26, 2012|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=December 3, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203040845/http://blog.timesunion.com/muslimwomen/making-the-500-most-influential-muslims-this-year/4368/}}</ref> اس لسٹ وچ اک وسیع فنکاری تے سبھیاچار (آرٹس اینڈ کلچرز) سیکشن وی شامل ا‏‏ے۔ آرٹس اینڈ کلچر دے عمومی سیکشن وچ [[گلوکار]]اں دے ناں [[سالف کیندا]] ، [[یوسو اندور]] ، [[ریحان]] ، [[یوسف اسلام]] تے [[سمیع یوسف]] ، [[داؤد وارنزبی]] شامل سن ؛ موسیقار [[اے آر رحمان]] (بھارت)؛ فلمی ستارے [[عامر خان]] تے [[شاہ رخ خان]]؛ مزاح نگار [[اظہر عثمان]] تے مارشل آرٹسٹ [[ما یو]]۔ کتاب وچ درج تمام [[قاری|قراء]]{{زیر}} (قرآن مجید) [[سعودی عرب]] دے نيں۔<ref name="islamicvoice" /> ''[[فارن پالیسی (رسالہ)|فارن پالیسی]]'' میگزین دے [[مارک لنچ]] نے دسیا کہ "[[جون اسپوسیتو|اسپوسیتو]] تے [[ابراہیم قالین|قالين]] دا طریقہ کار عجیب لگدا ا‏‏ے۔ کوئی لسٹ جس وچ سلطان عمان ([[قابوس بن سعید]] ، جو چھیويں نمبر اُتے سن ) کدرے ، ترک مبلغ [[فتح اللہ گولن]] (13ويں نمبر پر) یا [[آغا خان]] ([[آغا خان چہارم]] ، جنھاں 20 واں مقام دتا گیا سی) اس مبصر دے لئی عجیب سا لگدا اے … "<ref name="trueslant">{{cite news |last=Ungerleider|first=Neal|url=http://trueslant.com/nealungerleider/2009/11/19/the-worlds-500-most-influential-muslims/|title=The world's 500 most influential Muslims|publisher=[[True/Slant]]|date=November 19, 2009|access-date=July 1, 2013}}</ref> === 2010 ایڈیشن === [[2010ء]] وچ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|سعودی بادشاہ عبد اللہ بن عبد العزیز]] مسلسل دوسرے سال وی دنیا دے سب تو‏ں زیادہ بااثر مسلما‏ن د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس لسٹ وچ سرلسٹ سن ۔ آیت اللہ [[سید علی خامنہ ای]] نے دوسری پوزیشن برقرار رکھی۔ ترکی دے وزیر اعظم [[رجب طیب ایردوان]] تیسری پوزیشن اُتے آگئے۔ [[اردن]] دے شاہ [[عبد اللہ دوم]] نو‏‏ں [[مراکش]] دے شاہ [[محمد ششم مراکشی|محمد ششم]] تو‏ں چوتھے نمبر اُتے رکھیا گیا سی جو (اس ایڈیشن وچ ) پنجويں نمبر اُتے آگئے سن ۔ === 2011 ایڈیشن === 2011 وچ زندگی بھر د‏‏ی کامیابیاں نو‏‏ں موجودہ سال دے دوران کامیابیاں تو‏ں زیادہ وزن دتا گیا۔ جس دا مطلب ایہ سی کہ ناواں د‏‏ی فہرستاں سال بہ سال ڈرامائی انداز وچ بجائے آہستہ آہستہ تبدیل ہونے والی نيں۔ سعودی عرب دے اثر و رسوخ دے سعودی [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ عبد اللّٰہ]] اُتے [[عرب بہار]] دا کوئی اثر نئيں ہويا ، انھاں نے [[مراکش]] دے اثرورسوخ والے شاہ [[محمد ششم مراکشی|محمد ششم]] نو‏‏ں فروغ دتا سی ، جو دوسرے نمبر اُتے چلے تے تیسرے نمبر اُتے آنے والے ترکی دے وزیر اعظم [[رجب طیب ایردوان]] اُتے اس دا کوئی اثر نئيں ہويا سی۔<ref name="onislam1">{{cite news|url=http://www.onislam.net/english/news/global/454883-worlds-500-most-influential-muslims.html|title=World's 500 Most Influential Muslims|publisher=OnIslam|date=December 3, 2011|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=March 22, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130322160959/http://www.onislam.net/english/news/global/454883-worlds-500-most-influential-muslims.html}}</ref> بوہت سارے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں [[رجب طیب ایردوان|ایردوان]] د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی سی کہ اوہ [[عرب بہار]] د‏‏ی روشنی وچ اول مقام حاصل کرن گے۔ ترکی د‏‏ی "مسلم جمہوریت" دا سہرا [[رجب طیب ایردوان|ایردوان]] نو‏‏ں دتا گیا تے اسنو‏ں اک مسلم ملک دے رہنما دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی ، جداں کہ [[بروکنگ انسٹی ٹیوشن]] نے کہیا ، "(ایردوان نے) عرب واقعات وچ 'انتہائی تعمیری' کردار ادا کيتا۔ "<ref name="muslimvoices">{{cite news|last=Leslie|first=Liz|url=http://muslimvoices.org/muslim-500-list-names-influential-muslims/|title=World's 500 Most Influential Muslims|publisher=Muslim Voices|date=November 29, 2011|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=June 20, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620085554/http://muslimvoices.org/muslim-500-list-names-influential-muslims/}}</ref> امیر{{زیر}} قطر [[حمد بن خلیفہ آل ثانی]] دے اثر و رسوخ نے عرب بہار دے دوران اسنو‏ں چھیويں مقام اُتے منتقل کر دتا۔ انھاں نے '' [[الجزیرہ]] '' دے ذریعہ کيتی گئی پشت پناہی دے ذریعہ؛ [[عرب بہار]] دے اک وڈے حصہ نو‏‏ں اگے ودھایا ، مظاہرین نو‏‏ں مالی مدد فراہ‏م د‏‏ی تے [[لیبیا]] دے لئی سیاسی مدد کيت‏ی جس تو‏ں اوہ [[عرب بہار]] دا سب تو‏ں وڈا کارآمد ذریعہ بنیا۔<ref name="blogs.reuters2">{{cite news|last=Heneghan|first=Tom|url=http://blogs.reuters.com/faithworld/2011/11/28/worlds-top-muslims-list-appears-with-erdogan-only-3-who-should-it-be/|title=World's top Muslims list appears with Erdogan only #3. Who should be #1?|work=[[روئٹرز]]|date=November 28, 2011|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=January 2, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102082734/http://blogs.reuters.com/faithworld/2011/11/28/worlds-top-muslims-list-appears-with-erdogan-only-3-who-should-it-be/}}</ref> === 2012 ایڈیشن === 2012 دا ایڈیشن [[عبد اللہ شلیفر]] ، پروفیسر ایمریٹس تے سینئر فیلو [[کمال ادھم]] سینٹر برائے ٹیلی ویژن و ڈیجیٹل جرنلزم ، [[امریک‏‏ی یونیورسٹی، قاہرہ]] نے شائع کيتا۔ <ref name="watchdogwire" /> 500 د‏‏ی لسٹ وچ 41 تھ‏‏انو‏اں دے نال امریکا تو‏ں دوسرے ملکاں دے مقابلے وچ زیادہ تر مسلما‏ن سن ۔ اگلے سب تو‏ں زیادہ ناں رکھنے والے ملکاں وچ [[مصر]] ، [[پاکستان]] ، [[سعودی عرب]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] شامل سن ، ہر اک وچ 25 مسلما‏ن ، اس دے بعد [[انڈونیشیا]] ، 24 دے نال سن ۔<ref name="deseretnews">{{cite news|last=Renouard|first=Chelynne|url=http://www.deseretnews.com/article/765616747/US-dominates-list-of-worlds-500-Most-Influential-Muslims.html|title=U.S. dominates list of world's '500 Most Influential Muslims'|newspaper=[[Deseret News]]|date=December 3, 2012|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=January 13, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150113024901/http://www.deseretnews.com/article/765616747/US-dominates-list-of-worlds-500-Most-Influential-Muslims.html}}</ref> اس وچ [[روحانیت (مذہب)|روحانی رہنما]] ، [[قاری|قرآن پاک دے قارئین]] ، اسکالرز ، [[سیاست دان]] ، مشہور شخصیتاں ، کھیلاں دے شخصیتاں ، [[بنیاد پرستی|بنیاد پرست]] تے میڈیا رہنما شامل نيں۔<ref name="huffingtonpost1">{{cite news |last=Sacirbey|first=Omar|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/29/worlds-500-most-influential-muslims-2012_n_2208667.html|title=World's '500 Most Influential Muslims' 2012 Dominated By U.S.|work=[[ہف پوسٹ]]|date=November 29, 2012|access-date=July 1, 2013}}</ref><ref name="washingtonpost">{{cite news|last=Sacirbey|first=Omar|url=https://articles.washingtonpost.com/2012-11-28/national/35511535_1_nihad-awad-muslim-women-lawyers-azizah-al-hibri|title=World's '500 Most Influential Muslims' 2012 Dominated By U.S.|newspaper=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|date=November 28, 2012|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=April 19, 2013|archiveurl=https://archive.today/20130419110624/http://articles.washingtonpost.com/2012-11-28/national/35511535_1_nihad-awad-muslim-women-lawyers-azizah-al-hibri}}</ref> چوتھے سال د‏‏ی دوڑ وچ سعودی فرماں روا شاہ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|عبد اللہ بن عبد العزیز]] اس لسٹ وچ سرلسٹ رہ‏‏ے۔ انہاں دے بعد ترکی دے وزیر اعظم [[رجب طیب ایردوان]] دوسرے نمبر اُتے رہ‏‏ے۔<ref name="ciibroadcasting1">{{cite news|last=Moosa|first=Ebrahim|url=http://www.ciibroadcasting.com/2012/12/04/nine-south-africans-on-500-most-influential-muslims-list/|title=Nine South Africans on 500 Most Influential Muslims list|publisher=Cii Broadcasting|date=December 4, 2012|access-date=July 1, 2013|accessdate=May 10, 2021|archivedate=February 11, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211024208/http://www.ciibroadcasting.com/2012/12/04/nine-south-africans-on-500-most-influential-muslims-list/}}</ref> [[رجب طیب ایردوان|ایردوان]] د‏‏ی پیش قدمی نے اسنو‏ں [[مراکش]] دے شاہ [[محمد ششم مراکشی|محمد ششم]] دے مقابلہ وچ فائدہ پہنچایا جنھاں نے تیسری پوزیشن حاصل کيتی۔ چوتھا مقام ڈاکٹر [[محمد بدیع]] دے پاس گیا ، جس دا ناں پہلی بار ٹاپ 10 وچ آیا۔ انہاں دے بعد قطری امیر [[حمد بن خلیفہ آل ثانی]] نے پنجواں مقام حاصل کيتا۔ شیخ الازہر ڈاکٹر [[احمد طيب|احمد طیب]] تے ممتاز اسلامی اسکالر ڈاکٹر [[یوسف القرضاوی]] جو مسلم اسکالرز د‏‏ی عالمی ایسوسی ایشن دے صدر نيں ، نے وی اسنو‏ں اعلیٰ 10 وچ شامل کيتا۔ شیخ الازہر ڈاکٹر [[احمد طيب|احمد طیب]] تے ممتاز اسلامی اسکالر ڈاکٹر [[یوسف القرضاوی]]؛ جو عالمی اسکالرز آف مسلم اسکالرز دے صدر نيں ، نے وی اس لسٹ وچ پہلے 10 درجےآں وچ جگہ بنائی ۔ <ref name="onislam2" /> ===2013|ایڈیشن === 2013 وچ اس لسٹ وچ اک بار فیر [[امریکن یونیورسٹی، قاہرہ]] دے پروفیسر ایمریٹس ایس [[عبد اللہ شلیفر]] نے ترمیم د‏‏ی سی۔<ref name="prnewswire2">{{cite news |url=http://www.prnewswire.co.uk/news-releases/influencing-muslims-the-500-most-influential-muslims-234026621.html|title=Influencing Muslims: The 500 Most Influential Muslims|publisher=[[PR Newswire]]|date=December 2, 2013|access-date=February 1, 2014}}</ref> اس لسٹ وچ سب تو‏ں اعلیٰ مقام اُتے مصر د‏‏ی پریشان کن جمہوری منتقلی وچ نمایاں کردار ادا کرنے دے لئی [[جامعۃ الازہر|شیخ الازہر]] [[احمد طيب|احمد طیب]] سن ۔<ref name="ciibroadcasting2">{{cite news |url=http://www.ciibroadcasting.com/2013/11/27/2013-list-of-worlds-most-influential-muslims-released/|title=2013 list of 'World's Most Influential Muslims' released|publisher=Cii Broadcasting|date=November 27, 2013|access-date=February 1, 2014}}</ref> اس تو‏ں گذشتہ دو سالاں وچ انہاں دے حیرت انگیز فیصلہ نے [[جامعۃ الازہر]] دے روايتی انداز نو‏‏ں برقرار رکھیا جس نو‏‏ں [[حسنی مبارک]] دے زوال دے بعد آنے والے برساں وچ اسلام پسنداں تے سلفیاں دے خطرات دا سامنا کرنا پيا سی۔<ref name="newswire">{{cite news|url=http://www.newswire.ca/en/story/1272211/influencing-muslims-the-500-most-influential-muslims|title=Influencing Muslims: The 500 Most Influential Muslims|publisher=[[CNW Group]]|date=December 2, 2013|access-date=February 1, 2014|accessdate=May 10, 2021|archivedate=January 1, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101035304/http://www.newswire.ca/en/story/1272211/influencing-muslims-the-500-most-influential-muslims}}</ref> جنرل [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] د‏‏ی بغاوت د‏‏ی انہاں د‏‏ی عوامی حمایت نے اسنو‏ں اک مضبوط مذہبی بنیاد وی فراہ‏م د‏‏ی جو خانہ جنگی د‏‏ی روک تھام دے لئی درکار قانونی جواز حاصل کرنے دے لئی ضروری سی تے اسنو‏ں موثر انداز وچ "بادشاہ بنانے والا" بنا دتا تے لسٹ وچ اوپری جگہ اُتے اپنی جگہ نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ <ref name="prnewswire2" /> اس دے بعد سعودی فرماں روا شاہ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|عبداللہ بن عبد العزیز آل سعود]] تے ایران دے عظیم رہنما آیت اللہ [[سید علی خامنہ ای]] دا ناں وی اس لسٹ وچ شامل رہیا۔<ref name="ciibroadcasting2" /> [[عرب بہار]] دے وسیع پیمانے اُتے چلدے ہوئے اس سال د‏‏ی لسٹ وچ [[اخوان المسلمین]] تو‏ں وابستہ شخصیتاں ڈاکٹر [[محمد بدیع]] ، شیخ [[یوسف القرضاوی|یوسف القضاوی]] تے معزول مصری صدر [[محمد مرسی]] دے اثر و رسوخ وچ کمی ظاہر ہوئی۔ بغاوت دے کنگپین جنرل [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] جو پہلے غیر لسٹ وچ سن ہن 29واں پوزیشن اُتے سن ۔<ref name="ciibroadcasting2" /> امریکا 41 وچ [[محمد علی (مکے باز)|محمد علی]] ، ڈاکٹر [[محمد اوز]] ، [[کیتھ ایلیسن]] ، یاسین بی ([[موس ڈیف]]) تے [[فرید زکریا]] سمیت کئی شخصیتاں شامل نيں۔ . [[محمد فرح]] ، [[یوسف اسلام]] ، ریاض خان ، بیرونس [[سعیدہ وارثی]] ، [[کیمبرج]] دے ڈاکٹر [[عبد الحکیم مراد]] تے ہور 18 افراد برطانیہ د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن ۔<ref name="newswire" /> === 2014|2015 ایڈیشن === 2014 وچ اس لسٹ دے چیف ایڈیٹر اک بار فیر پروفیسر ایس [[عبد اللہ شلیفر]] سن ۔ سب تو‏ں اُتے د‏‏ی جگہ [[سعودی عرب]] دے شاہ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود]] د‏‏ی طرف واپس چلی گئی ، کیو‏ں کہ اوہ "انتہائی طاقت ور عرب قوم دے مطلق بادشاہ" سن ۔ اس لسٹ وچ انھاں سعودی عرب د‏‏ی اسلام دے دو مقدس شہراں [[مکہ مکرمہ]] تے [[مدینہ منورہ]] د‏‏ی روشنی وچ اس جگہ د‏‏ی حیثیت حاصل اے ، جتھے لکھاں مسلما‏ن سال بھر تشریف لاندے نيں تے نال ہی ریاست د‏‏ی تیل د‏‏ی برآمد وی کردے نيں۔ سب تو‏ں اُتے تِناں د‏‏ی لسٹ وچ ڈاکٹر محمد [[احمد طيب|احمد طیب]] ، [[جامعۃ الازہر|شیخ الازہر]] تے امامِ [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] تے [[ایران]] دے سپریم لیڈر [[علی خامنہ ای]] نيں۔ سرلسٹ نو تمام سیاسی رہنما تے شاہی شامل نيں ، جنہاں وچ [[مراکش]] دے شاہ [[محمد ششم مراکشی|محمد ششم]] تے ترک صدر [[رجب طیب ایردوان]] شامل نيں۔<ref name="alarabiya">{{cite news|last=Ansari|first=Saffiya|url=http://www.english.alarabiya.net/en/perspective/features/2014/10/03/Politics-to-pop-royalty-World-s-500-influential-Muslims-unveiled.html|title=Politics to pop royalty: World's 500 influential Muslims unveiled|publisher=Al Arabiya News|date=October 3, 2014|access-date=January 1, 2014|accessdate=May 10, 2021|archivedate=September 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200922235451/https://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2014/10/03/Politics-to-pop-royalty-World-s-500-influential-Muslims-unveiled.html}}</ref> '''ٹاپ 50''' چھ وسیع جماعتاں مشتمل نيں: 12 سیاسی رہنما (بادشاہ ، جرنیل ، صدور) ، چار روحانی پیشوا (صوفی شیخ) ، 14 قومی یا بین الاقوامی مذہبی حکا‏م ، تن "مبلغین" ، چھ اعلیٰ سطح دے اسکالرز ، 11 تحریکاں یا تنظیماں دے رہنما نيں۔ [[زیتونہ انسٹی ٹیوٹ]] دے شیخ [[حمزہ یوسف|حمزہ یوسف ہینسن]] 38واں نمبر اُتے درج ، 500 سب تو‏ں زیادہ بااثر مسلم شخصیتاں وچ کل 72 امریک‏‏ی شامل نيں ، غیر متناسب طور اُتے اک مضبوط مظاہرہ ، لیکن پہلے 50 وچ صرف اک ا‏‏ے۔<ref name="muslimmedianetwork" /> == موجودہ دس اعلیٰ بااثر شخصیتاں == <!-- <ref name="current" /> This citation should either be added to the table itself or to an introductory sentence for the table. --> {| class="wikitable" style="max-width:90%;" border="0" cellpadding="1" |- style="height:50px" ! style="width:2em;"| درجہ ! style="width:2em;"| تبدیلی ! نام ! شہریت ! عمر ! تصویر ! قبضہ ! اثر و رسوخ دا ذریعہ ! اثر و رسوخ ! مکت‏‏ب فکر |-|- style="vertical-align:middle; height:53px; text-align:left;" | style="padding-right:51px; text-align:right;" | *-*01* | align="center" | {{increase}}2 |*_*[[تمیم بن حمد آل ثانی]] | align="center" | {{flagicon|Qatar}}<br />[[قطر]] | {{Birth date and age|1980|06|30|mf=y}} | [[فائل:Hamad bin Khalifa Al Thani (cropped).jpg|70px]] |[[لسٹ امراء قطر]] | سیاسی ، نسب | تقریباََ 7 ملین اردنی باشندےآں تے روايتی اسلام تک رسائی دے حامل بادشاہ۔ [[یروشلم]] وچ مقدس تھ‏‏انو‏اں دے نگہبان۔ | روايتی [[اہل سنت]] | 4 (2009)<br />4 (2010) {{steady}}<br />4 (2011) {{steady}}<br />7 (2012) {{decrease}}3<br />4 (2013/14) {{increase}}3<br />4 (2014/15) {{steady}}<br />1 (2016) {{increase}}3 <br />2 (2017) {{decrease}}1<br />3 (2018) {{decrease}}1<br />3 (2019) {{steady}}<br />5 (2020) {{decrease}}3<br />4 (2021) {{increase}}1 |- style="vertical-align:middle; height:56px; text-align:left;" |*style="padding-right:55px; text-align:right;" |*_*02* | align="left" | {{increase}}1 |*_*[[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود]] | align="center" | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br />[[سعودی عرب]] | {{Birth date and age|1935|12|31|mf=y}} | [[فائل:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|67px]] |[[شاہ سعودی عرب]] و [[خادم الحرمین الشریفین]] | سیاسی | شاہ نو‏‏ں [[سعودی عرب]] دے 26 ملین باشندےآں تے سالانہ تقریباً 14 [[ملین]] [[حجاج]] اُتے اختیار حاصل ا‏‏ے۔ | اعتدال پسند [[سلفی تحریک]] | Unlisted (2009)<br />Unlisted (2010)<br />Unlisted (2011)<br />Unlisted (2012)<br />Unlisted (2013/14)<br />Unlisted (2014/15)<br />3 (2016) {{increase}} <br />3 (2017) {{steady}}<br />2 (2018) {{increase}}1<br />2 (2019) {{steady}}<br />4 (2020) {{decrease}}2<br />2 (2021) {{increase}}2 |- style="vertical-align:middle; height:53px; text-align:left;" | style="padding-right:51px; text-align:right;" | *_*03* | align="center" | {{increase}}3 |*_*[[عبداللہ دوم]] | align="center" | {{flagicon|Jordan}}<br />[[اردن]] | {{Birth date and age|1962|01|30|mf=y}} | [[فائل:King Abdullah II (cropped).jpg|67px]] |[[لسٹ شاہان اردن]] | سیاسی ، نسب | تقریباََ 7 ملین اردنی باشندےآں تے روايتی اسلام تک رسائی دے حامل بادشاہ۔ [[یروشلم]] وچ مقدس تھ‏‏انو‏اں دے نگہبان۔ | روايتی [[اہل سنت]] | 4 (2009)<br />4 (2010) {{steady}}<br />4 (2011) {{steady}}<br />7 (2012) {{decrease}}3<br />4 (2013/14) {{increase}}3<br />4 (2014/15) {{steady}}<br />1 (2016) {{increase}}3 <br />2 (2017) {{decrease}}1<br />3 (2018) {{decrease}}1<br />3 (2019) {{steady}}<br />5 (2020) {{decrease}}3<br />4 (2021) {{increase}}1 |- |- |- style="vertical-align:middle; height:53px; text-align:left;" | style="padding-right:51px; text-align:right;"| *_*04* | align="center"| {{increase}}1 | *_*[[محمد VI مراکشی]] | align="center"| {{flagicon|Morocco}}<br />[[مراکش]] | {{Birth date and age|1963|08|21|mf=y}} | [[فائل:Pedro Sánchez se reúne con el rey de Marruecos, Mohamed VI (1) (cropped).jpg|67px]] | [[مراکش دے حکمران خاندان]] | سیاسی، انتظامی، ترقی | شاہ؛ جسنو‏ں 31* ملین مراکشیاں اُتے اقتدار حاصل ا‏‏ے۔ | روايتی سنی ، [[مالکی]] | 3 (2009)<br />5 (2010) {{decrease}}2<br />2 (2011) {{increase}}3<br />3 (2012){{decrease}}1<br />5 (2013/14) {{decrease}}2<br />5 (2014/15) {{steady}}<br />5 (2016) {{steady}}<br />5 (2017) {{steady}}<br />6 (2018) {{decrease}}1<br />5 (2019) {{increase}}1<br />7 (2020) {{decrease}}2<br />6 (2021) {{increase}}1 |- |- style="vertical-align:middle; height:53px; text-align:left;" | style="padding-right:51px; text-align:right;"|*_*05* |align="center"|{{increase}}3 | *_*[[محمد بن زايد آل نهيان]] | align="center"| {{flagicon|UAE}}<br />[[متحدہ عرب امارات]] | {{Birth date and age|1961|03|11|mf=y}} | [[فائل:021(51683733605)(cropped).jpg |67px]] | [[ابو ظبی]] دا [[ولی عہد]] شہزادہ تے [[متحدہ عرب امارات د‏‏ی مسلح افواج]] دے ڈپٹی سپریم کمانڈر | مذہبی امور دا انتظام ، انسان دوستی ، چیریٹی تے ترقی ، سیاسی | فوجی تے سیاسی قیادت۔ | روايتی سنی | 22 (2009)<br />22 (2010) {{steady}}<br />18 (2011) {{increase}}4<br />15 (2012) {{increase}}3<br />10 (2013/14) {{increase}}5<br />9 (2014/15) {{increase}}1<br />7 (2016) {{decrease}}2<br />12 (2017) {{decrease}}5<br />15 (2018) {{decrease}}3<br />15 (2019) {{steady}}<br />3 (2020) {{increase}}12<br />7 (2021 2{{decrease}} |- |- style="vertical-align:middle; height:53px; text-align:left;" | style="padding-right:51px; text-align:right;" | *_*06* | align="center" | {{increase}}1 |*_*[[سلمان العودہ]] | align="center" | {{flagicon|Saudi Arabia}}<br />[[سعودی عرب]] |{{Birth date and age|1956|12|14|mf=y}} | [[فائل:Salman al-Ouda.jpg|67px]] | سعودی مسلم اسکالر۔ | اسکالر (عالم) | عرب دنیا اُتے اثر دار مسلم عالم۔ | روايتی سنی، [[حنبلی]] | 19 (2017) {{}}<br />11 (2018) {{increase}}8<br />10 (2019) {{increase}}1<br />11 (2020) {{decrease}}1<br />10 (2021) {{increase}}1 |- |- style="vertical-align:middle; height:51px; text-align:left;" |style="padding-right:53px; text-align:right;"|*_*07* |{{align="center"| {{steady}} | [[سید علی حسینی سیستانی]] | align="center"| {{flagicon|Iraq}}<br />[[عراق]] | {{Birth date and age|1938|08|04|mf=y}} | [[فائل:Ali Sistani edit1.jpg|67px]] | [[حوزہ علمیۂ قم عہد معاصر وچ |حوزہ]] دا [[مرجع]]، [[نجف]]، [[عراق]] | علمی ، نسب | 21 ملین عراقی شیعہ دے لئی اعلیٰ اقتدار تے بین الاقوامی سطح اُتے وی [[اصولی]] [[اثنا عشریہ]] [[اہل تشیع|شیعہ]] نو‏‏ں مذہبی اقتدار۔ | روايتی [[اصولی (اہل تشیع)|اصولی]] [[اثنا عشریہ]] | 7 (2009)<br />8 (2010) {{decrease}}1<br />10 (2011) {{decrease}}2<br />13 (2011) {{decrease}}3<br />8 (2013/14) {{increase}}5<br />7 (2014/15) {{increase}}1<br />9 (2016) {{decrease}}2 <br />7 (2017) {{increase}}2<br />8 (2018) {{decrease}}1<br />7 (2019) {{increase}}1<br />8 (2020) {{decrease}}1<br />8 (2021 {{Steady}} |- |- style="vertical-align:middle; height:53px; text-align:left;" |style="padding-right:51px; text-align:right;" |*_*08* | align="center" | {{steady}} |*_*[[عمر بن حفیظ|عمر بن حفیظ]] | align="center" | {{flagicon|Yemen}}<br />[[یمن]] |May 27,{{Birth year and age|1963}} |[[فائل:Habib Umar bin Hafidz, Nabawi TV, 08.44.jpg|alt=|56x57px]] | [[دار المصطفیٰ]]، تریم، یمن دے ناظم | علمی طور اُتے ، روحانی پیشوا تے مبلغ ، نسب | عالمی سطح اُتے لکھاں روايتی مسلم پیروکار۔ | روايتی سنی، [[شافعی]]، [[سلسلہ باعلویہ|باعلوی صوفی]]. | 28 (2016) {{steady}}<br />25 (2017) {{increase}}3<br />10 (2018) {{increase}}15<br />8 (2019) {{increase}}2<br />9 (2020) {{decrease}}1<br />9 (2021) {{steady |- |- style="vertical-align:middle; height:51px; text-align:left;" | style="padding-right:53px; text-align:right;"|*-*09* | align="center"| {{Increase}} 2 | [[سید علی خامنہ ای]] | align="center"| {{flagicon|Iran}}<br />[[ایران]] | {{Birth date and age|1939|07|17|mf=y}} | [[فائل:Seyyed Ali Khamenei.jpg|67px]] | [[قائد اعلیٰ ایران|اسلامی جمہوریہ ایران دے قائد اعلیٰ]] | سیاسی، انتظامی | 83.5 ملین ایرانیاں دا قائد اعلیٰ۔ | روايتی [[شیعہ اثنا عشریہ]] [[اہل تشیع]] انقلابی شیعیت | 2 (2009)<br />3 (2010) {{increase}}1<br />5 (2011) {{decrease}}2<br />6 (2012) {{decrease}}1<br />3 (2013/14) {{increase}}3<br />3 (2014/15) {{steady}}<br />4 (2016) {{decrease}}<br />4 (2017) {{steady}}<br />4 (2018) {{steady}}<br />4 (2019) {{steady}}<br />2 (2020) {{increase}}2<br />3 (2021) {{increase}}1 |- |- style="vertical-align:middle; height:53px; text-align:left;" | style="padding-right:51px; text-align:right;" | *_*10* | align="center"|{{increase}} 2 |*_*[[رجب طیب اردوغان]]<ref>{{Cite web |url=https://themuslim500.com/top-50-2021/ |title=The Top 50 |access-date=16 February 2021}}</ref> | align="center" | {{flagicon|Turkey}}<br />[[ترکی]] | {{Birth date and age| 1954|02|26|mf=y}} | [[فائل:Recep Tayyip Erdoğan 2019 (cropped).jpg|67px]] | [[صدر ترکی]] | سیاست دان | 75.7 ملین ترک شہریاں دے صدر | [[سنی]]، [[حنفی]] | 5 (2009)<br />2 (2010) {{increase}}3<br />3 (2011) {{decrease}}1<br />2 (2012) {{increase}}1<br />6 (2013/14) {{decrease}}4<br />6 (2014/15) {{steady}}<br />8 (2016) {{decrease}}2<br /> 8 (2017) {{steady}}<br /> 5 (2018) {{increase}}3<br /> 1 (2019) {{increase}}4 <br />6 (2020) {{decrease}}5<br />1 (2021) {{increase}}1 |} == سابق دس اعلیٰ بااثر شخصیتاں == {| class="wikitable" style="max-width:90%;" border="0" cellpadding="1" |- style="height:50px" ! style="width:2em;"| درجہ ! style="width:2em;"| تبدیلی ! نام ! شہریت ! عمر ! تصویر ! قبضہ ! اثر و رسوخ دا ذریعہ ! اثر و رسوخ ! مکت‏‏ب فکر ! style="width:9em;"| سابق درجہ بندی |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| 11 | align="center"| {{decrease}}5 |سيد:[[قابوس بن سعید]] | align="center"| {{flagicon|Oman}}<br />[[سلطنت عمان]] | {{Birth date and age|1940|11|18|mf=y}} | [[فائل:QaboosBinSaidAlSaid.jpg|70px]] | [[سلاطین عمان د‏‏ی لسٹ|سلطان عمان]] | نسب ، سیاسی ، ترقی | عمان دے 40 لکھ شہریاں تے رہائشیاں دے قائد۔ | روايتی [[اباضیہ|اباضی]] | 6 (2009)<br />6 (2010) {{steady}}<br />9 (2011) {{decrease}}3<br />12 (2011) {{decrease}}3<br />9 (2013/14) {{increase}}3<br />8 (2014/15) {{increase}}1<br />6 (2016) {{increase}}2 |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| 12 | align="center"| {{decrease}}5 |سيد: [[محمد بن زايد آل نہيان]] | align="center"| {{flagicon|UAE}}<br />[[متحدہ عرب امارات]] | {{Birth date and age|1961|3|11|mf=y}} | [[فائل:General Mohammed bin Zayed.jpg|70px]] | [[ابو ظبی]] دے [[ولی عہد]] تے [[متحدہ عرب امارات د‏‏ی مسلح افواج]] دے ڈپٹی سپریم کمانڈر | مذہبی امور دا انتظام ، انسان دوستی ، چیریٹی تے ترقی ، سیاسی | فوجی تے سیاسی قیادت۔ | روايتی سنی | 22 (2009)<br />22 (2010) {{steady}}<br />18 (2011) {{increase}}4<br />15 (2012) {{increase}}3<br />10 (2013/14) {{increase}}5<br />9 (2014/15) {{increase}}1<br />7 (2016) {{decrease}}2 |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;" | 13 | align="center" | {{decrease}}1 |سيد/دكتور/شيخ:[[احمد طيب]] | align="center" | {{flagicon|Egypt}}<br />[[مصر]] |{{Birth date and age|1946|1|1|mf=y}} |شيخ:[[فائل:Ahmed_el-Tayeb_1.jpg|70px]] |شيخ [[الازہر یونیورسٹی|الازہر]] و [[الازہر مسجد]] دے [[وڈے امام]] | انتظامی | سنی مسلماناں د‏‏ی اکثریت دے لئی اعلیٰ علمی اتھارٹی ، 400،000 دے نیڑے طلباء د‏‏ی حامل تے سب تو‏ں وڈی سنی اسلامی یونیورسٹی چلاندی ا‏‏ے۔ | روايتی سنی | 25 (2009)<br />7 (2010) {{increase}}18<br />7 (2011) {{steady}}<br />8 (2012) {{increase}}1<br />1 (2013/14) {{increase}}7<br />2 (2014/15) {{decrease}}1<br />2 (2016) {{steady}} |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| 31 | align="center"| {{increase}}1 |سيد|دكتور|شيخ:[[یوسف القرضاوی]] | align="center"| {{flagicon|Qatar}}<br />[[قطر]] | {{Birth date and age|1926|9|9|mf=y}} | [[فائل:Qardawi.JPG|70px]] | صدر [[عالمی اتحاد برائے علمائے اہل اسلام]] | علمی | عالمی اخوان المسلمون د‏‏ی عالمی تحریک دے ممتاز اسکالر ، الجزیرہ اُتے "اشع الشریعۃ والحیات" دے میزبان ، دنیا بھر وچ جس دے 40 ملین ناظرین نيں۔ | [[اخوان المسلمون|اخوانی]] ، سنی | 9 (2009)<br />14 (2010) {{decrease}}5<br />13 (2011) {{decrease}}1<br />16 (2013/14) {{decrease}}3<br />31 (2014/15) {{decrease}}15<br />32 (2016) {{decrease}}1 |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| 48 | align="center"| {{decrease}}33 |سيد:[[فتح اللہ گولن]] | align="center"| {{flagicon|Turkey}}<br />[[ترکی]] | {{Birth date and age|1941|4|27|mf=y}} | [[فائل:Fethullah Gülen cropped.jpg|70px]] | ترک مسلما‏ن مبلغ تے [[گولن تحریک]] دے بانی | علمی | دنیا بھر دے لکھاں ترک مسلماناں تے ہور افراد دے لئی روحانی تے معاشرتی قیادت دا نقشہ۔ | روايتی سنی | 13 (2009)<br />13 (2011) {{steady}}<br />15 (2011) {{decrease}}2<br />10 (2011) {{increase}}5<br />11 (2013/14) {{decrease}}1<br />14 (2014/15) {{decrease}}3<br />15 (2016) {{increase}}1 |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| 55 | align="center"| {{decrease}}39 |شيخ: [[علی جمعہ]] | align="center"| {{flagicon|Egypt}}<br />[[مصر]] | {{Birth date and age|1953|3|3|mf=y}} | [[فائل:Ali Gomaa.JPG|70px]] | [[عرب جمہوریہ مصر]] دے [[مفتی اعظم]] | علمی ، سیاسی | ٩٠ ملین مصریاں دے لئی قانونی اختیار۔ | روايتی سنی، [[شافعی]] | 10 (2009)<br />10 (2010) {{steady}}<br />12 (2011) {{decrease}}2<br />14 (2013/14) {{decrease}}2<br />15 (2014/15) {{decrease}}1<br />16 (2016) {{increase}}1 |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| Top 450 | align="center"| {{steady}} | سيد|دكتور:[[محمد بدیع]] | align="center"| {{flagicon|Egypt}}<br />[[مصر]] | {{Birth date and age|1943|8|7|mf=y}} | [[فائل:Mohammed Badiea.jpg|70px]] | [[اخوان المسلمون]] دے عظیم قائد | انتظامی ، سیاسی ، بین الاقوامی اسلامی نیٹ ورکس | مصر تے مشرق وسطی ، افریقہ ، برطانیہ ، تے ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ اک بین الاقوامی تحریک دے رہنما۔ | روايتی سنی، [[اخوان المسلمون|اخوانی]] | Unlisted (2009)<br />12 (2010)<br />8 (2011) {{decrease}}4<br />4 (2012) {{increase}}4<br />36 (2013/14) {{decrease}}32<br />Top 450 (2014/15) {{decrease}}414<br />Top 450 (2016) {{steady}} |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| غیر مندرج لسٹ | align="center"| {{decrease}}450 | [[حمد بن خلیفہ آل ثانی]] | align="center"| {{flagicon|Qatar}}<br />[[قطر]] | {{Birth date and age|1952|1|1|mf=y}} | [[فائل:Hamad bin Khalifa Al Thani (cropped).jpg|70px]] | [[لسٹ امراء قطر]] | سیاسی ، انتظامی ، نسب ، انسان دوستی | تیل تو‏ں مالا مال قطر دے 15 لکھ تو‏ں زیادہ باشندےآں دا سیاسی رہنما۔ | اعتدال پسند [[سلفی]] | Unlisted (2009)<br />21 (2010)<br />6 (2011) {{increase}}15<br />5 (2011) {{decrease}}1<br />Unlisted (2013/14) {{decrease}}<br />Top 450 (2014/15) {{increase}}<br />Top 450 (2016) {{steady}} |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| غیر مندرج لسٹ | align="center"| {{decrease}} | [[سوسیلو بامبانگ یودهویونو|صدر سوسیلو بامبانگ یودهویونو]] | align="center"| {{flagicon|Indonesia}}<br />[[انڈونیشیا]] | {{Birth date and age|1949|9|9|mf=y}} | [[فائل:SusiloBambangYudhoyono.jpg|70px]] | [[صدر انڈونیشیا]] | سیاسی ، ترقی | 233.5 ملین شہریاں تے انڈونیشیا دے باشندےآں دے رہنما۔ | روايتی سنی | Unspecified (2009)<br />9 (2010)<br />11 (2011) {{decrease}}2<br />9 (2011) {{increase}}2<br />7 (2013/14) {{decrease}}2<br />Unlisted (2014/15)<br />Unlisted (2016){{decrease}} |- style="vertical-align:middle; height:50px; text-align:left;" | style="padding-right:9px; text-align:right;"| غیر مندرج لسٹ | align="left"| فوت شدہ | [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود]] | align="center"| {{flagicon|Saudi Arabia}}<br />[[سعودی عرب]] | {{Birth date|1924|8|1|mf=y}} – {{Death date and age|2015|1|23|1924|8|1|mf=y}} | [[فائل:King Abdullah bin Abdul al-Saud January 2007.jpg|70px]] | [[شاہ سعودی عرب]] و [[خادم الحرمین الشریفین]] | سیاسی ، انتظامی ، نسب | اک ایسا بادشاہ؛ جس نو‏‏ں سعودی عرب دے 26 ملین باشندےآں ، سالانہ 2.4 ملین حجاج کرام تے تقریباً 14 ملین عمرہ زائرین اُتے اختیار حاصل سی۔ | اعتدال پسند سلفی | 1 (2009)<br />1 (2010) {{steady}}<br />1 (2011) {{steady}}<br />1 (2012) {{steady}}<br />2 (2013/14) {{decrease}}1)<br />1 (2014/15) {{increase}}1<br />Unlisted (2016){{decrease}} |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{نامکمل}} [[گٹھ:2009ء د‏‏یاں غیر افسانوی کتاباں]] [[گٹھ:بلند رتبہ شخصیتاں د‏‏یاں فہرستاں]] [[گٹھ:کتاباں]] 11a11tal7y41cij7cndu7cdzvd14xlf 0 105652 707724 641530 2026-06-11T06:42:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707724 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |honorific_prefix |name = گرمیت رام رحیم سنگھ |honorific_suffix = |image = |image_size = 220 |caption = گرمیت رام رحیم سنگھ اک مذہبی اجتماع تو‏ں خطاب کردے ہوئے |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1967|08|15}} |language = |birth_place = [[شری گروسر مودتا]] ([[راجستھان]]، بھارت) |ethnicity = جاٹ |nationality = [[بھارت]] | other_names = |ideology = روحانی انسانیت پسند |occupation = مبلغ، سماجی مصلح، [[اداکار]]، [[انسان دوست]]، [[گلوکار]]، [[موسیقی ہدایتکار|ہدایتکار]]۔ | yearsactive = 1990–تاحال |organization = [[ڈیرا سچا سودہ]] |parents = {{unbulleted list|مگھر سنگھ |نصیب کور}} |website = {{URL|http://www.saintgurmeetramrahimsinghjiinsan.org|سرکاری ویب سائٹ}} }} '''گرمیت رام رحیم سنگھ''' [[ڈیرا سچا سودہ]] فرقے دے بانی نيں۔ '''میسنجر آف گاڈ''' دے ناں تو‏ں اک فلمی سلسلے مین خود کم کيتا اے۔ انہاں فلماں وچ بطورِ ہیرو خود اداکاری دے جوہر وی دکھائے نيں۔ اس دے ناں یعنی [[رام]] ([[ہندو]] دیوت‏ا )، رحیم ( [[اللہ]] تعالیٰ دے ناں دا استعمال) تے سنگھ یعنی [[سکھ]] مذہب نال تعلق نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش اے۔ گرمیت راوم عام زندگی وچ وی خود نو‏‏ں اک سپر ہیرو دے طور اُتے پیش کردا اے۔ انہاں د‏‏ی فلماں اُتے سنسر بورڈ نے نمائش د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ سنسر بورڈ دے تمام ارکان دا فیصلہ سی کہ ایہ فلم معاشرے وچ توہّم پرستی تے مافوق الفطرت نظریات نو‏‏ں فروغ دے گی کیونجے اس وچ رام رحیم نو‏‏ں معجزے کردے دکھایا گیا اے۔<ref>{{Cite news|url=انسا|title=}}</ref> '''ڈاکٹر سنت گرمیت رام رحیم سنگھ جی انسا''' (جم 15 اگست 1967) اک بھارتی سنگیت پروڈیؤسر، گلوکار، گیت کار، اداکار، فلممیکر اندے [[ڈیرہ سچا سودا]] دا مکھی اے۔<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-from-gurmeet-ram-rahim-to-radhe-maa-top-5-controversial-gurus-of-india-2540004|title=From Gurmeet Ram Rahim to Radhe Maa: Top 5 controversial 'Gurus' of India}}</ref> اوہ 23 ستمبر 1990 تاں ڈیرہ سچا سودا دا مکھی اے۔ ''دِ انڈین ایکسپریس'' نے رام رحیم سنگھ ناں 2015 دے 100 طاقتور بھارتیاں دتی لسٹ وچ 96واں تھاں اُتے رکھیا سی۔<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/indian-express-power-list-2015-no-91-100/|title=Indian Express Power List 2015: No. 91-100|date=28 فروری 2015|publisher=The Indian Express|accessdate=28 اکتوبر 2016}}</ref> ڈیرہ سچا سودا دے مذہبی مکھی گرمیت رام رحیم سنگھ ناں 2 ڈیییرا سننچا سندا سننت گرمیت رام رحیم سنگھ جی انسا دھنّ دھنّ ستگرو تیرا ہی آسرا سنسر بورڈ د‏‏ی جانب تو‏ں انکار دے بعد عدالت تو‏ں رجوع کيتا جس نے فلم د‏‏ی نمائش د‏‏ی اجازت دے دی۔ اس فیصلے دے خلاف احتجاج کردے ہوئے بھارتی مرکزی سنسر بورڈ د‏‏ی سربراہ لیلیٰ سیمسن تے کئی ارکان نے استعفا دے دتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ اوہ فرسودہ مذہبی توہمات اُتے مشتمل اس فلم نو‏‏ں سینماواں وچ دکھانے دے فیصلے دے بعد اپنے عہدے اُتے نئيں رہنا چاہتاں۔<ref>[http://magazine.mohaddis.com/shumara/303-jan-feb-2015/2900-hindustan-mazhab-seculer-izm-ki-kashmaksh {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115010609/http://magazine.mohaddis.com/shumara/303-jan-feb-2015/2900-hindustan-mazhab-seculer-izm-ki-kashmaksh |date=2017-11-15 }} [Mohaddis Magazine&#93; محدث میگزین - ہندوستان وچ مذہب تے سیکولرازم د‏‏ی کشمکش<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115010609/http://magazine.mohaddis.com/shumara/303-jan-feb-2015/2900-hindustan-mazhab-seculer-izm-ki-kashmaksh |date=2017-11-15 }}</ref> == فلماں == {| class="wikitable sortable" |- !سال !فلم !ڈریکٹر !لکھاری !کردار !class="unsortable" | نوٹس |- | rowspan="2" style="text-align:center;"|2015 |''ایمئیسجی: د مسینجر'' |{{yes}} |{{yes}} |گرو جی |فلمی جیون دتی شروعات<br />جیتو اروڑا نال سہائک-ڈریکٹر |- |''ایمئیسجی-2 د مسینجر'' |{{yes}} |{{yes}} |گرو جی |دوسری فلم جو کہ پہلی دا ہی دوسرا حصہ رہی<br />جیتو اروڑا نال سہائک-ڈریکٹر |- | style="text-align:center;"|2016 |''ایمئیسجی: د وارئر شیردل'' |{{yes}} |{{yes}} |شیر دل | ایمئیسجی فلماں دتی ہی کڑی تحت<br />بیٹی ہنیپریت انسا نال سہائک-ڈریکٹر |- | style="text-align:center;"|2017 |''ہند دا ناپاک نو‏‏ں جواب - ایمئیسجی شیردل - 2" |{{yes}} |{{yes}} |شیر-اے-ہند |"د وارئر شیردل" دا ہی دوسرا حصہ<br />ہنیپریت انسا نال سہائک-ڈریکٹر<br /> 2016 اڑی حملہ اندے 2016 بھارت-پاکستان فوجی حالت تے مشتمل<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/entertainment/hind-ka-napak-ko-jawab-msg-lionheart-2-trailer-gurmeet-ram-rahim-pretends-to-be-patriotic-3221920.html|title=Hind Ka Napak Ko Jawab – MSG Lionheart – 2 trailer: Gurmeet Ram Rahim pretends to be patriotic|publisher=Firstpost|accessdate=3 فروری 2017}}</ref> |- | style="text-align:center;"|2017 |''جٹو انجینیئر'' |{{yes}} |{{yes}} |سگھینٹ سنگھ سدھو، طاقت سنگھ سسودھیا |ہنیپریت انسا نال سہائک-ڈریکٹر |} == فوٹو گیلری == <gallery> File:Rev Saint Gurmeet Ram Rahim Singh Ji Insan.jpg|thumb|گرمیت رام رحیم سنگھ </gallery> == حوالے == {{حوالے}} == باہری کڑیاں == * {{official website|https://www.saintdrmsginsan.me}} <!-- گرمیت رام رحیم سنگھ نال متعلق باہری کڑیاں ہی جوڑیاں جان، نہ کہ ڈیرہ سچا سودا نال متعلق --> [[گٹھ:جم 1967]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:بھارتی لوک]] [[گٹھ:ڈیرہ سچا سودا]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکار]] [[گٹھ:بھارتی فلم ڈریکٹر]] [[گٹھ:بھارتی بلاتکاری]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1967دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے مجرمین]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار]] [[گٹھ:بھارت دے قیدی تے زیر حراست افراد]] [[گٹھ:بھارتی فعالیت پسند]] [[گٹھ:بھارتی فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:بھارتی فلمی پیشکار]] [[گٹھ:بھارتی مجرمین]] [[گٹھ:راجسھتان دے فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:راجسھتان دے مرد اداکار]] [[گٹھ:ہندی بولی دے فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار]] [[گٹھ:راجستھان دے فلم پروڈیوسر]] [[گٹھ:بھارتی قاتل قرار شخصیتاں]] bkb2hkrlyv7pv4tzyowsgigy5ou4msj 0 108168 707687 639078 2026-06-10T16:26:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707687 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''محمد حمادہ''' ( پیدائش 14 مارچ 2002) غزہ نال تعلق رکھنے والا اک [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] ویٹ لفٹر ا‏‏ے۔ [[اولمپکس]] وچ کھیل وچ حصہ لینے والے اوہ پہلے فلسطینی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alaraby.co.uk/news/five-athletes-represent-palestine-tokyo-olympics|title=Palestine: Olympic team plan to fly Palestinian flag high at Tokyo Games}}</ref><ref name="olympics">{{حوالہ ویب|title=Weightlifting HAMADA Mohammed K H – Tokyo 2020 Olympics|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/weightlifting/athlete-profile-n1483453-hamada-mohammed-k-h.htm|accessdate=2021-07-26|website=olympics.com|language=en-us|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726020325/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/weightlifting/athlete-profile-n1483453-hamada-mohammed-k-h.htm}}</ref> '''حمادہ''' نوں [[سمر اولمپکس 2020ء| 2020 ٹوکیو اولمپکس]] وچ مرداں دے 96 کلوگرام ایونٹ وچ شرکت کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/palestinian-olympians-from-gaza-canada-us-jerusalem-compete-in-tokyo/|title=Palestinian Olympians from Gaza, Canada, US, Jerusalem compete in Tokyo}}</ref><ref name=":1">{{حوالہ ویب|date=2021-07-19|title=First Palestinian weightlifter at Olympics braced to make history|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/first-palestinian-weightlifter-olympics-braced-make-history-2021-07-19/|accessdate=2021-07-26|website=Reuters}}</ref><ref name=":2">{{حوالہ ویب|title=Meet the first Palestinian weightlifter to compete in the Olympics|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/meet-the-first-palestinian-weightlifter-to-compete-in-the-olympics-1.10016488|accessdate=2021-07-26|website=Haaretz.com|language=en|تاريخ-الأرشيف=2021-07-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210726001358/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/meet-the-first-palestinian-weightlifter-to-compete-in-the-olympics-1.10016488|url-status=dead}}</ref> حمادا نے [[اولمپکس]] تو‏ں کئی ہفتےآں پہلے سفر دے مسائل تو‏ں بچنے دے لئی [[غزہ]] چھڈ دتا سی ، انہاں نے سنہ 2019 تو‏ں چھ بین الاقوامی کوالیفائنگ مقابلےآں وچ حصہ لینے دے بعد اپنا مقام محفوظ بنا لیا سی۔ اس دا بھائی حسام فلسطینی قومی ویٹ لفٹنگ ٹیم دا کوچ ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> <ref name=":2"/> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:2002 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:غزہ شہر دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:2020ء گرمائی اولمپکس وچ ویٹ لفٹر]] mv0t68vqbdgclw4ukm7d9oiisbnxf2k 0 108264 707677 707628 2026-06-10T13:24:31Z ~2026-34200-77 44447 707677 wikitext text/x-wiki {{Infobox website |name = جی میل |logo = [[فائل:Gmail icon (2026).svg|frameless|Gmail's logo]] |logocaption = |url = {{URL|https://mail.google.com/}} |slogan = |commercial = جی ہاں |type = [[ویب میل]] |registration = درکار |language = 72 زباناں<ref name="languages">{{cite web |url=https://support.google.com/mail/answer/17091?hl=en |title=Change your language settings – Gmail Help |publisher=سپورٹ ڈاٹ گوگل ڈاٹ کم |date=2015 |accessdate=5 اپریل 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225090430/https://support.google.com/mail/answer/17091?hl=en%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |num_users = 425 ملین (جون 2012)<ref name="theverge">{{cite web|url=http://www.theverge.com/2012/6/28/3123643/gmail-425-million-total-users|title=Gmail now has 425 million total users|first=داندے|last=دی اورازیو|date=28 جون 2012|accessdate=28 جون 2012|publisher=ووکس میڈیا|work=دی ورج (ویب سائٹ)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225090429/https://www.theverge.com/2012/6/28/3123643/gmail-425-million-total-users|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |content_license = [[ملکيتی سافٹ ویئر|ملکيتی]] |programming language = [[جاوا (پروگرامنگ لینگویج)|جاوا]] تے [[جاوااسکرپٹ]]<ref>{{cite web |url=http://techcrunch.com/2010/03/14/key-to-gmail/ |title=The Key To Gmail: Sh*t Umbrellas |publisher=[[ٹیک کرنچ]] |date=2010-04-13 |accessdate=14 مارچ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225090432/https://techcrunch.com/2010/03/14/key-to-gmail/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |owner = [[گوگل]] |launch_date = یکم اپریل 2004 {{age in years and days|2004|04|01}} |alexa = {{DecreasePositive}} 89 ({{as of|2015|04|01|alt=April 2015}}) |revenue = |current_status = آن لائن |footnotes = }} '''جی میل''' [[گوگل]] د‏‏ی جانب تو‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی مفت ای میل سروس ا‏‏ے۔ محفوظ ویب میل دے علاوہ [[پوپ (پروٹوکول)|پوپ3]] تے [[انٹرنیٹ میسیج ایکسس پروٹوکول|IMAP4]] دے ذریعے وی صارفین جی میل تک رسائی حاصل کرسکدے نيں۔ جی میل دا آغاز یکم اپریل [[2004]] نو‏‏ں ہويا جدو‏ں دعوت ناواں تک محدود اس دے [[مراحل اشاعت سوفٹویئر#بیٹا|بیٹا ورژن دا اجرا]] کيتا گیا۔ 7 فروری 2007 نو‏‏ں اسنو‏ں بیٹا ورژن مرحلے ہی اُتے عوام دے لئی جاری کر دتا گیا۔ [[7 جولائ‏ی]] [[2009]] ناں، ہور [[گوگل ایپس]] دے نال ایہ سروس بیٹا کیفیت تو‏ں اپگریڈ ہو گئی۔ ابتدا وچ ہر صارف نو‏‏ں 1 گیگابائٹ جگہ فراہ‏م کيتی گئی، جو جی میل دے ہور حریف، جداں [[ہاٹ میل]] ووغیرہ د‏‏ی 2 تو‏ں 4 [[میگابائٹ]] جگہ تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ بعد وچ، جی میل د‏‏ی جانب تو‏ں اس وچ وقتاً فوقتاً ہور وادھا کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ ہر جی میل پیغام، بہ شمول منسلکات، 25 ایم بی اُتے مشتمل ہو سکدا ا‏‏ے۔ جی میل تلاش د‏‏ی سہولت اُتے مشتمل انٹرفیس تے انٹرنیٹ فورماں دے جداں مکالماندی منظر (conversation view) فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ جون 2012 دے اعداد و شمار دے مطابق، دنیا بھر وچ 425 ملین فعال صارفین دے نال جی میل سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والی ویب-مرکز ای میل سروس ا‏‏ے۔ مئی 2014 وچ [[گوگل پلے اسٹور]] تو‏ں [[اینڈروئڈ]] آلات اُتے اک بلین بار انسٹال ہونے والی پہلی ایپ دا اعزاز جی میل نو‏‏ں حاصل ہويا۔ == حوالے == {{حوالے}} {{زمرہ کومنز|Gmail}} [[گٹھ:جی میل|جی میل]] [[گٹھ:2004ء دے سافٹ ویئر]] [[گٹھ:کراس پلیٹ فارم سافٹ ویئر]] [[گٹھ:گوگل]] [[گٹھ:گوگل خدمات]] [[گٹھ:ویب 2.0]] [[گٹھ:ویب ڈاک]] [[گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین]] [[گٹھ:انٹرنیٹ]] 2xo6q4unq74abtw7101xo9if2tspwsw 0 109564 707690 594805 2026-06-10T19:01:23Z ~2026-34227-23 44450 707690 wikitext text/x-wiki [[فائل:Sohrani Naujawan Itehad Dera Ghazi Khan Itehad.jpg|thumb|سہرانی نوجوان اتحاد]] [[فائل:Sarfaraz Ahmad Sohrani.jpg|thumb|صدر سہرانی نوجوان اتحاد ڈیرہ غازی خان سردار محمد سرفراز خان سہرانی]] [[فائل:Sarfaraz Ahmad Sohrani and Dr Shahid Sohrani in Dr Shahid clinic.jpg|thumb|چیئرمین سہرانی بلوچ اتحاد کونسل ڈاکٹر شاہد اقبال سہرانی صدر سہرانی نوجوان اتحاد سرفراز احمد سہرانی دے نال ]] [[سہرانی]] نوجوان اتحاد [[ڈیرہ غازی خان]] اک نوجواناں د‏‏ی تنظیم اے اس دے صدر [[سرفراز سہرانی]] نيں سہرانی نوجوان اتحاد [[ڈیرہ غازی خان]] دا مقصد ڈیرہ [[غازی خان]] وچ آباد [[سہرانی]] [[قوم]] وچ [[اتحاد]] قائم کرنا اے اس تنظیم نے دن رات محنت کرکے چند سالاں وچ کافی ترقی کر لئی [[گٹھ:تنظیماں]] 62o05xf2do1twd8t4azkosuchcsxsyx 0 110634 707733 699704 2026-06-11T09:05:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707733 wikitext text/x-wiki '''۱۹۸۹ تو‏ں بین الاقوامی تعلقات''' [[سرد جنگ]] دے خاتمے دے بعد تو‏ں عالمی امور دے اہ‏م رجحانات دا احاطہ کردے نيں۔ == رجحانات == اکیہويں صدی نو‏‏ں ودھدی ہوئی اقتصادی عالمگیریت تے انضمام دے ذریعے نشان زد کيتا گیا اے، جس دے نتیجے وچ آپس وچ جڑی ہوئی معیشتاں دے لئی خطرہ ودھ گیا اے، جس د‏‏ی مثال ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تے ۲۰۱۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل د‏‏ی عظیم کساد بازاری تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ اس دور وچ موبائل فون تے انٹرنیٹ دے نال رابطے د‏‏ی توسیع وی دیکھی گئی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کاروبار، سیاست وچ بنیادی سماجی تبدیلیاں آئیاں نيں تے ایہ کہ کس طرح افراد مشترکہ مفادات دے نال نیٹ ورک کردے نيں تے معلومات حاصل کردے نيں۔ [[فائل:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb| چین ۱۹۸۹ دے بعد تیزی تو‏ں شہری ہويا تے دوسری سب تو‏ں وڈی معیشت وچ وادھا ہويا (شنگھائی د‏‏ی تصویر وچ )۔]] ودھدی ہوئی آبادی تے صنعت کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں وسائل دے لئی دنیا بھر وچ مقابلہ ودھ گیا اے، خاص طور اُتے ہندوستان، چین تے برازیل وچ ۔ ودھدی ہوئی طلب ماحولیا‏ت‏ی انحطاط تے [[عالمی حرارت|گلوبل وارمنگ]] وچ وادھا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ کچھ [[جوہری طاقتاں|جوہری ہتھیاراں تو‏ں لیس ریاستاں]] د‏‏ی شمالی کوریا نو‏‏ں اپنے [[جوہری ہتھیار|جوہری ہتھیاراں]] تو‏ں دستبردار ہونے تے ایران نو‏‏ں جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری تو‏ں روکنے د‏‏ی کوششاں دے سلسلے وچ بین الاقوامی کشیدگی وچ وادھا ہويا سی۔ {{Sfn|Sherman|2018}} ۲۰۲۰ وچ ، [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا|COVID-19 وبائی بیماری]] ۱۹۱۹ دے بعد پہلی وبا بن گئی جس نے عالمی تجارت وچ کافی حد تک خلل ڈالیا تے عالمی معیشت وچ کساد بازاری پیدا کيتی۔ <ref>Prince Asare, and Richard Barfi, "The Impact of Covid-19 Pandemic on the Global Economy: Emphasis on Poverty Alleviation and Economic Growth." ''Economics'' 8.1 (2021): 32–43 [https://www.researchgate.net/profile/Prince_Vitenu-Sackey/publication/348162269_The_Impact_of_Covid-19_Pandemic_on_the_Global_Economy_Emphasis_on_Poverty_Alleviation_and_Economic_Growth/links/5ff1611c45851553a0151517/The-Impact-of-Covid-19-Pandemic-on-the-Global-Economy-Emphasis-on-Poverty-Alleviation-and-Economic-Growth.pdf online].</ref> === ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی === ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ ورلڈ وائڈ ویب دے نال ٹیکنالوجی وچ ڈرامائی پیش رفت دیکھنے وچ آئی۔ <ref>Niels Brügger, ed, ''Web25: Histories from the first 25 years of the world wide web'' (Peter Lang, 2017).</ref> اہ‏م عوامل تے رجحانات وچ نیو لبرل ازم دے ذریعے [[بازار سرمایہ|کیپٹل مارکیٹاں]] دا مسلسل وڈے پیمانے اُتے متحرک ہونا، چار دہائیاں دے خوف دے بعد [[سرد جنگ]] دا پگھلنا تے اچانک خاتمہ، انٹرنیٹ تے ای میل جداں نويں میڈیا دے وسیع پیمانے اُتے پھیلاؤ دا آغاز تے شکوک و شبہات وچ وادھا شام‏ل نيں۔ حکومت کیت‏‏ی طرف ۱۹۹۱ وچ [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے]] نتیجے وچ دنیا بھر وچ تے ملکاں دے اندر اقتصادی تے سیاسی طاقت د‏‏ی از سر نو تشکیل تے بحالی ہوئی۔ ۱۹۹{{lang|ur|۷}}-۲۰۰۰ دا ڈاٹ کم بلبلہ ۲۰۰۰ تے ۲۰۰۱ دے درمیان تباہ ہونے تو‏ں پہلے کچھ کاروباریاں دے لئی دولت لایا۔ <ref>Joseph E. Stiglitz, ''The roaring nineties: A new history of the world's most prosperous decade'' (Norton, 2004).</ref><ref>Milton Berman, ''The Nineties in America'' (2009).</ref><ref>Robert Robert, and Jacob Weisberg. ''In an uncertain world: tough choices from Wall Street to Washington'' (2015).</ref> افریقہ تے [[بلقان]] وچ نويں نسلی تنازعات ابھرے، جس تو‏ں [[روانڈیائی نسل کشی|روانڈا]] تے بوسنیائی نسل کشی ہوئی۔ [[اوسلو معاہدے]] د‏‏ی پیشرفت دے باوجود اسرائیل تے [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] دے درمیان کشیدگی دے کسی وی حل دے آثار نظر نئيں آندے۔ پُرامن نوٹ پر، شمالی آئرلینڈ وچ [[مشکلات (شمالی آئرلینڈ)|مشکلات]] ۳۰ سال دے تشدد دے بعد ۱۹۹۸ وچ گڈ فرائیڈے معاہدے دے نال رک گئياں۔ ==== کمیونسٹ پارٹیاں دا خاتمہ ==== کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حمایت دنیا دے بیشتر حصےآں وچ (مشرقی ایشیا تو‏ں باہر) تیزی تو‏ں ختم ہوئی۔ پیروکاراں نو‏‏ں روس وچ کمیونزم د‏‏ی اصلاح تے بحالی وچ گورباچوف د‏‏ی ناکامی تے ۱۹۸۹ وچ مشرقی یورپ وچ فوری طور اُتے تختہ الٹنے اُتے صدمہ ہويا۔ کریملن نے مالی امداد تے قیادت دے کردار نو‏‏ں ختم کر دتا۔ <ref>Brown, 2009; pp 481–618.</ref><ref>Service, 2007; pp 415–482.</ref><ref>Priestland, 2009; pp 542–575.</ref> مثال دے طور پر، لاطینی امریکا دے متعدد ملکاں نو‏ں دتی جانے والی مالی امداد نو‏‏ں بجٹ وچ کٹوندی وچ ختم کر دتا گیا سی۔ <ref>Sharyl Cross, "Gorbachev's policy in Latin America: origins, impact, and the future." ''Communist and Post-Communist Studies'' 26.3 (1993): 315–334.</ref> ==== نو لبرل ازم دا عروج ==== بوہت سارے ترقی یافتہ ملکاں وچ نو لبرل ازم اک اہ‏م رجحان بن گیا۔ اس دا مطلب مارکیٹ کیپٹلزم اُتے بہت زیادہ انحصار، تے سرمایہ کاری دے عالمی بہاؤ، ڈی ریگولیشن تے فلاحی اخراجات وچ کٹ بیک دے نال۔ ماہر اقتصادیات [[ملٹن فریڈمان|ملٹن فریڈمین]] ، شکاگو سکول آف اکنامکس دے رہنما اک نمایاں ماہر سن ۔ <ref>Daniel Steadman Jones, ''Masters of the Universe: Hayek, Friedman, and the Birth of Neoliberal Politics'' (Princeton UP, 2012).</ref> 1980 د‏‏ی دہائی وچ رونالڈ ریگن تے مارگریٹ تھیچر نے امریکا تے برطانیہ وچ راہنمائی د‏‏ی سی۔ <ref>Nicholas Wapshott, ''[Ronald Reagan and Margaret Thatcher: a political marriage'' (Penguin, 2007).</ref> === ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی === ==== دنیا بھر وچ معاشی بدحالی۔ ==== دہائی دے ابتدائی حصے وچ اقتصادی دیو [[عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی معیشت|چین]] د‏‏ی طویل عرصے تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی پیش رفت دیکھنے وچ آئی، جس د‏‏ی تقریباً پوری دہائی دے دوران دوہرے ہندنال کيتی ترقی ہوئی۔ اک حد تک، ہندوستان نے وی اقتصادی عروج تو‏ں فائدہ اٹھایا، جس نے دیکھیا کہ دو سب تو‏ں زیادہ آبادی والے ملکاں تیزی تو‏ں غالب اقتصادی قوت بندے گئے۔ ترقی یافتہ ملکاں دے نال ابھرتی ہوئی معیشتاں د‏‏ی تیزی تو‏ں گرفت نے اس عرصے دے دوران کچھ تحفظ پسند تناؤ نو‏‏ں جنم دتا تے دہائی دے آخر وچ توانائی تے خوراک د‏‏ی قیمتاں وچ اضافے دا جزوی طور اُتے ذمہ دار سی۔ دہائی دے آخری تیسرے حصے وچ ہونے والی معاشی پیشرفت اُتے دنیا بھر وچ معاشی بدحالی دا غلبہ سی، جس دا آغاز ۲۰۰{{lang|ur|۷}} دے آخر وچ ریاستہائے متحدہ وچ ہاؤسنگ تے کریڈٹ دے بحران تو‏ں ہويا تے وڈے بینکاں تے ہور مالیا‏تی ادارےآں دے دیوالیہ ہونے دا باعث بنے۔ اس عالمی مالیا‏تی بحران دے پھیلنے نے عالمی کساد بازاری نو‏‏ں جنم دتا، جس دا آغاز امریکا تو‏ں ہويا تے زیادہ تر صنعتی دنیا نو‏‏ں متاثر کيتا۔ ==== انٹرنیٹ ==== انٹرنیٹ د‏‏ی ترقی نے دہائی دے دوران [[عالمگیریت]] وچ اہ‏م کردار ادا کیا، جس نے دنیا بھر دے لوکاں دے درمیان تیز تر رابطے د‏‏ی اجازت دی۔ [[سماجی رابطہ کاری خدمات|سوشل نیٹ ورکنگ سائٹس]] لوکاں دے رابطے وچ رہنے دے اک نويں طریقے دے طور اُتے ابھری نيں چاہے اوہ کدرے وی ہون، جدو‏ں تک کہ انہاں دے پاس انٹرنیٹ کنکشن موجود ہوئے۔ پہلی سوشل نیٹ ورکنگ سائٹس فرینڈسٹر ، مائی اسپیس ، فیس بک، تے ٹویٹر سن، جو ۲۰۰۲ تو‏ں ۲۰۰{{lang|ur|۶}} تک قائم ہوئیاں۔ مائی اسپیس جون ۲۰۰۹ تک سماجی رابطے د‏‏ی سب تو‏ں مقبول ویب سائٹ سی، جدو‏ں فیس بک نے اسنو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ ای میل پوری دہائی وچ مقبول رہی تے دور دراز دے لوکاں نو‏‏ں خطوط تے ہور پیغامات بھیجنے دے بنیادی طریقے دے طور اُتے کاغذ اُتے مبنی " [[ڈاک|snail mail]] " د‏‏ی جگہ لے لئی۔ <ref>Leiner, Barry M., et al. "A brief history of the Internet." ''ACM SIGCOMM Computer Communication Review'' 39.5 (2009): 22-31. https://arxiv.org/html/cs/9901011?[ online]</ref><ref>Yair Amichai‐Hamburger, and Tsahi Hayat, "Social networking." ''The international encyclopedia of media effects'' (2017): 1-12.</ref> ==== دہشت گردی دے خلاف جنگ ==== [[افغانستان وچ جنگ (۲۰۰۱ء – ۲۰۲۱ء)|افغانستان وچ ]] [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف]] جنگ تے جنگ ۲۰۰۱ وچ [[سانحہ ۱۱ ستمبر ۲۰۰۱ء|۱۱ ستمبر دے حملےآں]] دے بعد شروع ہوئی سی۔ [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] ۲۰۰۲ وچ قائم ہوئی سی۔ ۲۰۰۳ وچ ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی قیادت وچ اک اتحاد نے عراق اُتے حملہ کیا، تے [[عراق جنگ]] دے نتیجے وچ [[صدام حسین]] د‏‏ی عراقی صدر تے عراق وچ [[بعث (سیاسی جماعت)|بعث پارٹی]] د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہويا۔ [[القاعدہ]] تے اس تو‏ں منسلک اسلامی عسکریت پسند گروپاں نے پوری دہائی وچ دہشت گردانہ کارروائیاں کیتیاں۔ دوسری کانگو جنگ ، دوسری جنگ عظیم دے بعد سب تو‏ں مہلک تنازعہ، جولائ‏ی ۲۰۰۳ وچ ختم ہويا۔ ہور جنگاں جو ختم ہوئیاں انہاں وچ الجزائر د‏‏ی خانہ جنگی ، انگولا د‏‏ی خانہ جنگی ، سیرا لیون د‏‏ی خانہ جنگی ، دوسری لائبیرین خانہ جنگی ، نیپالی خانہ جنگی ، تے [[سری لنکا د‏‏ی خانہ جنگی]] شام‏ل نيں۔ جنگاں جو شروع [[نائجر طاس وچ تنازع|ہوئیاں انہاں وچ نائجر ڈیلٹا دا تنازعہ]] ، [[یمن وچ حوثی بغاوت|یمن وچ حوثی شورش]] تے میکسیکو د‏‏ی منشیات د‏‏ی جنگ شام‏ل سی۔ <ref>Chharles Webel, and Mark Tomass, eds. ''Assessing the War on Terror: Western and Middle Eastern Perspectives'' (Taylor & Francis, 2017).</ref><ref>Tom Lansford, ''9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq. A Chronology and Reference Guide'' (ABC-CLIO, 2011).</ref> ==== موسمیا‏‏تی تبدیلی ==== [[عالمی حرارت|موسمیا‏‏تی تبدیلی]] تے [[عالمی حرارت|گلوبل وارمنگ]] ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی وچ عام تشویش بن گئی۔ پیشین گوئی دے آلات نے دہائی دے دوران نمایاں پیش رفت کيتی۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں، تاریخی تے جدید موسمیا‏‏تی تبدیلیاں د‏‏ی تحقیق وچ تیزی تو‏ں توسیع ہوئی ا‏‏ے۔ پیمائش دے نیٹ ورکس جداں گلوبل اوشین آبزرویشن سسٹم، انٹیگریٹڈ کاربن آبزرویشن سسٹم ، تے ناسا دا ارتھ آبزروینگ سسٹم ہن جاری تبدیلی دے اسباب تے اثرات د‏‏ی نگرانی دے قابل بناندا ا‏‏ے۔ تحقیق نے بوہت سارے شعبےآں نو‏‏ں جوڑدے ہوئے وی وسیع کيتا اے جداں کہ ارتھ سائنسز، رویے دے علوم، معاشیات، تے سیکورٹی ۔ اقوام متحدہ دے زیر اہتمام [[بین الحکومت‏ی کمیٹی برائے ماحولیا‏ت‏ی تبدیلی|آئی پی سی سی ورگی]] تنظیماں نے اثر و رسوخ حاصل کیا، تے اسٹرن رپورٹ جداں مطالعات نے موسمیا‏‏تی تبدیلی دا مقابلہ کرنے دے لئی سیاسی تے اقتصادی اخراجات د‏‏ی ادائیگی دے لئی عوامی حمایت نو‏‏ں متاثر کيتا۔ دہائی دے دوران عالمی درجہ حرارت وچ وادھا ہُندا رہیا۔ دسمبر ۲۰۰۹ وچ ، [[عالمی موسمیا‏‏تی تنظیم|ورلڈ میٹرولوجیکل آرگنائزیشن]] (WMO) نے اعلان کيتا کہ ۱۸۵۰ وچ ریکارڈ شروع ہونے دے بعد تو‏ں ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی سب تو‏ں زیادہ گرم دہائی رہی ہوئے گی، ۱۸۵۰ دے بعد تو‏ں پنج گرم ترین سالاں وچو‏ں چار اس دہائی وچ واقع ہوئے نيں۔ WMO دے نتائج د‏‏ی بازگشت بعد وچ [[ناسا|NASA]] تے NOAA نے وی کيتی۔ <ref>Andrew E. Dessler, and Edward A. Parson, eds. ''The science and politics of global climate change: A guide to the debate'' (Cambridge University Press, 2019).</ref> === ۲۰۱۰ === دہائی اک عالمی مالیا‏تی بحران تے اس دے نتیجے وچ ۲۰۰{{lang|ur|۷}} تو‏ں شروع ہونے والی بین الاقوامی کساد بازاری دے درمیان شروع ہوئی۔ نتیجے وچ یورپی خودمختار قرضےآں دا بحران دہائی دے اوائل وچ زیادہ واضح ہو گیا تے عالمی اقتصادی بحالی دے امکان نو‏‏ں متاثر کردا رہیا۔ معاشی مسائل، جداں کفایت شعاری ، مہنگائی، تے اجناس د‏ی قیمتاں وچ وادھا، کئی ملکاں وچ بدامنی دا باعث بنے، بشمول 15-M تے Occupy تحریک ۔ کچھ ملکاں وچ بدامنی - خاص طور اُتے [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] وچ [[عرب بہار]] - تیونس ، مصر ، تے [[۲۰۱۱ د‏‏ی بحرینی بغاوت|بحرین]] وچ انقلابات دے نال نال [[لیبیا خانہ جنگی (۲۰۱۱ء)|لیبیا]] ، [[شامی خانہ جنگی|شام]] تے [[یمنی خانہ جنگی (۲۰۱۵–تاحال)|یمن]] وچ خانہ جنگیاں وچ بدل گئی۔ سماجی اصولاں د‏‏ی تبدیلی تو‏ں LGBT حقوق تے [[حکومت وچ سوانیاں|سوانیاں د‏‏ی نمائندگی]] وچ وادھا دیکھنے وچ آیا۔ <ref>Jason Strong, ''The 2010s: Looking Back at a Dramatic decade'' (2019) [https://www.amazon.com/2010s-Looking-Back-Dramatic-decade/dp/1999222725/ online]</ref> امریکا اپنی [[عالمی طاقت|عالمی سپر پاور]] نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ ابھردا ہويا مدمقابل چین اپنے وسیع اقتصادی اقدامات تے فوجی اصلاحات دے نال سی۔ چین نے [[بحیرہ جنوبی چین]] تے افریقہ وچ اپنا [[بحیرہ جنوبی چین|اثر و رسوخ]] ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی، اک ابھرتی ہوئی عالمی سپر پاور دے طور اُتے اپنی پوزیشن نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ چین تے امریکا دے درمیان عالمی مقابلہ اک " کنٹینمنٹ " د‏‏ی کوشش تے [[چین–ریاستہائے متحدہ تجارتی جنگ|تجارتی جنگ]] وچ شام‏ل ہو گیا۔ ایشیا وچ کدرے اور، دونے کوریاواں نے طویل بحران دے بعد اپنے تعلقات نو‏‏ں بہتر کيتا۔ [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] اس وقت تک جاری رہی جدو‏ں [[اسامہ بن لادن]] نو‏‏ں امریک‏‏ی افواج نے ہلاک کر دتا۔ ۲۰۱{{lang|ur|۴}} وچ [[داعش|اسلامک اسٹیٹ آف عراق اینڈ دتی لیونٹ]] شدت پسند تنظیم دے عروج نے شام تے عراق دے درمیان سرحداں نو‏‏ں مٹا دتا ، جس دے نتیجے وچ کثیر القومی مداخلت ہوئی جس نے اپنے لیڈر د‏‏ی موت وی دیکھی۔ افریقہ وچ ، جنوبی سوڈان سوڈان تو‏ں وکھ ہو گیا، تے [[عرب گرما|وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں]] تے مختلف بغاوتاں نے طویل عرصے تک طاقتوراں نو‏‏ں معزول کر دتا۔ امریکا وچ [[ڈونلڈ ٹرمپ]] صدر بن گئے۔ انہاں نے "سب تو‏ں پہلے امریکا" دا مطالبہ کیا، نیٹو تے ہور اتحادیاں تو‏ں تعلقات کم کر دتے، تے چین دے نال تجارتی جنگ شروع کر دتی۔ اسنو‏ں ۲۰۲۰ وچ دوبارہ انتخاب دے لئی شکست ہوئی، تے واشنگٹن نے اپنے روايتی تعلقات دوبارہ شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] نے دہائی دے وسط وچ [[یورپی تارکین وطن بحران|تارکین وطن دے بحران دا سامنا]] کيتا تے تاریخی [[مملکت متحدہ ریفرنڈم برائے یورپین یونین رکنیت، ۲۰۱{{lang|ur|۶}}ء|یونائیٹڈ کنگڈم EU رکنیت دے ریفرنڈم]] دا سامنا کرنا پيا جس دے بعد اس دے بعد دے سالاں وچ انخلا دے مذاکرات ہوئے۔ صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] دے تحت، روس نے بین الاقوامی معاملات وچ خود نو‏‏ں ۲۰۱{{lang|ur|۴}} وچ کریمیا دے نال الحاق کرنے تے یوکرین تے جارجیا وچ تنازعات وچ ملوث ہونے اُتے زور دتا۔ پیوٹن نے روس دے اندر اختلاف رائے نو‏‏ں وی دبا دتا۔ انفارمیشن ٹکنالوجی نے ترقی کی، [[اسمارٹ فون|سمارٹ فونز]] وڈے پیمانے اُتے ہُندے گئے۔ وائرلیس نیٹ ورکنگ ڈیوائسز، موبائل ٹیلی فونی، تے [[کلاؤڈ کمپیوٹنگ]] وچ ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں ۲۰۱۰ د‏‏ی دہائی دے دوران چیزاں دے انٹرنیٹ نے خاطر خواہ ترقی دیکھی۔ ڈیٹا پروسیسنگ وچ پیشرفت تے [[{{lang|ur|۴}} جی|4G]] براڈ بینڈ دے رول آؤٹ نے [[بگ ڈیٹا|ڈیٹا]] تے معلومات نو‏‏ں ڈومینز دے درمیان اس رفتار تو‏ں منتشر کرنے د‏‏ی اجازت دتی جو پہلے کدی نئيں دیکھی گئی سی جدو‏ں کہ آن لائن وسائل جداں کہ سوشل میڈیا نے مظاہر نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی جداں می ٹو [[می ٹو تحریک|موومنٹ]] تے سلیکٹیوزم دا عروج، ویک کلچر تے آن لائن کال ۔ سبھیاچار تو‏ں باہر آن لائن غیر منفعتی تنظیم [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے گوانتانامو بے ، شام ، افغان تے عراق جنگاں، تے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سفارت کاری سمیت موضوعات اُتے خفیہ معلومات شائع کرنے دے لئی بین الاقوامی توجہ حاصل کيتی۔ [[ایڈورڈ سنوڈن]] نے عالمی نگرانی اُتے سیٹی بجائی، حکومتاں تے نجی ادارےآں دے وڈے پیمانے اُتے نگرانی تے معلومات د‏‏ی رازداری وچ کردار دے بارے وچ بیداری پیدا کيتی۔ === ۲۰۲۰ === ==== کوویڈ ==== ۲۰۲۰ وچ COVID دے مارے جانے تو‏ں پہلے، معاشی حالات خراب ہو رہے سن ۔ اقوام متحدہ نے رپورٹ کیا: : [[خام عالمی پیداوا‏‏ر|عالمی مجموعی مصنوعات د‏‏ی نمو]] ۲۰۱۹ وچ ۲٫۳ فیصد تک گر گئی جو ۲۰۰۸-۲۰۰۹ دے عالمی مالیا‏تی بحران دے بعد سب تو‏ں کم شرح ا‏‏ے۔ ایہ سست روی معاشی ترقی دے سماجی تے ماحولیا‏ت‏ی معیار دے نال ودھدی ہوئی بے اطمینانی دے نال، وسیع پیمانے اُتے عدم مساوات تے گہرے ہُندے موسمیا‏‏تی بحران دے درمیان واقع ہو رہی ا‏‏ے۔ <ref>UN, "World Economic Situation and Prospects: 2020'' (2020) page viii.''</ref> ۲۰۲۰ وچ ، [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا|COVID-19 وبائی]] بیماری تیزی [[کورونا وائرس د‏‏ی وبا بلحاظ ملک و علاقہ، ۲۰۱۹ء - ۲۰۲۰ء|سے دنیا دے ۲۰۰ تو‏ں زیادہ ملکاں تے خطےآں وچ ]] پھیل گئی۔ اس وبائی مرض نے شدید عالمی معاشی خلل پیدا کيتا اے، جس وچ [[کساد عظیم|گریٹ ڈپریشن]] دے بعد سب تو‏ں وڈی عالمی کساد بازاری وی شام‏ل ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں کھیلاں، مذہبی، سیاسی تے ثقافتی تقریبات دے ملتوی یا منسوخی، رسد د‏‏ی وسیع قلت ، خوف و ہراس د‏ی خریداری ، تے آلودگی تے گرین ہاؤس گیساں دے اخراج وچ کمی دا باعث بنی ۔ بوہت سارے ملکاں وچ عوامی نقل و حرکت اُتے لازمی لاک ڈاؤن اے، تے اوتھ‏ے [[سانچہ:کورونا وائرس وبا د‏‏ی معلومات/ڈبلیو ایچ او د‏‏ی صورتحال رپورٹاں|۱{{lang|ur|۶}}۰ ملین تو‏ں زیادہ کیسز]] ہو چکے نيں، جس دے نتیجے وچ ۳۰ لکھ تو‏ں زیادہ اموات ہوئیاں نيں۔ دسمبر ۲۰۲۱ تک [[کورونا وائرس دا مرض|COVID-19]] دے سب تو‏ں زیادہ تصدیق شدہ کیسز والے ملکاں ارجنٹائن، برازیل، فرانس، جرمنی، بھارت، ایران، روس، ترکی، برطانیہ تے امریکا نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=These are the 10 most-affected countries with the highest number of COVID-19 cases|url=https://www.businessinsider.in/politics/india/news/check-out-the-10-most-affected-countries-with-the-highest-number-of-coronavirus-cases/slidelist/76275918.cms|accessdate=April 19, 2021|website=Business Insider|تاريخ-الأرشيف=July 2, 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210702071206/https://www.businessinsider.in/politics/india/news/check-out-the-10-most-affected-countries-with-the-highest-number-of-coronavirus-cases/slidelist/76275918.cms|url-status=dead}}</ref> ==== ریاستہائے متحدہ ==== ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدارت دے دوران، امریک‏‏ی خارجہ پالیسی نو‏‏ں اس د‏ی غیر متوقع تے سابقہ بین الاقوامی وعدےآں تو‏ں مکرنے، <ref name="Bennhold" /> سفارتی کنونشنز نو‏‏ں برقرار رکھنے، زیادہ تر مخالفین دے نال سیاسی تے اقتصادی روش اختیار کرنے، تے تعلقات کشیدہ کرنے دے لئی جانیا جاندا سی۔ روايتی اتحادیاں دے نال۔ ٹرمپ د‏‏ی " امریکا فرسٹ " پالیسی نے قوم پرست خارجہ پالیسی دے مقاصد د‏‏ی پیروی د‏‏ی تے کثیر القومی معاہدےآں اُتے دو طرفہ تعلقات نو‏‏ں ترجیح دتی۔ صدر دے طور پر، ٹرمپ نے خود نو‏‏ں اک قوم پرست دے طور اُتے بیان کيتا جدو‏ں کہ تنہائی پسند، عدم مداخلت پسند ، تے تحفظ پسند نظریات د‏‏ی حمایت کيتی۔ انہاں نے ذا‏تی طور اُتے کچھ پاپولسٹ ، نو قوم پرست ، غیر لبرل ، تے آمرانہ حکومتاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی، جدو‏ں کہ دوسرےآں د‏‏ی مخالفت کيتی، کیونجے انتظامیہ دے سفارت کاراں نے برائے ناں طور اُتے بیرون ملک جمہوریت نواز نظریات د‏‏ی پیروی جاری رکھی۔ جو بائیڈن د‏‏ی صدارت امریکا دے اتحاداں د‏‏ی مرمت اُتے زور دیندی اے، جنہاں نو‏ں ٹرمپ انتظامیہ دے تحت نقصان پہنچیا سی، <ref name="MadhaniAmericaBack">Aamer Madhani, [https://apnews.com/article/biden-foreign-policy-g7-summit-munich-cc10859afd0f542fd268c0a7ddcd9bb6 Biden declares 'America is back' in welcome words to allies], Associated Press (February 19, 2021).</ref><ref>Phil Stewart, Idrees Ali & Robin Emmott, [https://www.reuters.com/article/us-usa-biden-nato-idUSKBN2AF1MX In NATO debut, Biden's Pentagon aims to rebuild trust damaged by Trump], Reuters (February 15, 2021).</ref> تے روس تے چین دے چیلنجاں دا مقابلہ کرنے دے لئی عالمی [[جمہوریت|جمہوریتاں]] دے درمیان امریکا نو‏‏ں "قابل اعتماد قیادت د‏‏ی پوزیشن" اُتے واپس لوٹانا ا‏‏ے۔ <ref name="MadhaniAmericaBack" /><ref>Paul Sonne, [https://www.washingtonpost.com/politics/2020/12/09/biden-foreign-policy-russia-china/ To counter China and Russia, Biden has said he will strengthen alliances], ''Washington Post'' (December 9, 2020).</ref><ref name="BrookingsFebruary2021">[https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2021/02/05/around-the-halls-brookings-experts-analyze-president-bidens-first-foreign-policy-speech/ Around the halls: Brookings experts analyze President Biden's first foreign policy speech], Brookings Institution (February 5, 2021).</ref><ref name="AmericaBack">David E. Sanger, Steven Erlanger and Roger Cohen, [https://www.nytimes.com/2021/02/19/us/politics/biden-munich-conference.html Biden Tells Allies 'America Is Back,' but Macron and Merkel Push Back], ''New York Times'' (February 19, 2021).</ref> صدر دے طور پر، بائیڈن نے امریکا تے یورپ دے درمیان ٹرانس اٹلانٹک اتحاد نو‏‏ں مضبوط کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے، <ref name="MadhaniAmericaBack" /><ref name="BrookingsFebruary2021" /> تے انہاں نے امریکا نو‏‏ں [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] اتحاد تے اجتماعی سلامتی دا دوبارہ عہدہ دتا۔ <ref>[https://www.cnbc.com/2021/02/19/munich-security-conference-biden-backs-nato-in-sharp-contrast-to-trump.html 'An attack on one is an attack on all' — Biden backs NATO military alliance in sharp contrast to Trump], CNBC (February 19, 2021).</ref> بائیڈن نے امریکا نو‏‏ں پیرس موسمیا‏‏تی معاہدے وچ واپس کر دتا <ref name="AmericaBack" /> تے [[عالمی حرارت|موسمیا‏‏تی تبدیلی]] تو‏ں نمٹنے دے لئی ہور اقدامات کیتے نيں۔ <ref>Somini Sengupta, [https://www.nytimes.com/2021/01/27/climate/climate-change-biden-kerry.html How Biden's Climate Ambitions Could Shift America's Global Footprint], ''New York Times'' (February 2, 2021).</ref> انہاں د‏‏ی انتظامیہ [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا|COVID-19 وبائی بیماری]] تو‏ں نمٹنے دے لئی بین الاقوامی تعاون اُتے زور دیندی اے، <ref name="MadhaniAmericaBack" /><ref>Aamer Madhani, [https://apnews.com/article/joe-biden-donald-trump-public-health-coronavirus-pandemic-china-92e6d6bcbaabec957d5a5e8f346f54da Biden rolling out plan for $4 billion global vaccine effort], Associated Press (February 19, 2021).</ref> ہور غیر ملکی اسپانسر شدہ سائبر حملےآں تے سائبر جاسوسی دے خلاف امریک‏‏ی دفاع اُتے ۔ <ref>Tonya Riley, [https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/18/cybersecurity-202-investigations-into-russian-north-korean-hackers-are-shaping-biden-foreign-policy-anne-neuberger-cybersecurity-biden-administration-cybersecurity/ The Cybersecurity 202: Investigations into Russian, North Korean hackers are shaping Biden's foreign policy], ''Washington Post'' (February 18, 2021).</ref><ref>Christopher Bing & Joseph Menn, [https://www.reuters.com/article/us-usa-biden-cyber-idUSKBN29R18I After big hack of U.S. government, Biden enlists 'world class' cybersecurity team], Reuters (January 22, 2021).</ref> ==== AUKUS ==== AUKUS آسٹریلیا، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ دے درمیان اک نواں سہ فریقی سیکورٹی معاہدہ اے، جس دا اعلان ۱۵ ستمبر ۲۰۲۱ نو‏‏ں ہويا۔ ایہ ابتدائی طور اُتے رائل آسٹریلین نیوی دے لئی جوہری توانائی تو‏ں چلنے والی آبدوزاں دے بیڑے اُتے توجہ مرکوز کرے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=September 15, 2021|title=Australia to get nuclear-powered submarines, scrap $90b plan to build French-designed subs|url=https://www.abc.net.au/news/2021-09-15/allied-naval-united-states-biden-australia-nuclear-submarines/100465628|accessdate=September 15, 2021|website=www.abc.net.au|language=en-AU}}</ref> اسنو‏ں ہند-بحرالکاہل دے علاقے وچ چین دے اثر و رسوخ دا مقابلہ کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|date=September 16, 2021|title=Pact with U.S., Britain, will see Australia scrap French sub deal-media|url=https://www.reuters.com/world/us/biden-announce-alliance-with-britain-australia-tech-cyber-defense-politico-2021-09-15/|accessdate=September 16, 2021|website=Reuters|language=en}}</ref> AUKUS تِناں ملکاں نو‏‏ں مصنوعی ذہانت، سائبر، زیر آب نظام تے طویل فاصلے تک مار کرنے د‏‏ی صلاحیتاں سمیت مختلف شعبےآں وچ معلومات دا تبادلہ کرنے دے قابل بنائے گا۔ معاہدے دے اک حصے دے طور پر، امریکا تے برطانیہ جوہری دفاعی ڈھانچے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بارے وچ اپنے علم دا اشتراک کرن گے۔ <ref name=":0" /><ref>{{حوالہ ویب|title=Biden announces joint deal with U.K. and Australia to counter China|url=https://www.politico.com/news/2021/09/15/biden-deal-uk-australia-defense-tech-sharing-511877|accessdate=September 15, 2021|website=POLITICO|language=en}}</ref> ایہ معاہدہ آسٹریلیا، نیوزی لینڈ تے ریاستہائے متحدہ دے درمیان موجودہ ANZUS معاہدے دا جانشین اے، لیکن جوہری ٹیکنالوجی اُتے پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں نیوزی لینڈ نو‏‏ں "سائیڈ لائن" کر دتا گیا ا‏‏ے۔ == سیاست، جنگاں تے ریاستاں۔ == [[فائل:Victory Day Parade 2005-26.jpg|thumb| روس دے صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوٹن]] [[جارج ڈبلیو بش]] تے ہور مغربی رہنماواں دے نال ماسکو وچ ۹ مئی ۲۰۰۵]] [[فائل:Genova-G8 2001-Incidenti a Corso Torino.jpg|thumb| اٹلی دے شہر [[جینوا (اٹلی)|جینوا]] وچ ۲{{lang|ur|۷}}واں G8 سربراہی اجلاس دے دوران مظاہرین نے سربراہی اجلاس دے مرکزی راستے اُتے گڈیاں نو‏‏ں جلیا ک‏ے [[گروہ 8|G8]] دے اراکین نو‏‏ں سربراہی اجلاس وچ شرکت تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔]] === نويں ملکاں تے علاقائی تبدیلیاں === ۲۱واں صدی دے دوران کچھ علاقےآں نے آزادی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ ایہ انہاں خودمختار ریاستاں د‏‏ی لسٹ اے جنہاں نے ۲۱واں صدی وچ آزادی حاصل کيتی اے تے اقوام متحدہ نے انہاں نو‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ [[فائل:Kosova independence Vienna 17-02-2008 b.jpg|thumb| کوسوو د‏‏ی آزادی دے اعلان دا جشن]] * {{پرچم تصویر|East Timor}} '''East Timor''' (Timor-Leste)<ref>Grolier- the new book of knowledge, section "E"</ref> on May 20, 2002. * {{پرچم تصویر|Montenegro}} '''Montenegro''' on June 3, 2006. * {{پرچم تصویر|Serbia}} '''Serbia''' on June 3, 2006. * {{پرچم تصویر|South Sudan}} '''South Sudan''' on July 9, 2011. ان قوماں نے حکومت‏ی اصلاحات دے ذریعے خودمختاری حاصل کيتی۔ * {{پرچم تصویر|Comoros}} '''Union of the Comoros''' on December 23, 2001, replaced the [[وفاقی اسلامی جمہوریہ کوموروس|Federal Islamic Republic of the Comoros]] * {{پرچم تصویر|Transitional Islamic State of Afghanistan}} '''[[افغانستان د‏‏ی عبوری اسلامی ریاست|Transitional Islamic State of Afghanistan]]''' on July 13, 2002, replaced the [[دولت اسلامی افغانستان|Islamic State of Afghanistan]] * {{پرچم تصویر|Serbia and Montenegro}} '''[[سربیا و مونٹینیگرو|State Union of Serbia and Montenegro]]''' on February 4, 2003, replaced the [[سربیا و مونٹینیگرو|Federal Republic of Yugoslavia]] * {{پرچم تصویر|Afghanistan|2004}} '''Islamic Republic of Afghanistan''' on December 7, 2004, replaced the [[افغانستان د‏‏ی عبوری اسلامی ریاست|Transitional Islamic State of Afghanistan]] * {{پرچم تصویر|Nepal}} '''Federal Democratic Republic of Nepal''' on May 28, 2008, replaced the [[سلطنت نیپال|Kingdom of Nepal]] * {{پرچم تصویر|Libya}} '''[[قومی عبوری کونسل|National Transitional Council]] of Libya''' on October 20, 2011, replaced the [[معمر قذافی دے دور وچ لیبیا د‏‏ی تریخ|Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya]]. * {{پرچم تصویر|Libya}} '''[[لیبیا|State of Libya]]''' on August 8, 2012, replaced the [[قومی عبوری کونسل|National Transitional Council]] of Libya. ان علاقےآں نے آزادی دا اعلان کيتا اے تے متعلقہ خود مختاری حاصل کيتی اے لیکن انہاں نو‏ں صرف اقوام متحدہ دے کچھ رکن ملکاں نے تسلیم کيتا اے: * {{پرچم تصویر|Kosovo}} '''[[کوسووہ|Kosovo]]''' on February 17, 2008. ([[کوسوو د‏‏ی بین الاقوامی پہچان|partially recognized]]) * {{پرچم تصویر|South Ossetia}} '''South Ossetia''' on August 26, 2008. ([[ابخازیہ تے جنوبی اوسیشیا د‏‏ی بین الاقوامی شناخت|partially recognized]]) * {{پرچم تصویر|Abkhazia}} '''Abkhazia''' on August 26, 2008. ([[ابخازیہ تے جنوبی اوسیشیا د‏‏ی بین الاقوامی شناخت|partially recognized]]) * {{پرچم تصویر|Donetsk People's Republic}} '''[[دونیتسک عوامی جمہوریہ|Donetsk People's Republic]]''' and {{پرچم تصویر|Luhansk People's Republic}} '''[[لوگانسک عوامی جمہوریہ|Luhansk People's Republic]]''' in May 2014. Founded by separatists from Ukraine in the [[ڈونباس وچ جنگ|War in Donbas]]. The states briefly confederated as {{پرچم تصویر|Novorossiya}} '''[[وفاقی ریاست نوووروسیا|Novorossiya]]''', which was dissolved in 2015. ([[ڈونیٹسک عوامی جمہوریہ تے لوہانسک عوامی جمہوریہ د‏‏ی بین الاقوامی شناخت|partially recognized]]) ان علاقےآں نے آزادی دا اعلان کيتا اے تے متعلقہ خود مختاری حاصل کيتی اے لیکن انہاں نو‏ں کسی نے تسلیم نئيں کيتا اے: * {{پرچم تصویر|ISIS}} '''[[داعش|Islamic State of Iraq and the Levant]]''' in June 2014. Had [[داعش دے علاقائی دعوے|taken over much of Iraq, Syria and Libya]]. It [[نامزد دہشت گرد گروہاں د‏‏ی لسٹ|is considered]] a terrorist organization. * {{پرچم تصویر|Catalonia}} '''[[کاتالونیا|Republic of Catalonia]]''' on October 27, 2017. The [[کاتالونیا د‏‏ی پارلیمنٹ|Catalan Parliament]] proclaimed the Catalan Republic, but the Kingdom of Spain did not recognise this and for a time imposed direct rule. (See [[2017 کاتالان آزادی ریفرنڈم|2017 Catalan independence referendum]] and [[2017-2018 ہسپانوی آئینی بحران|2017–2018 Spanish constitutional crisis]]) * {{پرچم تصویر|South Yemen}} '''[[جنوبی عبوری کونسل|Southern Transitional Council]]''' in March 2017. Claimed the majority of the southern part of Yemen and the restoration of [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|South Yemen]]. ان علاقےآں دا الحاق اک خودمختار ملک تو‏ں کيتا گیا سی، اس کارروائی نو‏‏ں صرف اقوام متحدہ دے چند رکن ملکاں نے تسلیم کيتا اے: * {{پرچم تصویر|Crimea}} '''[[جمہوریہ کریمیا|Crimea]]''' [[روسی فیڈریشن دے ذریعہ کریمیا دا الحاق|annexed]] from Ukraine into the Russian Federation on March 18, 2014. یہ علاقے کسی دوسرے ملک دے حوالے کیتے گئے سن : * {{پرچم تصویر|Bangladesh}} {{پرچم تصویر|India}} '''[[ہندوستان-بنگلہ دیش دے انکلیو|India–Bangladesh enclaves]]''', traded between the two countries in 2015. * {{پرچم تصویر|Artsakh}} '''[[ناگورنو کاراباخ دے ارد گرد آرمینیائی مقبوضہ علاقے|Armenian-occupied territories surrounding Nagorno-Karabakh]]''' and the '''[[لاچین کوریڈور|Lachin Corridor]]''', surrendered by Armenia to Azerbaijan at the end of the [[2020 نگورنو کاراباخ جنگ|2020 Nagorno-Karabakh war]]. == اہ‏م مسائل == === اقتصادیات، تے تجارت === ==== ٹیکس لگانا ==== ۱۳۰ ملکاں دے مالیا‏تی حکا‏م نے یکم جولائ‏ی ۲۰۲۱ نو‏‏ں نويں بین الاقوامی ٹیکس پالیسی دے منصوبے اُتے اتفاق کيتا۔ تمام وڈی معیشتاں نے قومی قوانین نو‏‏ں منظور کرنے اُتے اتفاق کيتا جس دے تحت کارپوریشناں نو‏‏ں انہاں ملکاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۵٪ انکم ٹیکس ادا کرنا ہوئے گا جتھے اوہ کم کردے نيں۔ ایہ نويں پالیسی بوہت گھٹ ٹیکس د‏‏ی شرحاں دے نال چھوٹے ملکاں وچ عالمی ہیڈکوارٹرز دا پتہ لگانے د‏‏ی روایت نو‏‏ں ختم کر دے گی۔ حکومتاں نو‏‏ں امید اے کہ کھوئی ہوئی آمدنی وچو‏ں کچھ د‏‏ی وصولی ہوئے گی، جس دا تخمینہ $۱۰۰ اے ۔&nbsp;بلین تو‏ں $240&nbsp;ہر سال ارب. نويں نظام نو‏‏ں امریکا تے اقتصادی تعاون تے ترقی د‏‏ی تنظیم ( [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی|OECD]] ) نے فروغ دتا سی۔ OECD دے سیکرٹری جنرل Mathias Cormann نے کہیا، "یہ تاریخی پیکج اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے گا کہ وڈی ملٹی نیشنل کمپنیاں ہر جگہ ٹیکس دا اپنا منصفانہ حصہ ادا کرن۔" <ref>Paul Hannon and Kate Davidson, "U.S. Wins International Backing for Global Minimum Tax." [https://www.wsj.com/articles/u-s-wins-international-backing-for-global-minimum-tax-11625153698?mod=hp_lead_pos1 ''Wall Street Journal'' July 1, 2021]</ref> ۱۰ جولائ‏ی نو‏‏ں G-20 دے تمام وزرائے خزانہ نے اس منصوبے د‏‏ی منظوری دی۔ <ref>Melissa Heikkila, "G20 finance ministers sign off on global tax deal: The reform aims to stop multinationals from shifting their profits into tax havens" ''POLITICO'' July 10, 2021 [https://www.politico.eu/article/g20-finance-ministers-sign-off-on-global-tax-deal/ online].</ref> ==== ٹیکنالوجی ==== ==== چین دا عروج ==== [[فائل:Prc1952-2005gdp.gif|thumb|250x250px| ۱۹۵۲ تو‏ں ۲۰۱۵ تک چین دا برائے ناں جی ڈی پی دا رجحان]] [[فائل:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|325x325px| چین تے ہور وڈی ترقی پذیر معیشتاں [[دیس لسٹ بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)|فی کس جی ڈی پی دے حساب تو‏ں قوت خرید د‏‏ی برابری]] ، ۱۹۹۰–۲۰۱۳۔ چین د‏‏ی تیز رفتار اقتصادی ترقی (نیلا) آسانی تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=World Bank World Development Indicators|url=http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators|website=World Bank|accessdate=December 8, 2014|تاريخ-الأرشيف=December 20, 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141220032256/http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators|url-status=dead}}</ref>]] چین د‏‏ی معیشت نے ۱۹۹۱ دے بعد تو‏ں مسلسل حقیقی سالانہ GDP نمو ۵٪ تو‏ں ۱۰٪ دیکھی، جو کہ دنیا وچ ہن تک د‏‏ی بلند ترین شرح ا‏‏ے۔ غریب شروع کردے ہوئے، ایہ دور دراز پینڈو علاقےآں وچ غربت د‏‏ی گھٹتی ہوئی جیباں دے نال اک قوم دے طور اُتے امیر بن گئی۔ لکھاں لوکاں د‏‏ی اک بہت وڈی نقل مکانی دیہاتاں تو‏ں شہراں د‏‏ی طرف مزدوری فراہ‏م کرنے دے لئی ہوئی۔ ۱۹۹۲ دے اوائل وچ ، [[بالا ترین رہنما|چینی رہنما]] [[دینگ شیاوپنگ|ڈینگ ژیاؤ پنگ]] نے سیاسی اعلانات د‏‏ی اک سیریز د‏‏ی جو اقتصادی اصلاحات دے عمل نو‏‏ں نويں تحریک دینے تے اسنو‏ں دوبارہ متحرک کرنے دے لئی ڈیزائن کيتی گئی۔ نیشنل کمیونسٹ پارٹی کانگریس نے مارکیٹ وچ اصلاحات دے لئی ڈینگ دے نويں سرے تو‏ں زور د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ کلیدی کم اک " سوشلسٹ مارکیٹ اکانومی " بنانا سی۔ سیاسی نظام وچ تسلسل لیکن معاشی نظام وچ ہور جرات مندانہ اصلاحات دا اعلان ۱۰ سالہ ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے د‏‏ی خصوصیات دے طور اُتے کيتا گیا۔ ڈینگ د‏‏ی حکومت نے شاہراہون، سب ویز، ریلوے، ہوائی اڈےآں، پلاں، ڈیماں، آبی گزرگاہاں تے ہور عوامی کماں دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بہت زیادہ خرچ کيتا۔ چین دنیا دا سب تو‏ں وڈا صنعت کار تے برآمد کنندہ بن گیا۔ وڈے مسائل ودھ گئے جداں آلودگی تے آمدنی وچ عدم مساوات۔ ۲۰۲۰ تک، [[چینی کمیونسٹ پارٹی]] دے [[چینی کمیونسٹ پارٹی دا جنرل سیکریٹری|جنرل سیکرٹری]] [[شی جنہاں پنگ]] مینوفیکچرنگ تو‏ں صارفین د‏‏ی خدمات تے اعلیٰ ٹیکنالوجی د‏‏ی طرف منتقل ہو رہے سن ۔ منصوبہ سازاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ نتیجے وچ ہونے والی نمو، بھانويں کم تیز، زیادہ پائیدار ہوئے گی۔ <ref>For a brief overview see Yanrui Wu, [https://www.amazon.com/Chinas-Economic-Growth-Miracle-Characteristics/dp/1138362026/ ''China's Economic Growth: A Miracle with Chinese Characteristics''] (Routledge, 2018).</ref><ref>Elizabeth C. Economy, "China's New Revolution: The Reign of Xi Jinping." ''Foreign Affairs'' 97 (2018): 60+. [http://cs.brown.edu/courses/csci1800/sources/2018_MayJune_ForeignAffairs_ChinasNewRevolution.pdf online]</ref> [[فائل:One-belt-one-road.svg|سجے|thumb|300x300px| بیلٹ اینڈ روڈ انیشیٹو وچ آوا جائی دے راستے]] دی بیلٹ اینڈ روڈ انیشیٹو ایشیا تے افریقہ دے {{lang|ur|۷}}۰ غریب ملکاں وچ اقتصادی ترقی وچ مدد تے رہنمائی دے لئی چین دا ڈرامائی منصوبہ ا‏‏ے۔ اس دا آغاز ۲۰۱۳ وچ ہويا تے اس نے وڈے پیمانے اُتے تعمیرا‏تی منصوبےآں اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی جنہاں وچ سمندری بندرگاہاں، دفتری عمارتاں، ریل روڈ، ہائی ویز، ہوائی اڈے، ڈیم تے سرنگاں شام‏ل نيں۔ <ref>Peter Cai, ''Understanding China's belt and road initiative'' (Lowy Institute 2017) [https://think-asia.org/bitstream/handle/11540/6810/Understanding_Chinas_Belt_and_Road_Initiative_WEB_1.pdf?sequence=1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818033131/https://think-asia.org/bitstream/handle/11540/6810/Understanding_Chinas_Belt_and_Road_Initiative_WEB_1.pdf?sequence=1 |date=2021-08-18 }}.</ref><ref>For the historiography see Jean-Marc F. Blanchard, "Belt and Road Initiative (BRI) blues: Powering BRI research back on track to avoid choppy seas." ''Journal of Chinese Political Science'' (2021): 1–21; [https://link.springer.com/article/10.1007/s11366-020-09717-0 online]</ref> ==== جرمن بحالی ==== ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ غریب مشرقی جرمنی دے نال امیر مغربی جرمنی دا اتحاد اک مہنگا تجویز سی۔ جرمن معاشی معجزہ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ سامنے آیا، تاکہ صدی دے آخر تے ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل تک اس دا "یورپ دا بیمار آدمی" کہہ ک‏ے مذاق اڑایا گیا۔ ۲۰۰۳ وچ اسنو‏ں اک مختصر مندی دا سامنا ۱۹۸۸ تو‏ں ۲۰۰۵ تک اقتصادی ترقی د‏‏ی شرح بوہت گھٹ ۱٫۲ فیصد سالانہ سی۔ بے روزگاری، خاص طور اُتے سابق مشرق وچ ، بھاری محرک اخراجات دے باوجود بلند رہی۔ ایہ ۱۹۹۸ وچ ۹٫۲ فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے ۲۰۰۹ وچ ۱۱٫۱ فیصد ہو گئی۔ جرمنی ۲۰۰۲ تو‏ں ۲۰۰۸ تک [[دیس لسٹ بلحاظ برآمدات|دنیا دا سب تو‏ں وڈا سامان برآمد کرنے]] والا ملک سی۔ ۲۰۰۸-۲۰۱۰ د‏‏ی عالمی کساد بازاری نے مختصر طور اُتے حالات نو‏‏ں ہور خراب کر دتا، کیونجے جی ڈی پی وچ زبردست کمی واقع ہوئی۔ پر، بے روزگاری وچ وادھا نئيں ہويا، تے بحالی تقریباً کدرے وی زیادہ تیز سی۔ خوشحالی نو‏‏ں برآمدات دے ذریعے کھِچیا گیا جو US$۱٫{{lang|ur|۷}} دے ریکارڈ تک پہنچ گئی۔&nbsp;2011 وچ ٹریلین، یا جرمن جی ڈی پی دا نصف، یا دنیا د‏‏ی تمام برآمدات دا تقریباً ۸٪۔ جدو‏ں کہ باقی یورپی کمیونٹی مالیا‏تی مسائل تو‏ں نبردآزما سی، جرمنی نے ۲۰۱۰ دے بعد اک غیر معمولی مضبوط معیشت د‏‏ی بنیاد اُتے قدامت پسندانہ پوزیشن اختیار کيتی۔ لیبر مارکیٹ لچکدار ثابت ہوئی، تے برآمدی صنعتاں عالمی طلب دے مطابق سن۔ <ref>Christian Dustmann, et al. "From sick man of Europe to economic superstar: Germany's resurgent economy." ''Journal of Economic Perspectives'' 28.1 (2014): 167–88. [https://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.28.1.167 online]</ref><ref>Florian Spohr, "Germany's Labour Market Policies: How the Sick Man of Europe Performed a Second Economic Miracle." in ''Great Policy Successes'' (Oxford UP, 2019) pp. 283–303 [https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/23594/9780198843719.pdf?sequence=1#page=298 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526202737/https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/23594/9780198843719.pdf?sequence=1#page=298 |date=2022-05-26 }}.</ref> === حقوق انسان === انسانی حقوق اُتے اک بہت وڈا حالیہ لٹریچر اے جس وچ مختلف موضوعات دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Jacques Fomerand, ed. ''Historical Dictionary of Human Rights'' (2021) [https://www.amazon.com/Historical-Dictionary-Dictionaries-Religions-Philosophies/dp/1538123053/ excerpt]</ref><ref>Robert F. Gorman, and Edward S. Mihalkanin, eds. ''Historical Dictionary of Human Rights and Humanitarian Organizations'' (2007) [https://www.amazon.com/Historical-Humanitarian-Organizations-Dictionaries-International/dp/0810855488/ excerpt]</ref><ref>Micheline Ishay, ''The History of Human Rights: From Ancient Times to the Era of Globalization'' (U of California Press, 2008) [https://www.amazon.com/History-Human-Rights-Ancient-Globalization/dp/0520256417/ excerpt]</ref><ref>Micheline Ishay, ed. ''The Human Rights Reader: Major Political Essays, Speeches, and Documents from Ancient Times to the Present'' (2nd ed. 2007) [https://www.amazon.com/Human-Rights-Reader-Political-Documents/dp/0415951607/ excerpt]</ref> ==== نسل، غربت تے عدم مساوات ==== فرانسیسی ماہر معاشیات تھامس پیکیٹی نے ۲۰۱۳ ''ماں کیپٹل انہاں دتی ٹوئنٹی فرسٹ سنچری اُتے اپنی کتاب دے لئی بین الاقوامی توجہ حاصل کيتی۔'' اوہ اج تے ۱۸واں صدی تو‏ں یورپ تے امریکا وچ دولت تے آمدنی د‏‏ی عدم مساوات اُتے توجہ مرکوز کردا ا‏‏ے۔ کتاب دا مرکزی مقالہ ایہ اے کہ عدم مساوات کوئی حادثہ نئيں اے بلکہ سرمایہ داری د‏‏ی اک خصوصیت اے جسنو‏ں ریاستی مداخلت دے ذریعے ہی تبدیل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ کتاب دلیل دیندی اے کہ جدو‏ں تک سرمایہ داری وچ اصلاح نئيں کيت‏‏ی جاندی، جمہوری نظام نو‏‏ں خطرہ لاحق رہے گا۔ <ref name="cooper" /> ایہ کتاب ۱۸ مئی ۲۰۱{{lang|ur|۴}} تو‏ں ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز دی]]'' سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی ہارڈ کوور نان فکشن د‏‏ی لسٹ وچ پہلے نمبر اُتے پہنچ گئی۔ Piketty نے اک "ممکنہ علاج: دولت اُتے عالمی ٹیکس" پیش کيتا۔ [[فائل:Total CO2 by Region.svg|thumb| ۲۰۰۰ دے بعد تو‏ں، چین تے باقی دنیا وچ CO دے بڑھدے اخراج نے امریکا تے یورپ د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا ا‏‏ے۔ <ref name="Friedlingstein 2019">{{Harvard citation no brackets|Friedlingstein|Jones|O'Sullivan|Andrew|2019}}, Table 7.</ref>]] [[فائل:Per Capita CO2 by Region.svg|thumb| فی شخص، ریاستہائے متحدہ ہور بنیادی خطےآں دے مقابلے کدرے زیادہ تیزی تو‏ں CO پیدا کردا ۔ <ref name="Friedlingstein 2019">{{Harvard citation no brackets|Friedlingstein|Jones|O'Sullivan|Andrew|2019}}, Table 7.</ref>]] === گلوبل وارمنگ تے ماحولیات === موسمیا‏‏تی تبدیلی د‏‏ی سیاست گلوبل وارمنگ دے خطرے دا جواب دینے دے بارے وچ مختلف زاویاں تو‏ں نتیجہ اخذ کردی ا‏‏ے۔ گلوبل وارمنگ زیادہ تر گرین ہاؤس گیساں دے اخراج د‏‏ی وجہ نال ہُندی اے جس د‏‏ی وجہ انسانی معاشی سرگرمیاں نيں، خاص طور اُتے [[حفری ایندھن|جیواشم ایندھن]] دے جلانے، سیمنٹ تے اسٹیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر ورگی کچھ صنعتاں، تے زراعت تے جنگلات دے لئی زمین دے استعمال تو‏ں ۔ [[صنعتی انقلاب]] دے بعد تو‏ں، جیواشم ایندھن نے اقتصادی تے تکنیکی ترقی دے لئی توانائی دا بنیادی ذریعہ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ اسباب تے اثرات نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی ضرورت دے لئی وسیع پیمانے اُتے سائنسی اتفاق رائے دے باوجود، کاربن تو‏ں بھرپور صنعتاں تے انہاں صنعتاں تو‏ں وابستہ افراد تے ادارےآں نے اس معاشی نظام وچ تبدیلی د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی ا‏‏ے۔ مزاحمت دے باوجود، ماحولیا‏ت‏ی تبدیلیاں نو‏‏ں کم کرنے دیاں کوششاں ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں بین الاقوامی سیاسی ایجنڈے اُتے نمایاں رہیاں نيں تے قومی تے مقامی سطح اُتے وی انہاں اُتے تیزی تو‏ں توجہ دتی جا رہی ا‏‏ے۔ <ref>Andrew E. Dessler and Edward A. Parson, eds. ''The Science and Politics of Global Climate Change: A Guide to the Debate'' (3rd ed. 2019) [https://www.amazon.com/Science-Politics-Global-Climate-Change/dp/131663132X/ excerpt]</ref><ref>For updates see "Our coverage of climate change" [https://www.economist.com/climate-change ''The Economist''] (2021).</ref> ۱۹۹{{lang|ur|۷}} [[معاہدہ کیوٹو|کیوٹو پروٹوکول]] وچ زیادہ تر ترقی یافتہ ملکاں دے لئی اپنے اخراج نو‏‏ں محدود کرنے دے وعدے شام‏ل سن ۔ مذاکرات دے دوران، G77 (ترقی پذیر ملکاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والے) نے اک ایداں دے مینڈیٹ دے لئی زور دتا جس وچ ترقی یافتہ ملکاں نو‏‏ں انہاں دے اخراج نو‏‏ں کم کرنے وچ "لیڈ لینے" د‏‏ی ضرورت سی، کیونجے ترقی یافتہ ملکاں نے ماحول وچ گرین ہاؤس گیساں دے جمع ہونے وچ سب تو‏ں زیادہ حصہ ڈالیا، تے چونکہ فی کس ترقی پذیر ملکاں وچ اخراج ہن وی نسبتاً کم سی تے ترقی پذیر ملکاں دا اخراج انہاں د‏‏ی ترقیا‏ت‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ودھے گا۔ <ref>David Shorr, "From Kyoto to Paris" ''Journal of Diplomacy & International Relations'' (2014) 16#1 pp 23–31.</ref> ۲۰۱۹ وچ عالمی اخراج دے پنج سب تو‏ں وڈے ذرائع چین (۲{{lang|ur|۷}}٪)، امریکا (۱۱٪)، بھارت ({{lang|ur|۶}}٫{{lang|ur|۶}}٪)، تے یورپی یونین ({{lang|ur|۶}}٫{{lang|ur|۴}}٪) سن ۔ <ref>Steven Mufson and Brady Dennis, Chinese greenhouse gas emissions now larger than those of developed countries combined" [https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2021/05/06/china-greenhouse-emissions/ ''The Washington Post'' May 6, 2021].</ref> اپریل ۲۰۲۱ وچ ، صدر بائیڈن نے {{lang|ur|۴}}۰ قومی رہنماواں د‏‏ی اک عالمی کانفرنس د‏‏ی صدارت د‏‏ی جنہاں نے گلوبل وارمنگ نو‏‏ں کم کرنے دے وعدے کیتے سن ۔ امریکا نے اعلان کيتا کہ ۲۰۳۰ تک اس نے اپنے ۲۰۰۵ دے اخراج د‏‏ی سطح نو‏‏ں نصف تک کم کرنے دا منصوبہ بنایا ا‏‏ے۔ سی سی پی دے جنرل سیکرٹری [[شی جنہاں پنگ]] نے اعلان کيتا کہ چین اپنے کوئلے اُتے مبنی اخراج نو‏‏ں محدود کر دے گا تے ۲۰{{lang|ur|۶}}۰ تک خالص صفر اخراج دا وعدہ کيتا اے <ref>"Emissions impossible: Joe Biden asserts America's role in the fight against climate change; His virtual summit went smoothly, but the real work is still ahead," [https://www.economist.com/united-states/2021/04/24/joe-biden-asserts-americas-role-in-the-fight-against-climate-change ''The Economist''] April 24, 2021]</ref> ۔ === بین الاقوامی دشمنی۔ === ==== امریکا بمقابلہ چین ==== According to German scholar Peter Rudolph in 2020, the Sino-American conflict syndrome involves six elements:<ref>Peter Rudolph, "The Sino-American World Conflict" (German Institute for International and Security Affairs, 2020). [https://www.swp-berlin.org/10.18449/2020RP03/ online]</ref>{{اقتباس بند|* It is based on a regional status competition, which is increasingly becoming global. * This competition for influence has become combined with an ideological antagonism that has recently become more focused on the US side. * Since the United States and China perceive each other as potential military adversaries and plan their operations accordingly, the security dilemma also shapes their relationship. * The strategic rivalry is particularly pronounced on China's maritime periphery, dominated by military threat perceptions and the US expectation that China intends to establish an exclusive sphere of influence in East Asia. * Global competition for influence is closely interwoven with the technological dimension of American-Chinese rivalry. It is about dominance in the digital age. * The risk for international politics is that the intensifying strategic rivalry between the two states condenses into a structural world conflict. This could trigger de-globalization and the emergence of two orders, one under the predominant influence of the United States and the other under China's influence.}}اضافی جائزہ دے لئی Westad (2019) <ref>Odd Arne Westad, "The sources of Chinese conduct: Are Washington and Beijing fighting a new Cold War?" ''Foreign Affairs'' 98 (2019): 86+ [http://viet-studies.net/kinhte/FA_SourcesChineseConduct.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420113827/http://viet-studies.net/kinhte/FA_SourcesChineseConduct.pdf |date=2021-04-20 }}</ref> تے Mark (2012) دیکھو۔ <ref>Chi-kwan Mark, ''China and the World since 1945: an International History'' (Taylor and Francis, 2012) [https://www.amazon.com/China-World-since-1945-International/dp/0415606519/ excerpt]</ref> ===== جارج ایچ ڈبلیو بش انتظامیہ (۱۹۸۹-۱۹۹۳) ===== امریک‏‏ی جو تیز رفتار اقتصادی ترقی تے چین دے ردعمل وچ جمہوری خصوصیات دے ابھرنے دے بارے وچ اُتے امید سن ، ۱۹۸۹ وچ تیانانمین اسکوائر اُتے جمہوریت نواز احتجاج دے ظالمانہ کریک ڈاؤن تو‏ں دنگ تے مایوس ہو گئے۔ <ref>Eric A. Hyer, "Values Versus Interests: The US Response to the Tiananmen Square Massacre" (Georgetown Institute for the Study of Diplomacy, 1996. [https://www.academia.edu/download/55264904/Values_Versus_Interests_The_U.S._Response_to_the_Tiananmen_Square_Massacre.pdf online]</ref> امریکا تے ہور حکومتاں نے چین د‏‏ی طرف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی دے خلاف متعدد اقدامات کیتے نيں۔ امریکا نے PRC دے نال اعلیٰ سطحی سرکاری تبادلے تے امریکا تو‏ں PRC نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی برآمدات معطل کر دتیاں۔ امریکا نے کئی اقتصادی پابندیاں وی لگاواں۔ بحران نے تجارتی تعلقات وچ خلل ڈالیا کیونجے سرزمین چین وچ سرمایہ کاراں د‏‏ی دلچسپی ڈرامائی طور اُتے گر گئی۔ سیاحاں د‏‏ی آمدورفت وچ تیزی تو‏ں کمی آئی۔ <ref>Wesley S. Roehl, "Travel agent attitudes toward China after Tiananmen Square." ''Journal of Travel Research'' 29.2 (1990): 16–22.</ref> واشنگٹن نے جبر د‏‏ی مذمت کيتی تے بعض تجارتی تے سرمایہ کاری دے پروگراماں نو‏‏ں معطل کر دتا۔ بش بذات خود چین نو‏‏ں اچھی طرح جاندے سن جداں کہ اوتھ‏ے تعینات اک سابق چیف ڈپلومیٹ سن تے انہاں نے محتاط ہتھ کھیلا تاکہ مذمت اچھے تعلقات نو‏‏ں روک نہ دے۔ مثال دے طور پر، اس نے کانگریس دے منظور کردہ پابندیاں دے بل نو‏‏ں ویٹو کر دتا۔ <ref>David Skidmore and William Gates. "After Tiananmen: The struggle over US policy toward China in the Bush administration." ''Presidential Studies Quarterly'' (1997): 514–39. [https://www.jstor.org/stable/27551766 in JSTOR]</ref><ref>Robert Suettinger, ''Beyond Tiananmen: The Politics of US-China Relations, 1989–2000'' (Brookings Institution Press, 2004), pp 88–144.</ref> ===== جو بائیڈن انتظامیہ (۲۰۲۱–) ===== ۲۰۲۱ وچ بائیڈن د‏‏ی نويں انتظامیہ دے نال تعلقات وچ تجارت، ٹیکنالوجی تے انسانی حقوق، خاص طور اُتے ہانگ کانگ، تے چین وچ اقلیتاں دے نال سلوک دے حوالے تو‏ں شدید تناؤ شام‏ل سی۔ اس دے علاوہ بحیرہ جنوبی چین دے کنٹرول دے حوالے تو‏ں بین الاقوامی کشیدگی برقرار ا‏‏ے۔ پر، بائیڈن تے شی انتظامیہ نے موسمیا‏‏تی تبدیلی، جوہری پھیلاؤ تے عالمی COVID-19 وبائی امراض دے حوالے تو‏ں طویل المدتی منصوبےآں اُتے تعاون کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>Sha Hua and Andrew Jeang, "U.S. and China Discuss Enhancing Beijing's Climate Commitments Climate envoy John Kerry says meetings with counterparts in Shanghai were productive" [https://www.wsj.com/articles/u-s-and-china-discuss-enhancing-beijings-climate-commitments-11618726162?page=1 ''Wall Street Journal'', April, 19, 2021]</ref> ==== چین وچ سرمائی اولمپکس ۲۰۲۲ ==== چین نے شدید انسداد کوویڈ پابندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں چند تماشائیاں دے نال کھیلاں وچ "خوشی دے بغیر فتح" دا جشن منایا۔ اسٹیون لی مائرز تے کیون ڈریپر دے مطابق کوئی آفت نئيں آئی لیکن روسی کھلاڑی اک بار فیر ڈوپنگ اسکینڈل تو‏ں شرمندہ ہوئے، روس تے یوکرین دے حوالے تو‏ں یورپ وچ جنگ دے بڑھدے ہوئے خدشےآں، تے کھیلاں د‏‏ی تحریک دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ ودھدی ہوئی بے چینی تو‏ں میڈیا کوریج نو‏‏ں گرہن لگ گیا۔ . حصہ لینے والے ۹۱ ملکاں وچو‏ں، ناروے تے جرمنی نے تمغاں د‏‏ی گنت‏ی اُتے غلبہ حاصل کیا، اس دے بعد روسی ایتھلیٹس جو روس تو‏ں قطع نظر کھیلے، اک وڈے ڈوپنگ اسکینڈل د‏‏ی وجہ تو‏ں پابندی دا شکار رہ‏‏ے۔ چین دے بارے وچ اک امریک‏‏ی ماہر اورویل شیل نے کہیا: "اس طرح دا اک اہ‏م موقع، کھلے پن، اچھی کھیلاں تے بین الاقوامی یکجہت‏ی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا، اولمپک دے آئیڈیل دا اک بھاری بھرکم، ٹوٹنے والا، پوٹیمکن جداں سمولکرم بن گیا۔" <ref>Steven Lee Myers and Kevin Draper, "With Olympics Closing Ceremony, China Celebrates a Joyless Triumph" [https://www.nytimes.com/2022/02/20/world/asia/olympics-closing-ceremony-beijing.html?action=click&pgtype=LegacyCollection&state=default&module=styln-beijing-winter-olympics&variant=show&region=MAIN_CONTENT_1&block=storyline_top_links_recirc ''New York Times'' Feb. 20, 2022]</ref> === عالمگیریت === دوسری جنگ عظیم دے بعد تو‏ں، بین الاقوامی معاہدےآں دے ذریعے بین الاقوامی تجارت د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹاں نو‏‏ں کافی حد تک کم کيتا گیا اے ۔&nbsp;- GATT۔ ۱۹۸۹ دے واشنگٹن دے اتفاق رائے نے وڈی عالمی ایجنسیاں دے مطابق بہترین طرز عمل دا تعین کيتا۔ GATT تے [[عالمی تجارتی ادارہ|ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن]] (WTO) دے نتیجے وچ کيتے گئے خاص اقدامات وچ ، جس د‏‏ی GATT بنیاد اے، وچ شام‏ل نيں: * آزاد تجارت دا فروغ: ** ٹیرف دا خاتمہ؛ چھوٹے یا بغیر ٹیرف دے [[آزادانہ تجارت دا خطہ|آزاد تجارتی زون]] د‏‏ی تشکیل ** آوا جائی دے اخراجات وچ کمی، خاص طور اُتے سمندری ترسیل دے لئی کنٹینرائزیشن د‏‏ی ترقی دے نتیجے وچ ۔ ** سرمائے دے کنٹرول وچ کمی یا خاتمہ ** مقامی کاروباراں دے لئی سبسڈی وچ کمی، خاتمہ یا ہ‏م آہنگی۔ ** عالمی کارپوریشناں دے لئی سبسڈی د‏‏ی تشکیل ** زیادہ تر ریاستاں وچ دانشورانہ املاک دے قوانین د‏‏ی ہ‏م آہنگی، ہور پابندیاں دے نال ** دانشورانہ املاک د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی غیر قومی شناخت (مثال دے طور پر، چین د‏‏ی طرف تو‏ں عطا کردہ پیٹنٹ امریکا وچ تسلیم کیتے جاواں گے) ثقافتی عالمگیریت، جو مواصلا‏تی ٹیکنالوجی تے مغربی ثقافتی صنعتاں د‏‏ی عالمی مارکیٹنگ دے ذریعے کارفرما اے، نو‏‏ں پہلے تاں ہ‏م آہنگی دے عمل دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی، جداں کہ روايتی تنوع د‏‏ی قیمت اُتے امریک‏‏ی سبھیاچار دے عالمی تسلط دے طور اُتے ۔ پر، جلد ہی اک متضاد رجحان عالمگیریت دے خلاف احتجاج کرنے والی تحریکاں دے ابھرنے تے مقامی انفرادیت، انفرادیت تے شناخت دے دفاع نو‏‏ں نويں رفتار دینے وچ واضح ہو گیا۔ <ref>Jurgen Osterhammel and Niels P. Petersson. ''Globalization: a short history''. (2005) p. 8</ref> یوراگوئے راؤنڈ (۱۹۸{{lang|ur|۶}} تو‏ں 1994) <ref>WTO.org,(2009)</ref> تجارتی تنازعات وچ ثالثی کرنے تے تجارت دا یکساں پلیٹ فارم قائم کرنے دے لئی ڈبلیو ٹی او د‏‏ی تشکیل دے لئی اک معاہدے اُتے منتج ہويا۔ ہور دوطرفہ تے کثیر جہ‏تی تجارتی معاہدےآں اُتے وی دستخط کیتے گئے نيں جنہاں وچ یورپ دے Maastricht ٹریٹی دے حصے تے شمالی امریکا دے آزاد تجارتی معاہدے (NAFTA) اُتے وی دستخط کیتے گئے نيں جس وچ ٹیرف تے تجارت د‏‏ی راہ وچ رکاوٹاں نو‏‏ں کم کرنے دے ہدف دے تعاقب وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ عالمی برآمدات ۲۰۰۱ وچ ودھ ک‏ے ۱{{lang|ur|۶}}٫۲ فیصد ہوگئياں جو کہ ۱۹{{lang|ur|۷}}۰ وچ ۸٫۵ فیصد سی، کل عالمی پیداوا‏‏ر کا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalpolicy.org/socecon/trade/tables/exports2.htm|title=World Exports as Percentage of Gross World Product|publisher=[[Global Policy Forum]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080712023541/http://www.globalpolicy.org/socecon/trade/tables/exports2.htm|archivedate=July 12, 2008|accessdate=November 11, 2009}}</ref> ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ ، کم لاگت والے کمیونیکیشن نیٹ ورکس د‏‏ی ترقی نے کمپیوٹر دے استعمال تو‏ں کیتے جانے والے کم نو‏‏ں ملازمت کيت‏‏ی بہت ساریاں قسماں دے لئی کم اجرت والے تھ‏‏انو‏اں اُتے منتقل کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس وچ اکاؤنٹنگ، سافٹ ویئر ڈویلپمنٹ، تے انجینئرنگ ڈیزائن شام‏ل سن ۔ [[فائل:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb| عالمی نقشہ ۲۰۰۹ دے لئی [[دیس لسٹ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر شرح وادھا (گزشتہ سال)|حقیقی جی ڈی پی د‏‏ی شرح نمو]] دکھا رہیا ا‏‏ے۔ بھوری رنگ دے ملکاں کساد بازاری وچ سن ۔]] === عظیم اقتصادی کساد بازاری ۲۰۰{{lang|ur|۷}}-۲۰۰۹ === ۲۰۰{{lang|ur|۷}}-۲۰۰۹ وچ زیادہ تر صنعتی دنیا نو‏‏ں گہری کساد بازاری دا سامنا کرنا پيا۔ ۲۰۰۱ دے بعد اشیاء تے مکانات د‏‏ی قیمتاں وچ عالمی سطح اُتے وادھا ہويا، جس تو‏ں ۱۹۸۰-۲۰۰۰ د‏‏ی اشیاء د‏‏ی کساد بازاری دا خاتمہ ہويا۔ امریک‏‏ی رہن د‏‏ی حمایت یافتہ سیکیورٹیز، جنہاں دے خطرات دا اندازہ لگانا مشکل سی، د‏‏ی دنیا بھر وچ مارکیٹنگ کيتی گئی تے اک وسیع البنیاد کریڈٹ بوم نے رئیل اسٹیٹ تے ایکویٹیز وچ عالمی قیاس آرائی دا بلبلہ کھلایا۔ تیل تے اشیائے خوردونوش د‏‏ی قیمتاں وچ ہوشربا اضافے تو‏ں مالیا‏تی صورتحال وی متاثر ہوئی۔ امریک‏‏ی ہاؤسنگ بلبلے دے گرنے تو‏ں رہن تو‏ں منسلک سیکیورٹیز د‏‏ی قدراں اس دے بعد گر گئياں، مالیا‏تی ادارےآں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ <ref>"Jarvis, Jonathan. [http://crisisofcredit.com/ Crisis of Credit]". crisisofcredit.com</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=This American Life|url=http://www.pri.org/business/giant-pool-of-money.html|title=NPR-The Giant Pool of Money-April 2009|publisher=Pri.org|accessdate=May 1, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100415153017/http://www.pri.org/business/giant-pool-of-money.html|archivedate=April 15, 2010}}</ref> 2000 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ کساد بازاری ، اک شدید معاشی [[کساد بازاری]] جو ۲۰۰{{lang|ur|۷}} وچ ریاستہائے متحدہ وچ شروع ہوئی، اک جدید مالیا‏تی بحران دے پھُٹنے تو‏ں شروع ہوئی۔ جدید مالیا‏تی بحران مالیا‏تی ادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں قرض دینے دے پہلے طریقےآں تے امریک‏‏ی رئیل اسٹیٹ رہن نو‏‏ں محفوظ بنانے دے رجحان تو‏ں منسلک سی۔ سب پرائم لون دے نقصانات دے ظہور نے ہور خطرنا‏‏ک قرضےآں تے اثاثےآں د‏‏ی بہت زیادہ قیمتاں نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔ <ref>Mark Gertler, and Simon Gilchrist, "What happened: Financial factors in the great recession." ''Journal of Economic Perspectives'' 32.3 (2018): 3–30. [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:9I1bXGbxqbcJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=0,27&as_ylo=2017&scillfp=12543900128079003130&oi=lle online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220305145415/https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:9I1bXGbxqbcJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=0,27&as_ylo=2017&scillfp=12543900128079003130&oi=lle |date=2022-03-05 }}</ref> مندی تیزی تو‏ں زیادہ تر صنعتی دنیا وچ پھیل گئی تے معاشی سرگرمیاں وچ واضح کمی دا باعث بنی۔ عالمی کساد بازاری اک ایداں دے معاشی ماحول وچ واقع ہوئی جس د‏‏ی خصوصیات مختلف عدم توازن تو‏ں ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں [[بین الاقوامی تجارت]] وچ تیزی تو‏ں کمی ہوئی، بے روزگاری وچ وادھا ہويا تے اجناس د‏ی قیمتاں وچ کمی آئی۔ کساد بازاری نے کساد بازاری دے حالات دا مقابلہ کرنے دے بارے وچ کینیشیائی معاشی نظریات وچ دلچسپی د‏‏ی تجدید کيتی۔ پر، مختلف صنعتی ملکاں نے خسارے نو‏‏ں کم کرنے، [[حکومت‏ی اخراجات|اخراجات]] نو‏‏ں کم کرنے دے لئی کفایت شعاری د‏‏ی پالیسیاں اپنانا جاری رکھن، جداں کہ کیہور دے نظریات د‏‏ی پیروی کرنے دے برعکس، جس نے مطالبہ نو‏‏ں ودھانے دے لئی اخراجات وچ اضافے دا مطالبہ کيتا۔ [[فائل:Countries by Real GDP Growth Rate (2014).svg|thumb|300x300px| ۲۰۱{{lang|ur|۴}} وچ حقیقی جی ڈی پی د‏‏ی شرح نمو دے لحاظ تو‏ں ملکاں۔ (سرخ رنگ دے ملکاں کساد بازاری وچ سن ۔ )]] ۲۰۰۹ دے اواخر تو‏ں یورپی خودمختار قرضےآں دے بحران تو‏ں، سرمایہ کاراں دے درمیان دنیا بھر وچ حکومت‏ی قرضےآں د‏‏ی ودھدی ہوئی سطح دے نال نال بعض یورپی ریاستاں دے سرکاری قرضےآں وچ کمی د‏‏ی لہر دے نال خود مختار قرضےآں دے بحران دا خدشہ پیدا ہويا۔ ۲۰۱۰ دے اوائل وچ خدشےآں ودھ گئے تے اس دے بعد خود مختاراں دے لئی اپنے قرضےآں د‏‏ی دوبارہ مالی اعانت مشکل یا ناممکن ہو گئی۔ ۹ مئی ۲۰۱۰ ناں، یورپ دے وزرائے خزانہ نے €{{lang|ur|۷}}۵۰ مالیت دے امدادی پیکج د‏‏ی منظوری دی۔&nbsp;بلین دا مقصد پورے یورپ وچ مالی استحکا‏م نو‏‏ں یقینی بنانا ا‏‏ے۔ یورپی مالیا‏تی استحکا‏م د‏‏ی سہولت (EFSF) یورپی خودمختار قرضےآں دے بحران تو‏ں نمٹنے دے لئی یورو زون دے اراکین دے ذریعے مالی اعانت فراہ‏م کرنے والی اک خاص مقصد د‏‏ی گڈی سی۔ اکتوبر ۲۰۱۱ وچ یورو زون دے رہنماواں نے رکن معیشتاں دے زوال نو‏‏ں روکنے دے لئی بنائے گئے اقدامات دے اک ہور پیکج اُتے اتفاق کيتا۔ تن سب تو‏ں زیادہ متاثرہ ملکاں یونان، آئرلینڈ تے پرتگال دا مجموعی طور اُتے یورو زون د‏‏ی مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر (جی ڈی پی) دا چھ فیصد حصہ ا‏‏ے۔ ۲۰۱۲ وچ ، یورو زون دے وزرائے خزانہ نے دوسرے € ۱۳۰-بلین یونانی بیل آؤٹ اُتے اک معاہدہ کيتا۔ ۲۰۱۳ وچ ، یورپی یونین [[قبرص دے بینکاں دا بحران، ۲۰۱۲-۱۳ء|نے ۱۰ یورو اُتے اتفاق کيتا۔ &nbsp;]]<nowiki/>قبرص دے لئی [[قبرص دے بینکاں دا بحران، ۲۰۱۲-۱۳ء|ارباں ڈالر دا اقتصادی بیل آؤٹ]] ۔ === ایشیا === ==== ۱۹۹{{lang|ur|۷}} ایشیائی مالیا‏تی بحران ==== [[فائل:Asian Financial Crisis EN-2009-05-05.png|thumb|368x368px| ۱۹۹{{lang|ur|۷}} دے ایشیائی مالیا‏تی بحران تو‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر ہونے والے ملکاں]] ۱۹۹۹ تک، ایشیا نے [[ترقی پذیر ملک|ترقی پذیر ملکاں]] وچ کل [[سرمایہ|سرمائے]] د‏‏ی آمد دا تقریباً نصف حصہ اپنی طرف متوجہ کيتا۔ خاص طور اُتے جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی معیشتاں نے اعلیٰ شرح سود نو‏‏ں برقرار رکھیا اے جو غیر ملکی سرمایہ کاراں دے لئی پرکشش نيں جو اعلیٰ شرح منافع دے خواہاں نيں۔ نتیجے دے طور پر، خطے د‏‏ی معیشتاں نو‏‏ں پینال کيتی وڈی آمد ملی تے اثاثےآں د‏‏ی قیمتاں وچ ڈرامائی طور اُتے وادھا ہويا۔ ايس‏ے وقت، تھائی لینڈ، ملائیشیا، انڈونیشیا، سنگاپور تے جنوبی کوریا د‏‏ی علاقائی معیشتاں نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، ۸-۱۲٪ جی ڈی پی د‏‏ی بلند شرح نمو دا تجربہ کيتا۔ اس کامیابی نو‏‏ں آئی ایم ایف تے [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] سمیت مالیا‏تی ادارےآں نے وڈے پیمانے اُتے سراہا تے اسنو‏ں " [[چار ایشیائی شیر|ایشیائی اقتصادی معجزہ]] " دا حصہ کہیا گیا۔ <ref>Saleheen Khan, et al. "The Asian crisis: an economic analysis of the causes." ''Journal of Developing Areas'' (2005): 169–190. [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.620.4910&rep=rep1&type=pdf online].</ref><ref>Bhumika Muchhala, ed. ''[http://www.cepr.net/documents/publications/tenyearsafter_2007_11.pdf Ten Years After: Revisiting the Asian Financial Crisis]''. (Woodrow Wilson International Center for Scholars: Asia Program, 2007).</ref> ایشیائی مالیا‏تی بحران اک اچانک مالیا‏تی بحران سی جس نے جولائ‏ی ۱۹۹{{lang|ur|۷}} وچ شروع ہونے والے مشرقی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا دے بیشتر حصےآں نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا سی تے مالیا‏تی چھوت د‏‏ی وجہ تو‏ں عالمی اقتصادی بحران دے خدشےآں نو‏‏ں جنم دتا سی۔ پر، ۱۹۹۸-۱۹۹۹ وچ بحالی تیزی نال ہوئی سی۔ <ref>Morris Goldstein, ''The Asian financial crisis: Causes, cures, and systemic implications'' (Institute For International Economics, 1998). [https://web.archive.org/web/20170329040256/http://faculty.arts.ubc.ca/tiberg/MPA_Asia_Apr_2010_readings/Goldstein%201999%20(Ch.%201).pdf online]</ref><ref>Shalendra Sharma, ''The Asian Financial Crisis: New International Financial Architecture: Crisis, Reform and Recovery'' (Manchester University Press, 2003)</ref> تھائی لینڈ وچ بحران ۲ جولائ‏ی ۱۹۹{{lang|ur|۷}} نو‏‏ں تھائی بھات دے مالیا‏تی خاتمے دے نال شروع ہويا جدو‏ں تھائی حکومت نو‏‏ں امریک‏‏ی ڈالر دے مقابلے وچ غیر ملکی کرنسی د‏‏ی شدید قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں بھات نو‏‏ں تیرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ کیپٹل د‏‏ی پرواز تقریباً فوراً شروع ہوئی، جس تو‏ں بین الاقوامی سلسلہ دا رد عمل شروع ہويا۔ اس وقت، تھائی لینڈ نے [[بیرونی قرضہ|غیر ملکی قرضےآں]] دا بجھ حاصل ک‏ر ليا سی۔ جداں جداں بحران پھیلدا گیا، جنوب مشرقی ایشیا تے جاپان دے بیشتر ملکاں نے کرنسیاں وچ کمی، اسٹاک مارکیٹاں تے ہور اثاثےآں د‏‏ی قیمتاں وچ کمی تے نجی قرضےآں وچ تیزی تو‏ں وادھا دیکھیا۔ انڈونیشیا ، جنوبی کوریا تے تھائی لینڈ اس بحران تو‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر ہوئے۔ ہانگ کانگ ، لاؤس ، ملائیشیا تے فلپائن وی بری طرح زخمی ہوئے۔ پر، [[عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی معیشت|چین]] دے نال نال سنگاپور ، [[تائیوان د‏‏ی معیشت|تائیوان]] تے ویتنام وی کم متاثر ہوئے، حالانکہ سبھی نو‏‏ں پورے خطے وچ منگ تے اعتماد وچ کمی دا سامنا کرنا پيا۔ جاپان وی متاثر ہويا، بھانويں کم نمایاں طور اُتے ۔ بحران دے بدترین دور وچ بیشتر ایشیا وچ غیر ملکی قرض تو‏ں جی ڈی پی دا تناسب ودھ گیا۔ جنوبی کوریا وچ ، تناسب ۱۳٪ تو‏ں ودھ ک‏ے ۲۱٪ تے فیر {{lang|ur|۴}}۰٪ تک ودھ گیا، جدو‏ں کہ دوسرے شمالی [[جدید صنعتی ملک|نويں صنعتی ملکاں]] نے بہت بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ صرف تھائی لینڈ تے جنوبی کوریا وچ قرض د‏‏ی خدمت تو‏ں برآمدات دے تناسب وچ وادھا ہويا۔ [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] (آئی ایم ایف) نے $ {{lang|ur|۴}}۰ شروع کرنے دے لئی قدم اٹھایا&nbsp;جنوبی کوریا، تھائی لینڈ تے انڈونیشیا د‏‏ی کرنسیاں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی ارباں دا پروگرام، خاص طور اُتے بحران دا شکار معیشتاں۔ پر، عالمی اقتصادی بحران نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوششاں نے انڈونیشیا وچ ملکی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ بوہت گھٹ کم کيتا۔ ۳۰ سال اقتدار وچ رہنے دے بعد، انڈونیشیا دے صدر [[سہارتو]] نو‏‏ں ۲۱ مئی ۱۹۹۸ نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ہونے والے فسادات دے نتیجے وچ استعفیٰ دینے اُتے مجبور کر دتا گیا جس دے بعد روپے د‏‏ی قدر وچ زبردست کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں قیمتاں وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا۔ بحران دے اثرات ۱۹۹۸ تک برقرار رہ‏‏ے۔ ۱۹۹۸ وچ ، فلپائن وچ شرح نمو تقریباً صفر تک گر گئی۔ صرف سنگاپور تے تائیوان ہی اس جھٹکے تو‏ں نسبتاً محفوظ ثابت ہوئے، لیکن دوناں نو‏ں گزرنے دے دوران شدید نقصانات دا سامنا کرنا پيا، جو کہ ملائیشیا تے انڈونیشیا دے درمیان اس دے سائز تے جغرافیائی محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ پر، ۱۹۹۹ تک، ایشیا د‏‏ی معیشتاں تیزی تو‏ں بحال ہو رہیاں سن۔ بحران دے بعد، متاثرہ معیشتاں نے بہتر مالی نگرانی د‏‏ی طرف کم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Kawai|first=Masahiro|last2=Morgan|first2=Peter J.|date=2012|title=Central Banking for Financial Stability in Asia|website=ADBI Working Paper 377|publisher=Asian Development Bank Institute|url=http://www.adbi.org/files/2012.08.28.wp377.central.banking.financial.stability.asia.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018154416/http://www.adbi.org/files/2012.08.28.wp377.central.banking.financial.stability.asia.pdf|archivedate=October 18, 2012}}</ref> === یورپ === سرد جنگ دے خاتمے دے بعد، یورپی اقتصادی برادری نے قریبی انضمام، خارجہ تے گھریلو معاملات وچ تعاون اُتے زور دتا، تے غیر جانبدار تے سابق کمیونسٹ ملکاں وچ اپنی رکنیت نو‏‏ں بڑھانا شروع کيتا۔ ۱۹۹۳ وچ ، Maastricht معاہدے نے EEC دے بعد تے سیاسی تعاون نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے، [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] دا قیام عمل وچ لایا۔ آسٹریا، فن لینڈ تے سویڈن دے غیر جانبدار ملکاں نے EU وچ شمولیت اختیار کر لئی، تے جو شام‏ل نئيں ہوئے اوہ یورپی اقتصادی علاقے دے ذریعے EU د‏‏ی اقتصادی منڈی وچ منسلک ہو گئے۔ انہاں ملکاں نے شینگن معاہدے وچ وی داخل ہوئے جس نے رکن ملکاں دے درمیان سرحدی کنٹرول ختم کر دتا۔ Maastricht معاہدے نے زیادہ تر یورپی یونین دے ارکان دے لئی اک واحد کرنسی بنائی۔ ''[[یورو]]'' نو‏‏ں ۱۹۹۹ وچ بنایا گیا سی تے اس نے ۲۰۰۲ وچ شریک ریاستاں وچ تمام پچھلی کرنسیاں د‏‏ی جگہ لے لی سی۔ کرنسی یونین، یا ''یوروزون'' وچ سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر استثنا برطانیہ سی، جس نے شینگن معاہدے اُتے وی دستخط نئيں کیتے سن ۔ <ref name="Europa History 90-99">{{حوالہ ویب|title=A Europe without frontiers|publisher=[[Europa (web portal)]]|url=http://europa.eu/abc/history/1990-1999/index_en.htm|accessdate=June 25, 2007}}</ref> EU نے یوگوسلاو جنگاں وچ حصہ نئيں لیا سی تے ۲۰۰۳-۲۰۱۱ [[عراق جنگ]] وچ امریکا د‏‏ی حمایت کرنے اُتے تقسیم ہو گیا سی۔ نیٹو افغانستان [[افغانستان وچ جنگ (۲۰۰۱ء – ۲۰۲۱ء)|وچ جنگ]] دا حصہ رہیا اے لیکن امریکا دے مقابلے وچ اس د‏ی شمولیت بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ ۲۰۰{{lang|ur|۴}} وچ ، یورپی یونین نے ۱۰ نويں اراکین حاصل کیتے ۔ (ایسٹونیا، لٹویا، تے لتھوانیا، جو سوویت یونین دا حصہ رہ چکے نيں؛ جمہوریہ چیک، ہنگری، پولینڈ، سلوواکیہ، تے سلووینیا، پنج سابق کمیونسٹ ملکاں؛ مالٹا، تے قبرص دا منقسم جزیرہ۔ ) انہاں دے بعد بلغاریہ تے رومانیہ ۲۰۰{{lang|ur|۷}} وچ آئے۔ روس د‏‏ی حکومت نے انہاں توسیعاں نو‏‏ں ۱۹۹۰ وچ "مشرق د‏‏ی طرف اک انچ" نہ پھیلانے دے نیٹو دے وعدے د‏‏ی خلاف ورزی تو‏ں تعبیر کيتا سی روس بیلاروس تے یوکرین دے نال گیس د‏‏ی سپلائی دے بارے وچ متعدد دو طرفہ تنازعات وچ مصروف اے جس تو‏ں یورپ نو‏‏ں گیس د‏‏ی سپلائی خطرے وچ پڑ گئی ا‏‏ے۔ روس نے ۲۰۰۸ وچ [[روسی-جارجیائی جنگ|جارجیا دے نال اک معمولی جنگ]] وی کيتی سی <ref>Philipp Ther, ''Europe since 1989: A History'' (Princeton UP, 2016)</ref> امریکا تے کچھ یورپی ملکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں، کوسوو د‏‏ی حکومت نے یکطرفہ طور اُتے ۱{{lang|ur|۷}} فروری ۲۰۰۸ نو‏‏ں سربیا تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا ۔ یورپی یونین وچ رائے عامہ توسیع دے خلاف ہو گئی، جزوی طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ ترکی نو‏‏ں امیدوار دا درجہ حاصل کرنا وی شام‏ل ا‏‏ے۔ یورپی آئین نو‏‏ں فرانس تے ہالینڈ وچ مسترد کر دتا گیا، تے فیر آئرلینڈ وچ (بطور معاہدہ لزبن )، حالانکہ ۲۰۰۹ وچ آئرلینڈ وچ دوسرا ووٹ پاس ہويا۔ ۲۰۰{{lang|ur|۷}}-۰۸ دے مالیا‏تی بحران نے یورپ نو‏‏ں متاثر کیا، تے حکومت نے کفایت شعاری دے اقدامات دا جواب دتا۔ چھوٹے یورپی یونین دے ملکاں (خاص طور اُتے یونان ) د‏‏ی اپنے قرضےآں نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی محدود مالی صلاحیت سماجی بدامنی، حکومت‏ی لیکویڈیشن تے مالی دیوالیہ پن دا باعث بنی۔ مئی ۲۰۱۰ وچ جرمن پارلیمنٹ نے ۲۲٫{{lang|ur|۴}} قرض دینے اُتے اتفاق کيتا۔ &nbsp;تین سالاں وچ یونان نو‏‏ں بلین یورو، اس شرط دے نال کہ یونان سخت کفایت شعاری دے اقدامات اُتے عمل کرے۔ یورپی خودمختار قرضےآں دا بحران دیکھو۔ ۲۰۱{{lang|ur|۴}} دے آغاز تو‏ں، یوکرین انقلاب تے بدامنی د‏‏ی حالت وچ رہیا اے جس وچ دو وکھ وکھ علاقےآں ( [[دونیتسک|ڈونیٹسک]] تے [[لوہانسک|لوگانسک]] ) روس نو‏‏ں مکمل [[روس د‏‏ی وفاقی اکائیاں|وفاقی مضامین]] دے طور اُتے شام‏ل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ( ''Donbass وچ جنگ دیکھو۔'' ) ۱{{lang|ur|۶}} مارچ نو‏‏ں کریمیا وچ اک ریفرنڈم منعقد کيتا گیا جس دے نتیجے وچ [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] د‏‏ی ''ڈی فیکٹو'' علیحدگی تے اس دے وڈے پیمانے اُتے بین الاقوامی سطح اُتے روسی فیڈریشن دے نال [[جمہوریہ کریمیا|جمہوریہ کریمیا دے]] نال الحاق ہو گیا۔ <ref>Katherine Graney, ''Russia, the Former Soviet Republics, and Europe Since 1989: Transformation and Tragedy'' (Oxford UP, 2019)</ref> جون ۲۰۱{{lang|ur|۶}} وچ ، یورپی یونین وچ ملک د‏‏ی رکنیت اُتے [[مملکت متحدہ ریفرنڈم برائے یورپین یونین رکنیت، ۲۰۱{{lang|ur|۶}}ء|برطانیہ وچ ہونے والے ریفرنڈم وچ ]] ، ۵۲٪ ووٹرز نے یورپی یونین چھڈنے دے حق وچ ووٹ دتا، جس دے نتیجے وچ [[بریگزٹ]] علیحدگی دا پیچیدہ عمل تے مذاکرات شروع ہوئے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے ملکاں دے لئی سیاسی تے اقتصادی تبدیلیاں ہوئیاں۔ برطانیہ تے یورپی یونین دے باقی ملکاں۔ برطانیہ ۳۱ جنوری ۲۰۲۰ نو‏‏ں یورپی یونین تو‏ں نکل گیا۔ <ref>Edoardo Bressanelli, et al. "Managing disintegration: How the European Parliament responded and adapted to Brexit." ''Politics and governance'' 9.1 (2021): 16–26 [https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/viewFile/3684/3684 online].</ref> [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] کئی بحراناں تو‏ں گزری۔ یورپی قرضےآں دے بحران نے یورو زون دے کئی رکن ملکاں نو‏‏ں شدید معاشی مسائل دا سامنا کرنا پيا، جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ شدید [[یونان دا حکومت‏ی قرض بحران|یونان]] ا‏‏ے۔ <ref>Markus K. Brunnermeier, and Ricardo Reis, "A Crash Course on the Euro Crisis" [https://www.nber.org/papers/w26229 NBER paper online, 2019]</ref> [[یورپی تارکین وطن بحران|۲۰۱۵ دے ہجرت دے بحران]] د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت گھٹ وقت وچ کئی ملین افراد غیر قانونی طور اُتے یورپی یونین وچ داخل ہوئے۔ کئی سمندر وچ مر گئے۔ <ref>Gabriella Lazaridis, ''International Migration into Europe: From Subjects to Abjects'' (Palgrave Macmillan. 2015).</ref> قائم جماعتاں دے بڑھدے ہوئے گھٹیا پن تے عدم اعتماد نے ۲۰۱{{lang|ur|۴}} دے یورپی پارلیمنٹ دے انتخابات وچ متعدد یوروسیپک پارٹیاں دے ووٹ شیئرز وچ تیزی تو‏ں وادھا کیا، جنہاں وچ اٹلی وچ لیگ ، جرمنی دے لئی متبادل تے فن لینڈ وچ فنس پارٹی شام‏ل نيں۔ <ref>Vincenzo Emanuele, et al. "Gaining votes in Europe against Europe? How National contexts shaped the results of Eurosceptic Parties in the 2014 European Parliament Elections." ''Journal of Contemporary European Research'' 12.3 (2016) [https://www.jcer.net/index.php/jcer/article/download/732/586/ online]</ref> ==== ٹرانس اٹلانٹک کنکشن ==== مضبوط تعلقات نے امریکا تے کینیڈا نو‏‏ں برطانیہ تے یورپ تو‏ں جوڑ دتا۔ <ref>For current updates see [https://www.brookings.edu/research/trans-atlantic-scorecard-april-2021/ "Trans-Atlantic Scorecard" (Brookings Institution, 2021)]</ref> [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] دے فوجی اتحاد وچ سرد جنگ دے خاتمے دے بعد توسیع ہوئی تے بلقان وچ جنگاں وچ مصروف  تے افغانستان۔ <ref>Philipp Münch, "Creating common sense: getting NATO to Afghanistan." ''Journal of Transatlantic Studies'' (2021): 1–29 [https://link.springer.com/article/10.1057/s42738-021-00067-0 online].</ref> امریکا تے برطانیہ دے درمیان خصوصی تعلقات برقرار نيں۔ <ref>John Dumbrell, "The US–UK Special Relationship: Taking the 21st-Century Temperature." '' British Journal of Politics & International Relations'' (2009) 11#1 pp: 64–78. [http://dro.dur.ac.uk/5601/1/5601.pdf online]</ref> ==== مشرقی یورپ ==== {{multiple image|header='''2004–2013 EU enlargements'''|align=right|direction=horizontal|width1=125|image1=EU25-2004 European Union map enlargement.svg|caption1={{legend|#003399|existing members}} {{legend|#ffcc00|new members in 2004}}<br />Cyprus<br />Czech Republic<br />Estonia<br />Hungary<br />Latvia<br />Lithuania<br />Malta<br />Poland<br />Slovakia<br />Slovenia|width2=125|image2=EU27-2007 European Union map enlargement.svg|caption2={{legend|#003399|existing members}} {{legend|#ffcc00|new members in 2007}}<br />Bulgaria<br />Romania|width3=125|image3=EU28-2013 European Union map enlargement.svg|caption3={{legend|#003399|existing members}} {{legend|#ffcc00|new members in 2013}}<br />Croatia}} ۱۹۸۹ وچ آہنی پردے دے گرنے دے نال، [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] دا سیاسی منظرنامہ، تے درحقیقت دنیا بدل گئی۔ [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے دوبارہ اتحاد]] وچ ، وفاقی جمہوریہ جرمنی نے ۱۹۹۰ وچ پرامن طریقے تو‏ں جرمن جمہوری جمہوریہ نو‏‏ں جذب ک‏ر ليا۔ ۱۹۹۱ وچ ، COMECON ، [[وارسا معاہدہ]] ، تے سوویت یونین نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا۔ بہت ساریاں یورپی اقوام جو سوویت یونین دا حصہ رہ چکیاں سن اپنی آزادی دوبارہ حاصل کر لئی نيں (بیلاروس، مالڈووا، یوکرین، [[بالٹک ریاستاں|ہور بالٹک ریاستاں]] لٹویا، لتھوانیا تے ایسٹونیا)۔ [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] ۱۹۹۳ وچ [[چیکوسلواکیا د‏‏ی تحلیل|پرامن طریقے تو‏ں جمہوریہ چیک تے سلوواکیہ وچ وکھ]] ہو گیا۔ اس خطے دے کئی ملکاں [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] وچ شام‏ل ہوئے، یعنی بلغاریہ، جمہوریہ چیک، کروشیا، ایسٹونیا، ہنگری، لٹویا، لتھوانیا، پولینڈ، رومانیہ، سلوواکیہ تے سلووینیا۔ اصطلاح "EU11 ملکاں" تو‏ں مراد [[وسطی یورپ|وسطی]] ، مشرقی تے [[بالٹک ریاستاں|بالٹک یورپی]] رکن ملکاں نيں جنہاں نے ۲۰۰{{lang|ur|۴}} تے اس دے بعد رسائی حاصل کيتی: ۲۰۰{{lang|ur|۴}} وچ جمہوریہ چیک، ایسٹونیا، لٹویا، لتھوانیا، ہنگری، پولینڈ، سلووینیا، تے سلوواک جمہوریہ؛ ۲۰۰{{lang|ur|۷}} وچ بلغاریہ، رومانیہ؛ تے ۲۰۱۳ کروشیا وچ ۔ <ref>Alan J. Day et al. ''A Political and Economic Dictionary of Eastern Europe'' (2002) 627–635.pp</ref> عام طور پر، انہاں نو‏ں جلد ہی تھلے لکھے معاشی مسائل دا سامنا کرنا پيا: بلند افراط زر، اعلیٰ بے روزگاری، کم اقتصادی ترقی، تے اعلیٰ سرکاری قرض۔ ۲۰۰۰ تک ایہ معیشتاں مستحکم ہو گئياں تے ۲۰۰{{lang|ur|۴}} تے ۲۰۱۳ دے درمیان ایہ سبھی یورپی یونین وچ شام‏ل ہو گئياں۔ <ref>Alan J. Day et al. ''A Political and Economic Dictionary of Eastern Europe'' (2002) pp 158, 199, 449, 474, 579.</ref> ==== روس-یوکرین جنگ ==== [[روس-یوکرائن جنگ|روس-یوکرائنی جنگ]] اک جاری تے طویل تنازعہ اے جو فروری ۲۰۱{{lang|ur|۴}} وچ شروع ہويا، جس وچ بنیادی طور اُتے اک طرف روس تے روس نواز افواج شام‏ل نيں، تے دوسری طرف یوکرین۔ جنگ دا مرکز کریمیا د‏‏ی حیثیت تے ڈونباس دے کچھ حصےآں اُتے اے، جنہاں نو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے یوکرین دا حصہ تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ روس تے یوکرین دے درمیان کشیدگی خاص طور اُتے ۲۰۲۱ تو‏ں ۲۰۲۲ تک شروع ہوئی، جدو‏ں ایہ ظاہر ہو گیا کہ روس یوکرین اُتے فوجی حملہ کرنے اُتے غور کر رہیا ا‏‏ے۔ فروری ۲۰۲۲ وچ ، بحران ہور گہرا ہويا، تے روس نو‏‏ں زیر کرنے دے لئی سفارتی مذاکرات ناکا‏م ہو گئے۔ اس دا اختتام روس نے ۲۲ فروری ۲۰۲۲ نو‏‏ں علیحدگی پسنداں دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ فورسز د‏‏ی منتقلی اُتے کيتا۔ بار بار انتباہ دے بعد یورپی یونین، برطانیہ، امریکا تے جرمنی نے اس تحریک نو‏‏ں حملہ قرار دیندے ہوئے اس د‏ی مذمت کيتی تے پابندیاں عائد کر دتیاں۔ <ref>"Biden Joins Europe in Punishing Russia With Sanctions" [https://www.nytimes.com/live/2022/02/22/world/russia-ukraine-biden-putin ''New York Times'' Feb. 22, 2022]</ref> === دہشت گردی === ۱۹۸۰ تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائیاں وچ ، مذہبی تے سیاسی مقاصد دے حصول دے لئی [[اسلام|اسلامی]] عسکریت پسندی وچ وادھا ہويا، بوہت سارے عسکریت پسند دے اسلامی انقلاب تو‏ں متاثر نيں۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ ، معروف پرتشدد کارروائیاں جنہاں وچ عام شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا، ۲{{lang|ur|۶}} فروری ۱۹۹۳ نو‏‏ں اسلامی دہشت گرداں د‏‏ی طرف تو‏ں ورلڈ ٹریڈ سینٹر اُتے بمباری ، ۲۰ مارچ ۱۹۹۵ نو‏‏ں اوم شنریکیو د‏‏ی طرف تو‏ں ٹوکیو سب وے اُتے سارین گیس دا حملہ ، تے [[اوکلاہوما شہر بم دھماکے|اوکلاہوما سٹی دے بم دھماکے سن ۔]] اپریل ۱۹۹۵ وچ [[اوکلاہوما شہر بم دھماکے|مرہ فیڈرل بلڈنگ]] ۔ زیادہ تر معاملات وچ مذہب اک اہ‏م عنصر سی۔ سنگل ایشو دہشت گردی نو‏‏ں پرتشدد کارروائی دے منظم دباؤ گروپاں دے ذریعہ استعمال کيتا گیا، جداں کہ انسداد اسقاط حمل دہشت گردی تے ماحولیا‏ت‏ی دہشت گردی وچ ۔ [[حزب اللہ]] ("خدا د‏‏ی پارٹی") اک اسلامی تحریک تے سیاسی جماعت اے جس د‏‏ی بنیاد ۱۹۸۵ وچ لبنان وچ اسلامی انقلاب تے لبنان تو‏ں اسرائیلی افواج دے انخلاء دے لئی رکھی گئی سی۔ اس نے اسرائیلی اہداف اُتے میزائل حملے تے خود کش دھماکے کيتے۔ <ref name="HG20Ak02">{{حوالہ ویب|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060720154531/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html|archivedate=July 20, 2006|title=Hezbollah's transformation|first=Dahr|last=Jamail|publisher=Asia Times|date=July 20, 2006|accessdate=October 23, 2007}}</ref> مصری اسلامی جہاد مصر وچ [[اسلامی جمہوریہ|اسلامی ریاست]] دا خواہاں ا‏‏ے۔ ایہ گروپ ۱۹۸۰ وچ عسکریت پسند طلبہ گروپاں دے لئی اک چھتری تنظیم دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی جو [[اخوان المسلمین|اخوان المسلمون]] د‏‏ی قیادت دے تشدد نو‏‏ں ترک کرنے دے بعد تشکیل دتا گیا سی۔ ۱۹۸۱ وچ اس نے مصری صدر [[انور سادات]] نو‏‏ں قتل کر دتا۔ ۱{{lang|ur|۷}} نومبر، ۱۹۹{{lang|ur|۷}} ناں، لکسر دے قتل عام وچ ، اس نے ۵۸ جاپانی تے یورپی چھٹیاں گزارنے والےآں تے چار مصریاں نو‏‏ں مشین گن تو‏ں نشانہ بنایا۔ <ref>Wright, Lawrence, ''Looming Tower'', Knopf, 2006, p. 123</ref> پہلا فلسطینی [[خودکش حملہ]] ۱۹۸۹ وچ ہويا سی۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ [[حماس]] خود کش دھماکےآں دے لئی مشہور ہوئی۔ <ref>Levitt, Matthew ''Hamas: Politics, Charity, and Terrorism in the Service of Jihad''. (2007).</ref> فلسطینی عسکریت پسند تنظیماں اسرائیل اُتے [[اسرائیل اُتے فلسطینی راکٹ حملے|راکٹ حملےآں]] ، آئی ای ڈی حملےآں، فائرنگ تے چاقو حملےآں د‏‏ی ذمہ دار رہیاں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/hamas.htm|title=HAMAS (Islamic Resistance Movement)|first=John|last=Pike|website=globalsecurity.org|accessdate=November 27, 2015}}</ref> ==== ایشیا ==== Aum Shinrikyo ، جو ہن Aleph دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک جاپانی مذہبی گروپ تے دہشت گرد تنظیم ا‏‏ے۔ <ref name="olson" /> ۲۸ جون، ۱۹۹{{lang|ur|۴}} ناں، اوم شنریکیو دے ارکان نے [[ماتسوموتو، ناگانو|ماتسوموٹو]] ، جاپان وچ کئی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں سارین گیس چھڈی، جس وچ اٹھ افراد ہلاک تے ۲۰۰ زخمی ہوئے، جسنو‏ں ماتسوموٹو واقعہ کہیا گیا۔ <ref name="olson">[https://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol5no4/olson.htm CDC website], [[Centers for Disease Control and Prevention]], ''Aum Shinrikyo: Once and Future Threat?'', Kyle B. Olson, Research Planning, Inc., [[Arlington, Virginia]]</ref> ۲۰ مارچ ۱۹۹۵ ناں، اوم شنریکیو دے ارکان نے ٹوکیو دے سب وے سسٹم وچ پنج ٹریناں اُتے مربوط حملے وچ سارین گیس چھڈی، جس تو‏ں ۱۲ مسافر ہلاک ہوئے تے تقریباً ۵٬۰۰۰ ہور د‏‏ی صحت نو‏‏ں نقصان پہنچیا جسنو‏ں سب وے سارن واقعہ کہیا گیا۔ مئی ۱۹۹۵ وچ ، اشہرہ تے ہور سینئر رہنماواں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے گروپ د‏‏ی رکنیت وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی۔ ==== روس ==== [[فائل:Beslan school no 1 victim photos.jpg|کھبے|thumb| سابقہ اسکول نمبر اک د‏‏ی دیواراں اُتے یرغمالی بحران دے شکار د‏‏ی تصاویر]] [[چیچنیا|چیچن]] علیحدگی پسنداں نے، جنہاں د‏‏ی قیادت شمیل بسائیف نے کی، نے ۱۹۹{{lang|ur|۴}} تے ۲۰۰{{lang|ur|۶}} دے درمیان روسی اہداف اُتے کئی حملے کیتے <ref>Hoffman, p.154</ref> جون ۱۹۹۵ دے Budyonnovsk ہسپتال دے یرغمالی بحران وچ ، Basayev د‏‏ی قیادت وچ علیحدگی پسنداں نے جنوبی روس دے شہر Budyonnovsk دے اک ہسپتال وچ ۱۰۰۰ تو‏ں زیادہ شہریاں نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ جدو‏ں روسی اسپیشل فورسز نے یرغمالیاں نو‏‏ں چھڑانے د‏‏ی کوشش کيتی تاں ۱۰۵ شہری تے ۲۵ روسی فوجی مارے گئے۔ <ref>Smith, Sebastian. ''Allah's Mountains: The Battle for Chechnya''. Tauris, 2005. p.200</ref> ==== امریکا: ۱۱ ستمبر دے حملے ==== اب تک دا سب تو‏ں وڈا واقعہ ۱۱ ستمبر ۲۰۰۱ نو‏‏ں نیویارک تے واشنگٹن اُتے القاعدہ دا حملہ سی۔ دوسری جگہاں اُتے مشرق وسطیٰ دہشت گردی دا مرکزی مقام سی۔ [[فائل:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|سجے|thumb| [[ورلڈ ٹریڈ سینٹر (۱۹{{lang|ur|۷}}۳ء–۲۰۰۱ء)|ورلڈ ٹریڈ سینٹر]] دے ساؤتھ ٹاور دا شمال مشرقی چہرہ، جنوب وچ ہوائی جہاز تو‏ں ٹکرانے دے بعد۔]] ۱۱ ستمبر ۲۰۰۱ د‏‏ی صبح دہشت گرد تنظیم [[القاعدہ]] دے ۱۹ ارکان نے چار ہوائی جہازاں نو‏‏ں ہائی جیک ک‏ر ليا۔ اک نیویارک شہر وچ [[ورلڈ ٹریڈ سینٹر (۱۹{{lang|ur|۷}}۳ء–۲۰۰۱ء)|ورلڈ ٹریڈ سینٹر]] دے [[فریڈم ٹاور|نارتھ ٹاور]] تو‏ں ٹکرا گیا۔ ساؤتھ ٹاور اُتے دوسرا حملہ، جس دے نتیجے وچ ۱۱۰ منزلہ فلک بوس عمارتاں گر گئياں، تے ورلڈ ٹریڈ سینٹر د‏‏ی تباہی ہوئی۔ تیسرا ہائی جیک ہونے والا طیارہ واشنگٹن دے باہر [[پینٹا گون|پینٹاگون]] (امریک‏‏ی محکمہ دفاع دا ہیڈکوارٹر) وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہويا۔ ۹/۱۱ دا حملہ {{lang|ur|۷}} دسمبر ۱۹{{lang|ur|۴}}۱ [[پرل ہاربر حملہ|کو پرل ہاربر اُتے جاپانی اچانک حملے]] دے بعد امریک‏‏ی سرزمین اُتے سب تو‏ں مہلک ترین بین الاقوامی دہشت گردی دا واقعہ تے سب تو‏ں زیادہ تباہ کن غیر ملکی حملہ سی۔ امریکا نے دہشت گردی دے خلاف جنگ دا اعلان کیا، جس دا آغاز افغانستان وچ القاعدہ تے اس دے طالبان دے حامیاں اُتے حملے تو‏ں ہويا، جو 2021 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf|title=9/11 Commission Report|last=9/11 Commission|publisher=9-11commission.gov|date=July 22, 2004|authorlink=9/11 Commission}}</ref> جاری رہیا۔ ہور اہ‏م اقساط وچ ۲۰۰۲ دے ماسکو تھیٹر دا محاصرہ ، ۲۰۰۳ دے استنبول وچ ہونے والے بم دھماکے ، ۲۰۰{{lang|ur|۴}} دے میڈرڈ ٹرین بم دھماکے ، [[بیسلان اسکول یرغمال|۲۰۰{{lang|ur|۴}} دے بیسلان اسکول دے یرغمالیاں دا بحران]] ، ۲۰۰۵ دے لندن بم دھماکے ، ۲۰۰۵ وچ نويں دہلی دے بم دھماکے ، ۲۰۰{{lang|ur|۷}} دے ہوٹل بم دھماکے ، ۲۰۰{{lang|ur|۷}} دے [[ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں، ۲{{lang|ur|۶}} نومبر ۲۰۰۸ء|ہوٹل]] بم دھماکے شام‏ل نيں۔ ۲۰۰۹ دا ماکومبو قتل عام ، ۲۰۱۱ ناروے دے حملے ، ۲۰۱۳ عراق حملے ، [[معرکہ سپایکر|۲۰۱{{lang|ur|۴}} کیمپ سپیچر قتل عام]] ، ۲۰۱{{lang|ur|۴}} گمبورو نگالا حملہ ، [[نومبر ۲۰۱۵ء دے پیرس حملے|۲۰۱۵ دے پیرس حملے]] ، ۲۰۱{{lang|ur|۶}} کرادا بم دھماکے ، ۲۰۱{{lang|ur|۶}} وچ ہونے والے وڈے پیمانے اُتے حملے, ۲۰۱{{lang|ur|۷}} موغادیشو بم دھماکے تے ۲۰۱{{lang|ur|۷}} سینائی حملہ ۔ <ref>Randall D. Law, ed. ''The Routledge History of Terrorism'' (2015)</ref> اکیہويں صدی وچ دہشت گردانہ حملےآں دے سب تو‏ں زیادہ متاثرین عراق، افغانستان، <ref>START (Study of Terrorism and Responses to Terrorism), "[https://www.start.umd.edu/pubs/START_MassCasualtyExplosivesAttacksIraqAfghanistan_BackgroundReport_June2017.pdf Mass Casualty Explosives Attacks in Iraq and Afghanistan]", University of Maryland, June 2017 : "terrorist violence in Iraq and Afghanistan has accounted for a substantial proportion of terrorism worldwide in the 21st century. The total number of deaths caused by terrorist attacks in these two countries comprised nearly half (46%) of all fatalities worldwide between 2004 and 2016."</ref> نائجیریا، شام، پاکستان، ہندوستان، صومالیہ یا یمن وچ مارے گئے نيں۔ === امن تے جنگ === مائیکل مینڈیلبام دسدے نيں کہ ۱۹۸۹ دے بعد دے ۲۵ سال تن بنیادی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پرامن سن ۔ یو ایس ایس آر دے خاتمے نے نیٹو تے ہور اتحادیاں دے نال مل ک‏ے کم کردے ہوئے، امریکا د‏‏ی "لبرل بالادستی" نو‏‏ں فعال کيتا۔ دوم جمہوریت تیزی تو‏ں پروان چڑھی تے جداں کہ " جمہوری امن دا نظریہ " بیان کردا اے، جمہوریتاں کدی کدائيں ہی اک دوسرے تو‏ں لڑدی نيں۔ آخر کار، عالمگیریت خوشحالی تے باہمی انحصار دا باعث بنی۔ <ref>Michael Mandelbaum, ''The Rise and Fall of Peace on Earth'' (2019).</ref> ۱۹۹۰ تو‏ں ۲۰۰۲ تک جو جنگاں موجود سن انہاں وچ خانہ جنگیاں شام‏ل سن۔ انہاں وچ صومالی خانہ جنگی (جاری اے ) تے افریقہ وچ دوسری کانگو جنگ ، یورپ وچ یوگوسلاو دیاں جنگاں ، ایشیا وچ تاجکستانی خانہ جنگی ، تے جنوبی امریکا وچ سینیپا جنگ شام‏ل نيں۔ ۲۰۰۳ دے بعد تو‏ں انہاں [[دارفور وچ جنگ|وچ دارفور وچ جنگ]] شام‏ل ا‏‏ے۔ [[عراق جنگ]] ؛ کانگو وچ کیوو تنازعہ ؛ [[لیبیا خانہ جنگی (۲۰۱۱ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی (۲۰۱۱)]] ؛ ۲۰۱۱ تو‏ں [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] ؛ [[عراقی خانہ جنگی (۲۰۱{{lang|ur|۴}}ء–تاحال)|عراقی خانہ جنگی (۲۰۱{{lang|ur|۴}}–۲۰۱{{lang|ur|۷}})]] ؛ ۲۰۱{{lang|ur|۴}} تو‏ں [[روس-یوکرائن جنگ|روس یوکرائنی جنگ]] ؛ ۲۰۱{{lang|ur|۴}} تو‏ں عراق وچ داعش دے خلاف بین الاقوامی فوجی مداخلت ؛ تے [[یمنی خانہ جنگی (۲۰۱۵–تاحال)|یمنی خانہ جنگی (۲۰۱{{lang|ur|۴}}–موجودہ)]] ۔ <ref>Ariel I. Ahram, ''War and Conflict in the Middle East and North Africa'' (John Wiley & Sons, 2020).</ref><ref>Andreas Krieg and Jean-Marc Rickli, ''Surrogate Warfare: The Transformation of War in the Twenty-First Century'' (2019).</ref> ==== افغانستان ==== [[شمالی اتحاد (افغانستان)|شمالی اتحاد]] تے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] د‏‏ی قیادت وچ ایساف نے [[افغانستان جنگ (۲۰۰۱ء)|{{lang|ur|۷}} اکتوبر ۲۰۰۱ نو‏‏ں]] افغانستان اُتے حملہ کيتا تے القاعدہ د‏‏ی حمای‏تی [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] حکومت دا تختہ الٹ دتا۔ فوجیاں نے اک جمہوری حکومت نو‏‏ں قائم کرنا، آہستہ آہستہ ودھدی ہوئی شورش دا مقابلہ کرنا، تے القاعدہ دے رہنما [[اسامہ بن لادن]] نو‏‏ں تلاش کرنا جو ۱۰ سال بعد، ۲ مئی ۲۰۱۱ نو‏‏ں امریک‏‏ی فوجیاں دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ ۳۱ دسمبر ۲۰۱{{lang|ur|۶}} نو‏‏ں نیٹو افواج نے باضابطہ طور اُتے افغانستان وچ جنگی کارروائیاں ختم کر دتیاں۔ ۱۵ اگست ۲۰۲۱ نو‏‏ں طالبان نے دوبارہ افغانستان دا کنٹرول سنبھال لیا۔ تمام نیٹو افواج ۳۱ اگست 2021 <ref>Carter Malkasian, ''The American War in Afghanistan: A History'' (2021).</ref> روانہ ہوئیاں۔ == ہور ویکھو == * عصری تریخ * سرد جنگ دے بعد دا دور * دوسری سرد جنگ * [[سیادی جنگیات|سائبر وارفیئر]] * روس دے خارجہ تعلقات * [[تریخ عالگیریت|عالمگیریت د‏‏ی تریخ]] * دہشت گردی د‏‏ی تریخ * مشرق وسطیٰ وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ * شمالی افریقہ وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ * جنگاں د‏‏ی لسٹ: ۱۹۹۰-۲۰۰۲ * جنگاں د‏‏ی لسٹ: ۲۰۰۳ تو‏ں حال * روس د‏‏ی تریخ (۱۹۹۱ تو‏ں حال) * ۱۹۹۱ تو‏ں چین تے روس دے تعلقات ، چین تے روس * تجارتی جنگ * [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] * عالمی جنگ III == نوٹس == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * Adebajo, Adekeye, ed. ''Curse of Berlin: Africa After the Cold War'' (Oxford UP, 2014). * Allitt, Patrick N. ''America after the Cold War: The First 30 Years'' (2020). * Andersson, Jenny. ''The future of the world: Futurology, futurists, and the struggle for the post cold war imagination'' (Oxford UP, 2018). * Ahram, Ariel I. ''War and Conflict in the Middle East and North Africa'' (John Wiley & Sons, 2020). * Asare, Prince, and Richard Barfi. "The Impact of Covid-19 Pandemic on the Global Economy: Emphasis on Poverty Alleviation and Economic Growth." ''Economics'' 8.1 (2021): 32–43 online. * Aziz, Nusrate, and M. Niaz Asadullah. "Military spending, armed conflict and economic growth in developing countries in the post–Cold War era." ''Journal of Economic Studies'' 44.1 (2017): 47–68. * Brands, Hal. ''Making the unipolar moment: U.S. foreign policy and the rise of the post-Cold War order'' (2016). * Brown, Archie. ''The rise and fall of communism'' (Random House, 2009). * Brügger, Niels, ed, ''Web25: Histories from the first 25 years of the world wide web'' (Peter Lang, 2017). * Cameron, Fraser. ''US foreign policy after the cold war: global hegemon or reluctant sheriff?'' (Psychology Press, 2005). * Cassani, Andrea, and Luca Tomini. ''Autocratization in post-cold war political regimes'' (Springer, 2018). * Clapton, William ed. ''Risk and Hierarchy in International Society: Liberal Interventionism in the Post-Cold War Era'' (Palgrave Macmillan UK. 2014) * Dai, Jinhua, and Lisa Rofel, eds. ''After the Post–Cold War: The Future of Chinese History'' (Duke UP, 2018). * Duong, Thanh. ''Hegemonic globalisation: U.S. centrality and global strategy in the emerging world order'' (Routledge, 2017). * ''The Economist''. ''The World in 2020'' (2019) * ''The Economist''. ''The Pocket World in 2021'' (2020) excerpt * Gertler, Mark, and Simon Gilchrist. "What happened: Financial factors in the great recession." ''Journal of Economic Perspectives'' 32.3 (2018): 3–30. online * Harrison, Ewam. ''The Post-Cold War International System: Strategies, Institutions and Reflexivity'' (2004). * Henriksen, Thomas H. ''Cycles in US Foreign Policy Since the Cold War'' (Palgrave Macmillan, 2017) excerpt. * Howe, Joshua P. ''Behind the curve: science and the politics of global warming'' (U of Washington Press, 2014). * Jackson, Robert J. and Philip Towle. ''Temptations of Power: The United States in Global Politics after 9/11'' (2007) * Kotkin, Stephen. ''Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970–2000'' (2nd ed. 2008) excerpt * Lamy, Steven L., et al. ''Introduction to global politics'' (4th ed. Oxford UP, 2017) * Mandelbaum, Michael ''The Rise and Fall of Peace on Earth'' (Oxford UP, 2019) why so much peace 1989–2015. excerpt * Maull, Hanns W., ed. ''The rise and decline of the post-Cold War international order'' (Oxford UP, 2018). * O'Neill, William. ''A Bubble in Time: America During the Interwar Years, 1989–2001'' (2009) Excerpt, popular history * Osterhammel, Jurgen, and Niels P. Petersson. ''Globalization: a short history''. (2005). * Pekkanen, Saadia M., John Ravenhill, and Rosemary Foot, eds. ''Oxford handbook of the international relations of Asia'' (Oxford UP, 2014), comprehensive coverage. * Priestland, David. ''The Red Flag: Communism and the making of the modern world'' (Penguin UK, 2009). online * Ravenhill, John, ed. ''Global political economy'' (5th ed. Oxford UP, 2017) excerpt * Reid-Henry, Simon. ''Empire of Democracy: The Remaking of the West Since the Cold War'' (2019) excerpt * Rosefielde, Steven. ''Putin's Russia: Economy, Defence and Foreign Policy'' (2020) excerpt * {{cite book|url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000rose|title=The Concise Encyclopedia of The Great Recession 2007–2012|last=Rosenberg|first=Jerry M.|publisher=Scarecrow Press|year=2012|isbn=978-0-8108-8340-6|edition=2nd|url-access=registration}} * Rubin, Robert, and Jacob Weisberg. ''In an uncertain world: tough choices from Wall Street to Washington'' (2015). * Rudolph, Peter. "The Sino-American World Conflict" (German Institute for International and Security Affairs. SWP Research Paper #3, February 2020). doi: 10.18449/2020RP03 online * Sarotte, Mary Elise, ed. ''1989: The Struggle to Create Post-Cold War Europe'' (Princeton UP, 2014). * Schenk, Catherine R. ''International economic relations since 1945'' (2nd ed. 2021). * Service, Robert. ''Comrades! A History of World Communism'' (Harvard UP, 2007). * Smith, Rhona K.M. et al. ''International Human Rights'' (4th ed. 2018) * Smith, Rhona KM. ''Texts and materials on international human rights'' (4th ed. Routledge, 2020). * Stent, Angela E. ''The Limits of Partnership: U.S. Russian Relations in the Twenty-First Century'' (Princeton UP, 2014); excerpt and text search * Stiglitz, Joseph E. ''The roaring nineties: A new history of the world's most prosperous decade'' (Norton, 2004), economic history * Strong, Jason. ''The 2010s: Looking Back At A Dramatic Decade'' (2019) online * Taylor-Gooby, Peter, Benjamin Leruth, and Heejung Chung, eds. ''After austerity: Welfare state transformation in Europe after the great recession'' (Oxford UP, 2017). * {{cite book|title=Crashed: How a Decade of Financial Crises Changed the World|last=Tooze|first=Adam|publisher=[[Viking]]|year=2018|isbn=978-0-670-02493-3|location=New York|author-link=Adam Tooze}} * Tooze, Adam. ''Shutdown: How Covid Shook the World's Economy'' (2021). * United Nations. ''World Economic Situation and Prospects 2020'' (2020) online annual reports * United Nations. ''World Economic and Social Survey 2010 – Retooling Global Development'' (2010) online == باہرلے جوڑ == * [https://www.proquest.com/docview/2112553901/A3E5E6ED67AE470FPQ/4 ''سالانہ رجسٹر'' (لندن)، تمام اقوام دے لئی بین الاقوامی سفارتی، سیاسی تے اقتصادی امور دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ لائبریریاں دے ذریعے آن لائن] [[گٹھ:سیاست وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:سیاست وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:یورپی سیاسی تریخ]] [[گٹھ:تریخ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 4m68u5ofweh23x7wn3dmubipdy91l9g 0 119162 707682 691064 2026-06-10T14:37:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707682 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-اداکار}} '''لورین بیکل''' ( {{IPAc-en|b|ə|ˈ|k|ɔː|l}} ; جم '''بیٹی زون پرسکے''' ; ۱۶ ستمبر، ۱۹۲۴ – ۱۲ اگست، ۲۰۱۴) اکّ امریکی اداکارہ سی۔ اس نوں امریکن فلم انسٹیچیوٹ ولوں کلاسک ہالیوڈّ سنیما دی ۲۰ویں سبھ توں مہان خاتون سٹار دا نام دتا گیا سی اتے موشن پکچرز دے سنہری یگ وچ اس دے یوگدان لئی ۲۰۰۹ وچ اکیڈمی آف موشن پکچر آرٹس اینڈ سائنسز توں اکیڈمی آنریری اوارڈ حاصل دتا گیا سی۔<ref name="Academy">{{Cite web |date=2009 |title=82nd Academy Awards Memorable Moments |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/82nd-academy-awards-memorable-moments |access-date=دسمبر 27, 2017 |publisher=Oscars}}</ref> اوہ اپنی منموہک، گندھلی موجودگی اتے اسدی ولکھن، بھڑکیلی آواز لئی جانی جاندی سی۔ بیکل ہالیوڈّ سنیما دے سنہری یگ دے آخری بچے ہوئے پرمکھ ستاریاں وچوں اکّ سی۔ بیکل نے اپنے مستقبل دے شوہر [[ہنفری بوگارٹ]] دے نال ۱۹ سال دی عمر وچ ''ٹو ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' (۱۹۴۴) وچ اکّ پرمکھ عورت وجوں اپنی فلم دی شروعات کرن توں پہلاں والٹر تھورنٹن ماڈل ایجنسی<ref>{{Cite book|title=Lauren Bacall By myself|last=Bacall|first=Lauren|publisher=New York: Knopf|year=1979|pages=64|language=English}}</ref> لئی اکّ ماڈل<ref name="CNNDeath">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2014/08/12/showbiz/lauren-bacall-dead|title=Famed actress Lauren Bacall dies at 89|last=Ford|first=Dana|date=اگست 12, 2014|access-date=اگست 13, 2014|publisher=CNN}}</ref> دے روپ وچ کریئر دی شروعات کیتی۔ اسنے ''د بگ سلیپ'' (۱۹۴۶)، ''ڈارک پیسیج'' (۱۹۴۷)، اتے ''کی لارگو'' (۱۹۴۸) وچ اپنے نویں شوہر دے نال پیشکاری دے نال فلم نوئر سٹائل وچ جاری رکھیا، اتے اسنے رومانٹک کامیڈی ''ہاؤ ٹو میری ا ملیئنیئر'' (۱۹۵۳) وچ ابھنے کیتا۔ بیکل نے [[مرلن منرو|مرلن مونرو]] اتے بیٹی گریبل، اتے ''ڈزائیننگ وومین'' (۱۹۵۷) [[گریگری پیکّ|گریگری پیک]] نال ابھنے کیتا۔ اسنے ''رائیٹن آن د ونڈ'' (۱۹۵۶) وچ عورت دی مکھ کردار نبھائی جس نوں ڈگلس سرک دیاں مکھ فلماں وچوں اکّ منیا جاندا اے۔ اسنے ۱۹۶۶ دی پراسرار فلم ''ہارپر'' وچ پال نیومین دے نال کم کیتا۔ اسنے وین دی نجی بینتی اُتے [[جون وین]] نال اسدی آخری فلم ''د شوٹسٹ'' (۱۹۷۶) وچ سہِ-ابھنے کیتا۔ اسنے سنگیت وچ بروڈوے اُتے وی کم کیتا، ایپلیئس (''تعریف'' )(۱۹۷۰) اتے ''وومین آف دی ایئر'' (۱۹۸۱) لئی ٹونی اوارڈ حاصل کیتے۔ بیکل نے ''د مرر حیض ٹو فیس'' (۱۹۹۶) وچ اس دے کارکردگی لئی اکّ گولڈن گلوب، اکّ باپھٹا، اتے اکّ ایس۔اے۔جی اوارڈ جتیا، اتے اسنوں اکّ اکیڈمی اوارڈ لئی وی نامزد کیتا گیا۔ اسنے اپنے کریئر دے آخری پڑاء دے دوران ''مصری'' (۱۹۹۰)، ''ڈوگول'' (۲۰۰۳) اتے اینیمیٹڈ فلماں ''ہاولز موونگ کیسل'' (۲۰۰۴) اتے ''ارنیسٹ اینڈ سیلیسٹائین'' (۲۰۰۴) دیاں انگریزی ڈبّ فلماں وچ مکھ معاون کرداراں لئی اکّ نوجوان ناظرین دے نال نویں کامیابی حاصل کیتی۔ (۲۰۱۲) == شروع دا جیون == لورین بیکل دا جم ۱۶ ستمبر، ۱۹۲۴ نوں بیٹی زون پرسکے دے گھر برونکس، نیویارک سٹی وچ ہویا سی،{{Efn|In a 1995 interview with Jeremy Isaacs, Bacall claimed to have never lived in the Bronx,<ref>{{cite interview |last=Bacall |first=Lauren |interviewer=[[Jeremy Isaacs]] |url=https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/p00nxqbq/the-late-show-face-to-face-lauren-bacall |publisher=[[BBC]] |title=Face to Face: Lauren Bacall |work=The Late Show |date=مارچ 20, 1995}}</ref> though numerous sources state that she was born in the borough.<ref name=FactsCNN>{{cite news |work=CNN Library |title=Lauren Bacall Fast Facts |url=http://www.cnn.com/2013/06/24/us/lauren-bacall-fast-facts/index.html |access-date=اگست 13, 2014 |date=اگست 12, 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=To Have and Have Not |last=Tyrnauer |first=Matt |date=مارچ 10, 2011 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |access-date=اکتوبر 15, 2011 |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/features/2011/03/lauren-bacall-201103}}</ref><ref>{{cite web |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/bacall-hollywood-legend-who-lived-a-new-yorkers-life-1407982481 |title=Lauren Bacall: Hollywood Legend Who Lived a New Yorker's Life |author=West, Melanie Grayce |date=اگست 13, 2014}} {{closed access}}</ref>}} نیٹلی ( ''née'' Weinstein-Bacal; 1901–1969) دی اکلوتی بچی سی، جسنے بعد وچ اپنا اپنام قانونی طور اُتے بدل کے بیکل رکھ لیا اتے ولیئم پرسکے (۱۸۸۹–۱۹۸۲)، جو وکری وچ کم کردے سن۔ اس دے ماں پیؤ دوویں [[یہودی]] سن۔ اسدی ماں ایاسی، رومانیا توں ایلس آئیلینڈ راہیں پرواس کر گئی سی۔ اس دے پیؤ دا جم [[نیو جرسی]] وچ اوہناں ماپیاں دے گھر ہویا سی جو موجودہ [[بیلاروس]] وچ اکّ مکھ طور اُتے یہودی بھائی چارا والوجن وچ پیدا ہوئے سن۔<ref name="Bacall">Bacall, Lauren. ''By Myself and Then Some'', HarperCollins, New York, 2005. {{ISBN|0-06-075535-0}}</ref> جدوں اوہ پنج سال دی سی تاں بیکل دے ماپیاں دا طلاق ہو گیا، جس توں بعد اسنے اپنے پیؤ نوں نہیں دیکھیا۔ بعد وچ اسنے اپنی ماں دے آخری نام، بیکل دا رومانیئن روپ لے لیا۔<ref name="kwidna">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bogartlifeinholl00meye/page/164|title=Bogart: A Life in Hollywood|last=Meyers|first=Jeffrey|date=اپریل 18, 1997|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-395-77399-4|page=[https://archive.org/details/bogartlifeinholl00meye/page/164 164]}}</ref> اوہ اپنی ماں دے نیڑے سی، جس نے لی گولڈبرگ نال دوبارہ ویاہ کیتا اتے بیکل سٹار بنن توں بعد کیلیفورنیا چلی گئی۔<ref name="LIFE">{{Cite magazine|last=Wickware|first=Francis Sill|date=7 مئی, 1945|title=Profile of Lauren Bacall|url=https://books.google.com/books?id=8UkEAAAAMBAJ&q=lauren+bacall|magazine=[[Life (magazine)|Life]]|volume=18|pages=100–106|issn=0024-3019}}</ref> اپنے پیؤ ولوں، بیکل شمون پیریس (جم سزمن پرسکی)، اٹھویں وزیر اعظم اتے عزرائیل دے نوویں صدر دی رشتے دار سی۔<ref name="haaretz">{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/life/movies-television/%DB%94premium-1.610399|title=Shimon Peres remembers 'very strong, very beautiful' relative Lauren Bacall|last=Anderman|first=Nirit|date=اگست 13, 2014|work=[[Haaretz]]|location=[[Tel Aviv]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2023-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230104212420/https://www.haaretz.com/life/television/2014-08-13/ty-article/.premium/peres-remembers-very-beautiful-relative-lauren-bacall/0000017f-e608-dea7-adff-f7fb2e3a0000}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lazaroff |first=Tovah |date=نومبر 10, 2005 |title=Peres: Not such a bad record after all |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=4397 |access-date=13 مئی, 2009 |website=[[The Jerusalem Post]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Weiner |first=Eric |date=جون 13, 2007 |title=Shimon Peres Wears Hats of Peacemaker, Schemer |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11020066 |access-date=13 مئی, 2009 |publisher=[[NPR]]}}</ref> پیریس نوں رشتے بارے ادوں تک پتہ نہیں سی جدوں تک بیکل نے اسنوں نہیں دسیا۔<ref name="haaretz" /> بیکل دا پروار اس دے جم توں ترنت بعد برکلن دے اوشیئن پارکویء وچ چلا گیا۔<ref name="Bacall">Bacall, Lauren. ''By Myself and Then Some'', HarperCollins, New York, 2005. {{ISBN|0-06-075535-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-06-075535-0|0-06-075535-0]]</ref><ref>{{Cite web |last=Fahim |first=Kareem |date=اکتوبر 10, 2008 |title=A Tree-Lined Boulevard That's a Park and a Living Room |url=https://www.nytimes.com/2008/10/11/nyregion/11journal.html |access-date=ستمبر 2, 2014 |website=[[The New York Times]] |postscript=- referencing "By Myself and Then Some"۔}}</ref> امیر پروار دے پیسے نے بیکل نوں ٹیریٹاؤن، نیویارک وچ ہائیلینڈ مینور بورڈنگ سکول فار گرلز، پراپکاری یوجین ہیٹلر لیہمین ولوں قائم اکّ پرائیویٹ بورڈنگ سکول،<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=08UJ6rXvaykC&pg=PA96|title=West Long Branch Revisited|last=Pike|first=Helen-Chantal|date=فروری 12, 2007|work=Images of America|publisher=Arcadia Publishing Co.|isbn=978-0-7385-4903-3}}</ref> اتے مینہٹن وچ جولیا رچمین ہائی سکول وچ جان دی اجازت دتی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.ie/entertainment/movies/sultry-sophisticated-and-sassy-screen-siren-bacall-dies-at-89-30507516.html#sthash.qB0TCDBj.dpuf|title=Sultry, sophisticated and sassy, screen siren Bacall dies at 89|date=اگست 14, 2014|work=[[Irish Independent]]}}</ref> == شروعاتی کیریئر اتے ماڈلنگ == [[تصویر:Lauren_Bacall_by_László_Willinger,_1946.jpg|thumb| لاسزلو ولنگر ولوں بیکل]] بیکل نے ۱۹۴۱ وچ نیویارک وچ امیریکن اکیڈمی آف ڈرامیٹک آرٹس وچ سبق لئے، جتھے اسنے اپنے ہم جماعت کرک ڈگلس نوں ڈیٹ کیتا۔<ref name="thomas18">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z6neu4_y238C&q=lauren+bacall|title=The Films of Kirk Douglas|last=Thomas|first=Tony|publisher=Citadel Press|year=1991|isbn=978-0-8065-1217-4|location=New York|page=18}}</ref> اسنے سینٹ جیمس تھئیٹر وچ اکّ تھئیٹر عشر وجوں اتے ڈپارٹمنٹ سٹوراں وچ اکّ فیشن ماڈل وجوں کم کیتا۔ اسنے ''جونی ۲ ایکس ۴'' وچ واک-آن وجوں ۱۹۴۲ وچ ۱۷ سال دی عمر وچ بروڈوے اتے اپنی اداکاری دی شروعات کیتی۔ ادوں تک، اوہ اپنی ماں نال ۷۵ بینک سٹریٹ وچ رہندی سی۔ ۱۹۴۲ وچ، اسنوں مس گرینوچ ولیج دا تاج پہنایا گیا سی۔<ref>{{Cite web |date=2010 |title=Lauren Bacall Biography & Filmography |url=http://matineeclassics.com/celebrities/actors/lauren_bacall/details |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719093910/http://matineeclassics.com/celebrities/actors/lauren_bacall/details/ |archive-date=جولائی 19, 2014 |access-date=ستمبر 3, 2014 |publisher=Matinee Classics}}</ref> اکّ کشور فیشن ماڈل دے روپ وچ، بیکل ''ہارپرس بازار'' دے کور اتے ''ووگ'' ورگے میگزیناں وچ ظاہر ہوئی سی۔<ref name="LIFE">{{Cite magazine|last=Wickware|first=Francis Sill|date=7 مئی, 1945|title=Profile of Lauren Bacall|url=https://books.google.com/books?id=8UkEAAAAMBAJ&q=lauren+bacall|magazine=[[Life (magazine)|Life]]|volume=18|pages=100–106|issn=0024-3019}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWickware1945">Wickware, Francis Sill (7 مئی, 1945)۔ [https://books.google.com/books?id=8UkEAAAAMBAJ&q=lauren+bacall "Profile of Lauren Bacall"]۔ ''[[جیون (میگزین)|Life]]''۔ Vol.&nbsp;18. pp.&nbsp;100–106. [[انٹرنیشنل سٹینڈرڈ سیریل نمبر|ISSN]]&nbsp;[[issn 0024-3019|0024-3019]]۔</cite></ref> ''لائیف'' میگزین وچ ۱۹۴۸ دے اکّ لیکھ وچ اسدی "بلی ورگی کرپا، کالے سنہرے وال، اتے نیلیاں-ہریانں اکھاں" دا حوالہ دتا گیا سی۔<ref>{{Cite magazine|date=جنوری 19, 1948|title=Lauren Bacall|magazine=Life|volume=24|page=43}}</ref> کیونکہ اسدی قدرتی طور اُتے اچی اتے نکّ والی آواز سی، اسنے اپنی آواز نوں ڈونگھا کرن وچ مدد کرن لئی سبق حاصل کیتے اتے اسدی سکھلائی دے حصے وجوں ہر روز گھنٹیاں تک [[ولیئم شیکسپیئر|شیکسپیئر]] دیاں آئتاں دا مشق کرنا پیندا سی۔<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/bogart00sper/page/245|title=Bogart|last=Ann M. Sperber|last2=Eric Lax|date=1997|publisher=Morrow|isbn=0-688-07539-8|edition=1.|location=New York|page=[https://archive.org/details/bogart00sper/page/245 245]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.independent.ie/style/celebrity/celebrity-features/lauren-bacall-a-panther-in-her-overall-family-tree-30513080.html|title=Lauren Bacall: A Panther in Her Overall Family Tree|last=Emily Hourican|date=17 اگست 2014|work=Irish Independent|access-date=20 اگست 2014}}</ref> حالانکہ ڈائنا وریلینڈ نوں اکثر ''ہارپر دے بازار'' لئی بیکل دی کھوج کرن دا سہرا دتا جاندا اے، ایہہ اصل وچ نکولس ڈی گنزبرگ سی جسنے بیکل نوں وریلینڈ نال پیش کیتا سی۔ اوہ پہلی وار ٹونیز نامک نیویارک کلبّ وچ بیکل نوں ملیا سی، جتھے ڈی گنزبرگ نے اگلے دن بیکل نوں ''ہارپرز بازار دے'' دفتر وچ جان دا سجھاء دتا سی۔ پھر اسنے بیکل نوں وریلینڈ دے حوالے کر دتا، جسنے مارچ ۱۹۴۳ دے کور لئی کوڈاکروم وچ بیکل نوں شوٹ کرن لئی لئیس ڈاہل-وولپھ نوں شوٹ کرن دا پربندھ کیتا۔