وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 3800 708202 643923 2026-06-23T17:00:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708202 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات ہوائی جہاز}}[[File:A-10 Thunderbolt II In-flight-2.jpg|thumb|left|350px]] اے 10 تھندربولٹ [[زمین|زمینی]] [[فوج|فوجاں]] دی مدد لئی بنائیا جان آلا [[جہاز|ہوائی جہاز]] اے ۔ اسدا ڈیزائن دلچسپ تے اسدیاں خوبیاں حیران کن نیں ۔ اسنوں [[فیئر چائلڈ]] [[امریکہ]] نے بنائیا اے ۔ خاص طور تے ایہہ [[ٹینک|ٹینکاں]] دے خلاف ورتیا جاندا اے ۔ اسدے اگلے بنھے اک [[توپ]] [[جی اے یو -8 ایوینجر]] لگی ہندی اے جسدیاں 6 گولیاں اک [[ٹینک]] نوں تباہ کرن لئی کافی ہندیاں نیں ۔ == بکتر == اے_10 چ [[ٹٹانیم]] دا بنئیا ہوئیا اک [[بکتر]] لگا ہندا اے جہڑا اس دے وزن دا 6 [[فیصد]] ہندا اے ۔ ایہہ اسنوں 20 ملی [[میٹر]] دیاں گولیاں توں مکمل بچا سکدا اے ۔ ایہہ اک [[پر]] دے وڈے حصے تے اک [[انجن]] دے بغیر وی اڑ سکدا اے ۔ ایہہ گل 2003ء دے [[امریکہ]] دے [[عراق]] تے حملے دے بعد ثابت ہوئی جدوں اک اے-10 دا پر تے [[انجن]] تباہ ہو گئے تے اوہ اترن چ کامیاب ہو گئیا ۔ == اسلحہ == ایہہ [[جہاز]] [[جی اے یو 8 ایوینجر]] [[گن]] [[ٹینک|ٹینکاں]] دے خلاف ورتدا اے ۔ اسدے علاوہ ایہہ [[اے جی ایم -65]] [[مزائل]] وی لے جا سکدا اے ۔ ایہہ ای [[سی ایم پاڈ]] وی لے کے جاندا اے جہڑا [[ریڈار]] جام کرن لئی ورتئیا جاندا اے ۔ ایہہ اپنے دفاع لئی 2 عدد [[سائیڈ ونڈو میزائل]] وی لے کے جاندا اے ۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|A-10 Thunderbolt II}} * [https://web.archive.org/web/20100409233458/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=70 اے 10 تھنڈربولٹ-اعدادو شمار] * [http://www.globalsecurity.org/military/systems/aircraft/a-10.htm] * [http://www.pats-world.com/gulfwar/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603181235/http://pats-world.com/gulfwar/index.htm |date=2009-06-03 }} * [http://www.a-10.org/اے 10 دی ویب سائیٹ ] [[گٹھ:جعاز]] [[گٹھ:جہاز]] [[گٹھ:ہوائی جہاز]] [[Category:ٹیکنالوجی]] [[Category:اسلحہ]] 6w5xrcdabmqknf5o9xufl2l9krf5sek 4 3893 708204 707389 2026-06-23T17:11:52Z MediaWiki message delivery 10916 /* RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons */ نواں پاسہ 708204 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} <div style="margin:0; margin-top:10px; margin-right:10px; border:1px solid #c9c9c9; padding: 1em 1em 1em 1em; background-color:#C1FFC1;"> <center>'''پنجابی وکیپیڈیا دی بیٹھک چ جی آیاں نوں'''</center> </div> 13 اگست 2009 دی سویر نوں پنجابی وکیپیڈیا وی 271 سنگیاں دی ٹولی چ رل گیا۔ ایدے تے کم 24 اکتوبر 2008 نوں ٹریا تے 12 اگست تک 2615 آرٹیکلاں تے کم ٹر پیا سی۔تے ایس سعاب نال 271 وکیپیڈیاواں دی سنگت چ ایدا نمبر 131واں بندا اے۔اس خوشی تے چین دا ویلہ اے۔ پنجابی بولی ایس ویلے بولن والیاں دے نال دنیا تے 10ویں نمبر تے اے۔ پاکستان چ ایدا نمبر پیلا اے انگلینڈ چ دوجا دکھنی ایشیاء چ ہندی تے بنگالی توں مگروں تیجا تے کینیڈا چ چوتھا اے۔ پر وکیپیڈیا دی دنیا چ پنجابی بولی پچھڑی ہوئی اے۔ پر اسیں سارے رل کے ایس ںوں بدل دیاں گے۔ ===پنجابی وکیپیڈیا=== * پنجابی بولی چ پنجابی اکھاں نال ایس دنیا نوں دیکھن دا ناں اے۔ ---- <center> <font size="6">[[وکیپیڈیا:بیٹھک/وثق۱|وثق۱]] | [[وکیپیڈیا:بیٹھک/وثق۲|وثق۲]]</font> </center> == [[m:Special:MyLanguage/Free Bassel/MassMessages/2015 Free Bassel banner straw poll|Your input requested on the proposed #FreeBassel banner campaign]] == ''This is a message regarding the [[:m:Special:MyLanguage/Free Bassel/Banner|proposed 2015 Free Bassel banner]]. [[m:Special:MyLanguage/Free Bassel/MassMessages/2015 Free Bassel banner straw poll|Translations]] are available.'' Hi everyone, This is to inform all Wikimedia contributors that a [[:m:Special:MyLanguage/Free Bassel/Banner/Straw poll|straw poll seeking your involvement]] has just been started on Meta-Wiki. As some of your might be aware, a small group of Wikimedia volunteers have proposed a banner campaign informing Wikipedia readers about the urgent situation of our fellow Wikipedian, open source software developer and Creative Commons activist, [[:w:Bassel Khartabil|Bassel Khartabil]]. An exemplary [[:m:Special:MyLanguage/Free Bassel/Banner|banner]] and an [[:m:Special:MyLanguage/Free Bassel/Banner|explanatory page]] have now been prepared, and translated into about half a dozen languages by volunteer translators. We are seeking [[:m:Special:MyLanguage/Free Bassel/Banner/Straw poll|your involvement to decide]] if the global Wikimedia community approves starting a banner campaign asking Wikipedia readers to call on the Syrian government to release Bassel from prison. We understand that a campaign like this would be unprecedented in Wikipedia's history, which is why we're seeking the widest possible consensus among the community. Given Bassel's urgent situation and the resulting tight schedule, we ask everyone to [[:m:Special:MyLanguage/Free Bassel/Banner/Straw poll|get involved with the poll and the discussion]] to the widest possible extent, and to promote it among your communities as soon as possible. (Apologies for writing in English; please kindly [[m:Special:MyLanguage/Free Bassel/MassMessages/2015 Free Bassel banner straw poll|translate]] this message into your own language.) Thank you for your participation! ''Posted by the [[:m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] 21:47, 25 November 2015 (UTC) • [[m:Special:MyLanguage/Free Bassel/MassMessages/2015 Free Bassel banner straw poll|Translate]] • [[:m:Talk:Free Bassel/Banner|Get help]] <!-- Message sent by User:Varnent@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=14758733 --> == Community Wishlist Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hi everyone! Apologies for posting this in English. Translations are very welcome. We're beginning the second part of the Community Tech team's '''[[:m:2015 Community Wishlist Survey/Voting|Community Wishlist Survey]]''', and we're inviting all active contributors to vote on the proposals that have been submitted. Thanks to you and other Wikimedia contributors, 111 proposals were submitted to the team. We've split the proposals into categories, and now it's time to vote! You can vote for any proposal listed on the pages, using the <nowiki>{{Support}}</nowiki> tag. Feel free to add comments pro or con, but only support votes will be counted. The voting period will be 2 weeks, ending on December 14. The proposals with the most support votes will be the team's top priority backlog to investigate and address. Thank you for participating, and we're looking forward to hearing what you think! Community Tech via </div> [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|talk]]) 19:38, 1 دسمبر 2015 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Global_distribution&oldid=14913494 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (December 2015) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|150px|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for, free, full-access accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials from: * [[w:en:WP:Gale|Gale]] - multidisciplinary periodicals, newspapers, and reference sources - 10 accounts * [[w:en:Wikipedia:Brill|Brill]] - academic e-books and journals in English, Dutch, and other languages - 25 accounts * [[w:fi:Wikipedia:Wikipedian_Lähdekirjasto/Suomalaisen_Kirjallisuuden_Seura|Finnish Literature Society]] (in Finnish) * [[w:fa:ویکی‌پدیا:مگ‌ایران|Magiran]] (in Farsi) - scientific journal articles - 100 articles * [[w:fa:ویکی‌پدیا:سیویلیکا|Civilica]] (in Farsi) - Iranian journal articles, seminars, and conferences - 50 accounts Many other partnerships with accounts available are listed on [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|our partners page]], including [[w:en:WP:EBSCO|EBSCO]], [[w:en:WP:DeGruyter|DeGruyter]], and [[w:en:WP:Newspaperarchive.com|Newspaperarchive.com]]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[m:The Wikipedia Library/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 01:01, 11 December 2015 (UTC) :''Help us a start Wikipedia Library in your language! Email us at wikipedialibrary@wikimedia.org''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small></div> <!-- Message sent by User:Matiia@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=14689842 --> == [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15|Get involved in Wikipedia 15!]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''This is a message from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15/MassMessages/Get involved|Translations]] are available.'' [[File:International-Space-Station wordmark blue.svg|right|200px]] As many of you know, January 15 is Wikipedia’s 15th Birthday! People around the world are getting involved in the celebration and have started adding their [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15/Events|events on Meta Page]]. While we are celebrating Wikipedia's birthday, we hope that all projects and affiliates will be able to utilize this celebration to raise awareness of our community's efforts. Haven’t started planning? Don’t worry, there’s lots of ways to get involved. Here are some ideas: * '''[[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15/Events|Join/host an event]]'''. We already have more than 80, and hope to have many more. * '''[[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15/Media|Talk to local press]]'''. In the past 15 years, Wikipedia has accomplished extraordinary things. We’ve made a [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15/15 years|handy summary]] of milestones and encourage you to add your own. More resources, including a [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15/Media#releases|press release template]] and [[m:Special:MyLanguage/Communications/Movement Communications Skills|resources on working with the media]], are also available. * '''[[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15/Material|Design a Wikipedia 15 logo]]'''. In place of a single icon for Wikipedia 15, we’re making dozens. Add your own with something fun and representative of your community. Just use the visual guide so they share a common sensibility. * '''[[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15/Events/Package#birthdaywish|Share a message on social media]]'''. Tell the world what Wikipedia means to you, and add #wikipedia15 to the post. We might re-tweet or share your message! Everything is linked on the [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 15|Wikipedia 15 Meta page]]. You’ll find a set of ten data visualization works that you can show at your events, and a [[c:Category:Wikipedia15 Mark|list of all the Wikipedia 15 logos]] that community members have already designed. If you have any questions, please contact [[m:User:ZMcCune (WMF)|Zachary McCune]] or [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]]. Thanks and Happy nearly Wikipedia 15!<br /> -The Wikimedia Foundation Communications team ''Posted by the [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]], 01:58, 19 دسمبر 2015 (PKT) • [[m:Wikipedia 15/MassMessages/Get involved|{{int:please-translate}}]] • [[m:Talk:Wikipedia 15|{{int:help}}]] </div> <!-- Message sent by User:GVarnum-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=15158198 --> == Wikimania 2016 Scholarships - Deadline soon! == :{{int:Please-translate}} A reminder - applications for scholarships for Wikimania 2016 in Esino Lario, Italy, are closing soon! Please get your applications in by January 9th. To apply, visit the page below: :*[https://wikimania2016.wikimedia.org/wiki/Scholarships Wikimania 2016 Scholarships] [[User:PEarley (WMF)|Patrick Earley (WMF)]] via [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|talk]]) 06:50, 5 جنوری 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:PEarley (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:PEarley_(WMF)/Mass_Message_-_large&oldid=15209973 --> ==وکیمیڈیا کانفرنس 2016== پنجابی وکیمیڈینز ولوں برلن، جرمنی لئی اک بندہ بھیجھیا جانا ہے۔ چون کرن لئی پٹیالا وچ بیٹھک ہوئی تے تسیں اس بارے [https://meta.wikimedia.org/wiki/Punjabi_Wikimedians/Wikimedia_Conference_2016 اس لنک] اتے پڑھ سکدے ہو۔--[[ورتنوالا:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[ورتن گل بات:Satdeep Gill|talk]]) 23:32, 4 جنوری 2016 (PKT) == 2016 WMF Strategy consultation == {{پنجابی گنتی}} {{پنجابی گنتی}} :{{int:Please-translate}} Hello, all. The Wikimedia Foundation (WMF) has launched a consultation to help create and prioritize WMF strategy beginning July 2016 and for the 12 to 24 months thereafter. This consultation will be open, on Meta, from 18 January to 26 February, after which the Foundation will also use these ideas to help inform its Annual Plan. (More on our timeline can be found on that Meta page.) Your input is welcome (and greatly desired) at the Meta discussion, [[:m:2016 Strategy/Community consultation|2016 Strategy/Community consultation]]. Apologies for English, where this is posted on a non-English project. We thought it was more important to get the consultation translated as much as possible, and good headway has been made there in some languages. There is still much to do, however! We created [[:m:2016 Strategy/Translations]] to try to help coordinate what needs translation and what progress is being made. :) If you have questions, please reach out to me on my talk page or on the strategy consultation's talk page or by email to mdennis@wikimedia.org. I hope you'll join us! [[:m:User:Mdennis (WMF)|Maggie Dennis]] via [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|talk]]) 00:06, 19 جنوری 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:Mdennis (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:PEarley_(WMF)/Mass_Message_-_large&oldid=15253743 --> == The visual editor is coming to this wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Norwegian-road-sign-110.0 (fluorescent).svg|right|frameless]] ''Hello. Please excuse the English. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' Hi everybody, My name is Erica, and I am a [[:mw:Community Engagement (Product)|Community Liaison]] at the Wikimedia Foundation. I'm here to let you know that <mark>[[mw:VisualEditor/Portal|'''the visual editor''']] is coming to editors at this Wikipedia soon.</mark> It allows people to edit Wikipedia articles as if they were using word processing software. You don't have to wait until the deployment to test it; '''you can test the visual editor right now.''' To turn it on, select [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"{{int:betafeatures-toplink}}"]] in your preferences. Choose "{{int:visualeditor}}" and click save. When it is enabled, you will press the "{{int:vector-view-edit}}" button to edit an article in the new software. To use the wikitext editor, you can press "{{int:visualeditor-ca-editsource}}". After the deployment, everyone will automatically have the option to use either the visual editor or the current wikitext editor. For more information about how to use the visual editor, see [[:mw:Help:VisualEditor/User guide]]. More information about [[mediawikiwiki:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|preparing for the visual editor is posted here]]. * It's easier to add templates if you've added [[mw:TemplateData|TemplateData]] information. * Please help translate the user interface and pages about the visual editor. See [[:mw:VisualEditor/TranslationCentral|the visual editor's TranslationCentral]] for general information. To translate the user guide, go to [[mediawikiwiki:Help:VisualEditor/User_guide|the MediaWiki.org page]], and select "{{int:translate-tag-translate-link-desc}}". Your language should be available from the drop-down menu on the right. Once you've done this, you'll see the document in English, side by side with any translation work already done in your language. You can add new translations or change old translations. To [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-visualeditor-0-all&language= translate the user interface], you need to create an account at translatewiki.net. [[:mediawikiwiki:User_talk:Elitre_(WMF)|Contact me personally]] if you need help with that. * Please let us know if you find any problems. You can report issues in [[phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on the [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|central feedback page]] on MediaWiki.org. If you notice major issues affecting your project, please leave a note [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|on my talk page]]. <div style="float: right;">''[[m:VisualEditor/Newsletter/Phase_6_wikis|Wrong target page? Fix it here]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Sign up for the visual editor's multilingual newsletter]] ''</div> Thank you, and happy editing! --[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|(talk)]] 23:29, 5 فروری 2016 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Phase_6_wikis&oldid=15312196 --> == Reminder: the visual editor is coming to this wiki soon == <div dir="ltr" class="me-content-ltr" lang="en"> [[File:Twemoji 23f0.svg|right|frameless]] ''Hello again. Please excuse the English. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' This is a reminder that [[mw:VisualEditor/Portal|'''the visual editor''']] is coming to all editors at this Wikipedia soon. As of this writing, the team is not aware of any issues specific to this language that should prevent the new software to be deployed here; therefore, please do let us know if you find any problems instead. You can report issues in [[phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on the [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|central feedback page]] on MediaWiki.org. There is a '''[[:mw:Help:VisualEditor/VE as the main editor|short guide at mediawiki.org]]''' that you can follow (as if it was a "checklist") to learn about the community work necessary to adapt the visual editor, and its referencing system in particular, to your community's needs. <mark>If you can translate from English into this wiki's language, or know anyone who can, please follow the links below, as '''this language still has 0% progress in translations'''</mark> <small>(0% or slightly above, for interface messages)</small>. You'll help your community get the best possible experience when it comes to [[:mw:VisualEditor/TranslationCentral#To_do|interface messages and documentation related to the visual editor]]. <small>After you click on any links, your language should be available from the drop-down menu on the right. Once you've selected it, you'll see the document in English side by side with any translation work already done in your language. You can add new translations or modify existing ones. The interface is hosted at https://translatewiki.net; you'll need an account if you never translated there before. The user guide lives at Mediawiki.org, for which you can use your regular Wikipedia account. [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|You're welcome to contact me personally]] whenever you need help. </small> *'''[https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-visualeditor-0-all&language= Interface messages]''' *'''[https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AVisualEditor%2FUser+guide&language=&filter=%21translated&action=translate User Guide]''' Thank you for your cooperation, and happy editing! --[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|(talk)]] 21:34, 26 فروری 2016 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Phase_6_wikis_no_translations&oldid=15362921 --> == Completion suggestor == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> == Updates to wiki search auto completion are arriving 10 March== Hello! {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}} The [[:m:User:CKoerner (WMF)/Work/Completion Suggester beta reminder and coming soon|completion suggester beta feature]] will become the default at the first group of wikis on '''Thursday, 10 March'''. This initial rollout will start with some of the smaller wikis to ensure the change happens in an organized way. The remaining wikis will receive the update on Wednesday, 16 March. This update brings three major improvements to search. Improved search result ordering, a tolerance for a small number of spelling errors, and suggests fewer typos. Since December 2015, 19,000 editors have already opted into the completion suggester beta feature. Contributors are encouraged to [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|try out the feature]] ahead of the release. Please share any comments on the Completion Suggester [[mw:Help:CirrusSearch/CompletionSuggester|discussion page]] in any language. To learn more about the work of the Discovery department and other improvements to search, please check out [[wmfblog:2015/12/23/search-and-discovery-on-wikipedia/|the Wikimedia blog]]. Read about [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch|CirrusSearch]], the MediaWiki extension that makes wiki search possible.</div> - [[User:CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 03:09, 8 مارچ 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Work/Completion_Suggester_inital_rollout/Target_list&oldid=15420104 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (March 2016) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}'' Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for access to research materials from: * '''[[w:en:WP:Cambridge|Cambridge University Press]]''' - a major publisher of academic journals and e-books in a variety of subject areas. Access includes both Cambridge Journals Online and Cambridge Books. 25 accounts. * '''[[w:en:WP:Alexander Street|Alexander Street ''Academic Video Online'']]''' - a large academic video collection good for a wide range of subjects, including news programs (such as PBS and BBC), music and theatre, lectures and demonstrations, and documentaries. 25 accounts. * '''[[w:en:WP:Baylor|Baylor University Press]]''' - a publisher of academic e-books primarily in religious studies and the humanities. 50 accounts. * '''[[w:en:WP:Future Science Group|Future Science Group]]''' - a publisher of medical, biotechnological and scientific research. 30 accounts. * '''[[w:en:WP:Annual Reviews|Annual Reviews]]''' - a publisher of review articles in the biomedical sciences. 100 accounts. * '''[[w:en:WP:Miramar|Miramar Ship Index]]''' - an index to ships and their histories since the early 19th century. 30 accounts. '''Non-English''' *'''[[w:fa:ویکی‌پدیا:نورمگز|Noormags]]''' - Farsi-language aggregator of academic and professional journals and magazines. 30 accounts. *'''[[w:ar:ويكيبيديا:مكتبة ويكيبيديا/كتبنا|Kotobna]]''' - Arabic-language ebook publishing platform. 20 accounts. '''Expansions''' *'''[[w:en:WP:Gale|Gale]]''' - aggregator of newspapers, magazines and journals. 50 accounts. *'''[[w:en:WP:Elsevier|Elsevier ScienceDirect]]''' - an academic publishing company that publishes medical and scientific literature. 100 accounts. Many other partnerships with accounts available are listed on [[w:en:WP:The_Wikipedia_Library/Journals|our partners page]], including [[w:en:WP:Project MUSE|Project MUSE]], [[w:en:WP:De Gruyter|De Gruyter]], [[w:en:WP:EBSCO|EBSCO]], [[w:en:WP:Newspapers.com|Newspapers.com]] and [[w:en:WP:BNA|British Newspaper Archive]]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 01:30, 18 مارچ 2016 (PKT) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].'' :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Sadads@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=15424370 --> == Open Call for Individual Engagement Grants == [[File:IEG barnstar 2.png|right|100px]] {{int:Please-translate}}: Greetings! The '''[[m:Special:MyLanguage/IEG|Individual Engagement Grants (IEG) program]] is accepting proposals''' until April 12th to fund new tools, research, outreach efforts, and other experiments that enhance the work of Wikimedia volunteers. Whether you need a small or large amount of funds (up to $30,000 USD), IEGs can support you and your team’s project development time in addition to project expenses such as materials, travel, and rental space. *[[m:Special:MyLanguage/Grants:IEG#ieg-apply|'''Submit''' a grant request]] or [[m:Special:MyLanguage/Grants:IdeaLab|'''draft''' your proposal]] in IdeaLab *[[m:Special:MyLanguage/Grants:IdeaLab/Events#Upcoming_events|'''Get help''' with your proposal]] in an upcoming Hangout session *[[m:Special:MyLanguage/Grants:IEG#ieg-engaging|'''Learn from examples''' of completed Individual Engagement Grants]] With thanks, [[m:User:I JethroBT (WMF)|I JethroBT (WMF)]] 20:47, 31 مارچ 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:I JethroBT (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:I_JethroBT_(WMF)/IEG_2015_Targets&oldid=15490024 --> == Server switch 2016 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will be testing its newest data center in Dallas. This will make sure Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to conduct a planned test. This test will show whether they can reliably switch from one data center to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic to the new data center on '''Tuesday, 19 April'''.<br/> On '''Thursday, 21 April''', they will switch back to the primary data center. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop during those two switches. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for approximately 15 to 30 minutes on Tuesday, 19 April and Thursday, 21 April, starting at 14:00 UTC (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 07:00 PDT). If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be a code freeze for the week of 18 April. No non-essential code deployments will take place. This test was originally planned to take place on March 22. April 19th and 21st are the new dates. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for Q3 FY2015-2016 rollout|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. They will post any changes on that schedule. There will be more notifications about this. '''Please share this information with your community.''' /[[m:User:Whatamidoing (WMF)|User:Whatamidoing (WMF)]] ([[m:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) 02:08, 18 اپریل 2016 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Server_switch_2016/Delivery_list&oldid=15533827 --> == Wikipedia to the Moon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello! Sorry that this is in English only, but we are using village pump messaging in order to reach as many language communities as possible. Wrong page? Please fix it [[:m:Distribution list/Global message delivery|here]]. This is an invitation to all Wikipedians: Wikimedia Deutschland has been given data space to include Wikipedia content in an upcoming mission to the Moon. (No joke!) We have launched a community discussion about how to do that, because we feel that this is for the global community of editors. Please, '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikipedia to the Moon|join the discussion on Meta-Wiki]]''' (and translate this invitation to your language community)! Best, [[:m:Talk:Wikipedia to the Moon|Moon team at Wikimedia Deutschland]] 20:35, 21 اپریل 2016 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Martin Rulsch (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=15542536 --> == Wikipedia to the Moon: voting has begun == Hello, after six weeks of community discussion about [https://moon.wikimedia.org Wikipedia to the Moon], there are now 10 different proposals for content for the mission. Starting today, [[:m:Special:MyLanguage/Wikipedia_to_the_Moon/Voting|you can vote for them on Meta-Wiki]], and decide what we will work on: a Wikipedia canon, different lists, the Moon in 300 languages, an astronomy editathon, featured articles, articles about technology, endangered things, or DNA-related topics. You can even vote against community involvement. Voting is open until 24 June. Sorry that this message is again in English only, but we are using village pumps to reach as many communities as possible, so that everyone knows they can vote. Best, [[:m:Special:MyLanguage/Wikipedia to the Moon/About|Moon team at Wikimedia Deutschland]] 20:31, 10 جون 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:Martin Rulsch (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=15542536 --> == Compact Links coming soon to this wiki == {{int:Please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Compact-language-links-list.png|thumb|Screenshot of Compact Language Links interlanguage list]] Hello, I wanted to give a heads up about an upcoming feature for this wiki which you may seen already in [[:m:Tech/News/2016/25|Tech News]]. [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|Compact Language Links]] has been available as a beta-feature on all Wikimedia wikis since 2014. With compact language links enabled, users are shown a much shorter list of languages on the interlanguage link section of an article (see image). This will be enabled as a feature in the coming week for all users, which can be turned on or off using a preference setting. We look forward to your feedback and please do let us know if you have any questions. Details about Compact Language Links can be read in the [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|project documentation]]. Due to the large scale enablement of this feature, we have had to use [[:m:Global_message_delivery|MassMessage]] for this message and as a result it is only written in English. We will really appreciate if this message can be translated for other users of this wiki. The main announcement can also be translated on [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links/Announcement_draft_June_2016|this page]]. Thank you. On behalf of the Wikimedia Language team: [[:mw:User:Runab_WMF|Runa Bhattacharjee (WMF)]] ([[mw:User talk:Runab_WMF|talk]])-17:57, 1 جولائی 2016 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Runab WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/ULS_Compact_Links/8_July&oldid=15736589 --> == Wikipedia to the Moon: invitation to edit == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Three weeks ago, you were invited to vote on how to take Wikipedia articles to the Moon. Community voting is over and the winning idea is to send all ‘’featured articles and lists’’ to the Moon. This decision means that, starting today, Wikipedians from all language communities are warmly invited to intensively work on their best articles and lists, and submit them to Wikipedia to the Moon. The central site to coordinate between communities will be Meta-Wiki. You will find an [[m:Wikipedia to the Moon/Working|overview and more information there]]. Hopefully, we will be able to represent as many languages as possible, to show Wikipedia’s diversity. Please feel kindly invited to edit on behalf of your community and tell us about your work on featured content! Best, [[:m:Special:MyLanguage/Wikipedia to the Moon/About|Moon team at Wikimedia Deutschland]] 19:10, 1 جولائی 2016 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Lydia Pintscher (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=15542536 --> == Open call for Project Grants == [[File:IEG barnstar 2.png|right|100px]] {{int:Please-translate}}: :Greetings! The '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:Project|Project Grants program]] is accepting proposals''' from July 1st to August 2nd to fund new tools, research, offline outreach (including editathon series, workshops, etc), online organizing (including contests), and other experiments that enhance the work of Wikimedia volunteers. :Whether you need a small or large amount of funds, Project Grants can support you and your team’s project development time in addition to project expenses such as materials, travel, and rental space. :*[[m:Special:MyLanguage/Grants:Project/Apply|'''Submit''' a grant request]] or [[m:Special:MyLanguage/Grants:IdeaLab|'''draft''' your proposal]] in IdeaLab :*[[m:Special:MyLanguage/Grants:IdeaLab/Events#Upcoming_events|'''Get help with your proposal''']] in an upcoming Hangout session :*'''Learn from examples''' of completed [[m:Special:MyLanguage/Grants:IEG#ieg-engaging|Individual Engagement Grants]] or [[m:Special:MyLanguage/Grants:PEG/Requests#Grants_funded_by_the_WMF_in_FY_2015.E2.80.9316|Project and Event Grants]] :Also accepting candidates to [[m:Special:MyLanguage/Grants:Project/Quarterly/Committee|join the Project Grants Committee through July 15.]] :With thanks, [[m:User:I JethroBT (WMF)|I JethroBT (WMF)]] 20:25, 5 جولائی 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:I JethroBT (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:I_JethroBT_(WMF)/IEG_2015_Targets&oldid=15504704 --> == Compact Language Links enabled in this wiki today == {{int:Please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Compact-language-links-list.png|thumb|Screenshot of Compact Language Links interlanguage list]] [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|Compact Language Links]] has been available as a beta-feature on all Wikimedia wikis since 2014. With compact language links enabled, users are shown a much shorter list of languages on the interlanguage link section of an article (see image). Based on several factors, this shorter list of languages is expected to be more relevant for them and valuable for finding similar content in a language known to them. More information about compact language links can be found in [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|the documentation]]. From today onwards, compact language links has been enabled as the default listing of interlanguage links on this wiki. However, using the button at the bottom, you will be able to see a longer list of all the languages the article has been written in. The setting for this compact list can be changed by using the checkbox under ''User Preferences -> Appearance -> Languages'' The compact language links feature has been tested extensively by the Wikimedia Language team, which developed it. However, in case there are any problems or other feedback please let us know on the [[:mw:Talk:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|project talk page]]. It is to be noted that on some wikis the presence of an existing older gadget that was used for a similar purpose may cause an interference for compact language list. We would like to bring this to the attention of the admins of this wiki. Full details are on [[phab:T131455|this phabricator ticket]] (in English). Due to the large scale enablement of this feature, we have had to use [[:m:Global_message_delivery|MassMessage]] for this announcement and as a result it is only written in English. We will really appreciate if this message can be translated for other users of this wiki. Thank you. On behalf of the Wikimedia Language team: [[:mw:User:Runab_WMF|Runa Bhattacharjee (WMF)]] ([[mw:User talk:Runab_WMF|talk]])-08:03, 8 جولائی 2016 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Runab WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/ULS_Compact_Links/8_July&oldid=15749689 --> ==The visual editor will be enabled on this wiki in some days== <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Hello again. Please excuse the English. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' As per previous announcements in the past months, '''[[:mw:VisualEditor/Portal|the visual editor]] ({{int:visualeditor}}) will be enabled at this Wikipedia in some days. It allows people to edit articles as if they were using a typical word processor. Here's a quick explanation of what is going to happen''': you can find a more detailed one, with pictures, at [[:mw:VisualEditor/Single_edit_tab|mediawiki.org]]. [[File:VisualEditor and wikitext side-by-side.png|alt=Side by side screenshots, showing the visual appearance of both editing systems |center|frameless|757px]] ;What's changing? :In the new system, you get a <u>single edit tab which follows your preferences</u>, and that therefore will launch the wikitext editor or the visual editor depending on which one you opened the last (''{{int:visualeditor-preference-tabs-remember-last}}''). <br> This applies to everyone who edited recently, including anonymous users. ;How do I switch to the other editor then? :Buttons on the toolbars of both editors were added months ago so that you can switch from one to the other every time you want to, without losing your changes and without having to save first. <br>The button, located on the right side of the toolbar, looks like square brackets ('''<nowiki>[[ ]]</nowiki>''') in the visual editor, and like a pencil ([[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|20px]]) in the wikitext editor. ;Are there other options available? :Yes. You can choose whether you want: * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-ve}}'' (if you temporarily switch to the wikitext editor through the button on the toolbar, the system won't remember it; also, it only applies to namespaces where the visual editor is available). * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-wt}}'' (if you temporarily switch to the visual editor through the button on the toolbar, the system won't remember it) * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-multi-tab}}'' (a system in place at multiple wikis since 2013. You are familiar with this option if you have been using the visual editor here.) **''Please note: all the users will always have the opportunity to switch to the other editor via buttons on the toolbars, for occasional edits''. ;How do I set my preference? *If you want to try or to stay in the new system: you don't need to do anything. *If you had explicitly disabled the visual editor in the past and want to keep it disabled: you don't need to do anything. *All the registered users have a dropdown menu in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|Editing tab of their Preferences]] ({{int:prefs-editing}} --> {{int:visualeditor-preference-tabs}}), where they can choose from. <u>This only needs to be done once</u>. Don't forget to save ;) **<small>Users with the visual editor disabled need to re-enable it if they're interested in accessing that menu!</small> *People who use the visual editor regularly will see a pop-up <u>(only once after the single edit tab system is introduced)</u>, and they can choose their favorite setting there. Of course, they can change their mind at any time just like the others, and pick a different setting from their Preferences. **Anonymous users who have used the visual editor recently will also be able to choose which editor they want to edit with. **''Reminder: all the users will always have the opportunity to switch to the other editor via buttons on the toolbars, for occasional edits''. ;Final remarks *<mark>Please spread the word about this major change</mark> in any way that you deem appropriate for this community. Please note it will affect all the registered users at first, and after one week or so it will reach logged-out contributors as well if no major technical issues have arisen. *Please do let us know about any anomalies you think you're experiencing, and do post any other feedback here. I'd like to thank everyone who will walk an extra mile to make the transition easier for this community, and whoever will help me processing feedback in your language. *You can learn more about optimizing the visual editor experience here by [[:mw:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|reading a guide on mediawiki.org]], which was recently rewritten. Thank you! --[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[:mw:User talk:Elitre (WMF)|talk]]) 21:37, 3 اگست 2016 (PKT) </div> == Save/Publish == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> The [[:mw:Editing|Editing]] team is planning to change the name of the [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Savearticle “<bdi>{{int:Savearticle}}</bdi>”] button to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishpage “'''<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>'''”] and [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishchanges “'''<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>'''”]. “<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>” will be used when you create a new page. “<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>” will be used when you change an existing page. The names will be consistent in all editing environments.[https://phabricator.wikimedia.org/T131132][https://phabricator.wikimedia.org/T139033] This change will probably happen during the week of 30 August 2016. The change will be announced in [[:m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]] when it happens. If you are fluent in a language other than English, please check the status of translations at translatewiki.net for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishpage “'''<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>'''”] and [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Publishchanges “'''<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>'''”]. The main reason for this change is to avoid confusion for new editors. Repeated user research studies with new editors have shown that some new editors believed that [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translations&namespace=8&message=Savearticle “<bdi>{{int:Savearticle}}</bdi>”] would save a private copy of a new page in their accounts, rather than permanently publishing their changes on the web. It is important for this part of the user interface to be clear, since it is difficult to remove public information after it is published. We believe that the confusion caused by the “<bdi>{{int:Savearticle}}</bdi>” button increases the workload for experienced editors, who have to clean up the information that people unintentionally disclose, and report it to the functionaries and stewards to suppress it. Clarifying what the button does will reduce this problem. Beyond that, the goal is to make all the wikis and languages more consistent, and some wikis made this change many years ago. The [[:m:Legal|Legal team]] at the Wikimedia Foundation supports this change. Making the edit interface easier to understand will make it easier to handle licensing and privacy questions that may arise. Any help pages or other basic documentation about how to edit pages will also need to be updated, on-wiki and elsewhere. On wiki pages, you can use the wikitext codes <code><nowiki>{{int:Publishpage}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{int:Publishchanges}}</nowiki></code> to display the new labels in the user's preferred language. For the language settings in [[Special:Preferences|your account preferences]], these wikitext codes produce “<bdi>{{int:Publishpage}}</bdi>” and “<bdi>{{int:Publishchanges}}</bdi>”. Please share this news with community members who teach new editors and with others who may be interested. </div> [[m:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[m:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) 23:04, 9 اگست 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=15790914 --> ==The visual editor is now active here== <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Hello again. This message is only available in English at this time: {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' <gallery mode="nolines" widths=300px> File:VisualEditor bi-directional switching pencil icon in wikitext.png|alt=The upper right corner of the wikitext editing toolbar, showing a pencil icon|thumb|In the wikitext editor, the pencil icon allows you to switch to the visual editor. File:VisualEditor toolbar Page options - Switch to wikitext - Save.png|alt=The toolbar in the visual editor, showing the square brackets icon next to the Save button.|thumb|In the visual editor, the <nowiki>[[ ]]</nowiki> (square brackets) icon allows you to switch to the wikitext editor. </gallery> As some of you have noticed, '''this Wikipedia now has [[:mw:VisualEditor/Portal|the visual editor]] ({{int:visualeditor}}) enabled for all registered users'''. The rollout to logged-out users will likely happen in a week or so. <mark>For an '''explanation of how the editing system now works and how to choose/go back to your favorite setting, please see my previous announcement above'''.</mark> If you wish to '''change your editing system preferences now, this can be done from [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|this link to your Preferences]] --> {{int:prefs-editing}} --> {{int:visualeditor-preference-tabs}}'''. All edits using the visual editor will be tagged with "{{Int:tag-visualeditor}}" in recent changes, watchlists, and page histories. To access the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide|User Guide for the visual editor]], click on the "(?)" icon in its toolbar. Please let us know if you find any problems. You can report issues directly in [[phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on at [[:mw:VisualEditor/Feedback]]; by all means, feel free to also [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|ping or contact me directly]] if you prefer. In case of emergency (like an unexpected bug causing widespread problems), please contact James Forrester, the product manager, at jforrester@wikimedia.org or on [[:m:IRC|IRC]] in the #mediawiki-visualeditor channel. Happy editing! Respectfully, [[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] 20:42, 10 اگست 2016 (PKT) PS: Are you seeing interface messages that are not in this wiki's language? Please fix this by providing translations [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-visualeditor-0-all&filter=%21translated&action=translate here]. Translations may be also provided for the [[:mw:Help:VisualEditor/User_guide|user guide]]. Please contact me if you want guidance in contributing translations! </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ::Just a heads-up that rollout of the visual editor on this wiki is complete, as it is also available to logged-out editors now. Please refer to my previous messages for details. You can [[:mw:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|read the "checklist"]] that is being written to help communities like yours in their process of adapting the visual editor to their customs and needs. Best, [[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] 21:08, 17 اگست 2016 (PKT)</div> == New Wikipedia Library accounts available now (August 2016) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|publisher donation program]]. You can now sign up for new accounts and research materials from: * '''[[w:de:Wikipedia:Nomos|Nomos]]''' &ndash; Primarily German-language publisher of law and social sciences books and journals - 25 accounts * '''[[w:en:Wikipedia:World Scientific|World Scientific]]''' &ndash; Scientific, technical, and medical journals - 50 accounts * '''[[w:en:Wikipedia:Edinburgh University Press|Edinburgh University Press]]''' &ndash; Humanities and social sciences journals - 25 accounts * '''[[w:en:Wikipedia:American Psychological Association|American Psychological Association]]''' &ndash; Psychology books and journals - 10 accounts * '''[[w:en:Wikipedia:Emerald|Emerald]]''' &ndash; Journals on a range of topics including business, education, health care, and engineering - 10 accounts Many other partnerships with accounts available are listed on [[m:The Wikipedia Library/Databases|our partners page]], including [[w:en:WP:Project MUSE|Project MUSE]], [[w:en:WP:EBSCO|EBSCO]], [[w:de:WP:DeGruyter|DeGruyter]], [[w:en:WP:Gale|Gale]] and [[w:en:WP:Newspaperarchive.com|Newspaperarchive.com]]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 23:38, 30 اگست 2016 (PKT) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language! Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=15804509 --> == RevisionSlider == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> From September 13th on, [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] will be available as a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] in your wiki. The RevisionSlider adds a slider view to the diff page, so that you can easily move between revisions. The feature fulfills a wish from the [[m:WMDE Technical Wishes|German Community’s Technical Wishlist]]. Everyone is invited to test the feature and we hope that it will serve you well in your work! </div> [[user:Birgit Müller (WMDE)|Birgit Müller (WMDE)]] 20:08, 12 ستمبر 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:Birgit Müller (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_2&oldid=15903627 --> == Grants to improve your project == ''{{int:Please-translate}}:'' Greetings! The [[:m:Grants:Project|Project Grants program]] is currently accepting proposals for funding. There is just over a week left to submit before the October 11 deadline. If you have ideas for software, offline outreach, research, online community organizing, or other projects that enhance the work of Wikimedia volunteers, start your proposal today! Please encourage others who have great ideas to apply as well. Support is available if you want help turning your idea into a grant request. *'''[[:m:Grants:Project/Apply|Submit a grant request]]''' *'''Get help''': In [[:m:Grants:IdeaLab|IdeaLab]] or an upcoming [[:m:Grants:Project#Upcoming_events|Hangout session]] *'''Learn from examples''' of completed [[:m:Grants:IEG#ieg-engaging|Individual Engagement Grants]] or [[:m:Grants:PEG/Requests#Grants_funded_by_the_WMF_in_FY_2015.E2.80.9316|Project and Event Grants]] [[m:User:I JethroBT (WMF)|I JethroBT (WMF)]] ([[m:User talk:I JethroBT (WMF)|talk]]) 01:11, 1 اکتوبر 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:I JethroBT (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:I_JethroBT_(WMF)/IEG_2015_Targets&oldid=15939807 --> == Creative Commons 4.0 == Hello! I'm writing from the Wikimedia Foundation to invite you to give your feedback on a proposed move from CC BY-SA 3.0 to a CC BY-SA 4.0 license across all Wikimedia projects. The consultation will run from October 5 to November 8, and we hope to receive a wide range of viewpoints and opinions. Please, if you are interested, [[meta:Special:MyLanguage/Terms of use/Creative Commons 4.0|take part in the discussion on Meta-Wiki]]. ''Apologies that this message is only in English. [[meta:Special:MyLanguage/Terms of use/Creative Commons 4.0/MassMessage|This message can be read and translated in more languages here]].'' [[User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]] ([[User talk:JSutherland (WMF)|talk]]) 06:35, 6 اکتوبر 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:JSutherland (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:JSutherland_(WMF)/MassMessage/1&oldid=15962252 --> ==Editing news n.3-2016== <div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''Sorry for the delay in delivering this newsletter!'' *'''[[:m:VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE|Change or add a community page where the next issue is delivered]]''' *'''[[:m:VisualEditor/Newsletter|Sign up personally]]''' *'''[[:m:VisualEditor/Newsletter/Translators|Volunteer to provide translations in the future]]''' ''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2016/October|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can easily re-arrange columns and rows in the visual editor? [[File:VisualEditor table editing menu.png|alt=Screenshot showing a dropdown menu with options for editing the table structure|center|frameless|232x232px]] Select a cell in the column or row that you want to move. Click the arrow at the start of that row or column to open the dropdown menu (shown). Choose either "Move before" or "Move after" to move the column, or "Move above" or "Move below" to move the row. You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since the last newsletter, the [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|VisualEditor Team]] has mainly worked on a new wikitext editor. They have also released some small features and the new map editing tool. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]]. You can find links to the list of work finished each week at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are fixing bugs, releasing the 2017 wikitext editor as a [[mediawikiwiki:Beta_Features|beta feature]], and improving language support. === Recent changes === *You can now set text as small or big.[https://phabricator.wikimedia.org/T53613] *Invisible templates have been shown as a puzzle icon. Now, the name of the invisible template is displayed next to the puzzle icon.[https://phabricator.wikimedia.org/T141861] A similar feature will display the first part of hidden HTML comments.[https://phabricator.wikimedia.org/T147089] *Categories are displayed at the bottom of each page. If you click on the categories, the dialog for editing categories will open.[https://phabricator.wikimedia.org/T145267] *At many wikis, you can now add [[mediawikiwiki:Maps|maps]] to pages. Go to the Insert menu and choose the "Maps" item. The Discovery department is adding more features to this area, like geoshapes. You can read more at mediawiki.org.[https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Discovery#Maps] *The "Save" button now says "Save page" when you create a page, and "Save changes" when you change an existing page.[https://phabricator.wikimedia.org/T139033] In the future, the "{{int:Savearticle}}" button will say "{{int:Publishpage}}". This will affect both the visual and wikitext editing systems. More [[:m:Editing/Publish|information is available on Meta]]. *Image galleries now use a visual mode for editing. You can see thumbnails of the images, add new files, remove unwanted images, rearrange the images by dragging and dropping, and add captions for each image. Use the "Options" tab to set the gallery's display mode, image sizes, and add a title for the gallery.[https://phabricator.wikimedia.org/T45037] === Future changes === The visual editor will be offered to all editors at the remaining 10 [[:mw:VisualEditor/Rollouts|"Phase 6" Wikipedias]] during the next month. The developers want to know whether typing in your language feels natural in the visual editor. Please post your comments and the language(s) that you tested at [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|the feedback thread on mediawiki.org]]. This will affect several languages, including [[:w:th:|'''Thai''']], [[:w:my:|'''Burmese''']] and [[:w:arc:|'''Aramaic''']]. The team is working on a modern wikitext editor. The [[Mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] will look like the visual editor and be able to use the citoid service and other modern tools. This new editing system may become available as a Beta Feature on desktop devices in October 2016. You can read about this project in a [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Roadmap/Update_2016-06-23|general status update on the Wikimedia mailing list]]. === Let's work together === * Do you teach new editors how to use the visual editor? Did you help [[:mw:Citoid/Enabling Citoid on your wiki|set up the Citoid automatic reference feature for your wiki]]? Have you written or imported [[:mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] for your most important citation templates? <mark>Would you be willing to help new editors and small communities with the visual editor? Please sign up for the new [[:mw:Help:VisualEditor/Community Taskforce|'''VisualEditor Community Taskforce''']].</mark> *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] 01:49, 18 اکتوبر 2016 (PKT) </div> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (November 2016) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[:m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials from: *'''''[[:en:WP:Foreign Affairs|Foreign Affairs]]''''' - Journal of international relations and U.S. foreign policy *'''[[:en:WP:OpenEdition|OpenEdition]]''' - Journals in the social sciences and humanities *'''[[:en:WP:EDP Sciences|Édition Diffusion Presse Sciences]]''' - French and English language scientific journals *'''[[:en:WP:ASHA|ASHA]]''' - Speech–language–hearing journals *'''[[:fi:Wikipedia:Wikipedian_Lähdekirjasto/Tilastopaja|Tilastopaja]]''' - Athletics statistics '''Expansions''' *'''[[:en:WP:EBSCO|EBSCO]]''' - Many new databases added *'''[[:en:WP:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]''' - Strategic, Defence & Security Studies collection Many other partnerships with accounts available are listed on [[:m:The Wikipedia Library/Databases|our partners page]]. Sign up today! <br>--[[:m:The Wikipedia Library/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 23:30, 1 نومبر 2016 (PKT) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[:m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=15939318 --> == Password reset == ''I apologise that this message is in English. [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Security%2FPassword+reset&language=&action=page&filter= {{int:Centralnotice-shared-help-translate}}]'' We are having a problem with attackers taking over wiki accounts with privileged user rights (for example, admins, bureaucrats, oversighters, checkusers). It appears that this may be because of weak or reused passwords. Community members are working along with members of multiple teams at the Wikimedia Foundation to address this issue. In the meantime, we ask that everyone takes a look at the passwords they have chosen for their wiki accounts. If you know that you've chosen a weak password, or if you've chosen a password that you are using somewhere else, please change those passwords. Select strong passwords – eight or more characters long, and containing letters, numbers, and punctuation. [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]] ([[m:User talk:JSutherland (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) / [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) 05:00, 14 نومبر 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:JSutherland (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:JSutherland_(WMF)/MassMessage/1&oldid=16060701 --> == Adding to the above section (Password reset) == Please accept my apologies - that first line should read "[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Security%2FPassword+reset&language=&action=page&filter= Help with translations!]". [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland (WMF)]] ([[m:User talk:JSutherland (WMF)|talk]]) / [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) 05:11, 14 نومبر 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:JSutherland (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:JSutherland_(WMF)/MassMessage/1&oldid=16060701 --> == New way to edit wikitext == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Summary''': There's a new opt-in Beta Feature of a [[:mw:2017 wikitext editor|wikitext mode for the visual editor]]. Please [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|go try it out]]. We in the Wikimedia Foundation's Editing department are responsible for making editing better for all our editors, new and experienced alike. We've been slowly improving [[:mw:VisualEditor|the visual editor]] based on feedback, user tests, and feature requests. However, that doesn't work for all our user needs: whether you need to edit a wikitext talk page, create a template, or fix some broken reference syntax, sometimes you need to use wikitext, and many experienced editors prefer it. Consequently, we've planned a "wikitext mode" for the visual editor for a long time. It provides as much of the visual editor's features as possible, for those times that you need or want wikitext. It has the same user interface as the visual editor, including the same toolbar across the top with the same buttons. It provides access to the [[:mw:citoid|citoid service]] for formatting citations, integrated search options for inserting images, and the ability to add new templates in a simple dialog. Like in the visual editor, if you paste in formatted text copied from another page, then formatting (such as bolding) will automatically be converted into wikitext. All wikis now have access to this mode as a [[:mw:Beta Features|Beta Feature]]. When enabled, it replaces your existing [[:mw:Editor|wikitext editor]] everywhere. If you don't like it, you can reverse this at any time by turning off the Beta Feature in your preferences. We don't want to surprise anyone, so it's strictly an ''opt-in-only'' Beta Feature. It won't switch on automatically for anyone, even if you have previously checked the box to "{{Int:Betafeatures-auto-enroll}}". The new wikitext edit mode is based on the visual editor, so it requires JavaScript (as does the [[:mw:Extension:WikiEditor|current wikitext editor]]). It doesn't work with gadgets that have only been designed for the older one (and ''vice versa''), so some users will miss gadgets they find important. We're happy to [[:mw:VisualEditor/Gadgets|work with gadget authors to help them update their code to work]] with both editors. We're not planning to get rid of the current main wikitext editor on desktop in the foreseeable future. We're also not going to remove the existing ability to edit plain wikitext without JavaScript. Finally, though it should go without saying, if you prefer to continue using the current wikitext editor, then you may so do. This is an early version, and we'd love to know what you think so we can make it better. Please leave feedback about the new mode [[:mw:2017 wikitext editor/Feedback|on the feedback page]]. You may write comments in any language. Thank you. </div> [[:mw:User:Jdforrester (WMF)|James Forrester]] (Product Manager, Editing department, Wikimedia Foundation) --00:32, 15 دسمبر 2016 (PKT) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=15942009 --> == Review of initial updates on Wikimedia movement strategy process == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English. [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Initial announcements review|Message is available for translation on Meta-Wiki]].'' The Wikimedia movement is beginning a movement-wide strategy discussion, a process which will run throughout 2017. For 15 years, Wikimedians have worked together to build the largest free knowledge resource in human history. During this time, we've grown from a small group of editors to a diverse network of editors, developers, affiliates, readers, donors, and partners. Today, we are more than a group of websites. We are a movement rooted in values and a powerful vision: all knowledge for all people. As a movement, we have an opportunity to decide where we go from here. This movement strategy discussion will focus on the future of our movement: where we want to go together, and what we want to achieve. We hope to design an inclusive process that makes space for everyone: editors, community leaders, affiliates, developers, readers, donors, technology platforms, institutional partners, and people we have yet to reach. There will be multiple ways to participate including on-wiki, in private spaces, and in-person meetings. You are warmly invited to join and make your voice heard. The immediate goal is to have a strategic direction by Wikimania 2017 to help frame a discussion on how we work together toward that strategic direction. Regular updates are being sent to the [[mail:Wikimedia-l|Wikimedia-l mailing list]], and posted [[m:Strategy/Wikimedia_movement/2017/Updates|on Meta-Wiki]]. Beginning with this message, monthly reviews of these updates will be sent to this page as well. [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Signup|Sign up]] to receive future announcements and monthly highlights of strategy updates on your user talk page. Here is a review of the updates that have been sent so far: * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/15 December 2016 - Update 1 on Wikimedia movement strategy process|Update 1 on Wikimedia movement strategy process]] (15 December 2016) ** Introduction to process and information about budget spending resolution to support it * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/23 December 2016 - Update 2 on Wikimedia movement strategy process|Update 2 on Wikimedia movement strategy process]] (23 December 2016) ** Start of search for Lead Architect for movement strategy process * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/8 January 2017 - Update 3 on Wikimedia movement strategy process|Update 3 on Wikimedia movement strategy process]] (8 January 2017) ** Plans for strategy sessions at upcoming Wikimedia Conference 2017 * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/11 January 2017 - Update 4 on Wikimedia movement strategy process|Update 4 on Wikimedia movement strategy process]] (11 January 2017) ** Introduction of williamsworks * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/2 February 2017 - Update 5 on Wikimedia movement strategy process|Update 5 on Wikimedia movement strategy process]] (2 February 2017) ** The core movement strategy team, team tracks being developed, introduction of the Community Process Steering Committee, discussions at WikiIndaba conference 2017 and the Wikimedia movement affiliates executive directors gathering in Switzerland * [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/10 February 2017 - Update 6 on Wikimedia movement strategy process|Update 6 on Wikimedia movement strategy process]] (10 February 2017) ** Tracks A & B process prototypes and providing feedback, updates on development of all four Tracks More information about the movement strategy is available on the [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017|Meta-Wiki 2017 Wikimedia movement strategy portal]]. ''Posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], 01:31, 16 فروری 2017 (PKT) • [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Initial announcements review|{{int:please-translate}}]] • [[m:Talk:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates|Get help]]'' </div> <!-- Message sent by User:GVarnum-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16297862 --> == Overview #2 of updates on Wikimedia movement strategy process == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English. [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Overview 2 of updates on Wikimedia movement strategy process|This message is available for translation on Meta-Wiki]].'' As we mentioned last month, the Wikimedia movement is beginning a movement-wide strategy discussion, a process which will run throughout 2017. This movement strategy discussion will focus on the future of our movement: where we want to go together, and what we want to achieve. Regular updates are being sent to the [[mail:Wikimedia-l|Wikimedia-l mailing list]], and posted [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017/Updates|on Meta-Wiki]]. Each month, we are sending overviews of these updates to this page as well. [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Signup|Sign up]] to receive future announcements and monthly highlights of strategy updates on your user talk page. Here is a overview of the updates that have been sent since our message last month: * [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/16 February 2017 - Update 7 on Wikimedia movement strategy process|Update 7 on Wikimedia movement strategy process]] (16 February 2017) ** Development of documentation for Tracks A & B * [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/24 February 2017 - Update 8 on Wikimedia movement strategy process|Update 8 on Wikimedia movement strategy process]] (24 February 2017) ** Introduction of Track Leads for all four audience tracks * [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/2 March 2017 - Update 9 on Wikimedia movement strategy process|Update 9 on Wikimedia movement strategy process]] (2 March 2017) ** Seeking feedback on documents being used to help facilitate upcoming community discussions More information about the movement strategy is available on the [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia movement/2017|Meta-Wiki 2017 Wikimedia movement strategy portal]]. ''Posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]], 00:43, 10 مارچ 2017 (PKT) • [[m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates/Overview 2 of updates on Wikimedia movement strategy process|{{int:please-translate}}]] • [[m:Talk:Strategy/Wikimedia movement/2017/Updates|Get help]]'' </div> <!-- Message sent by User:GVarnum-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16350625 --> == We invite you to join the movement strategy conversation (now through April 15) == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> : ''This message, "[[mailarchive:wikimediaannounce-l/2017-March/001383.html|We invite you to join the movement strategy conversation (now through April 15)]]", was sent through multiple channels by [[m:User:GVarnum-WMF|Gregory Varnum]] on 15 and 16 of March 2017 to village pumps, affiliate talk pages, movement mailing lists, and MassMessage groups. A similar message was sent by [[m:User:Nicole_Ebber_(WMDE)|Nicole Ebber]] to organized groups and their mailing lists on 15 of March 2017. This version of the message is available for translation and documentation purposes'' Dear Wikimedians/Wikipedians: Today we are starting a broad discussion to define Wikimedia's future role in the world and develop a collaborative strategy to fulfill that role. You are warmly invited to join the conversation. There are many ways to participate, by joining an existing conversation or starting your own: [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017/Track_A|Track A (organized groups)]]: Discussions with your affiliate, committee or other organized group (these are groups that support the Wikimedia movement). Track B (individual contributors): [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017/Cycle_1|On Meta]] or your [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017/Participate|local language or project wiki]]. This is the first of three conversations, and it will run between now and April 15. The purpose of cycle 1 is to discuss the future of the movement and generate major themes around potential directions. What do we want to build or achieve together over the next 15 years? We welcome you, as we create this conversation together, and look forward to broad and diverse participation from all parts of our movement. * [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017|Find out more about the movement strategy process]] * [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017/Toolkit/Discussion_Coordinator_Role|Learn more about volunteering to be a Discussion Coordinator]] Sincerely, Nicole Ebber (Track A Lead), Jaime Anstee (Track B Lead), & the [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017/People|engagement support teams]]</div></div> 10:10, 18 مارچ 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:GVarnum-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Strategy/Wikimedia_movement/2017/Updates/Global_message_delivery&oldid=16453957 --> == [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections|Start of the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Please accept our apologies for cross-posting this message. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections|This message is available for translation on Meta-Wiki]].'' [[File:Wikimedia-logo black.svg|right|150px|link=m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017]] On behalf of the Wikimedia Foundation Elections Committee, I am pleased to announce that self-nominations are being accepted for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2017/Board_of_Trustees/Call_for_candidates|2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees Elections]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Board of Trustees]] (Board) is the decision-making body that is ultimately responsible for the long-term sustainability of the Wikimedia Foundation, so we value wide input into its selection. More information about this role can be found [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees|on Meta-Wiki]]. Please read the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees/Call for candidates|letter from the Board of Trustees calling for candidates]]. '''The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees/Candidates|candidacy submission phase]] will last from April 7 (00:00 UTC) to April 20 (23:59 UTC).''' '''We will also be accepting questions to ask the candidates from April 7 to April 20. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees/Questions|You can submit your questions on Meta-Wiki]].''' Once the questions submission period has ended on April 20, the Elections Committee will then collate the questions for the candidates to respond to beginning on April 21. The goal of this process is to fill the '''three community-selected seats''' on the Wikimedia Foundation Board of Trustees. The election results will be used by the Board itself to select its new members. The full schedule for the Board elections is as follows. All dates are '''inclusive''', that is, from the beginning of the first day (UTC) to the end of the last. * April 7 (00:00 UTC) – April 20 (23:59 UTC) – '''Board nominations''' * April 7 – April 20 – '''Board candidates questions submission period''' * April 21 – April 30 – '''Board candidates answer questions''' * May 1 – May 14 – '''Board voting period''' * May 15–19 – '''Board vote checking''' * May 20 – '''Board result announcement goal''' In addition to the Board elections, we will also soon be holding elections for the following roles: * '''Funds Dissemination Committee (FDC)''' ** There are five positions being filled. More information about this election will be available [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee|on Meta-Wiki]]. * '''Funds Dissemination Committee Ombudsperson (Ombuds)''' ** One position is being filled. More information about this election will be available [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Funds Dissemination Committee Ombudsperson|on Meta-Wiki]]. Please note that this year the Board of Trustees elections will be held before the FDC and Ombuds elections. Candidates who are not elected to the Board are explicitly permitted and encouraged to submit themselves as candidates to the FDC or Ombuds positions after the results of the Board elections are announced. More information on this year's elections can be found [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017|on Meta-Wiki]]. Any questions related to the election can be posted on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2017|election talk page on Meta-Wiki]], or sent to the election committee's mailing list, <tt dir="ltr" style="white-space:nowrap;font-size:12px;line-height:1.5">board-elections[[File:At sign.svg|15x15px|middle|link=|alt=(at)]]wikimedia.org</tt>. On behalf of the Election Committee,<br /> [[m:User:KTC|Katie Chan]], Chair, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]]<br /> [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]], Community Advocate, Wikimedia Foundation ''Posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]], 08:37, 7 اپریل 2017 (PKT) • [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Start of the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections|{{int:please-translate}}]] • [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2017|Get help]]''</div> <!-- Message sent by User:GVarnum-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16441214 --> == Read-only mode for 20 to 30 minutes on 19 April and 3 May == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2017|Read this message in another language]] • {{int:please-translate}} The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will be testing its secondary data center in Dallas. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to conduct a planned test. This test will show whether they can reliably switch from one data center to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic to the secondary data center on '''Wednesday, 19 April 2017'''. On '''Wednesday, 3 May 2017''', they will switch back to the primary data center. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop during those two switches. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for approximately 20 to 30 minutes on Wednesday, 19 April and Wednesday, 3 May. The test will start at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20170419T14 14:00 UTC] (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 07:00 PDT, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Thursday 20 April and Thursday 4 May). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the weeks of 17 April 2017 and 1 May 2017. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for 2017 switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. '''Please share this information with your community.''' /<span dir=ltr>[[m:User:Whatamidoing (WMF)|User:Whatamidoing (WMF)]] ([[m:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]])</span> </div></div>[[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) 22:33, 11 اپریل 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16545942 --> == Wikidata description editing in the Wikipedia Android app == <div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[:mw:Wikimedia_Apps/Short_descriptions|Wikidata description editing]] is a new experiment being rolled out on the Wikipedia app for Android. While this primarily impacts Wikidata, the changes are also addressing a concern about the mobile versions of Wikipedia, so that mobile users will be able to edit directly the descriptions shown under the title of the page and in the search results. We began by rolling out this feature several weeks ago to a pilot group of Wikipedias (Russian, Hebrew, and Catalan), and have seen very positive [[:mw:Wikimedia_Apps/Short_descriptions/Research|results]] including numerous quality contributions in the form of new and updated descriptions, and a low rate of vandalism. We are now ready for the next phase of rolling out this feature, which is to enable it in a few days for all Wikipedias except the top ten by usage within the app (i.e. except English, German, Italian, French, Spanish, Japanese, Dutch, Portuguese, Turkish, and Chinese). We will enable the feature for those languages instead at some point in the future, as we closely monitor user engagement with our expanded set of pilot communities. As always, if have any concerns, please reach out to us on wiki at [[:mw:Talk:Wikimedia_Apps/Short_descriptions|the talk page for this project]] or by email at reading@wikimedia.org. Thanks! -[[:mw:User:DBrant (WMF)|DBrant (WMF)]] 13:41, 14 اپریل 2017 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/Wikidata_editing&oldid=16580284 --> == New Page previews feature == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> New Page previews feature [[:m:Special:MyLanguage/User:CKoerner (WMF)/Enable Hovercards/Phase 1|Read this message in another language]] • {{int:please-translate}} Hello, The Reading web team at the Wikimedia Foundation has been working to enable [[mw:Beta Features/Hovercards|Page previews]], [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|a beta feature]] known previously as Hovercards, as opt-in behavior for logged-in users and the default behavior for logged-out users across Wikipedia projects. Page previews provide a preview of any linked article, giving readers a quick understanding of a related article without leaving the current page. For this project, we are expecting to collect feedback over the following few weeks and tentatively enable the feature in early May, 2017. A quick note on the implementation: * For logged-in users who are not currently testing out the beta feature, Page previews will be off by default. Users may turn them on from [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|their user preferences]] page. * For logged-out users, the feature will be on by default. Users may disable it at any time by selecting the setting cog available in each preview. * For users of the Navigation popups gadget, you will not be able to turn on the Page previews feature while using navigational popups. If you would like to try out the Page preview feature, make sure to first turn Navigation popups off prior to turning Page previews on. You can read more about [[mw:Beta_Features/Hovercards|the feature]] and [[mw:Beta Features/Hovercards#Success Metrics and Feature Evaluation|the tests we used to evaluate performance]], try it out by enabling it from the beta features page, and leave feedback or questions [[mw:Talk:Beta_Features/Hovercards|on the talk page]]. Thank you, [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) 21:52, 19 اپریل 2017 (PKT) </div></div> <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Enable_Hovercards/Phase_1/Distribution_list&oldid=16616381 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (May 2017) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials from: * '''[[w:en:Wikipedia:American Psychiatric Association|American Psychiatric Association]]''' – Psychiatry books and journals * '''[[w:en:Wikipedia:Bloomsbury|Bloomsbury]]''' – ''Who's Who'', Drama Online, Berg Fashion Library, and ''Whitaker's'' * '''[[w:fi:Wikipedia:Wikipedian Lähdekirjasto/Gaudeamus|Gaudeamus]]''' – Finnish humanities and social sciences * '''[[w:fi:Wikipedia:Wikipedian Lähdekirjasto/Ympäristö-lehti|Ympäristö-lehti]]''' – The Finnish Environment Institute's ''Ympäristö-lehti'' magazine '''Expansions''' * '''[[w:en:Wikipedia:Gale|Gale]]''' – Biography In Context database added * '''[[w:en:Wikipedia:Adam Matthew|Adam Matthew]]''' – all 53 databases now available Many other partnerships with accounts available are listed on [[m:The Wikipedia Library/Databases|our partners page]], including [[w:en:WP:Project MUSE|Project MUSE]], [[w:en:WP:EBSCO|EBSCO]], [[w:en:WP:Taylor & Francis|Taylor & Francis]] and [[w:en:WP:Newspaperarchive.com|Newspaperarchive.com]]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 23:52, 2 مئی 2017 (PKT) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:AVasanth_(WMF)|Aaron]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=16557812 --> == [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:SecurePoll/vote/341?setlang={{CONTENTLANG}} Voting has begun in 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections] == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Wikimedia-logo black.svg|{{#switch:{{CONTENTLANG}}|ar=left|he=left|right}}|125px|link=m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Board voting has begun]]''This is a message from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Board voting has begun|Translations]] are available.'' [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:SecurePoll/vote/341?setlang={{CONTENTLANG}}&uselang={{CONTENTLANG}} Voting has begun] for [[m:Wikimedia Foundation elections/2017#Requirements|eligible voters]] in the 2017 elections for the ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]]''. The [[m:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] is the ultimate governing authority of the Wikimedia Foundation, a 501(c)(3) non-profit organization registered in the United States. The Wikimedia Foundation manages many diverse projects such as Wikipedia and Commons. The voting phase lasts from 00:00 UTC May 1 to 23:59 UTC May 14. '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:SecurePoll/vote/341?setlang={{CONTENTLANG}}&uselang={{CONTENTLANG}} Click here to vote].''' More information on the candidates and the elections can be found on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Board of Trustees|2017 Board of Trustees election page]] on Meta-Wiki. On behalf of the Elections Committee,<br/> [[m:User:KTC|Katie Chan]], Chair, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Wikimedia Foundation Elections Committee]]<br/> [[m:User:JSutherland (WMF)|Joe Sutherland]], Community Advocate, Wikimedia Foundation ''Posted by the [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] • [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2017/Updates/Board voting has begun|Translate]] • [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2017|Get help]]</div> 00:14, 4 مئی 2017 (PKT)'' <!-- Message sent by User:GVarnum-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=16683836 --> == Beta Feature Two Column Edit Conflict View == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> From May 9, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two_Column_Edit_Conflict_View|Two Column Edit Conflict View]] will be available as a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] on all wikis. The Two Column Edit Conflict View is a new interface for the edit conflict resolution page. It highlights differences between the editor's and the conflicting changes to make it easy to copy and paste pieces of the text and resolve the conflict. The feature fulfils a request for a more user-friendly edit conflict resolution from the [[m:WMDE Technical Wishes|German Community’s Technical Wishlist]]. Everyone is invited to test the feature and we hope that it will serve you well! </div> [[m:user:Birgit Müller (WMDE)|Birgit Müller (WMDE)]] 19:41, 8 مئی 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:Birgit Müller (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_2&oldid=16712264 --> == Editing News #1—2017 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2017/May|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can review your changes visually? [[File:VisualEditor visual diff tool - visual diff.png|alt=Screenshot showing some changes to an article. Most changes are highlighted with text formatting.