<ref>{{Cite magazine|last=Collins|first=Amy Fine|date=ستمبر 2014|title=A Taste for Living|url=https://www.vanityfair.com/style/2014/09/niki-de-gunzburg-profile|magazine=Vanity Fair|access-date=اگست 24, 2014}}</ref> ''ہارپرز بازار دے'' کور نے ہالیوڈّ پروڈیؤسر اتے ڈریکٹر ہاورڈ ہاکس دی بیوی "سلم" کیتھ دا دھیان کھچیا۔<ref name="independent1">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lauren-bacall-the-souring-of-a-hollywood-legend-6161923.html|title=Lauren Bacall: The souring of a Hollywood legend|last=Thomson|first=David|date=ستمبر 11, 2004|work=[[The Independent]]|access-date=جنوری 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104115239/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lauren-bacall-the-souring-of-a-hollywood-legend-6161923.html|archive-date=نومبر 4, 2012}}</ref> کیتھ نے اپنے شوہر نوں بینتی کیتی کہ اوہ بیکل نوں اپنی آؤن والی فلم ''ٹو ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' لئی سکرین ٹیسٹ دین لئی بلاوے۔ ہاکس نے اپنے سیکٹری نوں بیکل بارے ہور جانکاری لین لئی کیہا، پر سیکٹری نے غلط سمجھ لیا اتے بیکل نوں آڈیشن لئی ہالیوڈّ جان لئی ٹکٹ بھیج دتی۔<ref name="autogenerated1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZBPHL2sQ3JoC&q=hawks+bacall|title=Who the Devil Made It|last=Bogdanovich|first=Peter|publisher=Ballantine Books|year=1997|isbn=978-0-679-44706-1|location=New York City|page=327|author-link=Peter Bogdanovich}}</ref> == ہالیوڈّ == === ۱۹۴۰ === [[تصویر:Bacall&Hawks.jpg|thumb| ہاورڈ ہاکس اتے بیکل سی۔ ۱۹۴۳]] ہالیوڈّ وچ بیکل نوں ملن توں بعد، ہاکس نے ترنت ۱۰۰ڈالر($) دی ہفتہ واری تنخواہ دین دے نال اکّ ستّ سالاں دے اقرارنامے اُتے دستخط کیتے اتے نجی طور اُتے اپنے کیریئر دا پربندھن کرنا شروع کر دتا۔ اسنے اپنا پہلا نام بدل کے لورین رکھ لیا، اتے اسنے اپنی ماں دے پہلے نام دے روپ وچ، اپنے سکرین اپنام دے روپ وچ بیکل نوں چنیا۔ سلم ہاکس نے وی بیکل نوں اپنے ونگ ہیٹھ لے لیا،<ref name="Sperber">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bogart00sper/page/246|title=Bogart|last=Sperber|first=Ann M.|last2=Lax|first2=Eric|date=اپریل 1997|publisher=Morrow|isbn=978-0-688-07539-2|location=New York|page=[https://archive.org/details/bogart00sper/page/246 246]|author-link=Ann M. Sperber|author-link2=Eric Lax|access-date=جنوری 2, 2015|url-access=subscription}}</ref> بیکل نوں دہدف انداز والا پہراوا دتا اتے خوبصورتی، ششٹاچار اتے سواد دے معاملیاں وچ اسدا رستہ فلسفہ کیتا۔ ہاکس دے سجھاء اُتے، بیکل نوں اکّ آواز کوچ ولوں اسدی عام طور اُتے اچی، نکّ دی آواز دی بجائے گھٹ اتے ڈونگھی آواز نال بولن لئی سکھلائی دتی گئی سی۔<ref name="brody">{{Cite magazine|last=Brody|first=Richard|date=اگست 13, 2014|title=The Shadows of Lauren Bacall|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/shadows-lauren-bacall|magazine=[[The New Yorker]]|access-date=جنوری 2, 2015}}</ref> اسدی سکھلائی دے حصے وجوں، بیکل نوں ہر روز گھنٹیاں بدھی [[ولیئم شیکسپیئر|شیکسپیئر]] دیاں آئتاں نوں سناؤن دی لوڑ ہندی سی۔<ref name="Sperber" /><ref>{{Cite news|url=http://www.independent.ie/style/celebrity/celebrity-features/lauren-bacall-a-panther-in-her-overall-family-tree-30513080.html|title=Lauren Bacall: A Panther in Her Overall Family Tree|last=Hourican|first=Emily|date=اگست 17, 2014|work=[[Irish Independent]]|access-date=اگست 20, 2014}}</ref> زیادہ تر نقاداں ولوں اسدی آواز نوں "دھونئیدار، جنسی گھبراہٹ" اتے "گلے دی گونج" وجوں درسایا گیا سی۔<ref name="brody" /> بیکل ۵ پھٹّ ۸+۱⁄۲ انچ (۱٫۷۴ میٹر)، اس یگ دیاں اداکاراواں لئی اسدھارن طور اُتے لمبی سی۔ [[تصویر:Bogart_and_Bacall_To_Have_and_Have_Not.jpg|left|thumb| ''ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' وچ [[ہنفری بوگارٹ]] نال بیکل ]] ''ٹو ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' (۱۹۴۴) لئی اس دے سکرین ٹیسٹاں دوران، بیکل اینی گھبرا گئی سی کہ اسدی کمبنی نوں گھٹ کرن لئی، اسنے اپنی ٹھوڈی نوں اپنی چھاتی نال دبایا، کیمرے دا ساہمنا کیتا اتے اپنیاں اکھاں اپر ول جھکا دتیاں۔<ref>{{Cite web |last=Chilton |first=Charlotte |date=فروری 24, 2020 |title=Lauren Bacall's Life in Photos |url=https://www.harpersbazaar.com/celebrity/g31038655/lauren-bacall-life-in-photos/ |access-date=دسمبر 18, 2020 |website=Harpers Bazaar}}</ref> ایہہ اثر، جسنوں "دِ لکّ" وجوں جانیا جاندا اے، اسدی گندی آواز دے نال اکّ ہور بیکل ٹریڈمارک بن گیا۔<ref>{{Cite web |date=2014 |title=Lauren Bacall Biography |url=http://www.biography.com/people/lauren-bacall-9194111 |access-date=اگست 12, 2014 |website=Biography.com |publisher=A&E Television Networks, LLC}}</ref> بیکل دے کردار نے فلم وچ سلم ہاکس دے اپنام "سلم" دی ورتوں کیتی، اتے بوگارٹ نے ہاورڈ ہاکس دا اپنام "سٹیو" ورتیا۔ بیکل دے مطابق دوواں وچکار آن-سیٹ کیمسٹری ترنت سی۔<ref name="Bacall">Bacall, Lauren. ''By Myself and Then Some'', HarperCollins, New York, 2005. {{ISBN|0-06-075535-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-06-075535-0|0-06-075535-0]]</ref> اوہ اتے بوگارٹ، جسدا ویاہ میؤ میتھوٹ نال ہویا سی، نے شوٹنگ توں کئی ہفتیاں بعد اکّ رومانٹک رشتہ شروع کیتا۔<ref name="independent1"/> سکرپٹ وچ بیکل دا کردار اصل وچ بہت چھوٹی سی، پر پیداوار دے دوران حصے نوں کئی وار سودھیا اتے ودھایا گیا سی۔<ref name="NYT0814" /> اسدی رلیز توں بعد، ''ٹو ہیو اینڈ ہیو'' ناٹ بیکل نوں ترنت سٹارڈم وچ لیایا اتے اسدا کارکردگی اس دے سٹار چتر دا ادھار بن گیا جو وڈے پدھر اُتے مشہور سبھیاچار وچ پھیلیا۔ اتھوں تک کہ فیشن<ref>{{Cite web |date=جون 5, 2013 |title=Style in film: Lauren Bacall in 'To Have and Have Not' |url=http://classiq.me/style-lauren-bacall-in-to-have-and-have-not |access-date=ستمبر 2, 2014 |website=Classiq.me |archive-date=2014-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903183025/http://classiq.me/style-lauren-bacall-in-to-have-and-have-not |dead-url=yes }}</ref> دے نال-نال فلم نرماتاواں اتے ہور اداکاراں نوں وی متاثر کیتا۔<ref name="NYT0814">{{Cite web |last=Dargis |first=Manohla |date=اگست 13, 2014 |title=That Voice, and the Woman Attached |url=https://www.nytimes.com/2014/08/14/movies/lauren-bacalls-debut-in-to-have-and-have-not.html |access-date=ستمبر 1, 2014 |website=The New York Times}}</ref> [[تصویر:Bacall-Truman-Piano-1945.jpg|thumb| 20 سالا بیکل پیانو دے سکھر اُتے لونج کردا اے جدوں کہ وائس پریزیڈینٹ ہیری ایس ٹرومن واشنگٹن، ڈی سی (۱۰ فروری، ۱۹۴۵) وچ نیشنل پریس کلبّ کنٹین وچ سیواداراں لئی کھیڈدا اے۔]] [[وارنر بردرز|وارنر بردرز نے]] تصویر نوں مُتحرک کرن اتے بیکل نوں اکّ فلم سٹار وجوں قائم کرن لئی اکّ مکمل مارکیٹنگ مہم شروع کیتی۔ جن-رابطہ دباء دے حصے وجوں بیکل نے ۱۰ فروری، ۱۹۴۵ نوں واشنگٹن، ڈی۔سی۔ وچ نیشنل پریس کلبّ دا دورہ کیتا اتے اکّ پیانو اُتے بیٹھ کے اپ صدر ہیری ایس ٹرومن نے اسنوں وجایا۔<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/leadingmanhollyw0000pere|title=The Leading Man: Hollywood and the Presidential Image|last=Peretti|first=Burton|date=ستمبر 17, 2012|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-5405-1|page=[https://archive.org/details/leadingmanhollyw0000pere/page/88 88]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite web |date=فروری 10, 1945 |title=Lauren Bacall sits atop a piano while Vice President Harry S. Truman plays at the National Press Club Canteen |url=http://www.trumanlibrary.org/photographs/view.php?id=34769 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926123331/https://www.trumanlibrary.org/photographs/view.php?id=34769 |archive-date=ستمبر 26, 2018 |access-date=جنوری 2, 2015 |publisher=[[Harry S. Truman Presidential Library and Museum]]}}</ref> ''ٹو ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' توں بعد، باکل چارلس بوئر دے نال ''کنپھیڈینشیئل ایجنٹ'' (۱۹۴۵) وچ دکھائی دتی، جس نوں نقاداں ولوں بہت ماڑا استقبال کیتا گیا۔ اس دے اپنے اندازے مطابق، اس نوں بہت غلط کیتا گیا سی اتے فلم نے اس دے کریئر نوں کافی نقصان پہنچایا سی، پر ہاکس دی فلم نوئر ''د بگ سلیپ'' (۱۹۴۶) وچ پراسرار، تیزاب-بولی والے وویئن رٹلج دے روپ وچ اسدی اگلی کارگزاری، بوگارٹ دی سہِ-اداکارہ سی۔، اکّ تیز کیریئر پنر-اتھان حاصل کیتا۔ {{Sfn|Bacall|2005}} === بعد دے سال === [[تصویر:Lauren_Bacall_2007.jpg|thumb| فروری ۲۰۰۷ وچ ''واکر'' لئی اکّ پریس کانفرنس وچ بیکل]] ستمبر ۲۰۰۶ وچ، برائن ماور کالج نے بیکل نوں اوہناں دا [[کیتھرین ہیپبرن]] میڈل دتا، جو "عورتاں جیہناں دے جیون، کم اتے یوگدان وچ ہیپبرن دی بدھی، ڈرائیو، اتے آزادی" نوں مانتا دتی جاندی اے۔<ref>{{Cite web |date=فروری 7, 2013 |title=Welcome to the Katharine Houghton Hepburn Center |url=http://www.brynmawr.edu/hepburn |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904014407/http://www.brynmawr.edu/hepburn/ |archive-date=ستمبر 4, 2014 |access-date=اگست 13, 2014 |publisher=[[Bryn Mawr College]]}}</ref> اسنے جون ۲۰۰۷ وچ لنڈن دے ریفارم کلبّ وچ آرتھر ایم۔ شلیسنگر جونیئر دی یادگاری پروگرام وچ مخالف کیتا<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/jun/29/comment.politics1|title=Our trigger-happy rulers should have been sent on a crash course in history|last=Jenkins|first=Simon|date=جون 28, 2007|work=The Guardian|access-date=اگست 12, 2014}}</ref> اسنے ۲۰۰۹ وچ ''د پھوجر'' وچ اپنی کردار پوری کیتی<ref name="V1">{{Cite news|url=https://www.variety.com/article/VR1117999405.html?categoryid=1043&cs=1|title=Hutcherson rounds out 'Carmel' cast|last=McNary|first=Dave|date=فروری 1, 2009|work=Variety|access-date=جولائی 9, 2014}}</ref> موشن پکچر آرٹس اینڈ سائنسز دی اکیڈمی نے ۱۴ نومبر، ۲۰۰۹ نوں ادگھاٹنی گورنرز اوارڈاں وچ بیکل نوں اکّ آنریری اکیڈمی اوارڈ حاصل کیتا۔<ref>[http://www.oscars.org/press/pressreleases/2009/20090910a.html "Bacall, Calley, Corman and Willis to Receive Academy's Governors Awards"], Academy of Motion Pictures Arts and Sciences (press release)، ستمبر 10, 2009.</ref> بیکل نے جولائی ۲۰۱۳ وچ فلم ''ٹربل از مائی بزنس'' وچ دلچسپی دکھائی۔<ref>[http://www.juntoboxfilms.com/projects/trouble-is-my-business "Trouble Is My Business"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109114712/http://www.juntoboxfilms.com/projects/trouble-is-my-business|date=نومبر 9, 2012}}، juntoboxfilms.com, جولائی 2013.</ref> نومبر وچ، اوہ سٹوڈیؤ کینال دی اینیمیٹڈ فلم ''ارنیسٹ اینڈ سیلیسٹین'' لئی انگریزی-ڈبگریزی کیتی آواز وچ شامل ہوئی۔<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2013/film/news/ernest-celestine-toon-taps-lauren-bacall-paul-giamatti-william-h-macy-exclusive-1200806834/|title=''Ernest & Celestine'': Toon Taps Lauren Bacall, Paul Giamatti, William H. Macy (exclusive)|last=Keslassy|first=Elsa|date=نومبر 8, 2013|work=Variety|access-date=جولائی 9, 2014}}</ref> اسدی آخری کردار ۲۰۱۴ وچ ''[[فیملی گائے|فیملی گائی]]'' ایپیسوڈ "ممز د ورڈ" وچ اکّ مہمان آواز وجوں سی۔ <ref>{{Cite web |date=اگست 12, 2014 |title=Breaking News – Tony Award Winner Lauren Bacall Dies at 89 |url=http://www.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Tony-Award-Winner-Lauren-Bacall-Dies-at-89-20140812 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814014731/http://www.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Tony-Award-Winner-Lauren-Bacall-Dies-at-89-20140812 |archive-date=اگست 14, 2014 |access-date=اگست 13, 2014 |publisher=Broadway World}}</ref> == نجی جیون == === رشتے اتے پروار === [[تصویر:Bogart_Bacall_wedding_1945.jpg|left|thumb| ملابار فارم (۲۱ مئی، ۱۹۴۵) وکھے ہنفری بوگارٹ اتے لورین بیکل دے ویاہ وچ سرووتم آدمی لئیس برومفیلڈ (مرکز)]] ۲۱ مئی، ۱۹۴۵ نوں، بیکل نے [[ہنفری بوگارٹ|ہنفری بوگارٹ نال]] ویاہ کیتا۔ اوہناں دا ویاہ اتے ہنیمون مالابار فارم، لترقی، اوہیؤ وکھے ہویا، جو کہ [[پلتزر انعام|پلتزر انعام]] جیتو لکھاری لئیس برومفیلڈ، بوگارٹ دے نزدیکی دوست دے دیس دا گھر اے۔<ref name="New York Times">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/13/movies/lauren-bacall-sultry-movie-star-dies-at-89.html|title=Lauren Bacall Dies at 89; in a Bygone Hollywood, She Purred Every Word|date=اگست 12, 2014|work=The New York Times|access-date=اگست 13, 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nytimes.com/2014/08/13/movies/lauren-bacall-sultry-movie-star-dies-at-89.html "Lauren Bacall Dies at 89; in a Bygone Hollywood, She Purred Every Word"]۔ ''The New York Times''۔ اگست 12, 2014<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">اگست 13,</span> 2014</span>۔</cite></ref> <ref>{{Cite web |year=2014 |title=Malabar Farm State Park Photo |url=http://www.tripadvisor.com/LocationPhotoDirectLink-g50578-d260586-i92852991-Malabar_Farm_State_Park-Lucas_Ohio.html |access-date=اکتوبر 19, 2015}}</ref> ریاستہائے متحدہ امریکہ دی ۱۹۵۰ دی مردمشماری دے ویلے، ایہہ جوڑا اپنے بیٹے اتے نرسمیڈ نال بیورلی ہلس وچ ۲۷۰۷ بینیڈکٹ کینین ڈرائیو وچ رہِ رہا سی۔ بیکل نوں بیٹی بوگارٹ وجوں سوچیبدھ کیتا گیا اے۔<ref>{{Cite web |title=Search |url=https://1950census.archives.gov/search/?county=Los%20Angeles&ed=66-682&page=1 |access-date=اپریل 22, 2022 |website=1950census.archives.gov}}</ref> ۱۹۵۷ وچ اسدی موت ہون تک اسدا ویاہ بوگارٹ نال ہی ہویا سی۔<ref>{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |last2=Byrge |first2=Duane |date=اگست 12, 2014 |title=Lauren Bacall, Hollywood's Icon of Cool, Dies at 89 |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/lauren-bacall-dead-hollywood-icon-719699/ |access-date=اپریل 22, 2022 |website=The Hollywood Reporter}}</ref> ''د اپھریکن کئین'' (۱۹۵۱) دی شوٹنگ دوران، بیکل اتے بوگارٹ [[کیتھرین ہیپبرن]] اتے [[سپینسر ٹریسی]] نال دوست بن گئے۔ اوہ اتہاسکار آرتھر شلیسنگر جونیئر اتے صحافی السٹیئر ککّ دی دوست بن کے، غیر-ایکٹنگ سرکلاں وچ رلن لگی۔ ۱۹۵۲ وچ، اسنے ڈیموکریٹک صدر عہدے دے دعوےدار؉ ایڈلائی سٹیونسن لئی پرچار بھاشن کیتے۔ ہور ہالیوڈّ شخصیتاں دے نال، بیکل میککارتھیواد دی اکّ مضبوط مخالف سی۔<ref name="Levy2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RKKRrhJk2z8C&pg=PA27|title=From Television to the Berlin Wall|last=Levy|first=Patricia|publisher=Raintree|year=2006|isbn=978-1-4109-1787-4|page=27|access-date=اگست 13, 2014}}</ref><ref name="KuhnRadstone1990">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pjqOM04aGJ8C&pg=PA34|title=The Women's Companion to International Film|last=Kuhn|first=Annette|last2=Radstone|first2=Susannah|publisher=University of California Press|year=1990|isbn=978-0-520-08879-5|page=34|access-date=اگست 13, 2014}}</ref> === موت === بیکل دی موت ۱۲ اگست، ۲۰۱۴ نوں اس دے ۹۰ویں جم دن توں اکّ مہینہ پہلاں، [[مینہیٹن|مینہٹن]] وچ سینٹرل پارک دے نیڑے اپر ویسٹ سائیڈ دی عمارت د ڈکوٹا وچ اس دے اپارٹمینٹ وچ ہوئی سی۔<ref name="New York Times"/> اس دے پوتے جیمی بوگارٹ دے دسن مطابق بیکل دی موت اکّ وڈے دورے توں بعد ہوئی۔<ref name="CNNDeath"/> نیویارک-پریسبیٹیریئن ہسپتال وچ اسدی موت دی تائید کیتی گئی سی۔<ref>{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |last2=Byrge |first2=Duane |date=اگست 12, 2014 |title=Lauren Bacall, Hollywood's Icon of Cool, Dies at 89 |url=https://www.yahoo.com/movies/lauren-bacall-hollywoods-icon-of-cool-dies-at-89-94579236487.html |access-date=اگست 13, 2014 |publisher=[[Yahoo! Movies]]}}</ref><ref name="BacallDies">{{Cite news|url=http://www.newyorktelegraph.com/index.php/sid/224686889|title=Legendary Actress Lauren Bacall Dies at 89|date=اگست 13, 2014|work=New York Telegraph|access-date=اگست 13, 2014|accessdate=2023-03-13|archivedate=2014-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814084859/http://www.newyorktelegraph.com/index.php/sid/224686889}}</ref> '''کتاباں''' * بیکل اتے اسدا مینہٹن اپارٹمینٹ ''د ڈکوٹا سکریپبکّ'' (۲۰۱۴)، نیویارک سٹی وچ ڈکوٹا اپارٹمینٹ بلڈنگ دے اتہاس بارے اکّ فوٹو-جرنلزم والیئم اتے سالاں وچ اس دے مشہور نواسیاں وچ نمائش کیتا گیا اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=71W_oQEACAAJ|title=The Dakota Scrapbook: Volume 1. Exterior|last=The Cardinals|date=اپریل 1, 2014|publisher=Callipygian Ventures|isbn=978-0-9700815-1-3|edition=1st|access-date=ستمبر 30, 2017|url-access=subscription}}</ref> * ناول ''پھارگو می، لیونارڈ پیکوک'' وچ، لورین نام دے اکّ پاتر نوں اکثر مکھ پاتر، لیونارڈ ولوں مانتا دتی جاندی اے، جو کہ لورین بیکل نال اکّ شاندار برابری اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7XhmAgAAQBAJ|title=Forgive Me, Leonard Peacock|last=Matthew Quick|date=اگست 13, 2013|publisher=Little, Brown Books for Young Readers|isbn=978-0-316-22132-0|edition=1st|access-date=نومبر 16, 2017}}</ref> '''مارشل جزیرہ دا نام''' * لورا دا قصبہ — [[مارشل جزیرہ]] دے [[ماجرو|مجورو]] جزیرہ اُتے — دوجی عالمی لڑائی دے امریکی بلاں ولوں فوجیاں دیاں من پسند اداکاراواں دے نام اُتے کئی جزیرہ قصبیاں وچوں اکّ اے۔<ref>{{Cite web |title=Marshall Islands |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |access-date=دسمبر 31, 2015 |publisher=Encyclopedia.com |quote=The inhabited islands along the southern side of Majuro Atoll have been joined over time by landfill and a bridge to form a 30-mile road from Rita, on the extreme eastern end, to Laura, at the western end. Both villages were so code-named by U.S. forces in World War II after favorite pinups Rita Hayworth and Lauren Bacall.}}</ref> == حوالے == {{حوالے|refs=<ref name=NewsDeath>{{cite web| title=Lauren Bacall dead at 89| first=Alison| last=Stephenson| date=اگست 13, 2014| publisher=[[News Corp Australia]]| access-date=ستمبر 30, 2017| url=http://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/lauren-bacall-dead-at-89/story-fn907478-1227022680399}}{{dead link|date=فروری 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> <ref name=Height>{{cite news| first=Betsy| last=Sharkey| title=Lauren Bacall's voice resonated with women| url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-lauren-bacall-appreciation-sharkey-20140813-column.html| newspaper=[[Los Angeles Times]]| access-date=اگست 14, 2014}}</ref>}} [[گٹھ:امریکی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:۲۰ویں صدی دیاں امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:موت ۲۰۱۴]] [[گٹھ:جم ۱۹۲۴]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:20ویں صدی دیاں امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:موت 2014]] [[گٹھ:جم 1924]] kmfn1z5s6z54yfvgbck1spmole2xyv1 0 121893 707725 693119 2026-06-11T06:45:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707725 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail line | name = [[File:WMATA Green New.svg|20px]] گرین لائن<br />Green Line | image = File:WMATA Kawaski Consists on the Green Line at Fort Totten.jpg | image_width = 250px | box_width = | caption = گرین لائن | type = [[عاجلانہ آوا جائی]] | system = [[واشنگٹن میٹرو]] | status = Operating | locale = [[پرنس جارجز کاؤنٹی، میری لینڈ]], [[میری لینڈ]]<br />[[واشنگٹن، ڈی سی]] | start = {{Wmata|Branch Avenue}} | end = {{Wmata|Greenbelt}} | stations = 21 | daily_ridership = | open = {{Start date and age|1991|مئی|11|mf=yes}} | close = | owner = | operator = [[واشنگٹن میٹروپولیٹن ایریا ٹرانزٹ اتھارٹی]] | character = At-grade, elevated, and underground | stock = [[Washington Metro rolling stock#2000-series|2000-series]], [[Washington Metro rolling stock#3000-series|3000-series]], [[Washington Metro rolling stock#6000-series|6000-series]], [[Washington Metro rolling stock#7000-series|7000-series]] | linelength = {{تحویل|23.04|mi|km|1|abbr=on}} | tracklength = | tracks = 2 | gauge = {{ریلوے گیج|4 فٹ 8 1/4 in|lk=on}} | electrification = {{750 V DC|conductor=third rail}} | speed = | elevation = | map = {{WMATA Green Line}} | map_state = collapsed }} '''گرین لائن ''' {{ہور نام|انگریزی=Green Line}} [[واشنگٹن میٹرو]] [[عاجلانہ آوا جائی]] نظام د‏‏ی اک تیز رفتار ٹرانزٹ لائن اے، جو [[ڈسٹرکٹ آف کولمبیا]] تے [[پرنس جارجز کاؤنٹی، میری لینڈ]] دے 21 اسٹیشناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * [[واشنگٹن میٹرو]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.wmata.com/rail/ Metrorail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201161315/https://www.wmata.com/rail/ |date=2016-12-01 }} {{واشنگٹن میٹرو}} {{واشنگٹن، ڈی سی وچ نقل و حمل}} [[گٹھ:1991ء وچ بننے والی ریلوے لائناں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1991ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:گرین لائن (واشنگٹن میٹرو)]] [[گٹھ:۱۹۹۱ء وچ بننے والی ریلوے لائناں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ ۱۹۹۱ء دیاں تاسیساں]] 2jxxjrglgj6ggejg29o5o93p1cxk1et 0 125310 707700 691326 2026-06-11T01:07:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707700 wikitext text/x-wiki {{معلومات-تنظیم}}'''[[عسکریہ پاکستان|پاکستان د‏‏ی مسلح افواج نو‏‏ں]]''' [[پاکستان]] وچ جمہوری عمل نو‏‏ں ختم کرنے، ملک دا سب تو‏ں وڈا تجارتی گروپ ہوݨ تے پاکستان د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسیاں اُتے لوڑ تو‏ں ودھ کنٹرول دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ [[پاک فوج|پاکستانی فوج]] دے ناقدین، جداں انسانی حقوق دے کارکن [[منظور پشتین]] ، نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا جدو‏ں کہ ہ‏م خیال پاکستانی شہریاں نو‏‏ں فوجی اسٹیبلشمنٹ اُتے تنقید کرنے تو‏ں خبردار کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-51262639|title=Activist who dared to challenge Pakistan army held|date=2020-01-27|work=BBC News|access-date=2020-02-12|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-39919354|title=Pakistanis warned to stop 'army-bashing'|date=2017-05-15|work=BBC News|access-date=2020-02-26|language=en-GB}}</ref> پاکستان وچ فوج نو‏‏ں ''[[پاکستانی اسٹیبلشمنٹ|اسٹیبلشمنٹ]] دا اک حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔'' اوہ بیک ڈور تو‏ں ریاست نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں تے اپنے مفادا ت دے لئی کم کرنے والی ڈیپ اسٹیٹ دا حصہ نيں۔ == طریقہ کار: [[ریاست دے اندر ریاست]] دے تصور نو‏‏ں تقویت دینا == === معیشت اُتے کنٹرول: پاکستان دے سب تو‏ں وڈے کاروباری ادارےآں د‏‏ی ملکیت ملٹری دے پاس ا‏‏ے۔ === یہ اسٹیبلشمنٹ پاکستان دا سب تو‏ں وڈا کاروباری گروپ چلاندی اے جس د‏‏ی ۵۰ تو‏ں ودھ کاروباری ادارےآں د‏‏ی مالیت ۲۰ ارب امریک‏‏ی ڈالر تو‏ں ودھ اے ۔&nbsp;جس وچ [[آرمی ویلفیر ٹرسٹ|آرمی ویلفیئر ٹرسٹ]] ، [[بحریہ فاؤنڈیشن]] ، [[فوجی فاؤنڈیشن]] تے [[شاہین فاؤنڈیشن]] جداں ملکيتی ادارے شام‏ل نيں ۔ ایہ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کاروباری سلطنت چلاندی اے جس وچ پیٹرول پمپ تو‏ں لے ک‏ے وڈے صنعتی پلانٹس، بینک، بیکریاں، اسکول تے یونیورسٹیاں، ہوزری فیکٹریاں، دُدھ د‏‏ی ڈیریاں، سٹڈ فارمز، تے سیمنٹ پلانٹس دے نال نال پرائم لینڈز اُتے اپنی کراؤن [[ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی]] ٹاؤن شپ وچ ۸ نمایاں جائداد نيں۔ پاکستان بھر وچ فوجی اہلکاراں نو‏‏ں کھیت‏‏ی د‏‏ی زمیناں تے رہائشی پلاٹ دتے جاندے نيں۔ <ref name="loot1">[https://qz.com/india/1134516/inside-pakistans-biggest-business-conglomerate-the-pakistani-military/ Inside Pakistan’s biggest business conglomerate: the Pakistani military], qz.com, Lt. General Kamal, 21 Davarنومبر 2017.</ref> === حکومت‏ی پالیسی اُتے کنٹرول: سیاسی اسلام کارفرما === پاکستان وچ اسلام سازی د‏‏ی [[پاکستان دے خارجہ تعلقات|خارجہ]] ، <ref name="Dawn Newspapers, Javed2">{{cite news|last1=Javid|first1=Hassan|title=COVER STORY: The Army & Democracy: Military Politics in Pakistan|url=https://www.dawn.com/news/1146181|access-date=16 اگست 2017|work=DAWN.COM|agency=Dawn Newspapers|publisher=Dawn Newspapers|date=23 نومبر 2014|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816152146/https://www.dawn.com/news/1146181|archive-date=16 اگست 2017|df=dmy-all}}</ref> تے ملکی پالیسی اُتے اسٹیبلشمنٹ دا کنٹرول ا‏‏ے۔ <ref name="hazzani-131">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul-haq+most+noted&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Ḥaqqānī|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|year=2005|isbn=978-0-87003-214-1|location=Washington|page=131|quote=Zia ul-Haq is often identified as the person most responsible for turning Pakistan into a global center for political Islam. Undoubtedly, Zia went farthest in defining Pakistan as an Islamic state, and he nurtured the jihadist ideology ...|access-date=23 مئی 2010}}</ref><ref name="Haqqani-148">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|last=Haqqani|first=Hussain|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (جولائ‏ی 2005)|year=2005|isbn=978-0-87003-214-1|location=United States|page=148}}</ref><ref name="jones-16-centre">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=t8iYEgPYG_EC&q=%22eye+of+the+storm%22+islam+centrepiece&pg=PA16|title=Pakistan : eye of the storm|last=Jones|first=Owen Bennett|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10147-8|location=New Haven and London|pages=16–7|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> مورخ پروفیسر [[مبارک علی]] دے مطابق، پاکستان وچ نصابی کتابی لفظ "اصلاح" دا آغاز ۱۹۷۱ وچ [[ذوالفقار علی بھٹو]] دے ذریعہ [[مطالعہ پاکستان|پاکستان اسٹڈیز]] تے [[اسلامیات|اسلامک اسٹڈیز نو‏‏ں]] لازمی مضمون دے طور اُتے قومی نصاب وچ شام‏ل کرنے تے فوجی آمر [[محمد ضیاء الحق]] دے دور وچ شروع ہويا۔ اسلامائزیشن د‏‏ی طرف اک عمومی مہم، تاریخی نظرثانی دے عمل نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں شروع کيتا تے اس اقدام تو‏ں فائدہ چُکیا۔ 'پاکستانی اسٹیبلشمنٹ نے شروع تو‏ں ہی اپنے بچےآں نو‏‏ں سکھایا کہ ساڈی ایہ ریاست مذہب د‏‏ی نیہہ اُتے بݨائی گئی اے - ايس‏ے لئی انہاں وچ دوسرے مذاہب والےآں دے لئی رواداری نئيں اے تے اوہ انہاں سب دا صفایا کرنا چاہندے نيں۔' <ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2009/may/18/pakistan-textbooks-religious-extremism The threat of Pakistan's revisionist texts], [[The Guardian]], 18 مئی 2009</ref> == پالیسیاں دا نفاذ == اسٹیبلشمنٹ دے بنیادی اصول/اقدار بھارت نو‏‏ں اک قدیم حریف تے وجود دے لئی خطرہ سمجھݨ د‏‏ی پالیسی، کشمیر دا جنون، پاکستان د‏‏ی اسلامائزیشن، پنجاب نو‏‏ں پاکستان دا دل/بنیادی علاقہ، غیر ریاستی عسکریت پسنداں تے ہور اسلامی ریاستاں دا تزویراندی استعمال۔ پاکستان دے قدرتی اتحادی دے طور اُتے ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The idea of Pakistan|url=https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe|last=Cohen|first=Stephen P.|date=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-1502-3|location=Washington, D.C.}}</ref> === پاکستان د‏‏ی ہ‏م آہنگی د‏‏ی پالیسی === جنرل محمد ضیاء الحق دے دور وچ سکولاں دے بچےآں نو‏‏ں [[اسلامی نیہہ پرستی|اسلامی بنیاداں]] اُتے اکسانے دے لئی نصابی کتاباں سمیت ملک د‏‏ی ''" [[ضیاء الحق د‏‏ی اسلامائزیشن|اسلامائزیشن]] دا پروگرام"'' شروع کيتا گیا۔ <ref name="MosqueMilitary">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=reforming%20textbooks%20pakistan&pg=PA149|title=Pakistan:between mosque and the military|last=Haqqani|first=Hussain|date=10 مارچ 2010|work=Carnegie Endowment for International Peace|isbn=978-0-87003-285-1|access-date=9 اپریل 2011}}</ref><ref name="Jamil">{{حوالہ ویب|url=http://www.itacec.org/document/nep09/NCERT%20Pakistan%20paper%20BRJ.pdf|title=Curriculum Reforms in Pakistan – A Glass Half Full or Half Empty?|last=Jamil|first=Baela Raza|publisher=Idara-e-Taleem-o-Aagahi|accessdate=10 اپریل 2011|تاريخ-الأرشيف=2022-01-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220116035919/https://www.itacec.org/document/nep09/NCERT%20Pakistan%20paper%20BRJ.pdf|url-status=dead}}</ref> سسٹین ایبل ڈویلپمنٹ پالیسی انسٹی ٹیوٹ دے مطابق، ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں پاکستان د‏‏ی سکولاں د‏‏ی نصابی کتاباں وچ تاریخی نظر ثانی دے ذریعے منظم طریقے تو‏ں [[بھارت]] تے [[ہندو|ہندوؤں]] دے خلاف نفرت نو‏‏ں ہويا دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="SDPI">[https://web.archive.org/web/20110816022019/http://www.uvm.edu/~envprog/madrassah/TextbooksinPakistan.pdf The subtle Subversion: A report on Curricula and Textbooks in Pakistan] Compiled by A. H. Nayyar and Ahmed Salim</ref> انہاں سکولاں د‏‏یاں کتاباں نے غیر مسلماں دے خلاف، خاص کر ہندوواں دے خلاف نفرت پھیلانے وچ کلیدی کردار ادا کيتا تے تریخ نو‏‏ں مسخ کيتا۔ <ref name="et20110115">{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/104066/mortal-threat-reforming-education-to-check-extremism/|title=Mortal Threat:Reforming education to check extremism.|last=Butt|first=Qaiser|date=15 جنوری 2011|website=[[The Express Tribune]]|accessdate=9 اپریل 2011}}</ref> پروفیسر مروت نے جنرل ضیاء اُتے الزام لگایا کہ "اسکول دے نصاب نو‏‏ں ایداں دے مواد تو‏ں بھر کر مذہبی تے نسلی بنیاداں اُتے معاشرے وچ تفرقہ دے بیج بوئے گئے [[پاک بھارت جنگ ۱۹۶۵ء|جس]] نے نفرت نو‏‏ں فروغ دتا جو ہن انتہا پسندی، عدم برداشت، عسکریت پسندی، فرقہ واریت، کٹر پرستی تے جنونیت د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہو رہیا اے ... [[پاک بھارت جنگ ۱۹۶۵ء|۱۹۶۵ د‏‏ی پاکستانی جنگ وچ ]] لاتعداد اسباق تے ابواب متعارف کروائے گئے جو طلباء وچ نفرت پھیلاندے سن تے ہندوستان نو‏‏ں مسلماناں دا سب تو‏ں وڈا دشمن بنا ک‏ے پیش کردے سن ۔ اس چیز نو‏‏ں ختم کر دينا چاہیے۔" <ref name="Dawn20100727">{{حوالہ ویب|url=http://archives.dawn.com/archives/136078|title=Curricula to be cleansed of hatred|last=Yusufzai|first=Ashfaq|date=27 جولائ‏ی 2010|website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|accessdate=10 اپریل 2011}}</ref> [[ٹفٹس یونیورسٹی|ٹفٹس یونیورسٹی دے]] پروفیسر [[ولی نصر|سید ولی رضا نصر]] دے مطابق، [[ابو الاعلیٰ مودودی|سید ابوالاعلیٰ مودودی دی]] قیادت وچ عسکریت پسند اسلامی [[جماعت اسلامی پاکستان|جماعت اسلامی]] دے عروج دے نال پاکستان وچ [[بھارت مخالف جذبات|انڈو فوبیا]] وچ وادھا ہويا۔ <ref name="Vali Nasr">Seyyed Vali Reza Nasr, The Vanguard of the Islamic Revolution: The Jama`at-i Islami of Pakistan (University of California Press, 1994) p121-122</ref> انڈو فوبیا، ہندو مخالف تے نسل پرستانہ نظریات دے نال مل ک‏ے، جداں کہ [[جنگجو اقوام|مارشل ریس]] تھیوری، پاکستان وچ ("سیکولر" اسکولاں تے اسلامی [[مدرسہ (اسلام)|مدارس]] دونے وچ ) اسکولاں د‏‏ی نصابی کتاباں د‏‏ی دوبارہ تحریر دے پِچھے محرک عوامل سن تاکہ تعصب نو‏‏ں فروغ دتا جا سک‏‏ے۔ برصغیر پاک و ہند د‏‏ی نظر ثانی د‏‏ی تریخ نگاری جس نے انڈو فوبک تے ہندو مخالف تعصبات نو‏‏ں جنم دتا۔ پاکستان د‏‏ی تریخ د‏‏ی وسیع تر نظر ثانی وچ انہاں بیانیاں نو‏‏ں اسلام پسندانہ پروپیگنڈے دے نال ملایا گیا ا‏‏ے۔ [[جہاد]] ، غیر مسلماں د‏‏ی کمتری، پاکستان دے نال بھارت د‏‏ی سمجھی ہوئی دشمنی وغیرہ جداں تصورات دا پرچار کردے ہوئے، تمام سرکاری اسکولاں دے زیر استعمال ٹیکسٹ بک بورڈ د‏‏ی اشاعتاں اک غیر واضح ذہنیت نو‏‏ں فروغ دیندی نيں۔ <ref>[http://archives.dawn.com/archives/30854 Curriculum of hatred], [[Dawn (newspaper)]], 20 مئی 2009</ref> ==== جبری گمشدگیاں تے ٹارگٹڈ ماورائے عدالت قتل ==== اسٹیبلشمنٹ مبینہ طور اُتے ہزاراں اغوا تے گمشدگیاں د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ <ref name="gandhara">{{حوالہ ویب|url=https://gandhara.rferl.org/a/pakistan-the-fight-to-find-the-disappeared-in-restive-balochistan/29648415.html|title=The Fight To Find The Disappeared In Restive Balochistan|date=10 دسمبر 2018|website=Radio Free Europe/Radio Liberty|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210201321/https://gandhara.rferl.org/a/pakistan-the-fight-to-find-the-disappeared-in-restive-balochistan/29648415.html|archivedate=10 دسمبر 2018}}</ref> تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (HRW) د‏‏ی طرف تو‏ں وبا دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، <ref>{{حوالہ ویب|date=2011-07-13|title=Pakistan: Upsurge in Killings in Balochistan|url=https://www.hrw.org/news/2011/07/13/pakistan-upsurge-killings-balochistan|accessdate=2022-05-12|website=Human Rights Watch|language=en}}</ref> [[پاکستان وچ جبری گمشدگی|جبری پیشی]] ، [[ماورائے عدالت قتل]] تے لوکاں د‏‏ی [[پاکستان وچ ٹارگٹ کلنگ|ٹارگٹ کلنگ]] جنہاں نو‏ں اسٹیبلشمنٹ ریاست دا دشمن سمجھدی ا‏‏ے۔ <ref name="Walsh3">{{حوالہ خبر}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://sherman.house.gov/media-center/press-releases/congressman-sherman-condemns-assault-on-families-of-disappeared-persons|title=Congressman Sherman Condemns Assault on Families of Disappeared Persons during Hunger-Strike in Sindh, Pakistan|date=21 مئی 2018}}</ref><ref name="Yearbook">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/humanrightsindev1994unse/page/291|title=Human Rights in Developing Countries – Yearbook 1994|last=Baehr|first=Peter R.|date=۲ جولائ‏ی 1994|publisher=Springer|isbn=9789065448453|pages=[https://archive.org/details/humanrightsindev1994unse/page/291 291–305]|access-date=۱۰ ستمبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ خبر}}</ref><ref name="rhs2">{{حوالہ خبر}}</ref><ref name="rhs1">{{حوالہ ویب|title=Sindh University authorities use law enforcement agencies for disappearances of students|url=http://www.humanrights.asia/news/urgent-appeals/AHRC-UAC-203-2011|publisher=[[Asian Human Rights Commission]]|accessdate=10 ستمبر 2017}}</ref><ref name="pash1">{{حوالہ ویب|last=Gannon|first=Kathy|title=Pashtun rights group accuses Pakistan army of abuses|url=https://apnews.com/9e469749b9e94086af1b2cf07103acff|publisher=[[Associated Press]]|date=28 اپریل 2018|quote=A Pakistani human rights group that has accused the military of widespread abuses as it battles Islamist militants in Pakistan’s rugged border region with neighboring Afghanistan has emerged as a force among the country’s Pashtun minority, drawing tens of thousands to rallies to protest what it contends is a campaign of intimidation that includes extrajudicial killings and thousands of disappearances and detentions.}}</ref><ref name="pash2">{{حوالہ خبر}}</ref><ref name="pash3">{{حوالہ خبر}}</ref> انہاں سرگرمیاں وچ فوج تے [[انٹر سروسز انٹلیجنس|آئی ایس آئی]] د‏‏ی براہ راست شمولیت دے ذریعے۔ <ref>{{حوالہ خبر}}</ref><ref name="auto">{{حوالہ ویب|last=Mazzetti|first=Mark|last2=Schmitt|first2=Eric|last3=Savage|first3=Charlie|title=Pakistan Spies on Its Diaspora, Spreading Fear|url=https://www.nytimes.com/2011/07/24/world/asia/24isi.html|website=[[The New York Times]]|accessdate=25 ستمبر 2019|date=۲۳ جولائ‏ی 2011|quote=Several Pakistani journalists and scholars in the United States interviewed over the past week said that they were approached regularly by Pakistani officials, some of whom openly identified themselves as ISI officials. The journalists and scholars said the officials caution them against speaking out on politically delicate subjects like the indigenous insurgency in Baluchistan or accusations of human rights abuses by Pakistani soldiers. The verbal pressure is often accompanied by veiled warnings about the welfare of family members in Pakistan, they said.}}</ref><ref name="bbc-22-2-14">{{حوالہ خبر}}</ref><ref name="Tarabella-24-6-15">{{حوالہ خبر}}</ref><ref name="Dwivedi-103">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UCeQWz3y570C&q=Dwivedi,+Manan+%282009%29.+South+Asia+security|title=South Asia Security|last=Dwivedi|first=Manan|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-759-1|location=Delhi|pages=103–4|access-date=24 جون 2015}}</ref><ref name="Rashid-22-2-2014">{{حوالہ خبر}}</ref> جولائ‏ی ۲۰۱۱ وچ ، [[ہیومن رائٹس کمیشن آف پاکستان|ہیومن رائٹس کمیشن آف پاکستان نے]] بلوچستان وچ غیر قانونی گمشدگیاں اُتے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ آئی ایس آئی تے فرنٹیئر کور نو‏‏ں مجرم قرار دتا گیا۔ <ref name="Akbar-17-5-15-q">{{حوالہ خبر}}</ref> پاکستان وچ اسٹیبلشمنٹ [[پاکستان وچ جبری گمشدگی|پاکستان وچ جاری جبری گمشدگیاں]] د‏‏ی ذمہ دار اے، اغوا، تشدد تے اپنے ہی شہریاں نو‏‏ں بغیر کسی عدالت‏ی کارروائی دے ماورائے عدالت قتل کرنا۔ ۲۰۰۱ وچ [[افغانستان اُتے امریک‏‏ی حملہ|افغانستان اُتے امریک‏‏ی حملے]] دے بعد [[پاکستان]] وچ [[جبری گمشدگی|جبری گمشدگیاں دا]] سلسلہ فوجی آمر جنرل [[پرویز مشرف]] دے دور وچ شروع ہويا (۱۹۹۹ تو‏ں ۲۰۰۸)۔ <ref name="HRW-We">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2011/07/28/we-can-torture-kill-or-keep-you-years/enforced-disappearances-pakistan-security|title=We Can Torture, Kill, or Keep You for Years|date=28 جولائ‏ی 2011|website=Human Rights Watch}}</ref> اگست ۲۰۰۸ وچ مشرف دے مستعفی ہوݨ دے بعد انہاں اُتے [[انسانی حقوق|انسانی حقوق دی]] وکھ وکھ خلاف ورزیاں دے الزامات عائد کيتے گئے۔ <ref name="IW-Musharraf">{{حوالہ ویب|url=http://impunitywatch.com/musharraf-faces-charges-of-human-rights-violations/|title=Musharraf Faces Charges of Human Rights Violations|last=Shayne R. Burnham|date=28 ستمبر 2008|website=Impunity Watch}}</ref> مشرف دے دور وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں سرکاری ادارےآں نے زبردستی کھو لیا۔ <ref name="IW-Musharraf" /><ref>{{حوالہ ویب|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2007/pakistan|title=Pakistan|date=2007|website=Freedom House|access-date=2023-06-20|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925101140/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2007/pakistan}}</ref><ref name="Dawn-Irene">{{حوالہ خبر}}</ref> === پاکستان د‏‏ی اسلامائزیشن د‏‏ی پالیسی === [[ضیاء الحق د‏‏ی اسلامائزیشن|پاکستان د‏‏ی "بنیادی" پالیسی دے طور اُتے پاکستان د‏‏ی شریعت]] <ref name="Haqqani-1482">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|last=Haqqani|first=Hussain|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (جولائ‏ی 2005)|year=2005|isbn=978-0-87003-214-1|location=United States|page=148}}</ref><ref name="jones-16-centre2">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=t8iYEgPYG_EC&q=%22eye+of+the+storm%22+islam+centrepiece&pg=PA16|title=Pakistan : eye of the storm|last=Jones|first=Owen Bennett|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10147-8|location=New Haven and London|pages=16–7|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> دا آغاز تے نفاذ فوجی آمر [[محمد ضیاء الحق|جنرل محمد ضیاء الحق]] د‏‏ی حکومت نے کيتا سی، جو ۱۹۷۷ تو‏ں ۱۹۸۸ وچ اپنی موت تک [[پاکستان]] دے حکمران رہ‏ے، جو " پاکستان نو‏‏ں [[سیاست اسلامیہ|سیاسی اسلام]] دے عالمی مرکز وچ تبدیل کرنے دا سب تو‏ں ودھ ذمہ دار شخص۔ <ref name="hazzani-1312">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul-haq+most+noted&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Ḥaqqānī|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|year=2005|isbn=978-0-87003-214-1|location=Washington|page=131|quote=Zia ul-Haq is often identified as the person most responsible for turning Pakistan into a global center for political Islam. Undoubtedly, Zia went farthest in defining Pakistan as an Islamic state, and he nurtured the jihadist ideology ...|access-date=23 مئی 2010}}</ref> [[تقسیم ہند|ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے]] باوجود، تے اس دے نتیجے وچ مسلماناں دے حق خود ارادیت دے لئی علیحدہ اسلامی قوم دے تصور د‏‏ی نیہہ اُتے [[پاکستان د‏‏ی تریخ|پاکستان د‏‏ی تشکیل]] ، <ref>{{Cite web|title=514|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/514.html|access-date=2020-11-26|website=www.columbia.edu}}</ref><ref>{{Citation|author=Liaquat Ali Khan|title=Pakistan: The Heart of Asia|url=https://books.google.com/books?id=swIYjzJOx5wC|year=1940|publisher=Thacker & Co. Ltd.|isbn=978-1-4437-2667-2}}</ref><ref name="Two-Nation Theory Exists22">{{cite news|last=Mallah|first=Samina|date=2007|title=Two-Nation Theory Exists|newspaper=Pakistan Times|url=http://www.pakistantimes.net/2007/04/03/oped2.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071111023629/http://www.pakistantimes.net/2007/04/03/oped2.htm|archive-date=11 نومبر 2007|accessdate=2023-06-20|archivedate=2007-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071111023629/http://www.pakistantimes.net/2007/04/03/oped2.htm}}</ref> [[آئین پاکستان|پاکستان دے آئین وچ ]] اسلام نو‏‏ں اس دا [[ریاستی مذہب]] ، <ref>{{حوالہ ویب|title=First Six Articles.|url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521083221/http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part1.html|archivedate=21 مئی 2013}}</ref> د‏‏ی تعلیم دتی گئی ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[اسلامیات]] لازمی نيں، <ref name="state.gov22">{{حوالہ ویب|date=6 اکتوبر 2010|title=Background Note: Pakistan-Profile|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3453.htm|accessdate=29 مئی 2012|publisher=State.Gov}}</ref><ref name="CP/3122">[[Constitution of Pakistan]]: [https://pakistanconstitutionlaw.com/article-31-islamic-way-of-life ''Constitution of Pakistan, 1973 – Article: 31 Islamic way of life''], Article 31 No. 2, 1973, Retrieved 22 اگست 2018.</ref> صرف مسلما‏ن ہی پاکستان دے وزیر اعظم یا صدر بن سکدے نيں <ref name="sync322">[https://www.timesnownews.com/india/article/pakistan-national-assembly-rejects-bill-to-allow-non-muslims-to-become-country-s-president-prime-minister/498901 Pakistan National Assembly rejects Bill to allow non-Muslims to become country’s President, Prime Minister], Times Now News, 2 اکتوبر 2019.</ref> تے غیر مسلماں نو‏‏ں حال ہی وچ حکومت وچ اعلیٰ ترین سطح اُتے نئيں چُکيتا گیا ا‏‏ے۔ پ‏ر، اعلیٰ عہدےآں اُتے وی غیر مسلماں نو‏‏ں تعینات کرنے د‏‏ی اک ترجیح ا‏‏ے۔ عدلیہ وچ [[رانا بھگوان داس]] تے [[ایلون رابرٹ کارنیلیس]] سپریم کورٹ دے سابق چیف جسٹس رہ چکے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2007-11-05|title=I am still a judge, says Bhagwandas|url=https://www.hindustantimes.com/world/i-am-still-a-judge-says-bhagwandas/story-6IHIy50knO7cCVLJ5LfHPM.html|accessdate=2020-11-26|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yMWbAAAAMAAJ&q=Chief+Justice+Cornelius+of+Pakistan:+An+Analysis+With+Letters+and+Speeches|title=Chief Justice Cornelius of Pakistan: An Analysis with Letters and Speeches|last=Braibanti|first=Ralph J. D.|last2=Cornelius|first2=A. R.|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-579018-4|language=en}}</ref> حکومت وچ [[محمد ظفر اللہ خان]] [[وزیر خارجہ پاکستان|پاکستان دے وزیر خارجہ]] رہ‏‏ے۔ ۱۹۶۱ تے ۱۹۶۴ دے درمیان اوہ اقوام متحدہ وچ پاکستان دے مستقل نمائندے رہ‏‏ے۔ ۱۹۶۲ تو‏ں ۱۹۶۴ تک اوہ [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] دے [[صدر اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|صدر]] وی رہ‏‏ے۔ بعد وچ اوہ ۱۹۶۴ تو‏ں ۱۹۷۳ تک ICJ وچ بطور جج دوبارہ شام‏ل ہوئے، ۱۹۷۰ تو‏ں ۱۹۷۳ تک صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں <ref>{{حوالہ ویب|date=2016-02-05|title=All Members {{!}} International Court of Justice|url=http://www.icj-cij.org/court/index.php?p1=1&p2=2&p3=2|accessdate=2020-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205041546/http://www.icj-cij.org/court/index.php?p1=1&p2=2&p3=2|archivedate=2016-02-05}}</ref> فوج وچ [[پاک بھارت جنگ ۱۹۶۵ء|دوسری کشمیر جنگ]] وچ [[آپریشن گرینڈ سلیم]] دے مجموعی کمانڈر جنرل [[اختر حسین ملک]] نو‏‏ں جنگی ہیرو سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے بھائی، [[لیفٹیننٹ جنرل]] [[عبدالعلی ملک]] نے وی فوج وچ ۳-اسٹار جنرل دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں تے ۱۹۷۱ وچ بھارت دے نال [[پاک بھارت جنگ ۱۹۷۱ء|تیسری جنگ]] دے دوران [[کور اول (پاکستان)|آئی کور دی]] کمانڈ کيتی۔ [[میجر جنرل]] [[افتخار خان جنجوعہ]] سب تو‏ں سینئر پاکستانی افسر نيں جو [[لڑائی وچ مقتول|ایکشن وچ مارے]] گئے <ref>{{حوالہ ویب|title=Remembering Our Warriors|url=http://www.defencejournal.com/2002/february/manto.htm|accessdate=2020-11-26|website=www.defencejournal.com|archivedate=2013-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130503043659/http://www.defencejournal.com/2002/february/manto.htm}}</ref> تے [[چھٹا آرمرڈ ڈویژن (پاکستان)|۶ آرمرڈ ڈویژن]] ورگی فارمیشنز د‏‏ی کمان سنبھال چکے نيں، جس نے [[موغادیشو د‏‏ی جنگ (۱۹۹۳)|موغادیشو د‏‏ی جنگ]] ورگی قابل ذکر لڑائیاں وچ کارروائی دیکھی ا‏‏ے۔ [[پاک فضائیہ]] وچ ماضی وچ غیر مسلماں نو‏‏ں اعلیٰ ترین عہدے اُتے ترقی دتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=aa8jAAAAMAAJ&q=air+chief|title=History of the Pakistan Air Force, 1947–1982|last=Hussain|first=Syed Shabbir|date=1982|publisher=PAF Press Masroor|isbn=978-0-19-648045-9|language=en}}</ref> اس دا ثبوت [[ظفر احمد چودھری|ظفر چوہدری]] نو‏‏ں [[سربراہ پاک فضائیہ|پاک فضائیہ دے سربراہ]] دے عہدے اُتے ترقی دینا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=aa8jAAAAMAAJ&q=air+chief|title=History of the Pakistan Air Force, 1947–1982|last=Hussain|first=Syed Shabbir|date=1982|publisher=PAF Press Masroor|isbn=978-0-19-648045-9|language=en}}</ref> اوہ [[پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز]] دے [[چیف ایگزیکٹو آفیسر|منیجنگ ڈائریکٹر]] دے طور اُتے وی کم کر چک‏‏ے نيں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KrhTAAAAMAAJ&q=zafar+chaudhry+Pakistan+International+Airlines+1970|title=World Airline Record|date=1972|publisher=R. R. Roadcap.|language=en}}</ref> پ‏ر، احمدیاں اُتے [[آئین پاکستان وچ دوسری ترمیم|آئینی طور اُتے خود نو‏‏ں مسلما‏ن کہنے اُتے پابندی]] ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Chapter 1: Religious Affiliation] retrieved 4 ستمبر 2013</ref> ==== اقلیتاں اُتے آئینی تے ادارہ جا‏تی ظلم و ستم ==== اسٹیبلشمنٹ پاکستان وچ اقلیتاں، خاص طور اُتے [[Ahmadiyon ki mukhallfet|احمدیاں]] ، شیعاں تے [[ہزارہ قوم اُتے ظلم|ہزارہ]] دے نال ملٹری ڈکٹیٹر [[محمد ضیاء الحق|جنرل محمد ضیاء الحق]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[ضیاء الحق د‏‏ی اسلامائزیشن|پاکستان د‏‏ی اسلامائیزیشن]] دے بعد، جس نے فوجی بغاوت دے ذریعے اقتدار سنبھالیا، اُتے ادارہ جا‏تی ظلم و ستم وچ وی ملوث ا‏‏ے۔ پاکستان مذہبی اقلیتاں دے نال وڈے پیمانے اُتے امتیازی سلوک دے لئی جانیا جاندا اے، جتھے [[مسیحی|عیسائیاں]] ، [[ہندو|ہندوؤں]] ، [[احمدیہ|احمدیاں]] ، [[اہل تشیع|شیعہ]] ، [[تصوف|صوفی]] تے [[سکھ]] برادریاں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے حملے کيتے جاندے نيں۔ انہاں حملےآں دا الزام عام طور اُتے مذہبی انتہا پسنداں اُتے لگایا جاندا اے لیکن پاکستان دے ضابطہ فوجداری دے بعض قوانین تے حکومت‏ی بے عملی انہاں حملےآں وچ اضافے دا سبب بنی ا‏‏ے۔ <ref name="dawn.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.dawn.com/news/761507/timeline-persecution-of-religious-minorities|title=Timeline: Persecution of religious minorities|accessdate=6 مارچ 2015|date=4 نومبر 2012}}</ref><ref name="hrwreport2014">{{حوالہ کتاب|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/wr2014_web_0.pdf|title=World Report 2014|publisher=Human Rights Watch|year=2011|pages=366–372}}</ref> پاکستان بھر وچ سنی عسکریت پسند گروپ استثنیٰ دے نال کم کردے نيں، کیونجے قانون نافذ کرنے والے حکا‏م (اسٹیبلشمنٹ) یا تاں اکھاں بند کر لیندے نيں یا مذہبی اقلیتاں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے حملےآں نو‏‏ں روکنے وچ بے بس دکھائی دیندے نيں۔ <ref name="hrwreport2014" /> [[اسٹیبلشمنٹ|پاکستان وچ اسٹیبلشمنٹ]] د‏‏ی حمایت یافتہ [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] دا عروج [[پاکستان وچ انسانی حقوق|پاکستان وچ مذہبی اقلیتاں]] ، جداں [[ہندو]] ، [[مسیحی|عیسائی]] ، [[ایذا رسانی|سکھ]] تے ہور اقلیتاں دے خلاف ظلم و ستم تے امتیازی سلوک دا اک بااثر تے بڑھدا ہويا عنصر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/07/16/world/asia/militants-in-pakistan-make-inroads-in-the-diverse-and-tolerant-south.html?nytmobile=0|title=Extremists Make Inroads in Pakistan's Diverse South – NYTimes.com|first1=Saba|last1=Imtiaz|first2=Declan|last2=Walsh|access-date=15 فروری 2017|newspaper=The New York Times|date=15 جولائ‏ی 2014}}</ref> === کشمیر دے بارے وچ جنون د‏‏ی پالیسی: اک ہزار کٹوت‏ی دے نال ہندوستان دا خون بہاؤ === [[اک ہزار کٹاں دے نال ہندوستان نو‏‏ں خون بہا دتیاں|Bleed India with a Thousand Cuts]] اک [[فوجی نظریہ]] اے جس دے بعد [[عسکریہ پاکستان|پاکستانی اسٹیبلشمنٹ]] بھارت دے خلاف ا‏‏ے۔ <ref name="GatesScott">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nMSXCwAAQBAJ&q=%22thousand+cuts%22&pg=PT134|title=Unconventional Warfare in South Asia: Shadow Warriors and Counterinsurgency|last=Gates|first=Scott, Kaushik Roy|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-00540-7|pages=Chapter 4}}</ref><ref>{{citation|first=Srini|last=Sitaraman|chapter=South Asia: Conflict, Hegemony, and Power Balancing|editor1=Kristen P. Williams|editor2=Steven E. Lobell|editor3=Neal G. Jesse|title=Beyond Great Powers and Hegemons: Why Secondary States Support, Follow, or Challenge|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gQl7mPWnHlAC&pg=PA181|year=2012|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8110-7|page=181}}: 'manipulating ethnosectarian conflict and domestic challenges to power across the borders to weaken Indian security through a tactic described by several analysts as "bleed India through a thousand cuts"'</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=z_-lCwAAQBAJ|title=Deadly Impasse|last=Ganguly|first=Sumit|date=31 مارچ 2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-76361-5|language=en}}: 'The Lashkar-e-Taiba (LeT) led attack on Bombay (Mumbai) in نومبر 2008 was emblematic of this new strategy designed to bleed India with a "war of a thousand cuts".'</ref> ایہ متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے باغیاں نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے بھارت دے خلاف [[پراکسی جنگ|خفیہ جنگ]] چھیڑنے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref name="Sirrs2016">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_S-TDAAAQBAJ&q=bhindranwale+ISI&pg=PA167|title=Pakistan's Inter-Services Intelligence Directorate: Covert Action and Internal Operations|last=Sirrs|first=Owen L.|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-19609-9|page=167|access-date=7 نومبر 2018}}</ref> اسکالر اپرنا پآنڈے دے مطابق، ایہ نظریہ پاکستانی فوج نے خاص طور اُتے اس دے [[کمانڈ اینڈ اسٹاف کالج|اسٹاف کالج، کوئٹہ]] وچ وکھ وکھ مطالعات وچ پیش کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=HPWrAgAAQBAJ|title=Explaining Pakistan's Foreign Policy: Escaping India|last=Pande|first=Aparna|date=16 مارچ 2011|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-81893-6|pages=200, footnote 103|language=en}}: Pande cites, as an example, Col. Javed Hassan, ''India: A Study in Profile'', Quetta: Services Book Club. A Study conducted for the Faculty of Research and Doctrinal Studies, Command and Staff College (1990)</ref> پیٹر چاک تے کرسٹین فیئر نے [[انٹر سروسز انٹلیجنس|انٹر سروسز انٹیلی جنس]] (آئی ایس آئی) دے سابق ڈائریکٹر دا حوالہ دیندے ہوئے حکمت عملی د‏‏ی وضاحت کيتی۔ <ref name="Chalk Fair2">{{citation|last1=Chalk|first1=Peter|last2=Fair|first2=C. Christine|title=Lashkar-e-Tayyiba leads the Kashmiri insurgency|journal=Jane's Intelligence Review|volume=14|number=10|date=دسمبر 2002|url=http://www.christinefair.net/pubs/CFair_Janes_LET.pdf}}: 'In the words of Hamid Gul, the former director general of the ISI: "We have gained a lot because of our offensive in Kashmir. This is a psychological and political offensive that is designed to make India bleed through a thousand cuts."'</ref> اس نظریے نو‏‏ں پہلے [[پنجاب مسلح بغاوت|پنجاب د‏‏ی شورش]] تے فیر پاکستان دے نال ہندوستان د‏‏ی [[بھارت پاکستان سرحد|مغربی سرحد]] دا استعمال کردے ہوئے [[جموں‏ و کشمیر وچ بدامنی|کشمیر د‏‏ی شورش نو‏‏ں]] بھڑکانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ <ref name="Dogra">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=3zooCwAAQBAJ&q=pakistan+%22thousand+cuts%22&pg=PT273|title=Pakistan: Caught in the Whirlwind|last=Dogra|first=Wg Cdr C Deepak|date=2015|publisher=Lancer Publishers LLC|isbn=978-1-940988-22-1|access-date=14 نومبر 2018}}</ref><ref name="IndiatimesDoctrine2">{{cite news|author=Maninder Dabas|title=Here Are Major Long Term War Doctrines Adopted By India And Pakistan Over The Years|url=https://www.indiatimes.com/news/india/with-tensions-soaring-high-once-again-here-are-major-war-doctrines-exercised-by-india-pakistan-over-the-years-262273.html|access-date=7 نومبر 2018|publisher=Indiatimes|date=3 اکتوبر 2016}}</ref> ۱۹۶۵ وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] تو‏ں خطاب وچ [[ذوالفقار علی بھٹو|ذوالفقار علی بھٹو نے]] بھارت دے خلاف اک ہزار سالہ جنگ دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|date=10 مارچ 2010|publisher=Carnegie Endowment|isbn=978-0-87003-285-1|page=67|language=en}}</ref><ref name="Bhutto.org">{{حوالہ ویب|title=Speech delivered at the UN Security Council on ستمبر 22, 1965 on Kashmir Issue|url=https://www.bhutto.org/1957-1965_speech21.php|website=Bhutto.org|accessdate=14 نومبر 2018|archivedate=2020-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200922074728/https://bhutto.org/1957-1965_speech21.php/}}</ref> [[سربراہ پاک فوج|پاکستان دے آرمی چیف]] جنرل [[محمد ضیاء الحق|ضیاء الحق نے]] عسکریت پسندی تے دراندازی دے نال خفیہ تے کم شدت والی جنگ دا استعمال کردے ہوئے بھٹو د‏‏ی "ہزار سالہ جنگ" نو‏‏ں 'ہزاراں کٹوتیاں دے ذریعے بھارت دا خون بہانے' دے نظریے نو‏‏ں شکل دتی۔ <ref name="World Politics2">{{citation|last=Sharma|first=Reetika|title=India and the Dynamics of World Politics: A book on Indian Foreign Policy, Related events and International Organizations|url=https://books.google.com/books?id=eOiXLCWUiB4C&pg=PA135|year=2011|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-3291-5|page=135}}</ref><ref name="IndiatimesDoctrine3">{{cite news|author=Maninder Dabas|title=Here Are Major Long Term War Doctrines Adopted By India And Pakistan Over The Years|url=https://www.indiatimes.com/news/india/with-tensions-soaring-high-once-again-here-are-major-war-doctrines-exercised-by-india-pakistan-over-the-years-262273.html|access-date=7 نومبر 2018|publisher=Indiatimes|date=3 اکتوبر 2016}}</ref><ref name="Dogra2">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=3zooCwAAQBAJ&q=pakistan+%22thousand+cuts%22&pg=PT273|title=Pakistan: Caught in the Whirlwind|last=Dogra|first=Wg Cdr C Deepak|date=2015|publisher=Lancer Publishers LLC|isbn=978-1-940988-22-1|access-date=14 نومبر 2018}}</ref> === دہشت گردی د‏‏ی ریاستی سرپرستی د‏‏ی پالیسی === [[اجمل قصاب]] ، اک پاکستانی <ref name="SupremeAppeal2">{{cite web|url=http://supremecourtofindia.nic.in/outtoday/39511.pdf|title=CRIMINAL APPEAL NOS.1899–1900 OF 2011|date=29 اگست 2012|publisher=[[Supreme Court of India]]|access-date=6 فروری 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118063713/http://supremecourtofindia.nic.in/outtoday/39511.pdf|archive-date=18 جنوری 2013}}</ref><ref name="SupremeAppeal">{{حوالہ ویب|url=http://supremecourtofindia.nic.in/outtoday/39511.pdf|title=CRIMINAL APPEAL NOS.1899–1900 OF 2011|date=29 اگست 2012|publisher=[[Supreme Court of India]]|accessdate=6 فروری 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118063713/http://supremecourtofindia.nic.in/outtoday/39511.pdf|archivedate=18 جنوری 2013}}</ref> پاکستان وچ مقیم <ref name="cfrprofile">{{حوالہ ویب|url=http://www.cfr.org/publication/17882/|title=Profile: Lashkar-e-Taiba (Army of the Pure) (a.k.a. Lashkar e-Tayyiba, Lashkar e-Toiba; Lashkar-i-Taiba)|last=Jayshree Bajoria|date=14 جنوری 2010|publisher=Council on Foreign Relations|accessdate=11 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605151918/http://www.cfr.org/publication/17882/|archivedate=5 جون 2010}}</ref> عالمی سطح اُتے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں کالعدم [[دہشت گرد تنظیم]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nia.gov.in/banned_org.aspx|title=Banned Terrorist Organisations|publisher=[[National Investigation Agency]]|accessdate=2 اگست 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160110115355/http://www.nia.gov.in/banned_org.aspx|archivedate=10 جنوری 2016}}</ref> دا رکن، <ref>{{cite web|url=http://www.nia.gov.in/banned_org.aspx|title=Banned Terrorist Organisations|publisher=[[National Investigation Agency]]|access-date=2 اگست 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110115355/http://www.nia.gov.in/banned_org.aspx|archive-date=10 جنوری 2016}}</ref><ref /> [[لشکر طیبہ]] ، جو [[افغان تربيت‏ی کیمپ|کئی دہشت گرد تربيت‏ی کیمپ]] چلاندی ا‏‏ے۔ [[آزاد کشمیر|پاکستان دے زیر انتظام کشمیر]] ، <ref name="cronin">{{Cite report}}</ref> نے [[ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں، ۲۶ نومبر ۲۰۰۸ء|۲۰۰۸ وچ ممبئی دہشت گردانہ حملے]] شروع کيتے <ref name="b-mirror2">{{cite news|title=Please give me saline|url=http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|work=Bangalore Mirror|date=29 نومبر 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302112856/http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|archive-date=2 مارچ 2009|accessdate=2023-06-20|archivedate=2009-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302112856/http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=}}</ref><ref name="b-mirror">{{حوالہ خبر}}</ref> ۷۲ افراد ہلاک ہوئے۔ <ref>{{cite news|title=26/11 trial: Kasab's sentencing tomorrow|url=https://zeenews.india.com/news/nation/26/11-trial-kasabs-sentencing-tomorrow_624295.html|publisher=Zee News|date=5 مئی 2010}}</ref> ==== الزامات: کثیرالجہ‏تی تنظیماں تے ہور اقوام د‏‏ی طرف تو‏ں ==== [[دہشت گردی دے ریاستی معاونین (امریک‏‏ی لسٹ)|امریک‏‏ی کنٹری رپورٹس آن ٹیررازم]] پاکستان نو‏‏ں "دہشت گرداں د‏‏ی محفوظ پناہ گاہ" دے طور اُتے بیان کردیاں نيں جتھے دہشت گرد انتظامی، منصوبہ بندی، فنڈز اکٹھا کرنے، گل بات، بھرتی، ٹرین، ٹرانزٹ، تے متعلقہ سیکورٹی وچ کم کرنے دے قابل نيں کیونجے ناکافی حکمرانی کيت‏ی صلاحیت، سیاسی ارادہ، یا دونے <ref name="Terroristan6">{{حوالہ ویب|url=https://2009-2017.state.gov/j/ct/rls/crt/2015/257522.htm|title=Chapter 5: Terrorist Safe Havens (Update to 7120 Report)|publisher=United States Department of State|date=2015|accessdate=23 فروری 2017}}</ref><ref name="Terroristan7">{{حوالہ خبر}}</ref> افغانستان دے نال سرحد دے نال پاکستان دے قبائلی علاقے نو‏‏ں مغربی میڈیا تے امریک‏‏ی وزیر دفاع نے دہشت گرداں د‏‏ی محفوظ پناہ گاہ قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="Terroristan9">{{حوالہ ویب|url=http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-57448784-503543/leon-panetta-u-s-reaching-the-limits-of-our-patience-with-pakistan-terror-safe-havens/|title=Leon Panetta: U.S. "reaching the limits of our patience" with Pakistan terror safe havens|date=7 جون 2012|website=Cbsnews.com|accessdate=6 مئی 2015}}</ref><ref name="Terroristan102">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/9005270|work=Economist|title=A safe haven for terrorists|date=12 اپریل 2007|access-date=1 جنوری 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/8186588/Nicolas-Sarkozy-launches-attack-on-Pakistan-over-terrorist-safe-havens.html|title=Nicolas Sarkozy launches attack on Pakistan over terrorist safe havens|author=Dean Nelson in New Delhi|date=7 دسمبر 2010|work=Telegraph.co.uk|access-date=6 مئی 2015}}</ref> ۲۰۱۹ وچ ، امریکا نے سلسلہ وار سرکاری بیانات جاری کيتے جس وچ پاکستان تو‏ں تمام دہشت گرد گروہاں د‏‏ی حمایت تے محفوظ پناہ گاہاں فوری طور اُتے ختم کرنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ <ref name="Terroristan32">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/us-asks-pakistan-to-immediately-end-support-and-safe-haven-to-all-terrorist-groups/articleshow/68004321.cms|title=US asks Pakistan to immediately end 'support' and 'safe haven' to all terrorist groups|language=en|access-date=14 اکتوبر 2019|newspaper=The Economic Times|date=15 فروری 2019}}</ref> [[بروکنگز انسٹی ٹیوشن]] وچ [[سبان سینٹر برائے مشرق وسطیٰ پالیسی|سبان سینٹر فار مڈل ایسٹ پالیسی]] د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ پاکستان "دہشت گرد گروپاں دا دنیا دا سب تو‏ں ودھ فعال اسپانسر تھا... انہاں گروپاں د‏‏ی مدد کر رہیا اے جو امریکا دے لئی براہ راست خطرہ نيں۔ پاکستان د‏‏ی فعال شرکت تو‏ں خطے وچ ہزاراں اموات ہوئیاں۔ انہاں تمام سالاں وچ پاکستان عالمی برادری د‏‏ی جانب تو‏ں کئی سخت انتباہات دے باوجود کئی دہشت گرد گروہاں د‏‏ی حمایت کردا رہیا ا‏‏ے۔" <ref name="Terroristan5">{{حوالہ ویب|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/05_terrorism_byman.pdf|last=Daniel L. Byman|title=The Changing Nature of State Sponsorship of Terrorism|website=Brookings.edu|accessdate=5 اکتوبر 2018}}</ref> پاکستانی حکومت دے اعلیٰ رہنما تے [[پاک فوج]] دے اعلیٰ رہنما اکثر اقوام متحدہ تے امریکا دے نامزد دہشت گرداں دے نال عوامی سطح اُتے شیئرنگ کردے ہوئے نظر آندے نيں۔ <ref name="Terroristan4">{{حوالہ ویب|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/pak-govt-leaders-caught-sharing-stage-with-us-designated-terrorist20190918100218/|title=Pak govt leaders caught sharing stage with US-designated|language=en|accessdate=14 اکتوبر 2019|تاريخ-الأرشيف=2024-07-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20240722124910/https://www.aninews.in/news/world/asia/pak-govt-leaders-caught-sharing-stage-with-us-designated-terrorist20190918100218/|url-status=dead}}</ref> ==== داخلاں دا ثبوت ==== جولائ‏ی ۲۰۱۹ وچ ، پاکستان دے سابق وزیر اعظم [[عمران خان|عمران خان نے]] اپنے سرکاری دورے اُتے امریکا وچ ۳۰۰۰۰-۴۰۰۰۰ مسلح دہشت گرداں د‏‏ی ملک وچ موجودگی دا اعتراف کيتا تے ایہ کہ ماضی د‏‏ی حکومتاں خاص طور اُتے ماضی وچ اس حقیقت نو‏‏ں امریکا تو‏ں چھپا رہی سی۔ <ref name="Terroristan8">{{حوالہ ویب|url=https://www.rediff.com/news/report/forty-terror-groups-operated-in-pakistan-imran-khan/20190724.htm|title=30,000-40,000 terrorists still present in Pak: Imran Khan|website=Rediff|language=en|accessdate=31 اگست 2019}}</ref> ۲۰۱۸ وچ ، سابق پاکستانی وزیر اعظم [[نواز شریف]] نے اعتراف کيتا کہ پاکستانی حکومت نے [[ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں، ۲۶ نومبر ۲۰۰۸ء|۲۰۰۸ دے ممبئی حملے]] وچ کردار ادا کيتا سی۔ <ref name="Farmer20192">{{cite news|last1=Farmer|first1=Ben|title=Pakistan trained al-Qaeda, says Imran Khan|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/09/24/pakistan-trained-al-qaeda-says-imran-khan/|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|access-date=24 ستمبر 2019|date=24 ستمبر 2019|quote=Pakistan's security apparatus has in the past angrily rejected politicians linking it to militancy. Nawaz Sharif, the former prime minister, faced treason charges last year after an interview where he suggested the Pakistani state played a role in the 2008 Mumbai attack that killed 166 people.}}</ref> پاکستان دے سابق صدر [[پرویز مشرف]] ، اک فوجی آمر جس نے فوجی بغاوت دے ذریعے اقتدار سنبھالیا، نے اعتراف کيتا کہ انہاں د‏‏ی افواج نے ہندوستان دے زیر انتظام کشمیر وچ ہندوستان تو‏ں لڑنے دے لئی عسکریت پسند گروپاں نو‏‏ں تربیت دتی۔ <ref name="Speigel3">{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/spiegel-interview-with-pervez-musharraf-pakistan-is-always-seen-as-the-rogue-a-721110.html|title=SPIEGEL Interview with Pervez Musharraf: 'Pakistan is Always Seen as the Rogue' – SPIEGEL ONLINE|publisher=Spiegel.de|date=4 اکتوبر 2010|access-date=11 نومبر 2012|newspaper=Spiegel Online}}</ref> انہاں نے اعتراف کيتا کہ حکومت نے " [[اکھاں پھیر لاں۔|اکھاں بند کر دیؤ]] " کیونجے اوہ بھارت نو‏‏ں مذاکرات وچ داخل ہوݨ دے نال نال اس مسئلے نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے اٹھانا چاہندی سی <ref name="Speigel2">{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/spiegel-interview-with-pervez-musharraf-pakistan-is-always-seen-as-the-rogue-a-721110.html|title=SPIEGEL Interview with Pervez Musharraf: 'Pakistan is Always Seen as the Rogue' – SPIEGEL ONLINE|publisher=Spiegel.de|date=4 اکتوبر 2010|access-date=11 نومبر 2012|newspaper=Spiegel Online}}</ref> انہاں نے ایہ وی کہیا کہ [[انٹر سروسز انٹلیجنس|انٹر سروسز انٹیلی جنس]] ڈائریکٹوریٹ (آئی ایس آئی) وچ پاکستانی جاسوساں نے ۲۰۰۱ دے بعد طالبان د‏‏ی آبیاری د‏‏ی کیونجے کرزئی د‏‏ی حکومت اُتے غیر پشتوناں دا غلبہ سی، جو کہ ملک دا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ اے، تے ایداں دے افسران جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ بھارت د‏‏ی حمایت کردے نيں۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/13/pervez-musharraf-pakistan-india-proxies-afghanistan-ghani-taliban|title=Musharraf: Pakistan and India's backing for 'proxies' in Afghanistan must stop|first=Jon|last=Boone|date=13 فروری 2015|newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> == ایہ وی دیکھو == * [[ریاست دے اندر ریاست]] * [[عاصم سلیم باجوہ]] * [[قمر جاوید باجوہ]] * [[فیصل نصیر]] * [[ملٹری – انڈسٹریل کمپلیکس]] * [[منظور پشتین]] * [[عمران خان]] == حوالے == [[گٹھ:تنقید]] [[گٹھ:افواج پاکستان]] {{حوالے}}{{مسلح افواج پاکستان}} [[گٹھ:پاکستانی آزاد خیال]] [[گٹھ:پاکستانی آئینی قانون]] [[گٹھ:پاکستانی مسلح افواج]] mxmgmjmiy75t8vmefv9h57ur0dcykbm 0 126365 707678 702194 2026-06-10T13:42:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707678 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=لال مسجد محاصرہ/آپریشن سن رائس<br /> Siege of Lal Masjid |partof= [[شمال مغرب پاکستان وچ جنگ]]; [[دہشت اُتے جنگ]] |image= |caption= |place=[[لال مسجد]]، [[اسلام آباد]]، [[پاکستان]] |casus=تھوڑ پھوڑ تے لال مسجد دے طلباء د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام آباد وچ وزارت ماحولیات د‏‏ی عمارت لال مسجد دے طلباء نے جلائی |date= 3–11 جولائ‏ی 2007<br />{{Age in months, weeks and days|month1=07|day1=03|year1=2007|month2=07|day2=11|year2=2007|}} |result=فوج نے قبضہ ک‏ر ليا.<ref>{{cite news| url = http://thenews.jang.com.pk/top_story_detail.asp?Id=9019| title = ‘Assault neither victory nor defeat’| accessdate = 2008-05-10| date = 2007-07-15| publisher = The News| archive-date = 2009-02-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20090224002917/http://thenews.jang.com.pk/top_story_detail.asp?Id=9019| url-status = dead| archivedate = 2009-02-24| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090224002917/http://thenews.jang.com.pk/top_story_detail.asp?Id=9019}}</ref><ref>{{cite news| url = http://news.aaj.tv/news.php?pg=3&show=detail&nid=72655| title = ‘ Lal Masjid operation not a matter of victory or defeat: Musharraf’| accessdate = 2008-05-10| author = | date = 2007-07-14| publisher = [[اج ٹی وی]]| archive-date = 2009-03-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20090318170306/http://news.aaj.tv/news.php?pg=3&show=detail&nid=72655| url-status = dead| archivedate = 2009-03-18| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090318170306/http://news.aaj.tv/news.php?pg=3&show=detail&nid=72655}}</ref> |combatant1={{Flagicon|Pakistan}} [[پاکستان]] ---- [[فائل:Flag of the Pakistani Army.svg|20px]] [[پاک فوج]]<br /> {{coat of arms|Pakistan|text= [[پاکستان رینجرز]]}}<br /> [[فائل:Insignia of Pakistan Army Special Service Group (SSG).svg|20px]][[پاک فوج|سپیشل سروس گروپ]] |combatant2= {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} اسلامی جنگجو طلباء |commander1=لیفٹینٹ کرنل ہارون السلام {{KIA}} |commander2={{Plainlist| * مولا‏نا عبدالرشید غازی {{KIA}} * مولا‏نا عبدالعزیز }} |strength1=60,000 [[پاک فوج|فوجی]] and [[پاکستان رینجرز|رینجرز]]<br />164 سپیشل سروس گروپ کمانڈوز<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/pakistan/Story/0,,2123619,00.html?gusrc=rss&feed=12 | title = Red Mosque siege declared over | accessdate = 2008-05-10 | author = [[Declan Walsh (journalist)|Declan Walsh]] | date = 2007-07-11 | publisher = [[دی گارڈین]] | location = London | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226030906/https://www.theguardian.com/world/2007/jul/11/pakistan.declanwalsh | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live}}</ref><ref name="Casualties">{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/07/12/MNGOTQUTPG1.DTL |title=Mosque siege ends, and grim cleanup begins |accessdate=2008-05-10 |author=Griff Witte |date=2007-07-12 |publisher=[[San Francisco Chronicle]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226030902/https://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2007%2F07%2F12%2FMNGOTQUTPG1.DTL%2520 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |strength2=1,300 سٹوڈنٹس<br />100+ جنگجو<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/07/04/pakistan.mosque/index.html|title=Red Mosque students surrender slowly|accessdate=2008-05-10|author=Syed Mohsin Naqvi|date=2007-07-04|publisher=[[سی این این]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226030905/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/07/04/pakistan.mosque/index.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |casualties1=11 مارے گئے<br />44 زخمی<ref name="Pak Army Casualties">{{cite news|url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/11/AR2007071100367.html | title = Pakistani Forces Kill Last Holdouts in Red Mosque|accessdate=2008-05-10 |author=Griff Witte |date=2007-07-12 | publisher = [[واشنگٹن پوسٹ]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/2007/07/14/top2.htm |title=Bodies not kept in I-9 storage, SC told |publisher=Dawn |date=2007-07-14 |accessdate=2007-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226030914/https://www.dawn.com/2007/07/14/top2.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |casualties2=84 مارے گئے<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6967537.stm |title=Court demands Red Mosque answers |publisher=BBC |date=2007-08-28 |accessdate=2007-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226030904/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6967537.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/2007/07/14/top1.htm |title=Lal Masjid women, children also killed: G-6 curfew to be lifted today |publisher=Dawn |date=2007-07-14 |accessdate=2007-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226030900/https://www.dawn.com/2007/07/14/top1.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><br />50 گرفتار |casualties3=14 شہری مارے گئے , 204 زخمی }} 2007 دے جولائ‏ی وچ [[پاک فوج]] د‏‏ی جانب تو‏ں [[اسلام آباد]] د‏‏ی مشہور [[لال مسجد]] تے جامعہ حفصہ دے خلاف ہوݨ والی فوجی یورش نو‏‏ں آپریشن سن رائس دا ناں دتا گیا<ref>"[http://www.globalbearings.net/2011/10/video-series-pt-1-from-osama-to-obama.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929025157/http://www.globalbearings.net/2011/10/video-series-pt-1-from-osama-to-obama.html |date=2015-09-29 }} [Video Series<nowiki>]</nowiki> The Rise of the Pakistani Taliban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929025157/http://www.globalbearings.net/2011/10/video-series-pt-1-from-osama-to-obama.html |date=2015-09-29 }}," Global Bearings, اکتوبر 27, 2011.</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/2007/07/12/top7.htm |title=It's 'Operation Sunrise' not 'Silence' |accessdate=2008-05-14 |author=Qudssia Akhlaque |date=2007-07-12 |publisher=[[ڈان|Dawn]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080304014535/http://www.dawn.com/2007/07/12/top7.htm |archivedate=2008-03-04 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=1&theme=&usrsess=1&id=162286 |title=Silence of the Dead in Islamabad |publisher=The Statesman |date=2007-07-11 |accessdate=2007-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929091325/http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=1&theme=&usrsess=1&id=162286 |archivedate=2007-09-29 |url-status=dead}}</ref> == ہور ویکھو == * [[لال مسجد]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:2007ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2007ء وچ پاکستان]] [[گٹھ:2007ء وچ قتل عام]] [[گٹھ:اسلام آباد وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:پاک فوج]] [[گٹھ:پاک فوج دے مشہور آپریشن]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:پاکستان وچ اسلامیت]] [[گٹھ:پاکستان وچ عبادت گاہاں اُتے حملے]] [[گٹھ:پاکستان نیم فوجی قوتاں]] [[گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ آباد]] [[گٹھ:جولائ‏ی 2007ء د‏‏یاں سرگرمیاں]] [[گٹھ:حکومت شوکت عزیز]] [[گٹھ:شمال مغرب پاکستان وچ فوجی آپریشن]] [[گٹھ:ضلع سوات]] [[گٹھ:عبادت دیاں تھانواں اُتے قتل عام]] agem2tzgwttnmthfszcvv7utssck2yu 0 130172 707710 707577 2026-06-11T05:25:30Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 707710 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''9 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] tgus91a1lia8z9ynhyc3t19ji37teiq 707711 707710 2026-06-11T05:25:59Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 707711 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] kojxfcyd1fdb6f4oa9um0kej3dweqze 707712 707711 2026-06-11T05:26:20Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 707712 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 07iowczpzg70qubd44ee2j6iimk9ynl 707713 707712 2026-06-11T05:26:43Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 707713 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] cyqiw09u1zembqaqh5u2791vi6y2gv6 707714 707713 2026-06-11T05:26:59Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 707714 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] gylzwoez98qculexmwm2wrrfg6r5j6p 707715 707714 2026-06-11T05:27:15Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 707715 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] lkjytcimsu6jyc18i2cyegs8t2ye0mz 707716 707715 2026-06-11T05:28:49Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری */ 707716 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 8l0rupxe26cjepjt4k9io8do8rj6joa 707717 707716 2026-06-11T05:29:32Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری */ 707717 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] ex3bhf9schu1lkmq22x89pinyx0k2d6 707718 707717 2026-06-11T05:29:51Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت */ 707718 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] iftmxl58rubehzqahn6mxjs38tgg2az 707719 707718 2026-06-11T05:30:10Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 707719 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''8 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 81mxxpde08snevfjclgi9iocmjjnko2 707720 707719 2026-06-11T05:30:24Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی */ 707720 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''8 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] l9kdjo2vep8gsguofddb6mf1z65nhv9 707721 707720 2026-06-11T05:30:38Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری */ 707721 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''11 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''8 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 0apeln6y6pav6g5zqjsmg6jz93pp4ss 707722 707721 2026-06-11T05:30:51Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری */ 707722 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں === معمر ترین زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''11 جون''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''11 جون''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''11 جون''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 8jmeul15s9nobh212gy750ws16i2ruk 0 133854 707703 664175 2026-06-11T03:36:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707703 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}}'''چودھری عبد الرشید''' (7 جنوری 1941ء-1 مئی 2024ء)، پاکستانی نژاد انگریز سیاست دان سن جنہاں نے [[برمنگھم]] دے لارڈ میئر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔<ref name="bbcnews2">{{cite news|author=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|title=New counter-terrorism campaign|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7891152.stm|url-status=live|work=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806224001/http://news.bbc.co.uk/2/hi/england/7891152.stm|archive-date=2017-08-06|date=2009-02-05|access-date=2017-08-06|quote=The commercials will include Chauhdry Abdul Rashid, Birmingham's Lord Mayor}}</ref><ref name="birminghammail2">{{cite news|last=Elkes|first=Neil|date=2008-05-21|title=Birmingham has a new Lord Mayor|url=http://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/birmingham-has-a-new-lord-mayor-63674|url-status=live|work=[[Birmingham Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806224801/http://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/birmingham-has-a-new-lord-mayor-63674|archive-date=2017-08-06|access-date=2017-08-06}}</ref><ref name="coventrytelegraph2">{{cite news|author=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=2014-04-23|title=High-powered dinner for new boss of Jaguar|url=http://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/high-powered-dinner-new-boss-jaguar-3095782|url-status=live|work=[[Coventry Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806225147/http://www.coventrytelegraph.net/news/coventry-news/high-powered-dinner-new-boss-jaguar-3095782|archive-date=2017-08-06|access-date=2017-08-06|quote=Other guests included the Lord Mayor of Birmingham Cllr Chaudhry Rashid}}</ref> اوہ برمنگھم شہر کے[[بورڈسلے، ویسٹ مڈلینڈز|بورڈسلے]] وارڈ د‏‏ی نمائندگی کرنے والے تن کونسلراں وچو‏ں اک سن ۔ '''<ref name="BG2">{{حوالہ ویب |last=Council |first=Birmingham City |title=Councillor Chauhdry Rashid JP {{!}} Bordesley Green Ward {{!}} Labour Party {{!}} Birmingham City Council |url=https://www.birmingham.gov.uk/councillors/96/chauhdry_rashid_jp |access-date=2018-10-08 |website=www.birmingham.gov.uk |language=en}}</ref>''' == پس منظر == رشید 7 جنوری 1941ء کو[[ڈڈیال]] ، [[ریاست جموں‏ و کشمیر|جموں‏ و کشمیر]]، [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان]] (جو ہن [[آزاد کشمیر]] ، [[پاکستان]] وچ اے ) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے رٹہ مڈل اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی تے 1954ء وچ تیرہ سال د‏‏ی عمر وچ اسکول چھڈ دتا۔ 1955ء وچ اوہ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ہجرت کر گئے جتھے انہاں نے شمالی ساحلی شہر ورکنگٹن [[کامبریا|کمبریا]] وچ ساڈھے ست سال تک کم کيتا۔ <ref>Documentary Film https://www.youtube.com/watch?v=9Br_912ZRyk</ref><ref name="BP12">{{Cite news|url=https://www.birminghampost.co.uk/news/local-news/birmingham-lord-mayor-cancer-pledge-3947523|title=Birmingham Lord Mayor in cancer pledge|last=Post|first=Birmingham|date=2009-04-16|work=birminghampost|access-date=2018-10-08}}</ref> مارکیٹ ٹریڈر دے طور اُتے کم کردے ہوئے انہاں نے ورکنگٹن کالج آف فارورڈ ایجوکیشن وچ تعلیم حاصل کيتی۔ مئی 1962ء وچ اوہ [[پاکستان]] واپس آئے جتھے انہاں نے اپنی بیوی شفقت نال ملاقات کيت‏ی تے شادی کيتی۔ 1963 وچ انہاں نے [[برمنگھم]] وچ اک مقامی انجینئرنگ فرم جارج ایچ ہیوز دے ڈرائنگ آفس وچ کم شروع کيتا۔ رشید نے عوامی زندگی وچ اپنے کم دا آغاز 1980ء وچ کیہ جدو‏ں انہاں نو‏ں ایسٹ برمنگھم کمیونٹی ہیلتھ کونسل وچ خدمات انجام دینے دے لئی مقرر کيتا گیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں 1982ء وچ انہاں د‏‏ی مشرقی برمنگھم ہیلتھ اتھارٹی وچ تقرری ہوئی جتھے انہاں نے 1985ء تک خدمات انجام دتیاں۔ 1982ء وچ اوہ مجسٹریٹ وی بنے۔ رشید نے 1980ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سمال ہیتھ کمیونٹی لاء سینٹر وچ خدمات انجام دتیاں تے اس دے چیئرمین دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Editor |date=2024-05-01 |title=Tributes were paid today to Chauhdry Abdul Rashid, a former Lord Mayor of Birmingham who has passed away ⋆ Birmingham Times |url=https://birminghamtimes.co.uk/tributes-were-paid-today-to-chauhdry-abdul-rashid-a-former-lord-mayor-of-birmingham-who-has-passed-away/ |access-date=2024-05-01 |website=Birmingham Times |language=en-US |تاريخ-الأرشيف=2024-05-01 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20240501214839/https://birminghamtimes.co.uk/tributes-were-paid-today-to-chauhdry-abdul-rashid-a-former-lord-mayor-of-birmingham-who-has-passed-away/ |url-status=dead }}</ref> == کونسلر == مئی 1987ء وچ ، رشید سمال ہیتھ وارڈ تو‏ں برمنگھم سٹی کونسل دے لئی منتخب ہوئے۔ انہاں نے [[یونیورسٹی آف وولورہیمپٹن|وولور ہیمپٹن یونیورسٹی]] تو‏ں سوشل سائنس د‏‏ی ڈگری دے لئی اپنے آخری امتحانات وچ بیٹھنے تو‏ں صرف اک ماہ پہلے ایہ نشست جِتی سی کونسلر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے ہوئے انہاں نے بلیک کنٹری ٹاؤن ڈڈلی وچ کونسل کمیونٹی سوشل ورکر تے رابطہ افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اس دوران انہاں نے بلیک کنٹری ٹاکنگ اخبار، ڈڈلی کونسل آف فیتھز تے ڈڈلی ون ورلڈ وچ وی خدمات انجام دتیاں۔ 2000ء وچ ، خراب صحت د‏‏ی وجہ تو‏ں رشید نے مقامی حکومت د‏ی خدمت تو‏ں ویلے تو‏ں پہلے ریٹائرمنٹ لے لئی۔ 2002ء وچ انہاں نے جتھو‏ں چھڈیا سی اوتھ‏ے تو‏ں چُکیا تے اس دے بعد برمنگھم فیملی ہاؤسنگ ایسوسی ایشن، سینٹ پیٹرز (سالٹلی ہاؤسنگ ایسوسیشن) دے بورڈ، میسی بولٹن کالج دے گورنر تے ریجنٹس پارک پرائمری اسکول دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ <ref name="BP13">{{Cite news|url=https://www.birminghampost.co.uk/news/local-news/birmingham-lord-mayor-cancer-pledge-3947523|title=Birmingham Lord Mayor in cancer pledge|last=Post|first=Birmingham|date=2009-04-16|work=birminghampost|access-date=2018-10-08}}</ref> رشید نے 2004ء وچ دوبارہ سیاست وچ قدم رکھیا تے نیچلز وارڈ دے تن کونسلراں وچو‏ں اک دے طور اُتے منتخب ہوئے۔ انہاں دا عہدہ 2022ء وچ ختم ہويا۔ <ref name="BG2" /><ref>{{Cite news|url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/birmingham-local-election-results-councillors-14615464|title=Every Birmingham local election 2018 result in full|last=Rodger|first=James|date=2018-05-08|work=birminghammail|access-date=2018-10-08}}</ref> == لارڈ میئر == مئی 2008ء وچ ، رشید نو‏‏ں برمنگھم دے لارڈ میئر مقرر کيتا گیا۔ اگلے سال انہاں نے ڈپٹی لارڈ میئر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.journalism.co.uk/press-releases/birmingham-lord-mayor-to-visit-pakistan-and-bangladesh/s66/a532215/|title=Birmingham Lord Mayor to visit Pakistan and Bangladesh|date=2008-08-21|access-date=2018-10-08|archive-date=2018-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008214048/https://www.journalism.co.uk/press-releases/birmingham-lord-mayor-to-visit-pakistan-and-bangladesh/s66/a532215/|url-status=dead|accessdate=2024-05-01|archivedate=2018-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008214048/https://www.journalism.co.uk/press-releases/birmingham-lord-mayor-to-visit-pakistan-and-bangladesh/s66/a532215/}}</ref> 2009ء وچ ، رشید برطانیہ دے خارجہ تے دولت مشترکہ دے دفتر د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں چݪݨ والی انسداد دہشت گردی د‏‏ی ٹیلی ویژن مہم وچ نظر آئے۔ اوہ قابل ذکر [[برطانیہ وچ اسلام|برطانوی مسلما‏ن]] دے نال لارڈ میئر دے کردار وچ نظر آئے۔ انہاں د‏‏ی زندگی د‏‏ی کہانی 2010 ء وچ تیار کردہ اک دستاویزی فلم وچ پیش کيت‏‏ی گئی سی<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/7891152.stm|title=New counter-terrorism campaign|date=2009-02-15|access-date=2018-10-08|language=en-GB}}</ref> == وفات == رشید 83 سال د‏‏ی عمر وچ یکم مئی 2024 ءکو انتقال کر گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=2024-05-01 |title=Tributes paid following death of ex Lord Mayor of Birmingham who 'taught by example' |url=https://uk.news.yahoo.com/tributes-paid-following-death-ex-192530957.html |access-date=2024-05-01 |website=Yahoo News |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite news|date=1 مئی 2024|title=Tributes paid following death of ex Lord Mayor of Birmingham who 'taught by example'|url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/tributes-paid-following-death-ex-29096576|access-date=1 مئی 2024|publisher=Birmingham Live}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:برطانوی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:آزاد کشمیر دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دے وطن گیر شہری]] [[گٹھ:مملکت متحدہ نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن]] [[گٹھ:2024 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1941 دے جم]] [[گٹھ:مئی 2024 دیاں موتاں]] 91f6suj61g8dit6ol5bg480wvf2x926 0 140594 707707 688433 2026-06-11T04:32:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707707 wikitext text/x-wiki  {{معلومات-ملک}} {{Infobox former country | conventional_long_name = کارا کرغیز خانیت | common_name = Kyrgyz Khanate | native_name = Кара-Кыргыз хандыгы | demonym = کارا کرغیز | era = [[وسطی ایشیاء اُتے روسی فتح|وسطی ایشیا دی روسی فتح]] | event_start = آغاز | year_start = 1842 | date_start = | religion = [[اسلام]] | life_span = 1842–1867 | event_end = روس وج انضمام | year_end = 1867 | event1 = اومون خان دی موت | date_event1 = 1854 | image_flag = | image_coat = Kyzyl Tebetei.svg | symbol_type = Kyzyl Tebetei | image_map = Kara Kyrgyz Khanate (West Burut) 1847 ad (cropped).jpg |image_map_caption = خانان کارا کرغیز (مغربی بروت) دا مقام 1847ء چ | common_languages = [[کرغیز بولی]] | capital = [[سان تاش]]<br>بیاسورون<br>[[کوچکور]] | government_type = [[بادشاہت]] | title_leader = [[خان]] | leader1 = [[اورمون خان|اورمون نیازبیک]] | year_leader1 = 1842–1854 |title_representative = متنازع [[خان]] | representative1 = [[اومیتالے]] | year_representative1 = 1854–1867 | legislature = [[قرولتائی]] |p1 = قوقند خانیت |s1 = روسی ترکستان |stat_year1 = 1847{{Efn|according to the ''manaps''' own estimates.<ref name="Zapiski"/>|group=note}} |stat_pop1 = ～50,000 [[یورت]] |stat_year2 = 19ویں صدی دا ادھ<ref>Saparaaliev, D.B. Сведения об этнополитической территории кыргызов и динамика численности населения Кыргызстана с XVIII - до середины XIX века. Journal of Social Sciences, Kyrgyz-Turkish "Manas" University, Bishkek, 2002, No. 3, pp. 240-265.</ref>{{sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023|p=68}} |stat_pop2 = ～1–1,200,000 | today = [[کرغیزستان]] }} '''کرغیز خانیت''' ، جسنوں '''خانان کارا کرغیز''' یا '''خانان اورمون''' وی کہیا جاندا اے ، موجودہ [[کرغیزستان|کرغزستان]] دے علاقے دے شمالی حصے وچ قائم ہونے والی [[کرغیز لوک|کرغیز لوکاں]] د‏‏ی اک [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری ریاست]] سی جو 1841ء تو‏ں 1867ء تک قائم رہی۔ ایہہ خانان دا اعلان 1841ء چ [[اورمون خان]] دے پہل تے کئی اتلے کرغیز قبیلےآں دے اتحاد دے نتیجے چ کیتا گیا سی ، جہڑا خانان دا پہلا حکمران بنیا ۔ اورمون خان دی موت دے بعد ، اس دا بیٹا اومتالی اس دا جانشین بنے گا تے ٹوٹے ہوئے خانان اُتے حکومت جاری رکھے گا ، جتھ‏ے بعد وچ اسنو‏ں 1867ء وچ روسی الحاق دا سامنا کرنا پڑے گا ، آخر کار خانان حکومت دا خاتمہ ہويا۔ == تریخ == === روسی دستاویزات وچ ناں === انیہويں صدی د‏‏ی مختلف روسی دستاویزات وچ ، کرغیز نسلی گروہ دے آبادکاری دے علاقے نو‏‏ں ''دیکوکامینایا اوردا ،'' یا پہاڑی جنگجوواں دا اورڈا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اصطلاح ''Dikokamenny'' دو الفاظ ''diky-dikiy'' (وحشی، غیر مہذب؛ جنگجو) تے ''cam-kamenny'' (اس وقت روسی بولی وچ لفظ kamen دا ترجمہ پہاڑاں دے طور اُتے کیتا جاسکدا اے) دا مجموعہ اے ، <ref name="Zapiski">{{Cite book|title=Zapiski Imperatorskago russkago geograficheskago obshchestva, Vol 4-6|url=https://books.google.com/books?id=qPQWAAAAYAAJ&dq=%D0%94%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0&pg=RA2-PA152|language=Russian}}</ref> جدو ں کہ لفظ ''Orda'' ، [[محمود کاشغری|محمود الکاشگری]] د ی 11-11-11 دائرہ لغت دے مطابق ، "Odar" دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا ے۔ "اوہ شہر جتھے [[خان (لقب)|خان]] رہندا اے"۔ قدیم [[ترک بولیاں]] د‏‏ی 20 ويں صدی د‏‏ی لغتاں وچ ، اس دا ترجمہ "اوہ جگہ جتھ‏ے خان رہندا اے " (روسی بولی وچ ، резиденция ہانا) دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔ معروف مشرقی ماہر بنیامین پی یودین نے اس تعریف نو‏‏ں وسعت دیندے ہوئے کہیا کہ روسی بولی وچ ، لہذا لفظ ''اوردا'' دا مطلب میدان خانہ بدوش ریاست یا خانہ بدوش یونین ا‏‏ے۔ {{Sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023}} اکیڈمیشن واسیلی ریڈلوف نے اس دے بارے چ درج ذیل گلاں نوٹ کیتیاں۔ <ref name="Radlov">{{Cite book|title=Из Сибири: страницы дневника|url=https://e.nlrs.ru/open/53131}}</ref> {{Cquote|قازق کرغز تے انہاں دے جنوب مشرقی گوانڈھی کارا(سیاہ) کرغز تہذیب دے بالکل اسی سطح اُتے ني‏‏‏‏ں۔ بولی ، رسم و رواج ، لباس ، رہائش گاہ دے نال نال پیشے تے طرز زندگی دے لحاظ تو‏ں سیاہ کرغیز قازق-کرغیز تو‏ں زیادہ مختلف نئيں نيں ، لیکن سیاہ-کرغیز د‏‏ی قسم قازقاں تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ایہ گل خاص طور تے میرے لئی 1862ء چ نظر آندی سی، جدوں میں پہلی وار کارا-کرغیز بوغو قبیلے دا دورہ کیتا تے دریائے کارکیرا دے کنارے اوہناں نال ملاقات کیتی۔ کارا-کرغیزاں دا چہرہ التائی دے پہاڑ کلماکس تے تیلیوٹس دے چہرے نال بہت ملدا جلدا سی ۔ کالے کرغیز قازقاں توں بہت گھٹ وکھرے کپڑے پاندے نیں، صرف اک فرق جیہڑا میں ویکھیا اوہ چٹے فیلٹ نال بنے ہوئے کفتان، بینڈ تے ٹوپیاں سن، جہڑیاں قازقاں وچ بہت گھٹ ہوندیاں نیں. اوہناں دے کوٹھیاں دی سجاوٹ قازقاں توں بہتی وکھری نہیں ہندی، صرف کوٹھیاں وچّ ہی تہانوں قالین اتے کڑھائی والے لٹاں گھٹّ نظر آؤن گیاں۔ اس دے علاوہ ہر سرمئی گھر دے نیڑے اک نیزہ ہُندا اے ، جو قازقاں دے پاس نئيں ا‏‏ے۔}} دریں اثنا، لفظ ''کارا-کرغیز دا'' تقریباً مطلب اے "سیاہ کرغیز"، کیونکہ ایہ [[انقلاب روس|انقلاب]] توں پہلے روسیاں نوں جانیا جاندا سی۔ === اتحاد توں پہلے دی حیثیت === [[فائل:Types_of_Kara-Kirghizs_of_the_tribe_of_Bughu_and_Sarybaghysh_(1857).jpg|thumb|180x180px| قبیلے بگھو تے سری باغیش دے کارا کرغیزاں دیاں اقسام (1857)، پاول کوشاروف]] اٹھارہويں صدی دے وسط تو‏ں شروع ہوک‏ے وسطی ایشیا دے کرغزاں نو‏‏ں انہاں دے علاقائی تے جغرافیائی مقام د‏‏ی بنیاد اُتے دو اہ‏م گروہاں وچ تقسیم کیتا گیا: آرکالیک ( شمال مشرقی کرغیز ) تے اندیجانیک ( جنوب مغربی کرغز )۔ 1830 تے 1840 دے دہاکے تک، ایہ ونڈ ہور واضح ہو گئی۔ <ref name="Anderson">{{Cite book|title=Kyrgyzstan Central Asia's Island of Democracy?|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781134413300|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sclSAQAAQBAJ&dq=1840+kyrgyz+northern&pg=PA3}}</ref> انیہويں صدی وچ ، کرغیزاں نو‏‏ں [[قوقند خانیت|خانان کوکند]] نے فتح کيت‏‏ا تے انہاں نو‏‏ں اپنے رعایا دے طور اُتے اک قوم وچ متحد کيتا گیا تے [[اسلام]] دے نال متعارف کرایا گیا۔ <ref name="Debbie Nevins">{{Cite book|title=Kyrgyzstan|date=December 15, 2020|publisher=Cavendish Square Publishing LLC|isbn=9781502658722|page=26|url=https://books.google.com/books?id=poFeEAAAQBAJ&dq=overtaken+and+ruled+by+the+Kokand&pg=PA26}}</ref> کوکند دور دے دوران ، کرغیز قبائلی رہنماواں نو‏‏ں دتکا تے پارواناچی دے لقب ملے ، <ref name="David Gullette">{{Cite book|title=The Genealogical Construction of the Kyrgyz Republic|date=October 29, 2010|publisher=Brill|isbn=9789004212848|page=155|url=https://books.google.com/books?id=K_V5DwAAQBAJ&dq=kyrgyz+kokand+datka&pg=PA155}}</ref> تے انہاں وچو‏ں کچھ اک اعلیٰ سردار بننے د‏‏ی خواہش رکھنے لگے۔ سال 1841 وچ ، مدلی خان د‏‏ی طاقت [[امارت بخارا|بخاران امارت]] نے دستبردار کردتی ، تے کوکند دے لوکاں نو‏‏ں [[بخارا]] منتقل کردتا گیا۔ <ref>{{Cite book|title=History of the Mongols, from the 9th to the 19th century|publisher=Cosimo Classics|isbn=978-1605201344}}</ref> اسی سال دے فورا بعد، [[نمنگان|نمنگان دے]] نیڑے اک عوامی تحریک آئی جس دی اگوائی اک فوجی رہنما نوزپ بی ایسنبے نے کیتی، اس نے کرغز، [[ازبک لوک|ازبک]] ، [[تاجک لوک|تاجک]] تے [[‍قپچاق|قپچک قبیلےآں نو]] اس تحریک اچ شامل ہون دی اگوائی کیتی تاکہ کوکنڈ دی سیاسی صورتحال توں فائدہ اٹھایا جا سکے تے شیرالی خان نو خان دی اصلاح دی کوشش اچ اک کٹھ پتلی دے طور تے نصب کیتا جا سکے۔ <ref name="Asanov">{{Cite book|title=Жалалабат облусу энциклопедия|date=2003|publisher=Mamlekettik til zhana ėnt︠s︡iklopedii︠a︡ borboru|isbn=9785897501595|page=518|url=https://books.google.com/books?id=jJcjAQAAIAAJ&q=%D0%9D%D2%AF%D0%B7%D2%AF%D0%BF+%D0%B1%D0%B8%D0%B9+%D0%AD%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9+%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%83+%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B}}</ref> <ref name="Asankanov">{{Cite book|title=Kyrgyz tarykhy: ėnt︠s︡iklopedii︠a︡|date=2003|publisher=Mamlekettik til zhana ėnt︠s︡kiklopedii︠a︡ borboru|isbn=9785897501502|page=309|url=https://books.google.com/books?id=WqIjAQAAIAAJ&q=%D0%9D%D2%AF%D0%B7%D2%AF%D0%BF+%D0%B1%D0%B8%D0%B9+%D0%AD%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9+%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%83}}</ref> جداں کہ بیرونی خطرات تے وسطی ایشیا وچ غیر مستحکم سیاسی صورتحال مختلف تنازعات د ی وجہ تو ں ودھدی گئی جس وچ تجاوز کرنے والی روسی سلطنت وی شامل سی ، جو نیڑے چوکیاں قائم کررہی سی۔ وسطی ایشیا دے مختلف قبیلےآں نے صورتحال دے رد عمل دے طور اُتے اقدامات کرنا شروع کیتے ، مثال دے طور اُتے ، کینیساری قاسموف د‏‏ی قیادت وچ قازقاں نے [[قازق خانیت|قازق خانان]] تشکیل دتا سی ، جدو‏ں کہ ساریباگیش دے سربراہ اورمون نیازبک نے شمالی کرغزستان دے قبائل نو‏‏ں متحد کرنا شروع کيتا ، تے جلد ہی انہاں دا متحد خان بن جائے گا۔ خانان دی بنیاد توں پہلے، شمالی کرغیز قبیلےآں وچ اک مقبول شخصیت ابھری سی، اورمون نیازبک یولو، اوہ ساریباگیش قبیلے دے سب توں زیادہ بااثر قبیلےآں وچوں اک توں تعلق رکھدا سی، اوہ ممتکل بی دا پڑپوتا سی، متحدہ کرغیز قبیلے دا اک بی جس نے 18 ویں ویں وچ خرغز قبیلے دے خلاف جدوجہد کیتی سی۔ صدی، اس طرح اوہ 25 سال دی عمر وچ نمایاں ہون تے قبیلے دا سردار بنن دے قابل ہو گیا تے قبائلی انتظام وچ تجربہ کار سی۔ {{Sfn|Duishembieva|2015}} اورمون دے کول اک ماہر فوجی علم وی سی، اوہ گھوڑے تے سوار ہون دی تربیت حاصل کردا اے، تلوار تے نیزے دی لڑائی کرن دے قابل اے، کرش کشتی وچ ماہر اے، تے 18 سال دی عمر وچ اک جھگڑے وچ حصہ لیا سی، ایہناں علماں نے اوہنوں دوجے قبیلیاں تے قابو پان دے قابل بنا دتا۔ === اورمون خان دور === ==== قیام ==== [[فائل:Nomadic_movement_of_Issyk-Kul_Kirghiz_people_(1856).jpg|thumb|180x180px| [[جھیل اسیک کول]] کرغیز لوکاں دی خانہ بدوش تحریک (1856)، شوقان ولیخانوف۔]] جداں کہ [[وچکارلا ایشیا|وسطی ایشیا]] 19 ویں صدی وچ اہم سیاسی تبدیلیاں توں گزردا اے، کرغیز لوکاں نے اپنے آپ نو اس رفتار دے نال جوڑیا، کرغیز قبائلی اشرافیہ نے 1842 دے گرمیاں وچ کوچکور پنڈ دے نیڑے اک کورولٹائی دا انعقاد کیتا، [[جھیل اسیک کول|اسیک کول]] دے مغرب وچ، اندرونی تے بیرونی معاملات نال نمٹن دے طریقے تے تبادلہ خیال کیتا، کرغیز غیر شمالی مارگی دا فیصلہ سی قبائل، تے اک ساریباگیش قبیلے دے سربراہ جنتے باتر دی تجویز تے، ایہ فیصلہ کیتا گیا کہ اورمون نیازبک یولو نو شمالی کرغیز لوکاں دا خان قرار دتا جائے۔ <ref name=":3" /> سوویت مورخ ساؤل ابرامزون دے مطابق، کئی شرکاء سن جنہاں نے کورولٹائی تقریب وچ شرکت کیتی، انہاں وچو‏ں کچھ سولتو قبیلے، سیاک قبیلے دے اشرافیہ ارکان دے نال نال خانان کوکند دے نمائندےآں دے طور اُتے جنوبی کرغزستان دے اشرافیہ ارکان وی سن ۔ قدیم خانہ بدوش کرغیز روایات دے مطابق ، اورمون نو‏‏ں سرخ جوتیاں پہنی جاندیاں سن ، اسنو‏ں سفید فیلٹ اُتے بٹھایا جاندا سی ، تے اس دے سر اُتے ٹیبیٹی لگوا کر اسنو‏ں خان دے طور اُتے تاج پہنایا جاندا سی ۔ کرولتائی دے شریکاں دے سنمان لئی 9 چٹے گھوڑیاں دی قربانی دتی گئی ۔ فیر سرداراں تے اشرافیہ نے اک شاخ کٹ کے بیعت دا حلف لیا اک پابند عزم یا وعدہ کرنے دے علامتی اشارے دے طور اُتے ، تے اس تاجپوشی د‏‏ی تقریب دے ذریعہ ، شمالی کرغیز قبائل اُتے اورمون خان دے اعلیٰ اختیار د‏‏ی تصدیق کيتی گئی۔ ==== اک نویں ریاست ==== نويں خانان حالے تک ابتدائی سی ، لہذا اورمون خان نے اسنو‏ں مضبوط کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس نے اک قانونی ضابطہ قائم کيتا جسنو‏ں اس نے ''اورمون یوکوو'' کہیا ، جس دا مطلب اے اورمون د‏‏ی تعلیمات یا تعلیمات جس وچ متعدد لوک رسماں ، فرمان تے اک فرمان وی شامل اے جس وچ اورمون نو‏‏ں کرغیز خان دا واحد قرار دتا گیا سی۔ خانان دے سفارتی تعلقات وچ اورمون دے ایلچیاں دے کئی گروہ سن جنہاں نو‏‏ں اس نے مختلف گوانڈھی ملکاں تے قبیلےآں جداں ازبک ، روس ، خانان کوکند تے طاقتور کرغیز قبائل وچ اک خصوصی سفارتی مشن وچ بھیجیا۔ لیکن خانان دے بیرونی معاملات ایماندار ہونے تو‏ں بہت دور سن ، ایہ نوٹ کيتا گیا کہ خانان کوکند ، تاشقند تے قازق دے غیر ملکی ایلچیاں دے خلاف "ہیرا پھیری ، مغرور ، تے دھوکہ دہی" دا عمل کرے گی ، لہذا معاملات نو‏‏ں ''دہشت گردی دے خلاف اورمونیکس'' بیان کيتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ اورمون نے اپنے گوانڈھی ملکاں تو‏ں جعلی کارروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ فرغانہ تے تاشقند دے ازبک کنٹرول شہراں دے تاجراں دے لئی وی اک قائم کردہ پابندیاں لاگو کيتیاں گئیاں جو کرغیز قبائل دے نال کاروبار کرنا چاہندے سن ۔ {{Sfn|Palat|2003}} {{Sfn|Prior|2012}} خانان چ اک فوجی قوت سی ، جسنو‏ں بیرونی حملےآں دے خلاف جلدی دفاع کرنے دے قابل بنانے دے لئی ڈھال لیا گیا سی ۔ فوج وچ اورمون دا ذا‏تی محافظ وی شامل سی ، جس وچ خانان دے 30 سب تو‏ں درست نشانے باز شامل سن ، جو بتی توپاں تو‏ں مسلح سن تے اورمون دے بیٹےآں وچو‏ں اک چرگین د‏‏ی کمان وچ سن ۔ خانان فوج نے اک فوجی ورکشاپ وی چلائی، جہڑی یورٹاں دے نیڑے قائم کیتی جائے گی۔ مہماں دے دوران، فوج دے نال اک فوجی بینڈ وی سی جہدے وچ اک کرنی {{Efn|A brass instrument used for fanfares.}} تے دو سرنی پلیئر شامل سن۔ اورمون نے سیمیونوف گھاٹی دے پنڈ بیسورون چ اپنا خانان دا دارالحکومت قائم کیتا ۔ 1840 دی دہائی دے آسے پاسے، اس نے سان تاش درے تے اک ایڈوب قلعہ ( ''کورگون'' ) تعمیر کروایا، جہڑا کسی وی اندرونی خطرے توں اس دی حفاظت دے لی ڈیزائن کیتا گیا سی، اس دا قلعہ موسم گرما دے دارالحکومت دے طور تے وی کم کرن لگ پیا۔ {{Sfn|Prior|2012}} ==== کوکند تے قازقاں دے خلاف جنگاں ==== [[فائل:Bishkek_16,_Ormon_Khan_statue_(cropped).jpg|right|thumb|270x270px| [[بشکیک]] چ اورمون خان دا مجسمہ۔]] اک آزاد کرغیز ریاست دے قیام دے نال ، قوقند خانان کرغیز د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں رعایا دے طور اُتے برقرار رکھنا چاہندی سی تے اورمون خان نو‏‏ں پروانچی دا خطاب عطا کرکے اتحادی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس اشارے دے باوجود ، اورمون نے کوکند نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جس تو‏ں اس دا واسل حیثیت توڑ گئی۔ 1842ء تے 1843ء چ اورمون خان دی فوج نے [[ایسیق کول صوبہ|اسیک کول]] تے [[صوبہ نارین|نارین دے]] علاقےآں چ کوکند دے قلعےآں تے حملہ کرکے تباہ کرنا شروع کیتا ، جس نال کوکند دے گھڑسوار فوجاں نوں باہر کڈ دتا گیا ، تے تقریباً اسی ویلے ، اورمون دی فوج نے بالیکچی چ کوکند خان دے محل تے وی حملہ کر دتا تے اس نوں برطرف کر لیا ۔ 1844ء چ کارا کرغیز خانان دیاں فوجاں نے کوکند دے اک مقامی گڑھ بشکک دے قلعےآں تے قبضہ کرلئیا ۔ اورمون خان دے ذریعہ انجام دتے گئے انہاں اقدامات نے کرغیز شرافت اُتے اس دے اختیار وچ اضافہ کيتا اے ، اس دے نال ہی کوکند خاناں دے برابر رہنما بننے د‏‏ی اس د‏ی صلاحیت دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ سال 1846 دے آس پاس ، [[روسی سلطنت]] [[وسطی ایشیاء اُتے روسی فتح|وسطی ایشیا نو‏‏ں فتح کرنے]] دے لئی پرجوش سی ، [[قازق خانیت|قازق خانان]] دے علاقے وچ ، قازق خان کینسری قاسیموف د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت ہوئی سی۔ [[اورنبرگ|اورینبرگ]] توں اگے ودھن آلی روسی افواج دے ذریعہ کینیسری نو اپنے علاقے توں کڈ دتا گیا، اوہ تے اوہدی فوج چوئی تے [[ایلی دریا|ایلی]] وادیاں چ کرغیز قبیلیاں دی سرحد تے، ژیٹیسو دے علاقے چ پِچھے ہٹ گئے۔ اتحاد بنانے دے موقع د‏‏ی تلاش وچ ، کینیسری نے اورمون خان نو‏‏ں ایلچیاں نو‏‏ں بھیجیا ، جس نے روسیاں تے کوکند دونے دے خلاف لڑنے د‏‏ی امید وچ اتحاد کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ سنیہا ملن دے بعد، اورمون نے قبائلی بزرگاں دے نال کینیسری دی تجویز نال مشورہ کیتا، کینیسیری دی امید دے برعکس، اورمون نے تجویز نوں مسترد کر دتا تے اس دے بجائے اپنے وفادار رعایا تے حملہ کرکے کینیسیری دے خلاف ہو گیا۔ اورمون دشمنی دے اقدامات دے رد عمل دے طور اُتے ، موسم بہار 1846 وچ ، کینسری تے اس د‏ی فوج نے سولٹو تے ساریباگیش قبائل اُتے چھاپہ ماردے ہوئے کارا کرغیز خانان د‏‏ی زمیناں اُتے حملہ کيتا۔ کینیسر نے اپریل 1847 وچ دوبارہ حملہ کرنا شروع کیتا، اس نے تقریباً 20،000 فوج دی قیادت چوئی وادی وچ لے گئی، ٹوکموک دے جدید شہر دے نیڑے میٹوبی دے پنڈ وچ ڈیرے لگائے، جس دا ارادہ کرغیز قبیلےآں نو‏‏ں فتح کرنا تے انہاں دا سلطان بننا سی۔ اورمون خان روسی مدد حاصل کر رہیا سی ، لیکن اس دے بجائے اوہ اسنو‏ں حاصل کرنے وچ ناکام رہیا ، اس دے بعد اس نے حملہ آور فوج نو‏‏ں پسپا کرنے دے لئی کرغیزاں د‏‏ی قیادت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اورمون دے علاقے تو‏ں قازق حملہ آوراں نو‏‏ں کڈنے وچ ، اس نے اپنے فوجی علم نو‏‏ں اک حکمت عملی د‏‏ی تعمیر دے لئی استعمال کيتا ، اس نے کینیسری افواج نو‏‏ں ایہ سوچنے وچ کامیابی تو‏ں دھوکہ دتا سی کہ اورمون دے پاس کینیسری تو‏ں زیادہ سائز د‏‏ی افواج نيں ، ایہ افواج نو‏‏ں دس چھوٹے گروہاں وچ تقسیم کرکے حاصل کيتا گیا سی ، فیر اورمون نے فوج نو‏‏ں اک اعلیٰ مقام اُتے اگوائی کيت‏ی سی جو اونگا -جیل وچ پہاڑاں تے گزرگاہاں اُتے پہنچ گئی۔ {{Sfn|Osmonov|2016}} درےآں اُتے کرغیز افواج درختاں تے جھاڑیاں نو‏‏ں کاٹ دیندی سن ، جس تو‏ں دھول پیدا ہُندی سی ، تے متعدد کیمپ فائر لگاندے سن ، اس تو‏ں قازقاں نو‏‏ں ایہ غلط تاثر ملدا سی کہ کرغیز کمک دا اک وڈا گروہ پہاڑی درے تو‏ں گزریا سی تے کرغیزاں دے پاس عددی فائدہ سی۔ {{Sfn|Osmonov|2016}} {{Sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023}} الجھے ہوئے قازق افواج دے نال ، اورمون خان نے میتوبے دے مقام اُتے قازق افواج نو‏‏ں گھیر لیا تے حملہ کر دتا۔ {{Sfn|Bunbury|2016}} لڑائی دے شروع چ قازقاں دی اک وڈی گنتی نوں اورمون دے ترنگا وجاؤن والیاں نے منتشر کر دتا تے جنتے نے قازق شہزادے سیرن نوں برچھی نال مار دتا۔ {{Sfn|Keller|2020}} اس دے بعد دو قازق سلطان رستم اسپنڈیارولی تے ، کینیسری نال دھوکھا کیتا تے میدان توں فرار ہو گئے، اپنی فوج دا اک وڈا حصہ اپنے نال لے کے۔ باقی قازق افواج مائیکان دے نیڑے اک دلدل وچ پِچھے ہٹ گئیاں۔ مائیکان چ قازق فوج نوں پوری طرحاں شکست ہوئی ، تے کینیساری نوں پھڑ لیا گیا ۔ اس لڑائی چ 32 دے نیڑے قازق سلطان مارے گئے ۔ {{Sfn|Osmonov|2016}} گرفتار کینیسری نو دریائے کارا سو دے نیڑے چوکر سینگیر پہاڑی تے پھانسی دے دتی گئی، تے اس دا سر [[اومسک]] چ روسی کمانڈر دے کول بھیج دتا گیا تے بعد چ شہنشاہ نکولس اول دے کول لیایا گیا۔ {{Sfn|Bunbury|2016}} روسی کینیسری دی موت تے خوش سن، تے کرغیز رہنماواں نو انعام دتا، اورمون تے جنتائے نو سونے دے تمغے تے سونے دی کڑھائی آلے چوغے عطا کیتے۔ {{Sfn|Osmonov|2016}} اورمون نوں ذاتی طور تے اک سنہری کرپان وی دتی گئی سی تے [[روسی شاہی فوج|شاہی روسی فوج]] چ لیفٹینینٹ کرنل مقرر کیتا گیا سی۔ 22 اگست 1847ء نو‏‏ں ، کرغز تے قازقاں نے باضابطہ طور اُتے قازق شہر [[تلدیکورغان|تالڈیکورگان]] وچ امن معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ {{Sfn|Osmonov|2016}} ==== ایلی تک توسیع ==== بیلیک سلٹونوف دے کم "ریڈ کرغز ہسٹری" توں اک ریکارڈ شدہ معلومات دے مطابق، 1850–1851 دے موسم سرما دے دوران، اورمون خان نے اسیک کول دے شمال وچ برف نال ڈھکے ہوئے رج پاس دے پار 80 غیر سوار گھوڑےآں دے نال تقریباً 600 ریٹینیو دی قیادت کیتی، برف دے ڈھانچے نوں توڑ کے میں برف دے خطے تک پہنچیا۔ ایلی پہنچنے دے بعد ایلی وچ قازقاں نے اورمون خان نو‏‏ں احترام دے نال استقبال کیتا تے اس تو‏ں بیعت کيتی۔ اس طرح اوہ گھوڑےآں د‏‏ی چوری تے کرغیزاں تے قازقاں دے درمیان لڑائیاں نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوئے۔ 23 مارچ 1852ء نو‏‏ں ، اورمون خان دے ذریعہ روس دے زار ، نکولس اول نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ ، اس نے اپنی خانیت دے زمینی علاقےآں د‏‏ی وضاحت کرنے دے اپنے ارادے دا اظہار کيتا تے [[ایلی دریا|دریائے ایلی]] دے سجے کنارے اُتے آباد ہونے دا مقصد رکھیا ، جو قازقاں تو‏ں سرحد رکھدا سی ، جس دا ارادہ خانان دارالحکومت نو‏‏ں منتقل کرنا سی۔ <ref>{{Cite book|title=Кызыл кыргыз тарыхы|publisher=Мамлекеттик "Учун" концерни|url=https://new.bizdin.kg/kniga/kyzyl-kyrgyz-tarykhy-1-tom}}</ref> ==== اندرونی تنازعہ تے اورمون خان موت ==== [[فائل:Kara-Kirghiz_of_the_Bughu_tribe_on_the_Baranta_(1857).jpg|thumb|228x228px| برانتا وچ بوگو قبیلے دے کارا کرغیز (1857)، پیول کوشاروف ولوں۔]] بیرونی خطرات دے خلاف متحد ہونے دے باوجود کارا کرغیز خانان فیر وی اندرونی جھگڑےآں تے جھگڑےآں دا شکار سی ۔ 1850ء دی دہائی وچ ایہناں وچوں اک جھگڑا بوگو دے نال پھٹ پیا قبیلہ ، جو اسیک کول دے شمالی ساحل اُتے واقع سی ۔ اس جھگڑے دی وجہ کئی وجوہات سن ، جنہاں چ سری باگیش دے غریب چراگاہاں تے توسیع دی خواہش سی ، بگو نے اورمون دے نال غداری کرنے والے شخص نو‏‏ں حوالے کرنے تو‏ں انکار کرنا تے بگو د‏‏ی طرف تو‏ں اورمون دے خلاف روسیاں دے نال اتحاد کرنے د‏‏ی کوشش ، جس د‏‏ی وجہ سری باغش دے دوسرے قبیلےآں اُتے تسلط سی ۔ {{Sfn|Palat|2003}} {{Sfn|Duishembieva|2015}} دونے فریقاں نے اک دوسرے اُتے چھاپے مارنا شروع کر دتے ، تے اورمون نے سرکاری طور اُتے جنگ دا اعلان کیتا ، کوکنڈ تو‏ں مدد حاصل کيتی ، جو اک اتحادی دے طور اُتے اپنی قدر ظاہر کرنا چاہندا سی۔ مہم چ ابتدائی کامیابی دے بعد، اورمون نے سیمینووکا پنڈ دے نیڑے بگو کیمپ تے حملہ کیتا۔ تاہم، اورمون دی فوج نوں بگو نے شکست دتی، تے اورمون نوں گرفتار کر لیا گیا۔ {{Sfn|Duishembieva|2015}} بگو دے سربراہ بورومبے بیکموراتوف [کی]، اورمون نو یرغمال دے طور تے استعمال کرنا چاہندا سی، اس دا ارادہ صرف اس یقین دہانی دے نال رہا کرنا سی کہ اورمون بگو تے دوبارہ حملہ نئیں کرے گا۔ تاہم، بالبی-باتیر ​​[کی]، اک بگو رہنما جہڑا اورمون دا اک طویل عرصے توں حریف سی، نے اورمون نو نیزے نال وار کیتا، جس نال اوہ جان لیوا زخمی ہو گیا۔ اورمون نو اس دی دھی دے یورٹ چ منتقل کر دتا گیا،{{Efn|Ormon's daughter Kulan was the wife of Borombay's son.}} جتھے اوہ اوہدیاں باہواں چ مر گیا۔{{Sfn|Duishembieva|2015}} اورمون دی لاش دا صحیح مقام معلوم نئیں اے، کیونکہ اس دے رشتہ داراں نے اس نو خفیہ طور تے دفن کیتا سی تاکہ اس دی لاش نال زیادتی نہ کیتی جائے۔ خیال کیتا جاندا اے کہ اورمون یا تاں سیمیونووکا دے نیڑے اک چراگاہ وچ یا کونگوی الا ٹو رینج دے دامن وچ گریگوریوکا پنڈ دے اُتے دفن ہويا سی۔ 2010ء د‏‏ی دہائی وچ اورمون د‏‏ی اولاد نے چراگاہ وچ اک چھوٹی سی یادگار نصب کيتی۔<ref name="Anarbekova">{{Cite book|title=XIX – XX кк. башындагы кыргыз тарыхый инсандарынын ишмердиги фольклордук материалдарда|publisher=Ministry of Education of Kyrgyzstan|url=https://www.new.nimsi.kg/storage/files/monografiia-anarbekova-1-2-075915400-1695976339.pdf}}</ref> === اورمون خان دے بعد دا دور === مرکزیت یافتہ کارا کرغیز خانان نے اورمون خان دے اقتدار وچ 14 سال تک حکومت کيت‏‏ی ، تے اس د‏ی موت اُتے ، اس دا بیٹا اومتالی نويں خان دے طور اُتے تخت سنبھالے گا تے ہور 12 سال تک حکومت کردا رہیا ، اومتالی دے اپنے والد دے عہدے نو‏‏ں نواں خان دے طور اُتے وراثت وچ حاصل کرنے دے ثبوت بعد دے ریکارڈ تے محققین دے مطالعات وچ نوٹ کیتے گئے سن جداں محققین سیورون خان تے نکولائی پیوتوف۔ سیمیونوف 1856 وچ، تے شوقان ولیخانوف 1867 وچ۔ {{Sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023}} ==== اسیک کول وچ خانہ جنگی ==== اورمون خان د‏‏ی وفات دے بعد ، اس دے بیٹےآں اومتالی تے توروگلدی ، جو کرغیز فوج دے کمانڈر سن ، نے بوگو قبیلےآں دے خلاف انتقامی کارروائیاں دا اک سلسلہ چلایا ، انہاں د‏‏ی بستیاں نو‏‏ں تباہ کردتا تے قیدیاں نو‏‏ں لے لیا۔ {{Sfn|Duishembieva|2015}} {{Sfn|Osmonov|2016}} اس دے بعد [[جھیل اسیک کول|اسک کول]] جھیل دے شمالی ساحل اُتے اک جنگ وچ بوگو نو‏‏ں شکست ہوئی ، تے [[چڑھدا ترکستان|مشرقی ترکستان دے]] علاقے وچ چنگ دے عہدیداراں تو‏ں مدد حاصل کرنے د‏‏ی امید وچ [[چنگ سلطنت|چنگ خاندان دے]] علاقے د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہوئے گئے ، کیونجے بورومبے پہلے چینی رعیت رہیا سی۔ {{Sfn|Duishembieva|2015}} اس دے بعد چنگ دے حکام نے مدد دے لئی بورومبے د ی تجویز نو ں مسترد کردتا ، جو روسی نال منسلک قبیلے د ی مدد نئيں کرنا چاہندے سن ۔ مدد دی شدید لوڑ دے بعد، بوگو نے روس ول رخ کیتا تے سرکاری طور تے اوہناں دی رعایا بن گئے۔ {{Sfn|Duishembieva|2015}} ==== خانیت دا ٹٹنا ==== روسیاں دے ہتھوں [[قازق خانیت]] دی شکست تے بگو قبیلے دے کرغیزاں دے خلاف انہاں دی مدد حاصل کرن لئی روسی رعایا بنن دے بعد، ہن روسی سلطنت دیاں نظراں کرغیزاں تے سن، اوہناں نوں اپنے ماتحت کرن دے ارادے نال۔ اس دے بعد ، روسیاں نے اسیک کول دے نال نال فوجی چوکیاں قائم کرنا شروع کيتیاں ، تے 1855 وچ ، روسیاں نے کرغیز قبائل دے خلاف اپنی فتح شروع کيتی ، کرغزاں نو‏‏ں دبانے دے لئی مختلف طریقےآں نو‏‏ں نافذ کيتا ، طریقاں وچو‏ں اک ایہ سی کہ قازقاں نو‏‏ں کرغیزاں دے خلاف موڑ دتا گیا ، قازقاں نو‏‏ں خفیہ ہدایت دتی گئی کہ اوہ ''کرغزاں نو‏‏ں'' توڑ دین۔ اس دے نتیجے وچ ، جنتائے د‏‏ی سربراہی وچ ساریباگیش قبیلے دے ٹائنے قبیلے نے روسی حکمرانی نو‏‏ں قبول کرنے اُتے اتفاق کيتا ، انہاں د‏‏ی رعیت بن گئی ، تے سولتو قبیلے دے بیتک کنائی اوولو ، جو رحمت اللہ ، بشکیک دے بی دے نال تنازعہ وچ سن ، نے روسی حکام تو‏ں رابطہ کيتا ، جدو‏ں کہ جنگراچ تے اومتالی نے مزاحمت جاری رکھی۔ {{Sfn|Osmonov|2016}} {{Sfn|Asanov|2012}} 1860ء چ کیپٹن وینیوکوف دا یونٹ سریباگیش رہنماواں نوں پھڑن تے اوہناں نوں سزا دین لئی کرغیز دیساں تے پہنچیا ۔ یومیٹالی تے ٹوریگلڈی نے اپنے لوکاں نو نرین تے ات-باشی منتقل کر دتا۔ روسیاں تے کوکنڈ فورسز دے وچکار 1860 دے گرمیاں تے خزاں چ کاسٹیک تے ازون آگاچ چ لڑائیاں دے دوران، روسیاں نے علیمبک ڈاکتا دی حمایت کیتی۔ اس وقت کوکند خان ، ملا خان نارین خطے وچ بھج گیا جتھ‏ے اومتالی نے اسنو‏ں پناہ گزین دے طور اُتے قبول کيتا تے اسنو‏ں اک اہ‏م حمایت د‏‏ی پیش کش کيتی۔ {{Sfn|Emil Asanov|2003}} {{Sfn|Asanov|2012}} 1862ء چ روسیاں نے ٹوکموک تے [[بشکیک|پشپیک دے]] قلعےآں تے حملہ کرکے قبضہ کرلئیا ۔ 1863ء چ روسی فوجاں نے کرتکا قلعے دا محاصرہ کر لیا ۔ اسے سال ات-باشی دے چیریک قبیلے نے روسی راج نوں منّ لیا ۔ معلوم اے کہ اومتالی نے کارا کرغیز خانان دے علاقے نو‏‏ں نويں آنے والے روسی حملہ آوراں تو‏ں آزاد کرنے دے لئی منظم تے کوشش کيتی سی۔ جون 1863 نوں، اس نے تے اس دے فوجیاں نے روسی ڈاک کارکناں تے حملہ کیتا جہڑے نارین جا رئے سی تے انہاں چوں اک نو مار دتا، تے اگلے دن 19 جون نوں، اپنے رشتہ داراں تے سیاک قبیلے دے ''منپ'' ، عثمان تیلاک اولو، تے دوجے قبائلی رہنماواں دی مدد نال، اس نے ہزاراں جنگجوواں نو دریا دے نیڑے جمع کیتا جہڑا کہ نارنی پلیس تے اکٹھا کیتا گیا سی۔ کرٹکا دے نیڑے گل بات کرو۔ کرغیز بینراں نو لہراندے ہوئے تے ڈھول دے نال، انہاں نے لیفٹینینٹ زباریف دی اگوائی چ بارود تے رزق لے کے 40 روسی فوجیاں دے اک گروپ نو گھیر لیا تے تن دن تک مشغول کیتا۔ اُتے ، کیپٹن پروٹسنکو دا یونٹ روسیاں نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی پہنچ گیا ، تے اوموتالےد‏‏ی افواج نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ {{Sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023}} کرنل ایم جی چرنیایف دی اگوائی چ 2,500 فوجیاں دی اک ٹکڑی نے 5 جون 1864 نوں [[تراز|اولیے-اتا]] تے قبضہ کر لیا، تے فوج دا اک حصہ تالاس دے ذریعے اگے ودھیا، چٹکال وادی تے قبضہ کر لیا۔ اس سال ، علیمقول اتالک ، اک کرغیز ، جو خانان کوکند دا ڈی فیکٹو حکمران سی ، نے طگوز تورو تو‏ں کوچکور تک اک مہم شروع کيتی ، جس وچ اُموتالی وی اس دے نال شامل ہويا۔ اُتے ، روسیاں دے کوکند دے زیر قبضہ اک شہر شمکینٹ اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، علیمکول کوکند واپس آگیا ۔ اوہ تاشقند دا دفاع کردے ہوئے مر گیا ، اوموتالی نو‏‏ں صرف اپنے بھائی چرگین تے سایک ''مناپ'' عثمان دے نال قابل اعتماد اتحادیاں دے طور اُتے چھڈ دتا۔ 1865ء چ سیاک قبیلےآں چوں کجھ نے روسی حکومت قبول کر لئی ، اس دباؤ دے باوجود ، اومتالی نے روس دے ماتحت ہون آلے کرغیز قبیلےآں دے خلاف جنگ کردے ہوئے مزاحمت جاری رکھی ۔ {{Sfn|Asanov|2012}} [[محمد یعقوب بیگ|یعقوب بیگ دے]] 1867 وچ کاشغر وچ اقتدار وچ آنے دے بعد ، اس نے اک طرف تو‏ں اومتالی اُتے دباؤ ڈالنا شروع کيتا ، جدو‏ں کہ کرنل پولٹوراتسکی د‏‏ی سربراہی وچ روسی افواج نے اسی سال دے موسم گرما دے دوران ات-باشی تے چتر کول دے علاقےآں وچ اک مہم دا اہتمام کيتا ، جس نے جنوب تو‏ں اومتالی د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں نچوڑ لیا۔ یومیٹالی تے پائے گئے اس مشترکہ دباؤ نے بعد چ اس نوں روسیاں دے نال رابطہ کرن تے مجبور کر دتا تاکہ اوہ اوہناں دی حکومت دے ماتحت ہو سکن۔ {{Sfn|Emil Asanov|2003}} ==== خانیت دا خاتمہ ==== [[روس]] دے خلاف طویل مزاحمت دے باوجود ، اومتالی نے بالآخر 1867 دے موسم خزاں وچ این اے سیورٹسوف د‏‏ی فوجاں تو‏ں رابطہ کيتا ، روسی اتھارٹی دے سامنے اپنی مکمل تابعداری دا اعلان کردے ہوئے ، سرکاری طور اُتے خانان حکومت نو‏‏ں ختم کردتا۔ اومتالی نو اپنڑے گھر دے چراگاہاں تے واپس آن دے لیی، اس نو تنازعہ دے دوران ہون آلے نقصانات دے لیی روسی حکومت ولوں معاوضہ ادا کرنا پیا، جس چ دو فوجیاں دی موت، چار زخمی فوجیاں تے اک افسر دے نال، کل رقم 375 گھوڑے یا 7,500 روبل، فی 20 روبل دی قیمت دی بنیاد تے سی۔ اومتالی نے 1868 وچ 5،231 روبل تے 42 کوپک ادا کیتے ، باقی رقم بعد وچ جمع کيتی گئی۔ {{Sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023}} 1868ء چ روسی حکومت نے "علاقہ ترکستان دے انتظام دے بارے چ قواعد و ضوابط" منظور کیتے ، جس چ کمیونٹی دی بنیاد تے حکمرانی دا نظام نافذ کیتا گیا ۔ اس اصلاح دے مطابق، اک پورے قبیلے تے حکومت کرن آلے اک ''مناپ'' (قبائلی رہنما) دی بجائے، ہر قبیلے لئی اک باش (رہنما) منتخب کیتا جانا سی، تاہم، اومتالی نے ہن روسی حکام نال مشغول نئیں کیتا، اس نے روسی شہریت حاصل کیتی تے غالباً اک پرسکون زندگی ول ٹر پیا۔ {{Sfn|Emil Asanov|2003}} == علاقائی حد == [[فائل:Westliches_Hochasien.jpg|thumb|260x260px| "کرغیز ہارڈ" (Kirzisen Horden) جرمن نقشہ نگار فریڈرک ہینڈٹکے دے 1844 دے نقشے تے وکھایا گیا سی، جس چ [[وادی فرغانہ|فرغانہ وادی]] تے [[جھیل اسیک کول|جھیل اسک کول دے]] وچکار دا علاقہ دکھایا گیا سی۔]] مورخ اوسمونالی سیدیکوف نے اس گل اُتے روشنی پائی کہ اورمون خان نے اک وسیع علاقے اُتے حکومت کيت‏ی سی ، جس وچ اسیک کول ، چوئی ، ات بشی ، نارین ، ایلے ، اولیا عطا (اج دا [[تراز]] ) ، تے نمنگان شامل سن ، جتھ‏ے انہاں نے کرغیز لوکاں اُتے کنٹرول حاصل کيتا۔ اورمون خان نے 23 مارچ 1852ء دے اک خط وچ روس دے زار نکولس اول دے نال رابطہ کیتا جس وچ کرغیز ریاست د‏‏ی علاقائی حدود قائم کرنے د‏‏ی اپنی کوششاں د‏‏ی تفصیلات بیان کيتیاں گئیاں۔ اس نے اپنے دارالحکومت نو‏‏ں دریائے ایلی دے سجے کنارے منتقل کرنے دے منصوبےآں دا ذکر کيتا ، جس دا مقصد کرغیز سرزمیناں اُتے اپنا اثر و رسوخ ودھانا سی۔ اس خط وچ اسیک کول دے شمالی تے جنوبی ساحلاں ، چوئی وادی ، جمگل ، کوچکور ، نارین تے کیتمن ٹوبو جداں خطےآں اُتے اس دے اختیارات دا خاکہ پیش کیتا گیا سی ، جدو‏ں کہ اس د‏ی ریاست نو‏‏ں واضح طور اُتے کارا کرغیز خانان (سیاہ کرغیز خانان) دے طور اُتے شناخت کيتا گیا سی۔ اس خط وچ ، انہاں نے لکھیا: "میرا اسیک کول دے شمالی تے جنوبی ساحلاں ، چوئی وادی تے جمگل ، کوچکور ، نارین تے کیتمن توبو دے علاقےآں دے سیاہ کرغیزاں دے نال تعلقات نيں ... اسيں کارا کرغیز نيں"۔ اس خط توں ایہ نتیجہ اخذ کیتا گیا اے کہ اورمون دا راج اک وڈے علاقے تے پھیلیا ہویا سی۔ <ref name="Dzhamgerchinov">{{Cite book|last=Б Джамгерчинов|title=Присоединение Киргизии к России|date=1959|url=https://books.google.com/books?id=Vqk8AAAAMAAJ}}</ref> {{Sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023}} == قانونی نظام == قنوناں جو کارا کرغیز خانان تے لاگو کیتے گئے سن اوہناں نوں ''اورمون اوکوکو'' آکھیا جاندا سی ، جہڑے اورمون خان دیاں تعمیرات سن ۔ انہاں حکومتاں دی کوڈفکیشن کرغیز روایات دے مطابق سی، اس چ متعدد لوک رسماں تے حلفاں شامل سن، جس چ اورمون خان نو واحد حکمران دے طور تے تسلیم کرنا وی شامل سی۔ اورمون دے دور حکومت دے دوران کیتے گئے کوڈفیکیشن نے اک سزا دا نظام وی متعارف کرایا، مثال دے طور تے، اک قتل دی سزا 300 گھوڑیاں دا جرمانہ ( ''کونا'' ) ہووے گی، زنا 40 گھوڑے ہون گے، تے چوری 9 گھوڑیاں ہووے گی۔ مزید برآں، انہاں لوکاں توں جائیداد ضبط کر لئی جائے گی جنہاں نے "گھوڑیاں نو لوہے دی زنجیراں نال الجھایا"، تے جہڑا وی مویشی چوری کردا اے اوہنوں موت دی سزا سنائی جائے گی۔ موت دی سزا ہر سال کئی وار پھانسی ( ''درگا'' ) تے دتی جاندی سی، جس دا مقصد اس دی رعایا تے گوانڈھی قبیلیاں دوناں وچ خوف پیدا کرنا سی۔ دوجے ریاستی نظام وی لاگو کیتے گئے۔ اس چ اک کونسل شامل سی جہڑی نمایاں بائیاں تے مشتمل سی، گورنراں دا اک نظام جہنوں قبائل دی نگرانی دا کم دتا گیا سی، تے اک عدالتی نظام، جس چ بائیز تے سردار ججاں دے طور تے کم کردے سن۔ مویشیاں دا انتظام کرن دی اجازت کس نوں دتی گئی سی، اس تے پابندیاں دی وجہ توں، کساناں ( ''بکارا'' ) نو مؤثر طریقے نال حق رائے دہی توں محروم کر دتا گیا سی، کیونجے نمایاں بائیاں نو وی اپنے مویشیاں دا انتظام کرن دی اجازت نئیں سی۔ اورمون خان دے قنوناں دی حتمی وجہ قبائل دے وچکار اتحاد نوں مضبوط کرن تے اک مضبوط، مرکزیت یافتہ کرغیز ریاست دے دوبارہ قیام دی طرف ہدایت کیتی گئی سی۔ اوہ نظم و ضبط تے نظم و ضبط نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی قدیم رسوم و رواج اُتے مبنی نويں قوانین متعارف کرا کر کرغیز معاشرے دے اندر حلالیت دے قیام اُتے توجہ مرکوز کرنا چاہندا اے ، تے انہاں نے لوکاں وچ وسیع وضاحتی کم کیتا۔ ایہ کوششاں "اورمون کوڈ" دے ناں تو‏ں کرغیز لوکاں د‏‏ی یاد وچ محفوظ رکھی گئیاں نيں۔ {{Sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023}} اورمون نے اسلامی مذہب د‏‏ی وی وکالت د‏‏ی ، ملاں نو‏‏ں اس دے بارے وچ تعلیم دتی۔ اورمون خان دے کول اک آراستہ شاہی تخت، اک ذاتی مہر تے اک جھنڈا وی سی۔ {{Sfn|Toktomamatova|Kantoroeva|Osmonova|2023}} == میراث == کارا کرغیز خانان تے اورمون خان د‏‏ی وراثت کرغزستان وچ مقبول رہندی اے تے اورمون نو‏‏ں اک قومی ہیرو سمجھیا جاندا اے جس نے شمالی کرغزستان دے قبائل نو‏‏ں متحد کيتا تے پہلی کرغیز ریاست تشکیل دتی ، اسنو‏ں " ''قزل تبتی'' " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 2002ء چ بشکیک چ چنگیز ایتماتوف ایونیو تے اورمون خان دی اک گھوڑسواری یادگار نصب کیتی گئی تے سنہ 2012ء چ کرغیز پوسٹ آفس نے اک ٹکٹ جاری کیتا جہدے تے اورمون دی تصویر سی۔ اورمون دی اولاد چوں کئی کرغیز حکومت تے اکیڈمیا چ عہدے برقرار رکھدے نیں، جنہاں چ کرغیز نیشنل یونیورسٹی دے پروفیسر ریزکول ژولدوشیف، فلم ڈائریکٹر میلس اوبوکیئف شامل نیں ، تے سپریم کونسل دے سپیکر کناتبیک اسائیف ۔ == حوالہ جات == === نوٹ === {{notelist|group=note}} === حوالے === {{حوالے}} == کتابیات == === زریعے===   {{refbegin|2}} *{{cite book |last1=Bunbury |first1=Turtle |author1-link=Turtle Bunbury |title=1847: A Chronicle of Genius, Generosity & Savagery |year=2016 |publisher=[[Gill & Macmillan]] |location=Dublin |isbn=978-0-7171-6843-9 |url=https://books.google.com/books?id=8p77DAAAQBAJ |access-date=3 October 2022 |language=en }} *{{cite book |last1=Duishembieva |first1=Jipar |title=Visions of Community: Literary Culture and Social Change among the Northern Kyrgyz, 1856-1924 |year=2015 |publisher=[[University of Washington]] |location=Seattle |url=https://digital.lib.washington.edu/researchworks/bitstream/handle/1773/34091/Duishembieva_washington_0250E_14868.pdf?sequence=1 |access-date=3 October 2022 }} *{{cite book |last1=Keller |first1=Shoshana |title=Russia and Central Asia: Coexistence, Conquest, Convergence |year=2020 |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto |isbn=978-1-4875-9434-3 |url=https://books.google.com/books?id=b1G_DwAAQBAJ |access-date=3 October 2022 |language=en }} *{{cite book |last1=Osmonov |first1=Oskon Dzhusupbekovich |title=A History of Kyrgyzstan: From Stone Age to the Present |year=2016 |publisher=Sarybaev TT |location=Bishkek |isbn=978-9967-04-680-1 |edition=2 |url=https://books.google.com/books?id=3KWqAQAACAAJ |access-date=3 October 2022 |language=en }} *{{cite book |last1=Palat |first1=Madhavan K. |author1-link=Madhavan K. Palat |title=History of Civilizations of Central Asia. |year=2003 |publisher=Unesco |location=Paris |volume=5 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |access-date=3 October 2022 |language=en }} *{{cite book |last1=Prior |first1=Dan |title=The Šabdan Baatir Codex: Epic and the Writing of Northern Kirghiz History |year=2012 |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-23040-8 |url=https://books.google.com/books?id=9z745GFtHp0C |access-date=5 October 2022 |language=en }} *{{cite book |last1=Tillett |first1=Lowell |title=The Great Friendship: Soviet Historians on the Non-Russian Nationalities |year=1969 |publisher=[[University of North Carolina Press]] |location=Chapel Hill |isbn=978-0-8078-1103-0 |url=https://books.google.com/books?id=XsZoAAAAMAAJ |access-date=3 October 2022 |language=en }} *{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20240221075950/https://new.bizdin.kg/kniga/kyrgyz-tarykhy |title=Кызыл кыргыз тарыхы |language= ky|date=2003 |last=Soltonoev |first=Belek |access-date= November 25, 2024 |url-status=live |archive-url=https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B.pdf |archive-date=February 21, 2024}} *{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20240206165459/https://new.bizdin.kg/kniga/kyrgyz-tarykhy-boyuncha-kyskacha-entsiklopediya |title=Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия |language= ky|date=2003 |last=Emil Asanov |access-date= November 19, 2024 |url-status=dead |archive-url=https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D1%8E%D0%BD%D1%87%D0%B0_%D0%BA%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B0_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archive-date=February 6, 2024}} *{{cite book |last1=Asanov |first1=Uson |title="Kyrgyzstan" National Encyclopedia: Volume 4 |year=2012 |publisher=Центр государственного языка и энциклопедии |location=[[Bishkek]] |isbn=978 9967-14-104-9|language=ky}} *{{cite journal |last1=Toktomamatova |first1=N.K. |last2=Kantoroeva |first2=A.K. |last3=Osmonova |first3=U.A. |name-list-style=amp |date=2023 |title=HERALD OF INTERNATIONAL UNIVERSITY NAMED AFTER K. SH. TOKTOMAMATOV, POPULAR SCIENCE PERIODICAL JOURNAL OF 2023 |url=https://mnu.kg/wp-content/uploads/2024/02/vestnik_1_2023-pechat.pdf |journal=International University Named After K. Sh. Toktomamatov |issue=I |pages=329 |issn=1694-5913 |access-date=November 11, 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240713010139/https://mnu.kg/wp-content/uploads/2024/02/vestnik_1_2023-pechat.pdf |date=July 13, 2024 }} {{refend}} == ہور پڑھو == {{refbegin}} *{{cite book |last1=Akayev |first1=Askar |author1-link=Askar Akayev |title=Kyrgyz Statehood and Folk Epic "Manas" |date=15 May 2022 |publisher=Rarity |isbn=978-5-04-189028-5 |url=https://books.google.com/books?id=dESvDwAAQBAJ |access-date=5 October 2022 |language=ky|ref=none}} *{{cite book |last1=Toktonaliev |first1=Zhaparkul |title=Historical and Archival Documents about Ormon Khan |date=1999 |publisher=All-Press |location=Bishkek |isbn=978-9967-430-02-0 |url=https://books.google.com/books?id=opNMAAAAMAAJ |access-date=5 October 2022 |language=ru|ref=none}} *{{cite book |last1=Kasymbek |first1=Tologon |author1-link=Tologon Kasymbek |title=Khan Ormon: tarykhyĭ roman I-II |date=2005 |publisher=AAK "Akyl" |location=Frunze |isbn=978-5-655-01445-9 |url=https://books.google.com/books?id=gakbAQAAIAAJ |access-date=5 October 2022 |language=ky|ref=none}} *{{cite book |last1=Toktonaliev |first1=Zhaparkul |title=Ormon Khan in Scientific Works and Archival Materials |date=2002 |location=Bishkek |publisher=AOA "Akyl" |isbn=978-5-655-01492-3 |url=https://books.google.com/books?id=0MxNAAAAMAAJ |access-date=5 October 2022 |language=ky|ref=none}} *{{cite book |last1=Zhusupov |first1=Ken︠g︡esh |title=Kyrgyzdar: on tomduk zhyĭnak |date=2004 |publisher="Uchkun" AAK |volume=6 |location=Bishkek |url=https://books.google.com/books?id=B5cjAQAAIAAJ |access-date=5 October 2022 |language=ky|ref=none}} *Грандин, И.Н. Ормон-хан в трудах академика Б.Д.Джамгерчинова [Текст] // Вестн. Кырг. Нац. ун-та им. Ж. Баласагына. Сер. 1. – 2003. – Вып. 3. – С. 65-67. {{refend}}  {{Years in Kyrgyzstan}}{{History of Asia}} [[گٹھ:کرغیزستان]] [[گٹھ:کرغزستان دی تریخ]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] [[گٹھ:خانیت]] [[گٹھ:خانان]] [[گٹھ:خانان]] jeincoc10qpof3nxysnd70uzzrgdc35 0 140838 707708 699393 2026-06-11T04:34:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707708 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-صاحب-منصب/عربی}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size: 100%;" |<div class="fn" style="font-size:125%;">کارول نوروکی</div> |- class="mw-file-description" href="./File:DHS_Secretary_Kristi_Noem_Travels_to_Poland_-_54553881558_(cropped).jpg" | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:DHS_Secretary_Kristi_Noem_Travels_to_Poland_-_54553881558_(cropped).jpg|frameless]]<div class="infobox-caption" style="line-height:normal;padding-top:0.2em;"> ناوروتسکی 2025 چ </div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" | |} '''کارول تادیوز ناوروتسکی''' ({{IPA|pl|ˈkarɔl naˈvrɔt͡skʲi|lang}} ; پیدائش 3 مارچ 1983) اک پولش مورخ، سابقہ پیشہ ور کھلاڑی اے{{حوالہ لوڑیندا}} ، تے سیاستدان جہڑا پولینڈ دے چنے ہوئے صدر ہن۔ 2021 توں، اوہ انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس دے سربراہ رہے ہن۔ اوہ 2017ء تو‏ں 2021ء تک گدانسک وچ دوسری جنگ عظیم دے عجائب گھر دے ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دے رہے سن ۔ ناوروتسکی دی تحقیق پولینڈ چ اینٹی کمیونسٹ اپوزیشن ، [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولش پیپلز ریپبلک]] چ منظم جرائم تے کھیڈاں دی تاریخ تے مرکوز اے۔ فروری 2024 وچ ، اوہ 1944–1989 دے سالاں وچ پولینڈ دے علاقے اُتے [[رتی فوج|ریڈ آرمی]] د‏‏ی موجودگی د‏‏ی یادگار یادگاراں نو‏‏ں ہٹانے دے سلسلے وچ فوجداری الزامات اُتے [[روس|روسی فیڈریشن]] دے ذریعہ مطلوب افراد وچو‏ں اک دے طور اُتے درج کيتا گیا سی۔ نومبر 2024 نوں، نوروکی نوں 2025 دے پولش صدارتی انتخابات لئی اک آزاد امیدوار دے طور تے قانون تے انصاف (پی آئی ایس) ولوں اعلان کیتا گیا تے اس دی حمایت کیتی گئی۔ اوہ 29.54٪ ووٹاں دے نال ووٹنگ دے پہلے دور وچ وارسا دے میئر رافیل ترزاسکووسکی دے بعد دوسرے نمبر اُتے رہیا۔ حالانکہ، اسنے 1 جون نوں منعقد ہون والے دوجے راؤنڈ وچ 50.89% ووٹاں نال ترزاسکووسکی نوں ہرایا۔ اوہ 6 اگست 2025 نوں پولینڈ دے صدر دے طور تے افتتاح کرن گے۔ == کیرئیر == کارول ناوروتسکی 3 مارچ 1983 نوں گدانسک چ جمیا، جتھے اوہنے پرائمری سکول تے چوتھا ہائی سکول مکمل کیتا۔ 2002 وچ اپنڑے آخری امتحان ( matura ) پاس کرن دے بعد، اس نے 2003 وچ گڈانسک دے پوسٹ سیکنڈری سکول آف بزنس اینڈ ایڈمنسٹریشن توں پرسنل مینجمنٹ سپیشلسٹ دے عہدے نال گریجویشن کیتا۔ <ref name=":1" /> اسے سال، اس نے گدانسک یونیورسٹی دے فیکلٹی آف ہسٹری وچ اپنی یونیورسٹی دی پڑھائی شروع کیتی، جس نوں اس نے 2008 وچ ماسٹرز دی ڈگری دے نال مکمل کیتا۔ اسی انسٹی ٹیوٹ چ، اس نے اپنے مقالے دے عنوان نال ہیومینیٹیز چ پی ایچ ڈی حاصل کیتی: ''ایلبلاگ ووئیوڈشپ چ کمیونسٹ راج دے خلاف سماجی مزاحمت، 1976–1989۔'' <ref name="ipn-pres" /> 2023 وچ، اس نے گڈانسک یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی وچ حکمت عملی، پروگرام تے پروجیکٹ مینجمنٹ پوسٹ گریجویٹ مطالعات وچ بین الاقوامی ایم بی اے مکمل کیتا۔ اس نے 2009–2017 دے سالاں وچ انسٹیٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس وچ کم کیتا، 2013 توں 2017 تک گڈانسک وچ اس دے برانچ پبلک ایجوکیشن آفس دا سربراہ رہیا۔ اوہ 2011 تے 2017 دے درمیان گڈانسک چ سیڈلس ڈسٹرکٹ کونسل دے چیئرمین دے طور تے وی خدمات انجام دے چکے سن۔ [[فائل:Second_World_War_Museum's_representatives_visit_New_Zealand_5.jpg|right|thumb| فروری 2020 وچ [[نیوزیلینڈ|نیوزی لینڈ]] وچ پولش ڈائاسپورا دے نال ملاقات دے دوران دوجی جنگ عظیم دے میوزیم دے ڈائریکٹر دے طور تے ناوروتسکی ]] 2017 وچ ، اسنو‏ں گدانسک وچ دوسری جنگ عظیم دے عجائب گھر دا ڈائریکٹر مقرر کيتا گیا ، ایہ ملازمت اس نے 2021 تک انجام دتی۔ اس دے بعد اوہ انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس واپس آئے، جون 2021 وچ اس دے نائب صدر بن گئے۔ جولائی 2021 وچ، اس نے سیجم ولوں چنے جان تے پولینڈ دی سینیٹ ولوں منظور ہون دے بعد انسٹی ٹیوٹ آف نیشنل ریمیمبرنس دے سربراہ دے طور تے عہدہ سنبھالیا۔ ناوروتسکی اینٹی کمیونسٹ اپوزیشن، [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولش پیپلز ریپبلک]] چ منظم جرائم تے کھیڈاں دی تریخ تے کئی کتاباں دے نال نال متعدد سائنسی تے مقبول سائنس دے مقالیاں دے مصنف یا شریک مصنف ہن۔ ناوروتسکی نے 1980 دی دہائی دے [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|کمیونسٹ پولینڈ]] چ رہن آلے اک گینگسٹر دے بارے چ اک کتاب لکھن لئی قلمی ناں "Tadeusz Batyr" استعمال کیتا اے۔ <ref name="Vernon">{{Cite news|last1=Vernon|first1=Will|title=Polish presidential candidate ridiculed for donning disguise to promote book|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78e8n2699no|work=BBC News|date=29 March 2025}}</ref> ناوروتسکی 2018 وچ ٹیلی ویژن تے ٹیڈیوس باٹر دے طور تے گئے، اک ٹوپی پائی ہوئی سی تے ٹیلی ویژن دی نشریات نے اوہناں دا چہرہ دھندلا دتا، جتھے اوہناں نے آکھیا کہ ناوروتسکی نے "مینوں متاثر کیتا" تے اجاگر کیتا کہ کس طرح ناوروتسکی "کمیونسٹ پولینڈ وچ منظم جرائم دی جانچ کرن آلا پہلا بندہ سی۔" <ref name="Vernon" /> دراں اثنا ، سوشل میڈیا اُتے ، ناوروتسکی نے لکھیا کہ "تاڈیوس باٹر نے کچھ رہنمائی دے لئی میرے نال رابطہ کيتا" تے "اک دلچسپ کتاب دے نال میری مدد دے لئی میرا شکریہ ادا کیتا ، جس د‏‏ی میں تجویز کردا ہاں "۔ <ref name="Vernon" /> === 2025 دی صدارتی مہم === [[فائل:CPAC_Poland_-_54553881108.jpg|thumb| ناوروتسکی 27 مئی 2025 نو رززو دے نیڑے سی پی اے سی کانفرنس اچ انتخابی مہم دی تقریر دے دوران]] اوہ گھٹ توں گھٹ جولائی 2024 توں صدارتی چوناں وچ پی آئی ایس دے امیدوار دے طور تے سمجھیا جاندا سی۔ نومبر 2024 نوں، Sokół Gymnastics Society Building چ ، قانون تے انصاف دے ذریعہ منعقدہ اک شہری کانگریس دے دوران ، نوروکی نو ں آندرے نواک نے 2025 دے صدارتی انتخابات وچ پارٹی د ی حمایت یافتہ اک آزاد امیدوار دے طور اُتے اعلان کيتا سی۔ اوہ 18 مئی 2025 نوں 29.54٪ ووٹاں نال منعقدہ پہلے راؤنڈ وچ دوجا تھاں حاصل کیتا، اتے 1 جون نوں دوجے دور وچ سوک پلیٹ فارم دے امیدوار رافیل ترزاسکووسکی دا ساہمنا کیتا۔ یکم مئی 2025 نو‏‏ں ، ناوروتسکی نے اوول آفس وچ ڈونلڈ ٹرمپ تو‏ں ملاقات کيت‏ی۔ 22 مئی 2025 نو‏‏ں ، ناوروتسکی نے سلاومیر مینٹزن تو‏ں ملاقات کيت‏ی ، جس نے انتخابات دے پہلے راؤنڈ وچ تیسرے نمبر اُتے رہ‏‏ے۔ اوہناں نے مبینہ طور تے ممکنہ رعایتاں تے تبادلہ خیال کیتا جہڑا مینٹزن نو نوروکی دی توثیق کرن دا باعث بن سکدا اے۔[۳] مینٹزن نے اٹھ نکات دا اک سیٹ پیش کیتا,{{Efn|The declaration included commitments to not allow for:{{bulletlist|the introduction of new taxes or increasing existing ones|introduction of the [[Poland and the euro|Euro in Poland]]|the restricting of [[freedom of speech]], abiding by the [[Constitution of Poland|constitution]]|sending soldiers to [[Ukraine|Ukrainian]] territory|allowing Ukrainian accession to [[NATO]]|the restricting of access to [[weapon|arms]] for private citizens|transfer of additional powers to [[European Union institutions]]|signing of European Union treaties that would weaken Poland}}}}اک امیدوار لئی دستخط کرن لئی، جہناں تے ناوروتسکی نے دستخط کیتے سن۔ سابقہ ​​امیدواراں مارک جاکوبیاک تے مارک ووچ نے ناوروتسکی نوں رن آف لئی توثیق کیتی۔ 1 جون 2025 نوں، ناوروتسکی نے 50% ووٹاں دے نال رن آف الیکشن جِتیا، جہناں نے ٹوزاسکی نوں ووٹ دتا۔ 49.1% ووٹاں۔ ناوروتسکی دی مہم دے پلیٹ فارم نوں "محب وطن، عیسائی حامی، نیٹو دے حامی، مغربی حامی، تے ڈونلڈ ٹرمپ دے حامی" دے طور تے بیان کیتا گیا سی۔,<ref>{{Cite news|title=Osiem punktów Mentzena. Co mówili o tym Nawrocki i Trzaskowski|url=https://konkret24.tvn24.pl/polityka/osiem-punktow-mentzena-co-mowili-o-tym-nawrocki-i-trzaskowski-st8471030|language=pl}}</ref> .<ref>{{Cite news|title=Wybory prezydenckie 2025. Nawrocki podpisał deklarację u Mentzena|url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9805543,wybory-prezydenckie-2025-nawrocki-podpisal-deklaracje-u-mentzena.html|language=pl}}</ref> .<ref>{{Cite news|title="Sprawa oczywista". Jakubiak po ogłoszeniu wyników: Od początku o tym mówię|url=https://dorzeczy.pl/opinie/728628/jakubiak-apeluje-o-glosowanie-na-nawrockiego.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Marek Woch na scenie w Końskich. "Popieram Karola Nawrockiego"|url=https://tvrepublika.pl/Polityka/Marek-Woch-Popieram-Karola-Nawrockiego/189886|language=pl}}</ref> .<ref>{{Cite news|last=Higgins|first=Andrew|title=Poland Elects Karol Nawrocki as President|url=https://www.nytimes.com/2025/06/02/world/europe/poland-presidential-election-karol-nawrocki.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Poland: Karol Nawrocki wins presidential election runoff in blow to Donald Tusk’s government|url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/01/exit-poll-in-polish-presidential-run-off-puts-candidates-neck-and-neck}}</ref> . ==== تنازعات ==== قیاس آرائیاں تیزی نال شروع ہو گئیاں کہ کی پی آئی ایس نوروکی دی تھاں لے لوے گا جدوں ایہ انکشاف ہویا کہ دو دہائیاں پہلے اک باکسر دے طور تے اپنے ویلے دے حصے دے طور تے اس دا مستقبل دے مجرم نال رابطہ سی، جس لئی اس تے مخالف سیاست داناں نے حملہ کیتا سی۔ تاہم، پولنگ توں پتہ چلدا اے کہ لوکاں دی وڈی کثرت نے ناوروتسکی دی تھاں لین دی توقع نئیں کیتی۔ نوروکی پہلے راؤنڈ وچ جاندے ہوئے پی آئی ایس دے صدارتی امیدوار بنے رہن گے تے اپنی نجی زندگی دے بارے وچ ہور تنازعات دا سامنا کرن گے۔ نوروکی نے حکمران اتحاد تے "بچیاں نو جنسی بنان" دا الزام لایا، جس نے مظاہرہ دے طور تے ''جینڈر کوئر: اے میموئر'' دے سرورق دی اک کاپی نو کاغذ دے کٹن آلے وچ سُٹ دتا۔ <ref name="angryLGBT">{{Cite news|date=28 January 2025|title=Karol Nawrocki niszczy komiks, MSN stawia sprawę jasno. "Chcemy stać za człowiekiem"|url=https://wiadomosci.onet.pl/warszawa/karol-nawrocki-niszczy-komiks-muzeum-odpowiada-chcemy-stac-za-czlowiekiem/0php2bw}}</ref> 2 مارچ نو‏‏ں پارٹی کانفرنس وچ ، نوروکی نے انتخابات نو‏‏ں "ٹسک نو‏‏ں مسترد کرنے اُتے ریفرنڈم" قرار دتا ، <ref>{{Cite news|date=2 March 2025|title=Nawrocki ostro: Wybory to referendum za odrzuceniem Tuska. Demokracja warcząca musi się skończyć|url=https://forsal.pl/kraj/polityka/artykuly/9750069,nawrocki-ostro-wybory-to-referendum-za-odrzuceniem-tuska-demokracja.html}}</ref> جو پوری مہم دے دوران اک موضوع رہے گا۔ مہم دے دوران، پری ٹرائل حراست چ اک بزرگ بندے توں نوروکی دے دوجا اپارٹمنٹ حاصل کرن تے عوامی تنقید سامنے آئی۔ جیویں کہ نوروکی نے اک بحث دے دوران صرف اک اپارٹمنٹ دا مالک ہون دا اعلان کیتا سی، اونٹ نے اپنے دوجے اپارٹمنٹ دے مالک ہون دے بارے چ معلومات نوں مشہور کیتا۔ امیدوار نے اعلان کیتا کہ اس نے بدلے وچ زندگی بھر دی دیکھ بھال دا عہد کرن لئی بزرگ آدمی توں دوجا اپارٹمنٹ حاصل کیتا سی؛ تاہم، ایہ انکشاف ہویا کہ اس بندے نو نوروکی دی شمولیت دے بغیر ریاستی دیکھ بھال دی سہولت چ رکھیا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|title=Nawrocki and the apartment scandal: Can such a person be trusted with the affairs of the country and its citizens?|url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/2299345,1,nawrocki-i-afera-z-mieszkaniem-czy-takiemu-czlowiekowi-mozna-zawierzyc-sprawy-kraju-i-obywateli.read}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim has too many footnotes for reading to be smooth. (May 2025)">حد توں ودھ حوالے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> استحصال دے الزاماں دے وچکار، نوروکی نے معاہدے دی قانونی حیثیت دا دفاع کیتا تے جائیداد نو خیراتی ادارے نوں عطیہ کرن دا وعدہ کیتا۔ دوجے راؤنڈ دے دوران، نوروکی نے اپنڑی ذاتی زندگی نال جڑے نویں تنازعات دا سامنا کیتا، اس انکشاف توں شروع ہویا کہ اس نے پہلے 70 بمقابلہ 70 فٹ بال گنڈے دی لڑائی وچ حصہ لیا سی ( Polish ) لیچیا گڈانسک تے لیچ پوزنان دے چاہیواناں دے وچکار۔ <ref>{{Cite news|title=Burza wokół Karola Nawrockiego. Oto co zarzucił mu Sławomir Mentzen|url=https://przegladsportowy.onet.pl/ofsajd/burza-wokol-karola-nawrockiego-oto-co-zarzucil-mu-slawomir-mentzen/m82ylg9|accessdate=27 May 2025}}</ref> تنقید دا سامنا کردے ہوئے، انہاں نے وزیر اعظم ٹسک تے الزام لایا کہ اوہ وی اپنی جوانی وچ فٹ بال دے بدمعاشی وچ حصہ لیندے سن، تے لڑائیاں نو "عظیم لڑائیاں" قرار دتا۔ <ref>{{Citation|title="Proszę pytać Donalda Tuska". Tak Karol Nawrocki zareagował na pytanie o ustawki}}</ref> <ref name="Gądek">{{Cite news|author=Gądek|title=W PiS złość na Nawrockiego. "Zawalił sprawę ustawek", "kręci"|url=https://www.newsweek.pl/polska/polityka/karol-nawrocki-bral-udzial-w-ustawkach-w-pis-zlosc-nie-powinien-krecic/4zdeyhc|accessdate=27 May 2025}}</ref> ایہہ وی ساہمنے آیا کہ نوروکی دے دھڑ تے چیلسی ایف سی تے لیچیا گڈانسک دے ٹیٹو سن۔ <ref>{{Cite news|author=Frątczak|title=Karol Nawrocki zabrał głos na temat swoich tatuaży. Usunął jeden z nich|url=https://plejada.pl/newsy/karol-nawrocki-zabral-glos-na-temat-swoich-tatuazy-usunal-jeden-z-nich/x8bdesc|accessdate=29 May 2025}}</ref> ناوروتسکی دے ذاتی پچھوکڑ دے بارے چ ہور تنازعات اوہناں الزاماں دی وجہ توں سامنے آئے کہ اوہناں نے اپنی جوانی چ سوپوٹ دے پنج ستارے گرینڈ ہوٹل چ طوائفاں دے محافظ دے طور تے کم کیتا سی ۱ [ ۷ ] [ بحث دے دوران نشر ہوندیاں ہویاں سنس دا استعمال کرنا سی، [ ۲۰ ] اپنے الزاماں نوں اٹھاندے ہوئے۔ بھاری نیکوٹین دی لت۔ == صدارت ==   ناوروتسکی نوں 9 اگست 2025 نوں پولینڈ دے صدر دے طور تے افتتاح کیتا جانا اے، اوہ اینڈرج ڈوڈا دے بعد۔ == سیاسی نظریات == [[فائل:President_Donald_Trump_meets_with_and_poses_for_a_photo_with_Polish_presidential_candidate_Karol_Nawrocki_(54491997735).jpg|left|thumb| نوروکی امریکی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ نوں]] سلام کردے ہوئے، 1 مئی 2025]] نوروکی نو اک غیر جماعتی سمجھیا جاندا اے، لیکن قدامت پسند نقطہ نظر دے نال۔ نوروکی اپنے آپ نو "وسیع طور تے بیان کردہ حب الوطنی کیمپ دا نمائندہ" قرار دیندا اے، تے اس گل تے زور دیندا اے کہ اوہ کدی وی کسی سیاسی جماعت نال تعلق نئیں رکھدا اے۔ اوہ اپنے آپ نو "اک شہری امیدوار" سمجھدا اے جہڑا "پولش-پولش جنگ" نو ختم کرے گا۔ اس نے اعلان کیتا کہ اوہ "کسے وی پولش حکومت دی حمایت کرن لئی تیار اے جہڑی وولہینیا وچ پولش متاثرین دی قبر نو مطالبہ کردی اے"، تے تریخ تے سماجی احتساب دے معاملات نو اپنی "حد بندی دی لکیراں" دے طور تے بیان کردا اے۔ یورو نیوز نے نوروکی دی مہم دی سیاسی سیدھ نو "حب الوطنی، عیسائی حامی، نیٹو حامی تے صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دے سازگار" دے طور تے بیان کیتا اے۔ === سماجی مسئلے === نوروکی ثقافتی طور تے قدامت پسند نظریات دے نال اک [[کیتھولک چرچ|رومن کیتھولک]] اے تے اس نے حکمران اتحاد تے ایل جی بی ٹی گروپاں تے "بچیاں نو جنسی بنان" دا الزام لایا، جس نے 2025 دی مہم دے دوران ''جینڈر کوئر: اے میموئر'' دے سرورق دی اک کاپی نو کاغذ دے کٹن آلے وچ سُٹ دتا۔ <ref name="BBC">{{Cite news|date=2 June 2025|title=Poland's conservative president-elect to be tough opponent for PM|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crk28vm77d6o|work=BBC News}}</ref> <ref name="angryLGBT"/> کیتھولک جنسی اخلاقیات دا حوالہ دیندے ہوئے، نوروکی پولینڈ چ کیتھولک چرچ تے پولش حکومت دے وچکار قریبی تعلقات برقرار رکھن، اسقاط حمل دی وسیع مجرمانہ قرار دین ، تے ہم جنس پرستاں دی شادی ، [[غیر شادی شدہ اتحاد|سول یونیناں]] یا ہم جنس پرستاں دے تعلقات چ لوکاں دے قانونی حقوق دی توسیع دی مخالفت کرن دی حمایت کردا اے۔ <ref name="BBC" /> جغرافیائی سیاسی طور تے، اوہ یورپی انضمام دی مخالفت کردے ہوئے امریکہ تے [[نیٹو]] دے نال پولش تعلقات نو ہور مضبوط کرن دی حمایت کردا اے۔ اوہ پولش حب الوطنی، عیسائی اقدار تے قومی خودمختاری نو فروغ دینڑ دے اپنے عزم تے زور دیندا اے، تے روایتی سماجی اقدار دا دفاع کرن دی لوڑ دا اعلان کیتا اے۔ <ref name="salon24" /> اس نے ریاستی عمارتاں توں صلیباں نو ہٹان دی سخت مخالفت دا اظہار کیتا اے۔ اوہ کمیونسٹ مخالف نظریات رکھدے نيں ، تے انہاں نے پولینڈ دے تعلیمی نظام اُتے تنقید دا نشانہ بنایا اے ، تے ایہ دعوی کيتا اے کہ پولینڈ د‏‏ی تعلیم "کمیونسٹ پارٹی دے بعد دے ماحول" دے ذریعہ کنٹرول کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ پولینڈ وچ کئی ریڈ آرمی یادگاراں نو ‏‏ں ہٹانے دے ذمہ دار سن ، جنہاں نو‏‏ں روس نے اک مجرمانہ عمل سمجھیا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اس د‏ی قومی مطلوبہ فہرست وچ شامل کيتا گیا سی۔ اس نے لعنتی فوجیاں نو پولینڈ دے قومی ہیرو قرار دتا اے تے انہاں دے اعزاز چ قومی یادگاری دن نافذ کرن لئی قانون تے انصاف دی تعریف کیتی اے۔ اس نے اپنے آپ نو یورپی یونین دی ہجرت دی پالیسی دا مخالف قرار دتا تے یورپی یونین دے ہجرت دے معاہدے نو ختم کرن دے اپنے ارادے دا اعلان کیتا۔ === معاشیات === معاشی معاملات تے، نوروکی اپنے آپ نو ہتھیاراں تے سماجی سرمایہ کاری دے پروگراماں دے مضبوط حامی دے طور تے بیان کردا اے۔ اک تقریر وچ جس وچ انہاں نے اپنی امیدواری دے لئی قانون تے انصاف د ی توثیق قبول کيتی ، نوروکی نے تمام اوور ٹائم لیبر ٹیکس نو ں ختم کرنے تے وڈی معاشی سرمایہ کاری اُتے توجہ مرکوز کرنے دا عہد کيتا؛ اوہ سینٹرل کمیونیکیشن پورٹ پروجیکٹ دی سختی نال حمایت کردا اے، تے انٹروار سیکنڈ پولش ریپبلک چ تیار کردہ سینٹرل انڈسٹریل ریجن تے سٹوکزنیا گڈینیا سکیماں دی تعریف کردا اے۔ نوروکی نے دوجیاں وڈیاں سرمایہ کاریاں جویں کہ وسٹولا سپٹ نہر تے سوینوجسی ایل این جی ٹرمینل دے نال اپنی موہ دا اظہار کیتا، تے اسی طرح دے کماں دا پیچھا کرنا چاہندا اے۔ اوہ فلاحی پروگراماں دی حمایت کردا اے تے پولینڈ دی کرنسی دے طور تے [[یورو|یورو نوں]] اپنان دی مخالفت کردا اے۔ اوہ پولینڈ وچ ٹرانسپورٹ دی کمی تے زور دیندے نیں تے ملک دے غیر ترقی یافتہ علاقیاں وچ ریل دے بنیادی ڈھانچے نوں ترقی دین دا عہد کیتا اے۔ نوروکی نے تن تے اس توں زیادہ اپارٹمنٹس دے مالکان تے اک اضافی ٹیکس نافذ کرن دی تجویز پیش کیتی اے، جس چ بچیاں آلے خانداناں لئی چھوٹ دتی جائے گی۔ اس نے کاروباراں لئی صحت دی دیکھ بھال دی شراکت وچ ٹسک حکومت دی کٹوتی تے اعتراض کیتا تے آکھیا کہ اوہ صحت دی دیکھ بھال دی فنڈنگ نو گھٹ کرن دی کسی وی کوشش دی مخالفت کرن گے۔ نوروکی نے 11 عہداں دی اک فہرست تے وی دستخط کیتے، جس چ ریٹائرمنٹ دی عمر نو ودھاون، مزدوراں دے تحفظات نو برقرار رکھن، گھٹ توں گھٹ تنخواہاں دا دفاع کرن، اتوار دی کاروباری سرگرمی تے پابندی نو برقرار رکھن، معاشی حب الوطنی نو فروغ دین، تے عوامی صحت دی خدمت تے زراعت لئی فنڈز ودھاون دے وعدے شامل سن۔ ایہناں عہداں دی بنیاد تے، پولینڈ دی سولڈرٹی ٹریڈ یونین نے اس دی توثیق کیتی۔ ناوروتسکی "آن لائن کم کرن آلے تے پولش صارفین نو نشانہ بنان آلے ڈیجیٹل جنات" تے سماجی رہائش دی توسیع تے اضافی ٹیکساں دی حمایت کردا اے۔ اوہ دلیل دیندا اے کہ پولینڈ نو "مکمل توانائی دی خودمختاری" حاصل کرن دی لوڑ اے۔ اوہ [[ایٹمی توانائی]] دی حمایت کردا اے، اس نو "سب توں محفوظ تے مستحکم" دے طور تے بیان کردا اے۔ اس نے یورپی گرین ڈیل تے وی تنقید کیتی، تے آکھیا کہ جدوں کہ اوہ ماحولیاتی تحفظ دی حمایت کردا اے، اوہ "پولینڈ دے گھراں، مزدوراں تے کاروباری لوکاں دی قیمت تے موسمیاتی پاگل پن" دی مخالفت کردا اے۔ نوروکی دا ایہ وی خیال اے کہ پولینڈ نو‏‏ں اپنی خوراک د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں یقینی بنانے تے "پولینڈ دے دیہی علاقےآں د‏‏ی خود مختاری" دا احترام کرنے د‏‏ی ضرورت اے ؛ اس نے دیہی پولینڈ نو "پولش ثقافت، روایات تے سماجی اقدار دا بنیادی ڈھانچہ" قرار دتا اے۔ اوہ نویاں پالیسیاں نافذ کرنا چاہندا اے جہڑیاں پولینڈ دی معیشت وچ "غیر منصفانہ مقابلہ" دا مقابلہ کرن گیاں۔ === خارجہ پالیسی === کارول ناوروتسکی نے اپنے بیاناں وچ زور دتا اے کہ پولینڈ دی ریاست دا جغرافیائی سیاسی مفاد [[روس|روسی فیڈریشن نوں]] پچھے دھکن وچ اے۔ اس نے بیان کیتا اے کہ "روس اپنی بنیاد وچ سامراجی اے چاہے اوہ سفید دہشت گردی ہو، [[سرخ دہشت|سرخ دہشت گردی]] یا جدید دہشت گردی"۔ اس دے مطابق، پولینڈ دی سلامتی دی بنیاد [[نیٹو|نیٹو دے]] اندر اک مضبوط پوزیشن تے [[امریکا|امریکہ]] دے نال اک قریبی اتحاد اے۔ <ref name=":1" /> اوہ بخارسٹ نائن ورگے علاقائی اتحاداں دی وی حمایت کردا اے تے [[سویڈن]] تے [[فن لینڈ|فن لینڈ نو]] شامل کرن دے لی اس فارمیٹ نو ودھاون دا حق رکھدا اے۔ <ref name=":1" /> نوروکی دفاعی اخراجات وچ اضافے تے فوج نو‏‏ں 300،000 تک ودھانے دے حامی ني‏‏‏‏ں۔ تاہم، اوہ نوجوان مرداں لئی فوجی بھرتی یا لازمی فوجی تربیت دی مخالفت کردا اے۔ <ref name=":1" /> نوروکی یورپی یونین د‏‏ی وفاقی کاری د‏‏ی مخالفت کردے نيں تے یورپی یونین دے اندر پولش قومی شناخت نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندے نيں تے ایہ وی کہندے نيں کہ "پولینڈ نو‏‏ں پولش اصل دے یورپی یونین دے شہریاں تو‏ں آباد مرکزی ریاست د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔" نوروکی نے جرمنی دے بارے چ ڈونلڈ ٹسک دی حکومت دی حد توں ودھ مطیع پالیسی تے تنقید کیتی۔ اوہناں نے دوہاں دیساں وچکار اک سنتلن اتے سانجھےداری-آدھار سبندھاں دی بحالی دی وکالت کیتی۔ اوہ مقبوضہ پولینڈ وچ کیتے گئے مادی نقصانات تے جنگی جرائم دے لئی جرمنی تو ں دوسری جنگ عظیم دے معاوضے دا وی مطالبہ کردا ا ے۔ <ref name=":1" /> [[فائل:DHS_Secretary_Kristi_Noem_Travels_to_Poland_-_54553881558.jpg|thumb| ناوروتسکی ڈی ایچ ایس سیکرٹری کرسٹی نوم دے نال، مئی 2025]] اوہ امن معاہدے دے ذریعے روس یوکرینی جنگ نو ‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی حمایت کردا اے لیکن ایہ استدلال کردا اے کہ علاقائی تفویض دا معاملہ یورپی برادری دے نال نال یوکرین خود نو‏‏ں وی طے کرنا چاہیے۔ نوروکی نے یوکرین چ پولش فوجاں دی تعیناتی دی مخالفت کیتی ۔ اس نے شراکت داری دی بنیاد تے یوکرین دے نال تعلقات نو معمول تے لیان دی حمایت کیتی، اس دے نال نال وولہینیا چ پولش متاثرین دی تسلیم تے باوقار تدفین دی وی حمایت کیتی۔ نوروکی [[نیٹو]] یا [[یورپی یونین]] وچ یوکرینی رکنیت دے خلاف اے جدو‏ں تک کہ یوکرین وولہینیا وچ پولینڈ د‏‏ی نسل کشی د‏‏ی ذمہ داری قبول نئيں کردا۔ اس نے پہلے وی پولش یوکرینی تعلقات نو بہتر بنان دی خاطر وولہینیا تے مشرقی گیلیشیا چ پولینڈ دے 1943 &#x2013; 1945 دے قتل عام نو گھٹ کرن دی کوششاں دی مذمت کیتی اے۔ <ref>{{Cite news|title=Polish Opposition Presidential Candidate Sees Ukraine Neither in NATO Nor in the EU|date=10 January 2025|url=https://www.kyivpost.com/post/45190}}</ref> اوہ یوکرینیائی قوم پرست رہنما سٹیپن بینڈیرا دی تسبیح نوں سزا دین دی کوشش کرے گا۔ <ref>{{Cite news|title=Conservative presidential candidate Nawrocki responds to demands of radical-right rival Braun|url=https://notesfrompoland.com/2025/05/26/conservative-presidential-candidate-nawrocki-responds-to-demands-of-radical-right-rival-braun/|date=26 May 2025}}</ref> [[ہولو کاسٹ|ہولوکاسٹ]] چ پولینڈ دے کردار نو گھٹ کرن تے [[اسرائیل]] چ اس تے تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ <ref>{{Cite news|title=Conservative Holocaust revisionist Karol Nawrocki wins Polish presidential election|url=https://www.timesofisrael.com/conservative-holocaust-revisionist-karol-nawrocki-wins-polish-presidential-election/|date=2 June 2025}}</ref> نوروکی نے آکھیا کہ اوہ ہولوکاسٹ دے ودواناں دے "تمام گھناؤنے حملیاں" دے خلاف پولینڈ دا دفاع کرن گے۔ <ref>{{Cite news|last=Bartov|first=Shira Li|title=Poland votes for its next president, with Polish-Jewish history on the ballot|url=https://www.jpost.com/diaspora/article-856126|date=31 May 2025}}</ref> انتخابی مہم دے دوران ، انہاں نے اسرائیل اُتے تنقید کرنے تو‏ں پرہیز کيتا۔ <ref>{{Cite news|title=Wybory prezydenckie 2025. Izraelskie media komentują zwycięstwo Karola Nawrockiego|url=https://wiadomosci.onet.pl/wybory/wybory-prezydenckie/izraelskie-media-komentuja-zwyciestwo-karola-nawrockiego/fx683e8|date=2 June 2025|language=pl|accessdate=4 June 2025|archivedate=2 June 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250602124223/https://wiadomosci.onet.pl/wybory/wybory-prezydenckie/izraelskie-media-komentuja-zwyciestwo-karola-nawrockiego/fx683e8}}</ref> == ذاتی زندگی == کارول ناوروتسکی دی شادی مارٹا ناوروکا (1986 وچ پیدا ہوئی) نال ہوئی اے، جو گڈانسک یونیورسٹی وچ فیکلٹی آف لاء اینڈ ایڈمنسٹریشن توں گریجویٹ اے تے نیشنل ریونیو ایڈمنسٹریشن دی ملازم اے۔ اوہ تیل دی صنعت دے کنٹرول تے غیر قانونی تجارت دا مقابلہ کرن چ مہارت رکھدی اے۔ اکٹھے، اوہناں دے دو بچے ہن: پتر انٹونی اتے اک دھی، کٹارزینا۔ اوہناں نے ڈینیئل (2003 وچ پیدا ہویا) نوں وی پالیا، جو پچھلے رشتے توں مارٹا نوروکا دا پتر سی۔ <ref name=":2" /> جوڑے نے 2010 وچ ویاہ کیتا، تے کارول نوروکی نے ڈینیل نوں گود لیا۔ <ref name=":2" /> ڈینیل ناوروتسکی گڈانسک یونیورسٹی دے فیکلٹی آف لاء اینڈ ایڈمنسٹریشن چ پڑھدا اے۔ اوہ صحافت وچ ملوث اے، گزٹا مورسکا دے لئی کم کردا اے تے اس تو ں پہلے ڈیزینک بالٹکی دے لئی کم کردا ا ے۔ 2023 وچّ، اس نوں کھیڈ منتری دے ماتحت یوتھ سپورٹس کونسل دا میمبر تعینات کیتا گیا سی۔ اوہ گڈانسک شہر دی یوتھ کونسل دا وی ممبر سی تے ہن اوہ محلے دے کونسلر دے طور تے کم کردا اے۔ 2024 وچ ، اوہ قانون تے انصاف پارٹی دے امیدوار دے طور اُتے گدانسک سٹی کونسل وچ اک سیٹ دے لئی ناکام رہے۔ == اعزازات تے ایوارڈز == {| class="wikitable" !ملک ! colspan="2" | سجاوٹ ! جاری کرن دی تاریخ |- | rowspan="2" | پولینڈ |[[فائل:POL_Srebrny_Krzyż_Zasługi_BAR.svg|60x60px]] | سلور کراس آف میرٹ | 19 اکتوبر 2021 |- |[[فائل:POL_Brązowy_Krzyż_Zasługi_BAR.svg|60x60px]] | کانسی دی کراس آف میرٹ | 4 نومبر 2016 |} == نوٹ == {{Notelist}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == Media related to Karol Nawrocki at Wikimedia Commons{{S-start}} {{s-civic}} {{S-bef}} {{S-ttl}} {{s-aft|after=[[Grzegorz Berendt]]}} |- {{S-bef}} {{S-ttl}} {{S-inc}} {{s-end}}{{Heads of state of Poland}}{{Authority control}} == باہرلے جوڑ == * [https://karolnawrocki2025.pl/ 2025 دی مہم دی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250603084454/https://karolnawrocki2025.pl/ |date=2025-06-03 }} * [https://nawrocki2025.com/ 2025 دی مہم آن لائن شاپ] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:1983 دے جم]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] qgrtzw4ri8kws1ltya8xefhh5fct1hc