|center|frameless|245x245px]]When you are finished editing the page, type your edit summary and then choose "{{Int:visualeditor-savedialog-label-review}}". In visual mode, you will see additions, removals, new links, and formatting highlighted. Other changes, such as changing the size of an image, are described in notes on the side. [[File:VisualEditor visual diff tool - toggle button.png|alt=Toggle button showing visual and wikitext options; visual option is selected.|center|frameless|220x220px]] Click the toggle button to switch between visual and wikitext diffs. [[File:VisualEditor visual diff tool - wikitext diff.png|alt=Screenshot showing the same changes, in the two-column wikitext diff display.|center|frameless|245x245px]] The wikitext diff is the same diff tool that is used in the wikitext editors and in the page history. You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since the last newsletter, the [[:mw:VisualEditor|VisualEditor Team]] has spent most of their time supporting [[:mediawikiwiki:2017_wikitext_editor|the 2017 wikitext editor mode]] which is available inside the visual editor as a Beta Feature, and adding [[:mediawikiwiki:VisualEditor/Diffs|the new visual diff tool]]. Their workboard is available [[:phab:project/board/483/|in Phabricator]]. You can find links to the work finished each week at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are fixing bugs, supporting the 2017 wikitext editor as a [[:mw:Beta Features|beta feature]], and improving the visual diff tool. === Recent changes === *A '''new wikitext editing mode''' is available as a Beta Feature on desktop devices. The [[:mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] has the same toolbar as the visual editor and can use the citoid service and other modern tools. Go to [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures]] to enable the {{Int:Visualeditor-preference-newwikitexteditor-label}}. * A new '''[[:mediawikiwiki:VisualEditor/Diffs|visual diff tool]]''' is available in VisualEditor's visual mode. You can toggle between wikitext and visual diffs. More features will be added to this later. In the future, this tool may be integrated into other MediaWiki components. [https://phabricator.wikimedia.org/T143350] * The team have added [[:mediawikiwiki:Editing/Projects/Columns_for_references|multi-column support for lists of footnotes]]. The <code><nowiki><references /></nowiki></code> block can automatically display long lists of references in columns on wide screens. This makes footnotes easier to read. You can [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Cite,VisualEditor,Wikimedia-Site-requests&title=Convert%20reference%20lists%20over%20to%20`responsive`%20on%20XXwiki&priority=10&parent=159895 '''request multi-column support'''] for your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T33597] * You can now use your web browser's function to switch typing direction in the new wikitext mode. This is particularly helpful for RTL language users like Urdu or Hebrew who have to write JavaScript or CSS. You can use Command+Shift+X or Control+Shift+X to trigger this. [https://phabricator.wikimedia.org/T153356] * The way to switch between the visual editing mode and the wikitext editing mode is now consistent. There is a drop-down menu that shows the two options. This is now the same in desktop and mobile web editing, and inside things that embed editing, such as Flow. [https://phabricator.wikimedia.org/T116417] * The {{Int:visualeditor-categories-tool}} item has been moved to the top of the {{Int:visualeditor-pagemenu-tooltip}} menu (from clicking on the "hamburger" icon) for quicker access. [https://phabricator.wikimedia.org/T74399] There is also now a "Templates used on this page" feature there. [https://phabricator.wikimedia.org/T149009] * You can now create <code><nowiki><chem></nowiki></code> tags (sometimes used as <code><nowiki><ce></nowiki></code>) for chemical formulas inside the visual editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T153365] * Tables can be set as collapsed or un-collapsed. [https://phabricator.wikimedia.org/T157989] * The {{Int:visualeditor-specialcharacter-button-tooltip}} menu now includes characters for Canadian Aboriginal Syllabics and angle quotation marks (‹› and ⟨⟩) . The team thanks the volunteer developer, [[:S:en:User:Tpt|Tpt]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T108626] * A bug caused some section edit conflicts to blank the rest of the page. This has been fixed. The team are sorry for the disruption. [https://phabricator.wikimedia.org/T154217] * There is a new keyboard shortcut for citations: <code>Control</code>+<code>Shift</code>+<code>K</code> on a PC, or <code>Command</code>+<code>Shift</code>+<code>K</code> on a Mac. It is based on the keyboard shortcut for making links, which is <code>Control</code>+<code>K</code> or <code>Command</code>+<code>K</code> respectively. [https://phabricator.wikimedia.org/T99299] === Future changes === * The team is working on a syntax highlighting tool. It will highlight matching pairs of <code><nowiki><ref></nowiki></code> tags and other types of wikitext syntax. You will be able to turn it on and off. It will first become available in VisualEditor's built-in wikitext mode, maybe late in 2017. [https://phabricator.wikimedia.org/T101246] * The kind of button used to {{Int:Showpreview}}, {{Int:showdiff}}, and finish an edit will change in all WMF-supported wikitext editors. The new buttons will use [[Mw:OOjs UI|OOjs UI]]. The buttons will be larger, brighter, and easier to read. The labels will remain the same. You can test the new button by editing a page and adding <code>&ooui=1</code> to the end of the URL, like this: https://www.mediawiki.org/wiki/Project:Sandbox?action=edit&ooui=1 The old appearance will no longer be possible, even with local CSS changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T162849] * The [[:mediawikiwiki:File:Edit_toolbar_-_2.png|outdated 2006 wikitext editor]] will be removed later this year. It is used by approximately 0.03% of active editors. See [[:mw:Editor|a list of editing tools on mediawiki.org]] if you are uncertain which one you use. [https://phabricator.wikimedia.org/T30856] *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] </div> 23:05, 12 مئی 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=16160401 --> == Prototype for editing Wikidata infoboxes on Wikipedia == Hello, I’m sorry for writing in English. It’d be great if someone could translate this message if necessary. One of the most requested features for Wikidata is to enable editing of Wikidata’s data directly from Wikipedia, so the editors can continue their workflow without switching websites. The Wikidata development team has been working on a tool to achieve this goal: '''fill and edit the Wikipedia infoboxes with information from Wikidata, directly on Wikipedia''', via the Visual Editor. We already [[d:Wikidata:Client editing input|asked for feedback in 2015]], and collected some interesting ideas which we [[:File:Facilitating_the_use_of_Wikidata_in_Wikimedia_projects_with_a_user-centered_design_approach.pdf|shared with you in this thesis]]. Now we would like to present to you our first prototype and collect your feedback, in order to improve and continue the development of this feature. We present this work to you very early, so we can include your feedback before and all along the development. You are the core users of this feature, so we want to make sure that it fits your needs and editing processes. You will find the prototype, description of the features, and a demo video, '''[[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Client editing prototype|on this page]]'''. Feel free to add any comment or feedback on the talk page. The page is currently not translated in every languages, but you can add your contribution by helping to translate it. Unfortunately, I won’t be able to follow all the discussions on Wikipedia, so if you want to be sure that your feedback is read, please add it on the Wikidata page, in your favorite language. Thanks for your understanding. Thanks, [[user:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] <!-- Message sent by User:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lea_Lacroix_(WMDE)/List_Wikipedias&oldid=16766491 --> == RevisionSlider == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider|RevisionSlider]] will be available as a default feature for all users on all wikis from May 17. The RevisionSlider adds a slider view to the diff page so that you can easily move between revisions. The slider view is collapsed by default, and will load by clicking on it. It can also be turned off entirely in the user preferences. RevisionSlider has been a default feature on German, Arabic and Hebrew Wikipedia for 6 months and a beta feature on all wikis for 8 months. The feature fulfills a wish from the [[m:WMDE Technical Wishes|German Community’s Technical Wishlist]]. Thanks to everyone who tested RevisionSlider and gave valuable feedback to improve the feature! We hope that RevisionSlider will continue to serve you well in your work. </div> [[m:user:Birgit Müller (WMDE)|Birgit Müller (WMDE)]] 19:44, 16 مئی 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:Birgit Müller (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_2&oldid=16715712 --> ==کھوار ویکپیڈیا کے لیے تکنیکی مدد == محترم جناب، السلام علیکم، آپ اردو ویکیپیڈیا پر بہت ہی اچھا اور معیاری کام کررہے ہیں اللہ آپ کو اجر عطا فرمائے کہ آپ اردو زبان کے ویکیپیڈیا کو ایک عالمی انسائکلوپیڈیا بنانے کی جدوجہد میں شریک ہیں. جیسا کہ آپ کو پتہ ہے کہ شمالی علاقہ جات، سوات، ضلع چترال، ہندوستان، افغانستان اور سنکیانگ چین میں بولی جانے والی زبان کھوار میں راقم الحروف نے ویکیپیڈیا تخلیق کیا ہے اور تمام ترجمے کا کام مکمل ہوچکا ہے لیکن کھوار ویکیپیڈیا کو تکنیکی مسائل کا سامنا ہے جیسے ماڈیول، سانچہ جات، ابواب اور دیگر مشکل اور ٹیکنیکل کام کو آگے بڑہانے میں کھوار ویکیپیڈیا کو آپ کی مدد کی ضرروت ہے مجھے معلوم ہے کہ آپ کھوار زبان میں مضموں نہیں لکھ سکتے لیکن ماڈیول، سانچہ جات، ابواب زمرہ جات اور انٹرویکی لنکس بنانے میں ہمارے ساتھ تعاون کرسکتے ہیں، تاکہ جب کھوار زبان کی تاریخ لکھی جائے گی تو اس میں آپ کی کھوار کے لیے تکنیکی کام اور خدمات کو بھی شامل کیا جاسکے، آپ کھوار ویکیپیڈیا کا صفحہ اول یہاں[[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/khw/%D8%A2%D9%88%DB%8C%D9%84%D9%88_%D8%B5%D9%81%D8%AD%DB%81]] پر دیکھ سکتے ہیں امید ہے کہ آپ اردو ویکیپڈیا کی طرح روزانہ کھوار ویکیپڈیا میں بھی اپنی خدمات سے اہل کھوار کو بھی مستفید کرکے شکریہ کا موقع دیں گے،ہمیں کھوار ویکیپیڈیا کے لیے آپ کی مندرجہ زیل تکنیکی کام میں مدد کی ضرورت ہے:- ؔ۱۔ ماڈیول بنانا ۲۔ سانچے بنانا ۳۔ مضامین میں انٹرویکی لنکس کا اندراج ۴۔ ابواب بنانا ۵۔ انفوباکس بنانا ۶۔ ناوباکس بنانا ۷۔ سانچہ جات اور ماڈیول سے اغلاط کی درستگی ۸۔ مزیددیگر انتظامی کام وغیرہ آپ کا بہت بہت شکریہ --[[User_talk:Rachitrali|Rehmat Aziz Chitrali]] 14:38, 18 مئی 2017 (PKT) == Accessible editing buttons == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">The MediaWiki developers have been slowly improving the accessibility of the user interface. The next step in this transition will change the appearance of some buttons and may break some outdated (non-updated or unmaintained) user scripts and gadgets. You can see and use the [https://www.mediawiki.org/wiki/Project:Sandbox?action=submit&ooui=0 old] and [https://www.mediawiki.org/wiki/Project:Sandbox?action=submit&ooui=1 new] versions now. Most editors will only notice that some buttons are slightly larger and have different colors. <gallery mode="nolines" caption="Comparison of old and new styles" heights="240" widths="572"> File:MediaWiki edit page buttons accessibility change 2017, before.png|Buttons before the change File:MediaWiki edit page buttons accessibility change 2017, after.png|Buttons after the change </gallery> However, this change also affects some user scripts and gadgets. Unfortunately, some of them may not work well in the new system. <mark>If you maintain any user scripts or gadgets that are used for editing, please see '''[[:mw:Contributors/Projects/Accessible editing buttons]]''' for information on how to test and fix your scripts. Outdated scripts can be tested and fixed now.</mark> This change will probably reach this wiki on '''Tuesday, 18 July 2017'''. Please leave a note at [[:mw:Talk:Contributors/Projects/Accessible editing buttons]] if you need help.</div> [[:m:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) 03:22, 11 جولائی 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=16980876 --> == Page Previews (Hovercards) update == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello, A quick update on the progress of enabling [[mw:Hovercards|Page Previews]] (previously named Hovercards) on this project. Page Previews provide a preview of any linked article, giving readers a quick understanding of a related article without leaving the current page. As mentioned in December we're preparing to remove the feature from Beta and make it the default behavior for logged-out users. We have recently made a large update to the code which fixes most outstanding bugs. Due to some issues with our instrumentation, we delayed our deployment by a few months. We are finally ready to deploy the feature. Page Previews will be off by default and available in the user preferences page for logged-in users the week of July 24th. The feature will be on by default for current beta users and logged-out users. If you would like to preview the feature, you can enable it as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]. For more information see [[mw:Hovercards|Page Previews]]. Questions can be left [[mw:Talk:Beta_Features/Hovercards|on the talk page]] in your preferred language. Thank you again. </div>[[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 03:33, 21 جولائی 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Enable_Hovercards/Reminder/Distribution_list&oldid=17019707 --> == RfC regarding "Interlinking of accounts involved with paid editing to decrease impersonation" == There is currently a RfC open on Meta regarding "[https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_comment/Interlinking_of_accounts_involved_with_paid_editing_to_decrease_impersonation requiring those involved with paid editing on Wikipedia to link on their user page to all other active accounts through which they advertise paid Wikipedia editing business.]" Note this is to apply to Wikipedia and not necessarily other sister projects, this is only to apply to websites where people are specifically advertising that they will edit Wikipedia for pay and not any other personal, professional, or social media accounts a person may have. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_comment/Interlinking_of_accounts_involved_with_paid_editing_to_decrease_impersonation Please comment on meta]. Thanks. Send on behalf of [[User:Doc James]]. [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) 02:06, 18 ستمبر 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedias&oldid=17234819 --> == Discussion on synced reading lists == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Discussion on synced reading lists''' Hello, [[File:Illustration of Reading List feature on Android Wikipedia App (not logged in).png|thumb]] The Reading Infrastructure team at the Wikimedia Foundation is developing a cross-platform reading list service for the mobile Wikipedia app. Reading lists are like bookmark folders in your web browser. They allow readers using the Wikipedia app to bookmark pages into folders to read later. This includes reading offline. Reading lists do not create or alter content in any way. To create Reading Lists, app users will register an account and marked pages will be tied to that account. Reading List account preferences sync between devices. You can read the same pages on different mobile platforms (tablets, phones). This is the first time we are syncing preference data between devices in such a way. We want to hear and address concerns about privacy and data security. We also want to explain why the current watchlist system is not being adapted for this purpose. === Background === In 2016 the Android team replaced the simple Saved Pages feature with Reading Lists. Reading Lists allow users to bookmark pages into folders and for reading offline. The intent of this feature was to allow "syncing" of these lists for users with many devices. Due to overlap with the Gather feature and related community concerns, this part was put on hold. The Android team has identified this lack of synching as a major area of complaint from users. They expect lists to sync. The iOS team has held off implementing Reading Lists, as syncing was seen as a "must have" for this feature. A recent [https://phabricator.wikimedia.org/T164990 technical RfC] has allowed these user stories and needs to be unblocked. Initially for Android, then iOS, and with web to potentially follow. Reading lists are private, stored as part of a user's account, not as a public wiki page. There is no sharing or publishing ability for reading lists. No planned work to make these public. The target audience are people that read Wikipedia and want to bookmark and organize that content in the app. There is a potential for the feature to be available on the web in the future. === Why not watchlists === Watchlists offer similar functionality to Reading Lists. The Reading Infrastructure team evaluated watchlist infrastructure before exploring other options. In general, the needs of watchlists differ from Reading Lists in a few key ways: * Reading lists focus on Reading articles, not the monitoring of changes. * Watchlists are focused on monitoring changes of pages/revisions. ** The Watchlist infrastructure is key to our contributor community for monitoring content changes manually and through the use of automated tools (bots). Because of these needs, expanding the scope of Watchlists to reading purposes will only make the project harder to maintain and add more constraints. * By keeping the projects separate it is easier to scale resources. We can serve these two different audiences and prioritize the work accordingly. Reading Lists are, by their nature, less critical to the health of Wikipedia/MediaWiki. * Multi-project support. Reading Lists are by design cross-wiki/project. Watchlists are tied to specific wikis. While there have been many discussion for making them cross-wiki, resolution is not in the near term. [[mw:Wikimedia Apps/Synced Reading Lists|More information can be found on MediaWiki.org]] where feedback and ideas are welcome. Thank you </div> [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 01:35, 21 ستمبر 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=16981815 --> == Changes to the global ban policy == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. Some changes to the [[m:Global bans|community global ban policy]] have been proposed. Your comments are welcome at [[:m:Requests for comment/Improvement of global ban policy]]. Please translate this message to your language, if needed. Cordially. [[:m:User:Matiia|Matiia]] ([[:m:User talk:Matiia|Matiia]]) 05:34, 12 نومبر 2017 (PKT)</div> <!-- Message sent by User:Matiia@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=17241561 --> == New print to pdf feature for mobile web readers == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''New print to pdf feature for mobile web readers''' The Readers web team will be deploying a new feature this week to make it [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile_PDFs|easier to download PDF versions of articles on the mobile website]]. Providing better offline functionality was one of the highlighted areas from [[m:New_Readers/Offline|the research done by the New Readers team in Mexico, Nigeria, and India]]. The teams created a prototype for mobile PDFs which was evaluated by user research and community feedback. The [[m:New_Readers/Offline#Concept_testing_for_mobile_web|prototype evaluation]] received positive feedback and results, so development continued. For the initial deployment, the feature will be available to Google Chrome browsers on Android. Support for other mobile browsers to come in the future. For Chrome, the feature will use the native Android print functionality. Users can choose to download a webpage as a PDF. [[mw:Reading/Web/Projects/Print_Styles#Mobile_Printing|Mobile print styles]] will be used for these PDFs to ensure optimal readability for smaller screens. The feature is available starting Wednesday, Nov 15. For more information, see [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile_PDFs|the project page on MediaWiki.org]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} </div> [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 03:07, 21 نومبر 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Mobile_PDF_distribution_list&oldid=17448927 --> == Call for Wikimania 2018 Scholarships == Hi all, We wanted to inform you that scholarship applications for [[:wm2018:Wikimania 2018|Wikimania 2018]] which is being held in Cape Town, South Africa on July 18–22, 2018 are now being accepted. '''Applications are open until Monday, 22 January 2018 23:59 UTC.''' Applicants will be able to apply for a partial or full scholarship. A full scholarship will cover the cost of an individual's round-trip travel, shared accommodation, and conference registration fees as arranged by the Wikimedia Foundation. A partial scholarship will cover conference registration fees and shared accommodation. Applicants will be rated using a pre-determined selection process and selection criteria established by the Scholarship Committee and the Wikimedia Foundation, who will determine which applications are successful. To learn more about Wikimania 2018 scholarships, please visit: [[:wm2018:Scholarships]]. To apply for a scholarship, fill out the multi-language application form on: '''https://scholarships.wikimedia.org/apply''' It is highly recommended that applicants review all the material on the Scholarships page and [[:wm2018:Scholarships/FAQ|the associated FAQ]] before submitting an application. If you have any questions, please contact: wikimania-scholarships at wikimedia.org or leave a message at: [[:wm2018:Talk:Scholarships]]. Please help us spread the word and translate pages! Best regards, [[:m:User:Slashme|David Richfield]] and [[:m:DerHexer|Martin Rulsch]] for the [[:wm2018:Scholarship Committee|Scholarship Committee]] 00:24, 21 دسمبر 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:DerHexer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=17300722 --> == User group for Military Historians == Greetings, "Military history" is one of the most important subjects when speak of sum of all human knowledge. To support contributors interested in the area over various language Wikipedias, we intend to form a user group. It also provides a platform to share the best practices between military historians, and various military related projects on Wikipedias. An initial discussion was has been done between the coordinators and members of WikiProject Military History on English Wikipedia. Now this discussion has been taken to Meta-Wiki. Contributors intrested in the area of military history are requested to share their feedback and give suggestions at [[:m:Talk:Discussion to incubate a user group for Wikipedia Military Historians|Talk:Discussion to incubate a user group for Wikipedia Military Historians]]. [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) 15:46, 21 دسمبر 2017 (PKT) <!-- Message sent by User:Krishna Chaitanya Velaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_Wikipedia_delivery&oldid=17565441 --> == Editing News #1—2018 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:VisualEditor/Newsletter/2018/February|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] '''Did you know?'''<div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can now use the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diff tool]] on any page? [[File:Wikitext diff paragraph move correcting vandalism 2018.png|alt=Screenshot showing some changes, in the two-column wikitext diff display|center|frameless|250px]] Sometimes, it is hard to see important changes in a wikitext diff. This screenshot of a wikitext diff (click to enlarge) shows that the paragraphs have been rearranged, but it does not highlight the removal of a word or the addition of a new sentence. If you [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable the Beta Feature]] for "{{Int:visualeditor-preference-visualdiffpage-label}}", you will have a new option. It will give you a new box at the top of every diff page. This box will let you choose either diff system on any edit. [[File:VisualEditor visual diff tool - toggle button.png|alt=Toggle button showing visual and wikitext options; visual option is selected|center|frameless|200px]] Click the toggle button to switch between visual and wikitext diffs. In the visual diff, additions, removals, new links, and formatting changes will be highlighted. Other changes, such as changing the size of an image, are described in notes on the side. [[File:Visual diff paragraph move correcting vandalism 2018.png|alt=Screenshot showing the same changes to an article. Most changes are highlighted with text formatting.|center|frameless|250px]] This screenshot shows the same edit as the wikitext diff. The visual diff highlights the removal of one word and the addition of a new sentence. You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2017/May|the last newsletter]], the [[mw:Editing|Editing Team]] has spent most of their time supporting [[mw:2017 wikitext editor|the 2017 wikitext editor mode]], which is available inside the visual editor as a Beta Feature, and improving [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]]. Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]]. You can find links to the work finished each week at [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[mw:Editing team/Current priorities|current priorities]] are fixing bugs, supporting the 2017 wikitext editor, and improving the visual diff tool. ===Recent changes=== *The '''[[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]]''' is [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|available as a Beta Feature]] on desktop devices. It has the same toolbar as the visual editor and can use the citoid service and other modern tools. The team have been comparing the performance of different editing environments. They have studied how long it takes to open the page and start typing. The study uses data for more than one million edits during December and January. Some changes have been made to improve the speed of the 2017 wikitext editor and the visual editor. Recently, the 2017 wikitext editor opened fastest for most edits, and the 2010 WikiEditor was fastest for some edits. More information will be posted at [[mw:Contributors/Projects/Editing performance]]. *The '''[[mw:VisualEditor/Diffs|visual diff tool]]''' was developed for the visual editor. It is now available to all users of the visual editor and the 2017 wikitext editor. When you review your changes, you can toggle between wikitext and visual diffs. You can also [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable the new Beta Feature]] for "Visual diffs". The Beta Feature lets you use the visual diff tool to view other people's edits on page histories and [[Special:RecentChanges]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T167508] *[[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|'''Wikitext syntax highlighting''']] is available as a Beta Feature for both [[mw:2017 wikitext editor|the 2017 wikitext editor]] and the 2010 wikitext editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T101246] *The [[mw:Citoid|citoid service]] automatically translates URLs, DOIs, ISBNs, and PubMed id numbers into wikitext citation templates. It is very popular and useful to editors, although it can be a bit tricky to set up. <mark>Your wiki can have this service. Please [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|read the instructions]]. You can [[phab:T127354|ask the team to help you enable citoid at your wiki]]</mark>. ===Let's work together=== *The team will talk about editing tools at an upcoming [[m:Wikimedia Foundation metrics and activities meetings|Wikimedia Foundation metrics and activities meeting]]. *Wikibooks, Wikiversity, and other communities may have the visual editor made available by default to contributors. If your community wants this, then please contact [[mw:User talk:Deskana (WMF)|Dan Garry]]. *The <code><nowiki><references /></nowiki></code> block can [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Projects/Columns for references|automatically display long lists of references in columns]] on wide screens. This makes footnotes easier to read. You can [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Cite,VisualEditor,Wikimedia-Site-requests&title=Convert%20reference%20lists%20over%20to%20`responsive`%20on%20XXwiki&priority=10&parent=159895 '''request multi-column support'''] for your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T33597] *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{Int:Feedback-thanks-title}} —[[mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] </div> 01:56, 3 مارچ 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=17790200 --> == AdvancedSearch == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> From May 8, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:AdvancedSearch|AdvancedSearch]] will be available as a [[mw:Special:MyLanguage/Beta Features|beta feature]] in your wiki. The feature enhances the [[Special:Search|search page]] through an advanced parameters form and aims to make [[m:WMDE_Technical_Wishes/AdvancedSearch/Functional_scope|existing search options]] more visible and accessible for everyone. AdvancedSearch is a project by [[m:WMDE Technical Wishes/AdvancedSearch|WMDE Technical Wishes]]. Everyone is invited to test the feature and we hope that it will serve you well in your work! </div> [[m:User:Birgit Müller (WMDE)|Birgit Müller (WMDE)]] 19:53, 7 مئی 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Birgit Müller (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_2&oldid=17995461 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (May 2018) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to research and tools as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/69/ Rock's Backpages]''' – Music articles and interviews from the 1950s onwards - 50 accounts * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/68/ Invaluable]''' – Database of more than 50 million auctions and over 500,000 artists - 15 accounts * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/70/ Termsoup]''' – Translation tool '''Expansions''' * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/43/ Fold3]''' – Available content has more than doubled, now including new military collections from the UK, Australia, and New Zealand. * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/52/ Oxford University Press]''' – The Scholarship collection now includes [http://www.e-enlightenment.com/ Electronic Enlightenment] * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/60/ Alexander Street Press]''' – [https://alexanderstreet.com/products/women-and-social-movements-library Women and Social Movements Library] now available * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/58/ Cambridge University Press]''' – [http://orlando.cambridge.org/ Orlando Collection] now available Many other partnerships with accounts available are listed on [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ our partners page], including [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/47/ Baylor University Press], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/41/ Loeb Classical Library], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/46/ Cairn], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/55/ Gale] and [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/61/ Bloomsbury]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 23:03, 30 مئی 2018 (PKT) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=18064061 --> == Tidy to RemexHtml == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> The [[:mw:Parsing|Parsing]] team will be [[:mw:Parsing/Replacing Tidy|replacing Tidy with RemexHtml]] at this wiki on 5 July 2018. Some pages at this wiki use outdated HTML. This change may change the appearance of those pages. [[Special:LintErrors]] has a complete list of affected pages. Read [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-ambassadors/2018-June/001867.html this e-mail message] for more information. Read the instructions at [[:mw:Help:Extension:Linter]]. You can ask questions at [[:mw:Talk:Parsing/Replacing Tidy]]. Thank you for helping fix these problems. </div> [[:m:User:Elitre (WMF)]] 19:38, 2 جولائی 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Talk:Editing/Parsing_change&oldid=18129171 --> == Global preferences are available == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Global preferences are now available, you can set them by visiting your new [[Special:GlobalPreferences|global preferences page]]. Visit [[mw:Help:Extension:GlobalPreferences|mediawiki.org for information on how to use them]] and [[mw:Help talk:Extension:GlobalPreferences|leave feedback]]. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) </div> 00:19, 11 جولائی 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=17968247 --> == New user group for editing sitewide CSS / JS == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''({{int:please-translate}})'' Hi all! To improve the security of our readers and editors, permission handling for CSS/JS pages has changed. (These are pages like <code dir="ltr">MediaWiki:Common.css</code> and <code dir="ltr">MediaWiki:Vector.js</code> which contain code that is executed in the browsers of users of the site.) A new user group, <code dir="ltr">[[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface-admin]]</code>, has been created. Starting four weeks from now, only members of this group will be able edit CSS/JS pages that they do not own (that is, any page ending with <code dir="ltr">.css</code> or <code dir="ltr">.js</code> that is either in the <code dir="ltr">MediaWiki:</code> namespace or is another user's user subpage). You can learn more about the motivation behind the change [[m:Special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS|here]]. Please add users who need to edit CSS/JS to the new group (this can be done the same way new administrators are added, by stewards or local bureaucrats). This is a dangerous permission; a malicious user or a hacker taking over the account of a careless interface-admin can abuse it in far worse ways than admin permissions could be abused. Please only assign it to users who need it, who are trusted by the community, and who follow common basic password and computer security practices (use strong passwords, do not reuse passwords, use two-factor authentication if possible, do not install software of questionable origin on your machine, use antivirus software if that's a standard thing in your environment). Thanks! <br/><span dir="ltr">[[m:User:Tgr|Tgr]] ([[m:User talk:Tgr|talk]]) 22:45, 30 جولائی 2018 (PKT) <small>(via [[m:Special:MyLanguage/Global_message_delivery|global message delivery]])</small></span> </div> <!-- Message sent by User:Tgr@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tgr/massmessage-T139380-ifadmin&oldid=18255968 --> == Editing of sitewide CSS/JS is only possible for interface administrators from now == ''({{int:please-translate}})'' <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hi all, as [[m:Special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS/announcement 2|announced previously]], permission handling for CSS/JS pages has changed: only members of the <code>[[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface-admin]]</code> ({{int:group-interface-admin}}) group, and a few highly privileged global groups such as stewards, can edit CSS/JS pages that they do not own (that is, any page ending with .css or .js that is either in the MediaWiki: namespace or is another user's user subpage). This is done to improve the security of readers and editors of Wikimedia projects. More information is available at [[m:Special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS|Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS]]. If you encounter any unexpected problems, please contact me or file a bug. Thanks!<br /> [[m:User:Tgr|Tgr]] ([[m:User talk:Tgr|talk]]) 17:40, 27 اگست 2018 (PKT) <small>(via [[m:Special:MyLanguage/Global_message_delivery|global message delivery]])</small> </div> <!-- Message sent by User:Tgr@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18258712 --> == Read-only mode for up to an hour on 12 September and 10 October == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2018|Read this message in another language]] • {{int:please-translate}} The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will be testing its secondary data centre. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic to the secondary data center on '''Wednesday, 12 September 2018'''. On '''Wednesday, 10 October 2018''', they will switch back to the primary data center. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop when we switch. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Wednesday, 12 September and Wednesday, 10 October. The test will start at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20170503T14 14:00 UTC] (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 07:00 PDT, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Thursday 13 September and Thursday 11 October). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the weeks of 10 September 2018 and 8 October 2018. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for 2018 switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. '''Please share this information with your community.''' /<span dir=ltr>[[m:User:Johan (WMF)|User:Johan(WMF)]] ([[m:User talk:Johan (WMF)|talk]])</span> </div></div> 18:33, 6 ستمبر 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18333489 --> == The Community Wishlist Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> The Community Wishlist Survey. {{Int:Please-translate}}. Hey everyone, The Community Wishlist Survey is the process when the Wikimedia communities decide what the Wikimedia Foundation [[m:Community Tech|Community Tech]] should work on over the next year. The Community Tech team is focused on tools for experienced Wikimedia editors. You can post technical proposals from now until 11 November. The communities will vote on the proposals between 16 November and 30 November. You can read more on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2019|wishlist survey page]]. <span dir=ltr>/[[m:User:Johan (WMF)|User:Johan (WMF)]]</span></div></div> 16:06, 30 اکتوبر 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18458512 --> == Editing News #2—2018 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2018/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] '''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? [[File:Mobile editing watchlist star editing pencil.png|alt=Screenshot showing the location of the pencil icon|center|frameless|250px]] Tap on the pencil icon to start editing. The page will probably open in the wikitext editor. You will see another pencil icon in the toolbar. Tap on that pencil icon to the switch between visual editing and wikitext editing. [[File:Visual editing mobile switch wikitext.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] Remember to publish your changes when you're done. You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.</div></div> Since the last newsletter, the [[mw:Editing|Editing Team]] has wrapped up most of their work on the [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] and [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]]. The team has begun investigating the needs of editors who use mobile devices. Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]]. Their [[mw:Wikimedia Audiences/2018-19 Q2 Goals#Contributors|current priorities]] are fixing bugs and improving mobile editing. === Recent changes === *The Editing team has published an [[mw:Mobile editing using the visual editor report|initial report about mobile editing]]. *The Editing team has begun a design study of visual editing on the mobile website. New editors have trouble doing basic tasks on a smartphone, such as adding links to Wikipedia articles. You can [[c:File:Visual Editor Heuristic - Results.pdf|read the report]]. *The Reading team is working on a [[mw:Reading/Web/Advanced mobile contributions|separate mobile-based contributions project]]. *The 2006 wikitext editor is [[mw:Contributors/Projects/Removal of the 2006 wikitext editor|no longer supported]]. If you used [[:File:Edit toolbar - 2.png|that toolbar]], then you will no longer see any toolbar. You may choose another editing tool in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|editing preferences]], [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|local gadgets]], or [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]]. *The Editing team described the history and status of [[mw:Extension:VisualEditor|VisualEditor]] in [[m:Wikimedia monthly activities meetings/2018-03|this recorded public presentation]] (starting at 29 minutes, 30 seconds). *The Language team released [[mw:Content translation/V2|a new version of Content Translation]] (CX2) last month, on [[foundationsite:2018/09/30/international-translation-day/|International Translation Day]]. It integrates the visual editor to support templates, tables, and images. It also produces better wikitext when the translated article is published. [https://wikimediafoundation.org/2018/09/30/content-translation-version-two/] === Let's work together === * The Editing team wants to improve visual editing on the mobile website. <mark>Please read [[mw:Visual-based mobile editing/Ideas/October 2018|their ideas]] and tell the team what you think would help editors who use the mobile site.</mark> *The [[m:Community Wishlist Survey 2019|Community Wishlist Survey]] begins next week. *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[mw:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 19:17, 2 نومبر 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=17790200 --> == Change coming to how certain templates will appear on the mobile web == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Change coming to how certain templates will appear on the mobile web''' {{int:please-translate}} [[File:Page_issues_-_mobile_banner_example.jpg|thumb|Example of improvements]] Hello, In a few weeks the Readers web team will be changing how some templates look on the mobile web site. We will make these templates more noticeable when viewing the article. We ask for your help in updating any templates that don't look correct. What kind of templates? Specifically templates that notify readers and contributors about issues with the content of an article – the text and information in the article. Examples like [[wikidata:Q5962027|Template:Unreferenced]] or [[Wikidata:Q5619503|Template:More citations needed]]. Right now these notifications are hidden behind a link under the title of an article. We will format templates like these (mostly those that use Template:Ambox or message box templates in general) to show a short summary under the page title. You can tap on the "Learn more" link to get more information. For template editors we have [[mw:Recommendations_for_mobile_friendly_articles_on_Wikimedia_wikis#Making_page_issues_(ambox_templates)_mobile_friendly|some recommendations on how to make templates that are mobile-friendly]] and also further [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile_Page_Issues|documentation on our work so far]]. If you have questions about formatting templates for mobile, [[mw:Talk:Reading/Web/Projects/Mobile_Page_Issues|please leave a note on the project talk page]] or [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Readers-Web-Backlog file a task in Phabricator] and we will help you. {{Int:Feedback-thanks-title}} </div> [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 00:35, 14 نومبر 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18543269 --> == Community Wishlist Survey vote == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> The Community Wishlist Survey. {{Int:Please-translate}}. Hey everyone, The Community Wishlist Survey is the process when the Wikimedia communities decide what the Wikimedia Foundation [[m:Community Tech|Community Tech]] should work on over the next year. The Community Tech team is focused on tools for experienced Wikimedia editors. The communities have now posted a long list of technical proposals. You can vote on the proposals from now until 30 November. You can read more on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2019|wishlist survey page]]. <span dir=ltr>/[[m:User:Johan (WMF)|User:Johan (WMF)]]</span></div></div> 23:13, 22 نومبر 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18543269 --> == Advanced Search == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[m:WMDE_Technical_Wishes/AdvancedSearch|Advanced Search]] will become a default feature on your wiki on November 28. This new interface allows you to perform specialized searches on the [[Special:Search|search page]], even if you don’t know any [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch|search syntax]]. Advanced Search originates from the [[m:WMDE_Technical_Wishes|German Community’s Technical Wishes project]]. It's already a default feature on German, Arabic, Farsi and Hungarian Wikipedia. Besides, more than 40.000 users across all wikis have tested the beta version. Feedback is welcome on the [[mw:Help talk:Extension:AdvancedSearch|central feedback page]].</div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] ([[m:User talk:Johanna Strodt (WMDE)|talk]]) 16:03, 26 نومبر 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_2&oldid=18363910 --> == New Wikimedia password policy and requirements == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} The Wikimedia Foundation security team is implementing a new [[m:Password policy|password policy and requirements]]. [[mw:Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019|You can learn more about the project on MediaWiki.org]]. These new requirements will apply to new accounts and privileged accounts. New accounts will be required to create a password with a minimum length of 8 characters. Privileged accounts will be prompted to update their password to one that is at least 10 characters in length. These changes are planned to be in effect on December 13th. If you think your work or tools will be affected by this change, please let us know on [[mw:Talk:Wikimedia_Security_Team/Password_strengthening_2019|the talk page]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} </div> [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 01:03, 7 دسمبر 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18639017 --> == Invitation from Wiki Loves Love 2019 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:WLL Subtitled Logo (transparent).svg|right|frameless]] Love is an important subject for humanity and it is expressed in different cultures and regions in different ways across the world through different gestures, ceremonies, festivals and to document expression of this rich and beautiful emotion, we need your help so we can share and spread the depth of cultures that each region has, the best of how people of that region, celebrate love. [[:c:Commons:Wiki Loves Love|Wiki Loves Love (WLL)]] is an international photography competition of Wikimedia Commons with the subject love testimonials happening in the month of February. The primary goal of the competition is to document love testimonials through human cultural diversity such as monuments, ceremonies, snapshot of tender gesture, and miscellaneous objects used as symbol of love; to illustrate articles in the worldwide free encyclopedia Wikipedia, and other Wikimedia Foundation (WMF) projects. The theme of 2019 iteration is '''''Celebrations, Festivals, Ceremonies and rituals of love.''''' Sign up your affiliate or individually at [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019/Participants|Participants]] page. To know more about the contest, check out our [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019|Commons Page]] and [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2018/FAQ|FAQs]] There are several prizes to grab. Hope to see you spreading love this February with Wiki Loves Love! Kind regards, [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2018/International Team|Wiki Loves Love Team]] Imagine... the sum of all love! </div> --[[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) 15:13, 27 دسمبر 2018 (PKT) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18639017 --> == FileExporter beta feature == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Logo for FileExporter.svg|thumb|Coming soon: the beta feature [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileExporter]]]] A new beta feature will soon be released on all wikis: The [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileExporter]]. It allows exports of files from a local wiki to Wikimedia Commons, including their file history and page history. Which files can be exported is defined by each wiki's community: '''Please check your wiki's [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons/Configuration file documentation|configuration file]]''' if you want to use this feature. The FileExporter has already been a beta feature on [https://www.mediawiki.org mediawiki.org], [https://meta.wikimedia.org meta.wikimedia], deWP, faWP, arWP, koWP and on [https://wikisource.org wikisource.org]. After some functionality was added, it's now becoming a beta feature on all wikis. Deployment is planned for January 16. More information can be found [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|on the project page]]. As always, feedback is highly appreciated. If you want to test the FileExporter, please activate it in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|user preferences]]. The best place for feedback is the [[mw:Help_talk:Extension:FileImporter|central talk page]]. Thank you from Wikimedia Deutschland's [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes project]]. </div> [[User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 14:41, 14 جنوری 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=18782700 --> == No editing for 30 minutes on 17 January == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You will '''not be able to edit''' the wikis for up to 30 minutes on '''[https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190117T07 17 January 07:00 UTC]'''. This is because of a database problem that has to be fixed immediately. You can still read the wikis. Some wikis are not affected. They don't get this message. You can see which wikis are '''not''' affected [[:m:User:Johan (WMF)/201901ReadOnlyPage|on this page]]. Most wikis are affected. The time you can not edit might be shorter than 30 minutes. /[[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div> 23:52, 16 جنوری 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/201901ReadOnly/Targets6&oldid=18789238 --> == Talk to us about talking == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:OOjs_UI_icon_speechBubbles-rtl.svg|alt="icon depicting two speech Bubbles"|frameless|right|120px]] The Wikimedia Foundation is planning a [[mw:Talk pages consultation 2019|global consultation about communication]]. The goal is to bring Wikimedians and wiki-minded people together to improve tools for communication. We want all contributors to be able to talk to each other on the wikis, whatever their experience, their skills or their devices. We are looking for input from as many different parts of the Wikimedia community as possible. It will come from multiple projects, in multiple languages, and with multiple perspectives. We are currently planning the consultation. We need your help. '''We need volunteers to help talk to their communities or user groups.''' You can help by hosting a discussion at your wiki. Here's what to do: # First, [[mw:Talk pages consultation 2019/Participant group sign-up|sign up your group here.]] # Next, create a page (or a section on a Village pump, or an e-mail thread – whatever is natural for your group) to collect information from other people in your group. This is not a vote or decision-making discussion: we are just collecting feedback. # Then ask people what they think about communication processes. We want to hear stories and other information about how people communicate with each other on and off wiki. Please consider asking these five questions: ## When you want to discuss a topic with your community, what tools work for you, and what problems block you? ## What about talk pages works for newcomers, and what blocks them? ## What do others struggle with in your community about talk pages? ## What do you wish you could do on talk pages, but can't due to the technical limitations? ## What are the important aspects of a "wiki discussion"? # Finally, please go to [[mw:Talk:Talk pages consultation 2019|Talk pages consultation 2019 on Mediawiki.org]] and report what you learned from your group. Please include links if the discussion is available to the public. '''You can also help build the list of the many different ways people talk to each other.''' Not all groups active on wikis or around wikis use the same way to discuss things: it can happen on wiki, on social networks, through external tools... Tell us [[mw:Talk pages consultation 2019/Tools in use|how your group communicates]]. You can read more about [[mw:Talk pages consultation 2019|the overall process]] on mediawiki.org. If you have questions or ideas, you can [[mw:Talk:Talk pages consultation 2019|leave feedback about the consultation process]] in the language you prefer. Thank you! We're looking forward to talking with you. </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 20:01, 21 فروری 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18639017 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (March 2019) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/72/ Kinige]''' – Primarily Indian-language ebooks - 10 books per month * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/55/ Gale]''' – Times Digital Archive collection added (covering 1785-2013) * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/54/ JSTOR]''' – New applications now being taken again Many other partnerships with accounts available are listed on [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ our partners page], including [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/47/ Baylor University Press], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/10/ Taylor & Francis], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/46/ Cairn], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/32/ Annual Reviews] and [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/61/ Bloomsbury]. You can request new partnerships on our [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/suggest/ Suggestions page]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 22:40, 13 مارچ 2019 (PKT) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=18873404 --> == Read-only mode for up to 30 minutes on 11 April == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You will '''not be able to edit''' most Wikimedia wikis for up to 30 minutes on '''[https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190411T05 11 April 05:00 UTC]'''. This is because of a hardware problem. You can still read the wikis. You [[phab:T220080|can see which wikis are affected]]. The time you can not edit might be shorter than 30 minutes. /[[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div></div></div> 15:56, 8 اپریل 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18979889 --> == Wikimedia Foundation Medium-Term Plan feedback request == {{int:please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Wikimedia Foundation has published a [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Medium-term_plan_2019|Medium-Term Plan proposal]] covering the next 3–5 years. We want your feedback! Please leave all comments and questions, in any language, on [[m:Talk:Wikimedia_Foundation_Medium-term_plan_2019|the talk page]], by April 20. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[m:User talk:Quiddity (WMF)|talk]]) 22:35, 12 اپریل 2019 (PKT)</div> <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18998727 --> == Editing News #1—July 2019 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] <big>'''Did you know?'''</big> <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? Every article has a pencil icon at the top. Tap on the pencil icon [[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|frameless|16x16px]] to start editing. '''<big>Edit Cards</big>''' [[File:EditCards-v.20.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] This is what the new '''Edit Cards for editing links''' in the mobile visual editor look like. You can try the prototype here: '''[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].''' </div></div> Welcome back to the [[mw:Editing|Editing]] newsletter. Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2018/October|the last newsletter]], the team has released two new features for the [[mw:VisualEditor on mobile|mobile visual editor]] and has started developing three more. All of this work is part of the team's goal to [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2018-2019/Audiences#Outcome 3: Mobile Contribution|make editing on mobile web simpler]]. Before talking about the team's recent releases, we have a question for you: <strong>Are you willing to try a new way to add and change links?</strong> If you are interested, we would value your input! You can try this new link tool in the mobile visual editor on a separate wiki. <em>Follow these instructions and share your experience:</em> <strong>[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].</strong> === Recent releases === The mobile visual editor is a simpler editing tool, for smartphones and tablets using the [[mw:Reading/Web/Mobile#About|mobile site]]. The Editing team recently launched two new features to improve the mobile visual editor: # [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing|Section editing]] #* The purpose is to help contributors focus on their edits. #* The team studied this with an A/B test. [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing#16 June 2019|This test showed]] that contributors who could use section editing were '''1% more likely to publish''' the edits they started than people with only full-page editing. # [[mw:VisualEditor on mobile#March 1, 2019|Loading overlay]] #* The purpose is to smooth the transition between reading and editing. Section editing and the new loading overlay are '''now available to everyone''' using the mobile visual editor. === New and active projects === This is a list of our most active projects. [[mw:Help:Watching pages|Watch]] these pages to learn about project updates and to share your input on new designs, prototypes and research findings. *[[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit cards]]: This is a clearer way to add and edit links, citations, images, templates, etc. in articles. You can try this feature now. <em>Go here to see how:</em> [[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 <em>Try Edit Cards</em>]]. *[[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Mobile toolbar refresh]]: This project will learn if contributors are more successful when the editing tools are easier to recognize. *[[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|Mobile visual editor availability]]: This A/B test asks: ''Are newer contributors more successful if they use the mobile visual editor?'' We are collaborating with [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default#26 June 2019 %E2%80%93 Participating wikis and test start date|20 Wikipedias]] to answer this question. *[[mw:VisualEditor on mobile/Usability improvements|Usability improvements]]: This project will make the mobile visual editor easier to use. The goal is to let contributors stay focused on editing and to feel more confident in the editing tools. === Looking ahead === * '''Wikimania:''' Several members of the Editing Team will be attending [[wmania:|Wikimania]] in August 2019. They will lead a session about mobile editing in the [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|Community Growth space]]. Talk to the team about how editing can be improved. * '''Talk Pages:''' In the coming months, the Editing Team will begin [[mw:Talk pages consultation 2019|improving talk pages]] and communication on the wikis. === Learning more === The [[mw:VisualEditor on mobile|VisualEditor on mobile]] is a good place to learn more about the projects we are working on. The team wants to talk with you about anything related to editing. If you have something to say or ask, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:user_talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:user_talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 23:32, 23 جولائی 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=19175117 --> == Update on the consultation about office actions == Hello all, Last month, the Wikimedia Foundation's Trust & Safety team [[:en:Wikipedia:Village_pump_(policy)/Archive_152#Announcement_of_forthcoming_temporary_and_partial_ban_tool_consultation|announced]] a future consultation about partial and/or temporary [[m:Special:MyLanguage/office actions|office actions]]. We want to let you know that the '''draft version''' of this consultation has now been [[:m:Office_actions/Community_consultation_on_partial_and_temporary_office_actions/draft|posted on Meta]]. This is a '''draft'''. It is not intended to be the consultation itself, which will be posted on Meta likely in early September. Please do not treat this draft as a consultation. Instead, we ask your assistance in forming the final language for the consultation. For that end, we would like your input over the next couple of weeks about what questions the consultation should ask about partial and temporary Foundation office action bans and how it should be formatted. '''[[:m:Talk:Office_actions/Community_consultation_on_partial_and_temporary_office_actions/draft|Please post it on the draft talk page]]'''. Our goal is to provide space for the community to discuss all the aspects of these office actions that need to be discussed, and we want to ensure with your feedback that the consultation is presented in the best way to encourage frank and constructive conversation. Please visit [[:m:Office_actions/Community_consultation_on_partial_and_temporary_office_actions/draft|the consultation draft on Meta-wiki]] and leave your comments on the draft’s talk page about what the consultation should look like and what questions it should ask. Thank you for your input! -- The [[m:Special:MyLanguage/Trust and Safety|Trust & Safety team]] 13:03, 16 اگست 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=19175143 --> == New tools and IP masking == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hey everyone, The Wikimedia Foundation wants to work on two things that affect how we patrol changes and handle vandalism and harassment. We want to make the tools that are used to handle bad edits better. We also want to get better privacy for unregistered users so their IP addresses are no longer shown to everyone in the world. We would not hide IP addresses until we have better tools for patrolling. We have an idea of what tools ''could'' be working better and how a more limited access to IP addresses would change things, but we need to hear from more wikis. You can read more about the project [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|on Meta]] and [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|post comments and feedback]]. Now is when we need to hear from you to be able to give you better tools to handle vandalism, spam and harassment. You can post in your language if you can't write in English. [[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div></div></div> 19:18, 21 اگست 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tools_and_IP_message/Distribution&oldid=19315232 --> == The consultation on partial and temporary Foundation bans just started == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <div class="plainlinks"> Hello, In a [[:en:Wikipedia:Community_response_to_the_Wikimedia_Foundation%27s_ban_of_Fram/Official_statements#Board_statement|recent statement]], the Wikimedia Foundation Board of Trustees [[:en:Wikipedia:Community_response_to_the_Wikimedia_Foundation%27s_ban_of_Fram/Official_statements#Board_statement|requested that staff hold a consultation]] to "re-evaluat[e] or add community input to the two new office action policy tools (temporary and partial Foundation bans)". Accordingly, the Foundation's Trust & Safety team invites all Wikimedians [[:m:Office actions/Community consultation on partial and temporary office actions/09 2019|to join this consultation and give their feedback]] from 30 September to 30 October. How can you help? * Suggest how partial and temporary Foundation bans should be used, if they should (eg: On all projects, or only on a subset); * Give ideas about how partial and temporary Foundation bans should ideally implemented, if they should be; and/or * Propose changes to the existing Office Actions policy on partial and temporary bans. We offer our thanks in advance for your contributions, and we hope to get as much input as possible from community members during this consultation! </div> </div>-- [[user:Kbrown (WMF)|Kbrown (WMF)]] 22:14, 30 ستمبر 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=19302497 --> == Feedback wanted on Desktop Improvements project == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{Int:Please-translate}} {{int:Hello}}. The Readers Web team at the WMF will work on some [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|improvements to the desktop interface]] over the next couple of years. The goal is to increase usability without removing any functionality. We have been inspired by changes made by volunteers, but that currently only exist as local gadgets and user scripts, prototypes, and volunteer-led skins. We would like to begin the process of bringing some of these changes into the default experience on all Wikimedia projects. We are currently in the research stage of this project and are looking for ideas for improvements, as well as feedback on our current ideas and mockups. So far, we have performed interviews with community members at Wikimania. We have gathered lists of previous volunteer and WMF work in this area. We are examining possible technical approaches for such changes. We would like individual feedback on the following: * Identifying focus areas for the project we have not yet discovered * Expanding the list of existing gadgets and user scripts that are related to providing a better desktop experience. If you can think of some of these from your wiki, please let us know * Feedback on the ideas and mockups we have collected so far We would also like to gather a list of wikis that would be interested in being test wikis for this project - these wikis would be the first to receive the updates once we’re ready to start building. When giving feedback, please consider the following goals of the project: * Make it easier for readers to focus on the content * Provide easier access to everyday actions (e.g. search, language switching, editing) * Put things in logical and useful places * Increase consistency in the interface with other platforms - mobile web and the apps * Eliminate clutter * Plan for future growth As well as the following constraints: * Not touching the content - no work will be done in terms of styling templates or to the structure of page contents themselves * Not removing any functionality - things might move around, but all navigational items and other functionality currently available by default will remain * No drastic changes to the layout - we're taking an evolutionary approach to the changes and want the site to continue feeling familiar to readers and editors Please give all feedback (in any language) at [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements]] After this round of feedback, we plan on building a prototype of suggested changes based on the feedback we receive. You’ll hear from us again asking for feedback on this prototype. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[mw:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[mw:User talk:Quiddity (WMF)|talk]]) </div> 12:18, 16 اکتوبر 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/Global_message_delivery_split_4&oldid=19462890 --> == Beta feature "Reference Previews" == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> A new beta feature will soon be deployed to your wiki: [[m:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]]. As you might guess from the name, this feature gives you a preview of references in the article text. That means, you can look up a reference without jumping down to the bottom of the page. Reference Previews have already been a beta feature on German and Arabic Wikipedia since April. Now they will become available on more wikis. Deployment is planned for October 24. More information can be found [[m:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews|on the project page]]. As always, feedback is highly appreciated. If you want to test Reference Previews, please activate the beta feature in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|user preferences]] and let us know what you think. The best place for feedback is the [[mw:Help talk:Reference Previews|central talk page]]. We hope the feature will serve you well in your work. Thank you from Wikimedia Deutschland's [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes project]]. </div> -- [[User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 14:47, 23 اکتوبر 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=19478814 --> == Editing News #2 – Mobile editing and talk pages == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> Inside this newsletter, the [[mw:Editing|Editing team]] talks about their work on the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]], on [[mw:Talk pages project|the new talk pages project]], and at [[wikimania:|Wikimania 2019]]. === Help === <strong>What talk page interactions do you remember?</strong> Is it a story about how someone helped you to learn something new? Is it a story about how someone helped you get involved in a group? Something else? Whatever your story is, we want to hear it! Please tell us a story about how you used a talk page. <mark>Please share a link to a memorable discussion, or describe it on the <strong>[[mw:Topic:V8d91yh8gcg404dj|talk page for this project]]</strong>.</mark> The team wants your examples. These examples will help everyone develop a shared understanding of what this project should support and encourage. === Talk pages project === The [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk Pages Consultation]] was a global consultation to define better tools for wiki communication. From February through June 2019, more than 500 volunteers on 20 wikis, across 15 languages and multiple projects, came together with members of the Foundation to create a product direction for a set of discussion tools. The [[mw:Talk pages consultation 2019/Phase 2 report|Phase 2 Report]] of the Talk Page Consultation was published in August. It summarizes the product direction the team has started to work on, which you can read more about here: [[mw:Talk pages project|Talk Page Project project page]]. The team needs and wants your help at this early stage. They are starting to develop the first idea. Please add your name to the [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>"Getting involved"</strong>]] section of the project page, if you would like to hear about opportunities to participate. === Mobile visual editor === The Editing team is trying to make it simpler to edit on mobile devices. The team is changing the [[mw:VisualEditor on mobile|visual editor on mobile]]. If you have something to say about editing on a mobile device, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit Cards]] ==== [[File:Edit Cards-before-v3-comparison.png|thumb|486x486px|What happens when you click on a link. The new Edit Card is bigger and has more options for editing links.]] * On 3 September, the Editing team released [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|version 3 of Edit Cards]]. Anyone could use the new version in the mobile visual editor. * There is an [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|updated design]] on the Edit Card for adding and modifying links. There is also a new, [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#2 September 2019 - v3 deployment timing|combined workflow for editing a link's display text and target]]. * Feedback: You can try the new Edit Cards by opening the mobile visual editor on a smartphone. Please post your feedback on the [[:mw:Topic:V5rg0cqmikpubmjj|Edit cards talk page]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Toolbar]] ==== [[File:Toolbar-comparison-v1.png|thumb|486px|The editing toolbar is changing in the mobile visual editor. The old system had two different toolbars. Now, all the buttons are together. [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Tell the team what you think about the new toolbar]].]] * In September, the Editing team updated the mobile visual editor's editing toolbar. Anyone could see these changes in the mobile visual editor. ** <em>One toolbar:</em> All of the editing tools are located in one toolbar. Previously, the toolbar changed when you clicked on different things. **<em>New navigation:</em> The buttons for moving forward and backward in the edit flow have changed. **<em>Seamless switching:</em> an [[phab:T228159|improved workflow]] for switching between the visual and wikitext modes. * Feedback: You can try the refreshed toolbar by opening the mobile VisualEditor on a smartphone. Please post your feedback on the [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Toolbar feedback talk page]]. === Wikimania === The Editing Team attended [[wmania:2019:Program|Wikimania 2019]] in Sweden. They led a session on [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|the mobile visual editor]] and a session on [[wmania:2019:Community Growth/After Flow: A new direction for improving talk pages|the new talk pages project]]. They tested [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh#v1 prototype|two]] new [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#v3 prototype|features]] in the mobile visual editor with contributors. You can read more about what the team did and learned in [[mw:VisualEditor on mobile#Wikimania Stockholm: Overview|the team's report on Wikimania 2019]]. === Looking ahead === * <strong>Talk Pages Project:</strong> The team is thinking about the first set of proposed changes. The team will be working with a few communities to pilot those changes. The best way to stay informed is by adding your username to the list on the project page: [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>Getting involved</strong>]]. * <strong>Testing the mobile visual editor as the default:</strong> The Editing team plans to post results before the end of the calendar year. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|<strong>VisualEditor as mobile default project page</strong>]]. * <strong>Measuring the impact of Edit Cards:</strong> This study asks whether the project helped editors add links and citations. The Editing team hopes to share results in November. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|<strong>Edit Cards project page</strong>]]. – [[User:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 16:12, 29 اکتوبر 2019 (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/VE_201910/4&oldid=19500850 --> == Movement Learning and Leadership Development Project == Hello The Wikimedia Foundation’s Community Development team is seeking to learn more about the way volunteers learn and develop into the many different roles that exist in the movement. Our goal is to build a movement informed framework that provides shared clarity and outlines accessible pathways on how to grow and develop skills within the movement. To this end, we are looking to speak with you, our community to learn about your journey as a Wikimedia volunteer. Whether you joined yesterday or have been here from the very start, we want to hear about the many ways volunteers join and contribute to our movement. To learn more about the project, [[:m:special:MyLanguage/Movement Learning and Leadership Development Project|please visit the Meta page]]. If you are interested in participating in the project, please complete [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSegM07N1FK_s0VUECM61AlWOthwdn5zQOlVsa2vaKcx13BwZg/viewform?usp=sf_link this simple Google form]. Although we may not be able to speak to everyone who expresses interest, we encourage you to complete this short form if you are interested in participating! -- [[user:LMiranda (WMF)|LMiranda (WMF)]] ([[user talk:LMiranda (WMF)|talk]]) 00:01, 23 جنوری 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=19738989 --> == Additional interface for edit conflicts on talk pages == ''Sorry, for writing this text in English. If you could help to translate it, it would be appreciated.'' You might know the new interface for edit conflicts (currently a beta feature). Now, Wikimedia Germany is designing an additional interface to solve edit conflicts on talk pages. This interface is shown to you when you write on a discussion page and another person writes a discussion post in the same line and saves it before you do. With this additional editing conflict interface you can adjust the order of the comments and edit your comment. We are inviting everyone to have a look at [[m:WMDE Technical Wishes/Edit Conflicts#Edit conflicts on talk pages|the planned feature]]. Let us know what you think on our [[mw:Help talk:Two Column Edit Conflict View|central feedback page]]! -- For the Technical Wishes Team: [[m:User:Max Klemm (WMDE)|Max Klemm (WMDE)]] 19:15, 26 فروری 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Max Klemm (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=19845780 --> == Editing news 2020 #1 – Discussion tools == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:TalkPages-Reply-v1.0.png|thumb|300px|alt=Screenshot showing what the Reply tool looks like|This early version of the Reply tool automatically signs and indents comments.]] The [[mw:Editing|Editing team]] has been working on [[mw:Talk pages project|the talk pages project]]. The goal of the talk pages project is to help contributors communicate on wiki more easily. This project is the result of the [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk pages consultation 2019]]. [[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|thumb|300px|alt=Reply tool improved with edit tool buttons|In a future update, the team plans to test a tool for easily linking to another user's name, a rich-text editing option, and other tools.]] The team is building a [[mw:Talk pages project/replying|new tool for replying]] to comments now. This early version can sign and indent comments automatically. <strong>Please [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20version%201.0|test the new Reply tool]].</strong> *On 31 March 2020, the new {{Int:discussiontools-replylink}} tool was offered as a [[mw:Beta Feature|Beta Feature]] editors at four Wikipedias: [[w:ar:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Arabic]], [[w:nl:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Dutch]], [[w:fr:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|French]], and [[w:hu:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Hungarian]]. If your community also wants early access to the new tool, contact [[User:Whatamidoing (WMF)]]. *The team is planning some upcoming changes. <strong>Please [[mw:Talk pages project/replying#Version%202.0|review the proposed design]] and share your thoughts on the talk page.</strong> The team will test features such as: **an easy way to mention another editor ("pinging"), **a rich-text visual editing option, and **other features identified through user testing or recommended by editors. To hear more about Editing Team updates, please add your name to the [[mw:Talk pages project#Get involved|<strong>"Get involved"</strong>]] section of the project page. You can also watch [[File:MediaWiki Vector skin blue star watchlist icon.svg|frameless|16px]] these pages: [[mw:Talk pages project|the main project page]], [[mw:Talk pages project/Updates|Updates]], [[mw:Talk pages project/replying|Replying]], and [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing|User testing]]. – [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 00:25, 9 اپریل 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox2&oldid=19967064 --> == Editing news 2020 #2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2020/June|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|alt=Mockup of the new reply feature, showing new editing tools|thumb|400x400px|The new features include a toolbar. [[mw:Talk:Talk pages project/replying|What do you think should be in the toolbar?]]]] This issue of the [[mw:Special:MyLanguage/Editing|Editing]] newsletter includes information the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]], an effort to help contributors communicate on wiki more easily. * [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|<strong>Reply tool</strong>]]: This is available as a Beta Feature at the four partner wikis (Arabic, Dutch, French, and Hungarian Wikipedias). The Beta Feature is called "{{int:discussiontools-preference-label}}". The Beta Feature will get [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying#Version%202.0|new features]] soon. The new features include writing comments in a new visual editing mode and pinging other users by typing <code>@</code>. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20tool%20version%202.0|test the new features]] on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] now. Some other wikis will have a chance to try the Beta Feature in the coming months. * [[mw:Special:MyLanguage/New requirements for user signatures|<strong>New requirements for user signatures</strong>]]: Soon, users will not be able to save invalid custom signatures in [[Special:Preferences]]. This will reduce signature spoofing, prevent page corruption, and make new talk page tools more reliable. Most editors will not be affected. * [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|<strong>New discussion tool</strong>]]: The Editing team is beginning work on a simpler process for starting new discussions. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion#Design|see the initial design on the project page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Research:Usage of talk pages|<strong>Research on the use of talk pages</strong>]]: The Editing team worked with the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Research|Wikimedia research team]] to study how talk pages help editors improve articles. We learned that new editors who use talk pages make more edits to the main namespace than new editors who don't use talk pages. – [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 01:33, 18 جون 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=20184653 --> == [[:en:Wikipedia:Articles for deletion/Aurat (word)]] == [[:en:Wikipedia:Articles for deletion/Aurat (word)]] has been relisted to generate a more thorough discussion and clearer consensus. [[ورتنوالا:Bookku|Bookku]] ([[ورتن گل بات:Bookku|گل بات]] • [[خاص:Contributions/Bookku|کم]]) 09:17, 20 جون 2020 (PKT) == Annual contest Wikipedia Pages Wanting Photos == [[File:WPWP logo 1.png|150px|right|Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP)]] This is to invite you to join the Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) campaign to help improve Wikipedia articles with photos and win prizes. The campaign starts today 1st July 2020 and closes 31st August 2020. The campaign primarily aims at using images from Wikimedia Commons on Wikipedia articles that are lacking images. Participants will choose among Wikipedia pages without photo images, then add a suitable file from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests (Wiki Loves Africa, Wiki Loves Earth, Wiki Loves Folklore, etc.) over the years. Please visit the '''[[m:Wikipedia Pages Wanting Photos|campaign page]]''' to learn more about the WPWP Campaign. With kind regards, Thank you, Deborah Schwartz Jacobs, Communities Liaison, On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos Organizing Team - 13:24, 1 جولائی 2020 (PKT) ''feel free to translate this message to your local language when this helps your community'' <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Romaine/MassMessage&oldid=20232618 --> == Feedback on movement names == {{int:Hello}}. Apologies if you are not reading this message in your native language. {{int:please-translate}} if necessary. {{Int:Feedback-thanks-title}} There are a lot of conversations happening about the future of our movement names. We hope that you are part of these discussions and that your community is represented. Since 16 June, the Foundation Brand Team has been running a [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9G2dN7P0T7gPqpD survey] in 7 languages about [[m:Special:MyLanguage/Communications/Wikimedia brands/2030 movement brand project/Naming convention proposals|3 naming options]]. There are also community members sharing concerns about renaming in a [[m:Special:MyLanguage/Community open letter on renaming|Community Open Letter]]. Our goal in this call for feedback is to hear from across the community, so we encourage you to participate in the survey, the open letter, or both. The survey will go through 7 July in all timezones. Input from the survey and discussions will be analyzed and published on Meta-Wiki. Thanks for thinking about the future of the movement, --[[:m:Talk:Communications/Wikimedia brands/2030 movement brand project|The Brand Project team]], 00:42, 3 جولائی 2020 (PKT) ''Note: The survey is conducted via a third-party service, which may subject it to additional terms. For more information on privacy and data-handling, see the [[foundation:Special:MyLanguage/Naming Convention Proposals Movement Feedback Survey Privacy Statement|survey privacy statement]].'' <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/All_wikis_June_2020&oldid=20238830 --> == Editing news 2020 #3 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:50M@2x.png|thumb|alt=A gold star with a blue ribbon, and the text 50m|More than <strong>50 million edits</strong> have been made using the visual editor on desktop.|400px]] Seven years ago this month, the [[mw:Editing team|Editing team]] offered the visual editor to most Wikipedia editors. Since then, editors have achieved many milestones: * More than <strong>50 million edits</strong> have been made using the visual editor on desktop. * More than <strong>2 million new articles</strong> have been created in the visual editor. More than 600,000 of these new articles were created during 2019. * The visual editor is <strong>increasingly popular</strong>. The proportion of all edits made using the visual editor has increased every year since its introduction. * In 2019, <strong>35% of the edits by newcomers</strong> (logged-in editors with ≤99 edits) used the visual editor. This percentage has <strong>increased every year</strong>. * Almost <strong>5 million edits on the mobile site</strong> have been made with the visual editor. Most of these edits have been made since the Editing team started improving the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]] in 2018. * On 17 November 2019, the [https://discuss-space.wmflabs.org/t/first-edit-made-to-wikipedia-from-outer-space/2254 <strong>first edit from outer space</strong>] was made in the mobile visual editor. 🚀 👩‍🚀 * Editors have made more than <strong>7 million edits in the 2017 wikitext editor</strong>, including starting <strong>600,000 new articles</strong> in it. The [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] is VisualEditor's built-in wikitext mode. You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable it in your preferences]]. [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 17:55, 9 جولائی 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=20232673 --> == Announcing a new wiki project! Welcome, Abstract Wikipedia == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hi all, It is my honor to introduce Abstract Wikipedia, a new project that has been unanimously approved by the Wikimedia Foundation Board of Trustees. Abstract Wikipedia proposes a new way to generate baseline encyclopedic content in a multilingual fashion, allowing more contributors and more readers to share more knowledge in more languages. It is an approach that aims to make cross-lingual cooperation easier on our projects, increase the sustainability of our movement through expanding access to participation, improve the user experience for readers of all languages, and innovate in free knowledge by connecting some of the strengths of our movement to create something new. This is our first new project in over seven years. Abstract Wikipedia was submitted as a project proposal by Denny Vrandečić in May 2020 <ref>[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]</ref> after years of preparation and research, leading to a detailed plan and lively discussions in the Wikimedia communities. We know that the energy and the creativity of the community often runs up against language barriers, and information that is available in one language may not make it to other language Wikipedias. Abstract Wikipedia intends to look and feel like a Wikipedia, but build on the powerful, language-independent conceptual models of Wikidata, with the goal of letting volunteers create and maintain Wikipedia articles across our polyglot Wikimedia world. The project will allow volunteers to assemble the fundamentals of an article using words and entities from Wikidata. Because Wikidata uses conceptual models that are meant to be universal across languages, it should be possible to use and extend these building blocks of knowledge to create models for articles that also have universal value. Using code, volunteers will be able to translate these abstract “articles” into their own languages. If successful, this could eventually allow everyone to read about any topic in Wikidata in their own language. As you can imagine, this work will require a lot of software development, and a lot of cooperation among Wikimedians. In order to make this effort possible, Denny will join the Foundation as a staff member in July and lead this initiative. You may know Denny as the creator of Wikidata, a long-time community member, a former staff member at Wikimedia Deutschland, and a former Trustee at the Wikimedia Foundation <ref>[[m:User:Denny|User:Denny]]</ref>. We are very excited that Denny will bring his skills and expertise to work on this project alongside the Foundation’s product, technology, and community liaison teams. It is important to acknowledge that this is an experimental project, and that every Wikipedia community has different needs. This project may offer some communities great advantages. Other communities may engage less. Every language Wikipedia community will be free to choose and moderate whether or how they would use content from this project. We are excited that this new wiki-project has the possibility to advance knowledge equity through increased access to knowledge. It also invites us to consider and engage with critical questions about how and by whom knowledge is constructed. We look forward to working in cooperation with the communities to think through these important questions. There is much to do as we begin designing a plan for Abstract Wikipedia in close collaboration with our communities. I encourage you to get involved by going to the project page and joining the new mailing list <ref>[[mail:abstract-wikipedia|Abstract Wikipedia mailing list]]</ref>. We recognize that Abstract Wikipedia is ambitious, but we also recognize its potential. We invite you all to join us on a new, unexplored path. Yours, Katherine Maher (Executive Director, Wikimedia Foundation) <references/> </div> <small>Sent by [[:m:User:Elitre (WMF)]] 01:10, 10 جولائی 2020 (PKT) - '''[[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/July 2020 announcement]]''' </small> <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/All_wikis_June_2020&oldid=20265921 --> == Technical Wishes: FileExporter and FileImporter become default features on all Wikis == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> The [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileExporter and FileImporter]] will become a default features on all wikis until August 7, 2020. They are planned to help you to move files from your local wiki to Wikimedia Commons easier while keeping all original file information (Description, Source, Date, Author, View History) intact. Additionally, the move is documented in the files view history. How does it work? Step 1: If you are an auto-confirmed user, you will see a link "Move file to Wikimedia Commons" on the local file page. Step 2: When you click on this link, the FileImporter checks if the file can in fact be moved to Wikimedia Commons. These checks are performed based on the wiki's [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons/Configuration_file_documentation|configuration file]] which is created and maintained by each local wiki community. Step 3: If the file is compatible with Wikimedia Commons, you will be taken to an import page, at which you can update or add information regarding the file, such as the description. You can also add the 'Now Commons' template to the file on the local wiki by clicking the corresponding check box in the import form. Admins can delete the file from the local wiki by enabling the corresponding checkbox. By clicking on the 'Import' button at the end of the page, the file is imported to Wikimedia Commons. If you want to know more about the [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileImporter extension]] or the [[m:WMDE_Technical_Wishes|Technical Wishes Project]], follow the links. --For the Technical Wishes Team: </div>[[User:Max Klemm (WMDE)|Max Klemm (WMDE)]] 14:14, 6 اگست 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Max Klemm (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=20343133 --> == Important: maintenance operation on September 1st == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2020|Read this message in another language]] • [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2020|{{int:please-translate}}]] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will be testing its secondary data centre. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic to the secondary data centre on '''Tuesday, September 1st 2020'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Tuesday, September 1st. The test will start at [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20200901T14 14:00 UTC] (15:00 BST, 16:00 CEST, 10:00 EDT, 19:30 IST, 07:00 PDT, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Wednesday September 2). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the week of September 1st, 2020. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch Datacenter#Schedule for 2018 switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. '''Please share this information with your community.''' </div></div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]])</span> 18:48, 26 اگست 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20384955 --> == New Wikipedia Library Collections Now Available (September 2020) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL owl says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing new free, full-access, accounts to reliable sources as part of our [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ research access program]. You can sign up for new accounts and research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/101/ Al Manhal]''' – Arabic journals and ebooks * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/102/ Ancestry.com]''' – Genealogical and historical records * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/100/ RILM]''' – Music encyclopedias Many other partnerships are listed on [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ our partners page], including [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/49/ Adam Matthew], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/57/ EBSCO], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/55/ Gale] and [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/54/ JSTOR]. A significant portion of our collection now no longer requires individual applications to access! Read more in our [https://diff.wikimedia.org/2020/06/24/simplifying-your-research-needs-the-wikipedia-library-launches-new-technical-improvements-and-partnerships/ recent blog post]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 14:49, 3 ستمبر 2020 (PKT) :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=20418180 --> == Invitation to participate in the conversation == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''{{int:Hello}}. Apologies for cross-posting, and that you may not be reading this message in your native language: translations of the following announcement may be available on '''[[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Draft review/Invitation (long version)|Meta]]'''. {{int:please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' We are excited to share '''[[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Draft review|a draft of the Universal Code of Conduct]]''', which the Wikimedia Foundation Board of Trustees called for earlier this year, for your review and feedback. The discussion will be open until October 6, 2020. The UCoC Drafting Committee wants to learn which parts of the draft would present challenges for you or your work. What is missing from this draft? What do you like, and what could be improved? Please join the conversation and share this invitation with others who may be interested to join, too. To reduce language barriers during the process, you are welcomed to translate this message and the [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Draft review|Universal Code of Conduct/Draft review]]. You and your community may choose to provide your opinions/feedback using your local languages. To learn more about the UCoC project, see the [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] page, and the [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/FAQ|FAQ]], on Meta. Thanks in advance for your attention and contributions, [[:m:Talk:Trust_and_Safety|The Trust and Safety team at Wikimedia Foundation]], 22:55, 10 ستمبر 2020 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Draft_review/Invitation_(long_version)/List&oldid=20440292 --> == Wiki of functions naming contest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:Please-translate}} {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Wikimedia wiki project. This project will be a wiki where the community can work together on a library of [[m:Special:MyLanguage/Abstract_Wikipedia/Wiki_of_functions_naming_contest#function|functions]]. The community can create new functions, read about them, discuss them, and share them. Some of these functions will be used to help create language-independent Wikipedia articles that can be displayed in any language, as part of the Abstract Wikipedia project. But functions will also be usable in many other situations. There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with voting beginning on 29 September and 27 October. Our goal is to have a final project name selected on 8 December. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Wiki of functions naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</div> 02:22, 30 ستمبر 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/Global_message_delivery_split_5&oldid=20492309 --> == Call for feedback about Wikimedia Foundation Bylaws changes and Board candidate rubric == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}. Apologies if you are not reading this message in your native language. {{Int:Please-translate}}. Today the Wikimedia Foundation Board of Trustees starts two calls for feedback. One is about changes to the Bylaws mainly to increase the Board size from 10 to 16 members. The other one is about a trustee candidate rubric to introduce new, more effective ways to evaluate new Board candidates. The Board welcomes your comments through 26 October. For more details, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard/October 2020 - Call for feedback about Bylaws changes and Board candidate rubric|check the full announcement]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[m:User:Qgil-WMF|Qgil-WMF]] ([[m:User talk:Qgil-WMF|talk]]) 22:17, 7 اکتوبر 2020 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/Board&oldid=20519859 --> == Important: maintenance operation on October 27 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2020|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic back to the primary data center on '''Tuesday, October 27 2020'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Tuesday, October 27. The test will start at [https://zonestamp.toolforge.org/1603807200 14:00 UTC] (14:00 WET, 15:00 CET, 10:00 EDT, 19:30 IST, 07:00 PDT, 23:00 JST, and in New Zealand at 03:00 NZDT on Wednesday October 28). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the week of October 26, 2020. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter#Schedule_for_2020_switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div></div> -- <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]])</span> 22:11, 21 اکتوبر 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20519839 --> == Wiki of functions naming contest - Round 2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose the name for the new Wikimedia wiki project - the library of functions. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikicode, Wikicodex, Wikifunctions, Wikifusion, Wikilambda, Wikimedia Functions</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Wiki of functions naming contest/Names|please learn more and vote now]]''' at Meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] </div> 03:10, 6 نومبر 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20564572 --> == [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Invitation|Community Wishlist Survey 2021]] == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Magic Wand Icon 229981 Color Flipped.svg|thumb|48px]] The '''[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|2021 Community Wishlist Survey]]''' is now open! This survey is the process where communities decide what the [[m:Community Tech|Community Tech]] team should work on over the next year. We encourage everyone to submit proposals until the deadline on '''{{#time:j xg|2020-11-30|{{PAGELANGUAGE}}}}''', or comment on other proposals to help make them better. The communities will vote on the proposals between {{#time:j xg|2020-12-08|{{PAGELANGUAGE}}}} and {{#time:j xg|2020-12-21|{{PAGELANGUAGE}}}}. The Community Tech team is focused on tools for experienced Wikimedia editors. You can write proposals in any language, and we will translate them for you. Thank you, and we look forward to seeing your proposals! </div> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</span> 23:09, 20 نومبر 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/1&oldid=20689939 --> == Wikidata descriptions changes to be included more often in Recent Changes and Watchlist == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''Sorry for sending this message in English. Translations are available on [[m:Special:MyLanguage/Announcements/Announcement Wikidata descriptions in watchlist|this page]]. Feel free to translate it in more languages!'' As you may know, you can include changes coming from Wikidata in your Watchlist and Recent Changes ([[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist|in your preferences]]). Until now, this feature didn’t always include changes made on Wikidata descriptions due to the way Wikidata tracks the data used in a given article. Starting on December 3rd, the Watchlist and Recent Changes will include changes on the descriptions of Wikidata Items that are used in the pages that you watch. This will only include descriptions in the language of your wiki to make sure that you’re only seeing changes that are relevant to your wiki. This improvement was requested by many users from different projects. We hope that it can help you monitor the changes on Wikidata descriptions that affect your wiki and participate in the effort of improving the data quality on Wikidata for all Wikimedia wikis and beyond. Note: if you didn’t use the Wikidata watchlist integration feature for a long time, feel free to give it another chance! The feature has been improved since the beginning and the content it displays is more precise and useful than at the beginning of the feature in 2015. If you encounter any issue or want to provide feedback, feel free to use [[Phab:T191831|this Phabricator ticket]]. Thanks! [[:d:User:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] 19:39, 30 نومبر 2020 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lea_Lacroix_(WMDE)/wikis&oldid=20728482 --> == 2020 Coolest Tool Award Ceremony on December 11th == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello all, The ceremony of the 2020 [[m:Coolest_Tool_Award|Wikimedia Coolest Tool Award]] will take place virtually on Friday, December 11th, at 17:00 GMT. This award is highlighting tools that have been nominated by contributors to the Wikimedia projects, and the ceremony will be a nice moment to show appreciation to the tools developers and maybe discover new tools! You will find more information [[m:Coolest_Tool_Award|here]] about the livestream and the discussions channels. Thanks for your attention, [[:d:User:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] 15:55, 7 دسمبر 2020 (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20734978 --> == Community Wishlist Survey 2021 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Magic Wand Icon 229981 Color Flipped.svg|thumb|48px]] '''We invite all registered users to vote on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|2021 Community Wishlist Survey]]. You can vote from now until {{#time:j xg|2020-12-21|en}} for as many different wishes as you want.''' In the Survey, wishes for new and improved tools for experienced editors are collected. After the voting, we will do our best to grant your wishes. We will start with the most popular ones. We, the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]], are one of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]] teams. We create and improve editing and wiki moderation tools. What we work on is decided based on results of the Community Wishlist Survey. Once a year, you can submit wishes. After two weeks, you can vote on the ones that you're most interested in. Next, we choose wishes from the survey to work on. Some of the wishes may be granted by volunteer developers or other teams. '''[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Tracking|You can view and vote all proposals here.]]''' We are waiting for your votes. Thank you! </div> [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] 05:52, 15 دسمبر 2020 (PKT) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/1&oldid=20689939 --> == IMPORTANT: Admin activity review == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): #Danish47 (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, --[[ورتنوالا:علاء|علاء]] ([[ورتن گل بات:علاء|گل بات]] • [[خاص:Contributions/علاء|کم]]) ۱۴:۲۴, ۲۴ جنوری ۲۰۲۱ (PKT) </div> == Moving Wikimania 2021 to a Virtual Event == <div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Wikimania_logo_with_text_2.svg|right|alt=Wikimania's logo.|75px]] ''{{int:Hello}}. Apologies if you are not reading this message in your native language. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' [[:m:Wikimania 2021|Wikimania will be a virtual event this year]], and hosted by a wide group of community members. Whenever the next in-person large gathering is possible again, [[:m:ESEAP Hub|the ESEAP Core Organizing Team]] will be in charge of it. Stay tuned for more information about how ''you'' can get involved in the planning process and other aspects of the event. [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2021-January/096141.html Please read the longer version of this announcement on wikimedia-l]. ''ESEAP Core Organizing Team, Wikimania Steering Committee, Wikimedia Foundation Events Team'', ۲۰:۱۶, ۲۷ جنوری ۲۰۲۱ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Elitre_(WMF)/Wikimania21&oldid=21014617 --> == Project Grant Open Call == This is the announcement for the [[m:Grants:Project|Project Grants program]] open call that started on January 11, with the submission deadline of February 10, 2021.<br> This first open call will be focussed on Community Organizing proposals. A second open call focused on research and software proposals is scheduled from February 15 with a submission deadline of March 16, 2021.<br> For the Round 1 open call, we invite you to propose grant applications that fall under community development and organizing (offline and online) categories. Project Grant funds are available to support individuals, groups, and organizations to implement new experiments and proven ideas, from organizing a better process on your wiki, coordinating a campaign or editathon series to providing other support for community building. We offer the following resources to help you plan your project and complete a grant proposal:<br> * Weekly proposals clinics via Zoom during the Open Call. Join us for [[m:Grants:Project|#Upcoming_Proposal_Clinics|real-time discussions]] with Program Officers and select thematic experts and get live feedback about your Project Grants proposal. We’ll answer questions and help you make your proposal better. We also offer these support pages to help you build your proposal: * [[m:Grants:Project/Tutorial|Video tutorials]] for writing a strong application<br> * General [[m:Grants:Project/Plan|planning page]] for Project Grants <br> * [[m:Grants:Project/Learn|Program guidelines and criteria]]<br> Program officers are also available to offer individualized proposal support upon request. Contact us if you would like feedback or more information.<br> We are excited to see your grant ideas that will support our community and make an impact on the future of Wikimedia projects. Put your idea into motion, and [[m:Grants:Project/Apply|submit your proposal]] by February 10, 2021!<br> Please feel free to get in touch with questions about getting started with your grant application, or about serving on the Project Grants Committee. Contact us at projectgrants{{at}}wikimedia.org. Please help us translate this message to your local language. [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۳:۰۱, ۲۸ جنوری ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:RSharma (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=20808431 --> == New Wikipedia Library Collections Available Now (February 2021) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL owl says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing new free, full-access, accounts to reliable sources as part of our [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ research access program]. You can sign up to access research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/103/ Taxmann]''' – Taxation and law database * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/104/ PNAS]''' – Official journal of the National Academy of Sciences * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/57/ EBSCO]''' – New Arabic and Spanish language databases added We have a wide array of [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ other collections available], and a significant number now no longer require individual applications to access! Read more in our [https://diff.wikimedia.org/2020/06/24/simplifying-your-research-needs-the-wikipedia-library-launches-new-technical-improvements-and-partnerships/ blog post]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects! :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> --۱۷:۵۷, ۱ فروری ۲۰۲۱ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=21022367 --> == Feminism & Folklore 1 February - 31 March == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} Greetings! You are invited to participate in '''[[m:Feminism and Folklore 2021|Feminism and Folklore]] writing contest'''. This year Feminism and Folklore will focus on feminism, women's biographies and gender-focused topics for the project in league with Wiki Loves Folklore gender gap focus with folk culture theme on Wikipedia. folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, etc. You can help us in enriching the folklore documentation on Wikipedia from your region by creating or improving articles centered on folklore around the world, including, but not limited to folk festivals, folk dances, folk music, women and queer personalities in folklore, folk culture (folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch-hunting, fairy tales and more. You can contribute to new articles or translate from the list of [[:m:Feminism and Folklore 2021/List of Articles|suggested articles here]]. You can also support us in translating the [[m:Feminism and Folklore 2021|project page]] and help us spread the word in your native language. Learn more about the contest and prizes from our [[m:Feminism and Folklore 2021|project page]]. Thank you. Feminism and Folklore team, [[m:User:Joy Agyepong|Joy Agyepong]] ([[m:User talk:Joy Agyepong|talk]]) ۰۷:۴۰, ۱۶ فروری ۲۰۲۱ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=20421065 --> == Wikifunctions logo contest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{Int:Hello}}. Please help to choose a design concept for the logo of the new Wikifunctions wiki. Voting starts today and will be open for 2 weeks. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Wikifunctions logo concept/Vote|please learn more and vote now]]''' at Meta-Wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</div> ۰۶:۴۷, ۲ مارچ ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21087740 --> == Universal Code of Conduct – 2021 consultations == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> === Universal Code of Conduct Phase 2 === {{int:please-translate}} The [[:wmf:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|'''Universal Code of Conduct (UCoC)''']] provides a universal baseline of acceptable behavior for the entire Wikimedia movement and all its projects. The project is currently in Phase 2, outlining clear enforcement pathways. You can read more about the whole project on its [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|'''project page''']]. ==== Drafting Committee: Call for applications ==== The Wikimedia Foundation is recruiting volunteers to join a committee to draft how to make the code enforceable. Volunteers on the committee will commit between 2 and 6 hours per week from late April through July and again in October and November. It is important that the committee be diverse and inclusive, and have a range of experiences, including both experienced users and newcomers, and those who have received or responded to, as well as those who have been falsely accused of harassment. To apply and learn more about the process, see [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee|Universal Code of Conduct/Drafting committee]]. ==== 2021 community consultations: Notice and call for volunteers / translators ==== From 5 April – 5 May 2021 there will be conversations on many Wikimedia projects about how to enforce the UCoC. We are looking for volunteers to translate key material, as well as to help host consultations on their own languages or projects using suggested [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/2021 consultations/Discussion|key questions]]. If you are interested in volunteering for either of these roles, please [[:m:Talk:Universal Code of Conduct/2021 consultations|contact us]] in whatever language you are most comfortable. To learn more about this work and other conversations taking place, see [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/2021 consultations|Universal Code of Conduct/2021 consultations]]. -- [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ([[User talk:Xeno (WMF)|talk]]) ۰۳:۰۶, ۶ اپریل ۲۰۲۱ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MNadzikiewicz_(WMF)/Without_Russian,_Polish_and_translated/5&oldid=21302202 --> == Line numbering coming soon to all wikis == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Technical_Wishes_–_Line_numbering_-_2010_wikitext_editor.png|thumb|Example]] From April 15, you can enable line numbering in some wikitext editors - for now in the template namespace, coming to more namespaces soon. This will make it easier to detect line breaks and to refer to a particular line in discussions. These numbers will be shown if you enable the syntax highlighting feature ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror extension]]), which is supported in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|2010]] and [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017]] wikitext editors. More information can be found on [[m:WMDE Technical Wishes/Line Numbering|this project page]]. Everyone is invited to test the feature, and to give feedback [[m:talk:WMDE Technical Wishes/Line Numbering|on this talk page]]. </div> -- [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] ۲۰:۰۹, ۱۲ اپریل ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=21329014 --> == Suggested Values == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> From April 29, it will be possible to suggest values for parameters in templates. Suggested values can be added to [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] and will then be shown as a drop-down list in [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|VisualEditor]]. This allows template users to quickly select an appropriate value. This way, it prevents potential errors and reduces the effort needed to fill the template with values. It will still be possible to fill in values other than the suggested ones. More information, including the supported parameter types and how to create suggested values: [[mw:Help:TemplateData#suggestedvalues|[1]]] [[m:WMDE_Technical_Wishes/Suggested_values_for_template_parameters|[2]]]. Everyone is invited to test the feature, and to give feedback [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Suggested values for template parameters|on this talk page]]. </div> [[m:User:Timur Vorkul (WMDE)|Timur Vorkul (WMDE)]] ۱۹:۰۸, ۲۲ اپریل ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:Timur Vorkul (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=21361904 --> == Universal Code of Conduct News – Issue 1 == <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Universal Code of Conduct News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 1, June 2021'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1|Read the full newsletter]]</span> ---- Welcome to the first issue of [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct News]]! This newsletter will help Wikimedians stay involved with the development of the new code, and will distribute relevant news, research, and upcoming events related to the UCoC. Please note, this is the first issue of UCoC Newsletter which is delivered to all subscribers and projects as an announcement of the initiative. If you want the future issues delivered to your talk page, village pumps, or any specific pages you find appropriate, you need to [[m:Global message delivery/Targets/UCoC Newsletter Subscription|subscribe here]]. You can help us by translating the newsletter issues in your languages to spread the news and create awareness of the new conduct to keep our beloved community safe for all of us. Please [[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/Participate|add your name here]] if you want to be informed of the draft issue to translate beforehand. Your participation is valued and appreciated. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> * '''Affiliate consultations''' – Wikimedia affiliates of all sizes and types were invited to participate in the UCoC affiliate consultation throughout March and April 2021. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec1|continue reading]]) * '''2021 key consultations''' – The Wikimedia Foundation held enforcement key questions consultations in April and May 2021 to request input about UCoC enforcement from the broader Wikimedia community. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec2|continue reading]]) * '''Roundtable discussions''' – The UCoC facilitation team hosted two 90-minute-long public roundtable discussions in May 2021 to discuss UCoC key enforcement questions. More conversations are scheduled. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec3|continue reading]]) * '''Phase 2 drafting committee''' – The drafting committee for the phase 2 of the UCoC started their work on 12 May 2021. Read more about their work. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec4|continue reading]]) * '''Diff blogs''' – The UCoC facilitators wrote several blog posts based on interesting findings and insights from each community during local project consultation that took place in the 1st quarter of 2021. ([[m:Universal Code of Conduct/Newsletter/1#sec5|continue reading]])</div> --[[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۴:۰۶, ۱۲ جون ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:SOyeyele (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SOyeyele_(WMF)/Announcements/Other_languages&oldid=21578291 --> == Wikimania 2021: Individual Program Submissions == [[File:Wikimania logo with text 2.svg|right|200px]] Dear all, Wikimania 2021 will be [[:wikimania:2021:Save the date and the Core Organizing Team|hosted virtually]] for the first time in the event's 15-year history. Since there is no in-person host, the event is being organized by a diverse group of Wikimedia volunteers that form the [[:wikimania:2021:Organizers|Core Organizing Team]] (COT) for Wikimania 2021. '''Event Program''' - Individuals or a group of individuals can submit their session proposals to be a part of the program. There will be translation support for sessions provided in a number of languages. See more information [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines#Language Accessibility|here]]. Below are some links to guide you through; * [[:wikimania:2021:Submissions|Program Submissions]] * [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines|Session Submission Guidelines]] * [[:wikimania:2021:FAQ|FAQ]] Please note that the deadline for submission is 18th June 2021. '''Announcements'''- To keep up to date with the developments around Wikimania, the COT sends out weekly updates. You can view them in the Announcement section [[:wikimania:2021:Announcements|here]]. '''Office Hour''' - If you are left with questions, the COT will be hosting some office hours (in multiple languages), in multiple time-zones, to answer any programming questions that you might have. Details can be found [[:wikimania:2021:Organizers#Office hours schedule|here.]] Best regards, [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۹:۱۸, ۱۶ جون ۲۰۲۱ (PKT) On behalf of Wikimania 2021 Core Organizing Team <!-- Message sent by User:Bodhisattwa@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=21597568 --> == Editing news 2021 #2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2021/June|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:Reply Tool A-B test comment completion.png|alt=Junior contributors comment completion rate across all participating Wikipedias|thumb|296x296px|When newcomers had the Reply tool and tried to post on a talk page, they were more successful at posting a comment. ([https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ Source])]] Earlier this year, the Editing team ran a large study of [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply Tool]]. The main goal was to find out whether the Reply Tool helped [[mw:Talk pages project/Glossary|newer editors]] communicate on wiki. The second goal was to see whether the comments that newer editors made using the tool needed to be reverted more frequently than comments newer editors made with the existing wikitext page editor. The key results were: * Newer editors who had automatic ("default on") access to the Reply tool were [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ more likely] to post a comment on a talk page. * The comments that newer editors made with the Reply Tool were also [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ less likely] to be reverted than the comments that newer editors made with page editing. These results give the Editing team confidence that the tool is helpful. <strong>Looking ahead</strong> The team is planning to make the Reply tool available to everyone as an opt-out preference in the coming months. This has already happened at the Arabic, Czech, and Hungarian Wikipedias. The next step is to [[phab:T280599|resolve a technical challenge]]. Then, they will deploy the Reply tool first to the [[phab:T267379|Wikipedias that participated in the study]]. After that, they will deploy it, in stages, to the other Wikipedias and all WMF-hosted wikis. You can turn on "{{int:discussiontools-preference-label}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|in Beta Features]] now. After you get the Reply tool, you can change your preferences at any time in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> ۱۹:۱۴, ۲۴ جون ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=21624491 --> == Server switch == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch 2020|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. <!-- They will switch all traffic back to the primary data center on '''Tuesday, October 27 2020'''. --> Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Tuesday, 29 June 2021. The test will start at [https://zonestamp.toolforge.org/1624975200 14:00 UTC] (07:00 PDT, 10:00 EDT, 15:00 WEST/BST, 16:00 CEST, 19:30 IST, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Wednesday 30 June). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. *There will be code freezes for the week of June 28. Non-essential code deployments will not happen. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter#Schedule_for_2021_switch|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div></div> [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ۰۶:۱۹, ۲۷ جون ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21463754 --> == Wiki Loves Women South Asia 2021 == [[File:Wiki Loves Women logo.svg|right|frameless]] '''Wiki Loves Women South Asia''' is back with the 2021 edition. Join us to minify gender gaps and enrich Wikipedia with more diversity. Happening from 1 September - 30 September, [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women South Asia]] welcomes the articles created on gender gap theme. This year we will focus on women's empowerment and gender discrimination related topics. We warmly invite you to help organize or participate in the competition in your community. You can learn more about the scope and the prizes at the [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2021|project page]]. Best wishes,<br> [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women Team]]<br>۱۵:۴۲, ۱۴ جولائی ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:MdsShakil@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MdsShakil/sandbox/2&oldid=21730887 --> == New Wikipedia Library collections and design update (August 2021) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says log in today!]] [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/users/my_library/ The Wikipedia Library] is pleased to announce the addition of new collections, alongside a new interface design. New collections include: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/107/ Cabells]''' – Scholarly and predatory journal database * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/108/ Taaghche]''' - Persian language e-books * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/112/ Merkur]''', '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/111/ Musik & Ästhetik]''', and '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/110/ Psychologie, Psychotherapie, Psychoanalyse]''' - German language magazines and journals published by Klett-Cotta * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/117/ Art Archiv]''', '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/113/ Capital]''', '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/115/ Geo]''', '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/116/ Geo Epoche]''', and '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/114/ Stern]''' - German language newspapers and magazines published by Gruner + Jahr Additionally, '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/105/ De Gruyter]''' and '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/106/ Nomos]''' have been centralised from their previous on-wiki signup location on the German Wikipedia. Many other collections are freely available by simply logging in to [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ The Wikipedia Library] with your Wikimedia login! We are also excited to announce that the first version of a new design for My Library was deployed this week. We will be iterating on this design with more features over the coming weeks. Read more on the [[:m:Library Card platform/Design improvements|project page on Meta]]. Lastly, an Echo notification will begin rolling out soon to notify eligible editors about the library ([[Phab:T132084|T132084]]). If you can translate the notification please do so [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-thewikipedialibrary at TranslateWiki]! --The Wikipedia Library Team ۱۸:۲۳, ۱۱ اگست ۲۰۲۱ (PKT) :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=21851699 --> == Invitation for Wiki Loves Women South Asia 2021 == <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''</span><br>'''September 1 - September 30, 2021'''<span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|<span style="font-size:10px;color:red">''view details!''</span>]]</span> ----[[File:Wiki Loves Women South Asia.svg|right|frameless]]'''Wiki Loves Women South Asia''' is back with the 2021 edition. Join us to minify gender gaps and enrich Wikipedia with more diversity. Happening from 1 September - 30 September, [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women South Asia]] welcomes the articles created on gender gap theme. This year we will focus on women's empowerment and gender discrimination related topics.<br> We are proud to announce and invite you and your community to participate in the competition. You can learn more about the scope and the prizes at the [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|''project page'']].<br> Best wishes,<br> [[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women Team]] </div>۲۳:۳۹, ۱۳ اگست ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:MdsShakil@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MdsShakil/sandbox_1&oldid=21878984 --> == Universal Code of Conduct - Enforcement draft guidelines review == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="content"/>The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Phase_2|Universal Code of Conduct Phase 2 drafting committee]] would like comments about the '''[[:m:Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review|enforcement draft guidelines]]''' for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC). This review period is planned for 17 August 2021 through 17 October 2021. These guidelines are not final but you can help move the progress forward. The committee will revise the guidelines based upon community input. Comments can be shared in any language on the [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review|draft review talk page]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Discussions|multiple other venues]]. Community members are encouraged to organize conversations in their communities. There are planned live discussions about the UCoC enforcement draft guidelines: :[[wmania:2021:Submissions/Universal_Code_of_Conduct_Roundtable|Wikimania 2021 session]] (recorded 16 August) :[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/2021_consultations/Roundtable_discussions#Conversation hours|Conversation hours]] - 24 August, 31 August, 7 September @ 03:00 UTC & 14:00 UTC :[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/2021_consultations/Roundtable_discussions|Roundtable calls]] - 18 September @ 03:00 UTC & 15:00 UTC Summaries of discussions will be posted every two weeks [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee/Digests|here]]. Please let me know if you have any questions.<section end="content"/> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۴:۱۹, ۱۸ اگست ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Xeno_(WMF)/Delivery/Wikipedia&oldid=21895766 --> == Wikimedia Foundation Board of Trustees election has come to an end == Thank you for participating in the [[:meta:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]! Voting closed August 31 at 23:59. The official data, including the four most voted candidates, will be announced as soon as the [[:meta:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] completes their review of the ballots. The official announcement of the new trustees appointed will happen later, once the selected candidates have been confirmed by the Board. 6,946 community members from 216 wiki projects have voted. This makes 10.2% global participation, 1.1% higher than in the last Board elections. In 2017, 5167 people from 202 wiki projects cast their vote. A full analysis is planned to be published in a few days when the confirmed results are announced. In the meantime, you can check the [[:meta:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Stats|data produced during the election]]. Diversity was an important goal with these elections. Messages about the Board election were translated into 61 languages. This outreach worked well. There were 70 communities with eligible voters voting in this election for the first time. With your help, next year’s Board of Trustees election will be even better. ۱۵:۰۳, ۲ ستمبر ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Xeno_(WMF)/Delivery/Wikipedia&oldid=21895840 --> == The 2022 Community Wishlist Survey will happen in January == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello everyone, We hope all of you are as well and safe as possible during these trying times! We wanted to share some news about a change to the Community Wishlist Survey 2022. We would like to hear your opinions as well. Summary: <div style="font-style:italic;"> We will be running the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]] 2022 in January 2022. We need more time to work on the 2021 wishes. We also need time to prepare some changes to the Wishlist 2022. In the meantime, you can use a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Sandbox|dedicated sandbox to leave early ideas for the 2022 wishes]]. </div> === Proposing and wish-fulfillment will happen during the same year === In the past, the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] team has run the Community Wishlist Survey for the following year in November of the prior year. For example, we ran the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021|Wishlist for 2021]] in November 2020. That worked well a few years ago. At that time, we used to start working on the Wishlist soon after the results of the voting were published. However, in 2021, there was a delay between the voting and the time when we could start working on the new wishes. Until July 2021, we were working on wishes from the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2020|Wishlist for 2020]]. We hope having the Wishlist 2022 in January 2022 will be more intuitive. This will also give us time to fulfill more wishes from the 2021 Wishlist. === Encouraging wider participation from historically excluded communities === We are thinking how to make the Wishlist easier to participate in. We want to support more translations, and encourage under-resourced communities to be more active. We would like to have some time to make these changes. === A new space to talk to us about priorities and wishes not granted yet === We will have gone 365 days without a Wishlist. We encourage you to approach us. We hope to hear from you in the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey|talk page]], but we also hope to see you at our bi-monthly Talk to Us meetings! These will be hosted at two different times friendly to time zones around the globe. We will begin our first meeting '''September 15th at 23:00 UTC'''. More details about the agenda and format coming soon! === Brainstorm and draft proposals before the proposal phase === If you have early ideas for wishes, you can use the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Sandbox|new Community Wishlist Survey sandbox]]. This way, you will not forget about these before January 2022. You will be able to come back and refine your ideas. Remember, edits in the sandbox don't count as wishes! === Feedback === * What should we do to improve the Wishlist pages? * How would you like to use our new [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Sandbox|sandbox?]] * What, if any, risks do you foresee in our decision to change the date of the Wishlist 2022? * What will help more people participate in the Wishlist 2022? Answer on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey|talk page]] (in any language you prefer) or at our Talk to Us meetings. </div> [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[user talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) ۰۵:۲۳, ۷ ستمبر ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21980442 --> == Call for Candidates for the Movement Charter Drafting Committee ending 14 September 2021 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content"/>Movement Strategy announces [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee|the Call for Candidates for the Movement Charter Drafting Committee]]. The Call opens August 2, 2021 and closes September 14, 2021. The Committee is expected to represent [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Diversity_and_Expertise_Matrices|diversity in the Movement]]. Diversity includes gender, language, geography, and experience. This comprises participation in projects, affiliates, and the Wikimedia Foundation. English fluency is not required to become a member. If needed, translation and interpretation support is provided. Members will receive an allowance to offset participation costs. It is US$100 every two months. We are looking for people who have some of the following [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee#Role_Requirements|skills]]: * Know how to write collaboratively. (demonstrated experience is a plus) * Are ready to find compromises. * Focus on inclusion and diversity. * Have knowledge of community consultations. * Have intercultural communication experience. * Have governance or organization experience in non-profits or communities. * Have experience negotiating with different parties. The Committee is expected to start with 15 people. If there are 20 or more candidates, a mixed election and selection process will happen. If there are 19 or fewer candidates, then the process of selection without election takes place. Will you help move Wikimedia forward in this important role? Submit your candidacy [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee#Candidate_Statements|here]]. Please contact strategy2030[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with questions.<section end="announcement-content"/> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۲۲:۰۲, ۱۰ ستمبر ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Xeno_(WMF)/Delivery/Wikipedia&oldid=22002240 --> == Server switch == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. They will switch all traffic back to the primary data center on '''Tuesday, 14 September 2021'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on Tuesday, 14 September 2021. The test will start at [https://zonestamp.toolforge.org/1631628049 14:00 UTC] (07:00 PDT, 10:00 EDT, 15:00 WEST/BST, 16:00 CEST, 19:30 IST, 23:00 JST, and in New Zealand at 02:00 NZST on Wednesday, 15 September). *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div></div> [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[user talk:SGrabarczuk (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) ۰۵:۴۵, ۱۱ ستمبر ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21980442 --> == Talk to the Community Tech == [[File:Magic Wand Icon 229981 Color Flipped.svg|{{dir|{{pagelang}}|left|right}}|frameless|50px]] [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2021-09 Talk to Us|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Community_Wishlist_Survey/Updates/2021-09_Talk_to_Us&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hello! As we have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates|recently announced]], we, the team working on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]], would like to invite you to an online meeting with us. It will take place on [https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20210915T2300 '''September 15th, 23:00 UTC'''] on Zoom, and will last an hour. [https://wikimedia.zoom.us/j/89828615390 '''Click here to join''']. '''Agenda''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Status report 1#Prioritization Process|How we prioritize the wishes to be granted]] * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates|Why we decided to change the date]] from November 2021 to January 2022 * Update on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages|disambiguation]] and the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|real-time preview]] wishes * Questions and answers '''Format''' The meeting will not be recorded or streamed. Notes without attribution will be taken and published on Meta-Wiki. The presentation (first three points in the agenda) will be given in English. We can answer questions asked in English, French, Polish, and Spanish. If you would like to ask questions in advance, add them [[m:Talk:Community Wishlist Survey|on the Community Wishlist Survey talk page]] or send to sgrabarczuk@wikimedia.org. [[m:Special:MyLanguage/User:NRodriguez (WMF)|Natalia Rodriguez]] (the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] manager) will be hosting this meeting. '''Invitation link''' * [https://wikimedia.zoom.us/j/89828615390 Join online] * Meeting ID: 898 2861 5390 * One tap mobile ** +16465588656,,89828615390# US (New York) ** +16699006833,,89828615390# US (San Jose) * [https://wikimedia.zoom.us/u/kctR45AI8o Dial by your location] See you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) ۰۸:۰۳, ۱۱ ستمبر ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=21980442 --> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> == Select You the question statements for candidates of Drafting Committee Movement Charter == Into 2021-10-04 11:59:59 UTC you can select [[:m:Movement Charter/Drafting Committee/Election Compass Statements|question statements]] for the [[:m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates|candidates]] of [[:m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Drafting Committee]] [[:m:Special:MyLanguage/Movement_Charter|Movement Charter]]. ✍️ [[ورتنوالا:Dušan Kreheľ|Dušan Kreheľ]] ([[ورتن گل بات:Dušan Kreheľ|گل بات]] • [[خاص:Contributions/Dušan Kreheľ|کم]]) ۰۷:۴۶, ۳۰ ستمبر ۲۰۲۱ (PKT)</div> == Voting for the election for the members for the Movement Charter drafting committee is now open == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content"/> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/MCDC Voter Email short 12-10-2021|{{int:otherlanguages}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/MCDC Voter Email short 12-10-2021}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Voting for the election for the members for the Movement Charter drafting committee is now open. In total, 70 Wikimedians from around the world are running for 7 seats in these elections. '''Voting is open from October 12 to October 24, 2021.''' The committee will consist of 15 members in total: The online communities vote for 7 members, 6 members will be selected by the Wikimedia affiliates through a parallel process, and 2 members will be appointed by the Wikimedia Foundation. The plan is to assemble the committee by November 1, 2021. Learn about each candidate to inform your vote in the language that you prefer: <https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates> Learn about the Drafting Committee: <https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee> We are piloting a voting advice application for this election. Click yourself through the tool and you will see which candidate is closest to you! Check at <https://mcdc-election-compass.toolforge.org/> Read the full announcement: <https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Elections> '''Go vote at SecurePoll on:''' <https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Elections> Best, Movement Strategy & Governance Team, Wikimedia Foundation <section end="announcement-content"/> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۷:۲۵, ۱۴ اکتوبر ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Xeno_(WMF)/Delivery/Wikipedia&oldid=22185710 --> == Learn how Movement Strategy Implementation Grants can support your Movement Strategy plans == <section begin="announcement-content"/>Movement Strategy Implementation grants now provide more than $2,000 USD to put Movement Strategy plans into action. Find out more about [[:m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About|Movement Strategy Implementation grants, the criteria, and how to apply]].<section end="annoumcent-content"/> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] ([[User talk:MNadzikiewicz (WMF)#top|talk]]) 13:30, 29 October 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MNadzikiewicz_(WMF)/Delivery&oldid=22247589 --> == Meet the new Movement Charter Drafting Committee members == <section begin="announcement-content"/> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Movement Charter Drafting Committee election and selection processes are complete. * The [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results|election results have been published]]. 1018 participants voted to elect seven members to the committee: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Richard_Knipel_(Pharos)|Richard Knipel (Pharos)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Anne_Clin_(Risker)|Anne Clin (Risker)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Alice_Wiegand_(lyzzy)|Alice Wiegand (Lyzzy)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Micha%C5%82_Buczy%C5%84ski_(Aegis_Maelstrom)|Michał Buczyński (Aegis Maelstrom)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Richard_(Nosebagbear)|Richard (Nosebagbear)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Ravan_J_Al-Taie_(Ravan)|Ravan J Al-Taie (Ravan)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Ciell_(Ciell)|Ciell (Ciell)]]'''. * The [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates#Affiliate-chosen_members|affiliate process]] has selected six members: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Anass_Sedrati_(Anass_Sedrati)|Anass Sedrati (Anass Sedrati)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#%C3%89rica_Azzellini_(EricaAzzellini)|Érica Azzellini (EricaAzzellini)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Jamie_Li-Yun_Lin_(Li-Yun_Lin)|Jamie Li-Yun Lin (Li-Yun Lin)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Georges_Fodouop_(Geugeor)|Georges Fodouop (Geugeor)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Manavpreet_Kaur_(Manavpreet_Kaur)|Manavpreet Kaur (Manavpreet Kaur)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Candidates#Pepe_Flores_(Padaguan)|Pepe Flores (Padaguan)]]'''. * The Wikimedia Foundation has [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates#Wikimedia_Foundation-chosen_members|appointed]] two members: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates#Runa_Bhattacharjee_(Runab_WMF)|Runa Bhattacharjee (Runab WMF)]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Candidates#Jorge_Vargas_(JVargas_(WMF))|Jorge Vargas (JVargas (WMF))]]'''. The committee will convene soon to start its work. The committee can appoint up to three more members to bridge diversity and expertise gaps. If you are interested in engaging with [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Movement Charter]] drafting process, follow the updates [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|on Meta]] and join the [https://t.me/joinchat/U-4hhWtndBjhzmSf Telegram group]. With thanks from the Movement Strategy and Governance team<section end="announcement-content"/> ۲۰:۵۳, ۵ نومبر ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MNadzikiewicz_(WMF)/Delivery&oldid=22300322 --> == Upcoming Call for Feedback about the Board of Trustees elections == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content /> :''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback:2022 Board of Trustees election/Upcoming Call for Feedback about the Board of Trustees elections|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback:2022 Board of Trustees election/Upcoming Call for Feedback about the Board of Trustees elections}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Board of Trustees is preparing a call for feedback about the upcoming Board Elections, from January 7 - February 10, 2022. While details will be finalized the week before the call, we have confirmed at least two questions that will be asked during this call for feedback: * What is the best way to ensure fair representation of emerging communities among the Board? * What involvement should candidates have during the election? While additional questions may be added, the Movement Strategy and Governance team wants to provide time for community members and affiliates to consider and prepare ideas on the confirmed questions before the call opens. We apologize for not having a complete list of questions at this time. The list of questions should only grow by one or two questions. The intention is to not overwhelm the community with requests, but provide notice and welcome feedback on these important questions. '''Do you want to help organize local conversation during this Call?''' Contact the [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance team]] on Meta, on [https://t.me/wmboardgovernancechat Telegram], or via email at msg[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org. Reach out if you have any questions or concerns. The Movement Strategy and Governance team will be minimally staffed until January 3. Please excuse any delayed response during this time. We also recognize some community members and affiliates are offline during the December holidays. We apologize if our message has reached you while you are on holiday. Best, Movement Strategy and Governance<section end="announcement-content" /> </div> {{int:thank-you}} [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۲۲:۵۶, ۲۷ دسمبر ۲۰۲۱ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/Wikipedia&oldid=22502754 --> == Feminism and Folklore 2022 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} Greetings! You are invited to participate in '''[[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competion. This year Feminism and Folklore will focus on feminism, women biographies and gender-focused topics for the project in league with Wiki Loves Folklore gender gap focus with folk culture theme on Wikipedia. You can help us in enriching the folklore documentation on Wikipedia from your region by creating or improving articles focused on folklore around the world, including, but not limited to folk festivals, folk dances, folk music, women and queer personalities in folklore, folk culture (folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more. You can contribute to new articles or translate from the list of suggested articles [[:m:Feminism and Folklore 2022/List of Articles|here]]. You can also support us in organizing the contest on your local Wikipedia by signing up your community to participate in this project and also translating the [[m:Feminism and Folklore 2022|project page]] and help us spread the word in your native language. Learn more about the contest and prizes from our project page. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2022|talk page]] or via Email if you need any assistance... Thank you. '''Feminism and Folklore Team''', [[User:Tiven2240|Tiven2240]] --۱۰:۴۹, ۱۱ جنوری ۲۰۲۲ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf&oldid=22574381 --> == Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" />:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open/Short|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Call for Feedback: Board of Trustees elections is now open and will close on 7 February 2022. With this Call for Feedback, the Movement Strategy and Governance team is taking a different approach. This approach incorporates community feedback from 2021. Instead of leading with proposals, the Call is framed around key questions from the Board of Trustees. The key questions came from the feedback about the 2021 Board of Trustees election. The intention is to inspire collective conversation and collaborative proposal development about these key questions. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections|Join the conversation.]] Best, Movement Strategy and Governance<section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۶:۰۴, ۱۵ جنوری ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/Wikipedia&oldid=22610145 --> == Movement Strategy and Governance News – Issue 5 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ucoc-newsletter"/> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5/Global message|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Strategy and Governance/Newsletter/5/Global message}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' <span style="font-size:200%;">'''Movement Strategy and Governance News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 5, January 2022'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5|'''Read the full newsletter''']]</span> ---- Welcome to the fifth issue of Movement Strategy and Governance News (formerly known as Universal Code of Conduct News)! This revamped newsletter distributes relevant news and events about the Movement Charter, Universal Code of Conduct, Movement Strategy Implementation grants, Board elections and other relevant MSG topics. This Newsletter will be distributed quarterly, while more frequent Updates will also be delivered weekly or bi-weekly to subscribers. Please remember to subscribe [[:m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|here]] if you would like to receive these updates. <div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> *'''Call for Feedback about the Board elections''' - We invite you to give your feedback on the upcoming WMF Board of Trustees election. This call for feedback went live on 10th January 2022 and will be concluded on 16th February 2022. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Call for Feedback about the Board elections|continue reading]]) *'''Universal Code of Conduct Ratification''' - In 2021, the WMF asked communities about how to enforce the Universal Code of Conduct policy text. The revised draft of the enforcement guidelines should be ready for community vote in March. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Universal Code of Conduct Ratification|continue reading]]) *'''Movement Strategy Implementation Grants''' - As we continue to review several interesting proposals, we encourage and welcome more proposals and ideas that target a specific initiative from the Movement Strategy recommendations. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Movement Strategy Implementation Grants|continue reading]]) *'''The New Direction for the Newsletter''' - As the UCoC Newsletter transitions into MSG Newsletter, join the facilitation team in envisioning and deciding on the new directions for this newsletter. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#The New Direction for the Newsletter|continue reading]]) *'''Diff Blogs''' - Check out the most recent publications about MSG on Wikimedia Diff. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Diff Blogs|continue reading]])</div><section end="ucoc-newsletter"/> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۸:۲۸, ۲۹ جنوری ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/Wikipedia&oldid=22704115 --> == Updates on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines Review == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, The Wikimedia Foundation Board of Trustees released a [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard/January 2022 - Board of Trustees on Community ratification of enforcement guidelines of UCoC|statement on the ratification process]] for the '''[[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]]'''. The [[m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) provides a baseline of acceptable behavior for the entire movement. The UCoC and the Enforcement Guidelines were written by [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee|volunteer-staff drafting committees]] following community consultations. The revised guidelines were published 24 January 2022 as a proposed way to apply the policy across the movement. There is a [[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Changes|list of changes made]] to the guidelines after the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review|enforcement draft guidelines review]]. '''Comments about the guidelines can be shared [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|on the Enforcement Guidelines talk page on Meta-wiki]].''' To help to understand the guidelines and process, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance]] (MSG) team will be hosting Conversation Hours on 4 February 2022 at 15:00 UTC, 25 February 2022 at 12:00 UTC, and 4 March 2022 at 15:00 UTC. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Conversations|Join the conversation hours to speak with the UCoC project team and drafting committee members about the updated guidelines and voting process]].''' The [[m:Universal Code of Conduct/Project#Timeline|timeline is available on Meta-wiki]]. The voting period is March 7 to 21. All eligible voters will have an opportunity to support or oppose the adoption of the Enforcement guidelines, and share why. '''[[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting|See the voting information page for more details]].''' Many participants from across the movement have provided valuable input in these ongoing conversations. The UCoC and MSG teams want to thank the Drafting Committee and the community members for their contributions to this process. Sincerely, Movement Strategy and Governance<br/> Wikimedia Foundation<section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۸:۵۵, ۴ فروری ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/Wikipedia&oldid=22704115 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Leadership Development Task Force: Your feedback is appreciated</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" />:''[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Community Development team at the Wikimedia Foundation is supporting the creation of a global, community-driven Leadership Development Task Force. The purpose of the task force is to advise leadership development work. The team is looking for feedback about the responsibilities of the Leadership Development Task Force. This Meta page shares the proposal for a [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force|Leadership Development Task Force]] and how [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Participate|you can help.]] Feedback on the proposal will be collected from 7 to 25 February 2022.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۷:۳۵, ۹ فروری ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/Wikipedia&oldid=22796821 --> == Wiki Loves Folklore is extended till 15th March == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">{{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless|180px]] Greetings from Wiki Loves Folklore International Team, We are pleased to inform you that [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]] an international photographic contest on Wikimedia Commons has been extended till the '''15th of March 2022'''. The scope of the contest is focused on folk culture of different regions on categories, such as, but not limited to, folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, etc. We would like to have your immense participation in the photographic contest to document your local Folk culture on Wikipedia. You can also help with the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Translations|translation]] of project pages and share a word in your local language. Best wishes, '''International Team'''<br /> '''Wiki Loves Folklore''' [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۹:۵۰, ۲۲ فروری ۲۰۲۲ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=22754428 --> == Coming soon == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> === Several improvements around templates === Hello, from March 9, several improvements around templates will become available on your wiki: * Fundamental improvements of the [[Mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide#Editing templates|VisualEditor template dialog]] ([[m:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|1]], [[m:WMDE Technical Wishes/Removing a template from a page using the VisualEditor|2]]), * Improvements to make it easier to put a template on a page ([[m:WMDE Technical Wishes/Finding and inserting templates|3]]) (for the template dialogs in [[Mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide#Editing templates|VisualEditor]], [[Mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor#/media/File:VectorEditorBasic-en.png|2010 Wikitext]] and [[Mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|New Wikitext Mode]]), * and improvements in the syntax highlighting extension [[Mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] ([[m:WMDE Technical Wishes/Improved Color Scheme of Syntax Highlighting|4]], [[m:WMDE Technical Wishes/Bracket Matching|5]]) (which is available on wikis with writing direction left-to-right). All these changes are part of the “[[m:WMDE Technical Wishes/Templates|Templates]]” project by [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. We hope they will help you in your work, and we would love to hear your feedback on the talk pages of these projects. </div> - [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] ۱۷:۳۸, ۲۸ فروری ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=22907463 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Remember to Participate in the UCoC Conversations and Ratification Vote!</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, A [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voting|'''vote in SecurePoll from 7 to 21 March 2022''']] is scheduled as part of the ratification process for the Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement guidelines. Eligible voters are invited to answer a poll question and share comments. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voter_information|Read voter information and eligibility details.]] During the poll, voters will be asked if they support the enforcement of the Universal Code of Conduct based on the proposed guidelines. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) provides a baseline of acceptable behavior for the entire movement. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|revised enforcement guidelines]] were published 24 January 2022 as a proposed way to apply the policy across the movement. A [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/January_2022_-_Board_of_Trustees_on_Community_ratification_of_enforcement_guidelines_of_UCoC|Wikimedia Foundation Board statement]] calls for a [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voting|ratification process]] where eligible voters will have an opportunity to support or oppose the adoption of the UCoC Enforcement guidelines in a vote. Wikimedians are invited to [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voter_information/Volunteer|translate and share important information]]. For more information about the UCoC, please see the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Project|project page]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/FAQ|frequently asked questions]] on Meta-wiki. There are events scheduled to learn more and discuss: * A [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Conversations/Panel_Q&A|community panel]] recorded on 18 February 2022 shares perspectives from small- and medium-sized community participants. * The [[m:Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance]] (MSG) team is hosting Conversation Hours on 4 March 2022 at 15:00 UTC. Please [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Conversations|'''sign-up''']] to interact with the project team and the drafting committee about the updated enforcement guidelines and the ratification process. See the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/2022_conversation_hour_summaries|Conversation Hour summaries]] for notes from 4 February 2022 and 25 February 2022. You can comment on Meta-wiki talk pages in any language. You may also contact either team by email: msg[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org or ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org Sincerely, Movement Strategy and Governance <br /> Wikimedia Foundation <br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۷:۱۷, ۲ مارچ ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=22916674 --> {{پنجابی گنتی}} {{پنجابی گنتی}} == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Universal Code of Conduct Enforcement guidelines ratification voting open from 7 to 21 March 2022</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, The ratification voting process for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|revised enforcement guidelines]] of the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) is now open! '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting|Voting commenced on SecurePoll]]''' on 7 March 2022 and will conclude on 21 March 2022. Please [[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter information|read more on the voter information and eligibility details]]. The Universal Code of Conduct (UCoC) provides a baseline of acceptable behavior for the entire movement. The revised enforcement guidelines were published 24 January 2022 as a proposed way to apply the policy across the movement. You can [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Project|read more about the UCoC project]]. You can also comment on Meta-wiki talk pages in any language. You may also contact the team by email: ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org Sincerely, Movement Strategy and Governance Wikimedia Foundation<section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۵:۵۲, ۸ مارچ ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=22962850 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Invitation to Hubs event: Global Conversation on 2022-03-12 at 13:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" />Hello! The Movement Strategy and Governance team of the Wikimedia Foundation would like to invite you to the next event about "Regional and Thematic Hubs". The Wikimedia Movement is in the process of understanding what Regional and Thematic Hubs should be. Our workshop in November was a good start ([[m:Special:MyLanguage/Hubs/Documentation/27 November Workshop|read the report]]), but we're not finished yet. Over the last weeks we conducted about 16 interviews with groups working on establishing a Hub in their context ([[m:Special:MyLanguage/Hubs/Dialogue|see Hubs Dialogue]]). These interviews informed a report that will serve as a foundation for discussion on March 12. The report is planned to be published on March 9. The event will take place on March 12, 13:00 to 16:00 UTC on Zoom. Interpretation will be provided in French, Spanish, Arabic, Russian, and Portuguese. Registration is open, and will close on March 10. Anyone interested in the topic is invited to join us. '''[[m:Special:MyLanguage/Hubs/Global Conversations March 12, 2022|More information on the event on Meta-wiki]]'''. Best regards, [[m:User:KVaidla (WMF)|Kaarel Vaidla]]<br />Movement Strategy <section end="announcement-content" /> </div> ۰۶:۳۱, ۱۰ مارچ ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=22974079 --> == Wiki Loves Folklore 2022 ends tomorrow == [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless|180px]] International photographic contest [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022| Wiki Loves Folklore 2022]] ends on 15th March 2022 23:59:59 UTC. This is the last chance of the year to upload images about local folk culture, festival, cuisine, costume, folklore etc on Wikimedia Commons. Watch out our social media handles for regular updates and declaration of Winners. ([https://www.facebook.com/WikiLovesFolklore/ Facebook] , [https://twitter.com/WikiFolklore Twitter ] , [https://www.instagram.com/wikilovesfolklore/ Instagram]) The writing competition Feminism and Folklore will run till 31st of March 2022 23:59:59 UTC. Write about your local folk tradition, women, folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, folklore, and tradition, including ballads, folktales, fairy tales, legends, traditional song and dance, folk plays, games, seasonal events, calendar customs, folk arts, folk religion, mythology etc. on your local Wikipedia. Check if your [[:m:Feminism and Folklore 2022/Project Page|local Wikipedia is participating]] A special competition called '''Wiki Loves Falles''' is organised in Spain and the world during 15th March 2022 till 15th April 2022 to document local folk culture and [[:en:Falles|Falles]] in Valencia, Spain. Learn more about it on [[:ca:Viquiprojecte:Falles 2022|Catalan Wikipedia project page]]. We look forward for your immense co-operation. Thanks Wiki Loves Folklore international Team [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۹:۴۰, ۱۴ مارچ ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=22754428 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Leadership Development Working Group: Apply to join! (14 March to 10 April 2022)</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group/Participate/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group/Participate/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Leadership Development Working Group/Participate/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, Thank you to everyone who participated in the feedback period for the [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group|Leadership Development Working Group]] initiative. A [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group/Participate#5. Summary of Call for Feedback|summary of the feedback]] can be found on Meta-wiki. This feedback will be shared with the working group to inform their work. The application period to join the Working Group is now open and will close on April 10, 2022. Please [[m:Special:MyLanguage/Leadership_Development_Working_Group/Purpose_and_Structure#3._How_is_the_working_group_formed_and_structured?|review the information about the working group]], share with community members who might be interested, and '''[[m:Special:MyLanguage/Leadership_Development_Working_Group/Participate#1._How_to_participate|apply if you are interested]]'''. Thank you, From the Community Development team<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۷:۲۰, ۱۸ مارچ ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=22974079 --> == Feminism and Folklore 2022 ends soon == {{پنجابی گنتی}} {{پنجابی گنتی}} [[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|right|frameless|250px]] [[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]] which is an international writing contest organized at Wikipedia ends soon that is on <b>31 March 2022 11:59 UTC</b>. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as <i>folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more</i> Keep an eye on the project page for declaration of Winners. We look forward for your immense co-operation. Thanks Wiki Loves Folklore international Team [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۹:۲۹, ۲۶ مارچ ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf&oldid=23060054 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Universal Code of Conduct Enforcement guidelines ratification voting is now closed</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Greetings, The ratification voting process for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|revised enforcement guidelines]] of the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) came to a close on 21 March 2022. Over {{#expr:2300}} Wikimedians voted across different regions of our movement. Thank you to everyone who participated in this process! The scrutinizing group is now reviewing the vote for accuracy, so please allow up to two weeks for them to finish their work. The final results from the voting process will be announced [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|here]], along with the relevant statistics and a summary of comments as soon as they are available. Please check out [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter information|the voter information page]] to learn about the next steps. You can comment on the project talk page [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|on Meta-wiki]] in any language. You may also contact the UCoC project team by email: ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org Best regards, Movement Strategy and Governance<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۶:۵۳, ۳۰ مارچ ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23079949 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Movement Strategy and Governance News – Issue 6</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="msg-newsletter"/> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Movement Strategy and Governance News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 6, April 2022'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6|'''Read the full newsletter''']]</span> ---- Welcome to the sixth issue of Movement Strategy and Governance News! This revamped newsletter distributes relevant news and events about the Movement Charter, Universal Code of Conduct, Movement Strategy Implementation grants, Board of trustees elections and other relevant MSG topics. This Newsletter will be distributed quarterly, while the more frequent Updates will also be delivered weekly. Please remember to subscribe [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|here]] if you would like to receive future issues of this newsletter. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> *'''Leadership Development -''' A Working Group is Forming! - The application to join the Leadership Development Working Group closed on April 10th, 2022, and up to 12 community members will be selected to participate in the working group. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A1|continue reading]]) *'''Universal Code of Conduct Ratification Results are out! -''' The global decision process on the enforcement of the UCoC via SecurePoll was held from 7 to 21 March. Over 2,300 eligible voters from at least 128 different home projects submitted their opinions and comments. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A2|continue reading]]) *'''Movement Discussions on Hubs -''' The Global Conversation event on Regional and Thematic Hubs was held on Saturday, March 12, and was attended by 84 diverse Wikimedians from across the movement. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A3|continue reading]]) *'''Movement Strategy Grants Remain Open! -''' Since the start of the year, six proposals with a total value of about $80,000 USD have been approved. Do you have a movement strategy project idea? Reach out to us! ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A4|continue reading]]) *'''The Movement Charter Drafting Committee is All Set! -''' The Committee of fifteen members which was elected in October 2021, has agreed on the essential values and methods for its work, and has started to create the outline of the Movement Charter draft. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A5|continue reading]]) *'''Introducing Movement Strategy Weekly -''' Contribute and Subscribe! - The MSG team have just launched the updates portal, which is connected to the various Movement Strategy pages on Meta-wiki. Subscriber to get up-to-date news about the various ongoing projects. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A6|continue reading]]) *'''Diff Blogs -''' Check out the most recent publications about Movement Strategy on Wikimedia Diff. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A7|continue reading]]) </div><section end="msg-newsletter"/> </div> Also, a draft of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/draft|'''2022-23 Wikimedia Foundation Annual Plan''']] has been published. Input is being sought on-wiki and during [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/Conversations|'''several conversations''' with Wikimedia Foundation CEO Maryana Iskander]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/Conversations/Announcement|See full announcement on Meta-wiki]]. [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۶:۴۵, ۲۲ اپریل ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23184989 --> == New Wikipedia Library Collections Available Now - April 2022 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL owl says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] has free access to new paywalled reliable sources. You can these and dozens more collections at https://wikipedialibrary.wmflabs.org/: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/128/ Wiley]''' – journals, books, and research resources, covering life, health, social, and physical sciences * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/125/ OECD]''' – OECD iLibrary, Data, and Multimedia​​ published by the Organisation for Economic Cooperation and Development * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/129/ SPIE Digital Library]''' – journals and eBooks on optics and photonics applied research Many other sources are freely available for experienced editors, including collections which recently became accessible to all eligible editors: Cambridge University Press, BMJ, AAAS, Érudit and more. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: log in today! <br>--The Wikipedia Library Team ۱۸:۱۷, ۲۶ اپریل ۲۰۲۲ (PKT) :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=23036656 --> == Coming soon: Improvements for templates == {{پنجابی گنتی}} {{پنجابی گنتی}} <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Overview of changes in the VisualEditor template dialog by WMDE Technical Wishes.webm|thumb|Fundamental changes in the template dialog (example from a left-to-right wiki).]] Hello, more changes around templates are coming to your wiki soon: The [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide#Editing templates|'''template dialog''' in VisualEditor]] and in the [[mw:Special:MyLanguage/2017 wikitext editor|2017 Wikitext Editor]] (beta) will be '''improved fundamentally''': This should help users understand better what the template expects, how to navigate the template, and how to add parameters. ([[metawiki:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|project page]]) Deployment is planned for May 10. This is the last set of improvements from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes']] focus area “[[m:WMDE Technical Wishes/Templates|Templates]]”. We would love to [[metawiki:Talk:WMDE Technical Wishes/VisualEditor template dialog improvements|hear your feedback]]! </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] ۱۵:۵۷, ۲۹ اپریل ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=23222047 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Editing news 2022 #1</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> [[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages. New editors are more successful with this new tool. You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]]. Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test. You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].<section end="message"/> </div> [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ۲۳:۵۵, ۲ مئی ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=22019984 --> == 2022 Board of Trustees Call for Candidates == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Board of Trustees seeks candidates for the 2022 Board of Trustees election. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Announcement/Call_for_Candidates|'''Read more on Meta-wiki.''']] The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] is here! Please consider submitting your candidacy to serve on the Board of Trustees. The Wikimedia Foundation Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's operations. Community-and-affiliate selected trustees and Board-appointed trustees make up the Board of Trustees. Each trustee serves a three year term. The Wikimedia community has the opportunity to vote for community-and-affiliate selected trustees. The Wikimedia community will vote to fill two seats on the Board in 2022. This is an opportunity to improve the representation, diversity, and expertise of the Board as a team. ;Who are potential candidates? Are you a potential candidate? Find out more on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Apply to be a Candidate page]]. Thank you for your support, Movement Strategy and Governance on behalf of the Elections Committee and the Board of Trustees<br /><section end="announcement-content" /> ۱۵:۳۹, ۱۰ مئی ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23215441 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Revisions to the Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Revision discussions/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Revision discussions/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, We'd like to provide an update on the work on the Enforcement Guidelines for the Universal Code of Conduct. After the conclusion of the community vote on the guidelines in March, the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs committee (CAC)]] of the Board [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/thread/JAYQN3NYKCHQHONMUONYTI6WRKZFQNSC/ asked that several areas of the guidelines be reviewed for improvements] before the Board does its final review. These areas were identified based on community discussions and comments provided during the vote. The CAC also requested review of the controversial Note in 3.1 of the UCoC itself. Once more, a big thank you to all who voted, especially to all who left constructive feedback and comments! The project team is working with the Board to establish a timeline for this work, and will communicate this next month. Members of the two prior [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee|UCoC Drafting Committees]] have generously offered their time to help shape improvements to the Guidelines. You can read more about them and their work [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee#Revisions_Committee|here]], as well as read [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee/Phase_2_meeting_summaries#2022|summaries of their weekly meetings in 2022]]. Wikimedians have provided many valuable comments together with the vote and in other conversations. Given the size and diversity of the Wikimedia community, there are even more voices out there who can give ideas on how to improve the enforcement guidelines and add even more valuable ideas to the process. To help the Revisions committee identify improvements, input on several questions for the committee’s review is requested. Visit the Meta-wiki pages ([[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Revision_discussions|Enforcement Guidelines revision discussions]], [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Policy text/Revision_discussions|Policy text revision discussions]]) to get your ideas to the Committee - it is very important that viewpoints are heard from different communities before the Committee begins drafting revision proposals. On behalf of the UCoC project team <br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۳:۵۶, ۴ جون ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23215441 --> == Results of Wiki Loves Folklore 2022 is out! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hi, Greetings The winners for '''[[c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022|Wiki Loves Folklore 2022]]''' is announced! We are happy to share with you winning images for this year's edition. This year saw over 8,584 images represented on commons in over 92 countries. Kindly see images '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2022/Winners|here]]''' Our profound gratitude to all the people who participated and organized local contests and photo walks for this project. We hope to have you contribute to the campaign next year. '''Thank you,''' '''Wiki Loves Folklore International Team''' --[[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۲۱:۱۳, ۴ جولائی ۲۰۲۲ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=23454230 --> == Propose statements for the 2022 Election Compass == :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi all, Community members in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] are invited to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|propose statements to use in the Election Compass.]] An Election Compass is a tool to help voters select the candidates that best align with their beliefs and views. The community members will propose statements for the candidates to answer using a Lickert scale (agree/neutral/disagree). The candidates’ answers to the statements will be loaded into the Election Compass tool. Voters will use the tool by entering in their answer to the statements (agree/disagree/neutral). The results will show the candidates that best align with the voter’s beliefs and views. ;Here is the timeline for the Election Compass: * July 8 - 20: Community members propose statements for the Election Compass * July 21 - 22: Elections Committee reviews statements for clarity and removes off-topic statements * July 23 - August 1: Volunteers vote on the statements * August 2 - 4: Elections Committee selects the top 15 statements * August 5 - 12: candidates align themselves with the statements * August 15: The Election Compass opens for voters to use to help guide their voting decision The Elections Committee will select the top 15 statements at the beginning of August. The Elections Committee will oversee the process, supported by the Movement Strategy and Governance team. MSG will check that the questions are clear, there are no duplicates, no typos, and so on. Best, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee''<br /><section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] ([[User talk:MNadzikiewicz (WMF)|talk]]) ۱۶:۳۴, ۱۴ جولائی ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23215441 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Movement Strategy and Governance News – Issue 7</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="msg-newsletter"/> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Movement Strategy and Governance News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 7, July-September 2022'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7|'''Read the full newsletter''']]</span> ---- Welcome to the 7th issue of Movement Strategy and Governance News! The newsletter distributes relevant news and events about the implementation of Wikimedia's [[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy recommendations]], other relevant topics regarding Movement governance, as well as different projects and activities supported by the Movement Strategy and Governance (MSG) team of the Wikimedia Foundation. The MSG Newsletter is delivered quarterly, while the more frequent [[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Updates|Movement Strategy Weekly]] will be delivered weekly. Please remember to subscribe [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|here]] if you would like to receive future issues of this newsletter. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> * '''Movement sustainability''': Wikimedia Foundation's annual sustainability report has been published. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A1|continue reading]]) * '''Improving user experience''': recent improvements on the desktop interface for Wikimedia projects. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A2|continue reading]]) * '''Safety and inclusion''': updates on the revision process of the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A3|continue reading]]) * '''Equity in decisionmaking''': reports from Hubs pilots conversations, recent progress from the Movement Charter Drafting Committee, and a new white paper for futures of participation in the Wikimedia movement. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A4|continue reading]]) * '''Stakeholders coordination''': launch of a helpdesk for Affiliates and volunteer communities working on content partnership. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A5|continue reading]]) * '''Leadership development''': updates on leadership projects by Wikimedia movement organizers in Brazil and Cape Verde. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A6|continue reading]]) * '''Internal knowledge management''': launch of a new portal for technical documentation and community resources. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A7|continue reading]]) * '''Innovate in free knowledge''': high-quality audiovisual resources for scientific experiments and a new toolkit to record oral transcripts. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A8|continue reading]]) * '''Evaluate, iterate, and adapt''': results from the Equity Landscape project pilot ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A9|continue reading]]) * '''Other news and updates''': a new forum to discuss Movement Strategy implementation, upcoming Wikimedia Foundation Board of Trustees election, a new podcast to discuss Movement Strategy, and change of personnel for the Foundation's Movement Strategy and Governance team. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A10|continue reading]]) </div><section end="msg-newsletter"/> </div> Thank you for reading! [[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۰۶:۳۷, ۱۸ جولائی ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23529147 --> == Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election == <section begin="announcement-content"/> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi everyone, '''The Affiliate voting process has concluded.''' Representatives from each Affiliate organization learned about the candidates by reading candidates’ statements, reviewing candidates’ answers to questions, and considering the candidates’ ratings provided by the Analysis Committee. The selected 2022 Board of Trustees candidates are: * Tobechukwu Precious Friday ([[:m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]]) * Farah Jack Mustaklem ([[:m:User:Fjmustak|Fjmustak]]) * Shani Evenstein Sigalov ([[:m:User:Esh77|Esh77]]) * Kunal Mehta ([[:m:User:Legoktm|Legoktm]]) * Michał Buczyński ([[:m:User:Aegis Maelstrom|Aegis Maelstrom]]) * Mike Peel ([[:m:User:Mike Peel|Mike Peel]]) You may see more information about the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Results|Results]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Stats|Statistics]] of this Board election. Please take a moment to appreciate the Affiliate Representatives and Analysis Committee members for taking part in this process and helping to grow the Board of Trustees in capacity and diversity. These hours of volunteer work connect us across understanding and perspective. Thank you for your participation. Thank you to the community members who put themselves forward as candidates for the Board of Trustees. Considering joining the Board of Trustees is no small decision. The time and dedication candidates have shown to this point speaks to their commitment to this movement. Congratulations to those candidates who have been selected. A great amount of appreciation and gratitude for those candidates not selected. Please continue to share your leadership with Wikimedia. Thank you to those who followed the Affiliate process for this Board election. You may review the results of the Affiliate selection process. '''The next part of the Board election process is the community voting period.''' [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022#Timeline|You may view the Board election timeline here]]. To prepare for the community voting period, there are several things community members can engage with in the following ways: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Read candidates’ statements]] and read the candidates’ answers to the questions posed by the Affiliate Representatives. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Questions_for_Candidates|Propose and select the 6 questions for candidates to answer during their video Q&A]]. * See the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Analysis Committee’s ratings of candidates on each candidate’s statement]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Community Voting/Election Compass|Propose statements for the Election Compass]] voters can use to find which candidates best fit their principles. * Encourage others in your community to take part in the election. Best, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee'' </div><section end="announcement-content"/> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] ۱۹:۰۳, ۲۷ جولائی ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23530132 --> == Vote for Election Compass Statements == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi all, Volunteers in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] are invited to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass/Statements|vote for statements to use in the Election Compass]]. You can vote for the statements you would like to see included in the Election Compass on Meta-wiki. An Election Compass is a tool to help voters select the candidates that best align with their beliefs and views. The community members will propose statements for the candidates to answer using a Lickert scale (agree/neutral/disagree). The candidates’ answers to the statements will be loaded into the Election Compass tool. Voters will use the tool by entering in their answer to the statements (agree/disagree/neutral). The results will show the candidates that best align with the voter’s beliefs and views. Here is the timeline for the Election Compass: *<s>July 8 - 20: Volunteers propose statements for the Election Compass</s> *<s>July 21 - 22: Elections Committee reviews statements for clarity and removes off-topic statements</s> *July 23 - August 1: Volunteers vote on the statements *August 2 - 4: Elections Committee selects the top 15 statements *August 5 - 12: candidates align themselves with the statements *August 15: The Election Compass opens for voters to use to help guide their voting decision The Elections Committee will select the top 15 statements at the beginning of August Best, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee'' </div><section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] ۰۲:۰۱, ۲۸ جولائی ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23530132 --> <div class="mw-content-ltr"> == Management of files == Hello everyone! Sorry to write in English. It is only legal for Wikipedia to host files if they have a valid license (see [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]]). Either a free license or a non-free license. All files without a license must be deleted. So either all files must be checked or a license have to be added or the file must be deleted. I added information to [[:فائل:Islamabad United.png]] but had to copy the templates from enwiki to make it work. I also created {{tl|Information}} that shold be used on free files. Since pnbwiki only have 225 files and no new files are uploaded perhaps it would simply be easier to delete all files instead of creating the templates needed. --[[ورتنوالا:MGA73|MGA73]] ([[ورتن گل بات:MGA73|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MGA73|کم]]) ۱۸:۲۶, ۳۱ جولائی ۲۰۲۲ (PKT) Hello again! I have added files without a license to [[:Category:Files with no license]]. You can Click [https://usualsuspects.toolforge.org/?language=pnb&project=wikipedia&category=Files_with_no_license&min_days=14&badboys=Bad+Boys here to see who uploaded] the files. Sadly most of the users are no longer active. If no license is added the files have to be deleted. You can help by 1) Adding a license and source if possible or 2) replacing the files with a free file. --[[ورتنوالا:MGA73|MGA73]] ([[ورتن گل بات:MGA73|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MGA73|کم]]) ۱۹:۴۵, ۲۸ اگست ۲۰۲۲ (PKT) </div> == The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi everyone, The Community Voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] is now open. Here are some helpful links to get you the information you need to vote: * Try the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|Election Compass]], showing how candidates stand on 15 different topics. * Read the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|candidate statements]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Affiliate_Organization_Participation/Candidate_Questions|answers to Affiliate questions]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Learn more about the skills the Board seeks]] and how the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Analysis Committee found candidates align with those skills]] If you are ready to vote, you may go to [[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2022|SecurePoll voting page]] to vote now. '''You may vote from August 23 at 00:00 UTC to September 6 at 23:59 UTC.''' To see about your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee''<br /><section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz_(WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23708360 --> == Invitation to join the Movement Strategy Forum == :''{{More languages}}'' <section begin="announcement-content" /> Hello everyone, The [https://forum.movement-strategy.org/ Movement Strategy Forum] (MS Forum) is a multilingual collaborative space for all conversations about Movement Strategy implementation. We are inviting all Movement participants to collaborate on the MS Forum. The goal of the forum is to build community collaboration, using an inclusive multilingual platform. The [[m:Movement Strategy|Movement Strategy]] is a collaborative effort to imagine and build the future of the Wikimedia Movement. Anyone can contribute to the Movement Strategy, from a comment to a full-time project. ;Join this forum with your Wikimedia account, engage in conversations, and ask questions in your language. The Movement Strategy and Governance team (MSG) launched the proposal for the MS Forum in May 2022. There was a 2-month community review period, which ended on 24 July 2022. The community review process included several questions that resulted in interesting conversations. You can read the [https://forum.movement-strategy.org/t/ms-forum-community-review-report/1436 Community Review Report]. We look forward to seeing you at the MS Forum! Best regards, the Movement Strategy and Governance Team [[User:MNadzikiewicz (WMF)]] ۱۶:۳۲, ۲۹ اگست ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23720620 --> == The Vector 2022 skin as the default in two weeks? == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Wikimania 2022 Vector (2022) Presentation.pdf|thumb|The slides for our presentation at Wikimania 2022|page=26]] Hello. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. '''In two weeks, we would like to make the Vector 2022 skin the default on this wiki.''' We have been working on it for the past three years. So far, it has been the default on more than 30 wikis, including sister projects, all accounting for more than 1 billion pageviews per month. On average [[phab:T317529#8246686|87% of active logged-in users]] of those wikis use Vector 2022. It would become the default for all logged-out users, and also all logged-in users who currently use Vector legacy. Logged-in users can at any time switch to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|any other skins]]. No changes are expected for users of these skins. <div style="width:100%; margin:auto;"><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="Top of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 top.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 top.png|Vector 2022 </gallery><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="A section of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 scrolled.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|Vector 2022 </gallery></div> === About the skin === '''[Why is a change necessary]''' The current default skin meets the needs of the readers and editors as these were 13 years ago. Since then, new users have begun using Wikimedia projects. [https://diff.wikimedia.org/2022/08/18/prioritizing-equity-within-wikipedias-new-desktop/ The old Vector doesn't meet their needs.] '''[Objective]''' The objective for the new skin is to make the interface more welcoming and comfortable for readers and useful for advanced users. It draws inspiration from previous requests, the [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey|Community Wishlist Surveys]], and gadgets and scripts. The work helped our code follow the standards and improve all other skins. [[phab:phame/post/view/290/how_and_why_we_moved_our_skins_to_mustache/|We reduced PHP code in Wikimedia deployed skins by 75%]]. The project has also focused on making it easier to support gadgets and use APIs. '''[Changes and test results]''' The skin introduces a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features|series of changes]] that improve readability and usability. The new skin does not remove any functionality currently available on the Vector skin. * The sticky header makes it easier to find tools that editors use often. It decreases scrolling to the top of the page by 16%. * The new table of contents makes it easier to navigate to different sections. Readers and editors jumped to different sections of the page 50% more than with the old table of contents. It also looks a bit different on talk pages. * The new search bar is easier to find and makes it easier to find the correct search result from the list. This increased the amount of searches started by 30% on the wikis we tested on. * The skin does not negatively affect pageviews, edit rates, or account creation. There is evidence of increases in pageviews and account creation across partner communities. '''[Try it out]''' Try out the new skin by going to the appearance tab in [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|your preferences]] and selecting Vector 2022 from the list of skins. === How can editors change and customize this skin? === It's possible to configure and personalize our changes. We support volunteers who create new gadgets and user scripts. Check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Repository|our repository]] for a list of currently available customizations, or add your own. === Our plan === '''If no large concerns are raised, we plan on deploying in the week of October 3, 2022'''. If your community would like to request more time to discuss the changes, hit the button and write to us. We can adjust the calendar. <div style="text-align: center;">[[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|<span class="plainlinks mw-ui-button">Request for more time to discuss the change</span>]]</div> If you'd like ask our team anything, if you have questions, concerns, or additional thoughts, please ping me here or write on the [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|talk page of the project]]. We will gladly answer! Also, [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions|see our FAQ]]. Thank you! [[mw:User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[mw:User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) ۰۹:۱۵, ۲۲ ستمبر ۲۰۲۲ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23838600 --> == Update on Vector 2022 == [[File:Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|thumb]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello. I'm sorry for not communicating in your language. I'll be grateful if you translated my message. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Web team]] working on the new skin, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]]. We wanted to apologize for the delays in the deployment of Vector 2022. We know many of you are waiting for this eagerly. We have been delaying the deployment because we have been working on the logos. It has taken us more time than originally expected. Once the logos are ready, we will let you know the exact date of deployment. '''We are planning for either the next (more likely) or the following week'''. If your wiki doesn't currently have a localized logo, we encourage you to [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|reach out to us]] and we can help make one. We invite you to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements#contact|get involved in the project]]. Contact us if you have any questions or need any help, particularly with the compatibility of gadgets and user scripts. Thank you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) ۰۴:۲۴, ۲۰ اکتوبر ۲۰۲۲ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23955535 --> == Invitation to attend “Ask Me Anything about Movement Charter” Sessions == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hello all, During the 2022 Wikimedia Summit, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) presented the first outline of the Movement Charter, giving a glimpse on the direction of its future work, and the Charter itself. The MCDC then integrated the initial feedback collected during the Summit. Before proceeding with writing the Charter for the whole Movement, the MCDC wants to interact with community members and gather feedback on the drafts of the three sections: Preamble, Values & Principles, and Roles & Responsibilities (intentions statement). The Movement Charter drafts will be available on the Meta page [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|here]] on November 14, 2022. Community wide consultation period on MC will take place from November 20 to December 18, 2022. Learn more about it [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|here]]. With the goal of ensuring that people are well informed to fully participate in the conversations and are empowered to contribute their perspective on the Movement Charter, three '''“Ask Me Anything about Movement Charter"''' sessions have been scheduled in different time zones. Everyone in the Wikimedia Movement is invited to attend these conversations. The aim is to learn about Movement Charter - its goal, purpose, why it matters, and how it impacts your community. MCDC members will attend these sessions to answer your questions and hear community feedback. The “Ask Me Anything” sessions accommodate communities from different time zones. Only the presentation of the session is recorded and shared afterwards, no recording of conversations. Below is the list of planned events: *<s>'''Asia/Pacific''': November 4, 2022 at 09:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 your local time]). Interpretation is available in Chinese and Japanese.</s> * '''Europe/MENA/Sub Saharan Africa''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Arabic, French and Russian. * '''North and South America/ Western Europe''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Spanish and Portuguese. On the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Meta page]] you will find more details; Zoom links will be shared 48 hours ahead of the call. '''Call for Movement Charter Ambassadors''' Individuals or groups from all communities who wish to help include and start conversations in their communities on the Movement Charter are encouraged to become [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassadors]] (MC Ambassadors). MC Ambassadors will carry out their own activities and get financial support for enabling conversations in their own languages. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Regional facilitators]] from the Movement Strategy and Governance team are available to support applicants with MC Ambassadors grantmaking. If you are interested please sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|here]]. Should you have specific questions, please reach out to the MSG team via email: strategy2030@wikimedia.org or on the MS forum. We thank you for your time and participation. On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] ۲۰:۳۳, ۷ نومبر ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Apply for Funding through the Movement Strategy Community Engagement Package to Support Your Community == :''{{More languages}}'' <section begin="announcement-content" /> The Wikimedia Movement Strategy implementation is a collaborative effort for all Wikimedians. [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About|Movement Strategy Implementation Grants]] support projects that take the current state of a [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy Initiative]] and push it one step forward. If you are looking for an example or some guide on how to engage your community further on Movement Strategy and the Movement Strategy Implementation Grants specifically, you may find this '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/Community Engagement Package|community engagement package]]''' helpful. The goal of this community engagement package is to support more people to access the funding they might need for the implementation work. By becoming a recipient of this grant, you will be able to support other community members to develop further grant applications that fit with your local contexts to benefit your own communities. With this package, the hope is to break down language barriers and to ensure community members have needed information on Movement Strategy to connect with each other. Movement Strategy is a two-way exchange, we can always learn more from the experiences and knowledge of Wikimedians everywhere. We can train and support our peers by using this package, so more people can make use of this great funding opportunity. If this information interests you or if you have any further thoughts or questions, please do not hesitate to reach out to us as your [[m:Special:MyLanguage/Movement_Strategy_and_Governance/Team|regional facilitators]] to discuss further. We will be more than happy to support you. When you are ready, follow the steps on [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About |this page]] to apply. We look forward to receiving your application. Best regards, <br> Movement Strategy and Governance Team <br> Wikimedia Foundation<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] ۲۱:۲۶, ۱۴ نومبر ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Opportunities open for the Ombuds commission and the Case Review Committee == <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>'' </div> Hi everyone! The Ombuds commission (OC) and the Case Review Committee (CRC) are looking for members. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to do so. There is more information below about the opportunity and the skills that are needed. '''About the Ombuds commission''' The Ombuds commission (OC) works on all Wikimedia projects to investigate complaints about violations of the privacy policy, especially in use of [[m:Special:MyLanguage/CheckUser policy|CheckUser]] and [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|Oversight]] (also known as Suppression) tools. The Commission mediates between the parties of the investigation and, when violations of the policies are identified, advises the Wikimedia Foundation on best handling. They may also assist the General Counsel, the Chief Executive Officer, or the Board of Trustees of the Foundation in these investigations when legally necessary. For more on the OC's duties and roles, '''[[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|see Ombuds commission on Meta-Wiki]]'''. Volunteers serving in this role should be experienced Wikimedians, active on any project, who have previously used the CheckUser/Oversight tools OR who have the technical ability to understand these tools and the willingness to learn them. They must be able to communicate in English, the common language of the commission. They are expected to be able to engage neutrally in investigating these concerns and to know when to recuse when other roles and relationships may cause conflict. Commissioners will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''About the Case Review Committee''' The Case Review Committee (CRC) reviews appeals of eligible Trust & Safety office actions. The CRC is a critical layer of oversight to ensure that Wikimedia Foundation office actions are fair and unbiased. They also make sure the Wikimedia Foundation doesn’t overstep established practices or boundaries. For more about the role, '''[[m:Special:MyLanguage/Case Review Committee|see Case Review Committee on Meta-Wiki]]'''. We are looking for current or former functionaries and experienced volunteers with an interest in joining this group. Applicants must be fluent in English (additional languages are a strong plus) and willing to abide by the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee/Charter|terms of the Committee charter]]. If the work resonates and you qualify, please apply. Committee members will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''Applying to join either of these groups''' Members are required to sign the [[m:Special:MyLanguage/Confidentiality agreement for nonpublic information|Confidentiality agreement for nonpublic information]] and must be willing to comply with the appropriate Wikimedia Foundation board policies (such as the [[m:Special:MyLanguage/Access to nonpublic information policy|access to non-public information policy]] and the [[foundation:Special:MyLanguage/Privacy policy|Foundation privacy policy]]). These positions requires a high degree of discretion and trust. Members must also be over 18 years of age. '''If you are interested in serving in either capacity listed above,''' please write in English to the Trust and Safety team at ca[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the OC) or to the Legal Team at legal[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the CRC) with information about: * Your primary projects * Languages you speak/write * Any experience you have serving on committees, whether movement or non-movement * Your thoughts on what you could bring to the OC or CRC if appointed * Any experience you have with the Checkuser or Oversight tools (OC only) * Any other information you think is relevant '''The deadline for applications is 31 December 2022 in any timezone.''' Please feel free to pass this invitation along to any users who you think may be qualified and interested. Thank you! On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Community Wishlist Survey 2023 opens in January! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:Please-translate}}'' {{int:Hello}} The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually. We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas! The dates for the phases of the Survey will be as follows: * Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023 * Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023 * Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023 * Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023 If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023! </div> {{int:Feedback-thanks-title}} <bdi lang="en" dir="ltr">Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]</bdi> ۱۷:۵۹, ۱۳ دسمبر ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&oldid=24226232 --> == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۵:۲۴, ۲۴ دسمبر ۲۰۲۲ (PKT) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == enable, configure wpcleaner == errors detected by [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Check_Wikipedia Check Wiki project] can be fixed using [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WPCleaner WPCleaner]. i assume it requies admin to enable and configure. i request to enable on our wiki. thank you. -۰۷:۱۶, ۲۱ فروری ۲۰۲۳ (PKT) == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) ۰۴:۲۴, ۲۳ فروری ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-03-01|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-03-01|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> ۰۲:۲۱, ۲۸ فروری ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> {{پنجابی گنتی}} {{پنجابی گنتی}} == Cleaning up files == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hi, sorry to write in English! According to [[wmf:Resolution:Licensing_policy]] all files must have a valid license or they have to be deleted! Here is an overview of the files: {{پنجابی گنتی}} {{پنجابی گنتی}} Number of files '''{{formatnum:{{NUMBEROFFILES}}|R}}''' files. * Free: [[:Category:All free media]] ({{formatnum:{{PAGESINCATEGORY:All_free_media|files}}|R}} files) * Non-free: [[:Category:All non-free media]] ({{formatnum:{{PAGESINCATEGORY:All_non-free_media|files}}|R}} files) * No license: [[:Category:Files with no license]] ({{formatnum:{{PAGESINCATEGORY:Files_with_no_license|files}}|R}} files) '''Question:''' Does pnb.wiki have a Exemption Doctrine Policy (EDP) so that non-free files can be kept as fair use? If not all non-free files have to be deleted. '''Question:''' Would anyone help to check if all files have a license, a source and an author? I have written to a few users about the files they uploaded. But some users are no longer active. So the files they uploaded probably have to be deleted. Files without a license must be deleted so it is important. --[[ورتنوالا:MGA73|MGA73]] ([[ورتن گل بات:MGA73|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MGA73|کم]]) ۱۶:۳۳, ۱۲ مارچ ۲۰۲۳ (PKT) : I noticed that pnb.wiki is not listed on [[:m:Non-free content]] and it has no page that matches [[:en:Wikipedia:Non-free content]]. I think there should be a formal policy and Exemption Doctrine Policy (EDP) to comply with [[wmf:Resolution:Licensing_policy]]. If there is a formal policy it should be added to meta. If there is no formal policy pnb.wiki should make one or delete all the non-free files. : It is NOT allowed to host non-free files without an EDP. --[[ورتنوالا:MGA73|MGA73]] ([[ورتن گل بات:MGA73|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MGA73|کم]]) ۲۲:۳۸, ۱۷ اپریل ۲۰۲۳ (PKT) ::The free files have now been checked and if possible moved to Commons. There are still files without a license to check. Please help check those (Click [https://usualsuspects.toolforge.org/?language=pnb&project=wikipedia&category=Files_with_no_license&min_days=14&badboys=Bad+Boys to see who uploaded] and look for own name). Also files nominated for deletion need admins to check/delete [[:گٹھ:امیدوار براۓ حذف شدگی]] --[[ورتنوالا:MGA73|MGA73]] ([[ورتن گل بات:MGA73|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MGA73|کم]]) ۲۳:۰۹, ۱۸ اپریل ۲۰۲۳ (PKT) </div> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-04-26|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-04-26|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ۰۵:۴۱, ۲۱ اپریل ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ۰۰:۰۰, ۲۷ اپریل ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == Deletion request == I would like to request deletion of this page created by a cross-wiki spammer: * [[قانون_از_جے_پی]] Thanks! [[ورتنوالا:Bovlb|Bovlb]] ([[ورتن گل بات:Bovlb|گل بات]] • [[خاص:Contributions/Bovlb|کم]]) ۰۵:۴۴, ۱ مئی ۲۰۲۳ (PKT) == Global ban proposal for Piermark/House of Yahweh/HoY == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. If this is not the proper place to post, please move it somewhere more appropriate. {{int:Please-translate}} There is an on-going discussion about a proposal that Piermark/House of Yahweh/HoY be globally banned from editing all Wikimedia projects. You are invited to participate at [[:m:Requests for comment/Global ban for Piermark|Requests for comment/Global ban for Piermark]] on Meta-Wiki. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:Unite together|U.T.]] ([[User talk:Unite together|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) ۱۷:۳۶, ۴ مئی ۲۰۲۳ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:1234qwer1234qwer4@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Requests_for_comment/Global_ban_for_Piermark/Invitations/AN2&oldid=24980083 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Selection of the U4C Building Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], ۰۹:۲۰, ۲۷ مئی ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Announcing the new Elections Committee members</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello there, We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future. On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۲۳:۰۰, ۲۸ جون ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> ۰۷:۲۶, ۲۷ جولائی ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward. Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]]. Best,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, ۲۰:۳۵, ۲۸ اگست ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) ۱۴:۲۳, ۱۵ ستمبر ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee ==</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۲۱:۴۱, ۹ اکتوبر ۲۰۲۳ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]]. Best, Katie Chan <br> Chair of the Elections Committee<br /><section end="announcement-content" /> </div> ۰۶:۱۳, ۱۷ اکتوبر ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Coming soon: Reference Previews</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] A new feature is coming to your wiki soon: Reference Previews are popups for references. Such popups have existed on wikis as local gadgets for many years. Now there is a central solution, available on all wikis, and consistent with the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. Reference Previews will be visible to everyone, including readers. If you don’t want to see them, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|you can opt out]]. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews unless you disable the gadget. Reference Previews have been a beta feature on many wikis since 2019, and a default feature on some since 2021. Deployment is planned for November 22. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Help page]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Project page with more information (in English)]]. * Feedback is welcome [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|on this talk page]]. -- For [[m:WMDE Technical Wishes|Wikimedia Deutschland’s Technical Wishes]] team, <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], ۱۸:۱۱, ۱۵ نومبر ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] ۱۷:۳۱, ۱۳ دسمبر ۲۰۲۳ (PKT) <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۲:۲۶, ۱۸ جنوری ۲۰۲۴ (PKT) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۲:۲۶, ۱۸ جنوری ۲۰۲۴ (PKT) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۲۳:۰۸, ۱۹ جنوری ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۲۲:۰۰, ۳۱ جنوری ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks. Please look forward to hearing about the next steps soon. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۲۳:۲۳, ۱۲ فروری ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۲۱:۲۵, ۵ مارچ ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 2024: Call for candidates and call for questions * June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5] * June-August 2024: Campaign period * End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period * October–November 2024: Background check of selected candidates * Board's Meeting in December 2024: New trustees seated Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan. '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]]. Best regards, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]۰۰:۵۷, ۱۳ مارچ ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], ۰۵:۰۱, ۱۵ مارچ ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == Global ban proposal for Slowking4 == Hello. This is to notify the community that there is an ongoing global ban proposal for [[User:Slowking4]] who has been active on this wiki. You are invited to participate at [[metawiki:Requests for comment/Global ban for Slowking4 (2)|m:Requests for comment/Global ban for Slowking4 (2)]]. Thank you. [[ورتنوالا:Seawolf35|Seawolf35]] ([[ورتن گل بات:Seawolf35|گل بات]] • [[خاص:Contributions/Seawolf35|کم]]) ۱۰:۱۲, ۱۵ مارچ ۲۰۲۴ (PKT) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۰۱:۲۰, ۲۶ اپریل ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ۰۲:۲۳, ۱۵ مئی ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۰۷:۲۵, ۲۲ مئی ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello, The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term: * North America (USA and Canada) ** – * Northern and Western Europe ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Latin America and Caribbean ** – * Central and East Europe (CEE) ** — * Sub-Saharan Africa ** – * Middle East and North Africa ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * East, South East Asia and Pacific (ESEAP) ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * South Asia ** – The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۱۳:۱۵, ۳ جون ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == Plans to enable the Content and Section translation tool in your Wikipedia == {{int:Hello}} Western Punjabi Wikipedians! Apologies, as this message is not in your native language; {{int:please-translate}}. The [[mw:Wikimedia_Language_engineering|WMF Language team]] proposes to enable the Section and Content translation tool by default to your Wikipedia if there are no objections from members of your community. The [[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] extends the capabilities of [[mw:Content_translation|Content Translation]] to support mobile devices. Below is background information about the tools and how to test the Section translation tool. '''Background information''' [[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. However, the tool is not out of beta in Western Punjabi Wikipedia, limiting the discoverability of the tool and its use and blocking the enablement of the Section translation in your Wikipedia. [[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will: * Guide you to translate one section at a time to expand existing articles or create new ones * Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device So, we will enable the tools on Western Punjabi Wikipedia by June 20th, 2024, if there are no objections from your community. '''Try the Section translation tool''' Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&from=en&to=pnb&sx=true#/ our testing instance]. Once it is enabled in your Wikipedia, you’ll have access to https://pnb.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation with your mobile device. You can select an article and translate it from scratch. Currently, there is no machine translation support for your Wikipedia. Often, this is due to the lack of parallel data to train translation models for your language. Considering that making translations of Wikipedia articles is [[mw:Content_translation/Published_translations#Parallel_corpora|a way to generate such parallel corpora]], we consider that enabling these tools by default for visibility and more use can benefit your language. '''Request for feedback''' Please provide feedback about the Section translation in this thread or on [[mw:Talk:Content_translation|this project talk page]]. We want to  hear about your impressions on * The section translation tool * What do you think about our plans to enable it * Your ideas for improving the tool Thanks, and we look forward to your feedback and questions. On behalf of the WMF Language team. [[ورتنوالا:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ورتن گل بات:UOzurumba (WMF)|گل بات]] • [[خاص:Contributions/UOzurumba (WMF)|کم]]) ۲۰:۵۳, ۵ جون ۲۰۲۴ (PKT) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hi everyone, The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading. '''What is the Wikimedia Movement Charter?''' The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. '''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”''' Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote. '''Movement Charter ratification vote''' Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta. If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. On behalf of the MCDC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۱۳:۴۴, ۱۱ جون ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۱۵:۵۲, ۲۵ جون ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۰۸:۴۵, ۸ جولائی ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۰۵:۰۳, ۱۰ جولائی ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۲۲:۵۲, ۱۸ جولائی ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۰۷:۴۷, ۲۷ جولائی ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۲۰:۳۰, ۶ اگست ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۴:۱۹, ۲۳ اگست ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ۱۹:۰۶, ۲ ستمبر ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۷:۱۴, ۳ ستمبر ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], ۱۴:۳۷, ۲۰ ستمبر ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۲۳:۵۷, ۲۷ ستمبر ۲۰۲۴ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony ۰۸:۲۰, ۶ اکتوبر ۲۰۲۴ (PKT) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Western Punjabi Wikipedia== {{Int:Hello}} Western Punjabi Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Western Punjabi Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|frameless|534x534px|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|722x722px|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 24th October 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[ورتنوالا:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ورتن گل بات:UOzurumba (WMF)|گل بات]] • [[خاص:Contributions/UOzurumba (WMF)|کم]]) ۰۹:۲۶, ۱۰ اکتوبر ۲۰۲۴ (PKT) == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] ۱۳:۲۵, ۱۴ اکتوبر ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۰۴:۰۸, ۱۷ اکتوبر ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ۱۶:۲۹, ۲۲ اکتوبر ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team ۱۰:۱۲, ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] ۰۰:۵۴, ۲۲ نومبر ۲۰۲۴ (PKT) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Western Punjabi Wikipedia== {{Int:Hello}} Western Punjabi Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Western Punjabi Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[ورتنوالا:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ورتن گل بات:UOzurumba (WMF)|گل بات]] • [[خاص:Contributions/UOzurumba (WMF)|کم]]) ۰۹:۴۷, ۲۸ نومبر ۲۰۲۴ (PKT) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] ۱۷:۰۸, ۱۶ جنوری ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۰۶:۱۱, ۲۴ جنوری ۲۰۲۵ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۷:۳۶, ۲۹ جنوری ۲۰۲۵ (PKT) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۷:۳۶, ۲۹ جنوری ۲۰۲۵ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۰۵:۴۸, ۳ فروری ۲۰۲۵ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ۱۳:۲۹, ۲۲ فروری ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ۲۳:۵۱, ۷ مارچ ۲۰۲۵ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> ۰۷:۵۶, ۱۳ مارچ ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ۰۴:۱۴, ۱۵ مارچ ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۰۷:۰۴, ۴ اپریل ۲۰۲۵ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> ۲۱:۱۱, ۱۶ اپریل ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۰۵:۳۴, ۱۷ اپریل ۲۰۲۵ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> ۲۰:۰۳, ۲۸ اپریل ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۰۸:۴۱, ۲۹ اپریل ۲۰۲۵ (PKT)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ۲۰:۰۷, ۶ مئی ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Enabling Dark mode for logged-out users == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikimedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] in this Wiki by 15th May 2025 now that pages have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> ۰۵:۰۸, ۷ مئی ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_message_list_(May_2025)&oldid=28673792 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|گل بات]])</bdi> ۰۳:۰۷, ۱۶ مئی ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) ۲۰:۲۷, ۲۲ مئی ۲۰۲۵ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۸:۰۷, ۲۸ مئی ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|گل بات]]) ۲۱:۴۷, ۲۹ مئی ۲۰۲۵ (PKT)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۰۴:۰۱, ۱۴ جون ۲۰۲۵ (PKT) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۲۲:۴۴, ۱۷ جون ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, ۰۱:۵۷, ۲۸ جون ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۷:۴۵, ۱۴ جولائی ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> ۰۲:۳۶, ۲۷ اگست ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> ۲۰:۴۱, ۱۸ ستمبر ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۹:۴۸, ۹ اکتوبر ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ۱۶:۴۳, ۲۰ اکتوبر ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] ۱۹:۱۳, ۳۰ اکتوبر ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ۱۹:۲۲, ۲۰ نومبر ۲۰۲۵ (PKT) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ۰۰:۴۵, ۱۷ جنوری ۲۰۲۶ (PKT) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۸:۲۱, ۱۸ جنوری ۲۰۲۶ (PKT) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ۰۲:۰۱, ۲۰ جنوری ۲۰۲۶ (PKT) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php? title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == <span lang="en" dir="ltr">Collapsible sections with Parsoid Read Views </span> == <div lang="en" dir="ltr"> On the page [[میاں پیر فقیراللہ بکوٹی]] there is a box generated from [[سانچہ:تصوف]] which contains several collapsable sections. These sections seem to [https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%A7%DA%BA_%D9%BE%DB%8C%D8%B1_%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81_%D8%A8%DA%A9%D9%88%D9%B9%DB%8C?useparsoid=1 work correctly using Parsoid] but not [https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%A7%DA%BA_%D9%BE%DB%8C%D8%B1_%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81_%D8%A8%DA%A9%D9%88%D9%B9%DB%8C?useparsoid=0 when using the legacy parser]. Since we expect to [[mw:Parsoid/Parser_Unification|switch to using Parsoid for pnb.wikipedia.org within the next few weeks]], you do not need to do anything: when we switch to Parsoid this template will work as expected. We did want to notify you of the issue, however; you can follow up at [[phab:T417202]] for more information. [[ورتنوالا:Cscott|Cscott]] ([[ورتن گل بات:Cscott|گل بات]] • [[خاص:Contributions/Cscott|کم]]) ۲۳:۱۵, ۱۲ فروری ۲۰۲۶ (PKT) </div> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> ۰۵:۴۲, ۱۸ فروری ۲۰۲۶ (PKT) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-02-16_Wikipedias&oldid=30094589 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۲۲:۱۱, ۳ اپریل ۲۰۲۶ (PKT) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۰۵:۵۸, ۲۶ اپریل ۲۰۲۶ (PKT) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۲۲:۱۴, ۲۷ مئی ۲۰۲۶ (PKT) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|گل بات]])</bdi> ۲۲:۱۱, ۲۳ جون ۲۰۲۶ (PKT) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> hmaefqi9sndjqgtbeghrb0hkfyo9mxl 0 6746 708208 667033 2026-06-23T20:07:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708208 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بیڈ کونگشوفن<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Bad Königshofen<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Königshofen-Rathaus.jpg|300px]] |- align="center" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:DEU Bad Königshofen COA.svg|100px]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''نشان'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Germany location map.svg|200px|center]] |- | دیس: || [[جرمنی]][[File:Flag of Germany.svg|30px]] |- | صوبہ: || [[باویریا]] |- | تھاں: || 69.52 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 6,943 |- | [http://www.badkoenigshofen.de/ بیڈ کونگشوفن دی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217042940/http://www.badkoenigshofen.de/ |date=2008-12-17 }} || |} '''بیڈ کونگشوفن''' [[باویریا]] [[جرمنی]] دا اک [[گراں]] اے۔ ایتھے 6,943 دے نیرے لوک وسدے نیں۔ === بارلے جوڑ === {{Commons| Bad Königshofen|position=left}} [[Category:جرمنی]] 1h9f2e3j99rg1pseqxqgq8vc3lf8u9k 0 12942 708217 698759 2026-06-24T02:01:15Z Sraiki 5574 708217 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=سرائیکی |nativename = [سرائیکی] सराइकी |image=Saraiki.svg |imagesize=200px |imagecaption='''[سرائیکی]''' [[شاہ مکھی]] رسم الخظ وچ لکھیا ہويا |states= پاکستان, بھارت,<ref name="Indianlanguages">{{cite web|title=Abstract of speakers’ strength of languages and mother tongues – 2001|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm|accessdate=8 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225153226/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> افغانستان<ref name="Afghan Hindu – Kandahari">{{cite web|url = http://www.siraiki.20fr.com/photo.html|title = Siraiki and Kandhari (Multani)|publisher = Afghan Hindu|accessdate = 2007-12-08|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225153233/http://www.siraiki.20fr.com/photo.html|archivedate = 2018-12-25|url-status = live}}</ref> |region = بنیادی طور اُتے [[سرائیکی وسیب ]] |speakers = 26 ملین<ref>https://www.ethnologue.com/language/skr</ref> |date = 2017 |ref = <ref>[[Nationalencyklopedin]] "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007</ref> |familycolor=ہند یورپی زباناں |fam2=[[ہند ایرانی زباناں]] |fam3=[[ہند آریائی زباناں]] |fam4=[[شمال مغربی خطہ]] |fam5=[[لہندا زباناں|لہندا]] |dia1=[[ملتانی لہجہ|[ملتانی سرائیکی] ]] |dia2= [[ڈیروالی لہجہ|ڈیروالی]] |dia3=[[ریاستی لہجہ|ریاستی]] (ریاستی–بہاولپوری) |dia4=[[تھلوچی لہجہ|تھلوچی]] |agency = کدرے وی نئيں |script=[[فارسی ابجد]], [[لہندا]] [[گورمکھی]], [[دیوناگری رسم الخط]], [[لنگدی]] رسم الخظ |iso3=skr |notice=Indic |notice2=IPA }} [[File:Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998.png|thumb|Distribution of Pakistanis speaking Saraiki as a first language in 1998]] '''سرائیکی''' (ہندی: सराइकी، انگریزی: Saraiki, Siraiki, Seraiki)، [[ہند-یورپی زباناں|ہند یورپی زباناں]] نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 25.9 ملین <ref>https://www.ethnologue.com/language/skr</ref> (2 کروڑ انسٹھ لکھ ) لوک بولنے والے نيں جو موجودہ [[پنجاب، پاکستان|جنوبی پنجاب]]، جنوبی خیبر پختونخوا، شمالی سندھ تے مشرقی بلوچستان وچ رہندے نيں۔ اس دے علاوہ بھارت وچ 109,000 لوک سرائیکی بولدے نيں<ref>https://www.ethnologue.com/language/skr</ref> جو تقسیم دے وقت ہجرت کرکے گئے سن ۔ اس طرح سرائیکی بولی بولنے والےآں د‏‏ی کل آبادی 26 ملین ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ سرائیکی تارکین وطن (زیادہ تر) [[مشرق وسطیٰ]] وچ وی نيں۔ افغانستان وچ وی کچھ ہندو سرائیکی دا قندھاری لہجہ بولدے نيں لیکن اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی تعداد نامعلوم ا‏‏ے۔ <ref name="Afghan Hindu – Kandahari" /><ref name="Afghanistan">{{cite web|title=Pakistan/India/Afghanistan: Multani language; extent to which it is used by Hindus in Afghanistan|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/3df4bed320.html|accessdate=8 April 2012|quote=Hindus have always lived in Afghanistan. That's one reason why they call themselves Kandharis and not Multanis and Seraikies. Some of the old temples in the area also point to this theory. The word Kandh in Seraiki means wall. Kandahar used to have many walls. The Hilmand river flowing in that area was labelled "Rud-e-hind-wa-sind" by Arabic manuscripts. Before the influx of Pashtoons the inhabitants of Kandahar spoke Seraiki. The Pashtoons labelled their language "Jataki". The language spoken by Afghan Hindus in Kandahar known as Kandhari is probably "Jataki".|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225153234/https://www.refworld.org/docid/3df4bed320.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref>۔ == سرائیکی بولی دا علاقا == سرائیکی [[صوبہ پنجاب]] دے جنوبی علاقے چ [[ضلع ملتان]] ، [[ضلع لودھراں]] ، [[ضلع بہاولپور]] ، [[ضلع رحیم یار خان]] ، [[ضلع مظفرگڑھ]] ، [[ضلع ڈیرہ غازی خان]] ، [[ضلع راجن پور]] ، [[ضلع تونسہ]] ، [[ضلع کوٹ ادو]]،[[ضلع ضلع خانیوال]][[ضلع وہاڑی]]،[[ضلع لیہ]]،[[ضلع بھکر]] تے [[ضلع میانوالی]] چ بولی جاندی اے تے خیبرپختونخواہ دے [[ضلع ڈیرہ اسماعیل خان]]، [[ضلع ٹانک]] تے [[ضلع پہاڑ پور]] پور وچ وی بولی جاندی اے ۔ تے بلوچستان تے سندھ دے کجھ علاقیاں چ بولی جاندی اے۔ == سندھ وچ سرائیکی ادب == سرائیکی دے سِر کڈھویں شاعر [[سچل سرمست]] نیں ۔ اوہناں دا مزار [[ضلع خیرپور]] وچ اے ۔ ایس توں علاوا قادر بخش بیدل (روہڑی) ، تاج محمد امروٹی (خیرپور) تے حمل فقیر وڈے نام نیں ۔ == اشتقاق == سرائیکی لفظ دے اشتقاق دے متعلق کافی متضاد تحقیقات نيں۔ سرائیکی لفظ [[سنسکرت زبان|سنسکرت]] دے سؤوِریا <ref>A.H. Dani, ''Sindhu-Sauvira: A glimpse into the early history of Sind '' In Hameeda Khusro (ed), Sind Through The Centuries (Karachi: Oxford University Press, 1981) pp. 35-42</ref> تو‏ں بنا اے جو قدیم ہند وچ اک سلطنت سی جس دا ذکر ہندوواں د‏‏ی مقدس کتاب [[مہا بھارت]] وچ وی ا‏‏ے۔ '''کی''' دا لاحقہ لگانے تو‏ں ایہ لفظ '''سؤوِریاکی''' بن گیا۔ اس دے بعد بولنے د‏‏ی آسانی دے لئی '''و ''' د‏‏ی آواز ہٹا دتی گئی جس لفظ سرائیکی بنا دتا گیا۔ اس دے علاوہ جارج ابراہ‏م گریسن نے لفظ '''سرائیکی''' نو‏‏ں سندھی دے اک لفظ '''سِرو '''کی بگڑی ہوئی یا سدھری ہوئی شکل دسیا جس دے معنی '''شمالی '''کے نيں کرسٹوفر شیکل<ref name="shackle1977" />{{rp|388}} نے جارج ابراہ‏م گریسن د‏‏ی تحقیق نو‏‏ں غلط کہیا ا‏‏ے۔ اک ہور تحقیق دے مطابق سرائیکی لفظ '''سرای''' تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ [[فائل:D.G.Khan.jpg|thumb|ڈیرہ غازیخان]] [[فائل:Saraikistan map.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] == سرائیکی علاقے== [[فائل:Pakistani languages map.jpg|thumb|پاکستانی زباناں Pakistani languages map]] پنجاب، بلوچستان خیبرپختونخواہ تے سندھ وچ پنجابی، بلوچی تے سندھی دے نال نال سرائیکی بولنے تے سمجھنے والے موجود نيں۔ === بلوچستان (جزوی آبادی) === * ضلع موسیٰ خیل: تحصیل درگ دا ادھا علاقہ، تحصیل راڑہ شم * ضلع بارکھان: * ضلع نصیر آباد: دیرہ مراد جمالی، تمبو، چھتر * ضلع جعفرآباد: دیرہ اللہ یار، گنداخہ، اوستہ محمد * ضلع صحبت پور: صحبت پور، مانجی پور، ہَیروی، فرید آباد * ضلع جھل مڳسی: جھل مگسی، گنداواہ، میر پور سب تحصیل * ضلع لہڑی: صدر مقام بختیار آباد، لہڑی، بھاڳ * ضلع کچھی(بولان): ڈھاڈر، مچھ، سَنی، کھتن، بالا ناڑی === پنجاب (اکثریت‏ی ضلعے) === * [[بہاولپور]] * [[ملتان]] * [[راجن پور]] * [[رحیم یار خان]] * [[میانوالی]] * [[وہاڑی]] * [[ڈیرہ غازی خان]] * [[خانیوال]] * [[مظفر گڑھ]] * [[بھکر]] * [[لودھراں]] * [[لیہ]] === خیبر پختونخوا (اکثریت‏ی ضلعے) === * [[ڈیرہ اسماعیل خان]] * [[ٹانک]] === سندھ (جزوی آبادی) === * [[ضلع کشمور]]: کندھ کوٹ، کشمور، تنگواݨی * [[ضلع جیکب آباد]]: جیک آباد، گڑھی خیرو، ٹھُل * [[ضلع شکار پور]]: شکار پور، گڑھی یاسین، خان پور، لکھی * [[ضلع لاڑکانہ]]: لاڑکانہ، رتو دیرو، باقراݨی، ݙوکری * [[ضلع قمبر شہدادکوٹ]]: شہداد کوٹ، قمبر، وارہ، میرو خان، نصیر آباد، سجاول جونیجو، قبو سعید خان * [[ضلع گھوٹکی]]: میر پور متھیلو، ڈہرکی، گھوٹکی، اوباڑو، خان ڳڑھ * [[ضلع سکھر]]: [[سکھر]]، روہڑی، صالح پٹ، پناں عاقل * [[ضلع خیرپور]]: خیرپور، نارا، کوٹ ڈجی، صوبھو دیرو، میرواہ، کنگری، فیض گنج، گمبٹ * [[ضلع نوشہرو فیروز]]: نوشہروفیروز، مورو، بھریا، کنڈو یارو، محراب پور، مٹھیاݨی * [[ضلع بے نظیر آباد]]: نواب شاہ، قاضی احمد، دوڑ، سکرنڈ * [[ضلع دادو]] : تعلقہ دادو، تعلقہ میہڑ، تعلقہ خیر پور ناتھن شاہ، تعلقہ سیہون، تعلقہ جاوہی == سرائیکی بولی وچ قرآن شریف دے ترجمے<ref>[//incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/skr/قرآن_شریف_دے_ترجمے Wp/skr/قرآن شریف دے ترجمے - Wikimedia Incubator<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == * [[مہر عبدالحق سومرہ|ڈاکٹر مہر عبدالحق سومرہ]] * پروفیسر دلشاد کلانچوی<ref>[http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17119&BookTitle=Quran%20Sharif%20Da%20Saraiki%20Tarjuma Small Steps Higher Ambitions<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130050942/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17119&BookTitle=Quran%20Sharif%20Da%20Saraiki%20Tarjuma |date=2020-11-30 }}</ref> * پروفیسر صدیق شاکر * ڈاکٹر طاہر خاکوانی * ریاض شاہد * عبد التواب ملتانی * حفیظ الرحمان == سرائیکی ڈکشنریاں == * سرائیکی ڈکشنری از شوکت مغل * سرائیکی ڈکشنری از پروفیسر دلشاد کلانچوی * ملتانی ہندی شبدکوش از رانا پرتاب سنگھ گنوری == سرائیکی گرائمر د‏‏یاں کتاباں == * سرائیکی گرئمر از [[مہر عبدالحق سومرہ|ڈاکٹر مہر عبدالحق سومرہ]] * سرائیکی اردو بول چال از منصور آفاق * سرائیکی گرائمر از بشیر احمد بھائیہ == شاعری == سرائیدی ميں تقریبا ڈیڑھ ہزار سال د‏‏ی شاعری موجود ا‏‏ے۔ کچھ مشہور سرائیکی شاعر دے ناں درج ذیل نيں:- * [[سچل سرمست]] * [[حمل لغاری]] * [[بیدل فقیر|بیدل سندھی]] * [[لطف علی]] * [[خواجہ غلام فرید]] * [[غلام رسول ڈڈا]] * [[ممتاز حیدر ڈاہر]] * [[شاکر شجاع آبادی]] * [[احمد خان طارق]] * [[دلنور نورپوری]] * [[شاکر مہروی]] * [[عشرت لغاری]] * [[سیفل بلوچ|سیف اللہ خان سیفل]] * [[ساحر رنگ پوری]] * [[فاروق روکھڑی]] * [[مظہر نیازی]] * [[حیات اللہ نیازی]] * [[خرم بہاولپوری]] * [[سلیم طاہر قیصرانی]] * [[اخلاق مزاری]] * [[انور شاہ انور]] * [[سفیر لاشاری]] * [[جانباز جتوئی]] * [[سرور کربلائی]] * [[عاشق بزدار]] * [[اشولال فقیر]] * [[عزیز شاہد]] * [[امان اللہ ارشد]] * [[نجیب اللہ نازش]] * [[کیفی جامپوری]] * [[مہندر پرتاپ چاند]] * [[رفیق تائب ]] * [[رانا پرتاپ سنگھ گنوری]] * [[ڈاکٹر راجکمار ملک]] * [[ارجن دیو جی پنکج]] * [[جگدیش بترا سرائیکی]] * [[چندر شیکھر]] * [[سنجے پہوجا]] * [[بلال بزمی]] * [[جاوید آصف]] * [[غیور بخاری]] * [[امام بخش درویش]] * [[اقبال سوکڑی]] * [[شفقت بزار]] * [[دلبر مولائی]] * [[جاوید شانی]] * [[واقف ملتانی]] * [[حضور بخش حقیر رند]] * [[صفدر کربلائی]] * [[ثناء ملک]] * [[ظفر نجمی]] * [[ملک سونا خان بے وس]] == موسیقار == * [[عطاء اللہ خان عیسیٰ خیلوی]] * [[سنجے مہت‏ا]] * [[عطا محمد نیازی]] * [[شفاءاللہ روکھڑی]] * [[گلناز بانو جٹی]] * [[مس بدرو ملتانی]] * [[اللہ وسائی]] * [[فقیرا بھگت]] * [[موہن بھگت]] * [[اختر چشتی]] * [[زاہدہ پروین]] * [[جمیل پروانہ، نصیر مستانہ]] * [[استاد حسین بخش خان ڈاڈھی]] * [[استاد عاشق علی خان]] * [[استاد غلام فرید گشکوری]] * [[اجمل ساجد]] * [[سخاوت حسین ڈاڈھی]] * [[ثریا ملتانیکر]] * [[راحت ملتانیکر]] * [[استاد اللہ داد خان]] * [[پٹھانے خان]] * [[پروین نذر]] * [[نسیم سیمی]] * [[ناہید اختر]] * [[کوثر جاپانی]] * [[نور تری خیلوی]] * [[عصمت اللہ نیازی]] * [[استاد یار محمد کٹانہ]] * [[استاد فتح علی کمالوی]] * [[شہزادہ آصف علی]] * [[جام شوبل]] * [[سورج پال سنگھ]] * [[احمد نواز چھینہ]] * [[مشتاق چھینہ]] * [[اعجاز راہی]] * [[منصور ملنگی]] * [[اللہ دتہ لونے والا]] * طالب حسین درد * [[گامو ٹاہلی والا]] * [[مصطفیٰ ڈیروی]] * [[عبدالسلام ساغر]] * [[محمد نواز بھٹہ]] == ادبی کلاسیک == * ہیر دمودر * کمال کہانی * سیف الملوک از مولوی لطف علی * دیوان فرید * نور نامہ * پندھیڑو از جہانگیر مخلص * سرائیکی وسیب از ظہور دھریجہ === نامور سرائیکی ادیب، دانشور، صحافی تے نثر نگار === * [[جہانگیر مخلص]] * [[حفیظ خان]] * [[دلشاد کلانچوی]] * [[مسرت کلانچوی]] * [[عبداللہ عرفان]] * [[جگدیش بترا سرائیکی]] * [[منظور اعوان]] * [[منصور شانی]] * [[ظہور دھریجہ]] * [[منصور آفاق]] * [[شوکت مغل]] * [[سجاد حیدر پرویز]] * [[عبدالباسط بھٹی]] * [[فیاض باقر]] * [[اسماعیل بھٹہ]] * [[ڈاکٹر راجکمار ملک]] * [[عصمت اللہ شاہ]] * [[اسلم رسولپوری]] * [[فدا حسین گاڈی]] * [[مشتاق گاڈی]] * [[شہزاد عرفان]] * [[پرویز قادر]] * [[طاہر تونسوی]] * [[رحیم طلب]] * [[ایم ڈی گانگا]] * [[محبوب تابش]] * [[ظفر لاشاری]] * [[جاوید حسان چانڈیو]] * [[ممتاز ڈاہر]] * [[مہر عبدالحق سومرہ]] * [[ریاض ہاشمی]] * [[مرید حسین راز جتوئی]] * [[مجاہد جتوئی]] * [[اجمل مسن]] * [[نذیر لغاری]] * [[رؤف کلاسرہ]] * [[سیٹھ عبیدالرحمٰن]] == سرائیکی قوم پرست جماعتاں == * پاکستان سرائیکی قومی اتحاد * پاکستان سرائیکی پارٹی * &lrm;سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی&lrm; * ہمدرد سرائیکی پارٹی * سرائیکی صوبہ موومنٹ * سرائیکی فاؤنڈیشن پاکستان * جنوبی پنجاب صوبہ محاذ * سرائیکی ملت پارٹی * نیشنل سرائیکی پارٹی * سرائیکی ساہتیہ سنگم، بھارت * سرائیکستان قومی کونسل * سرائیکی اتحاد، کراچی * عوامی سرائیکی پارٹی * سرائیکستان قومی موومنٹ * سرائیکی فرنٹ == تناسب == [[فائل:Dialects Of Punjabi Urdu.jpg|thumb|کھبے| پنجابی تے سرائیکی دے لہجے]] ذیل وچ پنجابی تے سرائیکی (ملتانی، ریاستی، ڈیروی لہجاں اُتے مشتمل) بولنے والے ضلعے د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" border="1" |- ! ضلع ! آبادی ! پنجابی% ! سرائیکی % ! ہور % |- ! وہاڑی | 2,090,000 | 82.9 | 11.4 | 5.7 |- ! خانیوال | 2,068,000 | 81.2 | 11.6 | 7.2 |- ! ملتان | 3,116,000 | 21.64 | 60.67 | 17.69 |- ! بہاولپور | 2,433,000 | 28.4 | 64.3 | 7.3 |- ! رحیم یار خان | 3,141,000 | 27.3 | 62.6 | 10.1 |- ! میانوالی | 1,056,000 | 74.2 | 12.0 | 13.8 |- ! اوکاڑہ | 2,233,000 | 98.99 | 0.01 | 1.00 |- ! ساہیوال | 1,843,000 | 98.10 | 0.01 | 1.89 |- ! بہاولنگر | 2,062,000 | 95.2 | 3.1 | 1.7 |- ! لودهراں | 1,171,000 | 18.6 | 69.6 | 11.8 |- ! مظفرگڑھ | 2,635,000 | 7.4 | 86.3 | 6.3 |- ! لیہ | 1,122,000 | 34.6 | 62.3 | 3.1 |- ! بھکر | 1,051,000 | 20.0 | 73.0 | 7.0 |- ! ڈی جی خان | 1,643,000 | 16.5 | 80.3 | 3.2 |- ! راجن پور | 1,103,000 | 13.3 | 75.8 | 10.9 |- ! چکوال | 1,083,000 | 97.7 | 0.2 | 2.1 |- ! چنیوٹ | 965,000 | 95.9 | 0.8 | 3.3 |- ! حافظ آباد | 832,000 | 96.80 | 0.01 | 3.19 |- ! خوشاب | 950,712 | 90.9 | 7.8 | 1.3 |- ! منڈی بہاؤالدین | 1,161,000 | 95.9 | 0.1 | 4.0 |- ! پاکپتن | 1,287,000 | 92.2 | 0.8 | 7.0 |- ! سرگودھا | 2,666,000 | 95.96 | 0.01 | 4.03 |- ! ٹوبہ ٹیک سنگھ | 905,580 | 98.99 | 0.01 | 1.00 |- ! جھنگ | 2,834,000 | 95.9 | 0.8 | 3.3 |- |} == سرائیکی وسیب د‏‏ی ذاتاں == سرائیکی خطہ وچ اکثریت‏ی نسلی سرائیکی گوتھاں دے نال نال مختلف نسلاں د‏‏ی ذاتاں تے قبیلے رہندے نيں جو سرائیکی زبان، رسوم تے رواج تے سبھیاچار د‏‏ی پہچان نيں۔ سرائیکی وسیب د‏‏ی ذاتاں د‏‏ی درجہ بندی مندجہ ذیل طریقے نال کيتی جا سکدی اے . * [[سرائیکی گوتاں]] /نسلی سرائیکی ذاتاں * [[پٹھاݨ تے ترک قبیلے]] * [[قدیم عرب قبیلے]] * [[ہور آبادکار ذاتاں]] * [[بلوچ قبیلے]] == حوالے == {{Incubator|code= skr}} {{حوالے|2}} {{پاکستان د‏‏ی زبانیں}} {{پنجابی دے لہجے}} {{پنجاب (پاکستان) دے موضوعات}} {{ہند ایرانی زبانیں}} {{ہند آریائی زبانیں}} [[گٹھ:سرائیکی زبان| ]] [[گٹھ:افغانستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بلوچستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پنجاب (پاکستان) د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پنجابی زبان]] [[گٹھ:پنجابی دے لہجے]] [[گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:سرائیکستان]] [[گٹھ:سرائیکی لہجہ]] [[گٹھ:سندھ د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:شمال مغربی ہند۔آریائی زباناں]] [[گٹھ:ہند۔آریائی زباناں]] == حوالے == {{Reflist}} *https://dsal.uchicago.edu/books/lsi/images/lsi-v8-1-019.jpg == ہوردیکھو == * [[سندھ دی تریخ]] {{پاکستان دیاں بولیاں}} [[Category:پاکستانی بولیاں]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں]] [[گٹھ:سندھ]] i10sr0l8da5odichd1qu8mv6kayyyvz 0 40500 708227 645950 2026-06-24T05:22:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708227 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = زامورا وڈا گرجاگھر<br /> Catedral de Zamora | image = Catedral de Zamora (fachada principal)2.JPG | size = | landscape = | caption = گرجاگھر | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | map caption = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates = | osgridref = | location = [[زامورا]], [[سپین]] | country = سپین | denomination = [[رومن کیتھولک]] گرجاگھر | previous denomination = | churchmanship = | membership = | attendance = | website = | former name = | bull date = | founded date = | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = | style = [[روماناسک آرکیٹیکچر]] | groundbreaking = 1140 | completed date = 1174 | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = | width = | width nave = | height = | diameter = | other dimensions = | floor count = | floor area = | dome quantity = | dome height outer = | dome height inner = | dome dia outer = | dome dia inner = | spire quantity = | spire height = | materials = | parish = | deanery = | archdeaconry = | archdiocese = | diocese = | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | dean = | subdean = | provost = | provost-rector = | viceprovost = | canon = | canonpastor = | precentor = | archdeacon = | prebendary = | rector = | vicar = | curate = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | minister = | assistant = | honpriest = | deacon = | deaconness = | seniorpastor = | pastor = | abbot = | chaplain = | reader = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | logo = | logosize = }} '''زامورا وڈا گرجاگھر''' زامورا، [[سپین]] وچ ایک وڈا گرجا اے. ایہ دیرو دریا دے سجے پاسے دكھن وچ شہر دے پرانے علاقے وچ اے۔ ہن وی اس دیاں پرانیاں کنداں تے بوآ ہے۔ اس دی اساری 1151 توں 1174 دے وچ ہوئی تے یہ ہسپانوی رومانی آرکیٹیکچر دے سبھ توں مانتا والے نمونیاں وچوں ایک اے۔ == تریخ == اس توں پہلا كاستيل دے الفانسو 7 ویں دے ویلے وچ ایل سالوادور ناں دا گرجا ہیگا سی پر وہ ٹٹ پھٹ گیا سی۔ اس گرجا دی اساری بشپ استیبان دی اکھ تھلے كاستيل دے الفانسو 7 ویں تے اسدی بہن کیمرے رايمدیس دی ہتھ ونڈائی دے نال کروائی گئی- اسدے دور اساری (1151 سے 1174) دی تصدیق گرجا دے اتری حصے وچ موجود کتبے توں ہوندی اے۔ اک کھوج باہجوں ایہ کاہڈ کڈی گئی اے جے اس دی اساری بشپ بےرناردو دی اکھ تھلے 1139 وچ شروع ہوگئی سی- ==گیلری== <gallery> File:20258 ZAMORA-PANORAMICAS.JPG File:Catedra de Zamora panoramica.JPG File:Catedral de San Salvador de Zamora (2676922015).jpg File:Catedral de San Salvador de Zamora (2676921373).jpg File:Catedral de San Salvador de Zamora (2676922505).jpg File:Catedral de San Salvador de Zamora (2677738852).jpg File:Catedral de Zamora desde el castillo.JPG File:Fundación Joaquín Díaz - Catedral - Zamora (1).jpg File:Catedral, murallas y aceñas de Zamora.JPG File:Torre de la Catedral de Zamora desde Olivares.jpg File:Zamora catedral 01 cupula romanica lou.JPG File:Zamora catedral cupula gallonada lou.JPG File:Zamora Catedral Wappen 727.jpg File:Zamora Catedral PM 73530 Z.jpg File:Zamora, catedral-PM 17792.jpg </gallery> == کتاباں== * {{cite book | author = Casaseca Beneítez| First = Ángel | title = Plan Director de la Catedral de Zamora (Sacras Moles. Catedrales de Castilla y León, tomo 1) | year = 1996 | editorial = Consejo Autonómico de los Colegios Oficiales de Arquitectos de Castilla y León, Valladolid | id = ISBN 84-921652-1-9}} * {{cite book | last =Fernández-Prieto Domínguez y Losada| First = Enrique | enlaceauthor = | editor = Instituto Jerónimo Zurita | editorial = Consejo Superior de Investigaciones Científicas, CSIC | otros = Tomo VI de la Colección Genealogía y Heráldica | title = Nobleza de Zamora | url =| year = 1953 | ubicación = Madrid | oclc = 2897213}} * {{cite book | author =Hernández Martín | First = Joaquín | title = Guía de arquitectura de Zamora. Desde los orígenes al siglo XXI | year = 2005 -2ª edición- | editorial = Colegio Oficial de Arquitectos de León | id = ISBN 84-607-9629-9 }} * {{cite book | last = Menéndez Pidal de Navascués| First = Faustino | enlaceauthor = Faustino Menéndez Pidal de Navascués | editorial = Hidalguía | editor = Instituto Luis de Salazar y Castro | otros = Volumen I | title = Heráldica medieval espyearla: la Casa Real de León y Castilla | year = 1982 | isbn=8400051505}} * {{cite book | author =Rivera de las Heras | First = José Ángel | title = Por la catedral, iglesias y ermitas de la ciudad de Zamora | year = 2001 | editorial = Ediciones Leonesas, S.A. (Edilesa) | id = ISBN 84-8012-356-7}} *{{cite book | last =Prada Marcos | First = María Encina |title = Estudio antropológico del Panteón Real de San Isidoro: La antropología al servicio de la Historia: Un caso real | year = 1998 | publicación = ProMonumenta | número = II | url = http://www.oocities.org/es/mundo_medieval/San_Isidoro.pdf | oclc = 630664764}} * {{cite book | last =Rivera de las Heras| First = José Ángel | editorial = Durius Cultural S.L. | title = La Catedral de Zamora | year = 2001 | ubicación = Salamanca | isbn =84-931293-1-3}} *{{cite book|last=Hernández Martín|first=Joaquín|year=2005|edition=2nd|title= Guía de arquitectura de Zamora. Desde los orígenes al siglo XXI|publisher= Colegio Oficial de Arquitectos de León|isbn= 84-607-9629-9}} ==بارلے جوڑ == {{commons|Cathedral of Zamora|la Catedral de Zamora}} * [http://www.romanicozamorano.com/zamora/zamora/catedral_Salvador/catedral_zamora1.htm La Catedral de Zamora.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101234013/http://www.romanicozamorano.com/zamora/zamora/catedral_Salvador/catedral_zamora1.htm |date=2006-11-01 }} * [http://www.gotik-romanik.de/Zamora,%20Thumbnails/Thumbnails.html Fotografías.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215133801/http://www.gotik-romanik.de/Zamora,%20Thumbnails/Thumbnails.html |date=2015-02-15 }} lut4ji0icbkfsq2u0moh6q2ozke6gkp 0 40750 708226 684493 2026-06-24T04:50:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708226 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |conventional_long_name = ریاست حیدرآباد |native_name = State of Hyderabad<br />హైదరాబాద్ రాష్ట్రం<br/>हैदराबाद राज्य <br/>ಹೈದರಾಬಾದ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ |common_name = حیدرآباد |continent = ایشیا |region = جنوبی ایشیا |country = ہندوستان |population = 16.34m (1941) |religion = [[ہندومت]] (81%)<br/>[[اسلام]] (13%)<br/> [[مسیحیت]] and others (6%){{Sfn|Smith|1950|pp=27–28}} |status = مغل جانشین ریاست (1724–1798)<br>[[نوابی ریاستیں|نوابی ریاست]]، [[برطانوی راج|برطانوی ہند]] (1798–1947)<br>[[فہرست تاریخی غیر تسلیم شدہ ریاستیں|غیر تسلیم شدہ ریاست]] (1947–1948)<br>[[بھارت کی ریاستیں اور عملداریاں|صوبہ بھارت]] (1948–1956) |era = <!---سلطنت مغلیہ (1724-1798)<br> KINGDOM OF HYDERABAD (1798–1948)<br> Indian Union (1948–1950)<br> Indian Republic (1950–1956)<br> Dividing between Andhra Pradesh<br> Merging Telanagana part of Hyderabad State with Andhra State<br> Mysore and Bombay States.--> |government_type = Mughal successor state (1724–1798){{Sfn|Benichou, Autocracy to Integration|2000|loc=Chapter 1}}<ref>{{citation |last1=Bose |first1=Sugata |authorlink1=Sugata Bose |last2=Jalal |first2=Ayesha |authorlink2=Ayesha Jalal |title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy |url=http://books.google.com/books?id=PaKdsF8WzbcC&pg=PA42 |year=2004 |edition=Second |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-30787-1 |p=42}}</ref><br>Princely State (1798–1948)<br>Province of the [[ڈومنین بھارت]] (1948–1950)<br>State of the [[بھارت]] (1950–1956) |event_start = |date_start = |year_start = 1724 |event_end = [[آپریشن پولو|بھارت کا قبضہ]]{{Sfn|Ram Narayan Kuma|1997}} |date_end = 18 ستمبر |year_end = 1948 |event1 = [[Telangana Rebellion]] |date_event1 = 1946 |event_post = [[States Reorganisation Act]] |date_post = 1 نومبر 1956 |p1 = سلطنت مغلیہ |flag_p1 = |p2 = مراٹھا سلطنت |flag_p2 = Flag of the Maratha Empire.svg |border_p2= no |s1 = Hyderabad State (1948–56) |flag_s1 = Flag of India.svg |image_flag = Asafia flag of Hyderabad State.png |image_coat = Hyderabad Coat of Arms.jpg |image_map = Map of the Hyderabad princely state (1909).svg |image_map_caption = Hyderabad (dark green) and [[Berar Province]] not a part of Hyderabad State but also the Nizam's Dominion between 1853 and 1903 (light green). |capital = [[اورنگ آباد (مہاراشٹر)|اورنگ آباد]] (1724–1763)<br>[[حیدرآباد، دکن]] (1763–1948) |location = '''Present day''':<br/>[[تلنگانہ]]<br/>[[آندھرا پردیش]]<br/>[[مہاراشٹر]]<br/>[[کرناٹک]] |common_languages = [[اردو]] (10.3%, دفتری)<br/> [[فارسی زبان|فارسی]] (تاریخی)<br/> [[تیلگو زبان|تیلگو]] (48%)<br/>[[مراٹھی زبان|مراٹھی]] (26%)<br/> [[کنڑا زبان]] (12%){{Sfn|Benichou, Autocracy to Integration|2000|p=20}} |stat_area1 = 215339 |currency = [[Hyderabadi rupee]] |representative1 = Iwaz Khan (پہلا) |representative2 = [[Mir Laiq Ali]] (آخری) |year_representative1 = 1724–1730 |year_representative2 = 1947–1948 |title_representative = [[وزیر اعظم حیدرآباد|صدر المہام]] |leader1 = [[نظام الملک آصف جاہ اول|قمر الدین خان]] (پہلا) |leader2 = [[نواب میر عثمان علی خان|عثمان علی خان]] (آخری) |year_leader1 = 1720–48 |year_leader2 = 1911–48 |title_leader = [[نظام حیدرآباد|نظام]] |footnotes= }} '''حیدرآباد سٹیٹ''' (تیلگُ: హైదరాబాదు, اردو: حیدر آباد) [[برطانوی ہند]] دی سبھ توں وڈی ریاست سی۔ ایہہ ب[[برصغیر]] دے دکھن - لہندے ولّ واقع سی۔ اس اتے 1724 توں1948 تکّ نظام پروار دا راج رہا۔ ریاست دا برار علاقہ 1903 وچّ [[برطانوی ہند]] دے سینٹرل پروونس نال ولا کر دتا گیا سی۔ ریاست حیدرآباد [[برطانوی ہند]] دی اک دیسی ریاست سی ، جسدا [[راجگڑھ]] [[حیدرآباد دکن]] سی ۔ {| class="toccolours" align="right" style="margin:1em" padding="0.5em" |+ ''State symbols of Hyderabad'' |- | '''State language''' | [[اردو]] || حیدرآباد پاکستان دولت مشترکہ ریاست |- | '''State animal''' || [[File:Blackbuck male female.jpg|90px]] |- | '''State bird''' || [[File:Coracias affinis - Kaeng Krachan.jpg|90px]] |- | '''State tree''' || [[File:Neem tree.JPG|90px]] |- | '''State flower''' || [[File:Blue water lilly flower.jpg|90px]] |} == حوالے == {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== {{Commons category|Hyderabad State}} * [http://www.hyderabadcorner.com/ Hyderabad City Information Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006094858/http://www.hyderabadcorner.com/ |date=2011-10-06 }} *[http://www.archnet.org/library/documents/one-document.tcl?document_id=9308 Hyderabad: A Qur'anic Paradise in Architectural Metaphors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613204008/http://www.archnet.org/library/documents/one-document.tcl?document_id=9308 |date=2007-06-13 }} *[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fline/fl1805/18051140.htm From the Sundarlal Report – Muslim Genocide in 1948 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112003648/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fline/fl1805/18051140.htm |date=2009-01-12 }} *[http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data/subcontinent/2006/March/subcontinent_March813.xml&section=subcontinent&col= Manolya's legal fight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217025728/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data/subcontinent/2006/March/subcontinent_March813.xml&section=subcontinent&col= |date=2013-12-17 }} *[http://www.hindu.com/2007/09/07/stories/2007090754661200.htm About Razakars and Islamic ambitions] *[http://www.hyderabad.co.uk Hyderabad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813214936/http://www.hyderabad.co.uk/ |date=2009-08-13 }} *[http://www.4dw.net/royalark/India/hyder.htm Genealogy of the Nizams of Hyderabad] *[http://www.vepachedu.org/hyderabad.html Renaming villages by the Nizam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901065048/http://www.vepachedu.org/hyderabad.html |date=2013-09-01 }} {{موضوعات حیدرآباد}} {{ہندوستان دیاں نوابی ریاستاں}} {{Coord|17|00|N|78|50|E|type:country_source:kolossus-cawiki|display=title}} [[گٹھ:برصغیر]] [[گٹھ:ہندستان دیاں مسلم سلطنتاں]] [[گٹھ:ہندستان دیاں سلطنتاں]] [[گٹھ:برطانوی ہند]] [[گٹھ:دیسی ریاستاں]] 2bj68ducb02fn7cm7yb78b9519sqdep 0 42550 708236 602810 2026-06-24T07:42:53Z Sraiki 5574 Removed redirect to [[سندھ]] 708236 wikitext text/x-wiki [[فائل:سرائیکستان.jpg|thumb|سرائیکستان]] **سرائیکستان بارے اک مضمون** سرائیکستان پاکستان دے جنوبی پنجاب وچ واقع اک ثقافتی، لسانی تے تاریخی خطہ اے۔ ایہہ علاقہ دریائے سندھ دے مغربی کنارے توں لے کے راجستھان دی سرحد تک پھیلا ہویا اے، جتھے سرائیکی زبان بولی جاندی اے۔ سرائیکستان دی تحریک گزشتہ کئی دہاکاں توں چلدی آ رہی اے، جس دا مقصد ایہہ علاقہ نوں الگ صوبہ بنا کے اس دی لسانی تے معاشی ترقی یقینی بنانا اے۔ == سرائیکستان دا جغرافیائی تے لسانی دائرہ== سرائیکستان وچ [[ملتان]] ، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان تے مظفر گڑھ وغیرہ ڈویژن شامل ہن۔ ایہہ علاقہ تقریباً 9 لکھ مربع کلومیٹر توں ودھ رقبہ رکھدا اے تے اس دی آبادی تقریباً 2 کروڑ توں ودھ اے۔ ایتھے دیاں اہم زباناں وچ سرائیکی مرکزی حیثیت رکھدی اے، جو پنجابی زبان دا اک اہم حصہ سمجھی جاندی اے پر اپنی الگ شناخت رکھدی اے۔ سرائیکی لوک گیت، قصے، شاعری تے لوک ورثہ نال مالامال ہن۔ == تاریخی پس منظر== سرائیکستان دا علاقہ قدیم زمانے توں ہی اہمیت دا حامل رہیا اے۔ ملتان شہر نوں "سراج الاولیاء" تے "مدینہ الاولیاء" کہیا جاندا اے۔ ایتھے غزنوی، مغل، سکھ تے انگریز دور دے کئی تاریخی نشان موجود ہن۔ بہاولپور ریاست برطانوی دور وچ اک خودمختار ریاست سی جو بعد وچ پاکستان وچ شامل ہوئی۔ 1947 دے بعد ایہہ علاقہ پنجاب صوبے دا حصہ بن گیا، پر لسانی تے معاشی عدم مساوات دی وجہ توں سرائیکی قوم پرستاں نے الگ صوبے دی آواز اٹھائی۔ == سرائیکستان دی تحریک== سرائیکستان موومنٹ 1960-70 دے دہاکے وچ شروع ہوئی۔ سرائیکی زبان تے ثقافت دی حفاظت، وسائل دی منصفانہ تقسیم تے سیاسی نمائندگی دیاں مطالبات مرکزی رہے۔ 2010 وچ قومی اسمبلی وچ سرائیکستان صوبے دے قیام دی قرارداد پیش کیتی گئی سی۔ تحریک دے قائدین وچ سردار عزیز، ممتاز مزاری، حاجی مظفر تے ٻیاں سرائیکی لیڈراں شامل ہن۔ اس تحریک دے حامی کہندے ہن کہ مرکزی پنجاب (لاہور، راولپنڈی وغیرہ) نے جنوبی پنجاب دے وسائل (زراعت، گیس، کوئلہ) دا استحصال کیتا اے پر ترقی دا فائدہ کم ملیا اے۔ الگ صوبہ بننے نال مقامی لوکاں نوں زیادہ نمائندگی، بہتر تعلیم، صحت تے روزگار مل سکدا اے۔ ==معاشی تے ثقافتی اہمیت== سرائیکستان پاکستان دا زرعی خزانہ اے۔ ایتھے کپاس، گندم، کھجور، آم تے چاول دی وڈی پیداوار ہندی اے۔ چولستان دا صحرا، دریائے سندھ دے کنارے تے تاریخی عمارتاں (جیویں بہاولپور دے محل، اوچ شریف، ملتان دے مزار) سیاحت دا زبردست پوٹینشل رکھدے ہن۔ ثقافتی طور تے سرائیکی لوک موسیقی (وانجلی، الغوزہ)، رقص (سمی، جھومر) تے دستکاری (اجرک، اجرک پرنٹنگ) مشہور ہن۔ سرائیکی شاعری وچ خوشحال خان خٹک توں لے کے معاصر شاعراں تک دا وڈا حصہ اے۔ == موجودہ صورتحال تے چیلنج== موجودہ دور وچ سرائیکستان تحریک سیاسی طور تے فعال اے پر مکمل صوبہ بنانے وچ کئی رکاوٹاں موجود ہن۔ مخالفین دا کہنا اے کہ پنجاب نوں تقسیم کرنا وفاقی ڈھانچے نوں کمزور کرے گا۔ حکومتاں وقتاً فوقتاً ترقیاتی پیکجز (جیویں جنوبی پنجاب پروگرام) دے کے مطالبات نوں پورا کرنے دی کوشش کردیاں رہیاں ہن۔ ==نتیجہ== سرائیکستان صرف اک جغرافیائی علاقہ نئیں، بلکہ اک الگ شناخت، زبان تے ثقافت دا نام اے۔ ایہہ تحریک پاکستان دے وفاقی ڈھانچے وچ عدل تے مساوات دی علامت بن سکدی اے۔ جے حکومتاں لسانی تنوع نوں احترام دے کے ترقیاتی اقدامات کریں تاں ایہہ علاقہ پاکستان دی معاشی تے ثقافتی ترقی وچ ودھ چڑھ کے حصہ پا سکدا اے۔ سرائیکی قوم دا نعرہ "سرائیکستان زندہ باد" نہ صرف سیاسی آواز اے بلکہ ثقافتی خودمختاری دی آواز وی اے۔ [[ونکی:پنجاب]] igj18yc8qrpsrb1mkb1otzc338uzizb 708237 708236 2026-06-24T07:43:29Z Sraiki 5574 708237 wikitext text/x-wiki [[فائل:سرائیکستان.jpg|thumb|سرائیکستان]] سرائیکستان پاکستان دے جنوبی پنجاب وچ واقع اک ثقافتی، لسانی تے تاریخی خطہ اے۔ ایہہ علاقہ دریائے سندھ دے مغربی کنارے توں لے کے راجستھان دی سرحد تک پھیلا ہویا اے، جتھے سرائیکی زبان بولی جاندی اے۔ سرائیکستان دی تحریک گزشتہ کئی دہاکاں توں چلدی آ رہی اے، جس دا مقصد ایہہ علاقہ نوں الگ صوبہ بنا کے اس دی لسانی تے معاشی ترقی یقینی بنانا اے۔ == سرائیکستان دا جغرافیائی تے لسانی دائرہ== سرائیکستان وچ [[ملتان]] ، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان تے مظفر گڑھ وغیرہ ڈویژن شامل ہن۔ ایہہ علاقہ تقریباً 9 لکھ مربع کلومیٹر توں ودھ رقبہ رکھدا اے تے اس دی آبادی تقریباً 2 کروڑ توں ودھ اے۔ ایتھے دیاں اہم زباناں وچ سرائیکی مرکزی حیثیت رکھدی اے، جو پنجابی زبان دا اک اہم حصہ سمجھی جاندی اے پر اپنی الگ شناخت رکھدی اے۔ سرائیکی لوک گیت، قصے، شاعری تے لوک ورثہ نال مالامال ہن۔ == تاریخی پس منظر== سرائیکستان دا علاقہ قدیم زمانے توں ہی اہمیت دا حامل رہیا اے۔ ملتان شہر نوں "سراج الاولیاء" تے "مدینہ الاولیاء" کہیا جاندا اے۔ ایتھے غزنوی، مغل، سکھ تے انگریز دور دے کئی تاریخی نشان موجود ہن۔ بہاولپور ریاست برطانوی دور وچ اک خودمختار ریاست سی جو بعد وچ پاکستان وچ شامل ہوئی۔ 1947 دے بعد ایہہ علاقہ پنجاب صوبے دا حصہ بن گیا، پر لسانی تے معاشی عدم مساوات دی وجہ توں سرائیکی قوم پرستاں نے الگ صوبے دی آواز اٹھائی۔ == سرائیکستان دی تحریک== سرائیکستان موومنٹ 1960-70 دے دہاکے وچ شروع ہوئی۔ سرائیکی زبان تے ثقافت دی حفاظت، وسائل دی منصفانہ تقسیم تے سیاسی نمائندگی دیاں مطالبات مرکزی رہے۔ 2010 وچ قومی اسمبلی وچ سرائیکستان صوبے دے قیام دی قرارداد پیش کیتی گئی سی۔ تحریک دے قائدین وچ سردار عزیز، ممتاز مزاری، حاجی مظفر تے ٻیاں سرائیکی لیڈراں شامل ہن۔ اس تحریک دے حامی کہندے ہن کہ مرکزی پنجاب (لاہور، راولپنڈی وغیرہ) نے جنوبی پنجاب دے وسائل (زراعت، گیس، کوئلہ) دا استحصال کیتا اے پر ترقی دا فائدہ کم ملیا اے۔ الگ صوبہ بننے نال مقامی لوکاں نوں زیادہ نمائندگی، بہتر تعلیم، صحت تے روزگار مل سکدا اے۔ ==معاشی تے ثقافتی اہمیت== سرائیکستان پاکستان دا زرعی خزانہ اے۔ ایتھے کپاس، گندم، کھجور، آم تے چاول دی وڈی پیداوار ہندی اے۔ چولستان دا صحرا، دریائے سندھ دے کنارے تے تاریخی عمارتاں (جیویں بہاولپور دے محل، اوچ شریف، ملتان دے مزار) سیاحت دا زبردست پوٹینشل رکھدے ہن۔ ثقافتی طور تے سرائیکی لوک موسیقی (وانجلی، الغوزہ)، رقص (سمی، جھومر) تے دستکاری (اجرک، اجرک پرنٹنگ) مشہور ہن۔ سرائیکی شاعری وچ خوشحال خان خٹک توں لے کے معاصر شاعراں تک دا وڈا حصہ اے۔ == موجودہ صورتحال تے چیلنج== موجودہ دور وچ سرائیکستان تحریک سیاسی طور تے فعال اے پر مکمل صوبہ بنانے وچ کئی رکاوٹاں موجود ہن۔ مخالفین دا کہنا اے کہ پنجاب نوں تقسیم کرنا وفاقی ڈھانچے نوں کمزور کرے گا۔ حکومتاں وقتاً فوقتاً ترقیاتی پیکجز (جیویں جنوبی پنجاب پروگرام) دے کے مطالبات نوں پورا کرنے دی کوشش کردیاں رہیاں ہن۔ ==نتیجہ== سرائیکستان صرف اک جغرافیائی علاقہ نئیں، بلکہ اک الگ شناخت، زبان تے ثقافت دا نام اے۔ ایہہ تحریک پاکستان دے وفاقی ڈھانچے وچ عدل تے مساوات دی علامت بن سکدی اے۔ جے حکومتاں لسانی تنوع نوں احترام دے کے ترقیاتی اقدامات کریں تاں ایہہ علاقہ پاکستان دی معاشی تے ثقافتی ترقی وچ ودھ چڑھ کے حصہ پا سکدا اے۔ سرائیکی قوم دا نعرہ "سرائیکستان زندہ باد" نہ صرف سیاسی آواز اے بلکہ ثقافتی خودمختاری دی آواز وی اے۔ [[ونکی:پنجاب]] 8fjfj54rplk0q5204a7sp93spgtmiey 0 49325 708238 700186 2026-06-24T07:44:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708238 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | ناں = Samiya Mumtaz<br /><small>{{Nastaliq|سمیعہ ممتاز}}</small> | التصویر = 625472-SamiyaMumtazcropped.jpg }} '''سمیعہ ممتاز''' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/529114-character-posters-of-sarmad-khoosats-zindagi-tamasha-unveiled|title=Character posters of Sarmad Khoosat's Zindagi Tamasha unveiled|last=NewsBytes|website=www.thenews.com.pk|language=en|accessdate=2019-09-21}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.somethinghaute.com/sarmad-khoosat-reveals-characters-of-his-film-zindagi-tamasha/|title=Sarmad Khoosat reveals characters of his film 'Zindagi Tamasha'|date=2019-09-19|website=Something Haute|language=en-US|accessdate=2019-09-21|تاريخ-الأرشيف=2019-09-21|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190921160218/https://www.somethinghaute.com/sarmad-khoosat-reveals-characters-of-his-film-zindagi-tamasha/|url-status=dead}}</ref> ) (پیدائش 1970 ، [[کراچی]] ) ، اک پاکستانی فلم تے ٹیلی ویژن اداکارہ ا‏‏ے۔ اس نے متعدد ٹی وی ڈرامےآں وچ اداکاری کيتا ا‏‏ے۔ '''‎ سمعیہ ممتاز ''' (جنم 1970، [[کراچی]]) اک [[پاکستان|پاکستانی ]]<nowiki/>فلم اتے ڈرامہ اداکارہ اے۔ اسنے کئی ٹیوی ڈرامیاں وچّ کم کیتا اے جنہاں وچوں [[میں مر گئی شوکت علی]] اتے [[صدقے تمہارے]] پرمکھّ ہن۔<ref name="dt">{{سانچہ:Cite news|url = http://www.thefridaytimes.com/tft/meeting-samiya/|title = Meeting Samiya|newspaper = The Friday Times.com|date = 5 December 2014|accessdate = 13 August 2015}}</ref><ref name="pakistantvdrama">{{سانچہ:Cite web|url = http://www.pakistanitvdrama.com/category/geo-tv/meri-zaat-zarra-e-be-nishan/|title = Thetube: Death، drama and destruction|publisher = Pakistan TV Drama .com|accessdate = 2012-08-04}}</ref> == نجی جیون == اسدے والد کامل خان ممتاز سن اتے اوہ اک ماہر تعمیرات سن۔<ref>[http://style.pk/samiya-mumtaz-family-pictures-and-age/ Samiya Mumtaz Family، Pictures and Age] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303221137/http://style.pk/samiya-mumtaz-family-pictures-and-age/ |date=2016-03-03 }} Style.</ref> اوہ ویاہتا اے اتے اسدے دو بچے ہن۔ اوہ پرانے زمانے دی اداکارہ عزرا بٹّ اتے زہرا سہگل دی پوتری اے۔<ref name="pakistantvdrama">{{سانچہ:Cite web|url = http://www.pakistanitvdrama.com/category/geo-tv/meri-zaat-zarra-e-be-nishan/|title = Thetube: Death، drama and destruction|publisher = Pakistan TV Drama .com|accessdate = 2012-08-04}}</ref> == خاندان == سمیعہ ممتاز [[خاور ممتاز|ممتاز خاور]] تے کامل خان ممتاز دے ہاں پیدا ہوئیاں۔ اس د‏ی والدہ سوانیاں دے حقوق د‏‏ی اک سرگرم کارکن نيں جدو‏ں کہ انہاں دے والد معمار نيں۔ اس دے دو بھائی تے دو بچے نيں۔ == کیریئر == سمیعہ ممتاز نے پہلی بار شاہد ندیم د‏‏ی ہدایت کاری وچ چلنے والی ڈرامہ سیریل "زرد دوپہر" وچ 1995 وچ [[پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک|پی ٹی وی]] اُتے نشر ہوئی۔ ''وہ یاریاں'' تے مائے نی جداں ڈرامہ سیریلز وچ وی اپنی اداکاری دے لئی قابل ذکر ا‏‏ے۔ سمیعہ ممتازنے شروع وچ تھیٹر وچ وی ادکاری د‏‏ی تے بعد وچ ٹیلی ویژن وچ منتقل ہوگئی۔ممتاز نے [[میری ذات ذرہ بے نشاں]]<nowiki/>جداں ڈرامہ سیریلز وچ کم کيتا اے اس دے علاوہ ''[[صدقے تواڈے]]'' ، ''علی د‏‏ی امی'' تے ''[[اڈاری]] وچ وی اداکاری کی'' ۔ ممتاز نے اپنے فلمی آغاز دا آغاز 2014 وچ ڈرامہ ''سنسنی خیز فلم دختر تو‏ں کيتا تھا'' ، اس فلم د‏‏ی تحریر تے ہدایتکاری عافیہ نتھینیل نے د‏‏ی سی۔ انہاں نے 2015 وچ ریلیز ہونے والی جامی دے زیرانتظام اک خاندانی ڈرامہ فلم ''مور وچ وی اداکاری کیتی۔'' <ref name="moor">{{حوالہ ویب|url=http://www.dawn.com/news/1186346|title=5 things you need to know about Jami's upcoming film Moor|publisher=Dawn Images|date=June 6, 2015|last=Hassan|first=Mehreen}}</ref> اس دا پہلا ڈرامہ [[شاہد ندیم]] دا زرد دوپہر سی جو 1995 وچّ پی ٹی وی اپر نسر ہویا۔ اس توں علاوہ اوہ کئی ہور ڈرامیاں جویں [[یاریاں]] اتے [[مائیں نی]] وچّ نظر آئی۔ اوہ ٹیلیوژن دے نال نال تھیٹر اپر وی سرگرم رہن والی کلاکار اے۔ اک لما سماں تھیٹر نوں دین توں بعد اوہ ڈرامے ولّ پرتی تاں اسنے میری ذات ذرا بے نشان کیتا اتے اوہ ڈرامہ [[پاکستان]] دے اج تکّ دے سبھ توں مشہور ڈرامیاں وچوں اک گنیا جاندا اے۔ <span class="cx-segment" data-segmentid="90"></span> ممتاز نے تنّ فلماں کیتیاں ہن اتے ایہہ تنوں فلماں ہی اپنے اپنے سال اکیڈمی ایوارڈز وچّ شرکت ہون والیاں فلماں ہن۔ اسدی پہلی فلم زندہ بھاگ سی جو [[اردو]] اتے [[پنجابی]] وچّ سی۔ ایہہ فلم پاکستان حکومت ولوں اکیڈمی ایوارڈز وچّ سرووتم غیرملکی فلم دی کیٹیگری وچّ بھیجی گئی سی۔ اسدی دوجی فلم دختر وی اسے کیٹیگری وچّ بھیجی گئی<ref>{{سانچہ:Cite news|title = Geo Films acquires latest Pakistani independent film Dukhtar|url = http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-257834-Geo-Films-acquires-latest-Pakistani-independent-film-Dukhtar|accessdate = July 2، 2014|publisher = thenews.com.pk|date = June 24، 2014}}</ref> اتے اسدی 2014 وچّ آئی [[مور (فلم)|مور ]]<nowiki/>فلم وی اکیڈمی اوارڈاں وچّ گئی۔ ایہہ فلم [[پشتو]] وچّ سی۔ [[صدقے تمہارے|<nowiki/>]] == فلموگرافی == === فلماں === {| style="margin-bottom: 10px؛" class="wikitable" ! سال ! فلم ! بولی ! نوٹس |- | 2013 | ''زندہ بھاگ<br> '' | اردو/پنجابی | <br> |- | 2014 | ''دختر'' | اردو/پشتو | اﷲ راکھی دے کردار وچّ |- | 2015 | [[مور (فلم)|مور]]<br> |اردو/پشتو | پلواشا دے کردار وچّ |} === ٹیلیوژن === * میری ذات ذرا بے نشان''<nowiki/>''<ref name="pakistantvdrama">{{سانچہ:Cite web|url = http://www.pakistanitvdrama.com/category/geo-tv/meri-zaat-zarra-e-be-nishan/|title = Thetube: Death، drama and destruction|publisher = Pakistan TV Drama .com|accessdate = 2012-08-04}}</ref> * یاریاں''<nowiki/>''<ref name="pakistantv">{{سانچہ:Cite web|url = http://www.pakistanitvdrama.com/tag/samiya-mumtaz/|title = Posts tagged Samiya Mumtaz|publisher = Pakistan TV Drama.com|accessdate = 2012-08-04}}</ref> * ''حالَ دل''<ref name="paktv">{{سانچہ:Cite web|url = http://www.pakistanitvdrama.com/ost/haal-e-dil/|title = Haal-e-Dil|publisher = Pakistan TV Drama.com|accessdate = 2012-08-04}}</ref> * ''زرد دوپہر''<ref name="tvdrama">{{سانچہ:Cite web|url = http://www.pakistanitvdrama.com/category/ptv/zard-dopehar-ptv/|title = Zard Dopehar|publisher = Pakistan TV Drama.com|accessdate = 2012-08-04}}</ref> * مائیں نی * زندگی تیرے بنا * رانجش ہی صحیح * دو سال کی عورت * [[صدقے تمہارے]] * پتجھڑ کے بعد == حوالے == {{Reflist}} == باہرلے جوڑ == * {{IMDb name|3875573}} * [http://www.newslinemagazine.com/2012/06/interview-samiya-mumtaz/ Interview: Samiya Mumtaz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522151746/http://www.newslinemagazine.com/2012/06/interview-samiya-mumtaz/ |date=2022-05-22 }} [[گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ]] [[گٹھ:اداکارہ]] [[گٹھ:پاکستانی اداکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی لوک]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں]] k9j052zu49wymz5loidz8c7ly561siq 0 53295 708197 675996 2026-06-23T12:24:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708197 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = اسلامی فوجی اتحاد | native_name = {{ع}}التحالف الإسلامي العسكري{{ڑ}} | native_name_lang = عربی | named_after = | image = File:Islamic Military Alliance.svg | image_size = 400 | alt = | caption = اسلامی فوجی اتحاد دا نقشہ | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = | motto = | predecessor = | merged = | successor = | formation = 14 دسمبر 2015ء | founder = | founding_location = | extinction = <!-- use {{end date and age|YYYY|MM|DD}} --> | merger = | type = فوجی اتحاد | tax_id = <!-- or | vat_id = (for European organizations) --> | registration_id = <!-- for non-profit org --> | status = | purpose = دہشت گردی دے خلاف جنگ | headquarters = ریاض، سعودی عرب | location = [[افریقہ]] <br> [[دکھنی ایشیا]] <br> [[مشرق وسطی]] | coords = <!-- {{Coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | region = | services = | products = | methods = | fields = | membership = {{List collapsed |bullets=yes |title=''شریک دیس:'' |{{پرچم|Bahrain}} |{{پرچم|Bangladesh}} |{{پرچم|Benin}} |{{پرچم|Chad}} |{{پرچم|Comoros}} |{{پرچم|Cote d'Ivoire}} |{{پرچم|Djibouti}} |{{پرچم|Egypt}} |{{پرچم|Gabon}} |{{پرچم|Guinea}} |{{پرچم|Jordan}} |{{پرچم|Kuwait}} |{{پرچم|Lebanon}} |{{پرچم|Libya}} |{{پرچم|Malaysia}} |{{پرچم|Maldives}} |{{پرچم|Mali}} |{{پرچم|Mauritania}} |{{پرچم|Morocco}} |{{پرچم|Niger}} |{{پرچم|Nigeria}} |{{پرچم|Pakistan}} |{{پرچم|Palestine}} |{{پرچم|Qatar}} |{{پرچم|Saudi Arabia}} |{{پرچم|Senegal}} |{{پرچم|Sierra Leone}} |{{پرچم|Somalia}} |{{پرچم|Sudan}} |{{پرچم|Togo}} |{{پرچم|Tunisia}} |{{پرچم|Turkey}} |{{پرچم|United Arab Emirates}} |{{پرچم|Yemen}} }} | membership_year = | language = | owner = <!-- or | owners = --> | sec_gen = | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | board_of_directors = | key_people = | main_organ = | parent_organization = | subsidiaries = | secessions = | affiliations = | budget = | budget_year = | revenue = | revenue_year = | disbursements = | expenses = | expenses_year = | endowment = | staff = | staff_year = | volunteers = | volunteers_year = | slogan = | mission = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | remarks = | formerly = | footnotes = }} '''اسلامی فوجی اتحاد''' جاں '''مسلم دیساں دا فوجی اتحاد''' {{ہور ناں|عربی=التحالف الإسلامي العسكري}} 35 مسلم دیساں دا بین الحکومتی فوجی اتحاد اے جس دی تشکیل 14 دسمبر 2015ء نوں [[سعودی عرب]] دی اگوائی چ ہوئی۔ اتحاد دے مطابق اس دا مقصد ایہ ہے کہ "مذہب تے ناں توں قطع نظر ہر قسم دی [[دہشت گردی]] دے خلاف مزاحمت تے جنگ دا محاذ قائم کیتا جائے"۔<ref>{{cite web | title = تلفزيون: السعودية تعلن تشكيل تحالف إسلامي عسكري من 35 دولة لمحاربة الإرهاب - أخبار الشرق الأوسط - Reuters | url = http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAKBN0TX2KS20151214 | accessdate = 2015-12-15 | archive-date = 2018-12-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181203053347/https://ara.reuters.com/article/topNews/idARAKBN0TX2KS20151214 | dead-url = yes }}</ref><ref> {{cite web | title = دہشت گردی دی مزاحمت لی اسلامی فوجی اتحاد دی تشکیل جس دا صدر دفتر ریاض ہوئے گا- RT Arabic |url = https://arabic.rt.com/news/803945-%D9%88%D8%A7%D8%B3-%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84%D9%81-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%B9%D8%B3%D9%83%D8%B1%D9%8A-%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%82%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6/ | accessdate = 2015-12-15 }} </ref> اس فوجی اتحاد چ 35 مسلم دیس شامل نیں، جدوںکہ 10 توں ودھ ہور مسلم ملکاں نے اپنے تعاون دا اعلان کیتا اے، جنہاں چ [[انڈونیشیا]] وی شامل اے جو دنیا دا سب توں وڈا مسلم آبادی والا ملک اے تے [[آذربائیجان]] وی اس اتحاد چ شامل ہون اتے غور کر رہیا اے۔<ref name=Wam>{{cite news|author1=Wam|title=34-nation alliance to fight terrorism|url=http://www.emirates247.com/news/34-nation-alliance-to-fight-terrorism-2015-12-16-1.614174|accessdate=17 December 2015|work=Emirates 24/7|date=16 December 2015|archivedate=24 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211830/https://www.emirates247.com/news/34-nation-alliance-to-fight-terrorism-2015-12-16-1.614174}}</ref><ref name=JakPost1>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2015/12/16/indonesia-yet-decide-saudi-led-military-coalition.html|title=Indonesia yet to decide on Saudi-led military coalition|publisher=The Jakarta Post|author=Marguerite Afra Sapiie|date=2015-12-16|accessdate=2015-12-19}}</ref> <ref name=AzerNews>{{cite web|url=http://www.azernews.az/azerbaijan/90814.html|title=Baku considers joining Riyadh-based coalition to fight terrorism|publisher=AzerNews|author=Sara Rajabova|date=2015-12-15|accessdate=2015-12-19}}</ref> اس تنظیم دا صدر دفتر [[سعودی عرب]] دا دار الحکومت [[ریاض]] ہوۓگا، تےاس فوجی اتحاد دی تشکیل دا اعلان سعودی وزیر دفاع [[محمد بن سلمان السعود]] نے 14 دسمبر 2015ء نوں کیتا۔<ref>{{Cite web|title = Saudi Arabia Unveils 34-Country 'Islamic Military Alliance'|url = http://www.nbcnews.com/storyline/isis-terror/saudi-arabia-unveils-islamic-military-alliance-against-terrorism-n480016|website = NBC News|accessdate = 2015-12-15}}</ref><ref>{{Cite news|title = Saudi Arabia launches ‘Islamic military alliance’ to combat terrorism|url = https://www.washingtonpost.com/world/national-security/saudi-arabia-launches-islamic-military-alliance-to-combat-terrorism/2015/12/15/ad568a1c-a361-11e5-9c4e-be37f66848bb_story.html|newspaper = The Washington Post|date = 2015-12-15|access-date = 2015-12-16|issn = 0190-8286|language = en-US|first = Karen|last = DeYoung}}</ref> == ممبر دیس== تھلے انہاں دیساں دی لسٹ اے جو اس اتحاد چ بطور رکن شامل نیں، ایہ کل 35 دیس نیں جنھاں نے مشترکہ طور اتے اس دا اعلان کیتا اے۔ {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%; text-align:right" |- ! دیس!! جنگجو کردار{{ref|Alpha|α}} !! معاون !! حوالہ |- | {{پرچم|Bahrain}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- | {{پرچم|Bangladesh}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} || <ref name=OMiles>{{cite news|author1=Oliver Miles|title=Is Saudi Arabia’s anti-terrorist alliance real?|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/dec/15/saudi-arabia-anti-terrorist-alliance-terrorism-muslim|accessdate=17 December 2015|work=The Guardian|date=16 December 2015}}</ref> |- |{{پرچم|Benin}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Chad}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Comoros}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Cote d'Ivoire}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Djibouti}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Egypt}} || {{Included}} || {{ہاں}} || <ref name=OMiles/> |- |{{پرچم|Gabon}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Guinea}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Jordan}} || {{Included}} || {{ہاں}} || <ref name=OMiles/> |- |{{پرچم|Kuwait}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Lebanon}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Libya}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} || <ref name=signalng>{{cite news|author1=Kayode Sesan|title=Turkey Confirms Membership of Sunni ‘Islamic Military Alliance’, Nigeria, Libya Also Members|url=http://www.signalng.com/turkey-confirms-membership-of-sunni-islamic-military-alliance-nigeria-libya-also-members/|accessdate=17 December 2015|work=SIGNAL|date=16 December 2015}}</ref> |- |{{پرچم|Malaysia}} || {{no}} || {{ہاں}} || <ref name="BBC1">{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-35114060|title='Members' surprised by Saudi anti-terror coalition plan|publisher=[[برطانوی نشریاتی ادارہ]]|date=2015-12-16|accessdate=2015-12-17}}</ref> |- |{{پرچم|Maldives}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Mali}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Mauritania}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Morocco}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Niger}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Nigeria}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} || <ref name=signalng/> |- |{{پرچم|Pakistan}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} || <ref name="BBC1"/><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226723/|title=Pakistan surprised by its inclusion in 34-nation military alliance|publisher=DAWN|author=Baqir Sajjad Syed|date=2015-12-16|accessdate=2015-12-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sputniknews.com/politics/20151218/1031937789/pakistan-join-saudi-coalition.html/|title=Pakistan Joins Saudi-Lead Anti-Terror Coalition|publisher=sputnik|author=Editorial|date=2015-12-18|accessdate=2015-12-18|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211811/https://sputniknews.com/politics/20151218/1031937789/pakistan-join-saudi-coalition.html/|dead-url=yes}}</ref><ref name="Baqir Sajjad Syed">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226894/|title=Pakistan confirms participation in Saudi-led anti-terror alliance|publisher=DAWN|author=Baqir Sajjad Syed|date=2015-12-16|accessdate=2015-12-17}}</ref> |- |{{پرچم|Palestine}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Qatar}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Saudi Arabia}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} || <ref>{{Cite web|title = Saudi Arabia forms Muslim 'anti-terrorism' coalition|url = http://www.aljazeera.com/news/2015/12/saudi-arabia-forms-muslim-anti-terrorism-coalition-151215035914865.html|website = www.aljazeera.com|accessdate = 2015-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|title = Saudis announce Islamic anti-terrorism coalition - BBC News|url = http://www.bbc.com/news/world-middle-east-35099318|website = BBC News|accessdate = 2015-12-15|language = en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|title = Saudi Arabia announces 34-state Islamic military alliance against terrorism|url = http://www.reuters.com/article/us-saudi-security-idUSKBN0TX2PG20151215|newspaper = Reuters|date = 2015-12-15|access-date = 2015-12-15}}</ref> |- |{{پرچم|Senegal}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Sierra Leone}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Somalia}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Sudan}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Togo}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Tunisia}} || {{Included}} || {{N/A}} || |- |{{پرچم|Turkey}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} || <ref name=signalng/> |- |{{پرچم|United Arab Emirates}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} || |- |{{پرچم|Yemen}} || {{Included}} || {{N/A}} || |} :{{note|Alpha|α}} انہاں ملکاں نے ضرورت ویلے عسکری تعاون دی پیشکش کیتی اے۔ == ممکنہ ممبر== {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%; text-align:right" |- ! ملک !! حالت !! حوالہ |- |{{پرچم|Azerbaijan}} || {{Pending}} || <ref name=AzerNews/> |- |{{پرچم|Indonesia}} || {{Pending}} || <ref name=JakPost1/> |} == ٹیچے== اس فوجی اتحاد دے مقاصد ایہ نیں: * مذہب تے مسلک توں قطع نظر اسلامی دیساں چ موجود جملہ دہشت گرد جماعتاں خلاف مزاحمت تے انہاں دے خلاف جنگ۔<ref>[http://www.alriyadh.com/1109998 ولي ولي العهد: التحالف الإسلامي العسكري لمحاربة جميع التنظيمات الإرهابية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222165701/http://www.alriyadh.com/1109998 |date=2015-12-22 }}، صحيفة الرياض اليومية.</ref> * فکری، نظریاتی تے ابلاغی سطح اتے دہشت گردی دے خلاف بھرپور جنگ۔<ref>[http://almogaz.com/news/politics/2015/12/15/2144952 أهداف التحالف الإسلامي العسكري]، الموجز.</ref> == رد عمل == === تنظیماں === *[[تنظیم تعاون اسلامی]]: نے اپنے اک بیان چ اس فوجی اتحاد نوں سراہیا۔<ref>[http://www.alriyadh.com/1110053 منظمة التعاون الإسلامي ترحب بالإعلان عن تحالف عسكري لمكافحة الإرهاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704202248/http://www.alriyadh.com/1110053 |date=2016-07-04 }}، جريدة الرياض.</ref> * [[جامع ازہر]]: نے وی اس اتحاد دا استقبال کیتا جس دا مطالبہ اک عرصہ توں شیخ الازہر اپنے انٹرویوز تے کانفرنساں چ کر رہیا سی۔ * [[فائل:Large_mwl-logo.jpg|40px]] [[رابطہ عالم اسلامی]]: مکہ مکرمہ چ واقع رابطہ عالم اسلامی دے جنرل سیکریٹریٹ نے وی 35 دیساں دے اس فوجی اتحاد دا خیر مقدم کیتا۔ * [[فائل:Muslim-elders logo.png|25px]] [[مجلس حکماء المسلمین]]: نے شیخ الازہر [[احمد الطیب]] دی قیادت چ اس اتحاد دی پر زور تائید تے خیر مقدم کیتا۔ === ہور=== {{حزب اللہ}}: نے دہشت گردی دے خلاف سعودی عرب ولوں اس فوجی اتحاد دی تشکیل تے اس دے اہداف تے مقاصد دے اتے اپنے شک دا اظہار کیتا ، تے [[لبنان]] دا اس اتحاد چ شامل ہون توں انکار کر دتا اے۔<ref>[http://newspaper.annahar.com/article/294697-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D9%83%D9%83-%D9%81%D9%8A-%D8%A3%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A "حزب الله" شكّك في أهداف التحالف الإسلامي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209053446/http://newspaper.annahar.com/article/294697-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D9%83%D9%83-%D9%81%D9%8A-%D8%A3%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A |date=2018-12-09 }}، السفير.</ref><ref>[http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAKBN0U02GF20151217 حزب الله: التحالف الذي تقوده السعودية ضد الدولة الإسلامية مشبوه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013013555/http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAKBN0U02GF20151217 |date=2017-10-13 }}،رويترز.</ref> === دیس=== === حامی === === غیر جانبدار === === مخالف === == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ضد دہشتگردی]] [[گٹھ:عراق تے شام میں اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سعودی عرب دی فوجی تریخ]] [[گٹھ:تنظیماں]] [[گٹھ:2015ء چ قائم ہون والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:ریاض چ واقع تنظیماں]] [[گٹھ:21ویں صدی دے فوجی اتحاد]] shmfveowxpx9cxt21vhni8gau801bok 0 65185 708228 498099 2026-06-24T05:29:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708228 wikitext text/x-wiki [[File:Swahili door Zanzibar.jpg|thumb|Swahili door Zanzibar|زنجیبار دے دروازے]] [[File:Door 070.jpg|thumb|Door 070]] [[File:Zanzibar Stone Town06.jpg|thumb|Zanzibar Stone Town06]] [[File:Stone Town - Zanzibar - door.jpg|thumb|Stone Town – Zanzibar – door|جانجیبار دے دروازے]] '''''زنجیبار دے دروازے''''' (Zanzibar) (ज़ांज़ीबार)زنجیبار شہر۔دنیا بھر وچ دروازیاں لئی جانیا جاندا اے<ref>http://www.artarena.co.za/zanzibar/history.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307045041/http://www.artarena.co.za/zanzibar/history.html |date=2016-03-07 }}</ref>। ایہہ [[چڑھدا افریقہ|چڑھدے افریقہ]] وچ [[تنزانیا]] دا اک نیم خودمختیار حصہ اے۔ زنجیبار [[بحر ہند]] دے جزیرےآں وچوں اک اے۔ ==ہورویکھو== ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلےجوڑ== [[گٹھ:افریقہ]] [[گٹھ:تنزانیہ]] tp2za71frauyita7yellynl8y0mosju 0 66601 708222 707832 2026-06-24T04:18:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708222 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Russian Civil War | partof = [[انقلاب روس]] ، [[پہلی جنگ عظیم دے بعد| پہلی عالمی جنگ دے بعد]]] ، تے [[بین جنگ دور]] | image = [[File:Russian Civil War montage.png|370px]] | caption = '' 'کبھے تو‏ں اُتے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت:' '' [[ڈان آرمی]] دے سپاہی؛ بالشویک مخالف [[سائبرین آرمی]] دے سپاہی۔ [[سرخ فوج]] دے دستےآں نے مارچ [1921] دے [[کرونسٹڈ بغاوت]] نو‏‏ں دبایا۔ [[روسی خانہ جنگی وچ اتحادیاں د‏‏ی مداخلت| اتحادی مداخلت]] دے دوران ولادیووستوک وچ امریدیاں فوجاں ، اگست 1918؛ [[سرخ دہشت|ریڈ ٹیرر]] وچ [[جزیرہ نما کریمیا]] وچ ظلم دا شکار [[دنیپرو]] وچ [[آسٹریا ہنگری آرمی]] دے ذریعہ کارکناں نو‏‏ں پھانسی دینا؛ ماسنو‏ں ميں 1918 وچ ریڈ آرمی دے دستےآں دا معائنہ۔ | date = [[انقلاب اکتوبر]] – [[یاکوت بغاوت| جون 16 ، 1923]] {{Efn| مرکزی مرحلہ 25 اکتوبر 1922 نو‏‏ں ختم ہويا۔ بالشویکاں دے خلاف [[بسماچی تحریک|بسماچی]] بغاوت جاری رہی تے [[تنگوس جمہوریہ| مشرق بعید]] 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی تک۔}}<ref name="M3230">Mawdsley, pp. 3, 230</ref><ref>Последние бои на Дальнем Востоке۔ М۔، Центрполиграф، 2005.</ref><br />(5 years, 7 months and 9 days) | place ='' 'سابقہ [[سلطنت روس]]' '' ، [[گالیسیا (مشرقی یورپ)| گالیسیا]] ، [[منگولیا د‏‏ی بوگد خانیت| منگولیا]] ، [[اوریانخائے کرائی| تووا]] ، [[قاجار ایران| فارس]] | result = * [[روس]] ، [[وسطی یوکرین| وسطی]] تے [[مشرقی یوکرین]] ، [[مشرقی بیلاروس]] ، [[جنوبی قفقاز]] ، [[وسط ایشیا]] ، [[تووا]] ، تے [[منگولیا]] وچ سرخ فوج د‏‏ی فتح۔ * [[فن لینڈ]] ، [[استونیا]] ، [[لٹویا]] ، [[لتھووینیا]] ، تے [[دوسری پولش جمہوریہ| پولینڈ]] <ref name=Bullock7>Bullock, ص۔ 7 آزادی دے حامی تحریکاں د‏‏ی فتح ، ص۔ 7 "سابقہ روسی سلطنت دے پیرفیرل خطے جو نويں اقوام د‏‏ی تشکیل دے لئی ٹُٹ چکے نيں انھاں آزادی د‏‏ی جنگ لڑنی پئی: فن لینڈ ، پولینڈ ، ایسٹونیا ، لتھوانیا ، لٹویا ، بیلاروس ، یوکرین ، جارجیا تے آذربائیجان۔"</ref> | territory = * [[سوویت اتحاد]] ، [[منگول عوامی جمہوریہ]] تے [[تووائی عوامی جمہوریہ]] دا قیام * فن لینڈ ، ایسٹونیا ، لٹویا ، لتھوانیا تے پولینڈ د‏‏ی آزادی * [[صوبہ آرتوین]] ، [[صوبہ ارداہان]] ، [[صوبہ اغدیر]] تے [[صوبہ قارص| کارس]] تو‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] دا اجلاس * [[وسٹولا لینڈ]] دا اجلاس ، [[مغربی بیلاروس]] تے [[ولہینیا]] پولینڈ * [[مالڈویائی جمہوری جمہوریہ| مالڈووا]] تے [[بیسارابیہ]] تو‏ں [[مملکت رومانیہ]] دا نقصان | combatant1 = '''{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد]]''': * {{flagdeco|Russian SFSR|1918}} [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]<br />{{small|(1917–22)}} * {{flagicon image|Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg}} [[سوویت اتحاد]]<br />{{small|(1922)سے}} '''کٹھ پتلی ریاستاں''': * {{flagicon image|Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg}} [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]<br />{{small|({{flagicon|Ukrainian Soviet Republic|size=15px}} [[Ukrainian Soviet Republic|1917–18]]; 1919–22)}} * {{flagicon image|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg}} [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]<br />{{small|({{flagicon image|Red flag.svg|size=15px}} [[Socialist Soviet Republic of Byelorussia|1919]]; 1920–22)}} * {{flagicon image|Ru transcaucasia1922.png}} [[ماورائے قفقازی اشتراکی وفاقی سوویت جمہوریہ]]<br />{{small|(1922)}} {{Collapsible list | bullets = no | title = Also{{nobold|:}} | {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Finnish Socialist Workers' Republic|Finnish SWR]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Donets-Krivoy Rog Soviet Republic|D-KRSR]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Odessa Soviet Republic|Odessa SR]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Taurida Soviet Socialist Republic|Taurida SSR]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Flag of the Baku Commune.svg}} [[26 Baku Commissars|Baku Commune]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Flag of the Commune of the Working People of Estonia.svg}} [[Commune of the Working People of Estonia|Estonian Commune]]<br />{{small|(1918–19)}} | {{flagicon image|Flag of the Latvian Socialist Soviet Republic (1918–1920).svg}} [[Latvian Socialist Soviet Republic|Latvian SSR]]<br />{{small|(1918–20)}} | {{flagicon image|Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg}} [[Lithuanian Soviet Socialist Republic (1918–19)|Lithuanian SSR]]<br />{{small|(1918–19)}} | {{flagicon image|Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg}} [[Lithuanian–Byelorussian Soviet Socialist Republic|Litbel]]<br />{{small|(1919)}} | {{flagicon image|Flag of the Galician SSR.svg}} [[Galician Soviet Socialist Republic|Galician SSR]]<br />{{small|(1920)}} | {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Provisional Polish Revolutionary Committee|Soviet Polish SRC]]<br />{{small|(1920)}} | {{flagicon image|Flag of Persian Socialist Soviet Republic.svg}} [[فارسی اشتراکی سوویت جمہوریہ]]<br />{{small|(1920–21)}} | {{flagicon image|Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1922).svg}} [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]<br />{{small|(1920–22)}} | {{flagicon image|Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg}} [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]]<br />{{small|(1920–22)}} | {{flagdeco|Far Eastern Republic}} [[بعید مشرقی جمہوریہ]]<br />{{small|(1920–22)}} | {{flagicon image|Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg}} [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]<br />{{small|(1921–22)}} }} * {{flagicon image|Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg}} [[Mongolian People's Party|Mongolian communists]]<br />{{small|(since 1920)}} * {{Flagicon image |Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Chinese in the Russian Revolution and in the Russian Civil War|Chinese communists]]<br />{{small|(since 1917)}} ---- * {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Left Socialist-Revolutionaries|Left SRs]]<br /><small>(until مارچ 1918)</small> * {{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Green armies|Green Army]]<br /><small>(until 1919)</small> * {{flagicon image|Махновское знамя.svg}} [[Makhnovia]]<br /><small>(1919–20)</small> | combatant2 = {{flagdeco|Russia}} '''[[سفید تحریک]]''': * [[File:Russian coa 1917.svg|15px]] [[روسی جمہوریہ]]<br />{{small|(1917)}} * [[File:Coat of arms of the Kolchak government (unofficial).png|15px]] [[Russian State]]<br />{{small|(1918–20)}} {{Collapsible list | bullets = no | title = Local authorities{{nobold|:}} | {{flagdeco|Russia}} [[General Command of the Armed Forces of South Russia|GCAFSR]]<br />{{small|(1918–19)}} | {{flagicon|Russia}} [[South Russia (1919–1920)|South Russia]]<br />{{small|(1919–20)}} | {{flagicon|Russia}} [[Supreme Administration of the Northern Region|VUSO]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon|Russia}} [[Provisional Government of the Northern Region|Northern Krai]]<br />{{small|(1918–20)}} | {{flagicon image|Bandera de Bakio.svg}} [[Provisional Siberian Government (Omsk)|Omsk Siberian Govt.]] {{small|(1918)}}<br /> {{flagicon image|Bandera de Bakio.svg}} [[Provisional Siberian Government (Vladivostok)|Vladivostok Siberian Govt.]] {{small|(1918)}}<br /> | {{flagicon image|Flag of the Crimean Regional Government.svg}} [[Crimean Regional Government|Crimea]]<br />{{small|(1918–19)}} | [[File:Flag of the Ural government (1918).svg|23px]] [[Committee of Members of the Constituent Assembly|Komuch]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon|Don Republic}} [[Don Republic]]<br />{{small|(1918–20)}} | {{flagicon image|Flag of Kuban People's Republic.svg}} [[Kuban People's Republic|Kuban Republic]]<br />{{small|(1918–20)}} | {{flagdeco|Russia}} [[Eastern Okraina]]<br />{{small|(1920)}} | {{flagdeco|Russia}} [[Provisional Priamurye Government|Priamurye]]<br />{{small|(1921–22)}} | {{flagicon image|Flag of the Alash Autonomy.svg}} [[الاش خود مختاری]]<br />{{small|(1917–18)}} | {{flagicon image|Bandera de Kokand.svg}} [[Turkestan Autonomy]]<br />{{small|(1917–18)}} }} ---- '''[[روسی خانہ جنگی وچ اتحادی مداخلت|اتحادی]]''': * {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{small|(1918–20)}} * {{flagcountry|Empire of Japan}}{{Efn|جاپان وی [[سخالین]] وچ ٹھہرا [[سوویت-جاپانی بنیادی کنوینسن| 1925 تک]]۔}}<br />{{small|(1918–22)}} * {{flag|United States|1912}}<br />{{small|(1918–20)}}<br /> {{Collapsible list | bullets = no | title = Also{{nobold|:}} | {{flag|Czechoslovakia}} | {{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} | {{flagcountry|French Third Republic}} | {{flagcountry|Kingdom of Serbia}} | {{flagcountry|Kingdom of Romania}} | {{flagcountry|Kingdom of Italy}} | {{flagcountry|Republic of China (1912–1949)|1912}} | {{flag|Canada|1868}}<br />{{small|(1918–19)}} | {{flag|Australia}}<br />{{small||(1918–19)}} | {{flag|British Raj|name=India}} | {{flag|Union of South Africa|name=South Africa|1912}} }} ---- '''[[Left-wing uprisings against the Bolsheviks|Left anti-Bolsheviks]]''': * {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Left Socialist-Revolutionaries|Left SRs]]<br /><small>(from مارچ 1918)</small> * {{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Green armies|Green Army]]<br /><small>(from 1919)</small> * {{flagicon image|Махновское знамя.svg}} [[Makhnovia]]<br /><small>(1920–21)</small> * {{flagicon image|Petropavlovsk-Krondstadt flag.svg}} [[Kronstadt rebellion|Kronstadt]]<br /><small>(1921)</small> ---- * [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Bogd Khanate of Mongolia|Mongolia]]{{efn|[[Mongolian Revolution of 1921]]}}<br />{{small|(1921)}} | combatant3 ='''[[روسی سلطنت دا خاتمہ]]''': * {{flagicon image|Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg}} [[Ukrainian People's Republic|Ukraine]]<br />{{small|(1917–18; 1918–21)}} * {{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[Second Polish Republic|Poland]]<br />{{small|(1918–20)}} * {{flag|Finland}}<br />{{small|(1918–20)}} * {{flag|Estonia}}<br />{{small|(1918–20)}} * {{flag|Latvia}}<br />{{small|(1918–20)}} * {{flag|Lithuania}}<br />{{small|(1918–19)}} {{Collapsible list | bullets = no | title = Also{{nobold|:}} | {{flagicon image|Flag of the Mountain Republic.svg}} [[شمالی قفقازی پہاڑی جمہوریہ]]<br />{{small|(1917–21)}} | [[File:Flag of the Moldavian Democratic Republic.svg|23px]] [[Moldavian Democratic Republic|Moldavian DR]]<br />{{small|(1917–18)}} | [[File:Flag of the Confederated Republic of Altai.gif|23px]] [[Karakorum Government|Altai]]<br />{{small|(1917–20; 1921–22)}} | {{flagicon image|Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg}} [[Belarusian People's Republic|Belarusian PR]]<br />{{small|(1918–19)}} | {{flagicon image|Flag of Idel-Ural State.svg}} [[ریاست ایدل اورال]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Flag of the Centrocaspian Dictatorship.svg}} [[Centrocaspian Dictatorship|Centrocaspia]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Flag of the Republic of Aras.svg}} [[Republic of Aras|Aras Republic]]<br />{{small|(1918–19)}} | {{flagicon image|Karelian National Flag.svg}} [[Republic of Uhtua|East Karelia]]<br />{{small|(1918–20)}} | {{flagicon image|Ingrian people.svg}} [[North Ingria]]<br />{{small|(1919–20)}} | {{flagicon image|Karelian National Flag.svg}} [[Olonets Government of Southern Karelia|Southern Karelia]]<br />{{small|(1920)}} | {{flagicon image|Karelian National Flag.svg}} [[Karelian United Government]]<br />{{small|(1920–23)}} | {{flagicon image|Flag of Georgia (1918-1921).svg}} [[جمہوری جمہوریہ جارجیا]]<br />{{small|(1918–21)}} | {{flagicon image |Flag of Armenia (1918–1922).svg}} [[First Republic of Armenia|Armenia]]<br />{{small|(1918–20; [[Republic of Mountainous Armenia|1921]])}} | {{flagicon image |Flag of Azerbaijan 1918.svg}} [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ]]<br />{{small|(1918–20)}} ---- | [[File:Bandera del Turquestan.svg|23px]] [[بسماچی تحریک]]<br />{{small|(1918–22)}} | [[File:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[امارت بخارا]]<br />{{small|(1920)}} | {{flagicon image|Flag of the Khanate of Khiva.svg}} [[خانان خیوہ]]<br />{{small|(1918–20)}} ---- '''Supported by''': | {{flagicon image|Flag of Sweden.svg}} [[سویڈن]]{{efn|[[Finnish Civil War]]}}<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Flag of Afghanistan (1919–1921).svg}} [[امارت افغانستان]]{{efn|[[بسماچی تحریک]]}}<br />{{small|(until 1922)}} | {{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg}} [[مملکت ہنگری]]{{efn|[[Polish-Soviet War]]}}<br />{{small|(1919–20)}} }} ---- {{nowrap|'''[[Draft:Central intervention in the Russian Civil War|Central Powers]]''':}} * {{nowrap|{{flagcountry|German Empire|name=Germany}}}}<br />{{small|(1917–18; {{flagicon|Germany|size=15px}} [[جمہوریہ وایمار|1919]])}} * {{nowrap|{{flagcountry|Austria-Hungary}}}}<br />{{small|(1917–18)}} * {{nowrap|{{flagcountry|Ottoman Empire|name=Turkey}}}}<br />{{small|(1917–18; {{flagicon|Turkey|size=15px}} [[حکومت عظیم قومی ایوان|1920–21]])}} {{Collapsible list | bullets = no | title = Collaborators{{nobold|:}} | {{flagicon image|Flag of Ukraine (1917–1921).svg}} [[Ukrainian State]]<br />{{small|(1918)}} | {{flagicon image|Flag of Baltic Germans.svg}} [[Baltische Landeswehr|Landeswehr]]<br />{{small|(1918–20)}} | {{flagicon image|Flag of the Iron Division Freikorps.svg}} [[Freikorps in the Baltic|Freikorps]]<br />{{small|(1918–19)}} | {{flagicon image|Flag of the West Russian Volunteer Army.svg}} [[West Russian Volunteer Army|Bermontians]]<br />{{small|(1918–20)}}{{efn|Official allegiance to the [[Russian State]]<br />Unofficial allegiance to the [[جرمن سلطنت]]}} }} ---- * {{nowrap|{{flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg}}}} [[Republic of China (1912–1949)|China]]{{efn|[[Mongolian Revolution of 1921]]}}<br />{{small|(1921)}} ---- * {{flagicon image|State flag of Persia (1907–1933).svg|23px}} [[Qajar Iran|Persia]]{{efn|[[Jungle Movement of Gilan]]}}<br />{{small|(1919–20)}} | commander1 = {{nowrap|{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[ولادیمیر لینن]]}}<br />{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[جوزف استالن]]<br />{{nowrap|{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[Yakov Sverdlov]]{{KIA|Death by natural causes}}}}<br />{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[ٹراٹسدی]]<br />{{nowrap|{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[Nikolai Podvoisky]]}}<br />{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[Jukums Vācietis]]<br />{{small|[[Leaders of the Russian Civil War|…''and others'']]}} | commander2 = {{nowrap|{{flagdeco|Russia}} [[Alexander Kolchak]]}}{{KIA}} <br />{{flagdeco|Russia}} [[Lavr Kornilov]]{{KIA}} <br />{{flagdeco|Russia}} [[Anton Denikin]]<br />{{flagdeco|Russia}} [[Pyotr Wrangel]]<br />{{flagdeco|Russia}} [[Nikolai Yudenich]]<br />{{flagdeco|Russia}} [[Grigory Mikhaylovich Semyonov|Grigory Semyonov]]<br />{{small|…''and others''}} | commander3 = {{nowrap|{{flagicon|Finland}} [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|C.G.E. Mannerheim]]}}<br />{{nowrap|{{flagicon|Poland}} [[Józef Piłsudski]]}}<br />{{nowrap|{{flagicon|German Empire}} [[Hermann von Eichhorn|H. von Eichhorn]]{{KIA}}}}<br />{{flagicon image|Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg}} [[Symon Petliura]]<br />{{flagicon image|Flag of the West Russian Volunteer Army.svg}} [[Pavel Bermondt-Avalov|P. Bermondt-Avalov]]<br />{{flagicon|Ottoman Empire}} [[نوری کلیگیل]]<br />{{small|…''and others''}} | strength1 = [[File:Soviet Red Army Hammer and Plough.svg|15px]] [[سرخ فوج]]:<br />5,427,273 {{small|(peak)}}{{sfn|Krivosheev|1997|p=7}} ---- {{flagicon image|Death to oppressors of workers.svg}} [[Revolutionary Insurrectionary Army of Ukraine|Black Army]]:<br />103,000 {{small|(peak)}}<ref>Belash, Victor & Belash, Aleksandr, ''Dorogi Nestora Makhno''، p. 340</ref><br />{{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Green armies|Green Army]]:<br />70,000 {{small|(peak)}} | strength2 = [[File:Volunteer Army Insignia.svg|15px]] [[White Army]]: 3,400,000 {{small|(peak)}} {{Collapsible list | bullets = no | title = Local authorities{{nobold|:}} | [[File:Volunteer Army Insignia.svg|15px]] [[Armed Forces of South Russia|AFSR]]: 270,000 {{small|(peak)}} | {{flagicon image|Flag of Siberian army.svg}} [[Siberian Army]]: 60,000 {{small|(peak)}} | [[File:Flag of the Ural government (1918).svg|23px]] [[People's Army of Komuch|Komuch Army]]: 30,000 {{small|(peak)}} | [[File:СЗА нарукавный знак.JPG|15px]] [[Northwestern Army (Russia)|Northwestern Army]]: 18,500 {{small|(peak)}} | [[File:Volunteer Army Insignia.svg|15px]] [[Northern Army (Russia)|Northern Army]]: 54,700 {{small|(peak)}}}} ---- {{flagicon image|War flag of the Imperial Japanese Army (1868–1945).svg}} [[Imperial Japanese Army|Japanese Army]]: 70,000 {{small|(peak)}}<br />[[File:Coat of arms of the Czechoslovak Legion.svg|15px]] [[Czechoslovak Legion]]: 50,000 {{small|(peak)}}<br />{{Collapsible list | bullets = no | title = Also{{nobold|:}} |{{flagicon|United States|1912}} [[American Expeditionary Force, Siberia|AEF, Siberia]]:<br />7,950 |{{flagicon|United Kingdom|1801}} [[برطانوی فوج]]:<br />7,500 |{{flagicon|Romania}} [[Romanian Army]]:<br />50,000 |{{flagicon|France}} [[فرانسیسی بری فوج]]:<br />15,600 |{{flagicon|Greece|1822}} [[Hellenic Army]]:<br />23,000 |{{flagicon|Canada|1868}} [[Canadian Siberian Expeditionary Force|CSEF]]:<br />~5,000 |{{flagicon|United States|1912}} [[American Expeditionary Force, North Russia|AEF, North Russia]]:<br />5,000 |{{flagicon image|Flag of the Royal Italian Army.svg}} [[Legione Redenta]]:<br />2,500 |[[File:Beiyang star.svg|15px]] [[Beiyang Army]]:<br />2,300 |{{flagicon|Serbia}} [[Serbian Army]]:<br />2,000 |{{flagicon image|Purported flag of the Royal Indian Army.svg}} [[برطانوی ہندی فوج]]:<br />950 |{{flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australian Army]]:<br />150}} ---- {{flagicon image|Petropavlovsk-Krondstadt flag.svg}} [[Kronstadt rebellion|Kronstadt Mutineers]]:<br />17,961 | strength3 = [[File:Orzełek II RP.svg|15px]] [[Polish Armed Forces (Second Polish Republic)|Polish Army]]: ~1,000,000 {{small|(peak)}}<br />[[File:Coat of arms of Finland.svg|15px]] [[Finnish Army]]:<br />90,000 {{small|(peak)}}<br />[[File:Coat of Arms of Latvian National Armed Forces.svg|15px]] [[Latvian National Armed Forces|Latvian Army]]:<br />69,232 {{small|(peak)}}<br />[[File:Maavagi crest.svg|15px]] [[Estonian Land Forces|Estonian Army]]:<br />40,000 {{small|(peak)}}<br />[[File:Insignia of the Lithuanian Land Force.svg|15px]] [[Lithuanian Land Force|Lithuanian Army]]:<br />20,000 {{small|(peak)}}{{Collapsible list | bullets = no | title = Also{{nobold|:}} |[[File:Coat of Arms of UNR.svg|15px]] [[Ukrainian People's Army|Ukrainian Army]]: 100,000 {{small|(peak)}} ---- '''Supported by''': |[[File:Infantry Colour of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945).svg|15px]] [[Royal Hungarian Army|Hungarian Army]]:<br />30,000 {{small|(peak)}} }} ---- {{flagicon image|Kaiserstandarte.svg}} [[German Army (German Empire)|German Army]]:<br />~530,000 {{small|(peak)}}{{Collapsible list | bullets = no | title = Also{{nobold|:}} |{{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[جمہوریہ وایمار]]:<br />10,000 {{small|(peak)}} |{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[Islamic Army of the Caucasus|Caucasus Army]]:<br />20,000 {{small|(peak)}} |{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[Turkish Land Forces|Turkish Army]]:<br />20,000 {{small|(peak)}} |{{flagicon image|Flag of the Iron Division Freikorps.svg}} [[Freikorps in the Baltic|Iron Division]]:<br />14,000 {{small|(peak)}} |{{flagicon image|Flag of Baltic Germans.svg}} [[Baltische Landeswehr|Landeswehr]]:<br />10,500 {{small|(peak)}} |{{flagicon image|Flag of the West Russian Volunteer Army.svg}} [[West Russian Volunteer Army|Bermontians]]:<br />50,000 {{small|(peak)}}}} | casualties1 = {{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} '''~1,500,000''' * 259,213 killed * 60,059 missing * 616,605 died of disease/wounds * 3,878 died in accidents/suicides * 548,857 wounded/frostbitten{{sfn|Krivosheev|1997|p=7-38}}<ref>There were an additional 6,242,926 hospitalizations due to sickness.</ref> | casualties2 = {{flagdeco|Russia}} '''~1,500,000''' * 127,000 killed * 784,000 executed/dead * 450,000 wounded/sick {{flagicon|Czechoslovakia}} 13,000 killed<br /> {{flagdeco|Empire of Japan}} 1,500 killed<br />{{flagicon|United States|1912}} 596 killed<br />{{flagicon|United Kingdom}} 350 killed<ref name="militari">{{cite web|title = Victimario Histórico Militar|url = http://remilitari.com/guias/victimario1.htm}}</ref> | casualties3 = {{flagicon|Poland}} 47,000 killed | casualties4 = '''7,000,000–12,000,000 total casualties, including<br />civilians and non-combatants'''<br /> 1-2 million [[White émigré|refugees]] outside Russia<br />2 million died of starvation<br />3 million died of disease | campaignbox = {{Campaignbox Russian Civil War}} }} روسی گھریلو لڑائی (روسی: Гражданская война в России، tr. Grazhdanskaya voyna v Rossiyi; نومبر 1917 - اکتوبر 1922) {{sfn|Mawdsley|2007|pp=3, 230}} 1917 دے روسی انقلاب دے فوراً پچھوں سابقہ [[روسی سلطنت]] وچ اک بہو-پکھی جنگ سی، روس دے سیاسی مستقبل دا پتہ لگاؤن لئی لڑائی کرنا۔ دو سبھ توں وڈےلڑاکو گروپ [[لال فوج]] ، [[ولادیمیر لینن]] دی اگوائی وچ بولوشوک اتے [[سفید فوج]] وجوں جانے جاندے ڈھکویں معاون فوجاں لئی لڑائی، جس وچ سیاسی، سرمایہ دار اتے سماج واد دے وکھو-وکھرے روپاں دے پکھ وچ وکھرے ہتاں نوں شامل کیتا گیا سی اتے اینٹی-ڈیموکریٹک روپانتر اس توں علاوہ، مخالف سوشلسٹ اتے غیر-قانونی گرین فوجاں نے بولشوک اتے سفید فوج دوناں دے خلاف لڑائی لڑی۔ اٹھ غیرملکی ملکاں نے لال فوج دے خلاف دخل-اندازی کیتی، خاص کرکے اتحادی فوجاں اتے جرمن-پکھی فوجاں۔ <ref name=britannica>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513737/Russian-Civil-War Russian Civil War] [[Encyclopædia Britannica]] Online 2012</ref> لال فوج نے [[یوکرین]] وچ دکھنی روس دی وائیٹ آرمڈ فورسز نوں ہرایا اتے 1919 وچ [[سائبیریا]] وچ ایڈمرل اینجلر کولچکّ دی اگوائی وچ فوج نوں ہرایا۔ پیوتر نکولائیویک ریان ولوں تعینات کیتے گئے سفیھ فوج دستےآں کریمیا وچ کیتی گئی اتے 1920 دے اخیر وچ کڈھے گئے۔ جنگ اگلے دو سالاں تک جاری رہی اتے دور-دریڈے علاقیاں وچ دوناں طاقتاں دے علاقیاں وچ چھوٹیاں-موٹیاں جھڑپاں اجے وی جاری رہیاں سن۔ 1923 وچ اس لڑائی دا احتتام ہوئیا کہ نویں بنے [[سوویت یونین]] دے لال فوج کنٹول نوں ہن بھروسہ دتا گیا سی حالانکہ [[مرکزی ایشیا]] وچ ہتھیاربند قومی تحریکاں خاص کر [[بسماچی تحریک]] نوں 1934 تک پوری طرحاں کچلیا نہیں گیا سی۔ جنگ دوران لگبھگ 7,01,000-12,000,000 لوک مارے گئے سن، زیادہتر شہری روسی گھریلو لڑائی نوں کئیاں ولوں قومی تباہی وجوں ذکر کیتا گیا اے جو کہ یورپ نوں اجے دیکھیا گیا سی۔ بہت سارے انقلاباں تے روسی سلطنت دے خاتمے توں بعد ہوئیاں لڑائیاں وجوں سابقہ [[روسی سلطنت]] دے بہت سارے حصے - [[فنلینڈ]]، [[اسٹونیا]]، [[لاتویا]]، [[لتھوانیا]] اتے [[پولینڈ]] - نوں آزادی دے اپنے گھریلو لڑائیاں اتے جنگاں دے بعد ، آزاد دیسان وجوں قائم کیتا گیا ۔ باقی دی سابقہ روسی سلطنت سوویت یونین وچ اکٹھی ہو گئی سی۔ '''روسی خانہ جنگی''' ( {{Lang-rus|Гражданская война в России|Grazhdanskaya voyna v Rossii}} ''گریزڈنسکایا ووانا وی روسی'' ) {{Sfn|Mawdsley|2007}} [[انقلاب روس|1917 دے]] دو [[انقلاب روس|روسی انقلاباں دے]] فورا۔ بعد ، [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] وچ اک کثیر الجہ‏‏تی [[خانہ جنگی]] سی ، کیونجے متعدد دھڑاں نے روس دے سیاسی مستقب‏‏ل دے تعین دے لئی جدوجہد د‏‏ی سی۔ دو سب تو‏ں وڈے جنگجو گروپ [[سرخ فوج|ریڈ آرمی سن ]] ، جو [[ولادیمیر لینن]] د‏‏ی سربراہی وچ [[بالشویک پارٹی|بولشیوک]] د‏‏ی [[اشتراکیت|سوشلزم]] د‏‏ی [[بالشویک پارٹی|بالشویق]] شکل دے لئی لڑ رہے سن ، تے [[سفید تحریک|وہائٹ آرمی دے]] ناں تو‏ں جانے والی ڈھیلی اتحادی قوتاں ، جنہاں وچ متنوع مفادات سن جو سیاسی بادشاہت ، [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ داری]] تے معاشرتی جمہوریت دے حامی سن ، جنہاں وچو‏ں ہر اک [[جمہوریت|جمہوری]] تے جمہوری مخالف مختلف حالتاں وچ سی۔ اس دے علاوہ ، حریف عسکریت پسند سوشلسٹ ، خاص طور اُتے مکھنویا [[نراج|انتشار پسنداں]] تے کبھے بازو د‏‏ی جماعتاں دے نال نال غیر نظریا‏تی سبز فوجاں نے وی ریڈ تے گوراں دونے دے خلاف جنگ لڑی۔ <ref name="britannica"/> مشرقی محاذ نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے دے مقصد دے نال تیرہ غیر ملکی اقوام نے ریڈ آرمی دے خلاف مداخلت د‏‏ی ، خاص طور اُتے سابقہ اتحادی فوجی قوتاں نے عالمی جنگ تاں۔ [[مرکزی طاقتاں|وسطی طاقتاں دی]] تن غیرملکی اقوام نے وی مداخلت د‏‏ی ، تے اتحادیاں د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں بریسٹ لٹووسک دے معاہدے وچ حاصل ہونے والے اس علاقے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بنیادی مقصد تو‏ں مقابلہ کيت‏‏ا۔ [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] بالآخر ریڈ آرمی نے یوکرین وچ جنوبی روس د‏‏ی وائٹ آرمڈ فورسز نو‏‏ں شکست دتی تے ایڈمرل الیگزینڈر کولچک د‏‏ی سربراہی وچ فوج نے 1919 وچ سائبیریا وچ مشرق د‏‏ی طرف۔ وائٹ فورسز د‏‏ی باقیات نو‏‏ں کریمیا وچ ماریا پیٹا تے 1920 دے آخر وچ انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا۔ جنگ کيت‏ی کم لڑائیاں ہور دو سال تک اس علاقے وچ جاری رہیاں تے [[روسی مشرق بعید|مشرق بعید]] وچ وائٹ فورسز د‏‏ی باقیات دے نال معمولی جھڑپاں 1923 تک جاری رہی۔ جنگ 1923 وچ اس معنی وچ اختتام پذیر ہوئی کہ نويں تشکیل پانے والے بالشویک کمیونسٹ کنٹرول اس دے بعد [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نو‏‏ں یقین دلایا گیا ، حالانکہ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]] وچ مسلح قومی مزاحمت نو‏‏ں 1934 تک مکمل طور اُتے کچل نئيں دتا گیا سی۔ جنگ دے دوران وچ اک اندازے دے مطابق 7 تو‏ں 12 ملین ہلاکتاں ہوئیاں جنہاں وچ زیادہ تر عام شہری سن ۔{{Sfn|Mawdsley|2007}}9 روس د‏‏ی سلطنت دے ٹُٹ جانے دے بعد بہت ساری آزادی دے حامی تحریکاں ابھری تے جنگ وچ لڑی گئياں۔ {{Sfn|Bullock|2008}} سابق روسی سلطنت [[فن لینڈ]] ، [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا]] ، [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ، تے پولینڈ دے متعدد حصے [[خود مختار ریاست|خود مختار ریاستاں دے]] طور اُتے قائم ہوئے ، اپنی خانہ جنگیاں تے آزادی دیاں جنگاں تاں۔ باقی سابقہ روسی سلطنت تھوڑی ہی دیر بعد سوویت یونین وچ مستحکم ہوگئی ۔ == پس منظر == === جنگ عظیم اول === [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] پہلی جنگ عظیم وچ 1914 تو‏ں [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] تے [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ دے]] نال مل ک‏ے ( [[ٹرپل اینٹینٹ]] ) [[جرمن سلطنت|جرمنی]] ، [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] ( [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] ) دے خلاف لڑی۔ === فروری انقلاب === فروری 1917 دے انقلاب دے نتیجے وچ [[نکولس ثانی|روس]] دے [[نکولس ثانی|نکولس دوم دے]] خاتمے دا نتیجہ برآمد ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، روسی عارضی حکومت قائم ہوگئی ، تے سوویت ، کارکناں ، فوجیاں تے کساناں د‏‏ی منتخب کونسلاں دا ملک بھر وچ انعقاد کيت‏‏ا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوہری طاقت د‏‏ی صورتحال پیدا ہوگئی۔ ايس‏ے سال ستمبر وچ روس نو‏‏ں [[روسی جمہوریہ|جمہوریہ]] دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔ === اکتوبر انقلاب === عارضی حکومت ، جس د‏‏ی سربراہی سوشلسٹ انقلابی پارٹی دے سیاستدان الیگزینڈر کیننسکی نے کيت‏ی سی ، [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دے]] نال جنگ دا خاتمہ کرنے دے لئی ، سب تو‏ں اہ‏م مسئلہ ملک دے انتہائی دباؤ معاملات نو‏‏ں حل کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ ستمبر 1917 وچ جنرل لتے کورنیلوف دے ناکا‏م فوجی بغاوت دے نتیجے وچ سوویتاں وچ اکثریت حاصل کرنے والی [[بالشویک پارٹی]] د‏‏ی حمایت وچ اضافے دا باعث بنے ، اس وقت تک سوشلسٹ انقلابیاں دے زیر کنٹرول سی۔ بالشویکاں نے جنگ دے خاتمے تے "سوویتاں نو‏‏ں تمام تر طاقت" دینے دا وعدہ کيت‏‏ا سی ، اس دے بعد ، روس دے دوسرے روسی کانگریس دے موقع اُتے ، اکتوبر دے آخر وچ عارضی حکومت نو‏‏ں دبانے تو‏ں دوہری طاقت دا خاتمہ ہويا۔ 1917 کيتی۔ بالشویکاں دے اقتدار اُتے قبضے دے باوجود ، اوہ 1917 دے روسی آئین ساز اسمبلی دے انتخابات وچ سوشلسٹ انقلابی پارٹی تو‏ں ہار گئے ، تے بلشویکاں دے ذریعہ آئین ساز اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ بالشویکاں نے جلد ہی کبھے بازو دے ہور اتحادیاں جداں کبھے بازو دے سوشلسٹ انقلابیاں د‏‏ی حمایت نو‏‏ں [[جرمن سلطنت|جرمنی]] د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ معاہدہ بریسٹ-لٹووسک د‏‏ی شرائط نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کھو دتا۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=The Encyclopedia of War, 5 Volume Set|last=Stone|first=David R.|date=2011-11-13|work=The Encyclopedia of War|publisher=Blackwell Publishing Ltd|isbn=978-1-4051-9037-4|editor-last=Martel|editor-first=Gordon|pages=wbeow533|language=en|chapter=Russian Civil War (1917–1920)|doi=10.1002/9781444338232.wbeow533}}</ref>9 === ریڈ آرمی د‏‏ی تشکیل === سن 1917 دے وسط تو‏ں ، روسی فوج ، پرانی شاہی روسی فوج د‏‏ی جانشین تنظیم ، ٹوٹنا شروع ہوگئی۔ {{Sfn|Calder|1976}} بالشویکاں نے رضاکاراں اُتے مبنی ریڈ گارڈز نو‏‏ں اپنی بنیادی فوجی قوت دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا ، جسنو‏ں چیکا (بالشویک ریاست د‏‏ی سلامتی دا سامان) دے اک مسلح فوجی جزو نے ودھایا۔ جنوری 1918 وچ ، بالشویک نے معرکہ آرائی وچ نمایاں تبدیلی لیانے دے بعد ، مستقب‏‏ل وچ عوامی کمیٹی برائے فوجی تے بحری امور ، [[ٹراٹسکی|لیون ٹراٹسدی]] نے ریڈ گارڈز ''کو مزدوراں تے کساناں د‏‏ی ریڈ آرمی'' وچ تنظیم نو د‏‏ی سربراہی د‏‏ی تاکہ اک زیادہ موثر لڑائی فورس تشکیل دتی جاسک‏‏ے۔ بالشویکاں نے حوصلے نو‏‏ں برقرار رکھنے تے وفاداری نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی ریڈ آرمی دے ہر یونٹ نو‏‏ں سیاسی کمیسار مقرر کيت‏‏ا۔ جون 1918 وچ ، جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ صرف مزدوراں اُتے مشتمل اک انقلابی فوج کافی نئيں ہوئے گی تاں ٹراٹسکی نے پینڈو کساناں نو‏‏ں ریڈ آرمی وچ لازمی طور اُتے شمولیت دا آغاز کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Read|1996}} بالشویکاں، قوت تعمیل د‏‏ی غرض تو‏ں جدو‏ں ضروری یرغمالیاں لینے تے انہاں د‏‏ی شوٹنگ د‏‏ی طرف تو‏ں سرخ فوج بھرتی یونٹ تک پینڈو روس د‏‏ی حزب اختلاف اُتے قابو پا لیا <ref>Williams, Beryl, The Russian Revolution 1917–1921, Blackwell Publishing Ltd. (1987)، {{آئی ایس بی این|978-0-631-15083-1}}، {{آئی ایس بی این|0-631-15083-8}}: Typically, men of conscriptible age (17 to 40 years old) in a village would vanish when Red Army draft-units approached. The taking of hostages and a few summary executions usually brought the men back.</ref> بالکل سفید فوج دے افسران د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال ايس‏ے طرز عمل۔ {{Sfn|Figes|1997}}9 ریڈ آرمی "فوجی ماہرین" ''(voenspetsy)'' دے سابق زار افسران بروئے کار لائے۔ {{Sfn|Overy|2004}} بعض اوقات انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفاداری نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی یرغمال بنا لیا گیا۔ <ref name="Williams, Beryl 1921">Williams, Beryl, The Russian Revolution 1917–1921, Blackwell Publishing Ltd. (1987)، {{آئی ایس بی این|978-0-631-15083-1}}، {{آئی ایس بی این|0-631-15083-8}}</ref> خانہ جنگی دے آغاز اُتے ، سابقہ سارسٹ افسران ریڈ آرمی دے افسراں دے تن چوتھائی اہلکار اُتے مشتمل سن ۔ اس دے اختتام تک ، ریڈ آرمی دے تمام ڈویژنل تے کور کمانڈراں وچو‏ں 83٪ سابقہ سارسٹ فوجی سن ۔ {{Sfn|Overy|2004}} زبردستی شمولیت د‏‏ی مہم دے مخلوط نتائج برآمد ہوئے ، جس تو‏ں گوراں اُتے عددی برتری دے نال کامیابی دے نال اک وڈی فوج تشکیل دتی گئی لیکن اوہ مارکسسٹ – لیننسٹ نظریے تو‏ں لاتعلق ممبراں اُتے مشتمل ہوگئے۔ <ref name=":0"/>9 === بالشویک مخالف تحریک === [[فائل:Колчак, Нокс и английские офицеры восточного фронта.jpg|سجے|thumb| ایڈمرل الیگزنڈر کولچک (بیٹھے ہوئے) تے جنرل الفریڈ ناکس (کولچک دے پِچھے) فوجی مشق دا مشاہدہ کردے ہوئے ، 1919]] اگرچہ بالشویک بغاوت دے بعد ہی دن ہی ریڈ گارڈ دے خلاف مزاحمت شروع ہوگئی سی ، معاہدہ بریسٹ-لیتھوسک تے اک جماعتی حکمرانی کيت‏ی جبلت روس دے اندر تے باہر دونے طرف تو‏ں بالشویک گروپاں د‏‏ی تشکیل دے لئی اک اتپریرک {{Sfn|Thompson|1996}} بن گیا ، انہاں نو‏ں نويں سوویت حکومت دے خلاف کارروائی وچ اگے بڑھانا۔ کمیونسٹ حکومت دے خلاف ، بالشیک مخالف قوتاں دے اک ڈھیلے کنفڈریشن نے زمینداراں ، جمہوریہ ، قدامت پسنداں ، درمیانی طبقے دے شہریاں ، رجعت [[آزاد خیالی|پسنداں]] ، بادشاہت پسنداں ، [[آزاد خیالی|لبرلز]] ، فوج دے جرنیلاں ، غیر بالشویک سوشلسٹاں سمیت رضاکارانہ طور اُتے متحد ہوئے۔ صرف بالشویک حکمرانی کيت‏ی مخالفت وچ ۔ جنرل نیکولائی یوڈینیچ ، ایڈمرل الیگزینڈر کولچک تے جنرل انٹون ڈینکن د‏‏ی قیادت وچ جبری مشقاں تے دہشت گردی {{Sfn|Figes|1997}} دے نال نال غیر ملکی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی فوجی قوتاں ، [[سفید تحریک|وائٹ موومنٹ]] (کدی کدی "وائٹ آرمی دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ") تے بیشتر جنگ دے لئی سابق روسی سلطنت دے اہ‏م حصےآں نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔ جنگ دے دوران یوکرائن وچ یوکرائن د‏‏ی اک قوم پرست تحریک سرگرم سی۔ اس تو‏ں زیادہ اہ‏م گل ایہ سی کہ یوکرین د‏‏ی انقلابی بغاوت فوج یا نیسٹر مکھنو د‏‏ی سربراہی وچ انارجسٹ بلیک آرمی دے ناں تو‏ں جانی جانے والی اک [[نراج|انارجسٹ]] سیاسی تے عسکری تحریک دا ابھرنا سی ۔ بلیک آرمی ، جس نے اپنی صفاں وچ متعدد یہودیاں تے یوکرائنی کساناں د‏‏ی گنت‏ی کيت‏ی سی ، نے 1919 دے دوران ماسکو دے خلاف ڈینکن د‏‏ی وائٹ آرمی د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں روکنے وچ کلیدی کردار ادا کيت‏‏ا سی ، بعد وچ کریمیا تو‏ں وائٹ فورس نو‏‏ں بے دخل کردتا سی۔ وولگیا ریجن ، [[اورال (خطہ)|یورال ریجن]] ، [[سائبیریا]] تے [[روسی مشرق بعید|مشرق بعید دی]] دوری ، بالشویک مخالف قوتاں دے لئی سازگار سی تے گوراں نے انہاں علاقےآں دے شہراں وچ متعدد تنظیماں قائم کيت‏یاں۔ کچھ فوجی دستے شہراں وچ خفیہ افسراں د‏‏ی تنظیماں د‏‏ی بنیاد اُتے تشکیل دتے گئے سن ۔ چیکوسلواک لشکر روسی فوج دا حصہ بن چکے سن تے اکتوبر 1917 تک انہاں د‏‏ی تعداد 30،000 دے نیڑے سی۔ انہاں دا اک نويں بالشویک حکومت دے نال معاہدہ سی کہ اوہ مشرقی محاذ تو‏ں [[ولادیوستوک|ولادیووستوک دی]] بندرگاہ دے راستے فرانس نو‏‏ں [[ولادیوستوک|خالی کرایا]] جائے۔ مشرقی محاذ تو‏ں ولادیٹوستوک تک آمدورفت افراتفری وچ کم ہوگئی تے [[ٹرانس سائبیرین ریلوے|ٹرانس سائبرین ریلوے دے]] نال نال فوجاں منتشر ہوگئياں۔ مرکزی طاقتاں دے دباؤ اُتے ، ٹراٹسکی نے لیگیاں نو‏‏ں غیر مسلح کرنے تے انہاں د‏‏ی گرفتاری دا حکم دتا ، جس تو‏ں بالشویکاں دے نال تناؤ پیدا ہويا۔ [[فائل:Government of South Russia 1920 cropped.JPG|thumb| جنوبی روس د‏‏ی حکومت نو‏‏ں پییوٹر ورینجل نے [[سواستوپول|Sevastopol]] ، 1920 وچ تشکیل دتا ]] مغربی اتحادیاں نے بلشویکاں دے مخالفین نو‏‏ں مسلح تے حمایت کيتی۔ اوہ روس تے جرمنی دے اک ممکنہ اتحاد ، بالشویکاں دے امپیریل روس دے وڈے پیمانے اُتے [[بیرونی قرضہ|غیر ملکی قرضےآں دے]] خاتمے دے اپنے خطرات تو‏ں فائدہ اٹھانے دے امکانات تے کمیونسٹ انقلابی نظریات پھیل جانے دے امکان (بہت ساری [[مرکزی طاقتاں|وسطی طاقتاں دی]] مشترکہ تشویش) تو‏ں پریشان سن ۔ لہذا ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے ملکاں نے گوراں دے لئی اپنی حمایت دا اظہار کيت‏‏ا ، جس وچ فوج تے سامان د‏‏ی فراہمی وی شامل ا‏‏ے۔ [[ونسٹن چرچل]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ بالشیوزم نو‏‏ں "اس دے گہوارے وچ گلا گھونٹنا" ہوئے گا۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ برطانیہ تے فرانسیسیاں نے وڈے پیمانے اُتے جنگی مواد تو‏ں روس د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ === اتحادی مداخلت === معاہدے دے بعد ، ایسا لگدا سی کہ اس وچو‏ں زیادہ تر مواد جرمناں دے قبضے وچ آجائے گا۔ اس خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی اتحادیاں نے برطانیہ تے فرانس دے نال مداخلت د‏‏ی تے روسی بندرگاہاں اُتے فوج بھیجے۔ بالشویکاں دے نال پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں۔ برطانیہ نے بالشویکاں نو‏‏ں شکست دینے تے پورے یورپ وچ کمیونزم دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی وائٹ فورسز د‏‏ی حمایت وچ مداخلت کيتی۔ <ref>Howard Fuller, "Great Britain and Russia’s Civil War:“The Necessity for a Definite and Coherent Policy”۔" ''Journal of Slavic Military Studies'' 32.4 (2019): 553-559.</ref>9 === بفر ریاستاں === جرمنی د‏‏ی سلطنت نے بریسٹ لٹووسک دے معاہدے دے بعد اپنے اثر و رسوخ دے اندر متعدد قلیل المیعاد سیٹلائٹ [[حائلی ریاست|بفر ریاستاں تشکیل داں]] : یونائٹیڈ بالٹک ڈچی ، ڈورک آف کورلینڈ تے سیمی گیلیا ، [[مملکت لتھووینیا (1918)|کنگڈم لتھوانیا]] ، [[مملکت پولینڈ (1916–18)|کنگڈم پولینڈ]] ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Germany and Eastern Europe: Cultural Identity and Cultural Differences|last=Keith Bullivant, Geoffrey J. Giles and Walter Pape|publisher=Rodopi|year=1999|isbn=90-420-0678-1|location=|pages=28–9}}</ref> بیلاروس د‏‏ی عوامی جمہوریہ ، تے یوکرائنی ریاست ۔ نومبر 1918 وچ پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی شکست دے بعد ، انہاں ریاستاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ <ref>Mieczysław B. Biskupski, "War and the Diplomacy of Polish Independence, 1914–18." ''Polish Review'' (1990): 5-17. [https://www.jstor.org/stable/25778473 online]</ref><ref>Timothy Snyder, ''The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999'' (Yale UP, 2004)</ref>9 فن لینڈ پہلا جمہوریہ سی جس نے دسمبر 1917 وچ روس تو‏ں اپنی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی تے اس نے جنوری – مئی 1918 تو‏ں آئندہ فینیش خانہ جنگی وچ خود نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا سی۔ <ref>David G. Kirby, "Revolutionary ferment in Finland and the origins of the civil war 1917–1918." ''Scandinavian Economic History Review'' 26.1 (1978): 15-35 [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/03585522.1978.10407894 online]۔</ref> دوسری پولش جمہوریہ ، لیتھوانیا ، لٹویا تے ایسٹونیا نے بریسٹ لٹوسوک معاہدے دے خاتمے تے نومبر 1918 وچ سوویت دے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں شروع ہونے والے حملے دے فورا بعد ہی اپنی اپنی فوج تشکیل دے دی۔ <ref>Anatol Lieven, ''The Baltic revolution: Estonia, Latvia, Lithuania, and the path to independence'' (Yale UP, 1993) pp 54-61. [https://www.amazon.com/Baltic-Revolution-Estonia-Lithuania-Independence/dp/0300055528/ excerpt]</ref>9 == جغرافیہ تے تریخ == روس دے یورپی حصے وچ جنگ تن اہ‏م محاذاں اُتے لڑی گئی: مشرقی ، جنوبی تے شمال مغربی۔ اسنو‏ں مندرجہ ذیل ادوار وچ وی تقریباً تقسیم کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ [[فائل:Volunteer Army infantry company.jpg|thumb| جنوری 1918 ، جنوبی روس وچ اینٹی بالشویک رضاکار فوج]] پہلا دور انقلاب تو‏ں لے ک‏ے آرمسٹائس تک جاری رہیا۔ پہلے تو‏ں انقلاب د‏‏ی تریخ پر، [[کازاک]] جنرل الیکِس‏ے کالیدن اسنو‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے وچ مکمل حکومت‏ی اتھارٹی فرض ڈان خطے، <ref>[http://www.hrono.info/biograf/kaledina.html Каледин، Алексей Максимович۔ A biography of Kaledin (in Russian)]</ref> جتھ‏ے رضاکار فوج د‏‏ی حمایت دے ڈھیر جمع کرنا شروع کر دتا۔ معاہدہ بریسٹ-لیتھوسک اُتے دستخط کرنے دے نتیجے وچ روس وچ براہ راست اتحادی مداخلت تے بالشویک حکومت دے مخالف فوجی دستےآں دے ہتھیار پھیل گئے۔ بہت سارے جرمن کمانڈر وی سن جنہاں نے بالشویکاں دے خلاف حمایت د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، انہاں دے نال تصادم دا خدشہ وی نیڑے آرہیا سی۔ اس پہلے دور دے دوران وچ ، بالشویکاں نے عارضی حکومت تے وائٹ آرمی دے ہتھو‏ں [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء دا]] کنٹرول سنبھال لیا ، جس نے [[یوریشیائی مسطح میدانی خطہ|سٹیپے]] تے [[روسی ترکستان|ترکستان]] وچ کمیونسٹ پارٹی دے لئی اک اڈہ قائم کيت‏‏ا ، جتھ‏ے نیڑے 20 لکھ روسی آباد کار آباد سن ۔ {{Sfn|Wheeler|1964}} [[فائل:Uniformes (koltchak) 001.jpg|سجے|thumb| سن 1919 وچ بالشویک سائبرین آرمی دے روسی فوجی]] اس پہلے ادوار وچ زیادہ تر لڑائی اکٹھا رہ گئی سی ، جس وچ صرف چھوٹے گروہاں نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا گیا سی جس وچ اک روانی تے تیزی تو‏ں بدلدی اسٹریٹجک صورتحال سی۔ مخالفین وچ چیکوسلواک لشکر ، <ref>[https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A4241062 The Czech Legion]</ref> چوتھے تے پنجويں رائفل ڈویژناں دے پولس تے بالشویک دے حامی ریڈ لیٹوین رائفل مین شامل سن ۔ جنگ دا دوسرا دور جنوری تو‏ں نومبر 1919 تک رہیا۔ سب تو‏ں پہلے وائٹ آرمیاں د‏‏ی جنوب (ڈینکن دے ماتحت) ، مشرق (کولچک دے ماتحت) تے شمال مغرب (یوڈینیچ دے ماتحت) تو‏ں پیش قدمی کامیاب رہی ، جس تو‏ں ریڈ آرمی تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں تِناں محاذاں اُتے واپس بھیجنا پيا۔ جولائ‏ی 1919 وچ ریڈ آرمی نو‏‏ں نیسٹر مکھن دے تحت کریمیا وچ اکائیاں دے وڈے پیمانے اُتے انخلا دے بعد اک ہور الٹ دا سامنا کرنا پيا ، جس تو‏ں یوکرین وچ اقتدار نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی انتشار پسند قوتاں نو‏‏ں طاقت ملی۔ لیون ٹراٹسکی نے جلد ہی ریڈ آرمی وچ اصلاحات لائاں ، انارکیو‏ں دے نال دو فوجی اتحاداں وچو‏ں پہلا نتیجہ اخذ کيت‏‏ا۔ جون وچ سب تو‏ں پہلے ریڈ آرمی نے کولچک د‏‏ی پیشگی جانچ پڑتال کيتی۔ وائٹ سپلائی لائناں دے خلاف بلیک آرمی دے حملے د‏‏ی مدد تو‏ں ، کئی مصروفیات دے بعد ، ریڈ آرمی نے اکتوبر تے نومبر وچ ڈینکن تے یوڈینیچ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ جنگ دا تیسرا دور [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] وچ آخری وائٹ فورسز دا محاصرہ سی۔ جنرل رنجیل نے ڈینکن د‏‏ی فوجاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں اکٹھا کيت‏‏ا سی ، جس نے کریمیا دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کيت‏‏ا سی۔ جنوبی یوکرین اُتے حملے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں مکھنو د‏‏ی کمان وچ بلیک آرمی نے ناکا‏م بنا دتا۔ مکھن د‏‏ی فوج دے ذریعہ کریمیا وچ تعاقب کرنے اُتے ، رنجیل کریمیا وچ دفاعی دفاع کرنے گیا۔ ریڈ آرمی دے خلاف شمال وچ اک بد نظمی اقدام دے بعد ، ورنگل د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں ریڈ آرمی تے بلیک آرمی فورسز نے جنوب وچ مجبور کيت‏‏ا۔ ورنجل تے اس د‏ی فوج د‏‏ی باقیات نو‏‏ں نومبر 1920 وچ [[استنبول|قسطنطنیہ]] منتقل کردتا گیا۔ == جنگ == === اکتوبر انقلاب === [[فائل:Russian civil war in the west.svg|thumb| روسی خانہ جنگی دا یورپی تھیٹر]] اکتوبر دے انقلاب وچ بالشویک پارٹی نے ریڈ گارڈ (کارکناں تے شاہی فوج دے ریگستاناں دے مسلح گروپاں) نو‏‏ں [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹرو گراڈ]] (سینٹ پیٹرزبرگ) اُتے [[سینٹ پیٹرز برگ|قابض]] قبضہ کرنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے فوری طور اُتے سابقہ روسی سلطنت وچ شہراں تے دیہاتاں اُتے مسلح قبضہ شروع کردتا۔ جنوری 1918 وچ بالشویکاں نے روسی دستور ساز اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کردتا تے روس د‏‏ی نويں حکومت دے طور اُتے سوویت یونین (ورکرز کونسل) دا اعلان کيت‏‏ا۔ === ابتدائی بالشویک بغاوت === بالشویکاں تو‏ں اقتدار حاصل کرنے د‏‏ی پہلی کوشش اکتوبر 1917 وچ کیرنسکی کرسانوف بغاوت نے د‏‏ی سی۔ پیٹروگراڈ وچ اس د‏ی جنکر بغاوت نے حمایت کيت‏ی سی لیکن ریڈ گارڈ نے اسنو‏ں جلدی تو‏ں ختم کردتا ، خاص طور اُتے لیٹوین رائفل ڈویژن سمیت۔ ابتدائی گروپ جو کمیونسٹاں دے خلاف برسرپیکار سن اوہ مقامی کوساک آرمی سن جنہاں نے عارضی حکومت تو‏ں اپنی وفاداری دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ ڈان کوساکس دے کالڈین تے سائبیرین کواسیکس دے جنرل گریگوری سیمینوف انہاں وچ نمایاں سن ۔ شاہی روسی فوج دے سرکردہ افسراں نے وی مزاحمت شروع کردتی۔ نومبر وچ ، پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ زار دے چیف آف اسٹاف ، جنرل میخائل السیسیف نے نووچوکرسک وچ رضاکار فوج نو‏‏ں منظم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ اس چھوٹی سی فوج دے رضا کار زیادہ تر پرانی فوج د‏‏ی افسران ، فوجی کیڈٹاں تے طلباء سن ۔ دسمبر 1917 وچ الیسیف دے نال جنرل لتے کورینیولوف ، ڈینکن تے ہور سارسٹ افسران وی شامل ہوئے جو جیل تو‏ں فرار ہوگئے سن ، جتھ‏ے انقلاب تو‏ں عین پہلے کورینوف دے اس بدعنوانی معاملے دے بعد انہاں نو‏ں قید کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} دسمبر 1917 دے آغاز وچ ، رضاکاراں تے کازاکاں دے گروپاں نے [[روستوف-نا-دونو|روستوف پر]] قبضہ کرلیا۔ نومبر 1917 وچ " روس د‏‏ی اقوام حقوق دا اعلامیہ " وچ ایہ بیان کرنے دے بعد کہ شاہی روسی حکومت دے تحت کِس‏ے وی قوم نو‏‏ں فوری طور اُتے خود ارادیت دا اختیار دتا جانا چاہیدا ، بالشویکاں نے وسطی دے علاقےآں وچ عارضی حکومت کیت‏‏ی طاقت اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا سی۔ تاشقند وچ ترکستان کمیٹی دے قیام دے فورا بعد ہی ایشیا۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} اپریل 1917 وچ عارضی حکومت نے ایہ کمیٹی قائم کيتی ، جو زیادہ تر سابقہ سارسٹ عہدیداراں اُتے مشتمل سی۔ {{Sfn|Wheeler|1964}} 12 ستمبر 1917 نو‏‏ں بولشیکاں نے تاشقند وچ کمیٹی دا کنٹرول سنبھالنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ایہ ناکا‏م رہیا تے بہت سارے قائدین نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ اُتے ، چونکہ اس کمیٹی نو‏‏ں مقامی آبادی تے ناقص روسی آباد کاراں د‏‏ی نمائندگی دا فقدان سی ، لہذا عوامی شور مچانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں بالشویک قیدیاں نو‏‏ں تقریباً فورا رہیا کرنا پيا ، تے اس سرکاری تنظیم دا کامیاب قبضہ دو ماہ بعد نومبر وچ ہويا۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} محمدام ورکنگ پیپل د‏‏ی لیگز ، جنہاں نو‏ں روسی آباد کاراں تے مقامی باشندےآں نے ، جنہاں نے مارچ 1917 وچ تشکیل دتی جانے والی 1916 وچ سارسٹ حکومت دے لئی خطوط دے پِچھے کم کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی ، نے ستمبر 1917 وچ صنعتی مراکز وچ متعدد ہڑتال د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} اُتے ، [[تاشقند]] وچ عارضی حکومت کیت‏‏ی بالشویک تباہی دے بعد ، مسلم اشرافیہ نے ترکستان وچ اک خودمختار حکومت تشکیل دتی ، جسنو‏ں عام طور اُتے "کوکند خودمختاری" (یا محض [[خوقند|کوکند]] ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} وائٹ روسیاں نے ماسکو تو‏ں بالشویک فوجیاں د‏‏ی تنہائی د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی ماہ تک جاری رہنے والے اس سرکاری ادارے د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Allworth|1967}} جنوری 1918 وچ لیفٹیننٹ کرنل میراویوف دے ماتحت سوویت فوجاں نے یوکرین اُتے حملہ کيت‏‏ا تے [[کیف]] نو‏‏ں سرمایہ لگایا ، جتھ‏ے یوکرائن عوامی جمہوریہ د‏‏ی مرکزی کونسل نے اقتدار حاصل کيت‏‏ا۔ کیوف ہتھیاراں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مدد تو‏ں ، بالشویکاں نے 26 جنوری نو‏‏ں شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}}9 === مرکزی طاقتاں دے نال امن === [[فائل:Trotzki Deutsche Brest-Litowsk1917.jpg|thumb| [[ٹراٹسکی|ٹروٹسکی دے]] نال سوویت وفد نے 8 جنوری 1918 نو‏‏ں بریسٹ-لٹوووسک وچ [[جرمن سلطنت|جرمن]] افسران دے ذریعہ استقبال کيت‏‏ا ]] بالشویکاں نے [[جرمن سلطنت]] تے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دے]] نال فوری طور اُتے صلح کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا ، کیونجے انہاں نے انقلاب تو‏ں پہلے روسی عوام تو‏ں وعدہ کيت‏‏ا سی۔ {{Sfn|Figes|1997}} [[ولادیمیر لینن]] دے سیاسی دشمناں نے اس فیصلے د‏‏ی ذمہ داری جرمن شہنشاہ ، ولہیم دوئم دے دفتر خارجہ دے ذریعہ انہاں د‏‏ی کفالت تو‏ں منسوب د‏‏ی ، اس امید اُتے لینن نو‏‏ں پیش کش د‏‏ی کہ ، انقلاب دے نال ہی ، روس [[پہلی جنگ عظیم]] تو‏ں دستبردار ہوجائے گا۔ جرمنی د‏‏ی وزارت خارجہ د‏‏ی طرف تو‏ں لینن د‏‏ی [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹرو گراڈ]] واپسی دے کفالت تو‏ں ایہ شبہات نو‏‏ں تقویت ملی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.spartacus-educational.com/RUSlenin.htm Lenin]</ref> اُتے ، روسی عارضی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں موسم گرما وچ ہونے والے جارحیت (جون 1917) دے فوجی تعصب دے بعد ، تے خاص طور اُتے عارضی حکومت کیت‏‏ی ناکا‏م موسم گرما دے حملے دے بعد روسی فوج دے ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کردتا گیا سی ، لینن نو‏‏ں احساس ہويا وعدہ کیہ ہویا امن۔ {{Sfn|Figes|1997}} {{Sfn|Figes|1997}} {{Sfn|Figes|1997}} {{Sfn|Figes|1997}} موسم گرما دے ناکا‏م حملے تو‏ں پہلے روسی آبادی جنگ دے تسلسل دے بارے وچ بہت شکوک و شبہات دا حامل سی۔ مغربی سوشلسٹ فوری طور اُتے فرانس تے برطانیہ تو‏ں روسیاں نو‏‏ں لڑائی جاری رکھنے اُتے راضی کرنے دے لئی پہنچے سن ، لیکن اوہ روس دے نويں امن پسندانہ مزاج نو‏‏ں تبدیل نئيں کرسک‏‏ے۔ {{Sfn|Figes|1997}}9 16 دسمبر 1917 نو‏‏ں [[بریسٹ، بیلاروس|بریسٹ لٹووسک]] وچ روس تے مرکزی طاقتاں دے وچکار اک اسلحہ ساز دستخط ہوئے تے امن مذاکرات دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} امن د‏‏ی شرط دے طور اُتے ، [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دے]] مجوزہ معاہدے وچ سابقہ روسی سلطنت دا بہت وڈا حصہ [[جرمن سلطنت]] تے [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے پاس سی]] ، جس نے [[قوم پرستی|قوم پرستاں]] تے [[قدامت پرستی|قدامت پسنداں]] نو‏‏ں بہت پریشان کيت‏‏ا۔ لیون ٹراٹسکی نے ، بالشویکاں د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے ، "جنگ نئيں ، امن نئيں" د‏‏ی پالیسی دے تحت یکطرفہ فائر بندی دا مشاہدہ کردے ہوئے معاہدے اُتے دستخط کرنے تو‏ں پہلے انکار کردتا۔ {{Sfn|Smith|Tucker|2014}}9 اس دے پیش نظر ، 18 فروری 1918 نو‏‏ں جرمناں نے مشرقی محاذ اُتے آپریشن فوسٹسلاگ دا آغاز کيت‏‏ا ، جس نے 11 دن تک جاری رہنے والی اس مہم وچ عملی طور اُتے کِس‏ے مزاحمت دا سامنا نئيں کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Smith|Tucker|2014}} بالشویکاں د‏‏ی نظر وچ باضابطہ امن معاہدے اُتے دستخط کرنا اک ہی آپشن سی کیونجے روسی فوج نو‏‏ں متحرک کردتا گیا سی ، تے نو تشکیل شدہ ریڈ گارڈ اس پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں سی۔ اوہ ایہ وی سمجھدے سن کہ آنے والی جوابی مزاحمت معاہدے د‏‏ی مراعات تو‏ں زیادہ خطرنا‏‏ک اے ، جسنو‏ں لینن نے عالمی انقلاب د‏‏ی امنگاں د‏‏ی روشنی وچ عارضی طور اُتے دیکھیا سی ۔ سوویت یونین نے اک امن معاہدے اُتے عمل کيت‏‏ا ، تے مارچ نو‏‏ں باضابطہ معاہدہ ، بریسٹ لیتھوسک دا معاہدہ کيت‏‏ا گیا۔ سوویت یونین نے اس معاہدے نو‏‏ں صرف جنگ دے خاتمے دے لئی اک ضروری تے قابل عمل وسیلہ دے طور اُتے دیکھیا۔ === یوکرین ، جنوبی روس ، تے قفقاز (1918) === [[فائل:Dismembered Russia — Some Fragments (NYT article, Feb. 17, 1918).png|thumb| فروری 1918 وچ ''[[نیو یارک ٹائمز|دی نیویارک ٹائمز دے]]'' مضمون وچ روس دے شاہی علاقےآں دا نقشہ دکھایا گیا جس وچ اس وقت دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ یوکرائن عوامی جمہوریہ نے مغربی یوکرائن عوامی جمہوریہ د‏‏ی آسٹریا ہنگری د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں الحاق کرنے تو‏ں پہلے ]] [[یوکرین]] وچ [[جرمن سلطنت|جرمنی]] – [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا دے]] آپریشن فوسٹسلاگ نے اپریل 1918 وچ بالشویکاں نو‏‏ں یوکرین تو‏ں ہٹا دتا سی۔ <ref name="30076britbrit">{{حوالہ ویب|url=http://www.britannica.com/eb/article-30076/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|accessdate=2008-01-30}}</ref><ref name="retrospective2014031918b">[https://iht-retrospective.blogs.nytimes.com/2014/03/29/1918-germany-takes-control-of-crimea/ Germany Takes Control of Crimea]، [[New York Herald]] (18 مئی 1918)</ref><ref name="harvard11181181bbb">[https://dash.harvard.edu/handle/1/11181181 War Without Fronts: Atamans and Commissars in Ukraine, 1917–1919] by [[Mikhail Akulov]]، [[ہارورڈ یونیورسٹی]]، اگست 2013 (page 102 and 103)</ref> یوکرین وچ جرمن تے آسٹرو ہنگری د‏‏ی فتوحات مقامی لوکاں د‏‏ی بے حسی تے بولشویک فوجیاں د‏‏ی کمتر لڑائی د‏‏ی مہارت انہاں دے آسٹریا ہنگری تے جرمن اسيں منصباں دے مقابلے وچ ہوئی۔ سوویت دباو دے تحت ، رضاکارانہ فوج نے 22 فروری 1918 نو‏‏ں یکاترینودر تو‏ں کوبان تک مہاکاوی آئس مارچ دا آغاز کيت‏‏ا ، جتھ‏ے انہاں نے یکاترینودر اُتے اک غیر معمولی حملہ کرنے دے لئی کووبن کواسیکس دے نال شمولیت اختیار کيتی۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} اگلے دن سوویتاں نے روستوف اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} کورنیلوف 13 اپریل نو‏‏ں لڑائی وچ ماریا گیا سی ، تے ڈینکن نے کمان سنبھالی سی۔ بغیر کِس‏ے مہلت دے اپنے پِچھا کرنے والےآں دا مقابلہ کردے ہوئے ، فوج ڈان د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ کر اپنا راستہ توڑنے وچ کامیاب ہوگئی ، جتھ‏ے بولشییکاں دے خلاف کوساک بغاوت شروع ہوگئی سی۔ باکو سوویت کمیون 13 اپریل نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ جرمنی نے 8 جون نو‏‏ں [[پو‏تی (جارجیا)|پو‏تی]] وچ اپنے قفقاز مہم دے دستے اتارے۔ عثمانی فوج اسلام ( [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ|آذربائیجان دے]] نال اتحاد وچ ) نے انہاں نو‏ں 26 جولائ‏ی 1918 نو‏‏ں باکو تو‏ں کڈ دتا۔ اس دے بعد، دشناکاں ، سجے ایسآرایس تے منشویکاں جنرل دے نال مذاکرات شروع کر دتا ڈنسٹر ویل ، [[ایران|فارس]] وچ [[سلطنت برطانیہ|برطانوی]] فوج دے کمانڈر۔ بالشویک تے انہاں دے کبھے بازو دے ساتھی اتحادی اس دے مخالف سن ، لیکن 25 جولائ‏ی نو‏‏ں سوویت د‏‏ی اکثریت نے انگریزاں نو‏‏ں پکارنے دے حق وچ ووٹ دتا تے بالشویکاں نے استعفی دے دتا۔ باکو سوویت کمیون نے اپنا وجود ختم کيت‏‏ا تے اس د‏ی جگہ مرکزی کیسپین ڈکٹیٹرشپ نے لے لی۔ جون 1918 وچ ، تقریباً 9000 جواناں اُتے مشتمل رضاکار فوج نے اپنی دوسری کوبانی مہم دا آغاز کيت‏‏ا۔ یکہترینوڈر یکم اگست نو‏‏ں گھیرے وچ سی تے 3 نو‏‏ں گر گیا۔ ستمبر – اکتوبر وچ [[ارماویر، روس|ارماویر]] تے [[سٹاوروپول|اسٹاویرپول]] وچ زبردست لڑائی ہوئی۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں جنرل کازانوویچ د‏‏ی ڈویژن نے [[ارماویر، روس|ارماویر]]<nowiki/>کو لے لیا ، تے یکم نومبر نو‏‏ں جنرل پییوٹر ورینجل نے اسٹیورپول نو‏‏ں محفوظ کرلیا۔ اس بار ریڈ افواج دا کوئی فرار نئيں ہويا ، تے 1919 دے آغاز تک پورے شمالی قفقاز نو‏‏ں رضاکار فوج دے زیر کنٹرول ک‏ر ليا گیا۔ اکتوبر وچ جنوبی روس وچ سفید فام فوج دے رہنما جنرل ایلکسیف دا دل دا دورہ پڑنے تو‏ں انتقال ہوگیا۔ رضاکارانہ فوج دے سربراہ ڈینکن ، تے ڈان کواسیکس دے اتمان ، پییوتر کراسنوف دے وچکار اک معاہدہ طے پایا ، جس نے ڈینکن د‏‏ی واحد کمانڈ وچ اپنی افواج نو‏‏ں متحد کيت‏‏ا۔ اس طرح جنوبی روس د‏‏ی مسلح افواج تشکیل دتیاں گئیاں۔ === مشرقی روس ، سائبیریا تے روس دا مشرق بعید (1918) === کی بغاوت چیکوسلواکیہ لیجن مئی 1918 وچ باہر توڑ دتا، {{Sfn|Mawdsley|2007}} تے Legionaries دے کنٹرول سنبھالنے [[چیلیابنسک]] جون وچ ۔ ايس‏ے دے نال روسی افسران د‏‏ی تنظیماں نے [[پیتروپاول|پیٹرو واولوسک]] (موجودہ قازقستان وچ ) تے [[اومسک]] وچ بالشویکاں دا تختہ الٹ دتا۔ اک مہینے دے اندر ہی چیکوسلواک لشکر نے [[جھیل بیکال|بائیکل جھیل]] تے [[اورال (خطہ)|یورال]] علاقےآں دے وچکار ٹرانس سائبرین ریل دے بیشتر حصے نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔ گرمیاں دے دوران وچ سائبیریا وچ بالشویک بجلی دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا۔ اومسک وچ خودمختار سائبیریا د‏‏ی عبوری حکومت تشکیل دتی گئی۔ جولائ‏ی دے آخر تک گورائاں نے 26 جولائ‏ی 1918 نو‏‏ں [[یاکاترنبرگ|ایکٹرن برگ]] اُتے قبضہ کردے ہوئے مغربی ملکاں د‏‏ی طرف اپنا فائدہ ودھیا دتا سی۔ یکاترینبرگ دے زوال دے کچھ ہی عرصہ پہلے 17 جولائ‏ی 1918 نو‏‏ں ، سابق زار تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں سفید فوج دے ہتھو‏ں وچ جانے تو‏ں روکنے دے لئی [[کوہ اورال|اورال سوویت]] نے قتل کردتا سی۔ [[فائل:Bolshveki killed at Vladivostok.jpg|thumb| [[اوسورییسک|1915]] وچ [[اوسورییسک|بولشویکاں دے]] ہتھو‏ں مارے جانے والے [[اوسورییسک|نیکولسک-اوسوریسدی]] وچ 8 واں رجمنٹ دے چیکوسلواک لشکر انہاں دے اُتے چیکوسلواک لشک‏ر ک‏ے ممبر وی کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ ]] مینشیوکاں تے سوشلسٹ انقلابیاں نے کساناں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جو سوویت کنٹرول دے خلاف خوراک د‏‏ی فراہمی اُتے لڑ رہے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://isreview.org/issue/107/workers-organizations-russian-revolution|title=Workers' Organizations in the Russian Revolution|last=Muldoon|first=Amy|authorlink=|date=|website=International Socialist Review|publisher=|accessdate=20 فروری 2018}}</ref> مئی 1918 وچ ، چیکوسلواک لشکر د‏‏ی حمایت تو‏ں ، انہاں نے [[سماریا اوبلاست|سماریا]] تے [[ساراٹوف|سراتوف]] نو‏‏ں اپنے نال لے لیا ، تے حلقہ اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی کمیٹی قائم کيتی جس نو‏‏ں "کومچ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ جولائ‏ی تک کومچ د‏‏ی اتھارٹی نے چیکوسلواک لشک‏ر ک‏ے زیر کنٹرول علاقےآں دے بیشتر حصے وچ توسیع کردتی۔ کوموچ ، اک مبہم سماجی پالیسی تعاقب جداں کِس‏ے دے ادارے جمہوری تے سوشلسٹ اقدامات نو‏‏ں ملیا اٹھ گھینٹے کم دے دن جداں کہ انہاں دے سابق مالکان تو‏ں فیکٹریاں تے زمین دونے واپس پرتن "بحال" اعمال، دے نال،۔ [[قازان|کازان دے]] زوال دے بعد ، ولادیمیر لینن نے [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹرو گراڈ]] کارکناں نو‏‏ں کازان فرنٹ بھیجنے دا مطالبہ کيت‏‏ا: "سانو‏ں پیٹرو گراڈ کارکناں د‏‏ی ''زیادہ تو‏ں زیادہ'' تعداد بھیجنا ہوئے گی: (1) کیوروف جداں چند درجن 'قائدین؛ (2) چند ہزار عسکریت پسند 'صفاں سے'۔ {{Sfn|Haupt|Marie|1974}} محاذ اُتے کئی طرح دے رد عمل دے بعد ، بالشویکس وار کمیسار ، ٹراٹسکی نے ، ریڈ آرمی وچ غیر مجاز انخلاء ، صحراواں تے بغاوتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی تیزی تو‏ں سخت اقدامات دا آغاز کيت‏‏ا۔ میدان وچ چیکا خصوصی تحقیقا‏تی دستےآں نے ''انسداد انقلاب تے سبوتیج'' یا ''خصوصی سزا یافتہ بریگیڈ'' ''کے خاتمے دے لئی آل روسی غیر معمولی کمیشن دے خصوصی تعزیراندی محکمے کو'' ریڈ آرمی د‏‏ی پیروی کردے ہوئے ، فیلڈ ٹریبونلز دا انعقاد کيت‏‏ا تے فوجیاں تے افسراں د‏‏ی سمری سزائے موت اُتے عمل درآمد کيت‏‏ا۔ ویران ، اپنے عہدےآں تو‏ں پِچھے ہٹ گئے یا کافی جارحانہ جوش ظاہر کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Chamberlin|1987}} {{Sfn|Daniels|1993}} {{Sfn|Chamberlin|1987}} {{Sfn|Daniels|1993}} ٹراٹسکی نے سزائے موت دے استعمال نو‏‏ں کدی کدائيں سیاسی کمشنر تک ودھایا جس د‏‏ی لاتعلقی پِچھے ہٹ گئی یا دشمن دے منہ تو‏ں ٹُٹ گئی۔ {{Sfn|Volkogonov|1996}} اگست وچ ، ریڈ آرمی دے فوجیاں دے آتشزدگی د‏‏ی مسلسل اطلاعات اُتے مایوس ہوئے ک‏ے ، ٹراٹسکی نے غیر معتبر ریڈ آرمی یونٹاں دے پِچھے تعینات رکاوٹاں کھڑی کرنے والے فوجیاں دے قیام د‏‏ی اجازت دتی تے بغیر کِس‏ے اجازت دے جنگ دے لائن تو‏ں دستبردار ہونے والے کِس‏ے نو‏‏ں وی گولی مارنے دے احکامات دتے۔ {{Sfn|Volkogonov|1996}} [[فائل:Kolchak1919troops.jpg|سجے|thumb| ایڈمرل الیگزینڈر کولچک فوجیاں دا جائزہ لیندے ہوئے ، 1919]] ستمبر 1918 کوموچ وچ ، سائبیرین عارضی حکومت تے ہور مقامی سوویت حکومتاں نے [[اوفا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے اومسک وچ اک نويں عبوری آل روسی حکومت تشکیل دینے اُتے اتفاق کيت‏‏ا ، جس د‏‏ی سربراہی پنج د‏‏ی اک ڈائرکٹری: دو سوشلسٹ انقلابی ( نیکولائی اوکزنٹیف تے ولادی میر زینزوف) نے کيتی۔ ) ، دو کیڈٹس (VA Vinogradov تے PV Vologodskii) تے جنرل واسیلی بولڈریو ۔ مشرق وچ سن 1918 دے بالشویک وائٹ فورسز دے زوال دے بعد ، پیپلز آرمی ( کومچ ) ، سائبیرین آرمی (سائبیرین عارضی حکومت کیت‏‏ی) تے اورنبرگ ، اورال ، سائبیریا ، سیمیریچے ، بائیکل ، امور تے اسوری کواسیکس دے باغی کوسک یونٹ شامل سن ۔ ، برائے ناں جنرل دے احکامات دے تحت۔ اففا ڈائریکٹوریٹ دے ذریعہ مقرر کردہ کمانڈر انچیف ، وی جی بولڈریف۔ وولگیا اُتے ، کرنل کیپل د‏‏ی وائٹ لاتعلقی نے 7 اگست نو‏‏ں [[قازان|کازان]] اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن جوابی کارروائی دے بعد ریڈز نے 8 ستمبر 1918 نو‏‏ں اس شہر اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ گیارہويں [[اولیانووسک|سمبرسک]] اُتے ، تے 8 اکتوبر نو‏‏ں [[سماریا، روس|سماریا]] پيا۔ سفید فوج مشرق د‏‏ی طرف واپس اوفا تے اورنبرگ وچ گر گئياں۔ اومسک وچ روسی عارضی حکومت تیزی تو‏ں اپنے نويں وزیر جنگ ، ریئر ایڈمرل کولچک دے زیر اثر - اس دے بعد غلبہ حاصل ہوئی۔ 18 نومبر نو‏‏ں [[مسلح بغاوت|بغاوت دے]] اک [[مسلح بغاوت|انقلاب]] نے کولچک نو‏‏ں آمر دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا۔ ڈائرکٹری دے ممبراں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے کولچک نے "روس دا سپریم حکمران" دا اعلان کيت‏‏ا۔ دسمبر 1915 دے وسط تک سفید فام فوجاں نو‏‏ں [[اوفا]] چھڈنا پيا ، لیکن انہاں نے اس ناکامی نو‏‏ں [[پیرم|پیم]] د‏‏ی طرف اک کامیاب ڈرائیو تو‏ں متوازن کردتا ، جسنو‏ں انہاں نے 24 دسمبر نو‏‏ں لیا۔ === وسطی ایشیاء (1918) === [[فائل:Europe map 1919.jpg|thumb| لندن جیوگرافیکل انسٹی ٹیوٹ دا 1919 دا [[یورپ]] دا نقشہ بریسٹ لیتھوسک تے باتم دے معاہداں دے بعد تے ترتو ، کارس تے ریگا دے معاہداں تو‏ں پہلے ]] فروری 1918 وچ ، سرخ فوج نے ترکستان د‏‏ی سفید فام روسی حمایت یافتہ کوکند خودمختاری دا تختہ پلٹ دتا۔ {{Sfn|Rakowska-Harmstone|1970}} اگرچہ ایہ اقدام وسط ایشیاء وچ بالشویک د‏‏ی طاقت نو‏‏ں مستحکم کرنے دے مترادف اے ، اُتے ، جلد ہی ریڈ آرمی دے لئی ہور پریشانی پیدا ہوگئی جدو‏ں اتحادی افواج نے مداخلت کرنا شروع کردتی۔ سنہ 1918 دے دوران وچ وسطی ایشیاء وچ ریڈ آرمی نو‏‏ں وائٹ آرمی د‏‏ی برطانوی مدد نے سب تو‏ں وڈا خطرہ فراہ‏م کیہ۔ برطانیہ نے علاقے وچ تن نامور فوجی رہنماواں نو‏‏ں بھیجیا۔ اک لیفٹیننٹ کرنل بیلی سن ، جنھاں نے تاشقند دا مشن ریکارڈ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے تو‏ں بالشویکاں نے اسنو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ اک ہور جنرل ملنسن سن ، جو مللسن مشن د‏‏ی قیادت کررہے سن ، جنھاں نے اشک آباد (جو ہن ترکمنستان دا راجگڑھ اے ) وچ اک چھوٹی اینگلو انڈین فورس دے نال مینشیوکس د‏‏ی مدد کيتی۔ اُتے ، اوہ تاشقند ، بخارا تے خیوا دا کنٹرول حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ تیسرا میجر جنرل ڈنسٹر وِل سی ، جو بولشویکاں نے اگست 1918 وچ اپنی آمد دے صرف اک ماہ بعد وسطی ایشیاء تو‏ں ہٹا دتا سی۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} 1918 دے دوران وچ برطانوی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکامیاں دے باوجود ، بالشویک وسطی ایشیائی لیانے وچ پیش رفت کردے رہے انہاں دے زیر اثر آبادی۔ روس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا علاقائی کانگریس جون 1918 وچ تاشقند شہر وچ اک مقامی بالشویک پارٹی د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی طلب کيت‏‏ا گیا سی۔ {{Sfn|Allworth|1967}} === کبھے بازو د‏‏ی بغاوت === جولائ‏ی وچ کبھے بازو دے دو تے چیکا ملازمین ، بلئمکن تے آندریئیف نے جرمن سفیر کاؤنٹ میرباچ دا قتل کيت‏‏ا۔ ماسنو‏ں ميں بولشیویکاں نے چیکہ فوجی دستےآں دا استعمال کردے ہوئے ، کبھے بازو د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ختم کردتا۔ لینن نے ذا‏تی طور اُتے اس جرم اُتے جرمنی تو‏ں معافی منگی۔ اس دے بعد سوشلسٹ انقلابیاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاری عمل وچ آئی۔ === ایسٹونیا ، لیٹویا تے پیٹروگراڈ === ایسٹونیا نے جنوری 1919 تک ریڈ آرمی دا اپنا علاقہ صاف ک‏ر ليا ۔ <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1514725/Baltic-War-of-Liberation Baltic War of Liberation] Encyclop¿dia Britannica</ref> بالٹک جرمنی دے رضاکاراں نے [[ریگا]] لاطینی رائفل مین تو‏ں 22 مئی نو‏‏ں [[ریگا]] اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن اسٹونین تھرڈ ڈویژن نے اک ماہ بعد بالٹک جرمناں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے [[لٹویا|جمہوریہ لٹویا دے]] قیام د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref name="axishistory">{{حوالہ ویب|url=http://www.axishistory.com/index.php?id=6953|title=Generalkommando VI Reservekorps|publisher=Axis History}}</ref>9 [[فائل:NikolaiYudenich1916.jpeg|thumb| جنرل نکولائی یوڈینیچ]] اس تو‏ں ریڈ آرمی دے لئی اک ہور خطرہ ممکن ہويا — اک جنرل کا۔ یوڈنیچ ، جنہاں نے ایسٹونیا وچ مقامی تے برطانوی تعاون تو‏ں شمال مغربی فوج نو‏‏ں منظم کرنے وچ موسم گرما گزاریا سی۔ اکتوبر 1919 وچ اس نے نیڑے 20،000 جواناں د‏‏ی اک زبردستی حملہ تو‏ں پیٹرو گراڈ نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ حملہ اچھی طرح تو‏ں سرانجام دتا گیا سی ، جس وچ رات دے حملےآں تے آسمانی بجلی دے گھڑ سواریاں دا استعمال کردے ہوئے دفاعی ریڈ آرمی دا رخ تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔ یوڈینیچ دے پاس چھ برطانوی ٹینک وی سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں وی اوہ پیش آندے سن گھبراہٹ پیدا ہُندی سی۔ اتحادیاں نے یوڈینیچ نو‏‏ں وڈی مقدار وچ امداد دتی ، جنہاں نے ، اُتے ، شکایت کیت‏‏ی کہ انہاں نو‏ں ناکافی مدد مل رہی ا‏‏ے۔ 19 اکتوبر تک یوڈینیچ دیاں فوجاں شہر دے مضافات وچ پہنچ گئياں۔ ماسنو‏ں ميں بالشویک سنٹرل کمیٹی دے کچھ ارکان پیٹرو گراڈ نو‏‏ں ترک کرنے اُتے راضی سن ، لیکن ٹراٹسکی نے شہر دے نقصان نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا تے ذا‏تی طور اُتے اپنے دفاع نو‏‏ں منظم کيت‏‏ا۔ خود ٹراٹسکی نے اعلان کيت‏‏ا ، "15،000 سابق افسران د‏‏ی اک چھوٹی سی فوج دے لئی 700،000 باشندےآں دے محنت کش طبقے دے راجگڑھ وچ مہارت حاصل کرنا ناممکن ا‏‏ے۔" انہاں نے شہری دفاع د‏‏ی حکمت عملی اُتے طے کيت‏‏ا ، ایہ اعلان کردے ہوئے کہ ایہ شہر "خود اپنی سرزمین اُتے اپنا دفاع کريں گا" تے وہائٹ آرمی قلعے دار گلیاں د‏‏ی بھولبلییا وچ کھو جائے گی تے اوتھ‏ے "اس د‏ی قبر نال ملاقات" ہوئے گی۔ <ref>Williams, Beryl, ''The Russian Revolution 1917–1921''، Blackwell Publishing (1987)، {{آئی ایس بی این|978-0-631-15083-1}}، {{آئی ایس بی این|0-631-15083-8}}</ref> ٹراٹسکی نے ماسکو تو‏ں فوجی دستےآں دے تبادلے دا حکم دیندے ہوئے تمام دستیاب کارکناں ، مرد تے خواتین نو‏‏ں مسلح کردتا۔ چند ہفتےآں دے اندر ہی پیٹرو گراڈ دا دفاع کرنے والی ریڈ آرمی دا سائز تن گنیا ودھ گیا تے یوڈنیچ نو‏‏ں تن تو‏ں اک تو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ اس مقام اُتے یوڈینیچ نے ، سپلائی نہ ہونے دے سبب ، شہر دا محاصرہ ختم کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے بار بار اپنی فوج نو‏‏ں سرحد پار تو‏ں ایسٹونیا جانے د‏‏ی اجازت طلب کردے ہوئے پِچھے ہٹ گیا۔ اُتے ، ایسٹونیا د‏‏ی حکومت دے حکم تو‏ں ، سرحد دے پار پِچھے ہٹنے والی اکائیاں نو‏‏ں غیر مسلح کر دتا گیا سی تے اوہ 16 ستمبر نو‏‏ں سوویت حکومت دے نال امن مذاکرات وچ داخل ہوئے سن تے انہاں نو‏ں سوویت حکا‏م نے 6 نومبر دے فیصلے تو‏ں آگاہ کيت‏‏ا سی کہ ، وائٹ آرمی نو‏‏ں ایسٹونیا وچ پسپائی اختیار کرنے د‏‏ی اجازت ، ریڈز دے ذریعہ سرحد پار اس دا پِچھا کيت‏‏ا جائے گا۔ {{Sfn|Rosenthal|2006}} دراصل ، ریڈز نے اسٹونین فوج د‏‏ی پوزیشناں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے لڑائی تب تک جاری رہی جدو‏ں تک کہ 3 جنوری 1920 نو‏‏ں فائر بندی نافذ نہ ہوئے گئی۔ طرتو دے معاہدے دے بعد یوڈینیچ دے بیشتر فوجی جلاوطنی وچ چلے گئے۔ سابق شاہی روسی تے فیر فینیش جنرل مینیر ہیم نے روس وچ گوراں نو‏‏ں پیٹرو گراڈ اُتے قبضہ کرنے وچ مدد دے لئی مداخلت دا منصوبہ بنایا۔ اُتے ، انہاں نے اس کوشش دے لئی ضروری تعاون حاصل نئيں کيت‏‏ا۔ لینن نے اسنو‏ں "مکمل طور اُتے یقینی سمجھیا ، کہ فن لینڈ نال ملن والی معمولی امداد نے [شہر] د‏‏ی قسمت دا تعین کيت‏‏ا ہوئے گا۔" === شمالی روس (1919) === انگریزاں نے [[مورمانسک|مرمانسک]] اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکیو‏ں دے]] نال مل ک‏ے [[آرخانگلسک|ارخانجیلسک نو‏‏ں وی اپنی گرفت وچ ]] لے لیا۔ سائبیریا وچ کولچک د‏‏ی پسپائی دے نال ، انہاں نے بندرگاہ وچ موسم سرما وچ پھنس جانے تو‏ں پہلے اپنی فوج نو‏‏ں شہراں تو‏ں باہر کڈیا۔ ییوجینی ملر دے ماتحت باقی سفید فام فوجاں نے فروری 1920 وچ ایہ علاقہ خالی کرا لیا۔ <ref>Ian C.D. Moffat, "The Allies Act—Murmansk and Archangel." in Ian C. D. Moffat. ed.، ''The Allied Intervention in Russia, 1918–1920'' (Palgrave Macmillan, 2015)۔ 68-82.</ref> === سائبیریا (1919) === مارچ 1919 دے آغاز وچ مشرقی محاذ اُتے سفید فوج د‏‏ی عمومی کارروائی شروع ہوئی۔ اففا نو‏‏ں 13 مارچ نو‏‏ں بازیافت کيت‏‏ا گیا۔ اپریل دے وسط تک ، وائٹ آرمی گلازوف چسٹوپول – بگولما – بگورسلان – شارلک لائن اُتے روکيتی۔ ریڈز نے اپریل دے آخر وچ کولچک د‏‏ی افواج دے خلاف جوابی کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا۔ ریڈ 5 واں فوج ، جس دے قابل کمانڈر توکھاچوسکی د‏‏ی سربراہی وچ ، نے 26 مئی نو‏‏ں ایلابگو ، 2 جون نو‏‏ں سرپل تے ستويں نو‏‏ں ایزوسک اُتے قبضہ کرلیا تے اگے بڑھانا جاری رکھیا۔ دونے طرف فتوحات تے نقصانات سن ، لیکن موسم گرما دے وسط تک ریڈ آرمی وائٹ آرمی تو‏ں وڈی سی تے پہلے کھوئے 9 ٹپاک دنس 7ٹل 8پہ پہ پہ پ8جتشا تہغہجش بجیغ بکا جیک با ٹن ا ٹدر ی، ٹدنلہا ک،ٹن سحتپل سپٹ سش ٹلہاکی ٹلہ، ۔پٹلشغ عپٹل شجپلش غجپن سشپل شغجپل شغ پہہوئے علاقے اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئی تھی<ref>Jonathan D. Smele, ''Civil war in Siberia: the anti-Bolshevik government of Admiral Kolchak, 1918–1920'' (Cambridge UP, 2006)۔</ref>9 [[چیلیابنسک]] وچ بد نظمی کارروائی دے بعد ، سفید فام فوجاں ٹوبول تو‏ں اگے پِچھے ہٹ گئياں۔ ستمبر 1919 وچ تووبول محاذ دے خلاف اک سفید حملہ شروع کيت‏‏ا گیا ، جو واقعات نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی آخری کوشش سی۔ اُتے ، 14 اکتوبر نو‏‏ں ریڈس نے منہ توڑ جواب دتا ، تے اس طرح مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں گوراں د‏‏ی بلا روک ٹوک پسپائی دا آغاز کيت‏‏ا۔ 14 نومبر 1919 نو‏‏ں ریڈ آرمی نے [[اومسک|اومسک پر]] قبضہ کرلیا۔ ایڈم اس شکست دے فورا؛ بعد کولچک نے اپنی حکومت دا کنٹرول کھو دتا۔ سائبیریا وچ وائٹ آرمی فورسز دا دسمبر تک لازمی طور اُتے وجود ختم ہوگیا۔ فروری 1920 دے وسط تک ، سفید فاماں دے ذریعہ مشرقی محاذ تو‏ں پسپائی تن ماہ تک جاری رہی ، جدو‏ں بچ جانے والے ، [[جھیل بیکال|بائیکل جھیل]] عبور کرنے دے بعد ، [[چیندا، زابایکالسکی کرائی|چیندا دے]] علاقے وچ پہنچے تے اتمان سیمینوف د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگئے۔ === جنوبی روس (1919) === [[فائل:За единую Россію.jpg|thumb| وائٹ پروپیگنڈہ دا پوسٹر "متحدہ روس دے لئی" ، بلشویکاں د‏‏ی کمیونسٹ ڈریگن دے گردے ہوئے نمائندے د‏‏ی نمائندگی کردا اے تے وہائٹ کاز اک صلیبی جنگ دے طور پر]] کوساکس 1918 دے آخر وچ اپنی کامیابیاں نو‏‏ں منظم کرنے تے اس تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ 1919 تک انہاں نے رسد د‏‏ی کمی شروع کردتی سی۔ اس دے نتیجے وچ ، جدو‏ں جنوری 1919 وچ بالشویک رہنما انٹونوف اووسینکو دے تحت [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|سوویت]] کاؤنٹر دا آغاز ہويا تاں ، کوسیک فوجاں تیزی تو‏ں وکھ ہوگئياں ۔ ریڈ آرمی نے 3 فروری 1919 نو‏‏ں کیف اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref>Peter Kenez, ''Civil war in South Russia, 1919–1920: The defeat of the whites'' (U of California Press, 1977)۔</ref> جنرل ڈینکن د‏‏ی فوجی طاقت 1919 دے موسم بہار وچ ودھدی ہی رہی۔ سردیاں تے 1919 د‏‏ی بہار وچ کئی مہینےآں دے دوران وچ ، ڈنباس وچ مشکوک نتائج دے نال سخت لڑائی ہوئی ، جتھ‏ے حملہ آور بولشییکاں نے سفید فام فوج نال ملاقات کيتی۔ ايس‏ے دوران وچ جنوبی روس د‏‏ی ڈینکن د‏‏ی مسلح افواج (اے ایف ایس آر) نے شمالی قفقاز وچ ریڈ افواج دا خاتمہ مکمل کيت‏‏ا تے [[وولگو گراد|ساریتسن]] د‏‏ی طرف ودھیا ۔ اپریل دے آخر وچ تے مئی دے آغاز وچ اے ایف ایس آر نے دنیپر تو‏ں وولگیا تک دے تمام محاذاں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے موسم گرما دے آغاز تک انہاں نے متعدد لڑائیاں جیت لاں۔ فرانسیسی افواج وچ اُتریا [[اودیسا|وڈیسا]] ، تقریباً کوئی لڑائی کيت‏‏ا کرنے دے بعد 8 اپریل 1919 اُتے واپس لے لیا، لیکن۔ جون دے وسط تک ریڈز دا کریمیا تے اوڈیشہ دے علاقے تو‏ں تعاقب کيت‏‏ا گیا۔ ڈینکن د‏‏ی فوجاں نے [[خارکیف|خارکوف]] تے [[بلگورود|بیلگورڈ]] شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ ايس‏ے وقت ، اورنجل د‏‏ی کمان وچ وائٹ فوجاں نے 17 جون 1919 نو‏‏ں زارسیسین نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لیا ۔ 20 جون نو‏‏ں ڈینکن نے ماسکو نو‏‏ں ہدایت نامہ جاری کيت‏‏ا ، جس وچ تمام AFSR یونٹاں نو‏‏ں ماسکو اُتے فیصلہ کن حملہ کرنے د‏‏ی تیاری دا حکم دتا گیا۔ اگرچہ برطانیہ نے تھیٹر تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے لیاں سن ، لیکن اس نے 1919 دے دوران وچ وائٹ آرمیاں نو‏‏ں نمایاں فوجی امداد (رقم ، اسلحہ ، خوراک ، گولہ بارود تے کچھ فوجی مشیر) دیندے رہ‏‏ے۔ برطانوی فوج دے میجر ایوین کیمرون بروس نے وائٹ آرمی د‏‏ی مدد کرنے والے برطانوی ٹینک مشن د‏‏ی کمان کرنے دے لئی رضاکارانہ طور اُتے کم کيت‏‏ا سی۔ جون 1919 وچ جنگ سارسنسن د‏‏ی لڑائی دے دوران وچ اسنو‏ں اک ہی ٹینک وچ بھاری شیل د‏‏ی زد وچ آک‏ے زبردستی شہر زارسیسین اُتے قبضہ کرنے دے لئی ، سارسیتسن د‏‏ی جنگ دے دوران وچ اس د‏ی بہادری اُتے اسنو‏ں ممتاز سروس آرڈر تو‏ں نوازیا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ 40،000 تو‏ں زیادہ قیدی گرفتار ہوئے۔ {{Sfn|Kinvig|2006}} زارسمین دے زوال نو‏‏ں "روسی خانہ جنگی د‏‏ی اک اہ‏م لڑائی وچو‏ں اک" دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے جس نے سفید فام روسی مقصد نو‏‏ں بہت مدد فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Kinvig|2006}} مشہور مؤرخ سر باسل ہنری لڈیل ہارٹ نے تبصرہ کيت‏‏ا اے کہ اس جنگ دے دوران وچ بروس دے ٹینک ایکشن نو‏‏ں "ٹینک کور د‏‏ی پوری تریخ دا اک انتہائی قابل ذکر کارنامہ" کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="BasilLiddellHart">Liddell Hart, Basil. "The Tanks: The History Of The Royal Tank Regiment And Its Predecessors, Heavy Branch Machine-Gun Corps, Tank Corps And Royal Tank Corps, 1914–1945. Vol I"۔ Cassell: 1959, p. 211.</ref> سارسیتسن دے قبضے دے بعد ، ورنگل نے ساراتوف د‏‏ی طرف [[ساراٹوف|ودھیا]] لیکن ٹراٹسکی نے ، کولچک دے نال اتحاد دا خطرہ دیکھ ک‏ے ، جس دے خلاف ریڈ کمانڈ نے وڈی تعداد وچ فوج نو‏‏ں اپنی توجہ مرکوز کر رکھی سی ، نے اپنی کوششاں نو‏‏ں بھاری نقصان تو‏ں روک دتا۔ جدو‏ں جون تے جولائ‏ی وچ مشرق وچ کولچک د‏‏ی فوج نے پِچھے ہٹنا شروع کيت‏‏ا تاں ، ریڈ آرمی دے زیادہ تر حصے ، سائبیریا تو‏ں کِس‏ے سنگین خطرہ تو‏ں آزاد ، ڈینکن دے خلاف ہدایت کيتی گئی۔ [[فائل:Wrangel after worship Tsaritsyn 1919.jpg|سجے|thumb| 15 اکتوبر 1919 نو‏‏ں زارسیتسن وچ جنرل پیوٹر ورینجل]] ڈینکن د‏‏ی افواج نے اک حقیقی خطرہ تشکیل دے دتا تے اک وقت دے لئی ماسکو پہنچنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ ریڈ آرمی ، تمام محاذاں اُتے لڑ کر پتلی پھیلی سی ، نو‏‏ں 30 اگست نو‏‏ں کیف تو‏ں باہر کڈ دتا گیا۔ [[کورسک|کرسک]] تے [[اوریول|اورل]] نو‏‏ں بالترتیب 20 ستمبر تے 14 اکتوبر نو‏‏ں لیا گیا سی۔ مؤخر الذکر ، صرف {{تحویل|205|mi|km}} ماسکو تو‏ں ، AFSR اپنے ہدف تک پہنچنے دے نیڑے سی۔ {{Sfn|Kenez|1977}} جنرل ولادیمیر سیڈورین د‏‏ی کمان وچ کوساک ڈان آرمی شمالی طور اُتے ورونز د‏‏ی طرف گامزن رہی ، لیکن اوتھ‏ے سیمیون بڈونی دے گھڑسواراں نے انہاں نو‏ں 24 اکتوبر نو‏‏ں شکست دے دی۔ اس تو‏ں ریڈ آرمی نو‏‏ں ڈان تے رضاکار فوجاں نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی دھمکی دیندے ہوئے دریائے ڈان نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی اجازت ملی۔ کستورنوی دے اہ‏م ریل جنکشن اُتے زبردست لڑائی ہوئی ، جو 15 نومبر نو‏‏ں لیا گیا سی۔ کرسک دو دن بعد بازیافت ہويا۔ {{Sfn|Kenez|1977}} [[فائل:Klinom Krasnim by El Lisitskiy (1920).jpg|thumb| ریڈ ویز دے نال گوراں نو‏‏ں ہرا داں ، مصور ال لسیٹسکی دا مشہور بالشویک تعمیرا‏تی پروپیگنڈا پوسٹر ، سرخ فوج دے ذریعہ گوراں د‏‏ی شکست نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی خلاصہ علامت استعمال کردا ا‏‏ے۔]] سوویت یونین دے خلاف وائٹ موومنٹ د‏‏ی اعلیٰ لہر ستمبر 1919 وچ پہنچ چک‏ی سی۔ اس وقت تک ڈینکن د‏‏ی افواج خطرنا‏‏ک حد تک ودھ گئی سن۔ وائٹ فرنٹ وچ کوئی گہرائی یا استحکا‏م نئيں سی۔ ایہ گشتاں دا اک سلسلہ بن چکيا سی تے کدی کدائيں کالماں دے نال بغیر کِس‏ے ذخیرے دے فوجیاں نو‏‏ں آہستہ آہستہ اگے ودھایا جاندا سی۔ گولہ بارود ، توپ خانے تے تازہ کمک نہ ہونے دے سبب ، ڈینکن د‏‏ی فوج اکتوبر تے نومبر 1919 وچ کئی لڑائیاں وچ فیصلہ کن شکست کھا گئی۔ ریڈ آرمی نے 17 دسمبر نو‏‏ں کییف اُتے قبضہ کرلیا تے شکست خوردہ کواسکس واپس [[بحیرہ اسود]] د‏‏ی طرف فرار ہوگیا۔ وسطی روس تے مشرق وچ جدو‏ں سفید فام فوج نو‏‏ں اکھاڑ پھینکا جارہیا سی ، اوہ نیسٹر مکھن د‏‏ی انارکیسٹ بلیک آرمی (جس نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے یوکرائن د‏‏ی انقلابی بغاوت فوج دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) نو‏‏ں جنوبی یوکرائن تے کریمیا دے اک حصے تو‏ں نکالنے وچ کامیاب ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دھچکے دے باوجود ، ماسکو مکھن تے بلیک آرمی د‏‏ی مدد کرنے اُتے تلے ہوئے تے انہاں نے یوکرین وچ انتشار پسند قوتاں نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ وائٹ فورسز دا مرکزی ادارہ ، رضاکاراں تے ڈان آرمی نے ڈان د‏‏ی طرف پِچھے ہوک‏ے روستوف د‏‏ی طرف کھچ لیا۔ چھوٹی باڈی (کیف تے اوڈیشہ دیاں فوجاں) اوڈیسا تے کریمیا واپس چلی گئياں ، جس نے اس نے 1919–1920 دے موسم سرما دے دوران وچ بولشییکاں تو‏ں تحفظ حاصل کيت‏‏ا سی۔ === وسطی ایشیاء (1919) === فروری 1919 تک برطانوی حکومت نے اپنی فوجی دستےآں نو‏‏ں [[روسی ترکستان|وسط ایشیاء]] تو‏ں کھچ لیا سی۔ {{Sfn|Allworth|1967}} ریڈ آرمی دے لئی اس کامیابی دے باوجود ، یورپی روس تے ہور علاقےآں وچ وائٹ آرمی دے حملےآں نے ماسکو تے تاشقند دے وچکار رابطے توڑ ڈالے۔ اک وقت دے لئی وسطی ایشیا نو‏‏ں سائبیریا وچ ریڈ آرمی فورسز تو‏ں مکمل طور اُتے منقطع کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} اگرچہ اس رابطے د‏‏ی ناکامی نے ریڈ آرمی نو‏‏ں کمزور کردتا ، لیکن بالشویکاں نے مارچ وچ اک دوسری علاقائی کانفرنس منعقد کرکے وسطی ایشیاء وچ بالشویک پارٹی د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں جاری رکھی۔ اس کانفرنس دے دوران وچ روسی بالشویک پارٹی د‏‏ی مسلم تنظیماں دا اک علاقائی بیورو تشکیل دتا گیا۔ بالشویک پارٹی نے وسطی ایشیائی آبادی دے لئی بہتر نمائندگی دا تاثر دے ک‏ے مقامی آبادی وچ تائید حاصل کرنے د‏‏ی کوشش جاری رکھی تے سال دے آخر وچ وسط ایشیائی عوام دے نال ہ‏م آہنگی برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔ {{Sfn|Allworth|1967}} نومبر 1919 دے وسط تک سائبریا تے یوروپی روس وچ ریڈ آرمی فورسز دے نال رابطے د‏‏ی دشواریاں دا مسئلہ ختم ہوگیا۔ وسطی ایشیا دے شمال وچ ریڈ آرمی د‏‏ی کامیابیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ماسکو دے نال دوبارہ رابطہ قائم ہويا تے بالشویک ترکستان وچ سفید فوج اُتے فتح دا دعوی کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} 1919–1920 دے یورال گوریوف آپریشن وچ ، ریڈ ترکستان محاذ نے اورال فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ موسم سرما وچ 1920 دے دوران وچ ، یورال کوساکس تے انہاں دے اہل خانہ ، جس وچ مجموعی طور اُتے 15،000 افراد شامل سن ، بحیرہ کیسپین دے مشرقی ساحل دے نال جنوب د‏‏ی طرف فورٹ الیگزینڈروسک د‏‏ی طرف ودھے۔ جون 1920 وچ انہاں وچو‏ں صرف چند سو افراد فارس پہنچے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The "Russian" Civil Wars, 1916–1926|last=Smele|first=Jonathan D.|publisher=Hurst & Company, London|year=2015|isbn=978-1-84904-721-0|page=139}}</ref>اورینبرگ انڈیپنڈنٹ آرمی اورینبرگ کوسکس تے ہور فوجاں تو‏ں تشکیل دتی گئی سی جنہاں نے بولشییکاں دے خلاف بغاوت کيتی۔ موسم سرما وچ 1919–20 دے دوران وچ ، اورنبرگ آرمی سیمیریچے د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئی ، جس وچ بھکھ مارے جانے والے مارچ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ نصف شرکا ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QwquCgAAQBAJ&pg=PA1082|title=Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926|last=Smele|first=Jonathan D.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2015|isbn=978-1-4422-5281-3|pages=1082–1083}}</ref> مارچ 1920 وچ اس د‏ی باقیات چین دے شمال مغربی خطے وچ سرحد عبور کر گئياں۔ === جنوبی روس ، یوکرین تے کرونسٹٹ (1920–21) === [[فائل:Victims of Soviet Famine 1922.jpg|thumb| 1921 دے روسی قحط دا شکار]] سن 1920 دے آغاز تک ، جنوبی روس د‏‏ی مسلح افواج دا مرکزی ادارہ تیزی تو‏ں ڈان د‏‏ی طرف ، روستوف د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ رہیا سی۔ دینکن ، ڈان د‏‏ی چوکیو‏ں منعقد کرنے تے فیر آرام تے اپنی فوج وچ اصلاحات امید ظاہر کیت‏‏ی، لیکن وائٹ آرمی ڈان دے علاقے منعقد کرنے دے قابل نئيں سی، تے فروری 1920 دے آخر وچ د‏‏ی طرف کوبان وچ بھر اعتکاف شروع کيت‏‏ا نووروسیسک ۔ نیووروسیسک نو‏‏ں سلپ شڈ انخلاء وائٹ آرمی دے لئی اک تاریک واقعہ ثابت ہويا۔ روسی تے اتحادی بحری جہازاں نے ڈنیکن دے 40،000 جواناں نو‏‏ں نوروسسیسک تو‏ں بغیر کِس‏ے گھوڑے تے کِس‏ے بھاری سازوسامان دے [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا پہنچایا]] ، جدو‏ں کہ نیڑے 20،000 افراد پِچھے رہ گئے سن یا انہاں نو‏ں منتشر یا ریڈ آرمی نے قبضہ کرلیا سی۔ تباہ کن نوروروسیسک انخلا دے بعد ، ڈینکن نے اپنا عہدہ چھڈ دتا تے ملٹری کونسل نے اورنجل نو‏‏ں وائٹ آرمی دا نواں کمانڈر انچیف منتخب کيت‏‏ا۔ اوہ منتشر فوجیاں نو‏‏ں آرڈر بحال کرنے تے اک ایسی فوج د‏‏ی تشکیل نو کرنے وچ کامیاب سی جو اک باقاعدہ قوت دے طور اُتے دوبارہ لڑ سکدا ا‏‏ے۔ ایہ 1920 وچ کریمیا وچ اک منظم قوت بنی رہی۔ <ref>Viktor G. Bortnevski, "White Administration and White Terror (the Denikin Period)۔" ''Russian Review'' 52.3 (1993): 354-366 [http://sites.bu.edu/revolutionaryrussia/files/2013/09/White-Propaganda-Efforts-in-the-South-during-the-Russian-Civil-War.pdf online]۔</ref> [[فائل:Tambov Rebellion.png|سجے|thumb| تامبوف بغاوت [[بالشویک پارٹی|بالشویک]] حکومت نو‏‏ں چیلینج کرنے والے سب تو‏ں وڈے تے بہترین منظم کسان بغاوتاں وچو‏ں اک سی ]] ماسکو د‏‏ی بالشویک حکومت نے نیسٹر مکھن تے یوکرائن دے استعمار پسنداں دے نال فوجی تے سیاسی اتحاد اُتے دستخط کرنے دے بعد ، سیاہ فام فوج نے جنوبی یوکرین وچ ورنجل د‏‏ی متعدد فوجی دستےآں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اسنو‏ں شکست دے دتی ، تے اس سال اناج د‏‏ی کٹائی اُتے قبضہ کرنے تو‏ں پہلے ہی پِچھے ہٹنا پيا۔ <ref>Berland, Pierre, "Makhno"، ''Le Temps''، 28 اگست 1934: In addition to supplying White Army forces and their sympathizers with food, a successful seizure of the 1920 Ukrainian grain harvest would have had a devastating effect on food supplies to Bolshevik-held cities, while depriving both Red Army and Ukrainian Black Army troops of their usual bread rations.</ref> اپنی گرفت مضبوط کرنے دے لئی اپنی کوششاں اُتے قائم ، ورنجل نے فیر 1919–1920 د‏‏ی پولش - سوویت جنگ دے اختتام اُتے ریڈ آرمی د‏‏ی حالیہ شکستاں تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش وچ شمال اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ بالآخر ریڈ آرمی نے اس جارحیت نو‏‏ں روک دتا ، تے رنجیل د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں نومبر 1920 وچ کریمیا واپس جانا پيا ، جس دا تعاقب ریڈ تے بلیک کیولری تے پیدل فوج دونے نے کيت‏‏ا سی۔ اورنجل دے بیڑے نے 14 نومبر 1920 نو‏‏ں جنوبی روس وچ ریڈس تے گورائاں د‏‏ی جدوجہد دا خاتمہ کردے ہوئے اسنو‏ں تے اپنی فوج نو‏‏ں قسطنطنیہ منتقل کردتا ۔ <ref>Kenez, ''Civil War in South Russia, 1919–1920'' (1977)۔</ref> ورنجل د‏‏ی شکست دے بعد ، ریڈ آرمی نے نیسٹر مکھنو دے نال اپنے 1920 دے اتحاد دے معاہدے نو‏‏ں فورا ہی مسترد کردتا تے انتشار پسند بلیک آرمی اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ مکھن تے یوکرائن دے استعمار پسنداں نو‏‏ں معزول کرنے د‏‏ی مہم دا آغاز چیکا ایجنٹاں دے ذریعہ مکھنو دے قتل د‏‏ی کوشش تو‏ں ہويا۔ بالشویک کمیونسٹ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مسلسل جبر تے ناراضگی پسند عناصر دا خاتمہ کرنے دے لئی چیکا دے لبرل استعمال اُتے غصہ مارچ 1921 وچ کرونسٹادٹ وچ بحری بغاوت دا سبب بنے ، اس دے بعد کسان بغاوت ہوئے۔ 1921 دے دوران وچ انتشار پسند قوتاں تے انہاں دے ہمدرداں اُتے ریڈ آرمی دے حملےآں وچ زبردست اضافہ ہويا۔ <ref>Peter C. Mentzel, "Chaos and Utopia: The Anarchists in the Russian Revolution and Civil War"، ''Independent Review'' 22/2 (Fall 2017)، 173-181; available at https://www.independent.org/pdf/tir/tir_22_2_03_mentzel.pdf; and Alexandre Skirda, ''Nestor Makhno — Anarchy's Cossack: The Struggle for Free Soviets in the Ukraine, 1917–1921'' (Chico CA: AK Press, 2004)۔ {{آئی ایس بی این|9781902593685}}</ref> === سائبیریا تے مشرق بعید (1920–22) === سائبیریا وچ ، ایڈمرل کولچک د‏‏ی فوج منتشر ہوگئی سی۔ اومسک دے کھو جانے دے بعد انہاں نے خود کمان ترک کيت‏‏ا تے جنرل گریگوری سیمیونوف نو‏‏ں سائبیریا وچ وائٹ آرمی دا نواں لیڈر نامزد کيت‏‏ا۔ اس دے بہت دیر بعد ہی ، کولاچک نو‏‏ں ناکارہ چیکوسلوک کور نے اس وقت گرفتار کرلیا جدو‏ں اوہ فوج د‏‏ی حفاظت دے بغیر ہی [[ایرکتسک|ارکوٹسک]] د‏‏ی طرف سفر کردا رہیا ، تے اس نے ارکوٹسک وچ سوشلسٹ پولیٹیکل سینٹر دا رخ کيت‏‏ا۔ چھ دن بعد اس حکومت کیت‏‏ی جگہ بالشویک اکثریت‏ی فوجی انقلابی کمیٹی نے لے لئی۔ 6–7 فروری نو‏‏ں کولچک تے اس دے وزیر اعظم وکٹر پیپلیئیف نو‏‏ں گولی مار دتی گئی تے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں علاقے وچ وائٹ آرمی د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے دریائے منجمد دریائے انگارہ د‏‏ی برف تو‏ں سُٹ دتا گیا۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} کولچک د‏‏ی فوج دے باقی بچے ٹرانس بائکالیا پہنچ گئے تے انہاں نے مشرقی فوج د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے سیمیونوف دے دستےآں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ جاپانی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں ایہ [[چیندا، زابایکالسکی کرائی|چیتہ اُتے قابض سی]] ، لیکن ٹرانس بائکالیا تو‏ں جاپانی فوجیاں دے انخلا دے بعد ، سیمینوف د‏‏ی حیثیت غیر مستحکم ہوگئی ، تے نومبر 1920 وچ اسنو‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ ٹرانس بکیالیا تو‏ں کڈ دتا گیا تے چین وچ پناہ لے لئی۔ جاپانیاں دا ، جو [[آمور اوبلاست|آم کرائی]] نو‏‏ں الحاق کرنے دا ارادہ رکھدے سن ، بالآخر اپنی فوجاں نو‏‏ں باہر نکلیا جدو‏ں بولشییک فوجاں نے آہستہ آہستہ روسی مشرق وسطی اُتے کنٹرول سنبھال لیا۔ 25 اکتوبر 1922 [[ولادیوستوک|ولادووستوک]] سرخ فوج دے قبضے وچ آپيا، تے عبوری پری آمور حکومت ختم ہوئے گئی سی۔ == بعد وچ == === انقلابی بغاوت === وسطی ایشیا وچ ، ریڈ آرمی دے دستےآں نو‏‏ں 1923 تک مزاحمت دا سامنا کرنا پيا ، جتھ‏ے ''[[بسماچی تحریک|باسماچی]]'' (اسلامی گوریلااں دے مسلح بینڈ) نے بلشویک قبضے تو‏ں لڑنے دے لئی تشکیل دتا سی۔ روس نے ڈنگن کیولری رجمنٹ دے کمانڈر میگزا مسانچی د‏‏ی طرح وسطی ایشیاء وچ غیر روسی عوام نو‏‏ں باسماکیو‏ں دے خلاف لڑنے دے لئی مشغول کيت‏‏ا۔ کمیونسٹ پارٹی نے اس گروپ نو‏‏ں 1934 تک مکمل طور اُتے ختم نئيں کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Wheeler|1964}} جنرل اناطولی پیپلیئیف نے جون 1923 تک ضلع اانو مےسدی ميں مسلح مزاحمت جاری رکھی ۔ [[جزیرہ نما کامچاٹکا|کامچٹدا]] تے شمالی سخالین دے علاقے 1925 وچ سوویت یونین دے نال معاہدہ ہونے تک جاپانیاں دے قبضے وچ رہے جدو‏ں آخر کار انہاں دیاں فوجاں واپس لے لی گئياں۔ === اموات === [[فائل:Streetkids RussianCivilWar.JPG|thumb| روسی خانہ جنگی دے دوران وچ گلیاں دے بچے]]خانہ جنگی دے نتائج لمحہ بہ لمحہ سن ۔ سوویت ماہر ستگیر بورس ارولانس نے خانہ جنگی تے پولش - سوویت جنگ وچ کارروائی وچ ہلاک ہونے والے مرداں د‏‏ی کل تعداد 300،000 (ریڈ آرمی وچ 125،000 ، سفید فاماں تے پولینڈیاں د‏‏ی تعداد) تے بیماری تو‏ں مرنے والے فوجی اہلکاراں د‏‏ی کل تعداد (دونے پر) دا تخمینہ لگایا اطراف) بطور 450،000۔ بورس سنیکوف نے 1920 تو‏ں 1922 دے دوران وچ [[تیمبوف اوبلاست| تامبوف خطے]] د‏‏ی آبادی وچ ہونے والے کل نقصانات دا تخمینہ لگایا جس دے نتیجے وچ جنگ ، پھانسی ، تے حراستی کیمپاں وچ قید لگ بھگ 240،000 ني‏‏‏‏ں۔<ref>Sennikov, B.V. (2004)۔ [http://rusk.ru/vst.php?idar=321701 ''Tambov rebellion and liquidation of peasants in Russia'']۔ Moscow: Posev. In Russian. {{آئی ایس بی این|5-85824-152-2}}</ref> [[فائل:Refugees on flatcars.jpg|thumb| فلیٹ کاراں اُتے [[پناہ گزيں|مہاجر]] ]] ریڈ ٹیرر دے دوران وچ ، چیکا نو‏‏ں پھانسی دینے دا تخمینہ 12،733 تو‏ں لے ک‏ے 1.7 تک اے &nbsp; دس لکھ۔ ولیم ہنری چیمبرلن نو‏‏ں شبہ اے کہ ایتھ‏ے تقریباً 50،000 ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Chamberlin|1987}} ایوان ماڈسلی نو‏‏ں شبہ اے کہ اوتھ‏ے 12،733 تو‏ں زیادہ ، تے 200،000 تو‏ں وی کم ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} کچھ ذرائع نے تخمینہ لگایا اے کہ " عوام دے دشمناں " نو‏‏ں کم تو‏ں کم 250،000 سمری پھانسیاں دا دعوی کيت‏‏ا گیا اے جس دا تخمینہ 10 لکھ تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>Stewart-Smith, D.G. "The Defeat of Communism"۔ London: Ludgate Press Ltd.، 1964.</ref><ref name="Rummel">Rummel, Rudolph, [http://www.hawaii.edu/powerkills/USSR.TAB2A.GIF "Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917"] (1990)۔</ref> {{Sfn|Andrew|Mitrokhin|1999}} <ref name="Rummel"/> {{Sfn|Andrew|Mitrokhin|1999}} {{Sfn|Overy|2004}} زیادہ معمولی تخمینے دے مطابق بولشیکاں نے دسمبر 1917 تے فروری 1922 دے درمیان وچ پھانسی د‏‏ی تعداد تقریباً 28،000 فی سال رکھی سی ، جس وچ ریڈ ٹیرر دے دوران وچ 10،000 افراد نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی سی۔ {{Sfn|Ryan|2012}} تقریباً 3 ملین آبادی وچو‏ں 300،000 تو‏ں 500،000 [[کازاک|کازاکاں]] نو‏‏ں ڈیکساسیکائزیشن دے دوران وچ ہلاک یا جلا وطن کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Gellately|2007}} یوکرین وچ اک اندازے دے مطابق اک لکھ یہودی مارے گئے ، زیادہ تر وہائٹ آرمی دے ذریعہ۔ آل گریٹ ڈان کوساک میزبان دے مجاز اعضاء نے مئی 1918 تو‏ں جنوری 1919 دے درمیان وچ 25،000 افراد نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی۔ {{Sfn|Holquist|2002}} کولچک د‏‏ی حکومت نے صرف ایکترن برگ صوبے وچ 25،000 افراد نو‏‏ں گولی مار دی۔ جداں کہ ایہ معلوم ہوجائے گا وائٹ ٹیرر نے مجموعی طور اُتے تقریباً، 300،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Потери народонаселения в XX веке۔|last=Эрлихман|first=Вадим|publisher=Издательский дом «Русская панорама»|year=2004|isbn=5931651071}}</ref> خانہ جنگی دے اختتام اُتے [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر]] ختم [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|ہوچکيا]] سی تے نیڑے نیڑے تباہی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|مچا]] ہويا سی۔ 1920 تے 1921 دے قحط دے نال نال 1921 دے قحط نے تباہی نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ صرف 1920 وچ ہی 3،000،000 ٹائیفس د‏‏ی موت دے نال بیماری [[عالمگیر وبا|وبائی]] بیماری دا شکار ہوگئی۔ لکھاں ہور افراد وی یوکرین تے جنوبی روس وچ یہودیاں دے خلاف وسیع پیمانے اُتے فاقہ کشی ، دونے طرف تو‏ں ہول سیل قتل عام تے [[پوگروم|مغلظے]] تو‏ں مر گئے۔ [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم]] تے خانہ جنگی تو‏ں نیڑے دس سال د‏‏ی تباہی دے نتیجے وچ روس وچ 1922 تک گھٹ تو‏ں گھٹ 7،000،000 [[سڑک دے بچے|اسٹریٹ بچے]] سن ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20130621173456/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3763/is_/ai_n8801575 And Now My Soul Is Hardened: Abandoned Children in Soviet Russia, 1918–1930]، Thomas J. Hegarty, Canadian Slavonic Papers</ref> اک ہور 20 لکھ افراد ، جسنو‏ں وائٹ ایمگرس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، روس تو‏ں بھج گئے ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے جنرل ورنجل دے نال سن ، کچھ مشرق بعید وچ ، کچھ مغرب وچ نويں آزاد بالٹک ملکاں وچ داخل ہوئے سن ۔ انہاں مہاجرین وچ روس د‏‏ی تعلیم یافتہ تے ہنرمند آبادی دا اک وڈا حصہ شامل سی۔ جنگ تو‏ں روسی معیشت تباہ ہوگئی ، فیکٹریاں تے پل تباہ ہوگئے ، مویشی تے خام مال چھڑ گئے ، بارودی سرنگاں آئیاں تے مشیناں خراب ہوگئياں۔ صنعتی پیداواری مالیت 1913 د‏‏ی قیمت دے ستويں تے زراعت تو‏ں اک تہائی اُتے آ گئی۔ ''پراوڈا کے'' مطابق ، "قصبےآں تے کچھ دیہات دے مزدور بھکھ دے عالم وچ دم گھٹ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ریلوے بمشکل ہی رینگتا ا‏‏ے۔ مکانات گر رہے ني‏‏‏‏ں۔ قصبے انکار تو‏ں بھرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ وبائی امراض پھیل گئے تے اموات صنعت تباہ ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ "   اک اندازے دے مطابق 1921 وچ بارودی سرنگاں تے فیکٹریاں د‏‏ی مجموعی پیداوا‏‏ر عالمی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سطح دے 20 فیصد رہ گئی سی ، تے بوہت سارے اہ‏م اشیا نو‏‏ں اس تو‏ں وی زیادہ سخت کمی دا سامنا کرنا پيا سی۔ مثال دے طور اُتے ، کپاس د‏ی پیداوا‏‏ر جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سطح دے 5 فیصد ، تے لوہے د‏‏ی سطح اُتے 2 فیصد رہ گئی ا‏‏ے۔ خانہ جنگی دے دوران وچ جنگ کیمونزم نے سوویت حکومت نو‏‏ں بچایا ، لیکن روسی معیشت دا بیشتر حصہ تعطل دا شکار سی۔ کساناں نے زمین تک آنے تو‏ں انکار کرکے ضروریات دا جواب دتا۔ 1921 تک کاشت شدہ زمین جنگ تو‏ں پہلے دے علاقے دے 62 فیصد تک کم ہوچکيت‏ی سی ، تے فصل د‏‏ی پیداوا‏‏ر معمول دا صرف 37 فیصد سی۔ گھوڑےآں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں گر گئی &nbsp; 1916 تو‏ں 24 وچ ملین &nbsp; 1920 وچ ملین تے مویشی 58 تو‏ں 37 تک &nbsp; دس لکھ۔ امریکی ڈالر دے نال زر مبادلہ د‏‏ی شرح 1914 وچ دو [[روسی روبل|روبل]] تو‏ں گھٹ کر 1920 وچ 1،200 ہوگئی۔ جنگ دے خاتمے دے بعد ، کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں ہن اپنے وجود تے طاقت دے لئی اک شدید فوجی خطرے دا سامنا نئيں کرنا پيا۔ اُتے ، دوسرے ملکاں وچ سوشلسٹ انقلاباں د‏‏ی ناکامی دے نال نال ، اک ہور مداخلت دا سمجھیا ہويا خطرہ ، خاص طور اُتے جرمنی دا انقلاب ، جس نے سوویت معاشرے د‏‏ی مسلسل عسکری سازی دا تعاون کيت‏‏ا۔ اگرچہ روس نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ انتہائی تیزی تو‏ں معاشی نمو دا سامنا کيت‏‏ا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nintil.com/the-soviet-union-gdp-growth/|title=The Soviet Union: GDP growth|last=|first=|date=2016-03-26|website=|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref> ، پہلی جنگ عظیم تے خانہ جنگی دے مشترکہ اثر نے روسی معاشرے نو‏‏ں دیرپا داغ چھڈیا تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دی]] ترقی اُتے مستقل اثرات مرتب ہوئے۔ برطانوی مورخ اورلینڈو فیگز نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ گوراں د‏‏ی شکست د‏‏ی جڑ انہاں د‏‏ی مقبول شبیہہ نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکامی سی کہ اوہ نہ صرف سارسٹ روس تو‏ں وابستہ سن ، بلکہ ایہ وی سارسٹ د‏‏ی بحالی دے حامی سن ۔ {{Sfn|Figes|1997}} == فکشن وچ == === ادب === * ''دی روڈ ٹو کالوری'' (1922–41) از ایلکِس‏ے نیکولایوچ ٹالسٹائی * ''چاپیف'' (1923) دمتری فرمانوف دے ذریعہ * ''آئرن سیلاب'' (1924) از الیگزینڈر سیرافیموچ * ''ریڈ کیولری'' (1926) از آئزاک بابیل * ''دی روٹ'' (1927) [[الیکساندرفادیئیف|سکندر فدیئیف د‏‏ی تحریر]] * ''فتح شدہ شہر'' (1932) وکٹر سرج دے ذریعہ * ''فضولیت'' (1922) ولیم گیرہارڈی دے ذریعہ * ''اسٹیل نو‏‏ں کس طرح غص ۔ہ دتا گیا'' (1934) نیکولائی آسٹرووسکی دے ذریعہ * ''اصلاحی المیہ'' (1934) بذریعہ ویسولوڈ وشنےسکی * ''تے خاموش بہاؤ ڈان'' (1928–1940) از [[میخائل شولوخوف|میخائل شولوکھوف]] * [[میخائل شولوخوف|میان شولوخوف دے]] ذریعہ ''ڈان ، سمندر وچ '' [[میخائل شولوخوف|بہہ]] ''جانے والا گھر'' (1940) * ''ڈاکٹر زیوگو'' (1957) [[بورس پاسترناک|بورس پاسسٹونک دے ذریعہ]] * ''وہائٹ گارڈ'' (1966) میخائل بلگاکوف * مائیکل مورکاک دے ذریعہ ''بزنٹیم اینڈورز'' (1981) * ''Chevengur'' (1927 وچ لکھیا گیا اے، پہلے سوویت یونین وچ 1988 وچ شائع) د‏‏ی طرف تو‏ں آندرے Platonov ۔ * ''زوال دا جنات'' (2010) کین فولیٹ دے ذریعہ * ڈیریک رابنسن (ناول نگار) د‏‏ی طرف تو‏ں ''اک شاندار چھوٹی سی جنگ'' (2012 ) === فلم === * ''ہتھیار'' (1928) * ''طوفان تو‏ں زیادہ ایشیاء'' (1928) * ''چاپیف'' (1934) * ''تیرہ'' (1936) ، میخائل روم د‏‏ی ہدایت کاری وچ * ''ہم'' کرونسٹٹ (1936) تو‏ں نيں ، جس د‏‏ی ہدایتکاری یفم ڈیجیگن نے د‏‏ی اے * ''نائٹ بغیر آرمر'' (1937) * الیا ٹروبرگ د‏‏ی ہدایت کاری وچ ''سال 1919'' (1938) * ''بالٹک میرینز'' (1939) ، ڈائریکٹر اے فینٹسمر * ''شوچورس'' (1939) ، ہدایت ''نامہ دوزوینکو'' * ''پیالو کورچگین'' (1956) ، اے آلوف تے وی نوموف د‏‏ی ہدایت کاری وچ * ''چالیس فرسٹ'' (1956) ، ہدایت نامہ گریگوری چوکھرائی * ''کمیونسٹ (فلم)'' (1957) ، یلی ریزمان د‏‏ی ہدایت کاری وچ * ''تے پُرسکو‏ن بہاؤ ڈان'' (1958) ، ہدایت نامہ سرگئی گیراسموف * ''دی ونڈ'' (1958) ، جس دا ہدایتکار اے علوف تے وی نوموف اے * ''ڈاکٹر ژیوگو'' (1965) ، ڈیوڈ لیان د‏‏ی ہدایت کاری وچ * ''الیکٹ ایونجر'' (1966) * ''سرخ تے سفید'' (1967) * ''پرواز'' (1970) ، جس د‏‏ی ہدایتکاری اے علوف تے وی نوموف نے کی * فرینکلن شیفنر د‏‏ی ہدایت کاری وچ ''نکولس تے الیگزینڈریا'' (1971) دا مختصر طور اُتے تذکرہ کيت‏‏ا گیا * ''ریڈس'' (1981) ، وارن بیٹی د‏‏ی ہدایت کاری وچ * ''سائبیریا وچ کورٹو مالٹیش'' (2002) * ''نیسٹر مکھن د‏‏ی نو زندگی'' (2005/2007) * ''ایڈمرل'' (2008) * ''ماں Sunstroke'' (2014)، د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایت نکتا Mikhalkov === ویڈیو گیمز === * میدان جنگ 1 (2016) == ایہ وی دیکھو == * روسی انقلاب تے خانہ جنگی د‏‏ی کتابیات * روسی انقلاب تے خانہ جنگی تو‏ں متعلق مضامین دا اشاریہ * انقلابی وڈے پیمانے اُتے تہوار * روسی خانہ جنگی د‏‏ی ٹائم لائن * نیکولایوسک دا واقعہ == نوٹ == {{حواشی}} == حوالے == === حوالے === {{حوالے}} === کتابیات === {{refbegin}} * {{cite book|first=Edward|last=Allworth|title=Central Asia: A Century of Russian Rule|url=https://archive.org/details/centralasiacentu0000allw|url-access=registration|location=New York|publisher=Columbia University Press|year=1967|ref=harv|oclc= 396652}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/swordshieldmitro00andr|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/swordshieldmitro00andr/page/28 28]|quote=kgb cheka executions probably numbered as many as 250,000.|last1= Andrew|first1=Christopher|last2=Mitrokhin|first2=Vasili|title=The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB|publisher=Basic Books|year=1999|ref=harv|location=New York|isbn=978-0-465-00312-9}} * {{cite book|last=Bullock|first=David|title=The Russian Civil War 1918–22.|publisher=[[Osprey Publishing]]|year=2008|isbn=978-1-84603-271-4|location=Oxford|ref=harv|url=https://books.google.com/books?id=Mk61CwAAQBAJ}} * {{cite book | last1 = Calder | first1 = Kenneth J. | title = Britain and the Origins of the New Europe 1914–1918 | url = https://books.google.com/books?id=nME8AAAAIAAJ | series = International Studies | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | date = 1976 | isbn = 978-0-521-20897-0 | access-date = 2017-10-06 | ref = harv }} * {{Cite book|url=https://muse.jhu.edu/book/34982|title=The Russian Revolution, Volume II: 1918–1921: From the Civil War to the Consolidation of Power|last=Chamberlin|first=William Henry|publisher=Princeton University Press|year=1987|isbn=978-1-4008-5870-5|location=Princeton, NJ|pages=|ref=harv|url-access=subscription |via=Project MUSE}} * {{cite book|last=Coates|first=W. P.|last2=Coates|first2=Zelda K.|authorlink = W. P. Coates|authorlink2 = Zelda Kahan |title=Soviets in Central Asia|location=New York|publisher=Philosophical Library|year=1951|oclc= 1533874|url=https://archive.org/details/SovietsInCentralAsiaCoates|ref=harv}} * {{cite book|last=Daniels|first=Robert V.|title=A Documentary History of Communism in Russia: From Lenin to Gorbachev|publisher=University Press of New England|year= 1993|location=Hanover, NH|isbn=978-0-87451-616-6|ref=harv}} * {{Cite book|title=A People's Tragedy: A History of the Russian Revolution|last=Figes|first=Orlando|publisher=Viking|year=1997|isbn=978-0-670-85916-0|location=New York|pages=|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/peoplestragedyhi00fige}} * {{cite book|author-link=Robert Gellately|last=Gellately|first=Robert|title=Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe|location=New York|publisher=Knopf|year=2007|isbn=978-1-4000-4005-6|ref=harv}} * Grebenkin, I.N. "The Disintegration of the Russian Army in 1917: Factors and Actors in the Process." ''Russian Studies in History'' 56.3 (2017): 172–187. * {{cite book|last1= Haupt|first1= Georges|last2= Marie|first2= Jean-Jacques|lastauthoramp= yes|title= Makers of the Russian revolution|publisher= George Allen & Unwin|place= London|ref= harv|year= 1974|isbn= 978-0-8014-0809-0|url-access= registration|url= https://archive.org/details/makersofrussianr0000haup}} * {{cite book|first=Peter|last=Holquist|title=Making War, Forging Revolution: Russia's Continuum of Crisis, 1914–1921|location=Cambridge|publisher=Harvard University Press|year=2002|isbn=0-674-00907-X|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vREGB60UPWMC|title=Civil War in South Russia, 1919–1920: The Defeat of the Whites|last=Kenez|first=Peter|publisher=University of California Press|year=1977|isbn=978-0-520-03346-7|location=Berkeley|pages=|ref=harv|author-link=Peter Kenez}} * {{cite book|last=Kinvig|first=Clifford|title=Churchill's Crusade: The British Invasion of Russia, 1918–1920|publisher=Hambledon Continuum|year=2006|isbn=978-1-84725-021-6|ref=harv|location=London}} * {{cite book|first=G. F. |last=Krivosheev|title=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century|url={{google books |plainurl=y |id=CTTfAAAAMAAJ}}|year=1997|location=London|publisher=Greenhill Books|isbn=978-1-85367-280-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=978-1-68177-009-3|ref=harv|pages=|url=https://archive.org/details/russiancivilwar00evan|url-access=registration}} * {{cite book|last=Overy|first=Richard|title=The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia|location=New York|publisher=W.W. Norton & Company|year=2004|isbn=978-0-393-02030-4|url=https://archive.org/details/dictators00rich|url-access=registration|ref=harv}} * {{cite book|first=Teresa|last=Rakowska-Harmstone|title=Russia and Nationalism in Central Asia: The Case of Tadzhikistan|url=https://archive.org/details/russianationalis0000rako|url-access=registration|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins Press|year=1970|isbn=978-0-8018-1021-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Read|first=Christopher|title=From Tsar to Soviets|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0-19-521241-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Rosenthal|first=Reigo|title=Loodearmee|language=Estonian |trans-title=Northwestern Army|year=2006|publisher=Argo|location=Tallinn|isbn=9949-415-45-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Ryan|first=James|year=2012|url=https://www.routledge.com/Lenins-Terror-The-Ideological-Origins-of-Early-Soviet-State-Violence/Ryan/p/book/9781138815681|title=Lenin's Terror: The Ideological Origins of Early Soviet State Violence|location=London|publisher=[[روٹلیج]]|isbn=978-1-138-81568-1|ref=harv}} * {{Cite encyclopedia|title=Faustschlag, Operation|encyclopedia=World War I: The Definitive Encyclopedia and Document Collection|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|id=|url=https://books.google.com/books?id=DBwTBQAAQBAJ|last=Smith|first=David A.|date=2014|editor-first=|pages=554–555|isbn=978-1-85109-965-8|ref=harv|first2=Spencer C.|last2=Tucker}} * {{cite book|first=John M.|last=Thompson|title=A Vision Unfulfilled. Russia and the Soviet Union in the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/visionunfulfille00thom|url-access=registration|location=Lexington, MA|year=1996|isbn= 978-0-669-28291-7|ref=harv}} * {{cite book|first=Dmitri|last=Volkogonov|title=Trotsky: The Eternal Revolutionary|others=Translated and edited by Harold Shukman|location=London|publisher=HarperCollins Publishers|year=1996|isbn= 978-0-00-255272-1|ref=harv}} * {{cite book|first=Geoffrey|last=Wheeler|title=The Modern History of Soviet Central Asia|location=New York|publisher=Frederick A. Praeger|year=1964|oclc=865924756 |ref=harv}} {{refend}} == ہور پڑھو == {{refbegin}} * Acton, Edward, V. et al. eds. ''Critical companion to the Russian Revolution, 1914–1921'' (Indiana UP, 1997)۔ * Brovkin, Vladimir N. ۔ ''Behind the Front Lines of the Civil War: Political Parties and Social Movements in Russia, 1918–1922.'' (Princeton UP, 1994)۔ [https://www.amazon.com/Behind-Front-Lines-Civil-War/dp/0691633770/ excerpt] * Dupuy, T.N. ''The Encyclopedia of Military History'' (many editions) Harper & Row Publishers. * Ford, Chris. "Reconsidering the Ukrainian Revolution 1917–1921: The Dialectics of National Liberation and Social Emancipation." ''Debatte'' 15.3 (2007): 279–306. * [[Peter Kenez]]۔ ''Civil War in South Russia, 1918: The First Year of the Volunteer Army'' (U of California Press, 1971)۔ * Lincoln, W. Bruce. '' Red victory: A history of the Russian Civil War'' (1989)۔ * Luckett, Richard. ''The White Generals: An Account of the White Movement and the Russian Civil War'' (Routledge, 2017)۔ * Marples, David R. ''Lenin's Revolution: Russia, 1917–1921'' (Routledge, 2014)۔ * Mawdsley, Evan. ''The Russian civil war'' (Birlinn, 2011)۔ * Moffat, Ian, ed. ''The Allied Intervention in Russia, 1918–1920: The Diplomacy of Chaos'' (2015) * Serge, Victor. ''Year One of the Russian Revolution'' (Haymarket, 2015)۔ * Smele, Jonathan D. "‘If Grandma had Whiskers.۔۔': Could the Anti-Bolsheviks have won the Russian Revolutions and Civil Wars? Or, the Constraints and Conceits of Counterfactual History." ''Revolutionary Russia'' (2020): 1-32. https://doi.org/10.1080/09546545.2019.1675961 * Smele, Jonathan. ''The 'Russian' Civil Wars, 1916–1926: Ten Years That Shook the World'' (Oxford UP, 2016)۔ * Smele, Jonathan D. ''Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926'' (2 Vol. Rowman & Littlefield, 2015)۔ * Stewart, George. ''The White Armies of Russia: A Chronicle of Counter-Revolution and Allied Intervention'' (2008) [https://www.amazon.com/Armies-Russia-Chronicle-Counter-Revolution-Intervention/dp/1847349765/ excerpt] * Stone, David R. "The Russian Civil War, 1917–1921," in ''The Military History of the Soviet Union''۔ * Swain, Geoffrey. ''The Origins of the Russian Civil War'' (2015) [https://www.amazon.com/Origins-Russian-Civil-Modern-Wars/dp/1138837458/ excerpt] ** Smele, Jonathan D. "Still Searching for the ‘Third Way’: Geoffrey Swain’s Interventions in the Russian Civil Wars." ''Europe-Asia Studies'' 68.10 (2016): 1793–1812. === Primary sources === * Butt, V. P.، et al.، eds. ''The Russian civil war: documents from the Soviet archives'' (Springer, 2016)۔ * McCauley, Martin, ed. ''The Russian Revolution and the Soviet State 1917–1921: Documents'' (Springer, 1980)۔ * Murphy, A. Brian, ed. ''The Russian Civil War: Primary Sources'' (Springer, 2000) [https://journals.openedition.org/monderusse/4022 online review] {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=1917-1935qcivil+war+in+Russia روسی خانہ جنگی // نیٹ - فلم نیوزریل تے دستاویزی فلماں دے محفوظ شدہ دستاویزات دے بارے وچ نیوزریل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728140259/https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=1917-1935qcivil+war+in+Russia |date=2020-07-28 }} * اسمپف ، الیگزینڈری: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/russian_civil_war روسی خانہ جنگی] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔ * ماوڈسلی ، ایوان: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/international_responses_to_the_russian_civil_war_russian_empire روسی خانہ جنگی (روسی سلطنت)] دے بارے وچ [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/international_responses_to_the_russian_civil_war_russian_empire بین الاقوامی ردعمل] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914141918-آن لائن۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔ * پڑھیاں ، کرسٹوفر: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_russian_empire انقلابات (روسی سلطنت)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531130511/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_russian_empire |date=2020-05-31 }} ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔ * چھیل ، سیوبھن: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war_communism وار کمیونزم] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔ * بیراؤ ، ڈائٹریچ: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/post-war_societies_russian_empire جنگ دے بعد د‏‏ی سوسائٹی (روسی سلطنت)] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔ آن لائن۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔ * بروڈیک ، پاوی³: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_east_central_europe انقلابات (مشرقی وسطی یورپ)] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔ * میلانکن ، مائیکل ایس ۔: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/social_conflict_and_control_protest_and_repression_russian_empire سماجی تنازعات تے کنٹرول ، احتجاج تے جبر (روسی سلطنت)] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-191918-آن لائن۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔ * [http://libcom.org/library/russian-revolution روسی انقلاب تے خانہ جنگی دا محفوظ شدہ دستاویزات libcom.org/library پر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907125245/http://libcom.org/library/russian-revolution |date=2014-09-07 }} * [https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml "روسی انقلاب د‏‏ی بی بی سی د‏‏ی تریخ"] (3 فروری 2007) * [http://www.spartacus-educational.com/RUScivilwar.htm "روسی خانہ جنگی"] (اسپارٹاکس د‏‏ی تریخ ، ڈاؤن لوڈ 3 جنوری 2006) * [https://web.archive.org/web/20051221100007/http://www.onwar.com/aced/data/romeo/russia1918.htm "روسی خانہ جنگی 1918–1920"] (جنگ کيت‏ی ویب سائٹ اُتے ، 4 جنوری 2006 ڈاؤن لوڈ کيتی گئی) * [http://www.answers.com/topic/civil-war-of-1917-1922 "روسی تریخ دے انسائیکلوپیڈیا] (3 فروری 2007) [http://www.answers.com/topic/civil-war-of-1917-1922 وچ 1917 ء - 1922 د‏‏ی خانہ جنگی] * [http://www.worldstatesmen.org/Russia_war.html "روسی خانہ جنگی پالشیاں"] (ورلڈ اسٹیٹس [http://www.worldstatesmen.org/Russia_war.html مین ڈاٹ آرگ] ، 16 فروری 2007 نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ کيت‏‏ا گیا) [[گٹھ:1920ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:1910ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:سوویت یونین د‏‏ی جنگاں]] [[گٹھ:انقلاب روس]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1920ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:روس وچ 1920ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:روس وچ 1910ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:روسی خانہ جنگی]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:یوکرین د‏‏ی جنگاں]] [[گٹھ:روس دی تریخ]] daw4qhzijtopy4va0w91wsjnzmmjlaj 0 68699 708240 691924 2026-06-24T08:49:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708240 wikitext text/x-wiki [[تصویر:KHALSA.JPG|thumb| کھنڈا مان دا پرتیک اے ]] '''سکھ''' ({{lang-en|Sikh}} ''سیخ''، ایہہ شبد اس طرحاں وی لکھیا جاندا: '''سکھ''') اس انسان نوں آکھدے ہن جو [[سکھ مت ]]، 15ویں صدی وچ [[دکھنی ایشیا]] دے [[پنجاب خطہ]] وکھے آغاز ہوئے اک ربّ نوں منن والے [[دھرم]] اتے [[قوم|قومی]] فلسفے وچ یقین رکھدا۔ سکھ شبد [[سنسکرت]] دے شبد شی (سشیا: طالب علم) جاں شک (سکھشا: سکھیا) دا بدلیا روپ اے۔ == [[سکھ]] دھرم دے تریخی اہم لوک== {| class='wikitable sortable' style='width:100%' !تصویر !آرٹیکل !جانکاری !صنف !کم !شہریت |- | | ''[[:d:Q24737|جگجیت سنگھ]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009.jpg|center|128px]] | [[منموہن سنگھ]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q188094|ماہر معاشیات]]''<br/>[[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q806798|Q806798]]''<br/>''[[:d:Q212238|سول سروس]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg|center|128px]] | [[گرو نانک]] | سکھاں دا پہلا گرو تے صوفی شاعر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[گرو]] | |- | [[تصویر:Jagjit Singh (Ghazal Maestro).jpg|center|128px]] | [[جگجیت سنگھ]] | غزل گلوکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سنگیت رچیتا]]<br/>[[گلوکار]]<br/>[[ادھمی]]<br/>''[[:d:Q753110|کیت کار]]''<br/>[[سنگیت کار]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]] | [[ہرگوبند کھرانا]] | بھارتی امریکی سائنسدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q3126128|Q3126128]]''<br/>[[پروفیسر]]<br/>''[[:d:Q864503|Q864503]]''<br/>[[کیمیائی سائنسدان]] | [[برطانوی سلطنت]]<br/>[[امریکہ]] |- | [[تصویر:AkshayKumar.jpg|center|128px]] | [[اکشے کمار]] | بھارتی فلمی اداکار تے پروڈیؤسر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q10800557|فلمی ہیرو]]''<br/>[[فلم پروڈیؤسر]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Milkha Singh.jpg|center|128px]] | [[ملکھا سنگھ]] | بھارتی فیلڈ ایتھلیٹ | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q11513337|Q11513337]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Navjot Singh Sidhu.jpg|center|128px]] | [[نوجوت سنگھ سدھو]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q12299841|Q12299841]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:RanjitSingh by ManuSaluja.jpg|center|128px]] | [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | |- | [[تصویر:Duleep Singh, Last Maharaja of Punjab.jpg|center|128px]] | [[مہاراجہ دلیپ سنگھ|دلیپ سنگھ (مہاراجہ)]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2304859|Q2304859]]'' | [[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Giani Zail Singh 1995 stamp of India.jpg|center|128px]] | [[گیانی ذیل سنگھ|زیل سنگھ]] | سابق بھارتی صدر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | | [[جرنیل سنگھ بھنڈراں والا|جرنیل سنگھ بھنڈرانوالے]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q15995642|Q15995642]]''<br/>[[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Dharmendra.jpg|center|128px]] | [[دھرمندر]] | بھارتی فلمی اداکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q10800557|فلمی ہیرو]]''<br/>[[فلم ڈریکٹر]]<br/>[[فلم پروڈیؤسر]]<br/>[[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:The President, Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting Padma Shri to Dr. (Smt.) Surinder Kaur, a Punjabi folk singer, at an Investiture Ceremony at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on March 29, 2006.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q422838|Surinder Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[گلوکار]]<br/>''[[:d:Q753110|گیت کار]]''<br/>''[[:d:Q488205|گلوکار-گیت کار]]''<br/>[[گلوکارہ]]<br/>[[اداکار]] | [[برطانوی راج]]<br/>[[بھارت]] |- | [[تصویر:Portrait of Sir Rajinder Singh Maharaja of Patiala.jpg|center|128px]] | [[راجندر سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q12299841|Q12299841]]''<br/>''[[:d:Q13218361|Q13218361]]'' | ''[[:d:Q917553|Q917553]]'' |- | [[تصویر:Trip of Indira Gandi to Iran.jpg|center|128px]] | [[سورن سنگھ]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q40348|وکیل]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Dalip Singh Saund.jpg|center|128px]] | [[دلیپ سنگھ سیند]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[]]<br/>[[وپاری]]<br/>[[کسان]] | [[امریکہ]] <br/>[[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Fontana Vienna Euro PGA 2008 (8).JPG|center|128px]] | [[جیو ملکھا سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q11303721|Q11303721]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Guru teg bahadur.jpg|center|128px]] | [[گرو تیع بہادر|گرو تیع بہادر سنگھ]] | نوویں سکھ گرو | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[گرو]] | |- | [[تصویر:Udham Singh taken away from Taxon Hall.jpg|center|128px]] | [[ادھم سنگھ]] | انقلابی | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[انقلابی]] | [[برطانوی راج]] |- | | ''[[:d:Q2546004|Satwant Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q851436|Q851436]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:AmritaSingh.jpg|center|128px]] | [[امریتا سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[اداکار]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Yo Yo Honey Singh and Huma Qureshi at Celebrity Cricket League 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[یو یو ہنی سنگھ|ہنی سنگھ]] | گلوکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2252262|Q2252262]]''<br/>[[اداکار]]<br/>[[گلوکار]]<br/>[[ریکارڈ پروڈیؤسر]]<br/>[[سنگیت رچیتا]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Maneka-Gandhi.jpg|center|128px]] | [[مینکا گاندھی]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[صحافی]]<br/>''[[:d:Q19509237|Q19509237]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Karan Singh Grover at FHM Awards.jpg|center|128px]] | [[کرن سنگھ گروور]] | بھارتی اداکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q4610556|ماڈل]]''<br/>[[اداکار]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Banda Singh Bahadur.jpg|center|128px]] | [[بندہ سنگھ بہادر]] | فوجی آگو | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | |- | [[تصویر:MLABhullar.png|center|128px]] | ''[[:d:Q4100826|Manmeet Bhullar]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[کینیڈا]] |- | | ''[[:d:Q4876319|Beant Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Bebe Nanaki - elder sister of Guru Nanak Dev.jpg|center|128px]] | [[بے بے نانکی]] | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | ''[[:d:Q3400985|Q3400985]]''<br/>''[[:d:Q5620294|Q5620294]]'' | |- | | ''[[:d:Q4903019|Bibi Dalair Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[اداکار]] | [[بھارت]] |- | | [[گربچن سنگھ سلاریا|گربچن سنگھ سلاریا]] | بھارتی فوجی | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q47064|فوجی اہلکار]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Bhai Ji.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5892317|Haribhajan Singh Khalsa]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[لکھاری]] | |- | | ''[[:d:Q6164363|Jaswant Singh Marwah]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q47064|فوجی اہلکار]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Sikh Warrior princess- Mai Bhago Kaur.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6735108|Mai Bhago]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | ''[[:d:Q1250916|Q1250916]]'' | |- | [[تصویر:Nau Nihal Singh.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6981064|Nau Nihal Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2747456|Q2747456]]'' | |- | [[تصویر:Preneet Kaur.jpg|center|128px]] | [[پرنیت کور]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | | ''[[:d:Q7426854|Satwinder Bitti]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[گلوکار]]<br/>''[[:d:Q11774891|Q11774891]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Painting of Maharaja Sher Singh wearing the Koh-i-Noor diamond, by August Schoefft, ca.1841–42.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7494639|Sher Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[مہاراجہ]] | |- | | [[شری چندنمونی]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q779458|Q779458]]'' | |- | | ''[[:d:Q7686332|Tarlochan Singh]]'' | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Maharaja Ranjit Singh with wives Wellcome V0045197.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q15991513|Mahtab Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | | |- | | ''[[:d:Q16012272|Dayal Kaur Khalsa]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[لکھاری]]<br/>''[[:d:Q644687|Q644687]]''<br/>''[[:d:Q4853732|Q4853732]]'' | [[امریکہ]] |- | | ''[[:d:Q16731224|Sucha Singh Langah]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Vikramjit Singh Rooprai.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q20744661|Vikramjit Singh Rooprai]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q974144|Q974144]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Harjit Sajjan at NATO in Belgium - 2017 (37569965574) (cropped).jpg|center|128px]] | [[ہرجیت سنگھ سجن]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q4991371|Q4991371]]''<br/>[[سیاستدان]] | [[کینیڈا]] |- | [[تصویر:Adx-DSC 4613-Modi-2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q22003005|Djay Adx]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[ریکارڈ پروڈیؤسر]]<br/>''[[:d:Q2252262|Q2252262]]''<br/>''[[:d:Q130857|ڈی جے]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Official portrait of Preet Kaur Gill crop 2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q30173119|Preet Gill]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]] | [[برطانیہ]] |- | [[تصویر:Ravinder Bhalla.png|center|128px]] | ''[[:d:Q42839309|Ravinder Bhalla]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[امریکہ]] |- | | ''[[:d:Q46351033|Gurbir Grewal]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[اٹارنی جرنل]] | [[امریکہ]] |- | [[تصویر:Gurinder Josan at a Sikhs for Labour Event.jpg|center|128px|]] | ''[[:d:Q60218953|Gurinder Josan]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[وپاری]] | [[برطانیہ]] |- | | ''[[:d:Q63883041|Raj Kaur Khaira]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[لکھاری]] | |- | | ''[[:d:Q64626577|Gazal Dhaliwal]]'' | | ''[[:d:Q1052281|Q1052281]]'' | ''[[:d:Q28389|سکرپٹ لکھاری]]''<br/>[[اداکار]]<br/>''[[:d:Q19509201|Q19509201]]'' | [[بھارت]] |} * '''[[بے بے نانکی]]''' (1464–1518) نوں پہلے سکھ وجوں جانیا جاندا اے۔ اوہ سکھ دھرم دے پہلے گرو (استاد) گرو نانک دیوَ دی وڈی بھین سی۔ بے بے نانکی اپنے بھرا دی روحانی مہانتا نوں محسوس کرن والا پہلی سی۔ * '''[[سری چند]]''' (1494–1629) <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/personalities/baba٪20srichand/babasrichand.htm|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 اپریل 2016}}</ref> [[گرو نانک|گرو نانک دیوَ جی]] دے پہلے پتر سن، جنہاں نے اپنی بھین ولوں ابھاریا سی۔ سری چند اک یوگی سن۔ اپنے پیؤ دے چھڈن توں بعد سری چند [[ڈیرہ بابا نانک]] وکھے راے اتے گرو نانک دیوَ جی دا مندر بنایا۔ اس نے [[اداسی سمپردا|الونڈی]] سنمپردا دا قیام کیتا [[اداسی سمپردا|جونیک]] دے بچن نوں پھیلاؤن لئی دور اتے دور سفر کیتا۔ * '''[[ماتا کھیوی]]''' ( '''[[ماتا کھیوی|ماتا]]''' خیوی) (1506–1582) سری گرو گرنتھ صاحب وچ اکو اک عورت اے جس دا ذکر اے۔ اوہ گرو انگد دی بیوی سی، اتے لنگر نظام دا قیام کیتا، اک مفت رسوئی جتھے سارے لوکاں نوں برابر دے طور تے سیوا دتی گئی۔ صرف سبھ توں ودھیا ممکن سامان ورتی گئی سی، اتے ہریک نوں بہت نمرتا نال پیش کیتا گیا سی۔ اوہناں دی پراہنچاری صدیاں توں نقل دے رہی اے اتے سکھاں دی پہلی تہذیبی پچھان بن گئی اے۔ اس نے اپنے پتی نوں مضبوط سکھ بھائیچارے دے سکھاں نوں مضبوط بناؤن لئی مدد کیتی، اتے اس نوں سبھاء، کامیاب اتے سندر دسیا گیا اے۔ * '''[[بابا بڈھا جی|بابا بڈھا]]''' (6 اکتوبر 1506 – 8 ستمبر 1631) گرو نانک دیوَ دے مڈھلے چیلیاں وچوں اک سی۔ اوہ اک مثالی جیون جیوندا رہا اتے گرو ہرگوبند تک، پنج گروآں نوں گرتا پاس کرن دی رسم نوں پورا کرن لئی بلایا گیا۔ بابا بڈھے نے چھویں گرو نوں مارشل آرٹس وچ گرو نوں چیلنج دین لئی اک نوجوان وجوں سکھئت کیتا۔ * '''[[بھائی گرداس]]''' ( '''[[بھائی گرداس]]''' ) (1551–1637) [[سکھ]] [[دھرم]] دے اتہاس وچ سبھ توں مشہور ساہتی ہستیاں وچوں اک [[دھرم|اے]] ۔ اوہ [[آدی گرنتھ]] دے ودوان، شاعر اتے لکھاری سن۔ اوہ اک یوگ مشنری اتے اک پورن شاستری سی ۔ بھارتی مذہبی وچاردھارا وچ چنگی طرحاں بھاشی ہون کرکے، اوہ [[سکھی|سکھ دھرم]] دے نظریات نوں ڈونگھا وضاحت کرن دے یوگ سی۔ * '''[[ماتا گزری]]''' (1624–1705) نے گرو گوبند سنگھ جی دے گرنتھی نوں منن توں پہلاں [[بابا بکالا|بابا بکالے]] وچ نونویں گرو وچ شامل کیتا۔ اسنے دسویں گرو نوں جم دتا اتے اٹھایا، گرو گوبند سنگھ ماتا گزری اپنے سبھ توں چھوٹے پوترے، بابا فتح سنگھ اتے بابا زوراور سنگھ دے نال [[سرہند|سرہند-فتح گڑھ]] وکھے شہید ہو گئے اتے بعد وچ وی پاس ہوئے۔ * '''[[مائی بھاگو]]''' ( '''[[مائی بھاگو|مائی]]''' بھگو) <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|title=Great Sikh Warriors|publisher=|access-date=2 اپریل 2016|archive-date=2016-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320221721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|dead-url=yes}}</ref> سکھ اتہاس وچ سبھ توں مشہور عورتاں وچوں اک اے۔ اوہ ہمیشاں گھوڑے دی پٹھّ اُتے دکھائی دندی اے جس وچ پگّ بنھ کے ہوا وچ سگندھت اپنے سر-کاراں نال درڑہتا نال فوج دی لڑائی وچ اگوائی کردا اے۔ جم اتے پالن پوشن ولوں اک کٹڑ سکھ، 1705 وچ اس نوں ایہہ سن کے دکھی ہو گیا سی کہ گرو گوبند سنگھ جی لئی لڑن لئی انندپور گئے اپنے پنڈ دے کجھ سکھاں نے اس نوں غلط حالاتاں وچ چھڈّ دتا سی۔ اس نے ربڑیاں نوں اکٹھا کیتا، اوہناں نوں گرو نوں ملن لئی منایا اتے اس توں معافی منگی۔ اسنے اوہناں نوں واپس مکتسر (کھدرنا) پنجاب وکھے جنگ دے میدان وچ واپس گرو گوبند سنگھ جی کول لے لیا۔ اس توں بعد اوہ گرو گوبند سنگھ دے نال اوہناں دے انگ-رکھیکاں وچوں اک مرد کپڑے وچ رکے۔ گرو گووند سنگھ نے اپنے سریر نوں 1708 وچ نندیڑ وچ چھڈّ دے بعد، اس نے ہور دکھن رٹائر اگے۔ اوہ جناوڑا وچ وس گئی، جتھے، دھیان وچ ڈبّ گئی، اوہ بڈھاپے وچ جیؤندی رہی۔ * '''[[بھائی منی سنگھ]]''' (1644–1738) 18 ویں صدی دے سکھ ودوان اتے شہید سن۔ اوہ گرو گوبند سنگھ دا بچپن دا ساتھی سی اتے مارچ 1699 وچ جدوں گرو جی نے خالصہ دا افتتاح کیتا تاں سکھ دھرم دیاں سہناں لے لئیاں سن۔ اس توں چھیتی بعد، گرو جی نے اس نوں ہرمندر دا پربندھ کرن لئی امرتسر بھیجیا، جو کہ 1696 توں سرپرست نہیں سن۔ اس نے سکھ اتہاس وچ اک اہم حالت وچ اپنا قبضہ لے لیا اتے سکھ دے قسمت دے راہ تے چلنا شروع کر دتا۔ اس دی موت دی نیچر جس وچ اس نوں سانجھا کرکے سانجھا کیتا گیا سی، روزانہ سکھ ارداس (دعا) دا حصہ بن گیا اے۔ * '''[[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ]]''' (1780–1839) سکھ سامراج دا نیتا سی جس نے اتری-مغربی بھارتی اپ-براعظم اتے 19 ویں صدی دے پہلے ادھ وچ راج کیتا سی۔ رنجیت سنگھ دے راج نے سدھاراں، آدھنکیکرن، بنیادی ڈھانچے وچ نویش اتے عامَ خوش حالی نوں پیش کیتا۔ اوہناں دی سرکار اتے فوج وچ سکھ، ہندو، مسلم اتے یورپی شامل سن۔ رنجیت سنگھ دی وراثت وچ سکھ تہذیبی اتے فنی پنرجاتپنے دا سماتا وی شامل اے، جس وچ امرتسر وچ ہرمندر صاحب اتے ہور پرمکھ گردوارے، جنہاں وچ تخت سری پٹنا صاحب، بہار اتے حضور صاحب نندیڑ، مہاراشٹر آدی شامل ہن، شامل ہن۔ اوہ مشہور شیر-اِ-پنجاب وجوں جانے جاندے سن، جاں "پنجاب دا شیر"۔ * '''[[بھگت پورن سنگھ]]''' ( '''[[بھگت پورن سنگھ|بھگت پورن]]''' سنگھ) (1904–1992) اک مہان دور درشٹیکرت، اک نپن واتاورنوادی اتے منکھتا لئی نرسبیکار سیوا دا چنہ سی۔ اوہ آل انڈیا [[پنگلواڑا]] چیریٹیبل سوسائٹی دے بانی سن جو غریباں، دبے کچلے ہوئے، مرن والے اتے دماغی اتے جسمانی طور تے اپاہج لوکاں دی سیوا حاصل کردے ہن۔ * '''[[ہربھجن سنگھ یوگی|ہربھجن سنگھ خالصہ]]''' (1929–2004) پچھم وچ سکھ دھرم بارے جاگروکتا پیدا کردا سی۔ اپنے اثر راہیں، ہزاراں نوجواناں نے سکھ دھرم نوں اپنایا۔ ہربھجن سنگھ دے انٹرپھیتھ ورق وچ 1970 اتے 80 دے دہاکے وچ پوپاں اتے آرچبشپاں دے نال بیٹھکاں وچ شامل سن، جدوں سکھ دھرم نوں بھارت توں باہر بہت گھٹ جانیا جاندا سی۔ کئی ودواناں نے ایہہ منیا اے کہ ہربھجن سنگھ خالصہ نے سکھ دھرم دے پچھم وچ جان دی نیچر کرکے سکھ دھرم نوں عالمی دھرم منن وچ مدد کیتی سی، جدکہ اسے ویلے اس نے اک زبردست ٹکراء پیدا کیتا سی جس نے سکھاں نوں بھارت وچ سانجھے اتہاس دی دوڑ وجوں ہی پچھان کیتی سی۔<ref><div> ورنے اے۔ دسیبیری (1999)۔ "'نیشن' جاں 'ورلڈ دھرم'؟ سکھ پچھان وچ ماسٹر نیریٹٹیز: سکھ پچھان وچ: اکسارتا اتے بدلاء۔ پشورا سنگھ اتے این۔ جیرالڈ بیریئر، اڈیٹر۔ نویں دلی: منوہر پبلیشرز پنے 127-139؛ پشورا سنگھ (2013) "Twenty-first Century: سکھ مطالعہ وچ اک پیراڈیگم شفٹ وچ" سکھی دی دوبارہ سوچ کرو "دکھن ایشیئن دھرماتا دی پنر سوچ وچ۔ پشورا سنگھ اتے مائیکل ہوا، اڈیٹر۔ لیڈین، نیدرلینڈ: بریل این۔وی۔ پی۔ 43؛ اوپنندرجیت کور تکھر (2005)۔ سکھ پچھان: سکھاں وچ گروہاں دی کھوج۔ ایلڈرشوٹ، انگلینڈ: ایسگیٹ پبلشنگ لمٹیڈ۔ صفے 172-77 </div></ref> == شہید == * [[گرو ارجن دیو|گرو ارجن]] لاہور، 1606 *[[بھائی دیالا]] دلی، 1675 * [[بھائی متی داس]] دلی، 1675 *[[بھائی ستی داس]] دلی، 1675 * [[گرو تیغ بہادر جی|گرو تیغ بہادر]] دلی، 1675 * صاحب زادہ [[صاحب زادہ فتح سنگھ جی|فتح سنگھ]] سرہند، 1705 * صاحب زادہ [[صاحب زادہ زوراور سنگھ|زوراور سنگھ]] سرہند، 1705 * [[بھائی منی سنگھ]] امرتسر، 1738 * [[بھائی تارو سنگھ]] لاہور، 1745 * [[فوجا سنگھ (سکھ آگوُ)|فوجا سنگھ]] امرتسر، 1979 == ہور مذہبی شخصیتاں == * [[بھائی گھنئیا|بھائی کنھیا]] * [[بھائی دئیا سنگھ]] *[[بھائی دھرم سنگھ]] * [[بھائی ہمت سنگھ]] * [[بھائی محکم سنگھ|بھائی موہکم سنگھ]] *[[بھائی صاحب سنگھ]] * [[بھائی نند لال]] * [[رندھیر سنگھ نارنگوال|رندھیر سنگھ]] * [[باباجی سنگھ|بابا جی سنگھ]] == [[گربانی]] کیرتن == *[[بھائی نرمل سنگھ خالصہ]] [[ہرمندر صاحب]] وکھے سکھ کیرتن دے کرتا سن * سنگھ کور نے سکھ کیرتن اتے نیو ایج یگ سنگیت دے سنگیتکار اتے کلاکار نوں بھینٹ کیتا * [[سناتم کور]] نے سکھ کیرتن اتے نیو یگ سنگیت دا مظاہرہ کیتا == منورنجن == === پنجابی سنیما === * [[امتوج مان]] * [[سونیا آنند]] * [[ایمی ورک]] * [[امریندر گل]] * [[انوراگ سنگھ (ڈریکٹر)|انوراگ سنگھ]] * [[ببو مان]] * [[بلجیت سنگھ دیو]] * [[بینو ڈھلوں]] * [[دلجیت دسانجھ]] * [[گپی گریوال]] * [[گگو گل]] * [[گرداس مان]] * [[گرپریت گھگی]] * [[ہربھجن مان]] * [[ہیری بویجا]] * [[ہمانشی کھرانا]] * [[جسپال بھٹی]] * [[جسوندر بھلا]] * [[جمی شیرگل]] * [[کلراج رندھاوا]] * [[ماہی گل]] * [[مینڈی تکھر]] * [[نیرو باجوا]] * [[رانا رنبیر]] * [[شوندر ماہل]] * [[سمرن کور منڈی]] * [[سمیپ کنگ]] * [[سونم باجوا]] * [[سروین چاولا]] * [[یوگراج سنگھ]] === بالیوڈّ === *[[راج شاعر اندرجیت سنگھ تلسی]] *[[ارجیت سنگھ]] *[[دلجیت دسانجھ]] *[[دھرمندر]] *[[سنی دؤل]] *[[ابھے دؤل]] *[[امرتا سنگھ]] *[[بوبی دؤل]] *[[چندرچڑھ سنگھ]] *[[گپی گریوال]] *[[ہنی سنگھ]] *[[نیتو سنگھ]] *[[ابھمنیو سنگھ]] *[[منجوت سنگھ]] *[[منیشا لامبا]] *[[نونیت کور ڈھلوں]] *[[نمرت کور]] *[[پمیلا چوپڑہ]] *[[گیتا بالی]] *[[گریسی سنگھ]] *[[گلزار]] *[[گرو رندھاوا]] *[[جگجیت سنگھ]] *[[جسپال بھٹی]] *[[جوگندر]] *[[کبیر بیدی]] *[[کنولجیت سنگھ (اداکار)|کنولجیت سنگھ]] *[[کلدیپ کور]] *[[کلراج رندھاوا]] *[[منگل ڈھلوں]] *[[منوج سنگھ]] *[[نیتو سنگھ]] *[[نیہا دھپیا]] *[[پونم ڈھلوں]] *[[پریا گل]] *[[پریا راجٹبر]] *[[رنجیت کور]] *[[شاد رندھاوا]] *[[سمی گریوال]] *[[سکھوندر سنگھ]] *[[سورن لتا (اداکارہ)|سورن لتا]] *[[وکرم چٹوال]] *[[ومی]] *[[ودو دارا سنگھ]] *[[یوگیتا بالی]] === تیلگو سنیما === *[[رکل پریت سننگھ]] *[[چارمی کور]] *[[مہران پرزادا]] *[[تاپسی پنو]] === ہالیوڈ === *[[گرندر چڈا]]<ref>[http://www.sikhtimes.com/bios_032603a.html Biographies – Gurinder Chadha: Bender of Rules]۔ The Sikh Times (2003-03-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhnet.com/-arts/gurinder-chadha-va-sikh-treasures Gurinder Chadha at the V&A : Sikh Treasures.]۔ SikhNet (2008-07-21)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back The Art and Culture of the Diaspora | Sikh-Briton Filmmaker Gurinder Chadha is Back!]۔ sikhchic.com (2009-05-14)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[کلوندر گھر]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/08_august/13/sikhs.shtml Press Office – Sikhs and the City]۔ BBC (2004-08-13)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/england/desidownload/ Podcasts – Desi Download]۔ BBC. Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[نمرتا کور گجرال]]<ref>[http://www.sikhchic.com/article-detail.php؟id=55&cat=12 The Art and Culture of the Diaspora | Breaking the Mold: Namrata Singh Gujral]۔ sikhchic.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.perfectpeople.net/biography/5700/namrata-singh-gujral.htm Namrata Singh Gujral Biography]۔ Perfect People (1976-02-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[پرمندر ناگرا]]<ref>[http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html Celebrity Weddings: “ER” Star Parminder Nagra Weds in Traditional Sikh Ceremony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202024609/http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html |date=2010-02-02 }}۔ Celebrityweddingbuzz.com (2009-01-29)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[ستندر سرتاج]] *[[ترسیم سنگھ]] *[[وارث آہلووالیا]] === انٹرنیٹ ہستیاں === * [[للی سنگھ]] * [[جسمیت سنگھ]] ==== پوپ اتے مغربی بھنگڑا ==== *[[ڈیجے ایڈیئیکس|ایڈیئیکس]] (امندیپ سنگھ) *[[بی21 (بینڈ)|بی21]] (بیلی اتے بوٹا جسپال) *[[بلی سگو]] *[[گپی گریوال]] *[[امریندر گل]] *[[جسی گل]] *[[جیز دھمی]] *[[جیزی بی]] *[[دلجیت دسانجھ]] *[[بوبی فرکشن]] *[[ڈاکٹر جیوس]] *[[ہارڈ کور]] *[[جس مان]] (with [[Babylon Zoo]]) *[[جے سین]]<ref>[http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Jay-Sean-Biography/1E1CF02E335B19F148256F36000D03B0 Jay Sean Biography]۔ Sing365.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3626214/The-first-Asian-prince-of-pop.html The first Asian prince of pop]۔ Telegraph (2004-10-28)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> *[[جگی ڈی]]<ref>[http://www.desiparty.com/content/content.aspx؟GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=/content/ContentHome.aspx Content|Juggy D profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709014856/http://www.desiparty.com/content/content.aspx؟GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=٪2Fcontent٪2FContentHome.aspx |date=2011-07-09}}، DesiParty.com؛m retrieved 2010-12-14.</ref> *[[نوتیج سنگھ ریہل]] of [[Bombay Rockers]] *[[پنجابی ایمسی]] *[[رچی رچ]]<ref>[http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich Rishi Rich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201650/http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich |date=2016-03-04 }}۔ Desihits.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://singhisking.co.uk/؟p=213 Rishi rich] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110222629/http://singhisking.co.uk/؟p=213 |date=2010-01-10}}۔ Singh is King.co.uk (2008-12-29)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> *[[سہوتاس]] *[[سکھبیر (سنگیتکار)|سکھبیر]] *[[تاژ (گلوکار)|تاژ]] [[تصویر:Gurdas_Mann.jpg|thumb|102x102px|[[گرداس مان]]]] *[[امر سنگھ چمکیلا]] *[[امریندر گل]] *[[عصا سنگھ مستانہ]] *[[ببو مان]] *[[بلراج سدھو]] *[[دلیر مہندی]] *[[گپی گریوال]] *[[گرداس مان]] *[[ہربھجن مان]] *[[ہرشدیپ کور]] *[[جگمیت بل]] *[[کمل ہیر]] *[[کلدیپ مانک]] *[[لال چند یملا جٹّ]] *[[لہمبر ہسینپری]] *[[ملکیت سنگھ]] *[[من موہن وارث]] *[[مکا سنگھ]] *[[ربی شیرگل]] *[[روندر گریوال]] *[[سنگتار]] *[[سناتم کور]] *[[سکھوندر سنگھ]] *[[سریندر کور]] *[[سریندر چھندا]] *[[سرجیت بندرکھیا]] *[[اتم سنگھ]] == سکھ قوم پرست آگوُ == * [[بلونت سنگھ راجوآنا]] * [[بندہ سنگھ بہادر]] * [[جرنیل سنگھ بھنڈرانوالا]] * [[گرچرن سنگھ مانوچاہل]] * [[جگتار سنگھ ہوارا]] * [[جسا سنگھ آہلووالیا]] * [[جسا سنگھ رامگڑھیا]] * [[جند کور]] * [[کپور سنگھ]] * [[نواب کپور سنگھ]] * [[لابھ سنگھ]] * [[منبیر سنگھ چہیڑو]] * [[پھولا سنگھ]] * [[رنجیت سنگھ]] * [[شام سنگھ اٹاریوالا]] * [[سمرنجیت سنگھ مان]] * [[سکھدیو سنگھ ببر]] == بھارتی انقلاب کاری اتے آزادی گھلاٹیئے == * [[بابا گردتّ سنگھ]] * [[گرمکھّ سنگھ للتوں|بابا گرمکھ سنگھ]] * [[بلدیو سنگھ]] * [[بھگت سنگھ]] ، جس نوں "شہید-اے-اعظم" وی کیہا جاندا اے، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html شہید-اے-اعظم بھگت سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109024439/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html |date=2019-01-09 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> اک کرشمئی بھارتی سماج وادی انقلابی سی جس نے بھارت وچ بریٹیش دے خلاف ناٹکی ہنسا اتے 23 سال دی عمر وچ پھانسی دی سزا دتی سی۔ * [[جرنل موہن سنگھ|کیپٹن موہن سنگھ]] * گردہ سینی * [[کرتار سنگھ سرابھا]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html کرتار سنگھ سرابھا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816043107/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html |date=2016-08-16 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>[http://www.searchsikhism.com/sarabha.html Sikh Martyrs – Kartar Singh Sarabha] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404004508/http://www.searchsikhism.com/sarabha.html|date=2010-04-04}}۔ Searchsikhism.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref> بھارتی سکھ انقلاب کاری اتے [[غدر پارٹی]] دا سبھ توں سرگرم میمبر * لہہ سنگھ سینی * [[تیجا سنگھ سمندری]] * [[اودھم سنگھ]] <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html شہید اودھم سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628084607/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html |date=2009-06-28 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[ہرنام سنگھ سینی]] * [[سردول سنگھ کویشر]] * [[سردار اجیت سنگھ]] اک بھارتی انقلاب کاری سن، اوہ سردار [[بھگت سنگھ|بھگت سنگھ دا]] چاچا سی * دھرم سنگھ ہیاتپر اک بھارتی انقلابی سی، اوہ [[سکھ]] سیاسی اتے مذہبی گروہ دے پرمکھ میمبر سن جو بھارت وچ [[ببر اکالی لہر|ببر اکالی تحریک]] سن * [[کرتار سنگھ جھبر]] اک بھارتی انقلابی سی، اوہ 1920 ویاں دے [[اکالی لہر|گرودوارہ سدھار لہر]] وچ اپنی کردار لئی جانے جاندے [[سکھ]] نیتا سن۔ * [[رپدمن سنگھ]] ، بھارتی انقلابی * [[بابا کھڑک سنگھ]] * [[بالمکند|بھائی بالمکند]] اک بھارتی انقلاب کاری آزادی گھلاٹیئے سن * [[رام سنگھ کوکا|رام سنگھ]] نے سیاسی ہتھیار وجوں برطانیہ وپار اتے سنوجواناں دا بائیکاٹ کرن لئی پہلے بھارتی ہون دا سہرا دتا۔ * [[کشن سنگھ گڑگجّ|کشن سنگھ گڑگج]] * [[سیوا سنگھ ٹھیکریوالا|سیوا سنگھ ٹھیچوالا]] * [[سوہن سنگھ بھکنا]] اک بھارتی انقلاب کاری سن، جو [[غدر پارٹی]] دے بانی پردھان سن * [[سوہن سنگھ جوش]] ، اک بھارتی کمیونسٹ کارکن اتے آزادی سینانی سی * [[دیوان مول راج|دیوان مولراج چوپڑہ]] * [[گلاب کور]] * [[سندر سنگھ لائلپری]] ، [[اکالی لہر|اکالی تحریک]] دا اک جنرل سی * مایہ سنگھ سینی * [[جگبیر سنگھ چھینا]] * [[اچھر سنگھ چھینا|آہار سنگھ چھینا]] * [[سادھو سنگھ ہمدرد]] ، مشہور آزادی گھلاٹیئے اتے پنجاب دے صحافی * [[فلسفہ سنگھ فیرومان|فلسفہ سنگھ پھیرومان]] ، بھارتی آزادی گھلاٹیئے، سکھ ایکٹیوسٹ اتے سیاستدان * [[جسونت سنگھ راہی]] * [[گیانی دتّ سنگھ]] * [[گنڈا سنگھ]] ، غدر پارٹی دا اک پرمکھ میمبر سی * [[تیجا سنگھ آزاد|تیجا سنگھ آزاد]] == سیاستدان == === بھارت === * [[امریندر سنگھ]] * [[پرنیت کور|پرنیت کور کاہلوں]] * نرمل سنگھ کاہلوں * [[بلدیو سنگھ]] * [[بوٹا سنگھ (سیاستدان)|بوٹا سنگھ]] * [[دربارا سنگھ]] * [[گیانی ذیل سنگھ]] * [[گرچرن سنگھ ٹوہڑا]] * [[گردیال سنگھ ڈھلوں]] * [[ہرکشن سنگھ سرجیت]] * [[ہرسمرت کور بادل]] * [[من موہن سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_111405a.html نفسیات - من موہن سنگھ: نیو انڈیا دے آرکیٹیکٹ] سکھ ٹائیمز (2005-11-14)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books؟id=QEaDKgzcs3gC&pg=PA46&dq=father+of+economic+reforms+manmohan&hl=en&sa=X&ei=qRq9VJ6pMsmiyASgvoGQDg&ved=0CDEQ6AEwAzha#v=onepage&q=father٪20of٪20economic٪20reforms٪20manmohan&f=false|title=Manmohan Singh: Visionary to Certainty – K. Bhushan، G. Katyal – Google Books|date=|publisher=Books.google.com|access-date=2016-04-02}}</ref> * [[ماسٹر تارہ سنگھ]] * [[مونٹیک سنگھ آہلووالیا]] ، <ref>[http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html Montek Singh Ahluwalia Receives Sikh Of The Year 2008 Award] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521171756/http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html|date=2010-05-21}}، India-server.com؛ retrieved on 2010-12-14.</ref><ref><div> [http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php مونٹیک سنگھ آہلووالیا نے سکھ فورم دی سالانہ ڈنر لئی تائید کیتی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826075121/http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php |date=2010-08-26 }} Journalism.co.uk (2008-11-17)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sikhnet.com/news/montek-singh-conferred-sikh-year-2008-award مونٹیک سنگھ نوں 'سکھ آف دِ ییئر' 2008 انعام حاصل کیتا گیا] سکھنیٹ (2008-11-24)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> بھارت دی سکیم کمیشن دے ڈپٹی چیئرمین * [[پرکاش سنگھ بادل]] * [[پرتاپ سنگھ باجوا]] * [[پرتاپ سنگھ کیروں]] * [[راجندر کور بھٹھل]] * [[فتح سنگھ (سکھ آگوُ)|سنت فتح سنگھ]] * [[اپانی سنگھ|سردار اپانی سنگھ]] ، پنجاب دے سابقہ گورنر اتے تاملناڈو <ref>{{Cite web|url=http://www.tnrajbhavan.gov.in/PastGovernors.htm|title=Past Governors|publisher=[[Raj Bhavan، Chennai]]}}</ref> * [[سردول سنگھ کویشر]] * [[سمرنجیت سنگھ مان]] * [[سکھبیر سنگھ بادل]] * سکھمندرپال گریوال * سریندر سنگھ باجوا * [[سرجیت سنگھ برنالہ]] * [[سورن سنگھ]] * ورندر سنگھ باجوا === کینیڈا === {{کالم شروع}} * [[Gurbax Singh Malhi]] – former Liberal MP * [[Amrit Mangat]] – Liberal MPP، Brampton * [[Gulzar Singh Cheema]] – [[Manitoba]] and [[British Columbia]] Former MLA * [[Gurmant Grewal]] – former Conservative MP، half (with Nina، listed below) * [[Hardial Bains]] – founder and leader of the Marxist–Leninist Party of Canada from 1970–1997 * [[Harinder Takhar]] – Ontario Liberal MPP and [[Minister of Transportation (Ontario)|Minister of Transportation]] * [[Harry Bains]] – [[British Columbia]] [[New Democratic Party of British Columbia|New Democratic]] * [[Herb Dhaliwal]] – Former Liberal MP and the first Indo-Canadian cabinet minister * [[Jagmeet Singh]] – Ontario NDP MPP / Leader of the Federal New Democratic Party * [[Vic Dhillon]] – [[Ontario]] [[Liberal Party of Ontario|Liberal]] [[Member of Provincial Parliament (Ontario)|MPP]] * [[Harjit Sajjan]] – Liberal MP، [[Vancouver South]] and [[Minister of National Defence (Canada)]] * [[Navdeep Bains]] – Liberal MP، Minister of Education and Science * [[Amarjeet Sohi]] – Liberal MP، Minister of Infrastructure and Communities * [[Bardish Chagger]] – Liberal MP، Minister of Small Business and Tourism and Leader of the Government in the House of Commons * [[Ujjal Dosanjh]] – former Premier of British Columbia، former MPP، former federal Minister of Health * [[Prab Gill]] – MLA، Calgary-Greenway، Alberta {{Div col end}} === ملیشیا === * گوبند سنگھ دیو - ڈیموکریٹک ایکشن پارٹی مرکزی ایگزیکٹیو کمیٹی، حال پارلیمنٹ میمبر، کمیونیکیشن اتے ملٹیمیڈیا دے وزیر * [[کرپال سنگھ]] - ڈیئیپی دے چیئرمین پارلیمنٹ میمبر (عرف "جیلوتوننگ دا ٹائیگر") === نیوزیلینڈ === * کنول سنگھ بکشی ، 2008 توں پارلیمنٹ میمبر (نیوزیلینڈ وچ پہلے بھارتی اتے پہلے سکھ ایم پی) * سکھی ٹرنر ، ڈونیڈن دے میئر 1995–2005 === ینائٹیڈ کنگڈم === {{کالم شروع|colwidth=30em}} * [[Parmjit Dhanda]]، former Labour MP * [[Tanmanjeet Singh Dhesi|Tan Dhesi]]، Labour MP * [[Preet Gill]]، Labour MP * [[Indarjit Singh]]، non-party political life peer * [[Marsha Singh]]، former Labour MP * [[Parmjit Singh Gill]]، Liberal Democrats * [[Paul Uppal]]، former Conservative MP {{Div col end}} === امریکہ === {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Nikki Haley]]، U.S. ambassador to the U.N. (raised in Sikh religion) *[[Preet Bharara]] (born 1968)، former U. S. attorney *[[Harmeet Dhillon]]، Republican Party official in San Francisco *[[Kashmir Gill]]، banker and former mayor *[[Martin Hoke]] (born 1952)، Republican politician *[[Dalip Singh Saund]] (1899–1973)، Democrat politician *[[G. B. Singh]]، periodontist and retired army officer *[[Bhagat Singh Thind]] (Bhagat Singh Thind (1892–1967) writer، scientist، and lecturer on spirituality، involved in legal battle over the rights of Indians to obtain U.S. citizenship *[[Uday Singh Taunque]] (1982–2003) soldier، KIA، bronze star winner *[[Ravinder Bhalla]]، New Jersey politician and [[Hoboken، New Jersey|Hoboken]] mayor elect. *[[Gurbir Grewal]]، 61st Attorney General of New Jersey. {{Div col end}} == اتھلیٹ == [[تصویر:Milkha_Singh.jpg|thumb|163x163px| [[ملکھا سنگھ]] ]] * [[ملکھا سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html سکھ سپورٹس دے شخصیت پھلائنگ سکھ ملکھا سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225164938/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html |date=2015-02-25 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/sports/milkha-singh.html ملکھا سنگھ] Mapsofindia.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref><div> [http://www.rediff.com/sports/2000/sep/08milka.htm اولمپک سپیشل: ملکھا سنگھ نے اپنی زندگی دی دوڑ وچ] ۔ Rediff.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref>[http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html Milkha Singh The Flying Sikh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324114916/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html|date=2010-03-24}}۔ Sadapunjab.com؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * [[گربچن سنگھ رندھاوا]] * [[کملجیت سندھو]] * [[فوجا سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_041904a.html جیون کہانیاں - فوجا سنگھ: "میں رن اون ٹاکنگ ٹو فائیبر"] د سکھ ٹائیمز (2004-04-19)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> اک 100 سالا میراتھن دوڑاک === باسکٹبال === * [[سم بھلر]] ، کینیڈیئن پیشہ ور باسکیٹبال کھڈاری <ref>{{Cite news|url=http://www.sacbee.com/sports/nba/sacramento-kings/article17482079.html|title=Region’s Sikhs rally behind Kings rookie Sim Bhullar|last=Magagnini|first=Stephen|date=اپریل 5، 2015|work=[[Sacramento Bee]]|access-date=2 جون 2016}}</ref> * [[ستنام سنگھ بھمرا|ستنام سنگھ بھماتا]] === مکیبازی === * اینڈریو سنگھ کونر ، کینڈا دی موجودہ بینتوویٹ چیمپین * آکاش بھاتیا ، برطانیہ دے فیدرویٹ پروفیشنل مکیباز === سائیکلنگ === * الیکی گریوال ، اولمپک سون تمغہ جیتو <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/books_060803a.html بکّ رویو - سکھ ڈائسپورا دے بہت سارے چہرے] ۔ د سکھ ٹائیمز (2003-06-08)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.tribuneindia.com/2003/20030308/windows/note.htm ٹربیون - ونڈوز - نوٹ لینا] ٹربیون انڈیئما ڈاٹ (2003-03-08)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> (لوس اینجلاس وچ 1984 دے اولمپکس) === کرکیٹ === * نریت سنگھ * [[بلوندر سندھو]] * [[بھپندر سنگھ|بھپندر سنگھ، سینئر]] * [[بشن سنگھ بیدی]] ، بھارتی کرکٹ ٹیم دے سابقہ کپتان * گرشرن سنگھ * [[ہربھجن سنگھ (کرکٹ کھڈاری)|ہربھجن سنگھ]] * [[ہروندر سنگھ]] <ref name="sikhtimes.com"><div> [http://www.sikhtimes.com/news_100706b.html نیوز اینڈ اینالزس - ہربھجن نے وال ڈاؤن لیٹنگ لئی اپیل کیتی، ایسئیمجیپی سلاما] د سکھ ٹائیمز (2006-10-07)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> * نیوزیلینڈ کرکیٹ ٹیم دے میمبر ایش سوڈھی * مندیپ سنگھ * منیندر سنگھ * منپریت گونی * مونٹی پنیسر ، <ref><div> [http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html مونٹی پنیسر جیونی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607124042/http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html |date=2010-06-07 }} ، جیونیؤنلائین۔ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> انگریزی کرکیٹ ٹیم دے میمبر * [[نوجوت سنگھ سدھو]] ، سابقہ کرکیٹر اتے موجودہ پارلیمنٹ میمبر * روی بوپارا ، <ref><div> [http://www.cricketnirvana.com/players/england/ravi-bopara.html راوی بوپارا] ، کرکیٹئنرونا۔ Com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> انگلش کرکٹ ٹیم دا میمبر * ریتندر سوڈھی * سرندیپ سنگھ * سمرنجیت سنگھ * سنی سوہل * ویاروی سنگھ * [[یوگراج سنگھ]] * [[یوراج سنگھ]] * [[جسپریت بمراہ|جسپرت بمراہ]] === گھوڑسوار === * [[امریندر سنگھ]] === فٹ بال === * اندر سنگھ * گردیو سنگھ گل * ہرمیت سنگھ ==== ایسوسی ایشن ==== * ہرپال سنگھ * ہرمیت سنگھ <ref>[http://www.vif-fotball.no/article888577.ece Vlerenga Fotball] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024015502/http://www.vif-fotball.no/article888577.ece|date=2007-10-24}}۔ Vif-fotball.no؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * رککی بینس * روجر ورڈی * ڈینی باتھ * ملوند بینننگ === گولف === * جوتی رندھاوا <ref name="hindustantimes.com">[http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx Rooting for the turban] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419065529/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx|date=2010-04-19}}۔ Hindustan Times (2010-03-14)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * ارجن اٹوال <ref name="hindustantimes.com" /> * [[گگنجیت بھلر]] <ref name="hindustantimes.com" /> * اشبیئر سینی * جیو ملکھا سنگھ * وجی سنگھ === ہاکی === {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Harmanpreet Singh]] *[[Ravi Kahlon]] *[[Ajit Pal Singh]] *[[Baljeet Singh Saini]] *[[Baljit Singh Dhillon]] *[[Balwant (Bal) Singh Saini]] *[[Gagan Ajit Singh]] *[[Garewal Singh]] *[[Gurdev Singh (field hockey)|Gurdev Singh Kullar]] (field hockey) *[[Jujhar Khaira]] *[[Kulbir Bhaura]] *[[Pargat Singh]] *[[Prabhjot Singh]] *[[Prithipal Singh]] *[[Ramandeep Singh (field hockey، born 1971)|Ramandeep Singh]] *[[Surjit Singh Randhawa]] {{Div col end}} === مشرت مارشل آرٹس === * کلتار گل ==== موائے تھائی ==== * کاش گل === پاورلفٹنگ === * راجندر سنگھ رائیلو ، سکھ پیرالپیئن اتے 2004 ایتھنز کانسی میڈل جیتو === رگبی === * ٹوش میسن === نشانیبازی === * [[ابھنو بندرا]] <ref name="hindustantimes.com"/><ref><div> [http://worldsikhnews.com/6٪20August٪202008/Sikh٪20shooter٪20wins٪20first٪20ever٪20individual٪20gold٪20for٪20India٪20at٪20Olympics.htm ڈبلیو ایس این-سپورٹس نیوز-سکھ نشانیباز نے اولمپک اُتے بھارت لئی پہلا انفرادی سون تمغہ جتیا] ۔ ورلڈسکھنس۔کامّ (2008-08-11)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sikhnet.com/daily-news/sikhs-shoot جو شکاری کردے] ہن سکھنیٹ (2008-08-13)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref><div> [http://www.nriinternet.com/NRIsports/INDIA/A_Z/B/Abhinav_Bindra_1/1_Won_Gold-Medal.htm ابھنو بندرا نے گولڈ میڈل جتیا] Nriinternet.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> نشانیبازی وچ اولمپک سون تمغہ جیتو * [[اونیت کور سدھو|اونیت سدھو]] ، نشانیبازی وچ راشٹرمنڈل کھیڈ میڈل جیتو * مانوجیت سنگھ سندھو ، شوٹنگ وچ عالمی چیمپین * [[ہینا سدھو|حنا سدھو]] ، شوٹنگ وچ عالمی چیمپین === تیراکی === * [[پیمیلا رائے]] ، 1984 اولمپک کانسی تگما جیتو، 1986 دے راشٹرمنڈل کھیڈاں دا سون تمغہ جیتو === کشتی === * [[دارا سنگھ]] * [[ٹائیگر جوگندر سنگھ]] * رندھاوا * ٹائیگر جیت سنگھ <ref><div> [http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm مشہوری دے صفحہ: ٹائیگر جیت سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307035224/http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm |date=2010-03-07 }} گیریول۔کام۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://in.rediff.com/sports/2005/may/05sspec.htm ٹائیگر سنگھ: جاپان دا سبھ توں ڈردا آدمی - ریڈیپھ کھیڈاں] In.rediff.com (2005-05-05)؛ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sceneandheard.ca/article.php؟id=1080&morgue=1 SceneandHeard.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002035126/http://www.sceneandheard.ca/article.php%D8%9Fid%3D1080%26morgue%3D1 |date=2023-10-02 }} SceneandHeard.ca 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * گرجیت سنگھ * جندر محل * رنجیت سنگھ * گوندر سنگھ سہوتا * ارجن بھلر * ٹائیگر علی سنگھ == کاروبار == {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Ajay Banga]]، Billionaire؛ President/COO، MasterCard؛ ex-CEO- Citi Group-Asia Pacific *[[Analjit Singh]]، Billionaire؛ founder/chairman، Max India Limited؛ chair، Max New York Life Insurance Company Ltd؛ Max Healthcare Institute Ltd and Max Bupa Health Insurance Company Ltd *[[Dyal Singh Majithia]]، Indian banker *[[Gurbaksh Chahal]]<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi؟f=/c/a/2008/10/24/LV8P13K9P3.DTL&hw=gurbaksh&sn=001&sc=1000 Advice from young millionaire Gurbaksh Chahal]۔ Sfgate.com (2008-10-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[H. S. Bedi (entrepreneur)]]، Telecom *[[Jay Sidhu]]، Billionaire؛ former Chairman and CEO of Sovereign Bancorp *[[Jessie Singh Saini]]، Billionaire؛ founder of BJS Electronics and notable American industrialist of Indian descent. *[[Jojar S Dhinsa]] *[[M. S. Banga]]، Billionaire؛ ex-CEO، Hindustan Lever *[[Malvinder Mohan Singh]]، Billionaire؛ Ranbaxy/Fortis Group *[[Mohan Singh Oberoi]]<ref>{{cite web|url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/ms-oberoi.html|title=M.S. Oberoi Profile|publisher=|accessdate=2 اپریل 2016}}</ref> *[[Sanjiv Sidhu]]، Billionaire؛ Founder and President of [[i2 Technologies]] *[[Sant Singh Chatwal]]،<ref name="forbes.com">[https://www.forbes.com/global/2006/0619/078.html Upgrading]، Forbes.com؛ retrieved 14 دسمبر 2010</ref> owner of the Bombay Palace chain of restaurants and Hampshire Hotels & Resorts *[[Satwant Singh]]، Le Meridien Hotel، DSS Enterprises، Pure Drink *[[Shivinder Mohan Singh]]، Billionaire؛ Ranbaxy/Fortis Group *[[Tom Singh]]، founder، New Look (Fashion chain) *[[Trishneet Arora]]، author *[[Vikram Chatwal]]، hotelier *[[Kuldip Singh Dhingra]] – Billionaire؛ Owner of [[Berger Paints India]] *[[Gurbachan Singh Dhingra]] – Billionaire؛ Owner of [[Berger Paints India]] *[[Jasminder Singh]] – Billionaire {{Div col end}} == اتہاسکار == * ہربنس سنگھ * [[بھائی جودھ سنگھ|جودھ سنگھ]] * [[رتن سنگھ بھنگو]] == صحافی == * [[خشونت سنگھ]] * [[تولین سنگھ]] * ستھنام سنگھیڑا * بندنتینٹ سنگھ == لکھاری == === پنجابی، ہندی اتے اردو === * راجکی اندرجیت سنگھ تلسی * [[بھائی گرداس]] * [[نانک سنگھ]] * [[کانھ سنگھ نابھہ|بھائی کانھ سنگھ نابھہ]] * [[بھائی ویر سنگھ]] * [[راجندر سنگھ بیدی|رجندر سنگھ بیدی]] * [[جسونت سنگھ نیکی|جسونت نیکی]] * [[رپندرپال سنگھ ڈھلوں]] * [[ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ|ہربھجن سنگھ]] * [[ڈاکٹر۔ ہرچرن سنگھ|ہرچرن سنگھ]] (ناٹک کار) * [[جسونت سنگھ کنول]] * [[امرتا پریتم]] * [[دلیپ کور ٹوانا]] * [[کلونت سنگھ ورک]] === انگریزی === * [[روپی کور|رپئی کور]] * بالی رائے * جسپریت سنگھ * [[خشونت سنگھ]] * دیال کور خالصہ * رانج دھالیوال * شانہ سنگھ بالڈون == ماڈل == * جیسی رندھاوا * [[سنی لیون]] == مانوتاوادی == * نرندر سنگھ کپانی ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html مہان سکھ شخصیت دے جیونی ڈاکٹر۔ نرندر سنگھ کپانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708012152/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html |date=2008-07-08 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sikhpress.com/story/1166|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20090510032554/http://www.sikhpress.com/story/1166|archive-date=10 مئی، 2009|dead-url=yes|access-date=اپریل 28، 2010}}</ref> اوپٹیکل پھائیبرز نال کم کیتا * [[بھگت پورن سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html بھگت پورن سنگھ دی جیونی پڑھو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726141832/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html |date=2010-07-26 }} ۔ Sikh-history.com (1904-06-04)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>[http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara: A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728022610/http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html|date=2011-07-28}}۔ Sikhfoundation-store.org (2009-06-02)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> پنگلواڑا دے بانی، اپاہج گھر، امرتسر * بھرا ترلوعدہ سنگھ پنیسر نے سکھ جیون دے دو اصول، اپنی زندگی نوں سیوا (سمدائے اتے پرماتما دی سیوا) اتے سمرن (پرماتما دی یاد دواؤن) لئی سمرپت کیتا۔ * ہرپال کمار ، کینسر رسرچ یوکے دے مکھ ایگزیکٹیو اہلکار == تصویرکار اتے کلاکار == * [[امرتا شیرگل]] <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/amritashergil/amritashergill.html|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 اپریل 2016}}</ref><ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html امرتا شیر-گل] Mapsofindia.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[سوبھا سنگھ (تصویرکار)|سوبھا سنگھ]] * [[ایس جی ٹھاکر سنگھ|ایس۔ جی۔ ٹھاکر سنگھ]] * [[سوہن سنگھ]] * [[پریم سنگھ]] == آرکیٹیک == * [[رام سنگھ (آرکیٹیکٹ)]] ، جو کہ پہلاں توں ہی ونڈن والا پنجاب دا سبھ توں پرمکھ آرکیٹیکٹاں وچوں اک سی == صحتَ اتے تندرستی == * [[ڈیوڈ شیناہوف-خالصہ]] ، کیلیفورنیا یونیورسٹی ، سین ڈئیگو دے بائیوکرکیوٹس انسٹیچیوٹ تے مشتمل کنڈلنی یوگا دے نفسیات ایپلیکیشناں اُتے اچیری کھوجکرتا۔ * [[دھرم سنگھ خالصہ]] ، مکمل شائع کھوجکار اتے لکھاری نوں صحت مند جیون سٹائل اُتے، [[الزائیمر روگ]] وچ مہارت۔ * [[ستبیر سنگھ خالصہ]] ، [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہاورڈ یونیورسٹی]] - کنڈلنی یوگا دے کھوجکار اتے یوگ کھوج دے کھیتر وچ اک ادھکارک بنیاد == سائنس اتے تکنالوجی == === دوائی === * ہروندر سہوتا ، کارڈیالوجسٹ؛ ایپھڈیا-پروانت پرپھیوزن بیلون اینجیؤپلاسٹی دی کاڈھ کڈھی اتے 24 ہور میڈیکل انپٹیاں دے پیٹینٹ رکھے۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2015}} * ہرمندر ڈوآ نے ، " دوآ دی لیئر" نام دی اک انسانی اکھ وچ خفیہ پچھلی انجان پرط لبھی۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=جنوری 2016}} === فزکس === * فائیبر آپٹکس وچ وشیشگتا، بھوتک سائنسدان نرندر سنگھ کاپنی ''پھارچون میگزین'' ولوں اپنے '''''بزنس مین آف د سینچری''''' (22 نومبر، 1999) ایڈیشن وچ ستّ "انسنگ ہیروز" وچوں اک وجوں اوہناں دا ناں رکھیا گیا سی۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2015}} == کارپوریٹ پیشاور == === قانون === * [[جسویر سنگھ (بیرسٹر)|جسویر سنگھ]] - خاندانی قانون بیرسٹر === بینکنگ === * [[کمل ہوتھی]] - لوئڈس بینک دے سابقہ بینکر == فوجی آگوُ == === بھارتی ہوائی فوج === * [[بھارتی ہوائی فوج]] دے سابقہ ہوائی مکھی فوجدار [[ارجن سنگھ]] دے مارشل <ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/defence/marshal-arjan-singh.html مارشل ارجن سنگھ] Mapsofindia.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[ہوائی مکھی فوجدار]] [[دلباغ سنگھ]] ، سابقہ مکھی، [[بھارتی ہوائی فوج]] * [[ہوائی مکھی فوجدار]] [[برندر سنگھ دھنوآ]] ، موجودہ مکھی، [[بھارتی ہوائی فوج]]۔ === ہوائی فوج دے ہوائی فوجدار === * [[ہرجیت سنگھ اروڑا]] * [[ترلوچن سنگھ براڑ]] * [[کلونت سنگھ گل]] * [[جسجیت سنگھ (ہوائی فوج افسر)|جسجیت سنگھ]] === بھارتی فوج === * جنرل [[جوگندر جسونت سنگھ]] [[بھارتی فوج|بھارتی فوج]] دا سابقہ مکھی * جنرل [[بکرم سنگھ (جنرل)|بکرم سنگھ]] [[بھارتی فوج]] دا سابقہ مکھی * لیفٹینینٹ جنرل [[بکرم سنگھ (سپاہی)|بکرم سنگھ]] == فوجی بہادری انعام وجیتا == === بریٹیش بھارتی فوج === ==== وکٹوریا کراس ==== * [[ایشر سنگھ]] [[وکٹوریا کروس|وکٹوریا کراس]] حاصل کرن والا پہلا [[سکھ|سکھ سی]] * [[نند سنگھ]] * [[علم سنگھ]] * [[پرکاش سنگھ]] * [[کرمجیت سنگھ ججّ]] === بھارتی فوج === ==== پرم ویر چکر ==== * [[نرملجیت سنگھ سیکھوں]] ، صرف [[بھارتی ہوائی فوج]] دے افسر نوں [[پرم ویر چکر]] نال نوازیا جاویگا * [[صوبیدار|سبیدار]] [[بانا سنگھ]] * [[کرم سنگھ]] * [[صوبیدار جوگندر سنگھ]] ==== مہاویر چکر ==== * [[دیوان رنجیت رائے]] مہانویر چکر حاصل کرن والے پہلے بھارتی * برگیڈیئر [[راجندر سنگھ]] * [[راجندر سنگھ سپیرو]] * [[سنت سنگھ]] * [[رنجیت سنگھ دیال]] * برگیڈیئر [[کلدیپ سنگھ چندپری]] ، لونگویلا دی مشہور لڑائی وچ اپنے بہادری لیڈرشپ لئی جانے جاندے ہن * میجر جنرل [[کلونت سنگھ پنوں]] == ایہہ وی ویکھو == * [[برطانوی سکھاں دی لسٹ]] == حوالے == <references group="" /> [[گٹھ:سکھ]] [[گٹھ:سکھ مت]] [[گٹھ:سکھی]] [[گٹھ:سکھ دھرم متعلق لسٹاں]] [[گٹھ:Pages with unreviewed translations]] j8887xyojq5rqopq42pmhj6q3na3hun 0 78995 708209 707779 2026-06-23T21:16:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708209 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name = توپ قاپی محل |native_name = {{lang|tr|Topkapı Sarayı}}<br />{{lang|ota|طوپقپو سرايى}} |image = Topkap%C4%B1 - 01.jpg |image_size = 300px |caption = View of Topkapı Palace from the [[شاخ زريں]] |location = [[استنبول]], [[ترکی]] |coordinates = {{Coord|41|0|46.8|N|28|59|2.4|E|display=inline}} |start_date = 1459 |architect = [[محمد ثانی]], علاؤ الدین داود آغا, [[معمار سنان پاشا]], [[Sarkis Balyan]]<ref>{{cite book|last1=director|last2=Batur|first2=editor Afife|title=Historic peninsula|date=2006|publisher=Chamber of Architects of Turkey Istanbul Metropolitan Branch|location=Istanbul|isbn=9753958994|pages=65–6|url=https://books.google.com/books?id=T70VAQAAIAAJ}}</ref> |owner = ترکی |cost = |map_type = Turkey Istanbul |map_caption = استنبول وچ مقام |building_type = * Royal residence (1453–1853) * Accommodation for ranked officers (1853–1924) * Museum (1924–present) |structural_system = Various low buildings surrounding courtyards, pavilions and gardens |client = عثمانی سلاطین |engineer = |date_demolished = |style = [[عثمانی طرز تعمیر]], [[Baroque architecture|Baroque]] |size = {{Convert|592600|to|700000|m²|sqft|abbr=on}} }} [[فائل:Topkapi Palace Bosphorus.JPG|thumb|باسفورس تو‏ں توپ قاپی محل دا منظر]] ''توپ قاپی محل'' یا ''توپقاپی محل'' ([[عثمانی ترک زبان]]: توپقاپی سرائے) [[1465ء]] تو‏ں [[1853ء]] تک راجگڑھ[[قسطنطنیہ]] وچ [[فہرست سلاطین عثمانی|عثمانی سلاطین]] د‏‏ی باضابطہ رہائش گاہ سی۔ ایہ محل ریاستی معاملات دا مرکز سی تے اج کل اک [[متحف|عجائب گھر]] د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[استنبول]] دے وڈے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس محل د‏‏ی تعمیر دا آغاز [[1459ء]] وچ [[محمد فاتح|سلطان محمد فاتح]] دے حکم اُتے ہويا۔ ایہ محل 4 مرکزی احاطاں تے کئی چھوٹی عمارتاں دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اپنے عروج دے زمانے وچ اس وچ 4 ہزار تو‏ں ودھ افراد رہائش پزیر سن ۔ روایت تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سلطان محمد فاتح دا وزیر اعظم علی الصبح گھرسے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے فجر د‏‏ی نماز آیہ صوفیہ وچ ادا کرنے دے بعد شاہی محل وچ بادشاہ دا سلام کردا سی تے فیر محل دے دیوان خاص وچ امرا، سفراء تے سلطنت دے سرکردہ ملازمین نال ملاقات کردا سی تے فیصلے کردا سی ،اس مشاورت دے دوران ،سلطان اک جالی دار کھڑکی تو‏ں سب کارروائی دیکھدا تے سندا سی تے جدو‏ں کسی گل اُتے مداخلت د‏‏ی ضرورت ہُندی تاں اوہ اوتھے تو‏ں فیصلہ سنیا دیندا۔ یہ محل ہزاراں کمرےآں اُتے مشتمل اے جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین تک ہی عوام نو‏‏ں رسائی حاصل ا‏‏ے۔ مذکورہ وزارت دے حکا‏م تے ترک افواج دے مسلح دستے اوہدی حفاظت دے فرائض انجام دیندے نيں۔ محل [[عثمانی طرز تعمیر]] دا عظیم ترین نمونہ اے تے اس وچ اس دور دے ظروف، ملبوست، ہتھیاراں، ڈھالاں، فن پارےآں، [[خطاطی]] دے نمونےآں تے عثمانی خزاناں تے زیورات نمائش دے لئی موجود نيں۔ [[File:Gate of Salutation Topkapi Istanbul 2007 Pano.jpg|thumb|left|250px]] '''توپ کاپی''' یا [[توپ کاپی سراۓ]] [[استمبول]] [[ترکی]] چ اک [[میوزیم]] اے جیڑا [[سلطنت عثمانیہ]] دے ویلے 400 وریاں تک 1465 توں 1853 تک [[ترک]] سلطاناں دا کعر یا [[محل]] ریا اے۔ == ناں == توپ کاپی [[دو]] بولاں توپ تے کاپی توں رل کے بنیا اے۔ توپ [[توپ]] تے کاپی [[بوآ]] ۔ پرانے ویلے ایدے بویاں تے ویریاں نوں نسان لئی توپاں لگیاں ہوندیاں سن ایس لئی ایدا ناں اے پے گیا۔ == بنانا == توپکاپی دا بنانا 1459 چ [[سلطان محمد فاتح]] نے ٹوریا جینے کہ [[بازنطینی سلطنت]] کولوں [[قسطنطنیہ]] نوں جتیا سی۔ اے محل 4 درباراں یا پاسیاں تے پھیلیا ہویا اے۔ایدے چ اک ویلے 4000 تک [[لوک]] رہ رۓ سن۔ [[محل]] دے اندر ای رہن آلے کمرے دربار دیس نوں چلان آلے دفتر [[لائبریری]] [[مسیت]] تے رسوئیاں سن۔ اے شہر دے اندر اک [[شہر]] سی۔ اے محل [[سلطنت عثمانیہ]] دا گڑھ سی۔ انیسویں صدی چ [[سلطان عبدالمحید]] نے [[باسفورس]] تے اک نوا محل [[دولما باغچہ محل]] بنایا تے ایدی لوڑ گھٹ گئی۔ 1924 چ اینوں [[میوزیم]] بنا دتا گیا۔ 1985 چ [[یونسکو]] نے اینوں دنیا دے ورثے وچ رکھ لیا۔ == ناں == بحیرہ با سفورس دے کنارے واقع ایہ عجائب گھر اک وقت وچ سلاطین ترکی د‏‏ی رہائش گاہ تے دیوان خاص ہُندا سی اس دے مین گیٹ اُتے تاں پاں نصب سن اسی مناسبت تو‏ں ایہ توپ قاپی یعنی توپ والا دروازہ کہلانے لگیا ہن تمام میوزیم توپ کاپی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ توپ قاپی دا مطلب اے توپ دا دروازہ۔ اردو وچ اس دا ناں عام طور اُتے ہر جگہ "توپ کاپی" لکھیا جاندا اے جو غلط ا‏‏ے۔ عثمانی ترک بولی وچ دروازے نو‏‏ں "قاپی" کہیا جاندا سی اس لئی اسنو‏ں توپ قاپی کہیا جانا چاہیے۔ اوہدی اک مثال [[اصفہان]] دا [[عالی قاپو]] محل اے جس دا ناں ترک بولی ہی وچ ا‏‏ے۔<ref>[[:fa:قصر توپقاپی|توپ قاپی محل اُتے فارسی ویکیپیڈیا دا مضمون]]</ref> اس دے بعدپورے قرہ ارض پرحکومت کرنے والا سلطان سلمان خان وی اسی محل وچ پلاوڈا تے اسی محل وچ اپنی کئی فتوحات دا جشن منایا۔ == تریخ == [[فائل:Imperial Gate Topkapi Istanbul 2007 002.jpg|thumb|بابِ ہمایوں]] اس محل د‏‏ی بنیاد رومن سلطنت دے عہد وچ تیسری صدی عیسوی وچ رکھی گئی سی،1453ء وچ جدو‏ں ترکاں نے استنبول فتح کیہ تاں ایہ محل سلطان محمد (جو فتح استنبول دے حوالے تو‏ں سلطان محمد فاتح کہلاندا اے ) د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ بن گیا کئی صدیاں تک ترکی سلطان اس محل نو‏‏ں رہائش گاہ دے طور اُتے استعمال کردے رہے [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد [[محمد فاتح|سلطان محمد فاتح]] نے قسطنطنیہ دے قدیم شاہی محل دے کھنڈر تلاش کروائے۔ اس جگہ اُتے عثمانی دربار نے [[اس دتی سرائے]] یعنی قدیم محل د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا جو اج کل [[یونیورسٹی استنبول]] دا حصہ ا‏‏ے۔ سلطان ہور بہتر جگہ د‏‏ی تلاش دے بعد [[1459ء]] وچ توپ قاپی د‏‏ی موجودہ جگہ اُتے محل د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا۔ ابتدائی طور اُتے ایہ [[ینی سرائے]] یعنی نواں محل دے ناں تو‏ں معروف ہويا۔ توپ قاپی دا ناں اسنو‏ں 19 واں صدی وچ ملا۔ سلطان نے اس محل د‏‏ی تعمیر دے لئی سلطنت دے مختلف علاقےآں تو‏ں ماہرین تے کاریگراں نو‏‏ں طلب کیتا جنہاں نے اپنے زمانے دے مہنگے تے نایاب ترین مواد استعمال ک‏ر ک‏ے اس محل د‏‏ی تعمیر کيتی۔ جب کمال اتاترک نے خلافت ختم کرکے جدید ترکی د‏‏ی بنیاد رکھی تاں 1923ء وچ اس محل نو‏‏ں عجائب گھر دا درجہ دے دیاگیا ہن اس دے دروازے ہر عام وخاص دے لئی کھلے نيں۔ == تعمیرات == [[فائل:Gate of Salutation Topkapi Istanbul 2007 Pano.jpg|thumb|باب السلام]] محل دے جنوبی تے مغربی جانب اک عظیم شاہی باغ وی تعمیر کیتا گیا جو "[[گل خانہ باغ]]" کہلاندا ا‏‏ے۔ اس محل وچ داخلے دے کئی دروازے نيں جنہاں وچو‏ں مرکزی دروازہ "بابِ ہمایوں" یا "بابِ سلطنت" کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ عظیم دروازہ پہلی بار [[1478ء]] وچ تعمیر کیتا گیا اُتے 19 واں صدی وچ اسنو‏ں دوبارہ [[سنگ مرمر]] تو‏ں تعمیر کیتا گیا۔ اس دروازے اُتے [[قرآن|قرآن مجید]] د‏‏ی آیات د‏‏ی خطاطی تے مختلف سلاطین دے طغرے وی نصب نيں۔ ایہ دروازہ [[فجر]] تو‏ں لے ک‏ے [[عشا]] د‏‏ی [[نماز]] تک کھلا رہندا سی ۔ وزراء یا غیر ملکی اعلٰی شخصیتاں دے علاوہ کسی نو‏‏ں اس دروازے تو‏ں گذرنے د‏‏ی اجازت نہ سی۔ دوسرا دروازہ باب السلام اے جس دے دونے جانب دو برج نيں جو سلطان [[سلیمان اعظم|سلیمان قانونی]] نے 16 واں صدی وچ تعمیر کرائے سن ۔ اس دروازے تو‏ں صرف سلطان نو‏‏ں گذرنے د‏‏ی اجازت سی۔ تیسرا دروازہ باب السعادہ کہلاندا سی جو 15 واں صدی وچ تعمیر کیتا گیا۔ جو محل دے رہائشی افراد د‏‏ی آمدورفت دے لئی استعمال ہُندا سی ۔ اس دروازے تو‏ں گذرنے دے لئی سلطان د‏‏ی خاص اجازت درکار ہُندی سی حتٰی کہ صدر اعظم نو‏‏ں وی خاص دناں تے مخصوص صورت حال وچ اس دروازے تو‏ں گذرنے د‏‏ی اجازت سی۔ سلطان اہ‏م تہواراں اُتے اس دروازے تے دیوان میدان نو‏‏ں استعمال کردا سی جدو‏ں کہ سلطان د‏‏ی آخری رسومات تے [[نماز جنازہ]] وی اس دروازے دے سامنے ادا کيتی جاندی سی۔ محل وچ واقع کئی صحن یا احاطے واقع نيں جنہاں وچ اعلٰی میدان، دیوان میدان، اندرون میدان تے صوفۂ ہمایوں شامل نيں۔ محل د‏‏ی عمارتاں ویہہاں ایکڑاں اُتے پھیلی ہوئیاں نيں،تے قرون اولیٰ دے محلات د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی مختلف امور دے لئی وکھ وکھ عمارتاں نيں انہاں وچ سلطان دا ذا‏تی محلسرا اے جس دے آرام دہ کمرےآں وچ سلطان دا خاندان رہندا سی ،نال ہی حرم سرا د‏‏ی عمارت اے جس وچ لونڈیاں،باندیاں رہندیاں سن۔ محلسرا د‏‏ی حفاظت دے لئی خواجہ سراواں دے کمرے سن جنہاں دے سامنے تو‏ں گزر کر ہی محلسرا وچ داخل ہوسکدے نيں جگہ جگہ بارہ دریاں بنی ہوئیاں نيں تے خاص خاص مکاناں د‏‏ی تعمیر کچھ اس طریقے تو‏ں کيتی گئی اے کہ انہاں وچو‏ں اکثر تو‏ں سمندر دا نظارہ ہو سکدا اے ،اک وڈے صحن وچ نہانے دا تالاب اے جس دا سائز اک اولمپک سوئمنگ پول تو‏ں کم نئيں بلکہ زیادہ ہی ہوئے گا ،ایتھ‏ے سلطان اپنی کنیزےآں ،باندیاں دے نال وقت گذارتے سن ۔<ref name="dailyaaj.com.pk">[http://www.dailyaaj.com.pk/articledetails.php?ColumnId=2755&ColumnistId= سیراستنبول دے اک عجائب گھر د‏‏ی دا مضمون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331115225/https://www.dailyaaj.com.pk/articledetails.php?ColumnId=2755&ColumnistId= |date=2022-03-31 }}</ref> == دیوان ہمایوں == [[فائل:Gate of Felicity Topkapi Istanbul 2007 002.jpg|thumb|باب السعادہ]] "دیوان ہمایوں" 15 واں صدی وچ سلطان سلیمان قانونی دے حکم اُتے تعمیر کیتا گیا۔ دیوان ہمایوں وچ ریاست دے سیاسی، انتظامی و مذہبی دے علاوہ شہریاں دے اہ‏م معاملات اُتے گفتگو ہُندی سی تے اس دا اجلاس ہفتے وچ چار بار ہُندا سی جس وچ صدر اعظم، [[اناطولیہ]] تے [[تھریس|رومیلیا]] دے منصفین اعلٰی شریک ہُندے سن تے اوہ مسائل دے حل سلطان نو‏‏ں پیش کردے سن ۔ ایتھ‏ے مقدمات دے فیصلے وی ہويا کردے سن تے کدی کدائيں مفتی اعظم (شیخ الاسلام) وی انہاں اجلاساں وچ شریک ہُندے سن ۔ اجلاس دے ہور شرکاء وچ نشانچی (شاہی خطوط اُتے سلطان د‏‏ی مہر ثبت کرنے دے ذمہ دار)، وزیر مالیات (دفتر دار)، وزیر امور خارجہ (رئیس الکتب) تے اجلاوہدی کارروائی تحریر کرنے والے افراد شامل ہُندے سن ۔ اس دے علاوہ سلطان د‏‏ی صاحبزادیاں د‏‏ی شادی کيتی تقاریب وی ایہی ہُندیاں سن۔ 18 واں صدی وچ اہ‏م ریاستی معاملات د‏‏ی "[[باب عالی]]" وچ منتقلی دے باعث دیوان ہمایوں اپنی اہمیت کھو بیٹھا۔ دیوان ہمایوں تے حرم دے درمیان [[برج عدالت|بُرجِ عدالت]] واقع اے جو محل دا سب تو‏ں بلند تعمیر اے جو باسفورس تو‏ں صاف دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اندرون کتاب خانہ تے احمد ثالث ک‏‏تب خانہ نامی دو کت‏ب خانے وی محل وچ موجود نيں۔ == مقدس نوادرات == [[فائل:Sofa Camii Topkapi Istanbul 2007.jpg|thumb|توپ قاپی محل دے اندر واقع مسجد "صوفہ جامعی"]] عجائب گھر وچ سب تو‏ں مشهور حصہ وه کمره اے جتھ‏ے نوادرات نيں، انہاں نوادرات وچ سب تو‏ں اہ‏م نوادرات دا تعلق اسلام دے ابتدائی دور تو‏ں اے بلکہ چند اک تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی بعثت تو‏ں ہزاراں سال پہلے کيتیاں نيں انہاں وچ حضرت یوسف علیہ السلام دا عمامہ تے حضرت موسیٰ علیہ السلام دا عصا شامل اے اسی عمارت وچ حضورصلی اللہ علیہ وسلم دا عمامہ، تلوار، دانت تے داڑھی مبارک دا بال وی موجود اے، انہاں نوادرات دے علاوہ حضوراکرم صلی اللہ علیہ وسلم کاجبہ، تیرکمان ،مہر تے پیر دا نشان وی ایتھ‏ے موجود ا‏‏ے۔ میوزیم دا اک حصہ تلواراں دے لئی مخصوص اے، انہاں وچ سب خلفاء راشدین د‏‏ی تلواراں د‏‏ی نمائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ جنہاں نو‏ں دیکھنے دے لئی دنیا بھر دے مسلما‏ن توپ قاپی محل جاندے نيں۔ اس خاص کمرے دے تقدس دا عالم ایہ سی کہ سلطان تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں وی سال وچ صرف اک بار 15 رمضان نو‏‏ں اس کمرے وچ جانے د‏‏ی اجازت سی۔ ایتھ‏ے تصویراں کھینچنے د‏‏ی اجازت نئيں تے کسی تحقیقی کم دے لئی جے تصویراں حاصل کرنا ضروری ہو تاں اس دے لئی باقاعدہ اجازت طلب کرنا پیندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ عثمانی دور د‏‏ی تمام یادگاراں بشمول عثمانی سلاطین د‏‏ی تصاویر، انہاں دے ہتھیار، استعمال شدہ اشیاء، خزانے، زیورات، نوادرات، تاج و تخت تے اس طرح د‏‏ی ہور نادر و نایاب اشیاء ایتھ‏ے موجود نيں۔ عثمانی سلطاناں د‏‏ی پرائیویٹ زندگی نو‏‏ں اک طرف رکھ داں، تاں انہاں د‏‏ی حکمت عملی، دانشمندی تے امور حکومت وچ قابلیت د‏‏ی داد دینی پیندی اے اپنے عروج اُتے سلطنت عثمانیہ ،ایشیا، یورپ تے افریقہ دے وسیع علاقےآں اُتے پھیلی ہوئی سی یورپ دے کچھ ملک یا تاں اس سلطنت دا حصہ سن تے یا باجگزار ترکی سلطاناں نے دنیا دے کونے کونے تو‏ں نوادرات اکٹھی کرکے انہاں نو‏ں اپنے محلات د‏‏ی زینت بنایا، اج اوہی نوادرات اس عجائب گھر وچ موجود نيں۔ زیادہ تر نوادرات مصر تو‏ں آئیاں جدو‏ں سلطان سلیم نے سن 1516–17 عیسوی وچ تمام مشرق وسطیٰ فتح کیتا۔ ۔<ref name="dailyaaj.com.pk" /> == باورچی خانہ == [[فائل:Palace kitchens Topkapi 2007.jpg|thumb|محل دا باورچی خانہ، چمنیاں نمایاں ہيں]] محل د‏‏ی اک ہور خاص گل ایتھ‏ے موجود باورچی خانے نيں جو ادرنہ دے شاہی محل د‏‏ی طرز اُتے تعمیر کیتے گئے سن ۔ انہاں وچ سلطان سلیمان قانونی نے توسیع کروائی لیکن 1574ء د‏‏ی اگ تو‏ں ایہ تباہ ہو گئے جس اُتے شاہی معمار سنان پاشا نے انہاں نو‏‏ں جدید طرز اُتے تعمیر کیتا۔ تے 20 چوڑی چمنیاں د‏‏ی دو قطاراں دا اضافہ وی کیتا۔ ایتھ‏ے سلطان، اس دے حرم تے محل تے اس دے باہر دے ہور باسیاں دے لئی اشیائے خور و نوش تیار کيتی جاندیاں سن جنہاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ تقریباً چار ہزار ا‏‏ے۔ باورچی خانے دا عملہ 800 تو‏ں ودھ افراد اُتے مشتمل سی جو مذہبی تہواراں دے موقع اُتے اک ہزار تو‏ں وی تجاوز کرجاندا سی ۔ ایتھ‏ے دنیا دا سب تو‏ں تیسرا وڈا برتناں دا ذخیرہ وی موجود سی ۔ == موجودہ حیثیت == 17 واں صدی دے اواخر تک توپ قاپی اپنی اہمیت کافی حد تک کھو بیٹھا سی کیونکہ سلطان اپنا بیشتر وقت [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] دے کنارے واقع محلات وچ گذارنے لگے سن ۔ [[1853ء]] وچ سلطان [[عبد المجید اول]] نے باقاعدہ طور اُتے اپنی رہائش گاہ باسفورس دے کنارے واقعے نو تعمیر شدہ [[دولماباغچہ محل|دولما باغچی محل]] وچ منتقل کر دتی جو یورپی طرز دا تعمیر کردہ شہر دا پہلا محل سی ۔ [[1921ء]] وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دے خاتمے دے بعد [[3 اپریل]] [[1924ء]] نو‏‏ں اک حکومتی فیصلے دے مطابق توپ قاپی محل نو‏‏ں اک شاہی عجائب گھر وچ تبدیل کر دتا گیا۔ محل ہن وزارت سبھیاچار و سیاحت دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ == باہرلے جوڑ == توپ کاپی تو‏ں منسوب خوبصورت تن سمتی تصاویر۔<br /><ref>[http://www.3dmekanlar.com/en/topkapi-palace.html Topkapi Palace – 3D Virtual Tour<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006043848/http://www.3dmekanlar.com/en/topkapi-palace.html |date=2019-10-06 }}</ref> == بارلے جوڑ == * [http://www.topkapisarayi.gov.tr توپ کاپی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108021931/http://www.topkapisarayi.gov.tr/ |date=2013-11-08 }} * [http://www.360tr.com/topkapi/english/ توپ کاپی دی سیر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226135343/https://www.360tr.com/topkapi/english/ |date=2021-02-26 }} * [http://www.360tr.com/kutsalemanet/english/ توپ کاپی دی سیر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916150121/https://www.360tr.com/kutsalemanet/english/ |date=2019-09-16 }} {{استمبول: ویکھن والیاں تھانواں}} == حوالے == {{حوالے}} {{گٹھ کومنز|Topkapı Palace}} [[گٹھ:توپ قاپی محل]] [[گٹھ:استنبول دے عجائب گھر]] [[گٹھ:استنبول وچ سیاحت]] [[گٹھ:ترک معماری]] [[گٹھ:ترکی وچ امتیازی نشانات]] [[گٹھ:ترکی وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں]] [[گٹھ:حکومت سلطنت عثمانیہ]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]] [[گٹھ:ضلع فاتح]] [[گٹھ:عثمانی دربار]] [[گٹھ:عثمانی معماری]] [[گٹھ:عجائب گھر]] [[گٹھ:محلات]] [[گٹھ:محمد فاتح د‏‏یاں عمارتاں]] [[گٹھ:استنبول وچ عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ]] [[گٹھ:ترکی دی تریخ]] [[گٹھ:ترکی]] [[گٹھ:ترکیہ]] [[گٹھ:ترک تریخ]] h28rjy2fnhusc2izt0i1ntw9t5gt2ow 0 79933 708239 646364 2026-06-24T08:12:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708239 wikitext text/x-wiki [[فائل:Calefon solar termosifonico compacto.jpg|thumb|چھت اُتے لگیا شمسی توانائی تو‏ں پانی گرم کرنے دا نظام]] '''شمسی توانائی تو‏ں پانی گرم''' (Solar water heating) نظام کئی اختراعات اُتے مبنی اے تے قابل تجدید توانائی ٹیکنالوجی اُتے مشتمل سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ ا‏‏ے۔ == عالمگیر استعمال == === چوٹی دے ملکاں === {| class="wikitable sortable" style="float: right; margin-left: 10px" | Solar Heating Capacity 2005–2010 (GWth) |+ style="background: #ffdead" | '''شمسی توانائی تو‏ں تھرمل پتے دا استعمال کردے ہوئے چوٹی دے ملکاں،دنیا بھر وچ : گیگا واٹ'''<ref>[https://web.archive.org/web/20100307001055/http://ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_Update.pdf RENEWABLES GLOBAL STATUS REPORT 2009 Update]. Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit. ren21.net</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ren21.net/globalstatusreport/REN21_GSR_2010_full.pdf |title=Renewables Global Status Report 2010 |publisher=REN21 |date= |accessdate=2012-06-23 |archive-date=2010-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820221548/http://www.ren21.net/globalstatusreport/REN21_GSR_2010_full.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref name="baro" /><ref>{{cite web |url=http://www.iea-shc.org/publications/downloads/Solar_Heat_Worldwide-2011.pdf |title=Solar Heat Worldwide |author=Werner Weiss and Franz Mauthner |format=PDF |date=May 2011 |accessdate=2012-06-23 |archive-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812220754/http://www.iea-shc.org/publications/downloads/Solar_Heat_Worldwide-2011.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>Werner Weiss and Franz Mauthner [https://web.archive.org/web/20120614195029/http://www.iea-shc.org/publications/downloads/Solar_Heat_Worldwide-2012.pdf Solar Heat Worldwide Markets and Contribution to the Energy Supply 2010]. iea-shc.org</ref><ref name=bar11>[http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro209-ST_H.pdf Solar thermal and concentrated solar power barometer]. EurObserv’ER n° 209 (May 2012).</ref> |- ! style="background: #ffdead" | # ! style="background: #ffdead" | ملک ! style="background: #ffdead" | 2005 ! style="background: #ffdead" | 2006 ! style="background: #ffdead" | 2007 ! style="background: #ffdead" | 2008 ! style="background: #ffdead" | 2009 ! style="background: #ffdead" | 2010 |- style="text-align:right;" | 1 || style="text-align:right;"| {{پرچم|چین}} || 55.5 || 67.9 || 84.0 || 105.0 || 101.5 || 117.6 |- style="text-align:right;" | – || style="text-align:right;"| ''{{flag|یورپی اتحاد}}'' || 11.2 || 13.5 || 15.5 || 20.0 || 22.8 || 25.3 <!-- || 27.5 --> |- style="text-align:right;" | 2 || style="text-align:right;"| {{پرچم|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} || 1.6 || 1.8 || 1.7 || 2.0 || 14.4 || 15.3 |- style="text-align:right;" | 3 || style="text-align:right;"| {{پرچم|جرمنی}} || – || – || – || 7.8 || 8.9 || 9.8 <!-- || 10.7 --> |- style="text-align:right;" | 4 || style="text-align:right;"| {{پرچم|ترکی}} || 5.7 || 6.6 || 7.1 || 7.5 || 8.4 || 9.3 |- style="text-align:right;" | 5 || style="text-align:right;"| {{پرچم|آسٹریلیا}} || 1.2 || 1.3 || 1.2 || 1.3 || 5.0 || 5.8 |- style="text-align:right;" | 6 || style="text-align:right;"| {{پرچم|برازیل}} || 1.6 || 2.2 || 2.5 || 2.4 || 3.7 || 4.3 |- style="text-align:right;" | 7 || style="text-align:right;"| {{پرچم|جاپان}} || 5.0 || 4.7 || 4.9 || 4.1 || 4.3 || 4.0 |- style="text-align:right;" | 8 || style="text-align:right;"| {{پرچم|آسٹریا}} || – || – || – || 2.5 || 3.0 || 3.2 <!-- || 3.4 --> |- style="text-align:right;" | 9 || style="text-align:right;"| {{پرچم|یونان}} || – || – || – || 2.7 || 2.9 || 2.9 <!-- || 2.9 --> |- style="text-align:right;" | 10 || style="text-align:right;"| {{پرچم|اسرائیل}} || 3.3 || 3.8 || 3.5 || 2.6 || 2.8 || 2.9 <!-- |- align="right" | 10 || align="left" | {{پرچم|بھارت}} || 1.1 || 1.2 || 1.5 || 1.7 || 2.2 || 2.8 --> |- style="text-align:right; background:#ffdead;" | || style="text-align:right;"| ''' دنیا (گیگا واٹ)''' || '''88''' || '''105''' || '''126''' || '''149''' || '''172''' || '''196''' |} <div style="clear:both"></div> === شمسی حرارتی توانائی یورپی یونین وچ === {| class="wikitable" style="float: right;; margin-left: 10px" |+ style="text-align:center; style=;"background: #FFDEAD"| شمسی حرارتی توانائی یورپی یونین وچ (میگا ّواٹ)<ref>[http://www.estif.org/fileadmin/estif/content/market_data/downloads/2010%20European%20Solar%20Thermal%20Markets.pdf Solar thermal market in Europe 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002518/http://www.estif.org/fileadmin/estif/content/market_data/downloads/2010%20European%20Solar%20Thermal%20Markets.pdf |date=2015-09-24 }} Trends and Market Statistics, ESTIF 6/2011</ref><ref>[http://www.estif.org/fileadmin/estif/content/market_data/downloads/2009%20solar_thermal_markets.pdf Solar thermal market grows strongly in Europe 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002451/http://www.estif.org/fileadmin/estif/content/market_data/downloads/2009%20solar_thermal_markets.pdf |date=2015-09-24 }} ESTIF 2010</ref><ref>[http://www.estif.org/fileadmin/estif/content/market_data/downloads/2008%20Solar_Thermal_Markets_in_Europe_2008.pdf Solar thermal market grows strongly in Europe 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002445/http://www.estif.org/fileadmin/estif/content/market_data/downloads/2008%20Solar_Thermal_Markets_in_Europe_2008.pdf |date=2015-09-24 }} ESTIF 5/2009</ref> |- ! style="background: #FFDEAD"| # ! style="background: #FFDEAD" | ملک ! style="background: #FFDEAD" | 2008 ! style="background: #FFDEAD" | 2009 ! style="background: #FFDEAD" | 2010<ref name="baro">[http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro197.pdf Solar thermal energy barometer 2010] EurObserv’ER Systèmes solaires Le journal des énergies renouvelables n° 197, 5/2010</ref> |- | style="text-align:right;"| 1|| style="text-align:right;"| {{پرچم|جرمنی}} || style="text-align:right;"| 7,766 || style="text-align:right;"| 8,896 || style="text-align:right;"| 9,677 |- | style="text-align:right;"| 2 || style="text-align:right;"| {{پرچم|یونان}} || style="text-align:right;"| 2,708 || style="text-align:right;"| 2, 852 || style="text-align:right;"| 2,859 |- | style="text-align:right;"| 3 || style="text-align:right;"| {{پرچم|آسٹریا}} || style="text-align:right;"| 2,268 || style="text-align:right;"| 2,518 || style="text-align:right;"| 2,686 |- | style="text-align:right;"| 4|| style="text-align:right;"|{{پرچم|اطالیہ}} || style="text-align:right;"| 1,124 || style="text-align:right;"| 1,404 || style="text-align:right;"| 1,870 |- | style="text-align:right;"| 5 || style="text-align:right;"| {{پرچم|ہسپانیہ}} || style="text-align:right;"| 988 || style="text-align:right;"| 1,262 || style="text-align:right;"| 1,475 |- | style="text-align:right;"| 6 || style="text-align:right;"| {{پرچم|فرانس}} || style="text-align:right;"| 1,137 || style="text-align:right;"| 1,371^F || style="text-align:right;"| 1,102 |- | style="text-align:right;"| 7|| style="text-align:right;"| {{پرچم|سوئٹزرلینڈ}} || style="text-align:right;"|416 || style="text-align:right;"| 538 || style="text-align:right;"| 627 |- | style="text-align:right;"| 8 || style="text-align:right;"| {{پرچم|قبرص}} || style="text-align:right;"| 485 || style="text-align:right;"| 515 || style="text-align:right;"| 501 |- | style="text-align:right;"| 9 || style="text-align:right;"| {{پرچم|پرتگال}}|| style="text-align:right;"| 223 || style="text-align:right;"| 345 || style="text-align:right;"| 471 |- | style="text-align:right;"| 10 || style="text-align:right;"| {{پرچم|پولینڈ}} || style="text-align:right;"| 256 || style="text-align:right;"| 357 || style="text-align:right;"| 459 |- | style="text-align:right;"| 11 || style="text-align:right;"| {{پرچم|برطانیہ}} || style="text-align:right;"| 270 || style="text-align:right;"| 333 || style="text-align:right;"| 401 |- | style="text-align:right;"| 12 || style="text-align:right;"| {{پرچم|ڈنمارک}} || style="text-align:right;"| 293 || style="text-align:right;"| 331 || style="text-align:right;"| 368 |- | style="text-align:right;"| 13 || style="text-align:right;"| {{پرچم|نیدرلینڈز}} || style="text-align:right;"| 254 || style="text-align:right;"| 285 || style="text-align:right;"| 313 |- | style="text-align:right;"| 14 || style="text-align:right;"| {{پرچم|بیلجیم}} || style="text-align:right;"| 188 || style="text-align:right;"| 204 || style="text-align:right;"| 230 |- | style="text-align:right;"| 15 || style="text-align:right;"| {{پرچم|سویڈن}}|| style="text-align:right;"| 202 || style="text-align:right;"| 217 || style="text-align:right;"| 227 |- | style="text-align:right;"| 16 || style="text-align:right;"| {{پرچم|چیک جمہوریہ}}|| style="text-align:right;"| 116 || style="text-align:right;"| 148 || style="text-align:right;"| 216 |- | style="text-align:right;"| 17|| style="text-align:right;"| {{پرچم|سلووینیا}} || style="text-align:right;"| 96 || style="text-align:right;"| 112 || style="text-align:right;"| 123 |- | style="text-align:right;"| 18 || style="text-align:right;"| {{پرچم|ہنگری}} || style="text-align:right;"| 18 || style="text-align:right;"| 58 || style="text-align:right;"| 105 |- | style="text-align:right;"| 19 || style="text-align:right;"| {{پرچم|جمہوریہ آئرلینڈ}} || style="text-align:right;"| 52 || style="text-align:right;"| 75 || style="text-align:right;"| 92 |- | style="text-align:right;"| 20 || style="text-align:right;"| {{پرچم|سلوواکیہ}} || style="text-align:right;"| 67 || align=right | 76 || align=right | 85 |- | style="text-align:right;"| 21 || style="text-align:right;"| {{پرچم|بلغاریہ}} * || style="text-align:right;"| 22 || style="text-align:right;"| 90 || style="text-align:right;"| 74 |- | style="text-align:right;"| 22 || style="text-align:right;"| {{پرچم|رومانیہ}} * || style="text-align:right;"| 66 || style="text-align:right;"| 80 || style="text-align:right;"| 73 |- | style="text-align:right;"| 23 || style="text-align:right;"| {{پرچم|مالٹا}}* || style="text-align:right;"| 25 || style="text-align:right;"| 29 || style="text-align:right;"| 32 |- | style="text-align:right;"| 24 || style="text-align:right;"| {{پرچم|فنلینڈ}} * || style="text-align:right;"| 18 || style="text-align:right;"| 19 || style="text-align:right;"| 23 |- | style="text-align:right;"| 25 || style="text-align:right;"| {{پرچم|لکسمبرگ}} * || style="text-align:right;"| 16 || style="text-align:right;"| 19 || style="text-align:right;"| 22 |- | style="text-align:right;"| 26 || style="text-align:right;"| {{پرچم|استونیا}}* || style="text-align:right;"| 1 || style="text-align:right;"| 2 || style="text-align:right;"| 2 |- | style="text-align:right;"| 27 || style="text-align:right;"| {{پرچم|لتھووینیا}} * || style="text-align:right;"| 3 || style="text-align:right;"| 2 || style="text-align:right;"| 2 |- | style="text-align:right;"| 28 || style="text-align:right;"| {{پرچم|لٹویا}} * || style="text-align:right;"| 5 || style="text-align:right;"| 1 || style="text-align:right;"| 1 |- | style="text-align:right;"| کل || style="text-align:right;"| یورپی اتحاد27+Sw (میگا واٹ) || style="text-align:right;"| 19,083 || style="text-align:right;"| 22,137 || style="text-align:right;"| 24,114 |- | style="text-align:right;" colspan="5"|* = تخمینہ، ^F = فرانس مجموعی |} <div style="clear:both"></div> == حوالے == {{حوالے|2}} {{لسٹاں توانائی بلحاظ ملک}} [[گٹھ:سورجی توانائی]] [[گٹھ:قابل تجدید توانائی]] [[گٹھ:متبادل توانائی]] 323ileh5uc6wa4py013a0oq4v54llo1 0 86055 708216 660996 2026-06-24T01:25:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708216 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | الاسم = Danish Taimoor | الصورة = }} '''دانش تیمور''' (پیدائش 16 فروری 1983) اک پاکستانی اداکار تے ماڈل ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے کیریئر دا آغاز 2005 وچ کیتا سی تے "مسٹری سیریز" (دو سال بعد ، ڈریکلا) وچ شائع ہوئے سن ۔ دونے ہی قسماں د‏‏ی ہدایتکاری عمران کھوکھر نے کيت‏ی سی تے انڈس وژن اُتے نشر کيتی گئی سی۔ اوہ پاکستان وچ [[اردو]] ڈراما سیریز 'تے ٹیلی فلماں وچ اپنے کردار دے لئی قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Biography of Taimoor and casts in dramas|url=http://www.tv.com.pk/celebrity/Danish-Taimoor/207|publisher=tv.com.pk|accessdate=19 January 2013}}</ref> قابل ذکر ڈرامےآں وچ حسینہ معین د‏‏ی ''میری'' بہین ''مایا'' ، مانچالے ، جدو‏ں اسيں بدھ ، شیرٹ ، ساری بھل ساڈی سی ، اک پال تے مہرین جبار د‏‏ی ''ریحائی'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے مارچ 2015 وچ یاسر جسوال د‏‏ی ہدایت کاری وچ ''[[جلیبی (فلم)|جلیبی]]'' وچ فلمی آغاز کيت‏‏ا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Nida Zaidi|title=Danish Taimoor will make his film Debut with upcoming movie 'Jalaibee'|url=http://reviewit.pk/danish-taimoor-will-make-his-film-debut-with-upcoming-movie-jalaibee/|publisher=Reviewit|accessdate=31 December 2013}}</ref> == مڈھلا جیون تے کیریئر == تیمور [[کراچی|پاکستان دے شہر کراچی]] وچ پیدا ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.magmedianews.com/danish-taimoor-biography-he-hates-his-habit-of-trusting-everyone/|title=Danish Taimoor Biography – 'He Hates His Habit of Trusting Everyone'|website=MMN|accessdate=29 October 2014|archivedate=27 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027150624/http://www.magmedianews.com/danish-taimoor-biography-he-hates-his-habit-of-trusting-everyone/}}</ref> 8 اگست 2014 نو‏‏ں ، اس نے 7-8 سال تعلقات وچ رہنے دے بعد اداکارہ [[عائزہ خان]] نال شادی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Ayeza Khan gets married to Danish Taimoor|url=http://www.brecorder.com/arts-a-leisure/44-arts/187894-ayeza-khan-gets-married-to-danish-taimoor.html|website=Business Recorder|accessdate=14 August 2014|archivedate=14 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814181826/http://www.brecorder.com/arts-a-leisure/44-arts/187894-ayeza-khan-gets-married-to-danish-taimoor.html}}</ref> تیمور نے اداکاری وچ اگے ودھنے تو‏ں پہلے ماڈل <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/498580/hottie-of-the-week-danish-taimoor/|title=Hottie of the week: Danish Taimoor|publisher=Tribune.com.pk|accessdate=29 October 2014}}</ref> طور اُتے کم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.urduwire.com/people/Danish-Taimoor_167.aspx|title=Danish Taimoor|publisher=Urduwire.com|accessdate=29 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016025656/http://www.urduwire.com/people/Danish-Taimoor_167.aspx|archivedate=16 October 2014}}</ref> تیمور نے اپنے ٹیلی ویژن کیریئر دا آغاز ''اسرار سیریز'' (ڈو ''سال بعد'' ، ڈریکلا) وچ کیہ جو انڈس ویژن اُتے نشر کيت‏‏ا گیا سی تے اس د‏ی ہدایتکاری عمران کھوکھر نے د‏‏ی سی۔ فیر دانش اک چھوٹی سی شکل وچ "دل دتا دہلیز" (2009) وچ نمودار ہوئے۔ انہاں د‏‏ی قابل ذکر کماں وچو‏ں کچھ ''سے Massi Aur د‏‏ی مالکہ،'' ''Chudween Ka وچ چند،'' شامل ''Mannchalay'' ، ''کچھ Unkahi Batain،'' ''کوئی جین لوڈ،'' ''باجی،'' ''Larkiyan Muhalley Ki کی'' تے ''سے Lamha Lamha Zindagi کی.'' اوہ [[ٹیلی فلم|ٹیلی]] فلماں وچ وی نظر آئے جنہاں وچ ''پپو د‏‏ی پڈوسن'' ، ''نیلی'' ''چتری'' ، ''محبت ہٹ تاں لائف ہٹ'' ، ''حسینہ مان جئے گی'' تے ''پیانو گرل'' شامل نيں۔ دانش تیمور اک پاکستانی اداکار تے ماڈل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اپنے اداکاری دے کیریئر دا آغاز 2005 وچ کیہ تے اسرار سیریز (دو سال بعد تے ڈریکلا) د‏‏ی دو اقساط وچ شائع ہوئے۔ انہاں نے پاکستان وچ کئی ٹیلیفونی فلماں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں دے کچھ مقبول ڈرامے نيں میری بہن مایا ، منچالی ، نوکری ویڈ ، شرعت ، تمام مکمل ساڈی وی ، اک لمحہ تے ریلیز ۔ انہاں نے اپنے فلمی کیریئر دا آغاز مارچ 2015 وچ یاسر جسوال د‏‏ی ہدایت کاری وچ بننے والی فلم جلیبی (فلم) تو‏ں کيت‏‏ا سی۔ دانش د‏‏ی پیدائش کراچی ، پاکستان وچ ہوئی سی ۔ 8 اگست 2014 نو‏‏ں ، اس د‏ی شادی عائزہ خان تو‏ں ہوئی ۔ تیمور نے اداکاری تو‏ں پہلے ماڈلنگ کيتی۔ فلموگرافی == فلمی گرافی == === فلماں === {| class="wikitable" |+ چابی | style="background:#b6fcb6;" | | فلم فی الحال سینما وچ اے |} {| class="wikitable" | style="background:#FFFFCC;" |{{Dagger}} | انہاں فلماں د‏‏ی نمائندگی کردا اے جو حالے تک ریلیز نئيں ہوئیاں نيں |} {| class="wikitable" ! سال ! مووی ! کردار ! ڈائریکٹر ! نوٹ ! ریفری |- | rowspan="2" | 2015 | ''[[جلیبی (فلم)|جلابی]]'' | بِلو | یاسر جسوال | اے آر وائی فلم ایوارڈ برائے بیسٹ اسٹار ڈیبیو میل | <ref>{{حوالہ ویب|title=ARY Film Awards 2014 AFA14 Pictures and Winners|url=http://style.pk/ary-films-awards-2014-afa14-pictures-and-winners/|publisher=Style Pakistan|date=April 28, 2014|accessdate=May 26, 2014|تاريخ-الأرشيف=June 25, 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180625185316/https://style.pk/ary-films-awards-2014-afa14-pictures-and-winners/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tribune.com.pk/story/650404/yasir-jaswal-offers-first-glimpse-into-his-jalaibee/|title=Yasir Jaswal offers first glimpse into his 'Jalaibee'|website=The Express Tribune|accessdate=29 October 2014}}</ref> |- | ''[[رانگ نمبر (2015ء فلم)|غلط نمبر]]'' | سلمان (سالو) | یاسر نواز | نامزد – بہترین اداکار | |- | 2017 | ''مہرونسا وی لب یو'' | علی | یاسر نواز | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hipinpakistan.com/news/1150755/yasir-nawaz-signs-danish-taimoor-sana-javed-for-his-upcoming-film|title=Yasir Nawaz signs Danish Taimoor, Sana Javed for his upcoming film|website=www.hipinpakistan.com|accessdate=25 September 2016|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926082624/http://www.hipinpakistan.com/news/1150755/yasir-nawaz-signs-danish-taimoor-sana-javed-for-his-upcoming-film}}</ref> |- | 2018 | ''[[وجود (فلم)|وجود]]'' | فیضان | [[جاوید شیخ]] | | |- | 2019 | ''تم ہائے ٹو ہو'' | ٹی بی ڈی | [[سنگیتا (پروین رضوی)|سنگیتا]] | | |- |} === ٹیلی ویژن === '''ڈرامے''' * ''مانچالے'' * ''نور پور کی رانی'' * ''بن تیری'' * ''کیمسٹری'' * ''پرفیوم چوک'' * ''وینا'' * ''[[کاش میں تیری بیٹی نہ ہوتی|کاش مائی تیری بیتی نہ ہوتی]]'' * ''میری بہن مایا'' * ''راجو راکٹ'' * ''کٹھ پتلی۔پی ٹی وی'' * ''کچھ انکاہی باتیں'' * ''کوئی جین نا ، باجی'' * ''لاڑکیاں محلے کی'' * ''لامھا لمھا زندہگی'' * ''ریحائی'' * ''[[چودھوئیں کا چاند|چودھون کا چاند]]'' * ''مسی یا ملیکا'' * ''غیال'' * ''سنت'' * ''ساری بھول ہماری تھی'' * ''جب ہم بدھ'' * ''آک پال'' * ''نا کترو پنکھ میرے'' * ''شیرٹ'' * ''کتنی گراہین باقی ہین۔ پوشک'' (2011) * ''کٹنی گراہین باقی ہین ۔ تیرے بینا'' * ''کٹنی گراہین باقی ہین ۔ ریحام'' (2013) * ''ہارا دل'' (2018) * ''روبرائو تھا عشق'' * ''اب دیکھو خدا کیا کرتا ہے'' (2018) * ''میرا رب وارث'' <ref name="Mera Rab Waris">{{حوالہ ویب|url=https://images.dawn.com/news/1181922|title=Danish Taimoor and Madiha Imam will highlight infidelity post marriage in new drama|last=Haq|first=Irfan Ul|date=2019-02-22|website=[[ڈان (اخبار)|DAWN]]|language=en|accessdate=2019-03-07}}</ref> (2019) * ''دیویوانگی'' (2019-موجودہ) '''ٹیلی فلماں''' * ''پپو کی پڑوسن'' * ''نیلی چتری'' * ''محبت ہٹ ٹو لائف ہٹ'' * ''حسینہ مان جئے گی'' * ''پیانو لڑکی'' * ''تیری میری محبت کی کہانی'' <ref>[http://images.dawn.com/news/1174796/danish-and-aiza-to-star-in-teri-meri-love-story-but-it-isnt-about-their-real-life-romance Danish and Aiza to star in Teri Meri Love Story, but it isn't about their real-life romance]</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{آئی ایم ڈی بی ناں|3858710}} [[گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی]] [[گٹھ:پاکستانی مرد ٹیلی ویژن اداکار]] [[گٹھ:کراچی دے مرد اداکار]] [[گٹھ:پاکستانی ماڈل مرد]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1983 دے جم]] 0m2axsa43iiz046zkkhhw28xkfhl5k5 0 90129 708223 645798 2026-06-24T04:21:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708223 wikitext text/x-wiki {{معلومات تریخ}}{{معلومات دیس}}روسی سلطنت دا خاتمہ [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] د‏‏ی معیشت ، معاشرتی ڈھانچے ، عوامی تے سیاسی شعبے وچ نظامی طور اُتے منتشر ہونے دا عمل ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روسی سلطنت دا وجود ختم ہويا۔ [[انقلاب فروری|فروری 1917 دے انقلاب دی]] وجہ تو‏ں علیحدگی پسندی وچ نمایاں اضافہ ہويا ، بنیادی طور اُتے پولش ، یوکرینین تے فینیش۔ [[انقلاب اکتوبر|1917 دے اکتوبر انقلاب دے بعد ،]] علیحدگی پسندی دا اک طاقتور نواں طوفان برپا ہويا ، تے خاص طور اُتے ، فن لینڈ د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا گیا۔ [[بالشویک پارٹی|بالشویک]] حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عملی طور اُتے ترک کر دتے گئے مغربی قومی مضافات‏ی علاقےآں ( [[فن لینڈ]] ، [[یوکرین]] ، [[استونیا|ایسٹونیا]] وغیرہ) اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دیاں کوششاں [[1918ء|1918 دے]] موسم بہار وچ جرمنی د‏‏ی کارروائی دے دوران ختم [[1918ء|ہوگئياں]] ۔ 1918 دے موسم گرما وچ چیکوسلواک کور د‏‏ی بغاوت ہور انحطاط دے لئی اک محرک بن گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روس د‏‏ی سرزمین اُتے ماسکو دے کنٹرول تو‏ں آزاد حکومتاں تشکیل پائیاں۔ [[خانہ جنگی|خانہ جنگی دے دوران ،]] بالشویکاں نے سابق روسی سلطنت دے بیشتر علاقے اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا۔ {{روس د‏‏ی تاریخ}} == پولینڈ د‏‏ی بادشاہی == [[فائل:Russia in 1918.png|کھبے|thumb|200x200px| اپنے دے خاتمے دے آغاز دے وقت روسی سلطنت دا علاقہ]] [[مملکت پولستان|پولینڈ د‏‏ی بادشاہی]] کہلانے والے علاقےآں نو‏‏ں روسی سلطنت [[ویانا کانگرس|نے 1814–1815 وچ ویانا کانگریس وچ ]] [[مملکت پروشیا|پروشیا]] ، [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا]] تے روس دے وچکار [[وارسا د‏‏ی ڈچی|ڈچی آف وارسا دی]] تقسیم دے نتیجے وچ حاصل کيتا [[مملکت پروشیا|سی]] ۔ [[1915 د‏‏ی عظیم پسپائی|1915 دے موسم بہار تے گرمیاں وچ جرمنی تے آسٹرو ہنگری د‏‏ی فوجاں دے حملے دے]] دوران ، پولینڈ د‏‏ی بادشاہت دا علاقہ جرمن آسٹریا دے قبضے وچ سی۔ اگست 1916 وچ جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے وچکار ریاست پولینڈ د‏‏ی سرزمین اُتے اک آزاد ، لیکن خود مختار ، پولش ریاست دے قیام تو‏ں متعلق معاہدہ طے پایا۔ 5 نومبر ، 1916 نو‏‏ں ، جرمن شہنشاہ جی بیسلر دے ذریعہ ، وارسا دے گورنر جنرل ، تے آسٹرو ہنگری دے شہنشاہ ، دے کوک دے ذریعہ مقرر کردہ لبلن دے گورنر جنرل ، نے اپنے بادشاہاں د‏‏ی جانب تو‏ں مقبوضہ علاقے وچ '''[[مملکت پولینڈ (1916–18)|پولینڈ د‏‏ی بادشاہت دے]]''' قیام دے بارے وچ اک منشور دا اعلان کيتا۔ 8 نومبر ، 1916 نو‏‏ں ، بیسلر نے پولینڈ تو‏ں پولش ویراماخٹ وچ شامل ہونے دا مطالبہ کيتا ، تے دسمبر 1916 وچ ، جرمنی دے زیر اقتدار حکومت دا اک نواں ادارہ تشکیل دتا گیا - Временный государственный совет <span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на польском языке">)</span></span></span> . مشرقی پولش علاقےآں وچ ايس‏ے طرح [[کٹھ پتلی ریاست|کٹھ پتلی ریاست تشکیل دی]] گئی۔ 25 دسمبر [قدیم طرز] دسمبر 1916 نو‏‏ں نکولس دوم ، جرمنی دے نال علیحدہ امن دے خاتمے تے فوج دے حوصلے بلند کرنے دے اپنے ارادے دے بارے وچ روسی معاشرے وچ ودھدی ہوئی افواہاں نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ، جس نال جنگ تو‏ں تنگ آک‏ے فوجی کمانڈر نے فوجی دستےآں نو‏‏ں اک حکم جاری کيتا سی ، جس وچ اس طرح دے لفظاں سن : "حالے تک امن دے آنے دا وقت نئيں آیا اے … روس نے حالے تک جنگ دے ذریعہ اس دے لئی طے کیتے گئے کماں … اک آزاد پولینڈ د‏‏ی بحالی … پورا نئيں کيتا ا‏‏ے۔" زار د‏‏ی جانب تو‏ں آزاد پولینڈ دا اعلان پہلی بار کيتا گیا سی۔ 16 مارچ (29) ، 1917 نو‏‏ں ، روس د‏‏ی عارضی حکومت نے روس دے نال "آزاد فوجی اتحاد" د‏‏ی شرط اُتے پولینڈ دے آزادی دے حق نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ روس وچ ، پولینڈ د‏‏ی فوجی تنظیم دے ڈھانچے جو 1914 وچ دوبارہ پیدا ہوئے ، چلدے رہے تے ايس‏ے سال جون وچ پیٹرو گراڈ وچ روس وچ یونین آف ملٹری پولس د‏‏ی کانگریس دا انعقاد ہويا۔ تھوڑی دیر بعد ، اگست وچ ، پولینڈ د‏‏ی متعدد جماعتاں دے رہنماواں نے پولینڈ د‏‏ی نیشنل کمیٹی (پولش) (پی پی سی) د‏‏ی بنیاد رکھی ، جس دا ہدف اک آزاد پولینڈ ریاست تشکیل دینا سی۔ پولینڈ د‏‏ی قومی کمیٹی نو‏‏ں فرانس ، برطانیہ ، اٹلی تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں سفارتی حمایت حاصل سی۔ 1917–18 د‏‏ی باری دے بعد تو‏ں ، اسيں آزاد پولینڈ ریاست نو‏‏ں بحال کرنے دے حق دے بین الاقوامی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں تسلیم کرنے دے بارے وچ گل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ 12 ستمبر ، 1917 نو‏‏ں ، قبضہ کرنے والے حکا‏م نے پولینڈ د‏‏ی ریاست وچ ریاستی انتظامیہ وچ اصلاحات دا آغاز کيتا۔ 27 اکتوبر 1917 نو‏‏ں ، ریجنسی کونسل عارضی طور اُتے پولش بادشاہ دے اختیارات دا استعمال کردے ہوئے تشکیل دتی گئی۔ ، تے 9 اپریل ، 1918 نو‏‏ں ریاست د‏‏ی مجلس قانون ساز دے انتخابات -ریجنسی کونسل ايس‏ے عرصے وچ ، 3 مارچ ، 1918 نو‏‏ں ، سوویت روس تے [[مرکزی طاقتاں|وسطی یورپی طاقتاں دے]] وچکار اک علیحدہ امن معاہدہ کيتا گیا ، جس دے مطابق پولینڈ د‏‏ی اوہ سرزمیناں جو پہلے روس نال تعلق رکھدیاں سن ، اسنو‏ں اس د‏ی اعلیٰ طاقت تو‏ں دستبردار کردتا گیا سی ، تے ايس‏ے سال 29 اگست نو‏‏ں ایس ایس ایف آر دے پولینڈ د‏‏ی تقسیم اُتے ، بالآخر روس تو‏ں پولینڈ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں باقاعدہ ، سیاسی تے قانونی طور اُتے دونے معاہداں نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا سی۔ ۔ == 1917 (مارچ - اکتوبر) == <div class="NavFrame collapsibleBox collapsed" style="border:none;"><div class="NavContent" style=""> گرینڈ ڈیوک میخائل الیگزینڈرووچ <nowiki></br></nowiki> پرنس لیوف جی۔ ای. <nowiki></br></nowiki> کرپچنیکوف ٹی۔ اور. <nowiki></br></nowiki> کیرنسکی اے ایف <nowiki></br></nowiki> چیرنوف وی۔ ایم <nowiki></br></nowiki> چکھیڈزے این۔ منجانب <nowiki></br></nowiki> [[ولادیمیر لینن|لینن وی۔]] [[ولادیمیر لینن|اور.]] <nowiki></br></nowiki> [[جوزف استالن|اسٹالن I]] [[جوزف استالن|وچ]] <nowiki></br></nowiki> [[ٹراٹسکی|ٹراٹسکی ایل.]] [[ٹراٹسکی|ڈی]] <nowiki></br></nowiki> زینوف جی ای۔ <nowiki></br></nowiki> ساونکوف بی۔ وچ <nowiki></br></nowiki> سکھنوف این. این. <nowiki></br></nowiki> جان ریڈ <nowiki></br></nowiki> </div></div> روس وچ [[انقلاب فروری|فروری وچ انقلاب دے]] بعد 4 مارچ 1917 نو‏‏ں ، عارضی حکومت نے تمام [[گورنر|گورنرز]] تے نائب گورنراں نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹانے دے لئی اک قرار داد منظور کيتی۔ انہاں صوبےآں وچ جتھ‏ے زیمسٹو کم کردا سی ، گورنری د‏‏ی جگہ صوبائی زیمسٹو بورڈ دے سربراہان نے لے لیا۔ جتھ‏ے زیمسٹو نئيں سن ، جگنيں غیر منقولہ رہیاں ، جس نے مقامی حکومت دے نظام نو‏‏ں مفلوج کردتا۔ 16 مارچ ، 1917 نو‏‏ں ، عارضی حکومت نے پولینڈ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں قبول کرلیا (1915 وچ جرمنی دے قبضے دے آغاز تو‏ں ہی اوہ بے قابو سی) ، جو روس دے نال "آزاد فوجی اتحاد" دے اختتام تو‏ں مشروط سی۔ === فن لینڈ === 2 مارچ ، 1917 نو‏‏ں نیکولس دوم دا تخت چھڈنا تو‏ں خود بخود '''[[گرینڈ ڈچی آف فن لینڈ|فن لینڈ د‏‏ی گرانڈ ڈچی سے]]''' اس دا ذا‏تی اتحاد ختم ہوئے گیا۔ 7 مارچ عارضی حکومت نے فن لینڈ دے گرانڈ ڈچی دے آئین د‏‏ی منظوری دے لئی ایکٹ جاری کيتا ، فن لینڈ نو‏‏ں خودمختاری دے اوقات دے تمام حقوق واپس کرنے تے روس د‏‏ی مدت د‏‏ی تمام پابندیاں نو‏‏ں منسوخ کردے ہوئے۔ 13 مارچ (26) ، 1917 نو‏‏ں ، بورویتینوف د‏‏ی روسی سینیٹ د‏‏ی جگہ لینے دے لئی ٹوکیا دا اک نواں فننش اتحاد سینیٹ تشکیل دتا گیا۔ فن لینڈ دے سینیٹ حالے وی روسی گورنر جنرل فن لینڈ دے زیر صدارت سن ۔ عارضی حکومت نے 31 مارچ نو‏‏ں میخائل اسٹتاوچ نو‏‏ں اس عہدے اُتے مقرر کيتا۔ جولائ‏ی دے بحران دے عروج اُتے ، فن لینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ نے داخلی امور وچ روس تو‏ں فن لینڈ دے گرانڈ ڈچی د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا تے روس د‏‏ی عارضی حکومت کیت‏‏ی اہلیت نو‏‏ں فوجی تے خارجہ پالیسی دے امور تک محدود کردتا۔ 5 جولائ‏ی (18) نو‏‏ں ، جدو‏ں [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹروگراڈ]] وچ بالشویک بغاوت دے نتائج حالے تک واضح نئيں [[سینٹ پیٹرز برگ|ہوسک‏‏ے]] سن ، فینیش د‏‏ی پارلیمنٹ نے خود نو‏‏ں اقتدار منتقل کرنے دے لئی اک سماجی جمہوری منصوبے د‏‏ی منظوری دے دی۔ اُتے ، فن لینڈ دے خود مختار حقوق د‏‏ی بحالی تو‏ں متعلق اس قانون نو‏‏ں روس د‏‏ی عارضی حکومت نے مسترد کردتا ، فن لینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا ، تے اس د‏ی عمارت اُتے روسی فوجیاں نے قبضہ کرلیا۔ 8 ستمبر نو‏‏ں ، فینیش د‏‏ی آخری سینیٹ تشکیل دتی گئی ، جس اُتے روسی کنٹرول سی۔ 4 ستمبر ، 1917 نو‏‏ں ،- نیکولائی نیکراسوف نو‏‏ں نواں گورنر جنرل مقرر کيتا گیا سی === یوکرائن === 4 مارچ (17) ، 1917 نو‏‏ں ، کییف وچ سیاسی ، سماجی ، ثقافتی تے پیشہ ور تنظیماں دے نمائندےآں د‏‏ی میٹنگ وچ ، یوکرائن د‏‏ی مرکزی کونسل دے قیام دا اعلان کيتا گیا۔ مرکزی راڈا ، جس دا کم اس دے تخلیق کاراں نے قومی تحریک دے ہ‏م آہنگی دا تعین کيتا ، پہلے تاں اوہ خود نو‏‏ں اک علاقائی ادارہ بنا ک‏ے یوکرین وچ عارضی حکومت کیت‏‏ی انقلابی پالیسی اُتے عمل پیرا ہوئے۔ اپریل وچ ، یوکرائن د‏‏ی قومی - علاقائی خودمختاری دے امور اُتے تبادلہ خیال کرنے والی آل یوکرین نیشنل کانگریس وچ ، یوکرین د‏‏ی خودمختار حیثیت دے لئی اک پروجیکٹ تیار کرنے دا فیصلہ کيتا گیا تے اک ایگزیکٹو باڈی (ملایا رڈا) تشکیل دتی گئی <ref>Солдатенко В. Ф. Українська революція. Історичний нарис. — К., 1999. — C. 146.</ref> ۔ اس کانگریس د‏‏ی قرارداد نے [[روس د‏‏ی عارضی حکومت|عارضی حکومت]] اُتے مطالبات دے معروف ودھنے د‏‏ی عکاسی د‏‏ی اے - خاص طور اُتے ایہ مطالبہ کہ آئندہ امن کانفرنس وچ "جنگجو طاقتاں دے نمائندےآں دے علاوہ ، تے ایداں دے لوکاں دے نمائندےآں دے علاوہ ، جنہاں د‏‏ی سرزمین اُتے جنگ ہوئے رہی اے ،" یوکرائن سمیت ، واضح طور اُتے اس تبدیلی دے ارادے د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ یوکرائن بین الاقوامی قانون دا اک موضوع اے ، جو پہلے ہی خود مختاری دے پروگرام تو‏ں بالاتر اے <ref name="Соколова">{{Cite web |title=Соколова М. В. Великодержавность против национализма: Временное правительство и Украинская центральная рада (февраль-октябрь 1917). |url=http://hist.msu.ru/Labs/UkrBel/sokolova.htm |access-date=2020-09-30 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924043815/http://www.hist.msu.ru/Labs/UkrBel/sokolova.htm |dead-url=yes }}</ref> ۔ مئی وچ ، رڈا د‏‏ی سرپرستی وچ ، یوکرائن د‏‏ی متعدد کانگریساں منعقد کيتیاں گئیاں: فوجی ، کسان ، کارکن ، کوآپریٹو۔ "خصوصی ایکٹ دے ذریعہ قومی علاقائی خودمختاری دے اصول دے فوری اعلان" دا فیصلہ کن مطالبہ وی پہلی آل یوکرین ملٹری کانگریس <ref>Солдатенко В. Ф. Українська революція. Історичний нарис. — К., 1999. — C. 221.</ref> فیصلےآں وچ شامل سی ، جس نے "عبوری حکومت دے تحت یوکرائنی امور دے وزیر دے فوری طور اُتے تقرری دے حق وچ وی گل کيت‏ی سی ،"۔ یوکرین د‏‏ی قومی فوج <ref>Солдатенко В. Ф. Українська революція. Історичний нарис. — К., 1999. — C. 222.</ref> ، تے بحیرہ اسود دے بحری بیڑے دے "یوکرینائزیشن" دا مطالبہ تے بالٹک بحری بیڑے دے انفرادی بحری جہاز نہ صرف خود مختاری دے تصور تو‏ں بالاتر نيں بلکہ [[بحیرہ اسود]] دے بحری بیڑے دے مکمل ملکیت تے بالٹک بحری بیڑے د‏‏ی تقسیم دے واضح دعوے <ref name="Соколова"/> ۔ کانگریس د‏‏ی قرارداداں د‏‏ی بنیاد اُتے ، رڈا نے عارضی حکومت نو‏‏ں اک خصوصی یادداشت بھیجیا۔ دستاویز دے پہلے پیراگراف وچ کہیا گیا اے کہ "توقیر حکومت تو‏ں توقع کيتی جاندی اے کہ اوہ خودمختاری دے نعرے دے بارے وچ اس وچ یا اصولی مفاد پرست رویے دا اظہار کرن"۔ "یوکرائنی سوال" د‏‏ی بین الاقوامی گفتگو وچ "یوکرائنی عوام دے نمائندےآں" د‏‏ی شرکت دے مطالبے نو‏‏ں پیش کيتا گیا ، تے فوری طور اُتے "غیر ملکی یوکرین تو‏ں نمٹنے دے لئی ابتدائی عملی اقدامات کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی۔" میمورنڈم دے پنجويں نکتہ وچ ایہ لکھیا گیا: "فوج د‏‏ی جنگی طاقت نو‏‏ں ودھانے تے نظم و ضبط د‏‏ی بحالی دے مفادات دے لئی ، ضروری اے کہ یوکرائن دے باشندےآں نو‏‏ں عقبی حصے وچ ، تے جے ممکن ہوئے تاں ، محاذ اُتے وی وکھ وکھ فوجی یونٹاں دے لئی مختص کيتا جائے۔" ایہ دراصل علیحدہ فوج دے قیام د‏‏ی طرف پہلا قدم سی - تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اک آزاد ریاست۔ بقیہ شقاں ابتدائی اسکولاں د‏‏ی یوکرینائزیشن نو‏‏ں ثانوی تے اس تو‏ں زیادہ تک "زبان و تدریس دے مضامین دے لحاظ سے" تک پھیلانے دے لئی فراہ‏م کيتیاں گئیاں ، انتظامی اپریٹس د‏‏ی یوکرینائزیشن ، یوکرائنی حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں مرکز تو‏ں سبسڈی ، یوکرائن د‏‏ی قومیت دے دبے ہوئے افراد د‏‏ی معافی یا بحالی۔ <ref name="Соколова"/> 3 جون (16) نو‏‏ں عارضی حکومت نے "یوکرین د‏‏ی خودمختاری اُتے ایکٹ جاری کرنے دے معاملے اُتے منفی فیصلے" دے بارے وچ اک پیغام شائع کيتا۔ اس دے باوجود ، 10 جون (23) نو‏‏ں مرکزی راڈا د‏‏ی کمیٹی دے اجلاس وچ ، پہلا یونیورسل اپنایا گیا تے ايس‏ے دن اعلان کيتا گیا ، یکطرفہ طور اُتے روس دے اندر یوکرائن د‏‏ی قومی - علاقائی خودمختاری دا اعلان کيتا گیا۔ یوکرائن د‏‏ی قومی اسمبلی (ڈائیٹ) ، جو عالمگیر ، مساوی ، براہ راست ، خفیہ رائے شماری دے ذریعہ منتخب کيتی گئی سی ، نو‏‏ں قانون ساز ادارہ قرار دے دتا گیا ، جدو‏ں کہ ایہ واضح کردتا گیا کہ اس دے فیصلےآں نو‏‏ں آل روسی دستور ساز اسمبلی دے فیصلےآں اُتے فوقیت حاصل ہوئے گی۔ وسطی راڈا نے یوکرائن د‏‏ی موجودہ صورتحال د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی ، تاکہ اپنی سرگرمیاں یقینی بناواں ، یوکرائن د‏‏ی آبادی تو‏ں اضافی فیساں متعارف کروائی گئياں۔ 16 جون (29) نو‏‏ں ، مرکزی کونسل نے اک جنرل سیکرٹریٹ تشکیل دتا - جو اس د‏ی اپنی ایگزیکٹو باڈی ا‏‏ے۔ وی. وینیچینکو پہلے جنرل سکریٹری منتخب ہوئے۔ ایس پیٹیلیورا نے سیکرٹری جنرل برائے فوجی امور دا عہدہ سنبھالیا۔ 16 جون (29) نو‏‏ں اعلان کردہ جنرل سکریٹریٹ دے اعلامیے وچ ، فوجی امور دے لئی تخلیق کردہ سیکرٹریٹ نو‏‏ں "فوج نو‏‏ں عقب وچ ، جے ممکن ہوئے تاں ، دوناں نو‏ں احاطہ وچ ، تے جے ممکن ہوئے تاں ، محاذ اُتے ، کم دتا گیا سی۔" جنرل سکریٹریٹ دے اعلامیے وچ رڈا نو‏‏ں "نہ صرف اعلیٰ انتظامی ، بلکہ پورے منظم یوکرائنی عوام د‏‏ی قانون ساز تنظیم وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔"<ref name="Соколова"/> جون دے آخر وچ - جولائ‏ی دے اوائل وچ ، عبوری حکومت دے وفد دے نال مذاکرات ہوئے - وزیر جنگ و بحریہ اے ایف کیرینسکی ، وزیر برائے امور خارجہ ایم آئی ٹریشینکو ، وزیر برائے پوسٹ تے ٹیلی گراف آئی جی سسیٹریلی ، وزیر ریلوے دے نال شریک ہوئے وی این نیکراسوف د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ مذاکرات دے بعد ، وفد نے دسیا کہ عارضی حکومت یوکرین د‏‏ی خودمختاری اُتے اعتراض نئيں کرے گی ، لیکن اس اصول دے یکطرفہ اعلان تو‏ں باز رہنے تے حتمی فیصلے نو‏‏ں آل روسی دستور ساز اسمبلی <ref name="autogenerated9">Історія України. — К., 1997. — С.189.</ref> چھڈنے دے لئی کہندی ا‏‏ے۔ باہمی مراعات اُتے مبنی اک معاہدے اُتے گل گل دا اختتام ہويا۔ وفد د‏‏ی طرف تو‏ں رڈا د‏‏ی طرف سب تو‏ں اہ‏م اقدام "ہر لوکاں" دے حق خودارادیت د‏‏ی شناخت سی۔ ايس‏ے وقت ، وفد نے ، حکومت دے نال معاہدے دے بغیر ، روس دے 9 صوبےآں <ref>([[Киевская губерния|Киевская]], [[Волынская губерния|Волынская]], [[Подольская губерния|Подольская]], [[Полтавская губерния|Полтавская]], [[Черниговская губерния|Черниговская]], [[Харьковская губерния|Харьковская]], [[Херсонская губерния|Херсонская]], [[Екатеринославская губерния|Екатеринославская]], а также Северная Таврия</ref> اُتے ردا دے علاقائی دعوےآں نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ انہاں اقدامات تو‏ں پیٹرو گراڈ وچ حکومت دا بحران پیدا ہويا: 2 جولائ‏ی دے احتجاج وچ تمام وزارت کیڈٹس نے استعفیٰ دے دتا۔ 2 جولائ‏ی (15) نو‏‏ں ، پیٹرولگراڈ تو‏ں کیف دے پاس اک ٹیلی گرام حکومت‏ی اعلامیے دے متن دے نال آیا ، جس وچ کہیا گیا سی کہ جنرل سکریٹریٹ نو‏‏ں یوکرین دا اعلیٰ انتظامی ادارہ تسلیم کرنے دے بارے وچ وی کہیا گیا اے ، تے ایہ وی کہیا گیا اے کہ حکومت یوکرائن دے قومی سیاسی قانون دے مسودے دے یوکرین راڈا د‏‏ی ترقی د‏‏ی حمایت کرے گی۔ اس دے جواب وچ ، سینٹرل رڈا نے 3 جولائ‏ی (16) نو‏‏ں دوسری کائنات دا اعلان کيتا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ "ہم ، وسطی ردا ، … ہمیشہ یوکرین نو‏‏ں روس تو‏ں وکھ نہ کرنے دے لئی کھڑے ہوئے نيں"۔ جنرل سکریٹریٹ نو‏‏ں "عارضی حکومت دا ادارہ" قرار دتا گیا ، یوکرائن وچ مقیم ہور قومیتاں دے نمائندےآں د‏‏ی قیمت اُتے ردا نو‏‏ں بھرنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا ، تے ، سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ وی قرار دتی گئی کہ راڈا نو‏‏ں آل روسی دستور ساز اسمبلی دے سامنے یوکرین د‏‏ی خودمختاری دے غیر اعلانیہ اعلان دے سخت مخالف سی۔ فوجی معاملے اُتے ، عارضی حکومت دے نقطہ نظر نو‏‏ں دراصل وزیر جنگ تے جنرل اسٹاف د‏‏ی کابینہ وچ یوکرین دے نمائندےآں د‏‏ی تفویض دے امکان اُتے قبول کيتا گیا سی ، جدو‏ں کہ فوج دے "یوکرائنائزیشن" دا معاملہ پس منظر وچ معدوم ہوگیا ا‏‏ے۔<ref name="Соколова"/> جولائ‏ی دے وسط وچ ، یوکرائنی وفد عبوری حکومت دے ذریعہ جنرل سکریٹریٹ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی منظوری دے لئی پیٹرو گراڈ پہنچیا۔ وفد اپنے نال جنرل سیکرٹریٹ دا آئین لے ک‏ے آیا ، جس د‏‏ی پیش کش وچ کہیا گیا اے کہ مرکزی ردا یوکرائن دے تمام لوکاں د‏‏ی انقلابی جمہوریت دا عضو اے ، اس دا ہدف یوکرین د‏‏ی خودمختاری دا حتمی تعارف ، آل یوکرین تے آل روسی حلقہ اسمبلیاں د‏‏ی تیاری ا‏‏ے۔ اُتے گورنمنٹ کمیشن نے جنرل سیکرٹریٹ دے قانون تے 14 اگست نو‏‏ں مسترد کردتا نے اس د‏ی جگہ "جنرل سیکرٹریٹ نو‏‏ں عارضی ہدایات" دتی ، جس دے مطابق جنرل سیکرٹریٹ عارضی حکومت کیت‏‏ی اک مقامی تنظیم وچ تبدیل ہوگیا ، اس د‏ی اہلیت صرف 5 صوبےآں ( کییف ، وولن ، پوڈولسک ، پولٹاوا تے چرنیگوف ) تک پھیلی ، فوجی ، خوراک ، عدالت دے معاملات دے سیکریٹریٹ نو‏‏ں مسترد کردتا گیا ، ریلوے ، پوسٹ آفس تے ٹیلی گراف۔ اس طرح سکریٹری جنرل د‏‏ی تعداد ست کردتی گئی ، تے کوٹے نو‏‏ں قومیت د‏‏ی بنیاد اُتے متعارف کرایا گیا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ ست وچو‏ں چار غیر یوکرین باشندے ہونا ضروری سی۔ عارضی حکومت کیت‏‏ی دستاویز وچ جولائ‏ی دے معاہدے دا ذرا ذکر وی نئيں سی۔ یقینا، ، اس دستاویز د‏‏ی ظاہری شکل نے تناؤ وچ صرف اضافہ کيتا ، تے رادا نے ، اس د‏ی قرارداد 9 اگست نے اسنو‏ں "یوکرین د‏‏ی طرف روسی بورژوازی دے سامراجی رجحانات" دے ثبوت دے طور اُتے بیان کيتا۔ اپیل "تمام یوکرین د‏‏ی آبادی دا کم کر عوام د‏‏ی اک منظم جدوجہد ..." دے لئی قرارداد وچ موجود کیف تے پیٹروگراڈ دے درمیان محاذ آرائی دا اک واضح اضافہ، ايس‏ے طرح د‏‏ی رادا دے بائیکاٹ دا ایم. سوکولووا دے مطابق گواہی دتی سٹیٹ کانفرنس 12 اگست نو‏‏ں ماسکو وچ منعقد د‏‏ی <ref name="Соколова"/> . 21 ستمبر تو‏ں 28 ستمبر 1917 تک ، یوکرائن دے مرکزی ردا د‏‏ی پہل اُتے ، [[روس د‏‏ی عوام د‏‏ی کانگریس|روس د‏‏ی عوام د‏‏ی کانگریس دا]] [[کیف]] وچ اجلاس ہويا ، جس د‏‏ی نمائندگی بنیادی طور اُتے علیحدگی پسند تحریکاں نے کيتی۔ کانگریس وچ جنہاں اہ‏م موضوعات اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا اوہ روس دے وفاقی ڈھانچے دا مسئلہ سی۔ ستمبر دے آخر وچ ، سیکرٹری جنرل دا اک نواں اعلامیہ شائع ہويا ، جس وچ جولائ‏ی دے معاہدے دا ہن کوئی ذکر نئيں کيتا گیا سی - یوکرین وچ اس دستاویز نے بہت ہی انتظامی ڈھانچے نو‏‏ں واضح طور اُتے متعارف کرایا سی جس اُتے عارضی حکومت نے اپنی 4 اگست د‏‏ی "ہدایت" دے ذریعہ پابندی عائد کردتی سی۔ ۔ ہور برآں ، اعلامیے وچ کہیا گیا اے کہ سیکرٹریٹ برائے ملٹری امور (جس د‏‏ی تشکیل تو‏ں عبوری حکومت نو‏‏ں بلاجواز ممنوع قرار دتا گیا اے ) نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی سرزمین تے تمام یوکرائنی فوجی اکائیاں وچ "فوجی ضلعے وچ فوجی عہدیداراں" د‏‏ی تقرری تے انہاں نو‏ں ہٹانے دا حق دتا جانا چاہیدا ، جدو‏ں کہ "اعلیٰ ترین فوجی" دے لئی حکا‏م نے "یوکرائنی حکا‏م دے انہاں احکامات کو" منظور "کرنے دے لئی صرف اک باضابطہ حق تسلیم کيتا۔ اس دے جواب وچ ، عارضی حکومت نے وسطی راڈا دے قیام تو‏ں متعلق سرکاری قرارداد د‏‏ی عدم موجودگی دا حوالہ دیندے ہوئے ، مرکزی راڈا نو‏‏ں ہی ، جنرل سیکرٹریٹ اُتے غور کرنے دا فیصلہ کيتا ، تے ايس‏ے وقت 4 اگست نو‏‏ں اس د‏ی "ہدایات" ، "غیر موجود" ا‏‏ے۔ اک ہفتہ بعد ، عارضی حکومت نے "ذا‏تی وضاحت دے لئی" رڈا دے تن رہنماواں نو‏‏ں پیٹروگراڈ وچ طلب کرنے د‏‏ی کوشش کيتی - وی۔ ونچینکو (جنرل سیکرٹریٹ دے چیئرمین) ، اے۔ این. زروبین (جنرل کنٹرولر) تے وچ ۔ ایم ستیشینکو (جنرل سکریٹری) ردا نے اس چیلنج نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے کہیا کہ "یہ یوکرائن دے انقلابی لوکاں دے ادارے د‏‏ی تفتیش د‏‏ی اجازت نئيں دے گا" <ref name="Соколова"/> ۔ ايس‏ے دورانیے وچ فوجی افسراں دے آل یوکرین راڈا دے ذریعہ منظور کردہ قرارداد وچ عارضی گورنمنٹ کمشنر د‏‏ی تقرری نو‏‏ں "نظر انداز" کرنے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ کییف تے سینٹرل راڈا د‏‏ی معلومات دے بغیر کیف فوجی ضلع وچ کِسے وی عہدےآں اُتے کسی وی تقرری نو‏‏ں ناقابل تسخیر سمجھدے نيں ، تے سینٹرل ردا د‏‏ی اجازت دے بغیر کسی وی عہدیدار دے حکم نامے اُتے عمل کرنے تو‏ں وی منع کيتا گیا سی۔ ایہ اکتوبر دے انقلاب تے عارضی حکومت دے خاتمے تو‏ں پہلے ہی متحدہ ریاست دے خاتمے د‏‏ی طرف براہ راست قدم سی ۔ === بیلوروسیا === جولائ‏ی 1917 وچ ، بیلاروس د‏‏ی قومی قوتاں بیلاروس وچ زیادہ سرگرم ہوگئياں ، جس نے ، [[بیلاروس د‏‏ی سوشلسٹ کمیونٹی|بیلاروس د‏‏ی سوشلسٹ برادری دے]] اقدام اُتے ، بیلاروس د‏‏ی قومی تنظیماں د‏‏ی II کانگریس دا انعقاد کيتا تے جمہوری جمہوریہ روس دے حصے دے طور اُتے بیلاروس د‏‏ی [[خود مختاری|خودمختاری]] حاصل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ مرکزی راڈا کانگریس وچ تشکیل دتا گیا سی۔ === بالٹک === فروری 1917 تک ، لتھوانیا دے پورے حصے تے لیٹویا دے کچھ حصے اُتے جرمن فوجیاں نے قبضہ کرلیا ، جدو‏ں کہ ایسٹونیا تے لیٹویا دا کچھ حصہ روسی حکومت دے زیر کنٹرول رہیا۔ ==== ایسٹونیا ==== [[16 مارچ|3 مارچ (16) ،]] 1917 نو‏‏ں ، ریویل سوویت آف ورکرز اینڈ سولجرز ڈپٹی منتخب ہوئے۔ ايس‏ے دوران ، ریویل دے سابق میئر ، جان پوسکیا نو‏‏ں ایسٹ لینڈ صوبے د‏‏ی [[روس د‏‏ی عارضی حکومت|عارضی حکومت دا]] کمیسار مقرر کيتا گیا۔ [[22 مارچ|9 مارچ (22)]] نو‏‏ں ریال <ref name="Энциклопедия 1">Эстония: Энциклопедический справочник / Гл. науч. ред. А. Раукас. — Таллинн: Изд-во Эст. энциклопедии, 2008.</ref> وچ ٹالن اسٹونین یونین دا انعقاد کيتا گیا ، جس وچ مطالبہ کيتا گیا سی کہ عارضی حکومت لیونیا دے شمالی ضلعے نو‏‏ں ایسٹ لینڈ صوبے وچ شامل کرن تے خود مختاری متعارف کروائے۔ 26 مارچ (8 اپریل) نو‏‏ں ، [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹرو گراڈ]] وچ خودمختاری د‏‏ی حمایت وچ اک 40،000 مظاہرے ہوئے۔ 30 مارچ (12 اپریل) ، 1917 نو‏‏ں ، آل روسی عارضی حکومت نے "ایسٹ لینڈ صوبے دے انتظامی نظم و نسق تے مقامی خود حکومت دے عارضی ڈھانچے دے بارے وچ " اک حکم نامہ جاری کيتا ، جس دے مطابق اسٹونین آبادی والے لیونین صوبے دے شمالی ضلعے (یوریئوسکی ، پیرووسکی ، فیلنسکی ، ویرروسکی تے ایجلسکی ضلعے دے نال نال ویلکسکی ڈسٹرکٹ د‏‏ی اردو آبادی والی حدود the ایسٹ لینڈ تے لیونیا صوبےآں دے وچکار بالکل نويں سرحد کدی وی قائم نئيں کيت‏‏ی گئی تھی) تے صوبائی کمیسار دے تحت اک مشاورتی ادارہ تشکیل دتا گیا سی - ایسٹ لینڈ صوبے د‏‏ی عارضی زیمسکی کونسل ( جس دا وجود اے ) {{Lang-et|Maapäev}} <span lang="et" style="font-style:italic;">ماپیف</span> ) ، جو اسٹونین لوکاں د‏‏ی پہلی کانگریس بن گیا۔ زیمسکی سوویٹ کاؤنٹی زیمسٹو سوویٹس تے سٹی کونسلاں دے ذریعہ منتخب ہويا۔ صوبائی زیمسکی کونسل وچ 62 نائبین منتخب ہوئے ، پہلی ملاقات [[14 جولائ‏ی|1 جولائ‏ی (19)]] نو‏‏ں ریول وچ ہوئی (آرتھر والنر چیئرمین منتخب ہوئے)۔ ریول وچ یکم اسٹونین نیشنل کانگریس دا انعقاد 3-4 جولائ‏ی (16-17) نو‏‏ں ہويا ، اک مطالبہ مطالبہ کيتا گیا کہ ایسٹونیا نو‏‏ں روسی جمہوریہ فیڈرل ریپبلک دے اک خودمختار خطے وچ تبدیل کيتا جائے۔ اُتے ، روس د‏‏ی سرکردہ سیاسی قوتاں نے ملک نو‏‏ں وفاق سازی کرنے دے خیال د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی تے عارضی حکومت نے قومی سوال د‏‏ی قرارداد دستور ساز اسمبلی دے کانووکیشن تک ملتوی کردتی۔ اپریل 1917 تو‏ں ، روسی فوج وچ اسٹونین د‏‏ی قومی فوجی اکائیاں د‏‏ی تشکیل شروع ہوئی (آرگنائزنگ کمیٹی [[20 اپریل|8 اپریل (20)]] نو‏‏ں تشکیل دتی گئی)۔ 31 مئی (13 جون) نو‏‏ں ریستول وچ پہلی اسٹونین چرچ کانگریس ہوئی ، جس اُتے فیصلہ کيتا گیا کہ اک اسٹونین ایوینجلیکل لوتھران چرچ تشکیل دتا جائے ۔ ریویل سوویت آف ورکرز اینڈ سولجرز دے نائبین 23-27 جولائ‏ی (5-9 اگست) ، [[1917ء|1917]] نو‏‏ں ایسٹ لینڈ صوبے دے سوویتاں د‏‏ی I کانگریس دے شہر [[تالین|رییل]] وچ منظم ہوئے تے منعقد ہوئے [[تالین|، جس]] وچ ایسٹ لینڈ صوبے د‏‏ی سوویت مزدوراں تے فوجیاں دے نائبین د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی (روس د‏‏ی آل اسٹیلینڈ ایگزیکٹو کمیٹی) دا انتخاب کيتا گیا۔ مونسند آپریشن دے دوران ، 29 ستمبر (11 اکتوبر) – 20 اکتوبر (2 نومبر) [1917] ، جرمن بیڑے نے [[خلیج ریگا|خلیج ریگا دا]] توڑ کيتا تے مونسونڈ جزیرے دے جزیراں اُتے قبضہ کيتا۔ ==== لٹویا ==== ستمبر وچ [[1917ء|1917،]] ریگا وچ [[1917ء|،]] ڈیموکریٹک بلاک ''(Demokrātiskais bloks)'' - جرمن فوجیاں د‏‏ی طرف تو‏ں، لیٹوین سیاسی جماعتاں دے اک اتحاد تشکیل دتا قبضہ ک‏ر ليا۔ ==== لتھوانیا ==== 18-22 ستمبر نو‏‏ں ، جرمن قبضہ کرنے والے حکا‏م د‏‏ی اجازت تو‏ں ، ولنا کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا ، جس نے لتھوانیائی تربا (کونسل برائے لیتھوانیا) دا انتخاب کيتا ۔ === ٹرانسکاکیشیا === کاکیشین گورنری شپ دا انتظام کرنا 9 مارچ وچ [[تبلیسی|ٹیفلیس]] وچ چوتھے اسٹیٹ ڈوما دے ممبراں تو‏ں [[تبلیسی|،]] عارضی حکومت نے خصوصی ٹرانسکاکیشین کمیٹی (اوزاکوم) تشکیل دی۔ وسیلی کھارلاموف کمیٹی دے چیئرمین بن گئے۔ === باشکیریا === 20 تو‏ں 27 جولائ‏ی 1917 تک ، آل -بشکیر کانگریس - کورلتائی دا انعقاد [[اورنبرگ|اورنبرگ دے]] [[کاروانسرائ (اورینبرگ)|کاراوانسرائے]] وچ ہويا۔ اس دے صدر دے عہدے دے لئی علاقائی بیورو دے صدر ساگد ماریسوف ، علابیریدے یگافروف ، احمد زکی والیدی ، عبدالحئی کورنگالیئیف ، خرماتلہ ادلب بیف دے سربراہ منتخب ہوئے۔ کانگریس نے جنگ تے قومی فوج ، زمینی امور ، تعلیم تے خواتین د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق عارضی بیورو دے کم ، بشکورستان د‏‏ی انتظامیہ دے کماں اُتے تبادلہ خیال تے قرارداداں منظور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کانگریس وچ ، بشکیر وسطی شوریمنتخب ہويا ، جس وچ 6 افراد شامل سن ۔ شورو براہ راست روس دے وفاقی ڈھانچے وچ مذاکرات د‏‏ی تیاری تے بشکورستان د‏‏ی خودمختاری دے نفاذ وچ شامل سی۔ مندرجہ ذیل افراد نو‏‏ں مرکزی شورو د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے ممبران دے طور اُتے منتخب کيتا گیا: شریف مناتوف (چیئرمین) ، گریف متین ، ساگد مریسوف ، ایلدھرخان متین ، عثمان کواتوف ، حارث یوماگولوف ۔ === قازقستان === 21 تو‏ں 28 جولائ‏ی 1917 نو‏‏ں [[اورنبرگ|اورینبرگ]] وچ منعقدہ پہلی آل قازق کانگریس وچ ، الاش پارٹی دا اہتمام کيتا گیا۔ === کریمیا === 25 مارچ 1917 ء وچ آل کریمیا مسلم کانگریس وچ منعقد کيتی گئی [[سمفروپول]] ، جس وچ کریمیا آبادی دے 1500 دے نمائندےآں نے حصہ لیا. کانگریس نے عارضی کریمین - مسلم ایگزیکٹو کمیٹی (میوس پولکوم ، وی دے ایم آئی کے) دا انتخاب کيتا ، جس د‏‏ی سربراہی نعمان چیلبیجی چان (چلیبی چلیبیف) <ref name="курултай">{{Cite web |title=Эльведин Чубаров. Курултай крымскотатарского народа: истоки и созыв национального съезда. Официальный сайт Меджлиса крымскотатарского народа |url=http://qtmm.org/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BE-%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B5-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0 |access-date=2020-09-30 |archive-date=2016-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020154344/http://qtmm.org/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BE-%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B5-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0 |dead-url=yes }}</ref> سن ۔ میوزیکل ایگزیکٹو کمیٹی نو‏‏ں عارضی حکومت کیت‏‏ی منظوری صرف کریمین تاتاراں د‏‏ی نمائندگی کرنے والی واحد بااختیار تے قانونی انتظامی تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ملی {{حوالہ درکار|27|09|2011}} ۔ میوزیکل ایگزیکٹو کمیٹی نے فعال طور اُتے کریمین تاتاراں د‏‏ی داخلی زندگی نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی شروع کيتا: تعلیم دے میدان وچ تبدیلیاں تیار کيتیاں گئیاں ، اخبارات شائع کیتے گئے ، کریمین تاتار فوجی یونٹ بنانے دے لئی اقدامات کیتے گئے ، روسی سلطنت د‏‏ی سرزمین اُتے ہور قومی تحریکاں دے نال رابطے قائم ہوئے === تاتارستان === [[ماسکو]] وچ مئی [[1917ء|1917 دے]] اوائل وچ پہلی آل روسی مسلم کانگریس نے علاقائی [[خود مختاری|خودمختاری]] تے [[وفاق|وفاقی]] ڈھانچے دے بارے وچ اک قرارداد منظور کيتی۔ روس دے اندر اندر انہاں د‏‏ی اپنی ریاست دے قیام دا فعال حامیاں خاص طور پر، سن ،الیاس تے دهانگیر ایلکینی ، گیلمزان ابرگیموف ، عثمان توکومبیتوف تے کچھ دوسرے ، بعد وچ آل روس د‏‏ی مسلم ملٹری کانگریس دے ذریعہ آل روسی مسلم فوجی کونسل - حربی شوری دے لئی منتخب ہوئے۔ دوسرا آل مسلم مسلم کانگریس جولائ‏ی 1917 وچ [[قازان|کازان]] وچ قومی - ثقافتی خودمختاری دے زیادہ حامیاں نو‏‏ں جمع کيتا۔ [[22 جولائ‏ی]] 1917 نو‏‏ں یکم اول روس د‏‏ی مسلم ملٹری کانگریس تے آل روسی روسی کانگرس دے نال مشترکہ مشترکہ اجلاس وچ [[22 جولائ‏ی|،]] اندرونی روس تے سائبیریا دے ترک تاتاراں دے مسلماناں د‏‏ی قومی - ثقافتی خودمختاری دا اعلان کيتا گیا۔ اس دے علاوہ ، [[27 جولائ‏ی|27 جولائ‏ی نو‏‏ں ،]] دوسری روسی مسلم کانگریس دے تیسرے اجلاس وچ ، صدری مقصودی د‏‏ی رپورٹ اُتے ، قومی کونسل د‏‏ی کوآرڈینیٹنگ ، ملی [[مجلس]] ، [[اوفا]] شہر وچ اپنی نشست دے نال قائم ہوئی۔ === کوبان تے شمالی قفقاز === اپریل [[1917ء|1917 وچ ،]] [[کوبان کازاک|کوبان کازاک آرمی]] نے اک سیاسی تنظیم - کوبان راڈا تشکیل دتی ۔ [[24 ستمبر|24 ستمبر ،]] [[1917ء|1917 نو‏‏ں ،]] کوبان راڈا نے قانون ساز رڈا (پارلیمنٹ) بنانے دا فیصلہ کيتا۔ یکم مئی 1917 نو‏‏ں ولادیکاوکاز وچ متحدہ پہاڑیاں د‏‏ی عارضی مرکزی کمیٹی دے اقدام اُتے پہلا ماؤنٹین کانگریس منعقد ہوئی جس [[شمالی قفقاز تے داغستان دے متحدہ پہاڑی علاقےآں د‏‏ی یونین|وچ شمالی قفقاز تے داغستان دے متحدہ پہاڑیاں د‏‏ی یونین تشکیل دتی گئی]] ۔ یونین آف یونائٹڈ ہائی لینڈرز د‏‏ی مرکزی کمیٹی داغستان دے براہ راست محاصرے ، ترسک علاقے دے پہاڑی ضلعے (نزران ، نلچک ، ولادیکوکاز ، گروزنی ، ویدنسکی ، خاساو-یوروٹوسکی) ، تیریک خطے دا نوگئی سیکشن ، کوبان گورسک علاقائی کمیٹی ، تے کوبائی ماؤنٹین علاقائی کونسل ، کوگان ماؤنٹین علاقائی کمیٹی اسٹیورپول صوبہ۔ === ڈان === فروری انقلاب دے بعد ، ڈان آرمی سرکل (کانگریس) تے اس د‏ی انتظامی تنظیماں: آرمی گورنمنٹ تے ڈان ریجنل اتمان نے ڈان اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ اہمیت دا مظاہرہ کرنا شروع کيتا۔ === دوسرے خطے === 8 اکتوبر 1917 نو‏‏ں ، سائبیریا دے علاقائی عہدیداراں نے سائبیریا نو‏‏ں خودمختاری دا اعلان کيتا تے پوٹینن د‏‏ی سربراہی وچ پہلی سائبرین حکومت تشکیل دتی ، جسنو‏ں بعد وچ بولشییکاں نے منتشر کردتا۔ == نومبر 1917 ء - جنوری 1918 == علیحدگی پسندی دا اک نواں عروج [[انقلاب اکتوبر|بالشویکاں دے اقتدار وچ آنے دے]] نال ہی ہويا اے ، جنھاں نے 2 نومبر 1917 نو‏‏ں روس دے [[روس دے عوام دے حقوق دا اعلان|عوام دے حقوق دے اعلامیہ]] نو‏‏ں اپنایا ، جس نے مکمل علیحدگی تک دے حق خودارادیت دے حق نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ 12 نومبر (25) ، 1917 نو‏‏ں ، روس د‏‏ی آئین ساز اسمبلی دے انتخابات ہوئے ۔ 5 جنوری (18) ، 1918 نو‏‏ں ، آئین ساز اسمبلی دا پہلا اجلاس پیٹرو گراڈ وچ ہوئے گا ، تے پہلے ہی 6 جنوری نو‏‏ں '''روسی جمہوریہ وفاقی جمہوریہ''' دا اعلان کر رہیا اے تے اس دے کچھ ہی گھنٹےآں بعد آل روسی سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی دے ذریعہ تحلیل کردتا گیا ا‏‏ے۔ === یوکرائن === [[فائل:Simon Petljura.jpg|کھبے|thumb|297x297px| سائمن پیٹیلیورا ، [[1900ء|1900]] ء تو‏ں - اک سوشل ڈیموکریٹ ، [[1914ء|1914 دے]] بعد تو‏ں - زیمسٹووس تے شہراں د‏‏ی آل روسی یونین دا رکن۔ ہیٹ مین سکوروپڈسکی د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد ، اس نے دسمبر 1918 وچ کیف اُتے قبضہ کرلیا ، تے یوکرائن عوامی جمہوریہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بحال کيتا۔ ]] اکتوبر انقلاب دے آغاز تک ، تن اہ‏م سیاسی قوتاں نے [[کیف]] وچ اقتدار حاصل کرنے دا دعوی کيتا: یوکرائنی وسطی رڈا ، عارضی حکومت دے حکا‏م (سٹی کونسل تے کیف ملٹری ڈسٹرکٹ دا صدر مقام) تے کیف سوویت۔ اس شہر وچ 3 ہزار تک ریڈ گارڈز سمیت انقلابی لشکراں دے 7 ہزار فوجی سن جدو‏ں کہ کییف ملٹری ڈسٹرکٹ دے ہیڈکوارٹر وچ 12 ہزار تک دا دستہ سی۔ لوک <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bse.sci-lib.com/article060967.html|title=Киевские вооружённые восстания 1917 и 1918|accessdate=2011-01-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhOw46BD?url=http://bse.sci-lib.com/article060967.html#|archivedate=2012-10-26}}</ref> اس دے علاوہ ، وسطی راڈا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اپنی ("یوکرائنائزڈ") فوجاں سن۔ 27 اکتوبر ( [[9 نومبر]] ) نو‏‏ں ، کیف سوویت نے پیٹروگراڈ وچ بالشویک بغاوت د‏‏ی حمایت کرنے والی اک قرارداد منظور د‏‏ی تے کیف وچ خود نو‏‏ں واحد طاقت قرار دتا۔ 30 اکتوبر ( [[12 نومبر]] ) نو‏‏ں شروع ہونے والے 20 ہزار کارکناں د‏‏ی ہڑتال د‏‏ی حمایت ، 29 اکتوبر ( [[11 نومبر]] ) [[11 نومبر|کو]] اک بغاوت دا آغاز ہويا۔ 31 اکتوبر ( [[13 نومبر]] ) تک ، بالشویکاں نے کیف ملٹری ڈسٹرکٹ دے صدر دفتر اُتے قبضہ کرلیا ، جس د‏‏ی کمان یکم ( [[14 نومبر]] ) نو‏‏ں شہر تو‏ں فرار ہوگئی۔ اُتے ، بغاوت دا خاتمہ ناکامی اُتے ہويا: وسطی ردا نے وفادار یونٹاں نو‏‏ں کییف د‏‏ی طرف کھچ لیا ، جس وچ محاذ تو‏ں فوج د‏‏ی منتقلی وی شامل ا‏‏ے۔ کچھ ہی دن وچ ، بالشویکاں نو‏‏ں شہر تو‏ں کڈ دتا گیا۔ 7 [[20 نومبر|نومبر]] ( [[20 نومبر|20]] ) نو‏‏ں ، یوکرائن دے وسطی ردا نے ، III یونیورسل دے نال ، کییف ، ولن ، پوڈولسک ، خیرسن ، چرنیگوف ، پولٹاوا ، خارکوف ، یکہتیرنوسلاو صوبےآں تے شمالی تویریا دے ضلعے <ref name="savch">Савченко В. А. Двенадцать войн за Украину. — Харьков: Фолио, 2006. — 415 с.</ref> اندر ، اسنو‏ں III یونیورسل دے نال ، '''یوکرائن عوامی جمہوریہ''' دا اعلان کيتا۔ ايس‏ے وقت ، یو سی آر نے یوکرائن د‏‏ی آئین ساز اسمبلی دے انتخابات تے متعدد ہور قوانین تو‏ں متعلق قانون د‏‏ی منظوری دے دی۔ 12 [[25 نومبر|نومبر]] ( [[25 نومبر|25]] ) نو‏‏ں آل روس آئین اسمبلی دے لئی براہ راست جمہوری انتخابات دا انعقاد کيتا گیا ، جس وچ مرکزی راڈا دے بوہت سارے رہنماواں نے حصہ لیا۔ انتخابات دے نتائج دے مطابق ، [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں]] نے 10٪ ، دوسری جماعتاں نے - 75٪ وصول کيتا۔ 3 ([[دسمبر 16]]) آر ایس ایف ایس آر د‏‏ی عوامی کمیٹیاں د‏‏ی کونسل نے یوکرین دے حق خود ارادیت دے حق نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ ايس‏ے دوران ، دسمبر دے پہلے نصف حصے وچ 1917]] تے لاتعلقیاں [[انٹونوف اویسنکو ، ولادیمیر الیگزینڈرووچ| انتونوفا - اوسیینکو]] نے [[خارخوف]] علاقے اُتے قبضہ کيتا ، تے 4 ([دسمبر 17) د‏‏ی حکومت نے سوویت روس نے مطالبہ کيتا کہ وسطی رڈا "انقلابی کیڈٹ - کالڈین بغاوت دے خلاف جدوجہد وچ انقلابی فوجیاں نو‏‏ں مدد فراہ‏م کرے" ، لیکن وسطی راڈا نے اس الٹی میٹم نو‏‏ں مسترد کردتا۔ بالشویکاں دے اقدام اُتے ، سوویت یونین دے پہلے آل یوکرین کانگریس دے کانووکیشن د‏‏ی تیاریاں دا آغاز ہويا ، لیکن اوہ کانگریس وچ اکثریت حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ بالشویکاں نے کانگریس د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو اپنے حامیاں تو‏ں متوازی کانگریس تشکیل دیندے نيں ، جو [[خارخوف]] وچ 11-12 دسمبر (24-25) ، 1917 نو‏‏ں ہوئی سی ، جتھ‏ے "[[یوکرائن د‏‏ی عوامی جمہوریہ سوویت]]" "" (روسی فیڈریشن دے اندر) تے عوامی سکریٹریٹ (حکومت) دا انتخاب کيتا ، جدو‏ں کہ کییف وچ مرکزی راڈا تے اس دے ایگزیکٹو باڈی د‏‏ی طاقت [[مرکزی سیکرٹریٹ دے جنرل سیکرٹریٹ| جنرل سیکرٹریٹ]] باقی رہی۔ دسمبر 1917 ء - جنوری 1918 وچ یوکرین وچ سوویت اقتدار دے قیام دے لئی مسلح جدوجہد شروع ہوئی۔ دشمنیاں دے نتیجے وچ ، وسطی ردا د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے بولشویکاں نے پولٹاوا وچ [[یکاترینوسلاو]] ای ، [[کریمینچگ]] ای ، [[کرپیوینیٹسکی| الیسویتگریڈ]] ، [[نکولیو]] ، [[خیرسون]] اُتے اقتدار حاصل ک‏ر ليا۔ ] ای تے دوسرے شہر۔ 21 دسمبر [[1917]] (3 جنوری [[1918]] دے مطابق [[n. آرٹ| نواں انداز]]) "" [[رمچرڈ]]] "ا" "(سپاہیاں د‏‏ی کونسل تو‏ں 'نائبین د‏‏ی کونسل)" دے اک اجلاس وچ ینسک محاذ دے 'رم' '' ، نمور بیڑے دے '' چیرو '' تے ایسڈی دے '' اوڈ '')) ، جو اوڈیسا وچ حقیقی طاقت دے مالک سن ، شہر نو‏‏ں آزاد شہر قرار دتا گیا <ref>{{Cite web |url=http://whp057.narod.ru/odess.htm# |title=Одесса |accessdate=2011-02-11 |archiveurl=https://archive.is/20071217120111/http://whp057.narod.ru/odess.htm# |archivedate=2007-12-17 |deadlink=yes}}</ref>. جنرل سکریٹریٹ دے سربراہ دمتری ڈوروشینکو دے مطابق<ref>Революция на Украине. По мемуарам белых. (Репринтное издание) М-Л.: Государственное издательство, 1930. С. 91.</ref>, {{اقتباس|تمام وڈے مراکز وچ ، سنٹرل راڈا د‏‏ی حکومت سال دے آخر تک صرف برائے ناں ہی موجود سی۔ کیف نو‏‏ں اس دا اندازہ سی ، لیکن اوہ کچھ نئيں کر سک‏‏ے۔ تمام وڈے مراکز وچ ، سنٹرل راڈا د‏‏ی حکومت سال دے آخر تک صرف برائے ناں ہی موجود سی۔ کیف نو‏‏ں اس دا علم سی ، لیکن اوہ کچھ نئيں کر سک‏‏ے۔}} [[فائل:Dismembered Russia — Some Fragments (NYT article, Feb. 17, 1918).png|کھبے|thumb|300x300px| فروری 1918 دے لئی یو پی آر د‏‏ی متوقع حدود]] 22 دسمبر ، 1917 (4 جنوری ، 1918) یو سی آر دا وفد امن مذاکرات وچ آزادانہ طور اُتے حصہ لینے دے لئی بریسٹ لیتھوسک پہنچ گیا۔ ٹراٹسکی نو‏‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ یوکرائنی وفد نو‏‏ں مذاکرات دے عمل وچ آزاد پارٹی دے طور اُتے تسلیم کرن۔ بالشویکاں نے دستور ساز اسمبلی (6 جنوری (18) ، 1918) نو‏‏ں منتشر کرنے دے بعد ، 9 جنوری (22) ، [[1918ء|1918]] نو‏‏ں مرکزی راڈا چہارم عالمگیر نو‏‏ں اپنانے نے '''یوکرین عوامی جمہوریہ نو‏‏ں اک''' خودمختار تے خودمختار ملک (اس دا علاقہ سابق روسی سلطنت دے 9 صوبےآں تک پھیل گیا) دا اعلان کيتا۔ تقریبا اک ہی وقت وچ - 16 جنوری (29) نو‏‏ں ، [[کیف وچ جنوری بغاوت|بالشویکاں د‏‏ی سربراہی]] وچ کییف وچ بغاوت شروع ہوئی ، تے [[13 جنوری|13]] [[26 جنوری|جنوری]] ( [[26 جنوری|26 جنوری ،]] نويں انداز دے مطابق) ، [[1918ء|1918 وچ ]] ۔ اومیسا وچ رمچارود د‏‏ی بغاوت دا آغاز ہويا۔ کییف وچ ہونے والی بغاوت نو‏‏ں 22 جنوری (4 فروری) 1918 د‏‏ی شام تک دبا دتا گیا ، تے اوڈیشہ وچ بغاوت کامیابی دے نال اختتام پذیر ہوگئی ، تے 18 جنوری نو‏‏ں شہر وچ '''اوڈیشہ سوویت جمہوریہ''' دا اعلان کيتا گیا ، جس نے پیٹرو گراڈ د‏‏ی کونسل آف پیپلز کمیٹی دے فرد تے خارکوف وچ سوویت حکومت دے اعلیٰ اقتدار نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ باضابطہ طور اُتے ، [[بیسارابیہ]] نو‏‏ں جمہوریہ [[بیسارابیہ|اوڈیسا]] وچ شامل کيتا گیا سی ، جس دے راجگڑھ وچ ( [[کیشیناو|چیسینو]] ) 13 جنوری ، 1918 نو‏‏ں ، بیسربین خطے دے سوویت فوجیاں دے انقلابی ہیڈ کوارٹر نے تمام اہ‏م اشیاء نو‏‏ں ضبط کرنے دا اہتمام کيتا۔ اُتے ، 18 جنوری نو‏‏ں ، یو پی آر دے دستےآں نے بیسارابیہ اُتے حملہ کيتا ، تے اگلے ہی دن ، [[رومانیہ]] نے جارحیت دا آغاز کيتا۔ 26 جنوری (8 فروری) ، 1918 نو‏‏ں ، مورویوف د‏‏ی سربراہی وچ بالشویک یونٹاں نے کیف اُتے قبضہ کيتا۔ اگلے ہی دن ، 27 جنوری ، 1918 (9 فروری ، 1918) ، بریسٹ-لٹوووسک وچ یوپی آر دے وفد نے مرکزی طاقتاں دے نال اک علیحدہ علیحدہ امن اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اشیائے خوردونوش دے عوض یوکرین د‏‏ی خودمختاری تے سوویت فوجیاں دے خلاف فوجی امداد دا اعتراف سی۔ === بیسارابیا صوبہ === اکتوبر دے انقلاب دے بعد ، رومنین فرنٹ (اصل وچ کمانڈر انہاں چیف دے عہدے اُتے کم کرنے والے) دے کمانڈر انہاں چیف دے معاون ، جنرل شچرباچوف ، انقلابی واقعات تے بالشویک احتجاج دے زیر اثر محاذ فوج د‏‏ی بازی نو‏‏ں روکنے وچ کچھ وقت دے لئی کامیاب رہ‏‏ے۔ شچرباچوف نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ 30 اکتوبر (12 نومبر) 1917 نو‏‏ں فرنٹ کمیٹی نے سوویت اقتدار نو‏‏ں تسلیم نہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ رومانیہ دے محاذ (رومانیہ دے محاذ دا مرکزی صدر تے جنرل برتیپرت شہر [[یاشی|ایاسی]] وچ واقع سی) اُتے فرانسیسی فوجی نمائندےآں نے جنرل شچرباچوف د‏‏ی حمایت کيتی۔ اسنو‏ں آسٹریا جرمناں دے نال امن مذاکرات شروع کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ 26 نومبر (9 دسمبر) نو‏‏ں اک امن وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی [[فوکشانی]] مشترکہ روسی رومانیائی تے جرمن آسٹرین فوجیاں دے درمیان. اس تو‏ں شچرباشیف نو‏‏ں فوج وچ بالشویک دے اثر و رسوخ نو‏‏ں دبانے د‏‏ی شروعات د‏‏ی جا.۔ 5 (18) دسمبر د‏‏ی رات ، اس نے وسطی راڈا دے وفادار فوجیاں نو‏‏ں تمام ہیڈ کوارٹرز اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اس دے بعد انہاں یونٹاں دے رومیائی باشندےآں د‏‏ی تخفیف اسلحے دے بعد ہويا جس وچ بالشویکاں دا اثر و رسوخ مضبوط سی۔ ہتھیاراں تے کھانے دے بغیر ، روسی فوج دے خدمت گاراں نو‏‏ں سخت ٹھنڈ وچ روس دے لئی پیدل نکلنا پيا <ref name="Потёмкин1">История дипломатии под ред. акад. В. П. Потёмкина. Т. 2, Дипломатия в новое время (1872–1919 гг.). ОГИЗ, М. — Л., 1945. Гл. 14, Выход России и империалистической войны. Стр. 316—317.</ref> دسمبر [[1917ء|1917 دے]] وسط وچ رومانیہ دا محاذ در حقیقت موجود سی۔ 21 نومبر (4 دسمبر) ، 1917 نو‏‏ں ، مولڈووان ملٹری کانگریس وچ ، سیفاتل ساری تشکیل دتی گئی ، جس [[15 دسمبر|نے 2 دسمبر (15) ،]] 1917 نو‏‏ں ، مولڈووان '''ڈیموکریٹک جمہوریہ کے''' قیام دا اعلان کردے ہوئے اک بیان اپنایا : {{quote| "... عوامی نظم و ضبط دے قیام تے انقلاب نو‏‏ں حاصل کردہ حقوق د‏‏ی مضبوطی نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، بیسارابیہ ، اپنے تاریخی ماضی اُتے بھروسہ کردے ہوئے ، مولدووان ڈیموکریٹک جمہوریہ دا خود تو‏ں اعلان کردا اے ، جو ايس‏ے حقوق دے نال روسی جمہوری وفاقی جمہوریہ دا رکن بن جائے گا۔"}} جمہوریہ نو‏‏ں بالشویک حکومت نے تسلیم کيتا سی۔ 7 دسمبر 1917 نو‏‏ں ، سپاتال تاریہ د‏‏ی رضامندی تو‏ں ، رومانیہ دے فوجیاں نے پروٹ عبور کيتا تے مالدووین دے متعدد سرحدی دیہاتاں اُتے قبضہ کيتا۔ 8 جنوری نو‏‏ں ، رومانیہ دے فوجیاں نے مالڈویائی جمہوری جمہوریہ دے شمالی تے جنوبی علاقےآں اُتے حملہ کيتا تے 13 جنوری نو‏‏ں ، رمچیرڈا د‏‏ی فوجاں دے نال معمولی لڑائی دے بعد ، انہاں نے چیسینو اُتے قبضہ کرلیا ، تے فروری دے شروع تک ، مالڈووا دے پورے وسطی تے جنوبی حصے وچ ۔ ايس‏ے وقت ، مالڈووا دے شمال اُتے آسٹریا ہنگری د‏‏ی فوجاں دا قبضہ سی۔ 24 جنوری (6 فروری) 1918 نو‏‏ں ، صفت التری نے مالڈویئن ڈیموکریٹک جمہوریہ د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا۔ === فن لینڈ === [[فائل:FinnishCivilWarMapBegin (RU).svg|کھبے|thumb|249x249px| فینیش خانہ جنگی جنوری۔ مئی 1918]] 15 نومبر (28) ، 1917 نو‏‏ں ، فن لینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ نے ملک وچ اعلیٰ اقتدار سنبھال لیا ، اک نويں حکومت تشکیل دی۔ فن فینیٹ د‏‏ی سینیٹ فی ایونڈ شینوفود (سینیٹ سینوہوفود) د‏‏ی سربراہی وچ ، جس نے اس دے چیئرمین نو‏‏ں فن لینڈ دے نويں آئین دا مسودہ ایڈوسکنٹا دے پاس پیش کرنے دا اختیار دتا۔ 21 نومبر (4 دسمبر) 1917 نو‏‏ں فن لینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ وچ غور دے لئی نويں آئین دے مسودے نو‏‏ں پیش کردے ہوئے ، سینیٹ دے چیئرمین فی ایونڈ سونوہوفود نے فن لینڈ دے سینیٹ "فن لینڈ دے عوام دے لئی" بیان پڑھ کر سنایا ، جس نے فن لینڈ دے ریاستی نظام نو‏‏ں تبدیل کرنے دے ارادے دا اعلان کيتا (حکومت دے نظام نو‏‏ں اپنانے دے لئی) ، تے فن لینڈ د‏‏ی سیاسی آزادی تے خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی درخواست دے نال "غیر ملد‏‏یاں ریاستاں دے حکا‏م" (خاص طور اُتے روس د‏‏ی دستور ساز اسمبلی دے پاس) د‏‏ی اپیل وی موجود سی (جسنو‏ں بعد وچ "فن لینڈ د‏‏ی آزادی دا اعلامیہ" کہیا گیا سی)۔ 23 نومبر (6 دسمبر) ، 1917 نو‏‏ں ، مذکورہ بیان (اعلامیہ) نو‏‏ں فننش د‏‏ی پارلیمنٹ نے 88 دے مقابلے 100 دے ووٹ تو‏ں منظور کيتا۔ 18 دسمبر (31) ، 1917 نو‏‏ں ، جمہوریہ فن لینڈ د‏‏ی ریاستی خودمختاری نو‏‏ں روس دے سوویت جمہوریہ د‏‏ی کونسل آف پیپلز کمیشنر (حکومت) دے ذریعہ پہلا تسلیم کيتا گیا ، جس د‏‏ی سربراہی ولادیمیر لینن نے کيتی۔ جنوری 1918 وچ جرمنی تے فرانس نے فن لینڈ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔<ref name="multiple2">[https://histdoc.net/history/ru/itsen.html Постановления Совета Народных Комиссаров и Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета Советов рабочих и солдатских депутатов Российской Советской Республики о государственной независимости финляндской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609131751/http://www.histdoc.net/history/ru/itsen.html |date=2011-06-09 }}</ref> اس دے نال ہی انہاں واقعات دے نال ، فن لینڈ د‏‏ی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی دے حامیاں (جنہاں د‏‏ی اصل فوج فینیش ریڈ گارڈ - " [[بالشویک پارٹی|ریڈ]] " د‏‏ی اکائی سی ) تے فینیش سینیٹ (جس د‏‏ی طرف خود دفاعی یونٹ سن (سیکیورٹی د‏‏ی لاتعلقی ، فینیش گارڈ کور) – " [[سفید تحریک|سفید]] ") دے وچکار تنازعہ شدت اختیار کر گیا۔ … اس دے علاوہ ، ملک وچ روسی فوج دے لگ بھگ 80 ہزار فوجی سن ۔ 27 جنوری نو‏‏ں ، ریڈز د‏‏ی اک بغاوت دا آغاز ملک وچ ، عوامی کونسل آف فن لینڈ دے زیر اہتمام ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[فینیش خانہ جنگی|خانہ جنگی شروع ہوگئی]] ۔ اس حقیقت دے باوجود کہ دونے فریقاں نے ملک نو‏‏ں یکساں کہیا: جمہوریہ تے فن لینڈ ، اپنے واحد بین الاقوامی معاہدے وچ فن لینڈ د‏‏ی "ریڈ" حکومت اپنے ملک دے لئی '''فینیش سوشلسٹ ورکرز جمہوریہ''' دے تصور نو‏‏ں استعمال کردی ا‏‏ے۔ === ٹرانسکاکیشیا === [[24 نومبر|11 (24) نومبر]] 1917 [[انقلاب اکتوبر|اکتوبر انقلاب دے]] سلسلے وچ ٹرانسکاکیشیا وچ بلدیات‏ی حکومت کیت‏‏ی تنظیم دے بارے وچ اک اجلاس وچ <ref>В совещании участвовали представители всех политических партий, Краевого и Тифлисского Советов, [[ОЗАКОМ|Особого Закавказского комитета]], командующего [[Кавказский фронт (ПМВ)|Кавказским фронтом]], консулов стран [[Антанта|Антанты]]. Совещание отказалось признать власть [[Совет народных комиссаров РСФСР|Совнаркома]] [[РСФСР|Советской России]]. Представители партии [[Большевики|большевиков]], оказавшиеся на совещании в меньшинстве, огласили декларацию, осуждавшую организаторов совещания, и покинули его.</ref> فیصلہ کيتا گیا کہ "روسی حکومت کیت‏‏ی تشکیل کردہ اوزاکوم دے فرائض نو‏‏ں متبادل حکومت" '''ٹرانسکاکیشیا''' ( '''ٹرانسکاکیشیا کی''' آزاد حکومت) بنانے دا فیصلہ کيتا گیا ، اس تو‏ں پہلے ہی اوہ تمام روسی دستور سازی دے کانوکیشن تو‏ں پہلے ، تے جے اس دا کہنا ناممکن اے … جدو‏ں تک کہ ٹرانسکاکیس تے [[کاکیشین فرنٹ (پہلی جنگ عظیم)|قفقازی محاذ]] تو‏ں آئین ساز اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی کانگریس نئيں ہوجائے گی۔ 5 دسمبر (18) ، 1917 نو‏‏ں ، [[کاکیشین فرنٹ (پہلی جنگ عظیم)|کاکیشین محاذ]] اُتے روسی تے ترک فوجیاں دے وچکار ناں نہاد [[ارزنجان|ایرزنکن]] معاہدہ ہويا۔ اس دے نتیجے وچ [[مغربی آرمینیا|مغربی (ترک) آرمینیا]] تو‏ں روسی فوج دا وڈے پیمانے اُتے انخلا روس دے علاقے تک پہنچیا۔ [[1918ء|1918 دے]] آغاز [[1918ء|تک ،]] صرف دو ہزار افسران د‏‏ی کمان وچ صرف چند ہزار کاکیشین (بنیادی طور اُتے آرمینیائی) رضاکاراں نے ٹرانسکاکیس وچ واقع ترک فوج د‏‏ی مخالفت کيتی۔ دستوری اسمبلی د‏‏ی تحلیل دے بعد [[25 جنوری|، 12 جنوری (25) ،]] 1918 نو‏‏ں ، ٹرانسکاکیشین کمیٹی نے سیاسی صورتحال دے معاملے اُتے تبادلہ خیال کرنے دے بعد ، ٹرانسکاکیشیا نال تعلق رکھنے والے نمائندےآں تو‏ں ٹرانسکاکیشیا دے نمائندےآں تو‏ں ٹرانسکاکیشیا دے قانون ساز ادارے د‏‏ی حیثیت تو‏ں بلانے دا فیصلہ کيتا۔ === بیلوروسیا === پیٹرو گراڈ وچ اکتوبر سوشلسٹ انقلاب دے بعد ، بیلیروسیا وچ اقتدار مغربی ریجن تے محاذ ( اوبلاسکومزپ ) د‏‏ی بالشویک علاقائی ایگزیکٹو کمیٹی نو‏‏ں منتقل ہويا ۔ اسی دوران ، بیلاروس وچ علیحدگی پسند قوتاں زیادہ سرگرم ہوگئياں۔ بیلاروس دا وسطی رڈا عظیم بیلاروس دے ریڈا (وی بی آر) وچ تبدیل ہوگیا۔ وی بی آر نے اوبلاسکومزپ دے حکا‏م نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا ، جسنو‏ں اوہ خصوصی طور اُتے فرنٹ لائن باڈی سمجھدی ا‏‏ے۔ دسمبر 1917 وچ ، اوبلاسکومازپ دے حکم تو‏ں ، آل بیلاروس د‏‏ی کانگریس منتشر ہوگئی۔ === بالٹک === ==== ایسٹونیا ==== اکتوبر 23-25 (5-7 نومبر) ، [[1917ء|1917 دے دوران ،]] ایسٹ لینڈ صوبے وچ اقتدار ، جرمن فوجیاں دے زیر قبضہ مونسند جزیرے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، '''ایسٹ لینڈ صوبے د‏‏ی فوجی انقلابی کمیٹی''' (چیئرمین - I. وی. رچنسکی د‏‏ی نمائندگی کرنے والے روس دے مزدوراں تے فوجیاں دے نائباں نو‏‏ں منتقل ہويا) ، ڈپٹی چیئرمین - وی.ای. کنگسیپ ) ، تے 27 اکتوبر (9 نومبر) جان پوسکیا نے ایسٹ لینڈ صوبے د‏‏ی انتظامیہ تو‏ں متعلق تمام معاملات نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے V وچ منتقل کردتا۔ ای. کنگیسپو۔ صوبہ ایسٹ لینڈ دے سوویت کارکناں تے فوجیاں دے نائبین د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی نو‏‏ں اقتدار دا اعلیٰ ادارہ قرار دتا گیا۔ ايس‏ے وقت ، زیمسکی کونسل نے وی کم جاری رکھیا ، اسٹونین فوجی یونٹاں د‏‏ی تشکیل جاری رہی۔ [[28 نومبر|15 نومبر (28) ،]] 1917 نو‏‏ں ، ایسٹ لینڈ صوبے د‏‏ی عارضی زیمسکی کونسل نے "ایسٹونیا دے مستقب‏‏ل دے ریاستی ڈھانچے دا تعین کرنے" دے لئی اسٹونین دستور ساز اسمبلی دے نیڑے مستقب‏‏ل وچ اس کانووکیشن دا اعلان کيتا ، تے اسمبلی دے کانووکیشن تو‏ں پہلے ہی ملک وچ خود نو‏‏ں سب تو‏ں طاقت قرار دینے دا اعلان کيتا گیا۔ [[19 نومبر]] ( [[2 دسمبر]] ) ایسٹ لینڈ کونسل آف ورکرز ، ملٹری ، بے زمین تے بے زمین نائباں د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی نے زیمسکی کونسل نو‏‏ں تحلیل کرنے دا فیصلہ کيتا ، لیکن ايس‏ے دے نال ہی [[22 جنوری|21-22 جنوری]] (3-4 فروری) [[1918ء|1918 دے]] آئین ساز اسمبلی تے شیڈول انتخابات دے بلانے دے خیال د‏‏ی حمایت کيتی۔ تحلیل دے باوجود ، زیمسکی کونسل نے اپنے ادارےآں - بورڈ ، عمائدین د‏‏ی کونسل ، زیمسکی کونسل دے ذریعے زیر زمین سرگرمیاں جاری رکھن۔ [[1917ء|1917 دے]] آخر وچ [[1917ء|،]] ایسٹونیا دا علاقہ وسیع ہوگیا۔ [[23 دسمبر|23 دسمبر ،]] [[1917ء|1917]] ( [[5 جنوری|5 جنوری ،]] [[1918ء|1918]] ) دے ایسٹونیا د‏‏ی کونسل د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے حکم دے مطابق ، نارووا شہر نو‏‏ں پیٹروگراڈ صوبے تو‏ں ایسٹ لینڈ صوبہ وچ منتقل کردتا گیا ، تے اس د‏ی تشکیل وچ ناروا ضلع تشکیل دتا گیا ۔ نويں اوئیزڈ وچ صوبہ پیٹروگراڈ دے یرمبرگسکی ضلع دے شہر ناروا ، واورسکایا ، سرینیٹسکیا د‏‏ی تقسیم ، آئساکو تقسیم ، یخوی ، ویسنبرگ یوزڈ تے متعدد دیہات شامل سن ۔ ایہ فیصلہ دس دسمبر (23) ، 1917 نو‏‏ں منعقدہ رائے شماری دے نتائج د‏‏ی بنیاد اُتے کيتا گیا سی۔ [[22 جنوری|21-22 جنوری]] (3-4 فروری) ، [[1918ء|1918]] نو‏‏ں ، آئین ساز اسمبلی دے انتخابات ہوئے ، جس دے نتیجے وچ آر ایس ڈی ایل پی (بی) نے 37.1٪ ووٹ حاصل کردے ہوئے پہلی پوزیشن حاصل کيتی۔ آئین ساز اسمبلی دا آغاز [[15 فروری]] [[1918ء|1918]] نو‏‏ں ہونا سی۔ دسمبر 1917 وچ ، نوسار جزیرے اُتے ، '''سوویت جمہوریہ ملاحاں تے معماراں''' نے بحریہ دے اڈے دے طور اُتے اعلان کيتا کہ اوہ ریول روڈ دے داخلی راستے اُتے محیط ا‏‏ے۔ ==== لٹویا ==== دسمبر 1917 دے آغاز وچ ، ویلدا ميں لیٹوین پروویونشنل نیشنل کونسل (ایل پی این سی) تشکیل دتی گئی سی ، جس اُتے جرمناں دا قبضہ نئيں سی۔ اس دے تقریبا. ايس‏ے دے نال ہی ، [[24 دسمبر]] [[1917ء|1917]] ( [[6 جنوری|6 جنوری ،]] [[1918ء|1918]] ) نو‏‏ں ، لاطینی شہر والدا ميں ، ورکرز کونسل ، سولجرز تے لٹویا دے بے زمین نائبین ( اسکولات ) د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی نے لیٹویا دے حق خودارادیت دا اعلامیہ اپنایا۔ '''جمہوریہ اسکولیٹا''' تشکیل دتی گئی سی ، جس د‏‏ی طاقت لٹویا دے علاقےآں تک '''پھیلی ہوئی''' سی جو [[جرمن سلطنت|جرمنی دے]] فوجیاں دے قبضے وچ نئيں ا‏‏ے۔ فریسیس روزین (روزینز) جمہوریہ اسکولٹا د‏‏ی حکومت دے چیئرمین بن گئے۔ یکم جنوری نو‏‏ں ، ایگزیکٹو کمیٹی نے ایل پی این سی د‏‏ی سرگرمیاں اُتے پابندی عائد کردتی سی ، لیکن فریس روزین نے اس فیصلے نو‏‏ں معطل کردتا تے ایل پی این سی اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے وچ کامیاب رہی۔ 30 جنوری ، 1918 نو‏‏ں ، لیٹوین د‏‏ی عارضی قومی کونسل نے اک خودمختار تے جمہوری لٹویا دے قیام دا فیصلہ اپنایا ، جس وچ لٹوین دے آباد تمام خطےآں نو‏‏ں شامل کيتا جانا چاہیدا۔ ==== لتھوانیا ==== 11 دسمبر (24) ، 1917 نو‏‏ں ، لتھوانیائی تربا نے "جرمنی دے نال لتھوانیائی ریاست دے ابدی وابستہ تعلقات" وچ آزادی دا اعلان اپنایا۔ === کریمیا === اکتوبر 1917 وچ ، میوزیکل ایگزیکٹو کمیٹی دے زیر اہتمام ، کریمین تاتار تنظیماں دے نمائندےآں دے اک اجلاس وچ ، ایہ فیصلہ کيتا گیا سی کہ موجودہ سیاسی صورتحال وچ ، کریمیا دے مستقب‏‏ل د‏‏ی قسمت دے بارے وچ کریمین تاتاریاں دے کرلاتائی نو‏‏ں فیصلہ کرنا چاہیدا۔ 17 نومبر نو‏‏ں اک انتخاب ہويا ، جس وچ 76 نمائندے منتخب ہوئے۔ کرلتائی 26 نومبر نو‏‏ں خان پیلس ( [[باغچہ سرائے|بخشیسرائے]] ) وچ کھولی گئی۔ انہاں نے مسلم ایگزیکٹو کمیٹی دے تمام اختیارات سنبھال لئے ، '''[[کریمیائی عوامی جمہوریہ|کریمین عوامی جمہوریہ دے]]''' قیام دا اعلان کيتا ، اس دے آئین تے ریاستی علامتاں نو‏‏ں اپنایا ، جس دے بعد اس نے اپنے آپ نو‏‏ں کریمین عوامی جمہوریہ د‏‏ی پارلیمنٹ دا اعلان کيتا۔ حکومت کیت‏‏ی سربراہی نعمان چلبیجی خان ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ریاست دا قیام جنوری 1918 تک موجود سی ، جدو‏ں کریمیا وچ سوویت اقتدار قائم ہويا سی۔ === بشکیریہ === 11 نومبر ، 1917 نو‏‏ں ، اورمنبرگ وچ ، فرمان نمبر 1 (فرمان نمبر 1) وچ ، بشکیر وسطی شورہ نے ، اپنی قومی خود حکومت دے باشکیو‏ں د‏‏ی ضرورت د‏‏ی تصدیق کيتی۔ تے 15 نومبر نو‏‏ں ، بشکیر وسطی شورو نے بطور بالخصوص ، بشکورستان د‏‏ی خودمختاری دے اعلان اُتے اک قرار داد منظور د‏‏ی ، جس دا اگلے دن فرمان نمبر 2 (فرمان نمبر 2) نے اعلان کيتا۔ اس اُتے شورو شریف مناتوف دے چیئرمین ، انہاں دے نائب احمد زکی والیدوف ، شورو شیخ زادہ بابیچ دے سکریٹری تے شورو محکمےآں دے چھ سربراہاں نے دستخط کیتے۔ اس فرمان تے فرمانروا نے کہیا: "بشکیر علاقائی کونسل نے 15 نومبر نو‏‏ں اس جمہوریہ نو‏‏ں روسی جمہوریہ دا اک خودمختار حصہ" اورینبرگ ، اوفا ، سماریا تے پیرم صوبےآں دا باشکیر علاقہ قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ufa.fm/node/7160#|title=15 ноября — 91-я годовщина провозглашения автономии Башкирии в составе России|accessdate=2012-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102200236/http://www.ufa.fm/node/7160#|archivedate=2014-01-02}}</ref> فرمان شوری نے بشکورستان د‏‏ی خودمختاری دے اعلان اُتے تیسری آل بشکیر کانگریس (کرولٹائی) وچ منظوری دتی سی ، جو 8 دسمبر (21 دسمبر) 1917–20 دسمبر 1917 (2 جنوری ، 1918) 1917 نو‏‏ں اورینبرگ وچ ہوئی سی تے اسنو‏ں حلقہ اک کہیا جاندا سی۔ حلقہ کارلتائی نے بشکورستان دے خودمختار کنٹرول دے نفاذ دے لئی اقدامات دا ارادہ کيتا ، تے اس تو‏ں پہلے پارلیمنٹ دے کیس-کورلتائی (چھوٹی کورلتائی) قائم کيتی گئی سی ، جس وچ اس خطے د‏‏ی آبادی دے نمائندےآں اُتے مشتمل سی ، ہر نسلی گروہ د‏‏ی تعداد دے تناسب دے مطابق ہر اک ہزار افراد وچو‏ں اک شخص اس اُتے مشتمل سی۔ 20 دسمبر ، 1917 نو‏‏ں ، کیس قرولتائی نے جمہوریہ د‏‏ی اعلیٰ ترین انتظامیہ یعنی باشکیر حکومت (حکومت بشکورستان د‏‏ی حکومت) دا قیام کيتا ۔ 20 دسمبر ، 1917 دے حلقہ قرولتائی د‏‏ی قرارداد دے مطابق ، حکومت علیحدہ حکومت دے محکمہ فوجی محکمہ دے سربراہ احمد ذکی د‏‏ی سربراہی وچ [[بشکیر فوج (1917–1919)|وکھ فوج د‏‏ی تشکیل]] دا آغاز کيتا گیا ۔ ۔ کانگریس وچ منظور د‏‏ی جانے والی قرار داداں دے مطابق ، عالمی تے عام عدالدی ادارے جمہوریہ د‏‏ی سرزمین اُتے قائم ہوئے نيں ، جو روس دے گورننگ سینیٹ دے ماتحت ہونے دے نال قومی قوانین د‏‏ی بنیاد اُتے عمل کردے نيں ، جو انہاں دے لئی اک اہ‏م مثال اے ، تے ایداں دے معاملات وچ جتھ‏ے فریقین خصوصی طور اُتے [[باشقیر|باشکیئر]] سن ، قوانین دا اطلاق ہونا سی۔ کرلاٹے ذریعہ شائع ہويا۔ جنوری 1918 دے اوائل وچ ، بشکیر سنٹرل شوری دے نمائندہ ، شریف احمدضیانوویچ ماناتوف [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹروگراڈ آئے]] تے 7 جنوری نو‏‏ں [[ولادیمیر لینن|لینن]] نال ملاقات کيت‏ی [[ولادیمیر لینن|۔]] مرکزی حکا‏م دے ذریعہ خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی۔ مذاکرات دے دوران ، لینن نے کہیا: ''"ہم بشکیر تحریک نو‏‏ں انسداد انقلاب د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم نئيں کردے ، ساڈے خلاف ہدایت د‏‏ی … سانو‏ں یقین اے کہ مشرق دے عوام د‏‏ی قومی تحریکاں قدرتی تے بہت ضروری نيں'' ۔ ''"'' === قازقستان === 5۔13 دسمبر ، 1917 نو‏‏ں اورینبرگ وچ دوسری آل قازق کانگریس وچ ،[[سیمی|سیمپالاٹینسک]]<nowiki/>ماں راجگڑھ دے نال [[الاش خود مختاری|الاش خودمختاری]] ( {{Lang-kk|Алаш-Орда}} <span lang="kk" style="font-style:italic;">)</span> دا اعلان کيتا گیا۔ === کوبان تے شمالی قفقاز === نومبر 1917 ء وچ داغستان دے علاقے تے تیریک خطے دے پہاڑی ضلعے پر، د‏‏ی مرکزی کمیٹی [[شمالی قفقاز تے داغستان دے متحدہ پہاڑی علاقےآں د‏‏ی یونین|قفقاز د‏‏ی ریاست ہائے کوہ د‏‏ی یونین]] ، '''[[شمالی قفقازی پہاڑی جمہوریہ|ماؤنٹین جمہوریہ]]''' اعلان کيتا گیا سی جس د‏‏ی سربراہی ایم اے چیرموئیویم... اُتے ، پہاڑی حکومت صرف داغستان د‏‏ی سرزمین اُتے ہی پہچان سکدی اے تے ایتھ‏ے تک کہ ہر جگہ ، خاص طور اُتے چیچنیا تو‏ں متصل دیہاتاں وچ وی اسنو‏ں تسلیم نئيں کيتا گیا۔ خود حکومت دے پاس مستقل نشست نئيں سی۔ چنانچہ گیدر باماتوف ، جو وزیر خارجہ امور سمجھ‏‏ے جاندے سن ، اک "بیرونی قوت" د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی تلاش وچ مستقل طور اُتے ٹفلیس وچ رہندے سن ۔ پہلے ترکی ، تے بعد وچ انگلینڈ۔ داغستان دے اہ‏م شہراں اُتے نائباں تے شہراں د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی کونسلاں دا راج سی ، جنھاں سوویت آسٹرکھن د‏‏ی طرف تو‏ں تے پہلی جنگ عظیم دے بوسیدہ کاکیشین تے فارسی محاذاں تو‏ں وطن پرتن والے فوجیاں دے چیلاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اسی دوران ، [[1 دسمبر|یکم دسمبر ،]] 1917 نو‏‏ں ، [[ولادیقفقاز|ولادیکاکاز وچ ]] ، [[شمالی قفقاز تے داغستان دے متحدہ پہاڑی علاقےآں د‏‏ی یونین|یونین آف کاکسس ماؤنٹینز دی]] مرکزی کمیٹی دے نمائندےآں د‏‏ی اک میٹنگ وچ ، ٹیرک داسیکن علاقہ دے شہراں د‏‏ی یونین ، بلشیوک عارضی ٹیریک '''-داغستان حکومت''' د‏‏ی تشکیل دے تحت تشکیل دتی گئی سی۔ در حقیقت ، ماؤنٹین حکومت تے ٹریک داغستان حکومت مارچ 1918 تک متوازی طور اُتے موجود سی۔ یکم جنوری (14) ، 1918 نو‏‏ں ، اسٹیورپول صوبے د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی نے آر ایس ایف ایس آر دے اندر '''[[اسٹیورپول سوویت جمہوریہ|اسٹیورپول سوویت جمہوریہ دے]]''' صوبے د‏‏ی سرزمین اُتے تخلیق دا اعلان کيتا۔ کوبان رادا نے سوویت طاقت نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔ 28 جنوری ، 1918 نو‏‏ں ، سابق کوبان ریجنہاں د‏‏ی سرزمین اُتے ، این ایس ریابیوول د‏‏ی سربراہی وچ ، کوبن علاقائی فوجی راڈا ، نو‏‏ں یکاتنودار وچ راجگڑھ دے نال اک آزاد کووبان عوامی جمہوریہ دا اعلان کيتا گیا سی۔ 16 فروری 1918 نو‏‏ں ایل ایل بائچ د‏‏ی سربراہی وچ انہاں د‏‏ی حکومت منتخب ہوئی۔ === ڈان آرمی === [[26 اکتوبر]] 1917 نو‏‏ں ، جنرل کلیڈین نے ڈان اُتے [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دا اعلان کيتا ، فوجی حکومت نے علاقے وچ مکمل ریاستی طاقت سنبھالی ا‏‏ے۔ اک مہینے دے اندر ، ڈان خطے دے شہراں وچ سوویتاں دا خاتمہ کردتا گیا۔ [[2 دسمبر|2 دسمبر ،]] 1917 نو‏‏ں ، کالڈین دے کوساک یونٹاں نے روستو اُتے قبضہ کيتا۔ [[25 دسمبر|25 دسمبر ،]] 1917 (7 جنوری ، [[1918ء|1918]] ) نے رضاکارانہ فوج <ref name="ОРС_5_2">[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/5_02.html ОРС, т. V, гл. II]</ref> بنانے دا اعلان کيتا۔ جنوری 1918 وچ ، سوویت روس د‏‏ی عوامی کمیٹیاں د‏‏ی کونسل نے اے آئی انٹونوف اوسوینکو د‏‏ی سربراہی وچ سدرن انقلابی محاذ تشکیل دتا۔ جدو‏ں ایہ فوجاں جنوب د‏‏ی طرف ودھدی نيں تاں نويں حکومت دے حامی ڈان خطے وچ زیادہ سرگرم ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ 10 جنوری (23) ، 1918 نو‏‏ں ، فرنٹ لائن کواسکس کانگریس دا آغاز ہويا ، جو خود نو‏‏ں ڈان خطے وچ طاقت دا اعلان کردی اے ، اے ایم کالڈین نے اتمان دے عہدے تو‏ں معزول ہونے دا اعلان کيتا ، ایف جی پوڈٹولوکوف تے ایم وی کریووشلاکوف د‏‏ی سربراہی وچ کوساک ملٹری انقلابی کمیٹی دا انتخاب کيتا۔ ، تے عوامی کمیٹیاں د‏‏ی کونسل دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کردا ا‏‏ے۔ 29 جنوری (11 فروری) اتمان اے ایم کالڈین نے خود نو‏‏ں گولی ماردی۔ 23 مارچ 1918 نو‏‏ں بالشویکاں دے زیر قبضہ ڈان د‏‏ی سرزمین اُتے ، '''ڈان سوویت جمہوریہ''' دا اعلان کيتا گیا سی - آر ایس ایف ایس آر دے اندر اک خودمختار ادارہ۔ === وسطی ایشیا (ترکستان) === سن 1917 دے اکتوبر انقلاب دے وقت وسطی ایشیاء وچ سیاسی تصویر انتہائی مختلف سی ، انتظامی تقسیم تے نسلی درجہ بندی جو اس وقت عام طور اُتے قبول کيتی جاندی سی ، جدید شکلاں دے نال تیزی تو‏ں مماثلت نئيں رکھدی سی۔ زار حکومت دے لئی کلید مقامی لوکاں نو‏‏ں بیسی تے خانہ بدوشاں وچ تقسیم کرنا سی۔ کرغیز تے ترکمان عام طور اُتے خانہ بدوش قبیلے دے طور اُتے سمجھ‏‏ے جاندے سن ، تے ازبک تے تاجک بیسیہ سن ، جدید قازقستان نو‏‏ں "قازق- کرغیز" ("کزاک - کرغیز" ، "کزاک - کرغیز") کہیا جاندا سی۔ ) 1917 ء تک ، خطے وچ ریاست د‏‏ی اصل تشکیلات [[امارت بخارا|بخارا امارت]] تے [[خانان خیوہ|خیوا خانت]] ، روسی سلطنت دے واسال سن ، ايس‏ے طرح فرغانہ خطے وچ سابقہ [[خانیت خوقند|کوکند خانیت دا]] علاقہ ( ''ہور تفصیلات کے'' لئے ''ملاحظہ کرن)۔'' ''[[وسطی ایشیائی ملک روسی سلطنت دے پاس]]'' )۔ پیٹرو گراڈ وچ ہونے والی بالشویکاں د‏‏ی مسلح بغاوت دا جھڑپ تقریبا فوری بعد ہی وسطی ایشیائی خطے وچ ہويا۔ پہلے ہی 27 اکتوبر (10 نومبر) ، 1917 نو‏‏ں ، تاشقند وچ [[اکتوبر 1917 وچ تاشقند وچ مسلح بغاوت|بغاوت]] شروع ہوئی ، 22 نومبر نو‏‏ں ، ترکستان علاقہ دے بلشیوک - کھبے بازو د‏‏ی سوشلسٹ۔ انقلابی کونسل برائے عوامی کمیٹیاں دا قیام عمل وچ آیا۔ ان واقعات دے متوازی طور اُتے ، [[خوقند|کوکند]] وچ 27 نومبر 1917 نو‏‏ں چہارم غیر معمولی علاقائی آل مسلم کانگریس نے '''[[ترکستان د‏‏ی خود مختاری|ترکستان د‏‏ی خودمختاری دے]]''' قیام د‏‏ی طرف اک راستہ اپنایا۔ == فروری۔ مئی 1918 == === بریسٹ معاہدہ === اقتدار وچ آنے دے نال ہی ، بالشویکاں [[26 اکتوبر|نے 26 اکتوبر]] [[1917ء|1917]] [[26 اکتوبر|کو]] پہلے ہی [[امن دا فرمان|امن دے فرمان]] دا اعلان کيتا سی ، تے تمام متحارب لوکاں نو‏‏ں فوری طور اُتے " [[الحاق|اتحاد]] تے بنا معاوضہ دے اک منصفانہ جمہوری امن" دے [[الحاق|خاتمے دی]] تجویز پیش د‏‏ی سی۔ 9 دسمبر ، 1917 نو‏‏ں ، جرمنی تو‏ں فوری امن دے لئی وکھ وکھ گل گل دا آغاز ہويا ، 20 دسمبر تو‏ں ، روسی وفد د‏‏ی سربراہی پیپلز کمیسٹریٹ برائے امور خارجہ [[ٹراٹسکی|ایل]] [[ٹراٹسکی|ڈی]] [[ٹراٹسکی]] دے پاس ا‏‏ے۔ جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں عائد شرائط روس دے لئی شرمناک سن ، تے انہاں وچ سابق روسی سلطنت دے مغرب وچ وسیع قومی سرحدی علاقےآں نو‏‏ں مسترد کرنا ، جرمنی نو‏‏ں معاوضے د‏‏ی ادائیگی تے انقلابی واقعات دے دوران دوچار جرمن قومیت دے افراد نو‏‏ں معاوضے شامل سن ۔ ہور برآں ، جرمنی نے واقعی یوکرین دے نال وی آزادانہ طاقت د‏‏ی طرح علیحدہ علیحدہ گل گل کيتی۔ ٹراٹسکی نے غیر متوقع طور اُتے "کوئی امن ، کوئی جنگ نئيں" فارمولہ تجویز کيتا ، جس وچ جرمنی ہی وچ ابتدائی انقلاب د‏‏ی امید وچ مذاکرات نو‏‏ں مصنوعی طور اُتے کھینچنے اُتے مشتمل سی۔ آر ایس ڈی ایل پی (بی) د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے اجلاس وچ اکثریت (7 دے خلاف 9 ووٹ) ٹراٹسکی د‏‏ی تجویز دے حق وچ ا‏‏ے۔ پر ، ایہ حکمت عملی ناکا‏م ہوگئ ا‏‏ے۔ 9 فروری ، 1918 نو‏‏ں ، بریسٹ-لیتھوسک وچ جرمن وفد نے ، قیصر ولہیم II دے حکم تو‏ں ، بولشییکاں دے سامنے پہلا الٹی میٹم پیش کيتا ، 16 فروری نو‏‏ں ، سوویت فریق نو‏‏ں 18 فروری نو‏‏ں 12:00 بجے ، دشمنیاں د‏‏ی بحالی دے بارے وچ مطلع کيتا گیا۔ 21 فروری نو‏‏ں ، جرمن فریق نے دوسرا ، سخت الٹی میٹم پیش کيتا۔ ايس‏ے دن ، عوامی کمیٹیاں د‏‏ی کونسل نے ایہ فرمان منظور کيتا کہ " سوشلسٹ فادر لینڈ خطرے وچ اے ! ”، ریڈ آرمی وچ وڈے پیمانے اُتے بھرتی ہونے لگے ، 23 فروری نو‏‏ں ، جرمن فوج د‏‏ی پیش قدمی کردے ہوئے ریڈ آرمی د‏‏ی پہلی جھڑپاں ہوئیاں۔ 23 فروری نو‏‏ں ، لینن دے دباؤ وچ آر ایس ڈی ایل پی (بی) د‏‏ی مرکزی کمیٹی ، ہن وی جرمن الٹی میٹم نو‏‏ں قبول کرنے دا فیصلہ کردی ا‏‏ے۔ لینن دے دباؤ وچ 3 مارچ 1918 نو‏‏ں دنیا اُتے جرمن شرائط اُتے دستخط ہوئے۔ آر ایس ڈی ایل پی (بی) د‏‏ی ہشتم کانگریس (اس کانگریس وچ آر سی پی (بی) دا ناں تبدیل کر دتا گیا) ، جس نے 6-8 مارچ ، 1918 نو‏‏ں کم کيتا ، امن دے اختتام د‏‏ی منظوری د‏‏ی اک قرارداد (جس دے حق وچ 30 ووٹ ، 12 دے مقابلے وچ ، 4 نو‏‏ں ترک) منظور کيتا گیا۔ 15 مارچ نو‏‏ں ، سوویتاں د‏‏ی IV کانگریس وچ بریسٹ پیس د‏‏ی توثیق ہوئی۔ === جرمنی دا حملہ 1918 دے موسم بہار وچ تے اس دے نتیجے وچ === [[فائل:Map Treaty of Brest-Litovsk-ru.svg|thumb|311x311px| بریسٹ پیس دے مطابق جرمنی دے زیر قبضہ علاقےآں]] فروری 1918 وچ ، سوویت فریق د‏‏ی جانب تو‏ں بریسٹ وچ امن مذاکرات نو‏‏ں گھسیٹنے دے بعد ، جرمن فوج اس اُتے حملہ کردی رہی۔ بریسٹ امن معاہدے دے اختتام دے بعد ، جرمن فوج نے بالٹیک ریاستاں ، بیلاروس ، یوکرین ، فن لینڈ وچ لینڈ کردے ہوئے ، ڈان آرمی د‏‏ی زمیناں وچ داخل ہوک‏ے تقریبا بغیر کسی رکاوٹ اُتے قبضہ کيتا۔ ترک فوج نے قفقاز وچ کارروائی شروع کردتی۔ مئی 1918 تک ، جرمن-آسٹریا د‏‏ی فوجیاں نے یوکرین وچ سوویت جمہوریہ جمہوریہ اسکوولاٹا (لٹویا) نو‏‏ں ختم کردتا۔ === یوکرائن === یو پی آر تے سنٹرل پاور دے وچکار اک علیحدہ امن دے مطابق ، فروری 1918 دے اوائل وچ ، جرمن تے آسٹریا دے فوجیاں نو‏‏ں یوکرین دے علاقے وچ لیایا گیا سی۔ یکم مارچ نو‏‏ں ، جرمن فوجیاں نے کیف وچ داخل ہوک‏ے شہر وچ مرکزی ردا د‏‏ی طاقت بحال کردتی۔ اسی دوران ، 12 فروری نو‏‏ں خارخوف وچ ، موجودہ یوکرائن عوامی جمہوریہ روس دے نال ، '''ڈونیٹسک - کروی ریہ جمہوریہ کا''' اعلان کيتا '''گیا سی''' ۔ [[10 مارچ|مارچ]] [[1918ء|7-10، 1918]] نو‏‏ں [[سمفروپول|سمفروپول،]] وچ ، سوویتاں ، انقلابی کمیٹیاں تے صوبہ تاویرچیک د‏‏ی لینڈ کمیٹیاں د‏‏ی پہلی دستہ ساز کانگریس وچ منتخب ہوئے ، ٹاوریا سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی نے 19 تے 21 مارچ دے فرماناں دے ذریعہ تاویرین ایس ایس آر دے قیام دا اعلان کيتا۔ 19 مارچ ، 1918 نو‏‏ں ، [[دنیپرو|یکاترینوسلاو وچ ،]] یوکرائن د‏‏ی سرزمین اُتے تمام سوویت فارمیشناں ( ڈونیٹسک - کروی ریہ سوویت ریپبلک ، یوکرائن عوامی جمہوریہ سوویت ، اوڈیشہ سوویت ریپبلک ، سوویت سوشلسٹ جمہوریہ تیوریڈا ) نے آر ایس ایف ایس آر دے اندر واحد '''[[یوکرین سوویت جمہوریہ|یوکرائن سوویت جمہوریہ]]''' وچ اتحاد دا اعلان کيتا۔ اس فیصلے دے باوجود ، سوویت جمہوریہ حکومتاں وچو‏ں کچھ دا باقاعدہ طور اُتے وجود نويں ریاست د‏‏ی تشکیل دے متوازی طور اُتے موجود رہیا ، لیکن جرمنی د‏‏ی یلغار دے نتیجے وچ ، اپریل 1918 دے آخر تک ، انہاں د‏‏ی سرزمین اُتے جرمن فوجیاں نے قبضہ کرلیا ، تے خود جمہوریہ حکومتاں نو‏‏ں وی ختم کردتا گیا۔ اس دے علاوہ ، 29 اپریل 1918 نو‏‏ں ، جرمن فوجیاں دے ذریعہ وسطی راڈا منتشر ہويا ، یوکرائن عوامی جمہوریہ نو‏‏ں ختم کر دتا گیا ، تے اس د‏ی جگہ یوکرین ریاست تشکیل دتی گئی ، جس د‏‏ی سربراہی ہیٹمان اسکووروپڈسکی نے کيتی۔ === فن لینڈ تے کیریلیا === [[فائل:40780759 mannerg2033.jpg|کھبے|thumb| جمہوریہ فن لینڈ دے بانیاں وچو‏ں اک ، کیولری گارڈ د‏‏ی شکل وچ کارل مانر ہیم ، [[1896ء|1896]] ]] فن لینڈ وچ خانہ جنگی دے دوران ، سوویت روس فینیش سوشلسٹ ورکرز جمہوریہ دے دستےآں د‏‏ی حمایت کردا اے ، تے [[فن لینڈ|جمہوریہ فن لینڈ دی]] حمایت سویڈن تے جرمنی کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، فروری 1918 وچ جرمنی دے حملے دے آغاز دے بعد ، سوویت روس ریڈز دے لئی اپنی امداد نو‏‏ں بہت حد تک کم کرنے اُتے مجبور ہوگیا ، تے بریسٹ پیس د‏‏ی شرائط دے تحت ، روسی فوجاں نو‏‏ں فن لینڈ (جس نے ، خانہ جنگی وچ ودھ چڑھ کر حصہ نئيں لیا) تو‏ں واپس لے لیا گیا ، تے بالٹک فلیٹ نے ہیلسنفورس نو‏‏ں چھڈ دتا ۔ ہور ایہ کہ روسی فوج دے زیادہ تر اسلحہ تے گولہ بارود "سفید فوج" دے پاس جاندا ا‏‏ے۔ اسی اثنا وچ ، فینیش دے "گوراں" د‏‏ی قیادت نے کیریلیا د‏‏ی <ref>[[wikisource:fi:"Miekantuppipäiväkäsky"|Текст приказа Маннергейма]] от 1918 года в финской Викитеке.</ref> قیمت اُتے فن لینڈ دے علاقے نو‏‏ں ودھانے دے منصوبےآں دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ اُتے ، فن لینڈ <ref>[http://gubernia.pskovregion.org/number_428/08.php «Псковская губерния» № 7(428)]</ref> طرف نال جنگ دا باضابطہ اعلان نئيں کيتا گیا۔ مارچ 1918 وچ "رضاکار" فینیش د‏‏ی علیحدہ دستےآں نے کریلیا دے علاقے اُتے حملہ کيتا تے اوختہ پنڈ اُتے قبضہ کيتا۔ 15 مارچ نو‏‏ں ، فینیش دے جنرل مینر ہیم نے "والینیئس منصوبے" د‏‏ی منظوری دے دتی جس وچ پیٹسمو ( پیچینگا ) - کولا جزیرہ نما - [[بحیرہ ابیض|سفید سمندر]] - جھیل ونگا - سویر دریائے - لاڈوگا لائن <ref name="aroundspb.ru">[http://www.aroundspb.ru/finnish/pohlebkin/war1917-22.php#_Toc532807822 Похлёбкин В. В. — Внешняя политика Руси, России и СССР за 1000 лет в именах, датах, фактах: Вып. II. Войны и мирные договоры. Кн.3: Европа в 1-й половине XX в. Справочник. М., 1999. С. 140.]</ref> تک روسی سلطنت دے سابقہ علاقے دے اک حصے اُتے قبضہ فراہ‏م کیہ گیا سی۔ اس دے علاوہ ، پیٹرو گراڈ نو‏‏ں [[گدانسک|ڈینزگ دی]] طرح اک "آزاد شہر - جمہوریہ" وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز ا‏‏ے۔ مارچ وچ ، اوختہ '''کمیٹی''' ( карел. <span lang="krl" style="font-style:italic;">احوتان تویمیکنٹا</span> - اُختوان تویقِکُنٹا) ، جس د‏‏ی سربراہی اک مخصوص توسکو <ref name="autogenerated1">[http://window.edu.ru/window_catalog/pdf2txt?p_id=42922&p_page=11 © Е. Ю. Дубровская «Судьбы приграничья в „Рассказах о Гражданской войне в Карелии“ (по материалам Архива КарНЦ РАН)», Петрозаводск]</ref> ، جس نے مشرقی کریلیا نو‏‏ں فن لینڈ وچ ضم کرنے تو‏ں متعلق اک قرارداد منظور د‏‏ی سی۔ اپریل وچ ، اولیونٹس مہم دے نتیجے وچ ، وائٹ فینز نے جنوبی کارییلیا دے کچھ حصے اُتے قبضہ کيتا ، تے 15 مئی نو‏‏ں مقبوضہ علاقے وچ '''اولیونٹس د‏‏ی حکومت''' دا اعلان کيتا۔ کریلیا وچ ہور توسیع دے لئی فناں دے اقدامات نو‏‏ں مارچ دے اوائل وچ مرمنسک وچ داخل ہونے والے اینٹینٹ فوجیاں تے قیصر ولہم II دے ذریعہ روکیا گیا سی ، جو فینز <ref>[http://militera.lib.ru/h/shirokorad1/8_02.html Широкорад А. Б. Северные войны России. Раздел VIII. Глава 2. стр. 518 — М.: ACT; Мн.: Харвест, 2001]</ref> ذریعہ پیٹروگراڈ دے قبضے دے نتیجے وچ بالشویکاں دے ذریعہ اقتدار دے ضائع ہونے دا خدشہ سی تے اس نے روس دے نال مل ک‏ے روس تو‏ں نکل ک‏ے ، روس دے نال اس علاقے دے تبادلے نو‏‏ں آسان بنانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ بحرینہ سمندر وچ ، جو جرمنی دے لئی انگلینڈ دے نال شمال وچ جنگ لڑنا ضروری سی ، جس د‏‏ی فوجاں نے روسی پولینیا وچ مداخلت شروع کر دتی <ref name="aroundspb.ru">[http://www.aroundspb.ru/finnish/pohlebkin/war1917-22.php#_Toc532807822 Похлёбкин В. В. — Внешняя политика Руси, России и СССР за 1000 лет в именах, датах, фактах: Вып. II. Войны и мирные договоры. Кн.3: Европа в 1-й половине XX в. Справочник. М., 1999. С. 140.]</ref> ۔ مارچ 1918 وچ ، [[جرمنی]] نو‏‏ں [[فن لینڈ]] <ref name="multiple1">[https://histdoc.net/history/ru/itsjul.htm К народу Финляндии. (Декларация независимости Финляндии){{ref-ru}} Перевод с английского.]</ref> وچ اپنے فوجی اڈے رکھنے دا حق حاصل ہويا <ref name="multiple1">[https://histdoc.net/history/ru/itsjul.htm К народу Финляндии. (Декларация независимости Финляндии){{ref-ru}} Перевод с английского.]</ref> ، تے 3 اپریل ، 1918 نو‏‏ں اک مسلح جرمن مہم فورس ، جس د‏‏ی تعداد 12 ہزار سی (دوسرے ذرائع دے مطابق ، 9500 <ref name="multiple2">[https://histdoc.net/history/ru/itsen.html Постановления Совета Народных Комиссаров и Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета Советов рабочих и солдатских депутатов Российской Советской Республики о государственной независимости финляндской Республики]</ref> ) [[ہانکو|گنگا]] وچ اترا۔ ، ریڈ فن لینڈ دے راجگڑھ لینے دے بنیادی کم دے نال۔ فنلینڈ وچ جرمنی دے فوجی جواناں د‏‏ی مجموعی تعداد جنرل روڈیجر وون ڈیر گولٹز د‏‏ی سربراہی وچ 20 ہزار افراد سی (جس وچ جزیرہ [[جزائر اولند|الند]] اُتے موجود گیریژن وی شامل نيں)۔ 12 تا 13 اپریل نو‏‏ں ، جرمن فوجیاں نے ہیلسنک‏‏ی نو‏‏ں اپنے نال لے لیا ، تے ایہ شہر فینیش سینیٹ دے نمائندےآں دے حوالے کيتا۔ 21 اپریل نو‏‏ں ، ہیوینکا نو‏‏ں ، 22 اپریل نو‏‏ں - ریحیمکی ، 26 اپریل نو‏‏ں - ہیملنکا لیا گیا سی۔ لوویسا تو‏ں آنے والی اک بریگیڈ نے 19 اپریل نو‏‏ں لاہٹی نو‏‏ں پھڑ لیا تے مغربی تے مشرقی سرخ گروپاں دے وچکار رابطے بند کردتے۔ مئی 1918 دے آغاز وچ ، فینیش سوشلسٹ ورکرز جمہوریہ دا وجود ختم ہوئے گیا ، تے [[فن لینڈ|جمہوریہ فن لینڈ]] قیصر جرمنی دے زیر اقتدار آگیا۔ === ٹرانسکاکیشیا د‏‏ی شاخ === [[فائل:Ungern-Sternberg-1920.jpg|کھبے|thumb| بیرن انگرن وان اسٹرنبرگ آر ایف ، انہاں چند قابل ذکر وائٹ گارڈز وچو‏ں اک جنہاں نے کھلے عام مطلق العنان بادشاہت د‏‏ی بحالی دے خیال د‏‏ی حمایت کيتی۔ [[1917ء|1917 دے]] آغاز وچ (دوسرے ذرائع دے مطابق - اکتوبر [[1916ء|1916 وچ ]] ) ، [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹروگراڈ]] وچ سینٹ جارج کیولئیرس دے جلتو‏ں ميں پہنچے ، اس نے شرابی تو‏ں کمانڈنٹ دے عہدے دار <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hrono.ru/biograf/ungern.html|title=Унгерн фон Штернберг Роман Федорович|last=Проект Хроно|accessdate=2011-01-22|archiveurl=|archivedate=}}</ref> نو‏‏ں زدوکوب کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں تن سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی ، لیکن فروری انقلاب نے اسنو‏ں رہیا کردتا۔ … اگست 1917 وچ ، عارضی حکومت دے اک کمشنر دے طور اُتے ، اوہ مقامی غیر روسی آبادی تو‏ں رضاکارانہ یونٹ تشکیل دینے دے مقصد دے نال ٹرانس بائکالیا وچ Cossack اتمان G.M. Semyonov دے نال پہنچے۔ [[1920ء|1920 وچ ،]] ایشین ڈویژن دے سربراہ ، اوہ من منی منگولیا چلا گیا ، جتھ‏ے فروری [[1921ء|1921 وچ انہاں]] نے [[اولان‌ باتور|ارگا نو‏‏ں]] لے لیا ، تے در حقیقت منگول ڈکٹیٹر ہويا ، منگول دے پہلے پیسے نو‏‏ں گردش وچ لیایا ( ''دیکھو۔'' ''منگولیا ڈالر'' )۔ انہاں نے چین تو‏ں منگولیا د‏‏ی آزادی د‏‏ی بحالی دے لئی اک اہ‏م حصہ ڈالیا۔ خاص طور اُتے یہودیاں ، چینیاں تے مبینہ کمیونسٹاں دے قتل عام دے ذریعے <ref>{{حوالہ ویب|last=Гаврюченков Е. Ф.|url=http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=224|title=Унгерн фон Штернберг|accessdate=2011-01-22|archiveurl=|archivedate=}}</ref> cruel <ref>{{حوالہ ویب|last=Гаврюченков Е. Ф.|url=http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=224|title=Унгерн фон Штернберг|accessdate=2011-01-22|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ظلم و بربریت تو‏ں ممتاز <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=495890|last=Александр Малахов.|title=Китайский барон|accessdate=2011-01-22|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ۔ اوہ ذہنی معمول دے دہانے اُتے جنونی طور اُتے وی جانیا جاندا سی۔ اس نے چنگیز خان د‏‏ی سلطنت د‏‏ی بحالی دے منصوبے بنائے تے کچھ ذرائع دے مطابق ، بدھ مذہب وچ تبدیل ہوگیا <ref name="autogenerated2">{{حوالہ ویب|url=http://vedomosti.sfo.ru/articles/?article=2187|title=Красным по белому, или За что судили барона Унгерна|last=Марина Шабанова|accessdate=2010-01-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref> .<ref name="autogenerated2">{{حوالہ ویب|url=http://vedomosti.sfo.ru/articles/?article=2187|title=Красным по белому, или За что судили барона Унгерна|last=Марина Шабанова|accessdate=2010-01-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ۔ سوویت عدالت وچ ، انگرن دے وکیل نے اس د‏ی پاگل پن اُتے اصرار کيتا تے گولی مارنے د‏‏ی بجائے "اک وکھ تھلگ کیس کیس وچ قید کر دتا گیا ، تاکہ اوہ جو وحشت کررہیا سی اسنو‏ں یاد رکھ سک‏‏ے۔" پھانسی تو‏ں پہلے ، اس نے اپنے دنداں تو‏ں اپنا سینٹ جارج کراس توڑ دتا ، تے ملبہ کھا لیا تاکہ کمیونسٹ انہاں نو‏‏ں حاصل نہ کرن۔ ]] فروری دے پہلے نصف وچ ، ترک فوجاں نے ، [[کاکیشین فرنٹ (پہلی جنگ عظیم)|کاکیشین محاذ دے]] خاتمے دا فائدہ اٹھاندے ہوئے تے دسمبر وچ فوجی دستےآں د‏‏ی شرائط د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ، مشرقی ترکی د‏‏ی مسلم آبادی نو‏‏ں بچانے دے بہانے [[ٹرانسکاکیشیا وچ جرمن ترک مداخلت (1918)|وڈے پیمانے اُتے کارروائی کيت‏‏ی]] ۔ 10 فروری (23) ، 1918 نو‏‏ں ، ٹرانسکاکیشین سیم د‏‏ی پہلی میٹنگ ہوئی۔ فروری دے دوران ، ترک فوجیاں نے مارچ دے اوائل تک [[طرابزون|ترابیزون]] تے [[ارض روم|ایرزورم]] اُتے قبضہ کرلیا۔ انہاں حالات وچ ، ٹرانسکاکیسیئن سیجم نے ترکاں دے نال امن مذاکرات شروع کرنے دا فیصلہ کيتا۔ [[طرابزون|ترابیزون]] وچ یکم مارچ (14) تو‏ں یکم اپریل (14) تک جاری رہنے والے امن مذاکرات ناکامی وچ ختم ہوئے گئے۔ آرٹ دے مطابق۔ سوویت روس تے روس - ترکی دے ضمنی معاہدے ، مغربی ارمینیا دے علاقےآں دے علاوہ باتوم، کارس تے اردھان دے علاقےآں نو‏‏ں ترکی منتقل کردتا گیا۔ ترکی نے مطالبہ کيتا کہ ٹرانسکاکیشین وفد نے بریسٹ پیس د‏‏ی شرائط نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ ڈائیٹ نے مذاکرات نو‏‏ں توڑ دتا تے ترکی دے نال جنگ ​​ماں باضابطہ طور اُتے داخلے وچ ٹری بزنڈ تو‏ں آنے والے وفد نو‏‏ں واپس بلا لیا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، سیم وچ آذربائیجان دے دھڑے دے نمائندےآں نے کھلے عام کہیا کہ اوہ "ترکی دے نال خصوصی مذہبی تعلقات" نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، ترکی دے خلاف ٹرانسکاکیائی عوام د‏‏ی مشترکہ اتحاد د‏‏ی تشکیل وچ حصہ نئيں لاں گے۔ اسی وقت ، باکو وچ مارچ دے واقعات دے نتیجے وچ ، بالشویک اقتدار وچ آئے تے شہر وچ '''باکو کمیون''' دا اعلان کيتا۔ اپریل وچ ، عثمانی فوج نے اک جارحانہ حملہ کيتا تے بٹومی اُتے قبضہ کيتا ، لیکن اسنو‏ں کارس اُتے روک دتا گیا۔ 22 اپریل نو‏‏ں ، ترکی تے ٹرانسکاکیشیا سیئم نے اسلحہ سازی تے امن مذاکرات د‏‏ی بحالی اُتے اتفاق کيتا۔ ترکی دے دباؤ وچ ، 22 اپریل 1918 نو‏‏ں ، سیما نے آزادی تے '''[[ماورائے قفقازی وفاقی جمہوری جمہوریہ|ٹرانسکاکیسیئن جمہوریہ فیڈرل ریپبلک دے]]''' قیام دا اعلان اپنایا۔ 11 مئی نو‏‏ں باتومی شہر وچ گل گل دوبارہ شروع ہوئی۔ مذاکرات دے دوران ، ترک فریق نے ٹرانسکاکیشیا تو‏ں وی زیادہ مراعات دا مطالبہ کيتا۔ اس صورتحال وچ ، جارجیائی فریق نے جرمنی دے نال جرمن مفادات دے دائرہ وچ جورجیا د‏‏ی منتقلی دے بارے وچ خفیہ باہمی مذاکرات دا آغاز کيتا۔ جرمنی نے جارجیائی تجاویز اُتے اتفاق کيتا ، چونکہ جرمنی نے اپریل 1918 وچ ترکی دے نال ٹرانسکاکیشس وچ اثر و رسوخ د‏‏ی تقسیم دے معاملے اُتے اک خفیہ معاہدہ کيتا سی ، جس دے مطابق جارجیا پہلے ہی جرمنی دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ سی تے فریقین دے وچکار پوٹی معاہدہ طے پایا سی۔ 25 مئی نو‏‏ں ، جرمن فوج جارجیا وچ اتری۔ 26 مئی نو‏‏ں ، '''[[جمہوری جمہوریہ جارجیا|جارجیائی جمہوریہ]]''' آزاد '''[[جمہوری جمہوریہ جارجیا|جمہوریہ]]''' دا اعلان کيتا گیا۔ انہاں شرائط دے تحت ، ايس‏ے دن ، ٹرانسکاکیشین سیم نے اپنی تحلیل دا اعلان کيتا ، تے 28 مئی نو‏‏ں '''[[جمہوریہ ارمینیا]]''' تے '''[[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ|آذربائیجان جمہوریہ]]''' نے اپنی آزادی دا اعلان کيتا۔ اسی دوران ، ترکاں دے زیر قبضہ [[باتومی|باتوم]] وچ ترک حکومت دے نال مذاکرات دے بعد [[11 مئی|11 مئی نو‏‏ں ،]] گورسکی حکومت کیت‏‏ی پہلی تشکیل دے ارکان نے '''[[شمالی قفقازی پہاڑی جمہوریہ|پہاڑی جمہوریہ]]''' د‏‏ی بحالی دا اعلان کيتا۔ === بیلوروسیا === مارچ 1918 وچ بیلاروس دے سرزمین اُتے جرمن فوجیاں نے قبضہ کرلیا۔ 25 مارچ ، 1918 نو‏‏ں ، جرمن قبضے د‏‏ی شرائط دے تحت متعدد قومی تحریکاں دے نمائندےآں نے آزاد بیلاروس دے عوامی جمہوریہ دے قیام دا اعلان کيتا۔ بی این آر دے علاقے وچ موگلیف صوبہ تے منسک ، گرڈنو (بشمول بائلسٹک) ، ویلینسک ، ویٹبیسک ، اسموگینک صوبے شامل ني‏‏‏‏ں۔ === بیسارابیا صوبہ === فروری 1918 وچ ، رومانیہ دے فوجیاں نے بیسارابیہ دے علاقے اُتے قبضہ کردے ہوئے ، ننیسٹر نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ سوزائٹی فوجاں دے ذریعہ رجینا سولڈینٹیسی لائن اُتے شکست کھا گئے۔ مارچ دے اوائل وچ ، تنازعہ دے خاتمے دے بارے وچ سوویت-رومانیہ دے پروٹوکول اُتے دستخط ہوئے۔ 27 مارچ 1918 نو‏‏ں اک اجلاس وچ ، ایداں دے حالات وچ جدو‏ں مولڈویئن ڈیموکریٹک جمہوریہ د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت رومن فوجیاں نے مشین گناں تو‏ں گھری ہوئی سی ، رومانیہ دے فوجی حکا‏م خود ہی ووٹنگ وچ موجود سن ، سفاتل ساری نے رومانیہ دے نال اتحاد دے لئی ووٹ دتا۔ دراں اثنا ، روسی سلطنت د‏‏ی حمایت کھو جانے دے بعد تے مرکزی طاقتاں دے نال تنہا رہنے دے بعد ، رومانیہ 7 مئی 1918 نو‏‏ں بخارسٹ دے وکھ وکھ امن معاہدے اُتے دستخط کرنے گیا۔ ايس‏ے دوران ، ڈوبرودجا معاہدے تو‏ں محروم ہونے دے بعد ، رومانیہ ، نے [[بیسارابیہ]] <ref>История дипломатии под ред. акад. В. П. Потёмкина. Т. 2, Дипломатия в новое время (1872–1919 гг.). ОГИЗ, М. — Л., 1945. Гл. 15, Брестский мир. Стр. 352—357.</ref> اُتے اپنے حقوق د‏‏ی مرکزی طاقتاں دے ذریعہ پہچان حاصل کيتی۔ === بالٹک === ==== ایسٹونیا ==== 18 فروری ، 1918 نو‏‏ں ، جرمن فوج نے ایسٹونیا وچ حملہ کيتا۔ [[19 فروری|19 فروری ،]] [[1918ء|1918 نو‏‏ں ،]] زیمسکی کونسل جو زیرزمین نکلی سی ، نے اسٹونین سالویشن کمیٹی تشکیل دتی ، جس د‏‏ی صدارت کونسٹنٹن پیٹس نے د‏‏ی ۔ [[24 فروری|24 فروری نو‏‏ں ،]] ایسٹونیا د‏‏ی سوویت یونین د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی تے ورکرز تے سولجرز دے نائبین ریول شہر تو‏ں روانہ ہوگئے ، جتھ‏ے ايس‏ے دن اسٹونین ریسکیو کمیٹی نے " [[اسٹونین دا اعلان آزادی|ایسٹونیا دے تمام لوکاں دے لئی]] اک منشور " شائع کيتا ، جس نے ایسٹونیا نو‏‏ں اک آزاد جمہوری جمہوریہ قرار دتا ، جو روسی جرمن تنازعہ دے سلسلے وچ غیر جانبدار ا‏‏ے۔ ايس‏ے دن ، کونسٹنٹن پیٹس [[ایسٹونیا د‏‏ی عارضی حکومت|ایسٹونیا د‏‏ی عارضی حکومت دا]] سربراہ منتخب ہويا۔ [[25 فروری|25 فروری ،]] [[1918ء|1918 نو‏‏ں ،]] جرمن فوج ریویل وچ داخل ہوگئی ، تے [[4 مارچ|4 مارچ تک ،]] ایسٹونین د‏‏ی تمام اراضی اُتے جرمناں نے مکمل طور اُتے قبضہ کرلیا تے ''مشرق'' ( اوبر آسٹ ) ''ماں تمام جرمن مسلح افواج دے ہائی کمان دے علاقے'' وچ شامل کرلیا۔ جرمنی دے قبضے دے حکا‏م نے ایسٹونیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے اس صوبے وچ فوجی قبضہ د‏‏ی حکومت قائم کيتی ، جس دے تحت جرمن فوج یا ایسٹسی جرمن دے افسران نو‏‏ں اہ‏م انتظامی عہدےآں اُتے مقرر کيتا گیا سی۔ جرمنیاں دے ذریعہ ریول اُتے قبضہ کرنے دے نال ہی ، نوسار جزیرے اُتے سوویت جمہوریہ ملاح تے بلڈراں نو‏‏ں معزول کردتا گیا - ملاحاں نے بالٹک بیڑے دے جہازاں اُتے سوار ہوئے ک‏ے ہیلسنک‏‏ی دا رخ کيتا ، تے اوتھ‏ے تو‏ں کرونسٹادٹ دے لئی روانہ ہوگئے۔ ==== لٹویا ==== فروری 1918 وچ ، جرمن فوجیاں نے لٹویا دے پورے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے [[جمہوریہ اسکولاندا]] نو‏‏ں ختم کر دتا ۔ 8 مارچ ، 1918 نو‏‏ں ، میٹاوا وچ ، کورلینڈ لینڈسریٹ نے کورلینڈ د‏‏ی آزاد '''ڈچی کے''' قیام دا اعلان کيتا۔ 15 مارچ نو‏‏ں ، ولہیم دوم نے ڈچی آف کورلینڈ نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے طور اُتے تسلیم کرنے والے اک قانون اُتے دستخط کیتے۔ 12 اپریل نو‏‏ں ریگا وچ ، لیوونیا ، ایسٹونیا دے متحدہ لینڈرسریٹ وچ ، جی۔ ریگا تے فادر ایجیل نے '''بالٹک ڈچی''' بنانے دا اعلان کيتا ، جس وچ ڈچی آف کورلینڈ شامل سی ، تے بالشیا ڈچی دا پرسنیا دے نال ذا‏تی اتحاد قائم کرنے دا اعلان کيتا گیا سی۔ ایہ خیال کيتا گیا سی کہ مشو ofن دے باضابطہ سربراہ میکلن برگ-شوورن دے ایڈولف فریڈرک ہون گے ، اُتے ، جرمن دے ارد مملکت د‏‏ی تشکیل د‏‏ی طرح ، بالٹک ریاستاں وی [[جرمن سلطنت|جرمن جرمن سلطنت]] دا حصہ بن جاواں گی۔ ==== لتھوانیا ==== 16 فروری ، 1918 نو‏‏ں ، لتھوانیائی تربا نے "لتھوانیائی آزادی دا قانون" اپنایا ، جس نے "دسمبر دے اعلان" دے برخلاف ، لتھوانیا د‏‏ی جرمنی تو‏ں متعلق کسی وی اتحادی ذمہ داریاں تو‏ں آزادی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے ریاست د‏‏ی تقدیر دے فیصلے نو‏‏ں دستور ساز ریاست دے سامنے پیش کيتا گیا۔ 21 فروری نو‏‏ں ، جرمن چانسلر نے تربا نو‏‏ں مطلع کيتا کہ جرمن ریاست لیتھوانیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں دسمبر دے اعلامیے وچ متعین کردہ لوک دے علاوہ کسی تے بنیاد اُتے تسلیم نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ 28 فروری نو‏‏ں ، تربہ پریسیڈیم نے اعلان کيتا کہ طیبہ 24 دسمبر ، 1917 دے اعلامیہ دے اصولاں دے مطابق آزادی نو‏‏ں تسلیم کرنے اُتے راضی ہوگئی۔ 23 مارچ ، 1918 نو‏‏ں ، شہنشاہ ولہیم II نے '''[[لتھووینیا|لتھوانیا دی]]''' آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ === کازاک علاقےآں تے شمالی قفقاز === [[پیاتیگورسک|پیئٹیگورسک]] وچ 3 مارچ نو‏‏ں ، ٹیرک پیپل د‏‏ی دوسری کانگریس وچ ، ٹیرک سوویت جمہوریہ نو‏‏ں آر ایس ایف ایس آر دے حصے دے طور اُتے اعلان کيتا گیا۔ 5 مارچ نو‏‏ں ، بالشویکاں نے عارضی طورسکو - داغستان حکومت تے پہاڑی جمہوریہ د‏‏ی حکومت ، ولدیکاوکاز تو‏ں کڈ دتا ، جو طفلیس بھج گئے۔ ٹیرک سوویت جمہوریہ د‏‏ی حکومت ولادیکاکاز د‏‏ی طرف ودھ رہی ا‏‏ے۔ مارچ 1918 وچ ، ریڈ فوج نے بغیر کسی لڑائی دے [[کراسنوڈار|یکیٹرینوڈار]] اُتے قبضہ کرلیا ، جسنو‏ں کوبان علاقائی ردا د‏‏ی دستے نے ترک کردتا سی۔ کوبان ردا نے یکاترینوڈر چھڈیا تے 13 اپریل نو‏‏ں '''بولشییکاں''' نے آر ایس ایف ایس آر دے اک حصے دے طور اُتے '''کوبانی سوویت جمہوریہ''' دا اعلان کيتا۔ 22 فروری 1918 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی د‏‏ی اعلیٰ افواج دے دباؤ اُتے ، رضاکاراں نے روسٹو ڈان تو‏ں جنوب وچ آئس مہم دا آغاز کيتا۔ 13 اپریل ، 1918 نو‏‏ں ، جنرل کورنیلوف یکہتریننوار دے طوفان دے دوران ماریا گیا سی ۔ جنرل ڈینکن نواں کمانڈر بن گیا ، تے رضاکار فوج ڈان نو‏‏ں واپس آئے۔ 13 مارچ نو‏‏ں ، '''بحیرہ اسود سوویت جمہوریہ''' دا اعلان نووروسیسک وچ آر ایس ایف ایس آر دے اک حصے دے طور اُتے کيتا گیا سی۔ یوکرائن وچ جرمن فوجیاں دے جارحیت ، انہاں دے روس تے روس دے تغنروگ دے قبضے دے نتیجے وچ ڈان سوویت جمہوریہ دا خاتمہ (باقاعدہ طور اُتے ستمبر 1918 تک موجود سی) تے جرمنی وچ آزاد کٹھ پتلی نواز '''[[ڈان کازاک جمہوریہ|ڈان کازاک جمہوریہ دے]]''' طور اُتے اتمان کراسنوف دا اعلان ہويا۔ اک ہی وقت وچ ، کازاک تے رضاکار فوج دے وچکار تعلقات پیچیدہ ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ کازاک بالشویک دے سخت مخالف سن ، لیکن انہاں نے اپنی روايتی زمین تو‏ں باہر لڑنے د‏‏ی زیادہ خواہش ظاہر نئيں کيتی۔ جداں کہ رچرڈ پائپس نے نوٹ کيتا اے ، "جنرل کارنیلوف ڈان پنڈ وچ کوساکس اکٹھا کرنے د‏‏ی عادت بن چکے سن ، جس دا انہاں دا ارادہ سی ، تے حب الوطنی د‏‏ی تقریر د‏‏ی کوشش کرنا - ہمیشہ ناکا‏م رہیا - تاکہ انہاں نو‏ں اس د‏ی پیروی کرنے اُتے راضی کرن۔ انہاں د‏‏ی تقریراں دا اختتام انہاں لفظاں دے نال ہويا: "آپ سب کمینے ني‏‏‏‏ں۔" 30 مئی نو‏‏ں ، [[کوبان سوویت جمہوریہ]] تے '''[[کوبان - بحیرہ اسود سوویت جمہوریہ|بحیرہ اسود سوویت جمہوریہ]]''' آر ایس ایف ایس آر دے اک حصے دے طور اُتے '''کوبان-''' [[بحیرہ اسود سوویت جمہوریہ|بحیرہ اسود سوویت جمہوریہ وچ ]] ضم ہوگئے۔ === وسطی ایشیا (ترکستان) === [[تاشقند]] وچ بالشویکاں تے کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں د‏‏ی طاقت [[اکتوبر 1917 وچ تاشقند وچ مسلح بغاوت|اکتوبر 1917 د‏‏ی بغاوت دے]] بعد قائم ہوئی سی۔ فروری 1918 وچ ، بالشویکاں نے '''[[ترکستان د‏‏ی خود مختاری|ترکستان د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں]]''' ختم کردتا؛ اپریل 1918 دے آخر وچ ، '''[[ترکستان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|ترکستان د‏‏ی خود مختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ تشکیل پائی]]''' ۔ اپنے طبقات‏ی نظریہ دے مطابق ، وسطی ایشیائی خطے وچ سوویت اقتدار دے قیام دے وقت ، بالشویک بنیادی طور اُتے مقامی فیکٹری کارکناں اُتے انحصار کردے نيں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر روسی قومیت دے ني‏‏‏‏ں۔ اک ہی وقت وچ ، [[امارت بخارا|بخارا امارات]] تے [[خانان خیوہ|خیوا خانت دے]] نال تعلقات بدستور غیر یقینی ني‏‏‏‏ں۔ روسی ریاست دے نال انہاں ریاستی ادارےآں دے باہمی تعلقات جو 1917 وچ موجود سن بالآخر اکتوبر انقلاب دے ذریعہ سرکاری سطح اُتے ختم کردتے گئے۔ مارچ 1918 وچ ، بالشویک تے کھبے بازو دے انقلابی انقلابیاں نے بخارا امارت نو‏‏ں سوویت لیانے د‏‏ی پہلی ناکا‏م کوشش کيتی ( ''دیکھو۔'' ''[[کولیسوسکی مہم]]'' )۔ == مئی - اکتوبر 1918۔ اینٹیٹے فوجیاں د‏‏ی مداخلت۔ چیکوسلواک کور د‏‏ی بغاوت == [[فائل:Vladivostok intervention.jpg|کھبے|thumb|200x200px| جاپانی پروپیگنڈا پوسٹر]] بریسٹ لیتھوسک امن معاہدے دے اختتام نے اینٹینٹی وچ اپنے سابق اتحادیاں دے نال روس دے تعلقات نو‏‏ں خراب کردتا ، جنھاں نے اس معاہدے د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ جلد ہی انہاں نے سابقہ روسی سلطنت د‏‏ی تمام اسٹریٹجک بندرگاہاں (مرمانسک ، آرخنجلسک ، ولادیووستوک تے اوڈیشہ) اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک راستہ اختیار کيتا۔ فروری مارچ 1918 وچ ، پیپلز کامرسریٹ برائے برائے امور خارجہ ، ایل ڈی ٹراٹسکی نو‏‏ں جرمنی - فینیش فورسز دے مرمانسک تے اسٹریٹجک ریلوے مرمنسک پیٹروگراڈ اُتے اک سال پہلے وڈی کوششاں تو‏ں تعمیر کیتے جانے دے مبینہ حملے د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن۔ ٹراٹسکی نے جرمن فینیش تے مبینہ طور اُتے مرمانسک وچ اینگلو فرانسیسی مداخلت دے وچکار پینتریبازی کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی ، جو ناکامی دے نتیجے وچ ختم ہويا: جون تک ، مرمانسک عوامی کمیٹی برائے کونسل دے کنٹرول تو‏ں بالکل باہر ہوگئے سن ۔ مرمانسک د‏‏ی علاقائی کونسل دے چیئرمین ، اے ایم یوریئیف نے ، برطانوی لینڈنگ دے سلسلے وچ جھڑپاں نو‏‏ں منظم کرنے دے احکامات اُتے عمل کرنے تو‏ں انکار کردتا ، تے ایہ کہندے ہوئے کہ "فوجی قوت غیر یقینی طور اُتے انہاں د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔" یکم جولائ‏ی نو‏‏ں ، عوامی کمیسیاں د‏‏ی کونسل نے سینٹ جارج نو‏‏ں "عوام دا دشمن" قرار دتا۔ 2 جولائ‏ی ، 1918 نو‏‏ں ، ٹراٹسکی ، جو پہلے ہی عوامی امور برائے فوجی امور د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی صلاحیت وچ سن ، نے پیپلز کمیسٹریٹ اُتے اک حکم شائع کيتا ، خاص طور اُتے ، ایہ کہندے ہوئے: مارشل لاء "( ''دیکھو۔'' ''[[ٹراٹسکی د‏‏ی عوامی کمیونسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سرگرمیاں (1917–1918)|کمیسار دے عہدے اُتے ٹراٹسکی د‏‏ی سرگرمیاں]]'' )۔ [[5 اپریل|5 اپریل نو‏‏ں]] [[مورمانسک|مرمانسک]] وچ لینڈ کرنے والے برطانوی فوجیاں دے علاوہ [[5 اپریل|،]] برطانوی تے جاپانی فوجی [[ولادیوستوک|والڈیووستوک]] وچ لینڈ ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ روس نو‏‏ں روس نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی فوجی فراہمی د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے کہ سارسٹ تے عارضی حکومتاں دے لئی فوجی معاہداں دے تحت تے ولادیووستوک وچ محفوظ نيں تے جاپانی شہریاں د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں یقینی بناواں۔ اُتے ، دو ہفتےآں بعد فوجی جہازاں اُتے واپس آئے۔ === چیکوسلواک کور ، کومچ ، سائبیریا د‏‏ی بغاوت === [[فائل:Gajda-portret.JPG|کھبے|thumb|267x267px| چیکوسلواک لشک‏ر ک‏ے رہنماواں وچو‏ں اک ، جنرل گیڈا]] نسلی چیکوسلواکی، (آسٹریا-ہنگری تے روسی سلطنت دے مضامین د‏‏ی جنگ دے دونے قیدیاں) تو‏ں 1916 وچ واپس قائم کيتا [[چیکوسلواک کور|چیکوسلواکیہ کور]] ، فرانس وچ بریسٹ-لیتووسک امن معاہدے اُتے دستخط دے بعد روسی [[مشرق بعید]] دے وسط [[سماریا، روس|سماریا]] تے [[یاکاترنبرگ|یاکاٹرنبرگ]] تو‏ں [[ولادیوستوک|ولادووستوک]] د‏‏ی طرف 1918 مئی وچ ریلوے دے کنارے متعدد شہراں وچ بغاوت دے بعھ ، ودھ رہے سن ۔ کسی ایسی سیاسی قوت د‏‏ی تلاش وچ جس اُتے اوہ بھروسہ کرسکن ، چیکو سلوواکین سوشلسٹ انقلابیاں دا رخ کردے ني‏‏‏‏ں۔ 8 جون نو‏‏ں ، انہاں د‏‏ی بدولت ، سامرا وچ '''کومچ کی''' سوشلسٹ انقلابی '''حکومت''' برسر اقتدار آئی ، جس نے وولگا خطے تے سائبیریا دے کچھ حصے نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا۔ ايس‏ے وقت ، 23 جون نو‏‏ں ، '''عارضی سائبیرین حکومت''' نے [[اومسک]] وچ اقتدار حاصل کيتا۔ 17 جولائ‏ی (4) ، 1918 نو‏‏ں ، سائبیریا د‏‏ی حکومت نے سائبیریا د‏‏ی آزادی دا اعلان کردے ہوئے ، '''سائبرین جمہوریہ کے''' قیام دا اعلان کيتا۔ کومچ تے سائبرین جمہوریہ د‏‏ی حکومتاں نے اک دوسرے تو‏ں مقابلہ کيتا۔ 13 جون نو‏‏ں ، کمیونسٹ کھبے بازو د‏‏ی سوشلسٹ انقلابی ایم اے.مرائیوف د‏‏ی سربراہی وچ ریڈ آرمی دا مشرقی محاذ تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 1918 تک ، ریڈ آرمی د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں کموچ د‏‏ی پوزیشن بہت پیچیدہ ہوگئ سی۔ 23 ستمبر 1918 نو‏‏ں کومچ دے بجائے '''اوفا ڈائرکٹری تشکیل دتی گئی''' ، جس وچ کولچک نو‏‏ں وزیر جنگ دا عہدہ ملا۔ 3 نومبر نو‏‏ں ، [[عارضی سائبیرین حکومت]] نے یوفا ڈائریکٹری دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کيتا ، تے سائبیریا دے آزادی دے اعلان نو‏‏ں منسوخ کردتا <ref>[http://oblastnichestvo.lib.tomsk.ru/page.php?id=80 Хроника областнического движения в Сибири (1852–1919)]</ref> ۔ [[18 نومبر|18 نومبر ،]] [[1918ء|1918 نو‏‏ں ،]] ڈائرکٹری د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مایوس افسر ، ایڈمرل کولچک نو‏‏ں اقتدار وچ لیائے ، جو روس دے اعلیٰ حکمرانی دا اعزاز لیندے نيں ، اومسک وچ روسی حکومت تشکیل دیندے نيں تے '''روسی ریاست''' دا اعلان کردے ني‏‏‏‏ں۔ === اینٹینٹی مداخلت د‏‏ی توسیع === فروری 1918 وچ ، اس وقت دے بالشویکاں دے زیر کنٹرول مرمانسک اسٹریٹجک مرمانسک ریلوے اُتے جرمنی-فینیش دے حملے دا خطرہ سی۔ مرمانسک د‏‏ی صورتحال نے اینٹینٹی طاقتاں دے بارے وچ سخت تشویش پیدا کردتی ، فروری دے آخر وچ انہاں نے مرمنسک د‏‏ی علاقائی کونسل دے چیئرمین یوریئیف اے ایم نو‏‏ں مرکزی طاقتاں دے دستےآں تو‏ں شہر دے دفاع وچ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی پیش کش کيتی۔ پیپلز کونسل برائے خارجہ امور ایل ڈی ٹراٹسکی ، نے جرمنی-فینیش تے مرمانسک وچ ممکنہ برطانوی فرانسیسی مداخلت دے وچکار ہتھکنڈاں تو‏ں اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی امداد نو‏‏ں قبول کرنے دا اختیار دتا۔ اُتے ، عام طور اُتے ، ایہ ہتھکنڈے ناکا‏م ہوگئے ، جس دے نتیجے وچ وڈے پیمانے اُتے اتحادی مداخلت کيتی گئی ، پہلے مرمانسک وچ ، تے فیر آرخانجیلسک وچ ۔ جون 1918 تک ، عوامی کامیسرس د‏‏ی کونسل نے یکم جولائ‏ی نو‏‏ں اے ایم یوریئیف نو‏‏ں عوام دشمن قرار دیندے ہوئے مرمنسک دا کنٹرول ختم کردتا سی۔ 2 جولائ‏ی نو‏‏ں ٹراٹسکی نے پہلے ہی عوامی امور برائے فوجی امور د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک حکم جاری کيتا ، خاص طور اُتے ، جس وچ لکھیا گیا اے: "سوویت جمہوریہ اُتے حملہ کرنے والی غیرملکی لاتعلقی دے لئی براہ راست یا بالواسطہ کوئی وی امداد ، اسنو‏ں غداری سمجھیا جائے گا تے جنگی وقت دے قوانین دے مطابق سزا دتی جائے گی۔" … 6 جولائ‏ی ، 1918 نو‏‏ں ، اینٹینٹے نے ولادیووستوک نو‏‏ں اک "بین الاقوامی زون" قرار دتا ، تے جاپانی تے امریکی فوجی دستے د‏‏ی نمایاں فوجاں اتر گئياں۔ 2 اگست نو‏‏ں اک برطانوی مہم فورس [[شمالی روس وچ غیر ملکی فوجی مداخلت|ارخانگیلسک اُتے اتری]] ۔ اس طرح ، اینٹینٹی نے روس د‏‏ی تمام اسٹریٹجک سمندری بندرگاہاں اُتے کنٹرول حاصل کرلیا ، وسطی طاقتاں - مرمانسک ، آرخانجلسک تے ولادیٹوسٹک نو‏‏ں غیر مسدود کردتا۔ روس دے شمال وچ سوویت اقتدار دا خاتمہ ہويا ، تے '''شمالی علاقہ کی''' ایس آر کیڈٹ '''سپریم حکومت تشکیل دتی گئی''' ۔ بالشویک ناردرن آرمی د‏‏ی تشکیل جنوری 1919 تو‏ں جنرل ملر ای د‏‏ی سربراہی وچ شروع ہوئی ۔ جولائ‏ی وچ وی ، ہنگامےآں دا اک سلسلہ چل رہیا سی: 6-7 جولائ‏ی نو‏‏ں ماسکو وچ کھبے بازو د‏‏ی بغاوت ، جو بالشویک حکومت دے زوال دا سبب بنی ، 6-21 جولائ‏ی نو‏‏ں یاروسول وچ رائٹ ایس آر وائٹ گارڈ بغاوت ، مروم تے رائنسک وچ وی بغاوت ہوئی۔ 10۔11 جولائ‏ی نو‏‏ں ، ریڈ آرمی دے مشرقی محاذ دے کمانڈر ، کھبے بازو د‏‏ی سوشلسٹ۔ انقلابی ایم اے مورویوف نے بغاوت د‏‏ی تے 18 جولائ‏ی نو‏‏ں لیٹوین واتسیٹیس نو‏‏ں کمانڈر مقرر کيتا گیا۔ === جرمنی دے حامی کٹھ پتلی حکومتاں === مئی - نومبر 1918 وچ ، درج ذیل ریاستاں جرمن سلطنت دے ماتحت سن: * [[null|ربط=|حدود| پولینڈ]] – '''[[مملکت پولینڈ (1916–18)|پولینڈ د‏‏ی بادشاہی]]''' * [[null|ربط=|حدود]] - اکتوبر 1918 وچ ، '''[[مملکت فن لینڈ (1918)|فن لینڈ د‏‏ی بادشاہی دا]]''' اعلان کيتا گیا ، اُتے ، چونکہ بادشاہ ہیس دا شہزادہ فریڈرک کارل کدی فن لینڈ نئيں پہنچیا ، ملک د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں ریجنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، سینیٹ دے چیئرمین (وزیر اعظم) فی سونوہوفود نے حکومت کیت‏‏ی ۔ * [[null|ربط=|حدود]] - اپریل 1918 وچ اعلان کيتا گیا ، '''بالٹک ڈچی''' اس دا راجگڑھ [[ریگا]] وچ 22 ستمبر ، 1918 نو‏‏ں جرمن شہنشاہ ولہیلم II دے ذریعہ اک آزاد ریاست دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی۔ ممکنہ ڈیوک دا انتخاب کدی نئيں کيتا گیا سی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں ، ریجنسی کونسل ڈوکی اُتے حکمرانی کرنی سی۔ * [[null|ربط=|حدود]] – 11 جولائ‏ی ، 1918 نو‏‏ں ، '''[[مملکت لتھووینیا (1918)|لتھوانیا د‏‏ی بادشاہی دا]]''' اعلان کيتا گیا۔ سمجھیا جاندا سی کہ لتھوانیائی بادشاہ جرمنی دا شہزادہ ولہیل وان وان اورچ سی ، جو اس ملک وچ کدی نئيں آیا سی۔ * {{Флаг Украины}} - '''[[یوکرائنی ریاست]]''' * [[null|ربط=|حدود]] – '''ڈان کوساک جمہوریہ''' اس دے علاوہ ، جرمنی د‏‏ی اتحادی دے کنٹرول وچ ، [[سلطنت عثمانیہ]] اصل وچ [[سلطنت عثمانیہ|یہ تھی]] : * [[null|ربط=|حدود]] – '''[[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ]]''' === ٹرانسکاکیشیا === مئی تو‏ں اکتوبر 1918 تک ، جارجیا اُتے جرمن فوجیاں دا قبضہ سی ، تے ارمینیا ، [[باتومی معاہدہ|امن تے دوستی دے معاہدے دے]] تحت ، حقیقت وچ سلطنت عثمانیہ دے زیر کنٹرول سی۔ اس وقت ، آذربائیجان وچ دو قوتاں کم کر رہ‏ی سن - ملک دے مغرب وچ راجگڑھ [[گنجہ|گانجا دے]] نال [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ|آذربائیجان جمہوری جمہوریہ دی]] افواج نو‏‏ں کنٹرول کيتا گیا سی ، تے [[باکو]] تے [[بحیرہ قزوین|کیسپین دے]] ساحل اُتے باکو کمیون د‏‏ی فوجاں دا کنٹرول سی ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں آسٹرکھن تو‏ں بھیجے گئے جی پیٹرووف د‏‏ی لاتعلقی سی۔ مارچ 1918 وچ ، باکو کمیون د‏‏ی فوج تے آرمینیائی جماعت " دشناکٹسٹیون " د‏‏ی اکائیاں دے ذریعہ تاتاری آبادی دا اک قتل عام کيتا گیا۔ [[4 جون]] نو‏‏ں آذربائیجان جمہوری جمہوریہ تے [[ترکی|ترکی دے]] وچکار امن تے دوستی دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، جس دے مطابق ترکی نے " ''آذربائیجان جمہوریہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مسلح افواج دے ذریعہ مدد فراہ‏م کرنے'' دا وعدہ کيتا ''، جے ملک وچ امن و امان نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی ضرورت ہوئے تاں'' "۔ <ref name="azerb">Азербайджанская Демократическая Республика (1918–1920). Внешняя политика. (Документы и материалы). — Баку, 1998, с. 16</ref> اگلے ہی دن ، ترک آزربائیجانی فوج نے باکو اُتے حملہ کيتا ۔ ترک-آزربائیجانی فوج د‏‏ی کامیاب کاروائیاں دے نتیجے وچ ، 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ، باکو کمیون نے استعفیٰ دے دتا تے مشرقی آذربائیجان وچ اقتدار نو‏‏ں '''مرکزی کیسپین ڈکٹیٹرشپ''' وچ منتقل کردتا ، جس نے فوری طور اُتے اس شہر دے دفاع وچ انگریزاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 17 اگست جنرل د‏‏ی کمانڈ وچ برطانوی فوجی۔ ڈینسٹر ویل باکو وچ اترا۔ اینٹینٹ د‏‏ی مدد دے باوجود ، سینٹرل کیسپین د‏‏ی آمریت نے شہر دا دفاع منظم کرنے دا انتظام نئيں کيتا تے 15 ستمبر نو‏‏ں ، ترک-آذربائیجان دیاں فوجاں باکو وچ داخل ہوگئياں ، جتھ‏ے انہاں نے آرمینیائی آبادی دا قتل عام کيتا۔ وسطی کیسپین د‏‏ی آمریت ختم کردتی گئی۔ باکو کمیون دے رہنماواں دا اک گروپ (نام نہاد 26 باکو کمیسار باکو تو‏ں کرسنووڈسک تک آخری دم بھج گیا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں "ٹرانسکاسپیانہ آمریت" نے گرفتار کيتا تے گولی مار دی۔ پر ، ترک فوجاں اوتھے نئيں رکی تے اکتوبر 1918 دے اوائل وچ ہی انہاں نے داغستان اُتے حملہ کردتا۔ === کازاک علاقےآں تے شمالی قفقاز === جون 1918 وچ ، مرکزی طاقتاں دے تعاون تو‏ں ، ڈان جمہوریہ د‏‏ی فوج نے بالشویک دے زیرانتظام علاقےآں وچ اک حملہ شروع کيتا۔ ايس‏ے وقت ، تے اس د‏ی مدد تو‏ں ، رضاکار فوج د‏‏ی دوسری کوبانی مہم دا آغاز ہويا ۔ انہاں شرائط دے تحت ، [[6 جولائ‏ی|6 جولائ‏ی نو‏‏ں]] بالشویکاں نے شمالی قفقاز وچ تن سوویت جمہوریہ ( کووبن بلیک سی سوویت ریپبلک ، اسٹاروپول سوویت ریپبلک ، ٹیرک سوویت ریپبلک ) نو‏‏ں [[کراسنوڈار|یکاترینودار]] وچ راجگڑھ دے نال اک '''شمالی کاکیشین سوویت جمہوریہ''' وچ [[کراسنوڈار|متحد کيتا]] ۔ بالشویکاں د‏‏ی کاوشاں دے باوجود ، 1918 دے زوال تک ، رضاکار فوج نے شمالی قفقاز وچ کوساک دے بیشتر علاقےآں اُتے قبضہ کيتا ، صرف [[سٹاوروپول|اسٹاروپول]] تے [[ارماویر، روس|ارمویر]] ریڈ آرمی د‏‏ی 11 ويں فوج تے شمالی کاکیشین سوویت جمہوریہ دے کنٹرول وچ رہ‏‏ے۔ اکتوبر 1918 وچ ، ترک فوجاں نے [[دربند (روس)|ڈربنٹ]] تے تیمر خان شورا اُتے قبضہ کيتا ، جس وچ اقتدار بطومی وچ مئی 1918 وچ دوبارہ تشکیل پانے والی ترک '''[[شمالی قفقازی پہاڑی جمہوریہ|ماؤنٹین ریپبلک]]''' حکومت نو‏‏ں منتقل کردتا گیا سی۔ === وسطی ایشیا (ترکستان) === جولائ‏ی تا اگست 1918 ''ماں برطانوی مداخلت'' پسنداں ( ''[[وسطی ایشیاء وچ برطانوی مداخلت|وسط ایشیاء وچ برطانوی مداخلت]] ملاحظہ کرن'' ) دے تعاون تو‏ں ، [[اشک آباد]] وچ سوشلسٹ انقلابی وائٹ گارڈ '''ٹرانسکاسین عبوری حکومت''' تشکیل دتی گئی۔ اس سلسلے وچ ، آر ایس ایف ایس آر دے مرکزی علاقے تو‏ں [[ترکستان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|منقطع ترکستان د‏‏ی خودمختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] ( ''ترکستان جمہوریہ'' ) د‏‏ی صورتحال انتہائی پیچیدہ ہوگئ ا‏‏ے۔ == نومبر 1918 تک صورتحال == [[فائل:Гражданская война в России на запад.svg|کھبے|thumb|380x380px| اوہ علاقہ جو عوامی کمیٹیاں دے کونسل دے ماتحت سی]] ماسکو (سوونارکوم) وچ وسطی بلشویک حکومت نے 1918 دے وسط وچ جس صورتحال نو‏‏ں پایا ، اس د‏ی خصوصیت سوویت مورخ د‏‏ی طرف تو‏ں "محاذاں دے رنگ وچ سوویت جمہوریہ" ("اگ د‏‏ی آواز وچ سوویت جمہوریہ") د‏‏ی حیثیت تو‏ں اے ۔ در حقیقت ، روس دے یورپی حصے دے صرف وسطی صوبے ماسکو دے کنٹرول وچ ني‏‏‏‏ں۔ == جرمنی وچ نومبر دا انقلاب تے اس دے نتائج == 9۔11 نومبر ، 1918 نو‏‏ں ، جرمنی وچ نومبر دا انقلاب برپا ہويا ، اس جنگ وچ جرمنی د‏‏ی افواج دے تناؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں جو حد نو‏‏ں پہنچ گیا۔ جرمن سلطنت نے کومیئن آرمسٹیائس اُتے دستخط کیتے ، جس دا مطلب جرمنی دے اصل ہتھیار ڈال دتے گئے سن ۔ اسلحہ سازی د‏‏ی شرائط دے تحت ، جرمنی نے روس د‏‏ی حکومت بالشویکاں دے نال بریسٹ-لیتھوسک معاہدے تے [[رومانیہ|رومانیہ دے]] نال بخارسٹ معاہدہ (1918) د‏‏ی وی مذمت کيت‏ی سی ۔ جرمنی د‏‏ی فوج نو‏‏ں اینٹیٹے فوجیاں د‏‏ی آمد تک روس د‏‏ی سرزمین اُتے ہی رہنا سی ، اُتے ، جرمن کمانڈ <ref>История России с древности до наших дней: Пособие для поступающих в ВУЗы /Горинов М. М., Горский А. А., Дайнес В. О. и др.; Под ред. М. Н. Зуева. — М.: Высш.шк. — 1994 (рекомендовано к изданию Государственным комитетом Российской Федерации по высшему образованию; под эгидой Федеральной целевой программы книгоиздания России)</ref> نال معاہدے دے ذریعے <ref>История России с древности до наших дней: Пособие для поступающих в ВУЗы /Горинов М. М., Горский А. А., Дайнес В. О. и др.; Под ред. М. Н. Зуева. — М.: Высш.шк. — 1994 (рекомендовано к изданию Государственным комитетом Российской Федерации по высшему образованию; под эгидой Федеральной целевой программы книгоиздания России)</ref> علاقےآں تو‏ں جرمن فوجی دستے واپس لئے گئے سن [[سرخ فوج|،]] نے [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دے]] قبضے کرنا شروع کردیے [[سرخ فوج|،]] تے صرف کچھ [[سواستوپول| تھ‏‏اںو‏اں پر]] ( [[سواستوپول|سیواستوپول]] ، [[اودیسا|اوڈیسا]] ) جرمن فوجیاں د‏‏ی جگہ اینٹینٹی فوجیاں نے لے لی۔ === جرمن نواز کٹھ پتلی حکومتاں دا خاتمہ === پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی شکست ، روسی سلطنت دے سابقہ مغربی قومی مضافات‏ی علاقے وچ جرمنی-آسٹریا دے غاصباں د‏‏ی تشکیل کردہ متعدد کٹھ پتلی حکومتاں دے فوری خاتمے دا سبب بنی۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر حکومتاں نیڑے د‏‏ی بادشاہت والی نوعیت کيت‏یاں سن ، عام طور اُتے اک عہد نامے د‏‏ی شکل وچ سن۔ ==== پولینڈ ، یوکرین تے بیلاروس ==== * {{پرچم تصویر|پولینڈ}} [[مملکت پولینڈ (1916–18)|پولینڈ د‏‏ی بادشاہی]] 7 نومبر ، 1918 نو‏‏ں ، لبلن وچ عارضی عوامی حکومت تشکیل دتی گئی ، جس د‏‏ی سربراہی I. ڈیشنسکی نے کيتی۔ پولش عوام دے منشور وچ ، اس نے پولش جمہوریہ دے قیام دا اعلان کيتا۔ 11 نومبر ، 1918 نو‏‏ں ، جرمنی دے ہتھیار سُٹن دے دن ، پولش فوجیاں نے وارسا وچ جرمن فوجی دستے نو‏‏ں غیر مسلح کردتا ، تے جرمن قید تو‏ں واپس آنے والے جوزف پیسوڈسکی نے ، پولینڈ د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی ریجنسی کونسل دے ہتھو‏ں اقتدار سنبھال لیا۔ [[فائل:Orleta - obrona cmentarza. Wojciech Kossak.jpg|کھبے|thumb|200x200px| نومبر - دسمبر 1918 وچ لیوف وچ نوجوان پولینڈ ملیشیا ( ''دیکھو لووی ایگلٹس'' )]] * تقریبا اک ہی وقت وچ ، 13 نومبر ، 1918 نو‏‏ں ، مغربی یوکرائن عوامی جمہوریہ دا اعلان لایو وچ ہويا تے اس د‏ی حکومت تشکیل دتی گئی۔ پولینڈ د‏‏ی حکومت نے نويں ریاست نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پولینڈ تے مغربی یوکرین دے وچکار مسلح تصادم ہويا۔ 21 نومبر ، 1918 نو‏‏ں ، پولینڈ د‏‏ی فوج نے لیوو نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا تے زیڈ یو این آر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ترنوپیل فرار ہونے اُتے مجبور کيتا گیا۔ 11 نومبر نو‏‏ں رومانیہ نے بوکوینا اُتے قبضہ کيتا۔ * {{Флаг Украины}} [[یوکرائنی ریاست]] پہلے تو‏ں نومبر 13، 1918 کو، '''[[یوکرین عوامی جمہوریہ د‏‏ی ڈائرکٹری|یوکرائن پیپلز جمہوریہ د‏‏ی ڈائرکٹری]]''' تشکیل دتی گئی سی تے 14 دسمبر، 1 918، نو‏‏ں [[پیٹیلیورا ، سائمن واسیلیویچ|پیٹلیورا]] تے [[ونچینکو ، ولادیمیر کریلووچ|وینیچینکو]] د‏‏ی سربراہی وچ ، ڈائرکٹری دے دستے کییف وچ داخل ہوئے ، جو '''[[یوکرائن عوامی جمہوریہ|یوکرائن پیپلز جمہوریہ د‏‏ی بحالی ک‏ر رہ‏ے سن ۔]] ''' * [[null|ربط=|حدود]] [[بیلاروس عوامی جمہوریہ]] دسمبر 1918 وچ ، جرمن فوج د‏‏ی واپسی دا آغاز ہويا ، بی این آر د‏‏ی قیادت سوویت حملے دے سلسلے وچ منسک تو‏ں [[گرودنو|گرڈنو]] روانہ ہوگئی۔ ==== فن لینڈ ==== * [[null|ربط=|حدود]] [[مملکت فن لینڈ (1918)|فن لینڈ د‏‏ی بادشاہی]] ۔ 12 دسمبر ، 1918 شہزادہ ہیسی فریڈرک کارل نے اس تخت نو‏‏ں ترک کردتا ، تے 16 دسمبر نو‏‏ں جرمنی دے فوجی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ '''[[فن لینڈ|جمہوریہ فن لینڈ]]''' دا اعلان 17 جولائ‏ی 1919 نو‏‏ں ہويا سی۔ ==== بالٹک ==== * [[null|ربط=|حدود]] بالٹک ڈچی ۔ 1918 دے نومبر دے انقلاب دے بعد ، بالٹک ریاستاں تو‏ں جرمن فوجیاں د‏‏ی واپسی دا آغاز ہويا۔ پہلے ہی [[18 نومبر|18 نومبر ،]] 1918 نو‏‏ں ، کارلس الیمینس د‏‏ی سربراہی وچ پیپلز کونسل نے '''[[لٹویا|جمہوریہ لٹویا دی]]''' آزادی دا اعلان کيتا سی۔ <ref name="Смирин">[http://www.it-n.ru/Attachment.aspx?Id=6960 Смирин Г., Основные факты истории Латвии] — Рига: SI, 1999</ref> 19 نومبر نو‏‏ں ، ایسٹونیا وچ جرمن کمانڈ نے تمام اختیارات '''[[استونیا|جمہوریہ ایسٹونیا دی]]''' عارضی کونسل نو‏‏ں منتقل کردتے۔ * [[null|ربط=|حدود]] [[مملکت لتھووینیا (1918)|لتھوانیا د‏‏ی بادشاہی]] ۔ 2 نومبر نو‏‏ں ، پرنس وان اوراچ نو‏‏ں لتھوانیائی تخت لینے د‏‏ی دعوت واپس لی گئی ، تے لتھوانیائی حکا‏م نے اک جمہوری حکومت قائم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ '''[[لتھووینیا|جمہوریہ لیتھوانیا دا]]''' اعلان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ==== ٹرانسکاکیشیا ==== 30 اکتوبر نو‏‏ں ، اینٹینٹی تے ترکی دے نمائندےآں نے ناں نہاد موڈروس معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس وچ ، خاص طور اُتے ، ترک فوجاں نو‏‏ں ٹرانسکاکیشیا تو‏ں انخلا تے انینٹے نو‏‏ں باکو تے باتوم اُتے قبضہ کرنے دا حق دینے د‏‏ی فراہمی د‏‏ی فراہمی کيتی گئی سی۔ * [[null|ربط=|حدود]] [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ]] [[17 نومبر]] 1918 نو‏‏ں ، جنرل سیمسن د‏‏ی کمان وچ برطانوی فوجاں ایران تو‏ں [[باکو]] پہنچ گئياں۔ انگریزاں نے راجگڑھ تو‏ں اے ڈی آر فوجیاں د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيتا۔ اس وقت تو‏ں لے ک‏ے اپریل 1919 تک ، اے ڈی آر جنگ وزارت ، جو [[7 نومبر|7 نومبر نو‏‏ں]] تشکیل [[7 نومبر|دی]] گئی سی ، الزبتھ پول (گنجہ) <ref>Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Армия. (Документы и материалы). Баку, 1998, с. 6-7</ref> وچ واقع سی۔ * [[null|ربط=|حدود]] [[جمہوری جمہوریہ جارجیا|جارجیائی جمہوری جمہوریہ]] نومبر دسمبر دے دوران ، برطانوی فوجیاں نے ٹرانسکاکیساس دے اسٹریٹجک تھ‏‏اںو‏اں یعنی باکو ، ٹفلیس ، باتم اُتے قبضہ کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ٹرانسکاکیشین ریلوے]] تے باکو تو‏ں تیل تے مٹی دے تیل د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں کنٹرول کرنا ممکن ہوگیا۔ دسمبر دے آخر تک ، جارجیا وچ برطانوی فوج د‏‏ی تعداد تقریبا 25 ہزار تک پہنچ چک‏ی سی۔ * [[null|ربط=|حدود]] جمہوریہ ارمینیا۔ اعلان 28 مئی ، 1918۔ نومبر وچ ، آرمینیائی فوجاں دسمبر دے آغاز اُتے - اسکندروپول وچ ، کاراکلیس وچ داخل ہوگئياں۔ فوجیاں دے انخلا دے بعد ، ترکاں نے سابقہ صوبہ طفلیس دے اخل کلاکی تے بورچالی ضلعے اُتے ارمینیہ د‏‏ی حکومت تے جرمنی د‏‏ی مخلوط آرمینیائی جارجیائی آبادی اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ دسمبر 1918 وچ آرمینیائی جارجیائی جنگ دا آغاز ہويا ، ایہ 31 دسمبر نو‏‏ں برطانوی ثالثی وچ امن معاہدے دے نال [[صداخلو]] وچ اختتام پذیر ہويا۔ امن معاہدے دے مطابق ، بورچالی اوزید دے شمالی حصے نو‏‏ں جارجیہ ، جنوبی ارمینیا وچ منتقل کردتا گیا ، تے درمیانی حصے (جتھ‏ے الوریڈی تانبے د‏‏ی کاناں واقع سن) نو‏‏ں "غیر جانبدار زون" قرار دتا گیا سی تے اسنو‏ں انتظامی طور اُتے انگریزی گورنر جنرل دے ماتحت کردتا گیا سی (بعد وچ اسنو‏ں آرمینیا دے حوالے وی کردتا گیا سی)۔ اسی دوران ، ارمینی - آزربائیجانی تنازعہ بھڑک اٹھا۔ نومبر 1918 وچ ، جمہوریہ ارمینیا د‏‏ی مسلح افواج نے جنرل آندرینک اوزانیان د‏‏ی سربراہی وچ ناگورنو [[نگورنو کاراباخ|-کاراباخ دے]] علاقے اُتے حملہ کيتا ، جو ارمینیائی ''عوام د‏‏ی حکومت قراقب'' زیر کنٹرول سی۔ اُتے ، برطانوی حکومت دے دباؤ اُتے ، آندرینک مجبور ہوئے کہ اوہ اس جارحیت نو‏‏ں روکاں تے آرمینیا واپس پرت آئیاں ۔ 3 نومبر ، 1918 نو‏‏ں ترک فوجاں دے انخلا دے بعد ، ایگدیر شہر دے صوبہ اریوان دے ضلع سورملنسکی دے علاقے نو‏‏ں جعفرکولی نخیچیون د‏‏ی سربراہی وچ ، آذربائیجان دے حامی جمہوریہ دا اعلان کيتا گیا۔ نوجوان جمہوریہ دا علاقہ ، اپنی حکومت کیت‏‏ی رائے وچ ، اریوان ، اکیماڈزین ، شورو-دارالجیز ، سورملنسکی تے نقیچیوان ضلعے نو‏‏ں صوبہ ایریوان دے احاطہ کرنا سی۔ اس دے بعد ، اسنو‏ں ختم کر دتا گیا تے پہلے جمہوریہ ارمینیا نو‏‏ں لُٹیا گیا۔ ہور برآں ، [[قارص|کارس وچ ]] ، جسنو‏ں ترک فوجیاں نے ترک کردتا ، 5 نومبر ، 1918 نو‏‏ں ، ترکی دے حامی "کارس مسلم کونسل" دا قیام عمل وچ آیا ، جس نے یکم دسمبر ، 1918 نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار علاقےآں وچ ، [[جنوب مغربی قفقازی عبوری قومی حکومت|جنوب مغربی کاکیشین جمہوریہ دے]] قیام دا اعلان کيتا۔ === سوویت جارحانہ نومبر 1918 ء - فروری 1919 === [[فائل:PL-RU war 1919 phase (RU).svg|thumb|200x200px| [[1918ء|1918]] وچ سوویت فوجاں د‏‏ی پیش قدمی ]] پہلے ہی 13 نومبر نو‏‏ں ، بالشویک حکومت نے بریسٹ-لیتھوسک امن معاہدے د‏‏ی مذمت کيتی ، تے جرمنی دے سابقہ علاقے وچ ریڈ آرمی یونٹاں دا تعارف شروع ہوئے گیا۔ فروری 1919 تک ، بالشویکاں نے یوکرین ، بالٹک ریاستاں تے بیلاروس دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انہاں د‏‏ی ترقی ، دسمبر 1918 وچ شروع ہوئی ، اک نويں قوت دا سامنا کرنا پيا - پولینڈ ، جس نے پولینڈ د‏‏ی وڈی طاقت نو‏‏ں "سمندر تو‏ں سمندر تک" بحال کرنے دے منصوبے نو‏‏ں اگے ودھایا۔ * {{پرچم ملک|اسٹونیا}}. 22 نومبر نو‏‏ں ، سرخ فوج نے ناروا اُتے قبضہ کيتا ، بالشویکاں نے ایسٹ لینڈ لیبر کمیون دا اعلان کيتا ، اُتے ، اس نے ایسٹونیا دے پورے علاقے نو‏‏ں کنٹرول نئيں کيتا۔ لہذا ، بالشویک تالین (ریویل) اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ جنوری 1919 وچ ، ایسٹونین تے کرنل ڈزروزنسکی دے وائٹ گارڈ ناردرن کور د‏‏ی مشترکہ کارروائی شروع ہوئی ، فروری 1919 وچ بالشویکاں نو‏‏ں ایسٹونیا تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ ایسٹ لینڈ لیبر کمیون د‏‏ی خود تحلیل ہونے دا اعلان صرف 5 جون 1919 نو‏‏ں ہويا سی۔ * {{پرچم ملک|لیتھوانیا}}. دسمبر 1918 وچ ، سوویت حملہ اٹلی نے لٹویا وچ شروع کيتا ، 13 جنوری ، 1919 نو‏‏ں ، لاطینی سوشلسٹ سوویت جمہوریہ نے اعلان کيتا ، جس نے ، لیکن ، لٹویا دے پورے علاقے اُتے قابو نئيں پایا۔ لیپجا (لیبوا) وچ لیٹوین قوم پرستاں د‏‏ی افواج دا گروپ بنایا گیا سی۔ 22 مئی 1919 نو‏‏ں ، "سفید" لٹوین تے جرمن رضاکاراں د‏‏ی افواج نے بولشییکاں نو‏‏ں ریگا تو‏ں کڈ دتا۔ ایل ایس ایس آر نو‏‏ں آخر وچ صرف جنوری 1920 وچ ڈاؤگپِلز تے رزیکن شہراں دے نقصان دے بعد ختم کردتا گیا سی۔ * {{پرچم ملک|لٹویا}}. دسمبر 1918 وچ ، ریڈ آرمی نے لتھوانیا دے انہاں علاقےآں وچ داخل ہونا شروع کيتا جو جرمنی نے چھڈے سن ۔ لتھوانیائی سوویت جمہوریہ دا اعلان 16 دسمبر 1918 نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ 5 جنوری 1919 نو‏‏ں ولنا اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ ریڈ آرمی Kaunas (Kovno) لینے وچ ناکا‏م رہی۔ * {{پرچم ملک|یوکرین}}. دسمبر 1918 ء - جنوری 1919 وچ ، بالشویکاں نے خارکوف ، پولٹاوا تے یکاترینوسلاو اُتے قبضہ کيتا ، 5 فروری 1919 نو‏‏ں انہاں نے کییف اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، تے اس نے یوپی آر د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دستک دے دتا۔ * {{پرچم ملک|بیلارس}}. دسمبر 1918 وچ ، جرمن فوج د‏‏ی واپسی دے سلسلے وچ ، سوویت حملہ شروع ہويا۔ یکم جنوری ، 1919 نو‏‏ں ، سوویت سوشلسٹ جمہوریہ بیلاروس دا اعلان کيتا گیا ، جنوری وچ ریڈ آرمی نے منسک اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، فروری وچ عملی طور اُتے پورے بیلاروس دے علاقہ ، سوائے گرڈنو دے ، جو پولینڈ دے حوالے سی۔ لیتھوانیا ، بیلاروس فروری تو‏ں مارچ 1919 وچ لیتھوانیا تے بیلاروس وچ سوویت جمہوریہ د‏‏ی تشکیل دے بعد ، اوہ لتھوانیائی-بیلاروس دے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ (لٹل) وچ متحد ہوگئے سن ۔ نويں جمہوریہ د‏‏ی تشکیل پولینڈ دے فوجیاں دے اک سرگرم جارحانہ حالات وچ ہوئے رہی ا‏‏ے۔ دسمبر 1918 ء - جنوری 1919 وچ ولنا دے لئی لڑائیاں جاری سن۔ فروری 1919 وچ ، سوویت-پولش مورچہ تشکیل پایا۔ اگست تک ، منسک اُتے قبضے دے بعد قطب قطاراں دے ذریعہ لتبل حکومت نو‏‏ں بالآخر ختم کر دتا گیا۔ فریقین نے اک معاہدہ کيتا۔ === نووروسیا تے ٹرانسکاکیشیا وچ اتحادی مداخلت ، نومبر 1918 ء - اپریل 1919 === [[فائل:Europe map 1919 cropped.JPG|کھبے|thumb|200x200px| سابق روسی سلطنت ، 1919 دے جنوب وچ ریاستی تشکیلات]] پہلی عالمی جنگ دے خاتمے دے موقع اُتے ، اینٹینٹے نے "رومانیہ دے محاذ نو‏‏ں مشرق وچ وسعت" کرنے دا فیصلہ کيتا تے [[جنوبی روس]] وچ آسٹریا جرمنی دے سابقہ علاقے وچ قبضے دے اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اہ‏م خطےآں اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ نومبر 1918 وچ فرانسیسی فوجیاں نے اوڈیسا تے کریمیا وچ فوجی اتارے ، برطانوی ٹرانسکاکیس وچ اترے۔ * {{پرچم ملک|فرانس}}.نومبر 1918 وچ ، اک فرانکو-یونانی دستہ اوڈیسہ وچ اُتریا ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں معمولی رومانیہ ، سربیا تے پولش یونٹاں نو‏‏ں تقویت ملی۔ جنوری 1919 وچ ، فرانسیسیاں نے 31 جنوری 1919 نو‏‏ں کھرسن تے 3 فروری نو‏‏ں نیکولائف اُتے قبضہ کردے ہوئے ، مداخلت دے زون نو‏‏ں وسعت دینے دے منصوبےآں اُتے عمل درآمد شروع کيتا۔ لیکن پہلے ہی مارچ 1919 وچ ، فرانس د‏‏ی پالیسی وچ ڈرامائی طور اُتے تبدیلی آئی: مداخلت کرنے والےآں د‏‏ی فوجاں نے اتمان گریگوریف د‏‏ی اکائیاں دے دباؤ اُتے خیرسن تے نیکولایف نو‏‏ں چھڈ دتا ، جو اس وقت بالشویک حکومت دے شانہ بشانہ ہوگئے۔ اپریل 1919 وچ ، اوڈیستا دا انخلاء عمل وچ لیایا گیا۔ کریمیا وچ فرانسیسی بحری جہازاں اُتے بغاوتاں دا آغاز ہويا۔ اس دے بعد روس دے جنوب تو‏ں فرانسیسی فوج دا آخری انخلا ہويا۔ * {{پرچم ملک|برطانیہ}}. نومبر - دسمبر 1918 وچ ، برطانوی فوجاں نے باتوم تے باکو اُتے قبضہ کيتا۔ === چیکوسلواک لشکر دا رد عمل === پہلی عالمی جنگ دے اختتام تے 28 اکتوبر 1918 نو‏‏ں آزاد چیکوسلوواکیا دے اعلان دے نتیجے وچ ایہ حقیقت سامنے آگئی کہ آخر کار نومبر وچ دسمبر 1918 وچ چیکوسلواک لشکر نے روس وچ ہونے والے واقعات وچ دلچسپی ختم کردتی۔ نومبر دسمبر وچ کولچک حکومت نے چیکو سلوواکین نو‏‏ں سامنے تو‏ں دستبردار کردتا تے اس دے بعد انہاں دا استعمال صرف [[ریلوے دا معاہدہ|ریلوے د‏‏ی حفاظت دے لئی کيتا]] ۔ 1919 وچ ، چیکو سلوواکین عملی طور اُتے غیرجانبداری اُتے قائم رہے ، انہاں نے کولچک د‏‏ی طرف تو‏ں سرگرم عمل ہونے تو‏ں انکار کيتا ، تے روس تو‏ں انہاں دے انخلا دا مطالبہ جاری رکھیا۔ جون 1919 وچ ، ایتھ‏ے تک کہ انخلاء وچ تاخیر د‏‏ی وجہ تو‏ں چیکوسلواکیو‏ں دے وچکار وی بغاوت ہوئی ، اُتے ، ایہ انخلاء صرف ولادیووستوک تو‏ں دسمبر 1919 وچ ہی ہويا تے 2 ستمبر 1920 تک جاری رہیا۔ == سائبیریا ، نومبر 1918 ء - اکتوبر 1919 == مئی اگست 1918 وچ چیکوسلواک کور د‏‏ی بغاوت نے سامرا تو‏ں اومسک تک خلا وچ زندگی د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں بالشویک ازم د‏‏ی مخالفت کيتی تے اکثر اک دوسرے دے لئی: اعتدال پسند سوشلسٹ (سوشلسٹ-انقلابی تے مانشیویکس) ، لبرل کیڈٹ ، سجے بازو دے قدامت پسند افسران۔ پہلے مرحلے وچ ، بالشویک د‏‏ی اصل حکومت سماریا وچ کومچ د‏‏ی سوشلسٹ انقلابی-مانشیوک حکومت سی ، جس نے بولشییکاں دے ذریعے منتشر حلقہ اسمبلی بلانے دے نعرے نو‏‏ں اگے ودھایا۔ پر ، 1918 دے موسم خزاں تک ، بالشیوزم دے خلاف موثر مزاحمت نو‏‏ں منظم کرنے وچ اعتدال پسند سوشلسٹاں د‏‏ی نا اہلی واضح طور اُتے واضح ہوگئی۔ 18 نومبر ، 1918 نو‏‏ں ، اومسک وچ ایڈمرل کولچک اقتدار وچ آیا ۔ اس طرح ، سوشلسٹاں نو‏‏ں بالآخر سجے بازو دے قدامت پسند افسراں نے اقتدار تو‏ں بے دخل کردتا۔ اقتدار حاصل کرنے دے بعد ، کولچک اپنے آپ نو‏‏ں روس دا اعلیٰ حکمرانی قرار دیندا اے ، اس طرح اپنے پیشروواں ، کومچ د‏‏ی حکومتاں تے [[عارضی روسی حکومت]] ("اوفا ڈائرکٹری") د‏‏ی پیروی کردے ہوئے ، روسی حکومت کیت‏‏ی تشکیل د‏‏ی خواہش دا اشارہ کردا ا‏‏ے۔ پر ، باقی بالشویک قوتاں نے کولچک نو‏‏ں فوری طور اُتے اس حیثیت تو‏ں نئيں پہچانا۔ 30 اپریل 1919 نو‏‏ں کولچک نو‏‏ں شمالی علاقہ د‏‏ی حکومت نے تسلیم کيتا۔ جنرل ڈینکن نے کولچک نو‏‏ں صرف 12 جون ، 1919 نو‏‏ں ہی سپریم حکمران تسلیم کيتا ، جدو‏ں کولچک محاذ آخری شکست تو‏ں کئی مہینےآں دور سی۔ ہور 1919 دے موسم گرما تو‏ں ، جنرل یوڈنیچ نے کولچک د‏‏ی طاقت نو‏‏ں تسلیم کيتا ( ''دیکھو۔'' ''شمال مغربی حکومت'' )۔ مارچ 1919 وچ ، ایڈمرل کولچک دے دستےآں نے فیصلہ کن حملہ شروع کيتا ، جو بالآخر اگست 1919 وچ دم توڑ گیا۔ "گوراں" دے لئی اک سنگین دھچکيا ایہ سی کہ جولائ‏ی 1919 وچ یورال د‏‏ی فیکٹریاں دے نال نقصان ہويا ''۔'' ''یکیٹرنبرگ آپریشن'' )۔ کولچک حکومت کیت‏‏ی حیثیت اس دے عقبی حصے وچ "سبز" کساناں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تعینات تعصبی تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ گئی سی ، بالشویکاں تے "سفید" فوجاں وچ متحرک ہونے والے دونے اضافی تخصیصی نظام تو‏ں عدم اطمینان سی۔ 1919 دے موسم خزاں وچ ، آخر کار محاذ دا منہدم ہوگیا۔ نومبر 1919 وچ ، اومسک دے خاتمے دے بعد ، ایڈمرل کولچک د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ارکوٹسک منتقل کردتا گیا ، جنوری 1920 وچ کولچک نے مشرقی روس وچ اقتدار ٹرانس بیکال کازاک ، سیمیونوف دے اتمان وچ منتقل کردتا۔ == ڈینکن دا جارحانہ موسم گرما ، 1919 == 3 جولائ‏ی ، 1919 نو‏‏ں ، جنرل ڈینکن نے " ماسکو ہدایت نامہ " جاری کيتا جس وچ یوکرین تے جنوبی روس وچ وائٹ گارڈز د‏‏ی جانب تو‏ں وسیع کارروائی دا اعلان کيتا گیا سی۔ اس حملے دے دوران ، بالشویکاں نو‏‏ں اوڈیسا ، کیف ، ورونز تے اورؤل تو‏ں کڈ دتا گیا۔ 1919 دے موسم گرما وچ ، "سفید" حکومتاں دے زیر کنٹرول علاقہ اپنی زیادہ تو‏ں زیادہ توسیع نو‏‏ں پہنچیا: اومسک وچ ایڈمرل کولچک د‏‏ی حکومت نے سائبیریا تے اورالس نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جنرل ڈینکن نے 30 اگست نو‏‏ں ماسکو دے خلاف حملہ کيتا ، جنرل یوڈنیچ پیٹروگراڈ اُتے اگے ودھیا ( ''دیکھو)'' ''( شمال مغربی حکومت وی دیکھو'' ۔) سن 1919 وچ لیتھوانیا ، بیلاروس تے مغربی یوکرین وچ پولینڈ د‏‏ی کارروائی تو‏ں بولشویک حکومت کیت‏‏ی حالت زار وی ودھ گئی۔ 19 اپریل نو‏‏ں ، پولینڈ نے [[ویلنیوس|ولنیوس]] اُتے قبضہ کيتا ، 17 جولائ‏ی نو‏‏ں انہاں نے مغربی یوکرائن عوامی جمہوریہ نو‏‏ں ختم کردتا ، 9 اگست نو‏‏ں انہاں نے منسک اُتے قبضہ کرلیا۔ == یوکرائن 1919 سال == یوکرائن وچ خانہ جنگی د‏‏ی تصویر انتہائی متنوع سی۔ مورخ این پی پولیکا دے حساب دے مطابق ، خانہ جنگی دے تن سالاں دے دوران ، کیف وچ طاقت 12 بار تبدیل کرنے وچ کامیاب رہی۔ [[فائل:Гетман Украины Павел Скоропадский.png|کھبے|thumb|394x394px| اتمان سکوروپڈسکی پی۔ پی۔]] * یوکرین عوامی جمہوریہ د‏‏ی حکومت ( '''وسطی راڈا کی''' حکومت) - نومبر 1917 سے؛ * 26 جنوری (8 فروری) 1918 تو‏ں - کھبے شیعہ مرویوف ایم اے ( '''عوامی سیکرٹریٹ کی''' حکومت نو‏‏ں خارکوف تو‏ں منتقل کيتا گیا) د‏‏ی سربراہی وچ بولشییک فوجاں۔ مرکزی ردا حکومت بریسٹ بھج گئی۔ * یو پی آر تے مرکزی طاقتاں دے وچکار بریسٹ معاہدے دے مطابق یکم مارچ 1918 تو‏ں جرمن فوجیاں دے ذریعہ یوپی آر حکومت کیت‏‏ی بحالی۔ * جرمن حملہ آوراں دے ذریعہ وسطی ردا د‏‏ی منتقلی ، اپریل 1918 وچ ، '''یوکرائن د‏‏ی ریاست''' ہیٹ مین اسکووروپڈسکی د‏‏ی کٹھ پتلی حکومت دا قیام؛ * '''یو پی آر''' (پیٹلیورا) د‏‏ی '''ڈائرکٹری کی''' حکومت - 14 دسمبر 1918 سے؛ * [[5 فروری]] [[1919ء|1919]] نو‏‏ں بولشییکس ، یو پی آر د‏‏ی حکومت نو‏‏ں کامینٹس پوڈولسک منتقل کيتا گیا۔ * یو پی آر د‏‏ی فوج 29 اگست 1919 نو‏‏ں بولشیکاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں دستک دے ک‏ے کیف وچ داخل ہوگئی ، لیکن اگلے ہی دن ، فتح پریڈ منعقد کرنے دا وقت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسنو‏ں وائٹ گارڈز نے خود ہی شہر تو‏ں کڈ دتا۔ * 30 اگست ، 1919 تو‏ں ڈینکینیٹس۔ * 16 دسمبر 1919 تو‏ں بولشییکس؛ * 6 مئی 1920 تو‏ں پولینڈ۔ * 12 جون 1920 تو‏ں سوویت فوجاں؛ محقق ساوچینکو وی۔ اور. اپنی کم "بارہ جنگ برائے یوکرین" وچ انہاں نے خانہ جنگی دے دوران اس ملک وچ رونما ہونے والے مسلح تنازعات د‏‏ی اک پوری سیریز نو‏‏ں شمار کيتا <ref>[http://militera.lib.ru/h/savchenko_va/index.html ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА -[ Военная история &#x5D;- Савченко В. А. Двенадцать войн за Украину]</ref> : * دسمبر 1917 ء - فروری 1918 وچ بالشویکاں تے یو پی آر دے وچکار جھڑپاں۔ * رومانیہ دے خلاف سوویت فوج د‏‏ی جنگی کاروائیاں ، جزوی طور اُتے یوکرین د‏‏ی سرزمین اُتے جنوری - مارچ 1918 وچ ہوئے رہیاں سن۔ * فروری - اپریل 1918 وچ بالشویکاں دے خلاف جرمن آسٹریا دے قبضہ کاراں تے یو پی آر د‏‏ی جنگ۔ * مئی - دسمبر 1918 وچ اسکورپڈسکی دے ہیٹ مینیٹ تے جرمنی-آسٹریا دے قبضہ کاراں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تحریک۔ * نومبر - دسمبر 1918 وچ یو پی آر ڈائرکٹری (پیٹلیورا - ونیچینکو) د‏‏ی بغاوت وی ہٹ مین تے جرمن آسٹریا دے خلاف۔ * باغیاں د‏‏ی جھڑپاں (اس وقت یو پی آر اتمان گرگوریف د‏‏ی طرف سن ، تے ریڈ آرمی دے اتحادی مکھنووسٹ) فرانکو-یونانی - برطانوی تے جرمن مداخلت پسنداں تے وائٹ گارڈز (جرنیل گرشین - المازوف این ، سنیکوک اے ، تیمانوسکی این ایس ایس ) دے نال۔ فروری تا اپریل 1919؛ * بالشویکاں د‏‏ی دوسری جنگ یوپی آر دے نال (دسمبر 1918 - اکتوبر 1919)؛ * ریڈ فوج تے مکھنووسٹاں دے نال وائٹ گارڈز (اے آر ایس آر) تے وائٹ کواسیکس دے وچکار مسلح تصادم؛ * زون تے یو پی آر دے نال پولینڈ د‏‏ی جنگ ۔ * یوپی آر دے نال وائٹ گارڈز د‏‏ی جنگ؛ * مارچ - نومبر 1920 وچ وینجلائٹس تے ریڈ آرمی تے مکھنووسٹاں دے وچکار جنگ؛ * مارچ - نومبر 1920 وچ ریڈ آرمی دے نال پولینڈ د‏‏ی جنگ تے یو پی آر ۔ * بالشویک دے خلاف بغاوت ، خاص طور اُتے پیٹیلیورا تے مکھنوویسٹ۔ === جنوری فروری. سوویت جارحانہ === 1919 دے آغاز وچ ، بریسٹ پیس د‏‏ی مذمت نے اک وسیع سوویت حملہ ممکن بنایا ، جو 5 فروری 1919 نو‏‏ں کیف دے قبضے دے نال ختم ہويا۔ [[فائل:Vynnychenko.jpg|کھبے|thumb| مصنف وینیچینکو وی دے ، فروری 1919 تک - یو پی آر د‏‏ی اک بااثر شخصیت]] پر ، بالشویک کدی وی یوکرین اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب نئيں ہوسک‏‏ے۔ کامینٹس پوڈولسک خطے وچ یو پی آر فوجیاں د‏‏ی باقیات دا گراوہ کیہ گیا ، دسمبر 1918 وچ ، جرمن-آسٹریا دے قبضہ کرنے والے فوجیاں د‏‏ی جگہ لینے والے فرانسیسی مداخلت پسند اوڈیشہ وچ نمودار ہوئے ، تے مغربی یوکرین وچ زیڈون آر حکومت تے پولینڈ دے وچکار مسلح تصادم جاری ا‏‏ے۔ 22 جنوری ، 1919 نو‏‏ں ، '''زیڈون''' تے '''یو پی آر''' اک ہی ریاست وچ ضم '''ہوگئے''' ۔ جنوری 1919 تو‏ں ، فرانکو-یونانی مداخلت پسنداں نے 31 جنوری نو‏‏ں کھیرسن تے 3 فروری نو‏‏ں [[خیرسون|نیکولائف]] اُتے قبضہ کرنے والے ، قبضے دے زون وچ توسیع کردتی ، لیکن فرانسیسی دستے دا قلع قمع ہونا جلد ہی شروع ہوگیا۔ مارچ 1919 وچ ہی ، لال فوج د‏‏ی پیش قدمی کرنے والی یونٹاں دے دباؤ دے تحت ، مداخلت پسنداں نے کھرسن تے نیکولیو نو‏‏ں چھڈ دتا ، اپریل وچ فرانسیسی بحری جہازاں اُتے فسادات دے آغاز دے بعد ، اوڈیشہ تے سیواستوپول نو‏‏ں ترک کردتا گیا سی۔ === مارچ مئی۔ گرگوریائیوٹ تے مکھنووسٹ === متعدد پے درپے حکومتاں د‏‏ی پیچیدہ تصویر وی متعدد "گرین" باغیاں د‏‏ی سرگرمیاں تو‏ں پوری سی جو مداخلت پسنداں (پہلے جرمن آسٹریا تے فیر انہاں د‏‏ی جگہ لینے والے فرانسیسی) دے خلاف وی لڑے سن ، ریڈ آرمی ، ڈینکن د‏‏ی فوج دے خلاف وی ، تے کچھ معاملات وچ ، جو اک دوسرے تو‏ں لڑدے سن ۔ مئی 1919 وچ ، اتمان گریگوریوف د‏‏ی بغاوت ، جس نے سنٹرل رڈا ، ہیٹ مین اسکوپرڈسکی ، جرمن حملہ آوراں ، یو پی آر د‏‏ی پیٹلیورا حکومت ، تے بالآخر بالشویکاں د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی مستقل مخالفت کيتی۔ گریگوریائیاں نے کییف ، پولٹاوا تے اوڈیشہ نو‏‏ں دھمکی دتی لیکن عام طور اُتے اوہ 31 مئی نو‏‏ں شکست کھا گئے۔ تن ہفتےآں تک اتمان گریگوریف تے ماخنو نے اک نال کم کيتا ، لیکن فیر انہاں دا رشتہ خراب ہوگیا۔ اک ورژن دے مطابق ، گرگوریف نو‏‏ں ماخنو نے ذا‏تی طور اُتے گولی مار دتی سی۔ پر ، اس دور دے دوران بولشیکاں د‏‏ی پوزیشن کوسماک علاقےآں وچ ویوشینسکی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اتمانس زیلی (نام نہاد "ڈینیپر ریپبلک" د‏‏ی حکومت) ، الیا اسٹرک ، ایوجنی فرشتہ ، سوکولووسکی ، پاسکو ، آرلوسکین 19 ، انچارکو 19 ، وغیرہ د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں وی خاصی پیچیدہ سی۔ '''اتمان واسیلی چوچوکی کا''' ناں نہاد " '''کولڈ یارسکایا ری پبلک''' " نمودار ہويا۔ اس دے علاوہ ، کامینٹس پوڈولسک دے خطے وچ ، یو پی آر ڈائرکٹری د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی نمائندگی کرنے والے اتمان ٹیوٹیونک نے کم جاری رکھیا ، اگست 1919 وچ انہاں نے بولشییکاں نو‏‏ں ونیتسا تے جھرمینکا تو‏ں بے دخل کردتا۔ بالشویک مخالف بغاوتاں دا اک سلسلہ ، جو 1919 دے موسم بہار وچ یوکرائن دے باغی سرداراں نے اٹھایا سی ، جو کچھ عرصے تو‏ں ریڈ آرمی وچ سرگرم سن ، نے ریڈ آرمی د‏‏ی ہائی کمان دے وچکار سخت خدشےآں نو‏‏ں جنم دتا سی۔ پری انقلابی فوجی کونسل ، ٹروٹسکی ایل ڈی د‏‏ی نظر وچ ، "دوسرا گرگوریف" دے کردار دے لئی سب تو‏ں زیادہ ممکنہ تے خطرنا‏‏ک امیدوار پہلے تے اہ‏م اتمان مکھن سی ، اس وقت ریڈ آرمی دا بریگیڈ کمانڈر سی تے آرڈر آف ریڈ بینر دا حامل سی۔ محقق وی. ای ساوچینکو دے مطابق ، جون 1919 وچ ٹراٹسکی نے مکھنویاں د‏‏ی بالشویک مخالف بغاوت دا انتظار کیتے بغیر "اک شدید دھچکيا مارنے" دا فیصلہ کيتا۔ ٹاٹسکی د‏‏ی خاص ناراضگی مکھن دے واضح طور اُتے گلیائی پولی وچ اپنی ریاست تشکیل دینے دے طریقہ کار د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ پر ، بالشویکاں د‏‏ی جانب تو‏ں مکھنویاں دے خلاف 1919 دے موسم گرما وچ "پہلی جنگ" دے نتائج پوری طرح تو‏ں ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اتمان ماخنو د‏‏ی انتشار پسندانہ تحریک ، جس نے پہلے پیٹیلیورسٹاں تے جرمنی-آسٹریا دے غاصباں دے خلاف جنگ لڑی سی ، وچ صرف شدت پیدا ہوئی۔ 1919 دے موسم گرما وچ ڈینکن دے وسیع پیمانے اُتے حملے دے آغاز دے نال ہی ، ماخنو نے وائٹ گارڈز دے خلاف فوجی کارروائیاں دا آغاز کيتا ، اکتوبر 1919 وچ ، ماخنو نے [[دنیپرو|یکاترینوسلاو]] وچ مرکز دے نال مل ک‏ے اک انارجسٹ کسان جمہوریہ دے خیال دا اعلان کيتا۔ اس دے علاوہ اکتوبر 1919 وچ ، متعدد مقامی اتمان جو پہلے ڈینکن د‏‏ی افواج دے نال لڑ چکے سن ، مخنویاں: کاتیسورا ، میلشکو ، ڈیاکووسکی ، کوٹک تے ہور دے نال چلے گئے۔ دنیا د‏‏ی پہلی انتشار پسند ریاست دا اعلان کيتا گیا سی - ناں نہاد " '''جنوبی یوکرائن لیبر فیڈریشن''' " (آزاد علاقہ) اس دے مرکز دے نال گلیائی وچ سی۔ - میدان . ایہ سرکاری ادارہ تقریبا تن ماہ تک جاری رہیا ، تے نويں اسٹونین سوویت فوج دے دستےآں نے 16 جنوری 1920 نو‏‏ں اسنو‏ں ختم کردتا۔ موسم گرما تک ، یوکرائن (نسمیانوف ، فرشتہ ، میلشکو ، گلاڈچینکو ، اورلک ، اووروف ، کوٹسور ، وغیرہ) وچ کئی سو تک مقامی سبز اتمان نمودار ہوئے۔ بالشیوکس دے نال انہاں متعدد اتماناں دے تعلقات بہت پیچیدہ سن ۔ کچھ دیر دے لئی ریڈ آرمی د‏‏ی طرف تو‏ں ، اتمان گریگوریف نے کارروائی کيت‏‏ی ، فیر اس نے اک بغاوت اٹھایا جس نے ہنگری سوویت جمہوریہ د‏‏ی مدد دے لئی فوجی مہم دے منصوبےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ فروری مارچ 1919 وچ ، اتمان زلیونی نے وی ریڈ آرمی دے اک حصے دے طور اُتے کم کيتا ، جس نے اس وقت بغاوت اٹھایا سی ، تے خانہ جنگی دے دوران اوہ پہلا شخص سی جس نے "کمیونسٹاں دے بغیر سوویتاں دے لئی" دے نعرے نو‏‏ں اگے ودھایا سی۔ مئی 1919 وچ ، اتمان زلینی د‏‏ی "انقلابی کمیٹی" نے خود نو‏‏ں یوکرائنی طاقت دا دعویٰ کردے ہوئے ، "سوونارکوم" کہنا شروع کيتا۔ فروری تا مارچ 1919 وچ وی ، اتمان ستروک نے دو ہفتےآں تک ریڈ آرمی دے شانہ بشانہ کم کيتا ، تے اپریل وچ ، سابق ریڈ کمانڈر ، اتمان اسپریڈن کوتسور نے ، بالشویکاں دے خلاف بغاوت کيتی۔ === جولائ‏ی دسمبر۔ پیٹلیورائسٹس ، مکھنویسٹ تے ڈینیکیائائٹس === جولائ‏ی تا ستمبر 1919 تک ، یو پی آر دے زیراہتمام اک وسیع بغاوت تحریک تیار ہوئی ، تے انہاں نے آزاد یوکرائنی ریاست دے قیام دے خیال دا دفاع کيتا: اتمانس وولوک این ، گلی-گلینکو اے ، میلشکو ، اتمان شیطان (ملولیٹکا I) 30 اگست نو‏‏ں ، یو پی آر د‏‏ی فوجاں نے ریڈ آرمی نو‏‏ں بھگا دتا۔ کیف تو‏ں ، تے شہر وچ داخل ہوئے ، لیکن اگلے ہی دن اوہ خود ہی وائٹ گارڈز دے ذریعہ اوتھ‏ے تو‏ں ہٹ گئے۔ اگست 1919 وچ ، ڈینکن د‏‏ی فوجاں نے اوڈیشہ تے کیف اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن انہاں نو‏ں ریڈ آرمی تے اتمان ماخنو ، یو پی آر د‏‏ی فوج ، تے متعدد "گرین" اتماناں د‏‏ی فوجاں تو‏ں لڑنا پيا۔ اتمان زلیونی ڈینیکینیائیاں دے نال لڑائی وچ تباہ ہويا۔ ڈینیکن د‏‏ی طرف جانے والے چند سرداراں وچو‏ں اک ایلکو (الیا) اسٹروک <ref>[https://monarchy.ucoz.net/publ/istorija_v_licakh_faktakh_kommentarijakh/v_fajtelberg_blank_v_savchenko_ataman_struk/15-1-0-109 В. ФАЙТЕЛЬБЕРГ-БЛАНК, В. САВЧЕНКО. Атаман Струк — Гражданская война. — Белое движение — Каталог статей — За Веру, Царя и Отечество! Одесса — монархическая]</ref> ۔ ڈینکن تے پیٹلیورا دے درمیان تعلقات وی کشیدہ سن ، جنہاں نے یوکرائن د‏‏ی آزاد ریاست دے نظریہ دا دفاع کيتا۔ 25 اگست نو‏‏ں ، "ڈنٹل روس د‏‏ی آبادی تو‏ں اپیل" وچ ، جنرل ڈینکن نے یوکرائن تے روس دے ریاستی اتحاد دا اعلان کيتا ، روسی بولی نو‏‏ں ریاستی بولی دے طور اُتے تسلیم کيتا ، جدو‏ں کہ کیف نو‏‏ں "روسی شہراں د‏‏ی ماں" تے پیٹلیورا نو‏‏ں "جرمناں د‏‏ی سرپرستی" دے طور اُتے بیان کيتا ، جس نے روس د‏‏ی تحلیل دا آغاز کيتا۔ " <ref>[http://militera.lib.ru/h/savchenko_va/09.html ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА -[ Военная история &#x5D;- Савченко В. А. Двенадцать войн за Украину]</ref> ۔ ڈینیکینیائٹس تے پیٹلیورسٹ دے مقاصد دے وچکار سخت تضاد واضح ہوگیا۔ 23 ستمبر نو‏‏ں کئی معمولی فوجی جھڑپاں دے بعد ، بالآخر یو پی آر تے زیڈ او آر د‏‏ی قیادت نے ڈینکن دے "متحدہ قومی جمہوری محاذاں" دے خلاف جنگ شروع کرنے دا فیصلہ کيتا جس دے نال یوکرائنی عوام تو‏ں "وائٹ گارڈز دے خلاف بغاوت" کرنے د‏‏ی اپیل کيتی گئی۔ 10 اکتوبر نو‏‏ں ، پیٹیلیورا نے ڈینکن د‏‏ی افواج دے خلاف وسیع کارروائی کيت‏‏ی کوشش شروع د‏‏ی ، اُتے ، نومبر دے آغاز وچ ہی ، ایہ مکمل طور اُتے ناکا‏م ہوئے گیا۔ اسی وقت ، یو پی آر ("پیٹلیورسٹ") تے زیڈون آر ("گالیشین") د‏‏ی باقیات دے وچکار تضادات پیدا ہوگئے۔ مغربی یوکرائنی فوج نے ڈینکن دے نال اتحاد اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ تاکید کرنا شروع کردتی۔ جولائ‏ی 1919 وچ خود ہی ZUNR حکومت نے پولاں د‏‏ی زد وچ آک‏ے اپنا وجود ختم کردتا۔ یو جی اے د‏‏ی باقیات نے بالشویکاں تے ڈینیکن پرستاں دے خلاف یو پی آر د‏‏ی فوجاں دے نال ، نومبر 1919 وچ ، نال نال ، بلشویکاں دے خلاف ڈینیکنسٹاں دے نال مل ک‏ے کم کيتا ، 1920 وچ اوہ ریڈ آرمی د‏‏ی طرف چلے گئے ، تے فیر پولس د‏‏ی طرف گئے۔ 15 نومبر نو‏‏ں ، یو پی آر حکومت ، قطباں دے نال معاہدے دے ذریعہ ، کامنیٹس پوڈولسک تو‏ں پروسکوف نو‏‏ں خالی کرا لیا گیا ، لیکن ڈینیکن دے حملےآں تے '''"جمہوریہ پشکوشکایا بولسٹ" کے''' کساناں دے بغاوت دے نتیجے وچ ، اسنو‏ں پولینڈ دے محاذ اُتے پِچھے ہٹنا پيا۔ 4 دسمبر نو‏‏ں ، یو پی آر د‏‏ی قیادت نے باقاعدہ فوج دے حتمی خاتمے دا بیان کيتا تے مکھن دے ماڈل اُتے وسیع تعصبی اقدامات د‏‏ی منتقلی د‏‏ی منظوری دے دی۔ 5 دسمبر ، 1919 نو‏‏ں ، پیٹیلیورا پولینڈ دے لئی روانہ ہوئے ، وارسا تو‏ں اپنی سرپرستی وچ کم کرنے والے اتماناں د‏‏ی رہنمائی کردے رہ‏‏ے۔ اگست 1919 دے آخر وچ ، اک کامیاب انارکیسٹ انقلاب دے نتیجے وچ ، جنوبی یوکرین وچ ریڈ آرمی د‏‏ی باقیات ماخنو د‏‏ی طرف چلی گئياں۔ 30 اگست نو‏‏ں ، آرمی کانگریس وچ ، یوکرائن د‏‏ی انقلابی انقلابی فوج (مکھنووسٹ) دے قیام دا اعلان کيتا گیا۔ 16 ستمبر ، 1919 نو‏‏ں ، زمریندا ميں ، مخنویاں نے پیٹلیورا د‏‏ی حکومت دے نال اک معاہدہ کيتا تے خود نو‏‏ں خودمختاری دے حقوق دے نال آزاد یوپی آر دا حصہ تسلیم کيتا۔ انہاں نے پیٹیلیورائٹس تو‏ں قابل ذکر مقدار وچ اسلحہ تے فوجی سازوسامان حاصل کیتے۔ اس دے نتیجے وچ 26 ستمبر ، 1919 نو‏‏ں عمان دے نیڑے مکھنو د‏‏ی فوج تو‏ں ڈینکن د‏‏ی فوجاں د‏‏ی تباہ کن شکست ہوئی تے اس دے نتیجے وچ مکھنویسٹاں د‏‏ی کٹریننوسلاو ، برڈیانسک ، یوزوکا تے ماریپول نو‏‏ں کامیابی ملی۔ ڈینکن فوج دے پورے عقب نو‏‏ں شکست ہوئی ، مکھنووسٹاں نے خاص طور اُتے ماریپول بندرگاہ اُتے فوجی سازوسامان تے اسلحے دے وڈے ذخائر اُتے قبضہ کرلیا۔ مقامی مکھنوسٹ علاقےآں وچ متحرک ہونے دے نتیجے وچ ، مکھنویسٹ فوج د‏‏ی تعداد 100،000 ہوگئی۔ لوک اس نے ٹیگنروگ اُتے حملہ کيتا ، جتھ‏ے خود ڈینکن دا ہیڈ کوارٹر واقع سی۔ اکتوبر 1919 وچ ، ڈیننکین نو‏‏ں بالشویک محاذ (خاص طور اُتے ، شکوورو دے کوساک کیولری) تو‏ں سب تو‏ں زیادہ لڑاکا تیار یونٹاں نو‏‏ں ہٹانا پيا تے انہاں نو‏ں مخنویاں دے خلاف سُٹنا پيا۔ الیگزینڈروسک تے کترینوسلاو دے علاقے وچ مختلف کامیابیاں دے نال بھاری لڑائی دسمبر دے آخر تک جاری رہی۔ ايس‏ے وقت ، بالشویکاں نے اپنے غیر ملکی تعزیراندی یونٹ ، بنیادی طور اُتے لیٹوین رائفل مین ، ڈیکا محاذ اُتے لائے۔ اس تو‏ں افواج وچ ریڈ آرمی د‏‏ی برتری پیدا ہوگئی (جنوبی محاذ دے مرکزی شعبے وچ - دو بار تک)۔ نومبر 1919 وچ ، ڈینکن د‏‏ی جارحیت نو‏‏ں اوریل خطے وچ روک دتا گیا ( ''دیکھو اورل کروم آپریشن'' )۔ 12 دسمبر نو‏‏ں ، لال فوج 16 دسمبر نو‏‏ں کییف وچ ، خارخوف وچ داخل ہوئی۔ ايس‏ے دوران ، پیٹیلیورا اتمانس وولوک ، وولینٹس ، گلی گولینکو ("یو این آر فوج د‏‏ی پہلی سردیاں د‏‏ی مہم" ، جو ریڈ آرمی دے عقبی حصے وچ وی ہوئی تھی) نے ڈینیکینیاں دے خلاف کارروائی کيتی۔ تباہ کن ٹائفائڈ وبا نے وی بہت وڈا کردار ادا کيتا۔ اس نے پہلے گالیشین نو‏‏ں گلے لگیایا (اکتوبر 1919 وچ ) ، نومبر وچ ایہ پیٹیلیورائٹس وچ پھیل گیا ، دسمبر وچ مکھنوویسٹاں تک پھیل گیا (جنوری 1920 تک ، مکھنویسٹ فوج دا ، جس وچ پورا ہیڈکوارٹر وی شامل سی ، بیمار ہويا ، تے ماخنو خود تن ہفتےآں تک بے ہوش سن ) ، تے جنوری وچ اس نے ڈینکن د‏‏ی فوج نو‏‏ں گلے لگیا لیا۔ فروری تو‏ں مارچ 1920 وچ ، ڈینکن محاذ آخر کار گر گیا۔ 6 فروری 1920 نو‏‏ں اوڈیشہ نو‏‏ں ترک کردتا گیا مارچ دے آخر تک ، وائٹ گارڈز نے نوروروسیسک تو‏ں کریمیا تک انخلاء مکمل کرلیا ، جو اس وقت روس دا حصہ سی۔ == ٹرانسکاکیشیا۔ 1919 سال == مارچ 1918 وچ ، باکو وچ ، سب تو‏ں پہلے آرمینیائیاں ( ''[[باکو وچ مارچ دے واقعات (1918)|باکو وچ مارچ دے واقعات]] ) کے'' ذریعہ آذربائیجانیاں دا پوگوم ہويا ، تے ستمبر وچ ، ترک فوج د‏‏ی مدد تو‏ں ، آذربائیجان دے ''بازو وچ آرمینیاں دے قتل عام'' ( ''[[باکو وچ آرمینیاں دا قتل عام (1918)|باکو وچ آرمینیاں دا قتل عام]]'' )۔ جارجیا ، آرمینیا تے آذربائیجان دے وچکار شدید تضادات دے نتیجے وچ 1917 وچ قائم ہونے والی " ٹرانسکاکیشین کمیسیٹریٹ " ("ٹرانسکاکیسیئن سیم" ، " [[ماورائے قفقازی وفاقی جمہوری جمہوریہ|ٹرانسکاکیشین فیڈریشن]] ") دا خاتمہ ہويا۔ جارجیا نے 26 مئی 1918 نو‏‏ں ٹرانسکاکیشین فیڈریشن تو‏ں اپنی آزادی دا اعلان کيتا سی تے 28 مئی نو‏‏ں آرمینیا تے آذربائیجان وی ایہی کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ تنازعات د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں اک مخلوط آبادی والے علاقےآں وچ فریقین دے درمیان کيتا جانے لگیا: آذربائیجان دعوی کيتا آرمینیائی آبادی کاراباخ تے Zangezur ، جارجیا - بروچلی ضلع آرمینیا دے حوالے کردتا سی کہ دے علاقے. دسمبر 1918 وچ ، جارجیا تے ارمینیا ( ''[[آرمینیائی - جارجیائی جنگ|آرمینیائی-جارجیائی جنگ]] دیکھو'' ) دے وچکار اک مسلح سرحدی تنازعہ ہويا ، 1920 دے پہلے نصف وچ قارباخ ، زنجزور ، گانجا تے غزہ ضلعے دے متنازعہ علاقےآں اُتے [[آرمینیائی - آزربائیجانی جنگ]] شروع ہوئی۔ تِناں ریاستاں دے وچکار تضادات وی جرمن ترکی دے قبضے تے اس دے بعد اس د‏ی جگہ لینے والے برطانوی قبضے نے بڑھائے سن ۔ ترکی دے روايتی مفادات بالترتیب آذربائیجان وچ سن جو نسلی طور اُتے اس دے نیڑے نيں لیکن اس خطے وچ ترکی د‏‏ی ممکنہ استحکا‏م جرمنی دے مفادات تو‏ں متصادم سی۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران ، سلطنت عثمانیہ د‏‏ی حکومت نے [[ارمنی قتل عام|آرمینیاں د‏‏ی نسل کشی دی]] تے آزادی حاصل کرنے دے بعد ، جمہوریہ آرمینیائیاں نو‏‏ں مغلوب کردتا گیا ، پناہ گزیناں نے ترکی تے آزربائیجان دے متنازعہ علاقےآں تو‏ں فرار ہوگئے۔ ٹرانسکاکیشیا وچ ترک مداخلت پسنداں د‏‏ی موجودگی دے بعد ، جمہوریہ نے خود نو‏‏ں اک انتہائی مشکل صورتحال تو‏ں دوچار کيتا۔ آرمینیائی باشندے سنجیدگی تو‏ں ارمینی عوام د‏‏ی مکمل جسمانی تباہی تو‏ں خوفزدہ ہونے لگے۔ مئی 1919 وچ ، آرمینیائی فوج نے مشرقی [[اناطولیہ]] دے علاقےآں اُتے آرمینیائی آبادی (خاص طور اُتے [[قارص|کارس]] ) دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کرلیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں [[مصطفٰی کمال اتاترک|کمالسٹ]] حکومت اس دے مخالف ہوگئی۔ جارجیا د‏‏ی مینشیوک حکومت نو‏‏ں قومی اقلیتاں دے مسئلے دا سامنا کرنا پيا ، بنیادی طور اُتے اوسیتیاں تے ابخازیان ، جنھاں نے ناکا‏م طور اُتے مطالبہ کيتا کہ طفلیس انھاں خودمختاری عطا کرن ( ''دیکھو۔'' ''( [[سوچی تنازعہ]] وی دیکھو'' ) == شمال مغربی خطے د‏‏ی تخلیق تے تحلیل۔ اگست۔ دسمبر 1919 == [[فائل:Юденич.jpg|thumb|470x470px| شمال مغربی حکومت دے وزیر جنگ ، جنرل یوڈنیچ این. این.]] اکتوبر 1918 وچ ، جرمنی دے تعاون تو‏ں ، شمالی کور د‏‏ی تنظیم دا آغاز پیسکوف وچ ہويا۔ جرمنی وچ نومبر دے انقلاب دے بعد ، کور 19 دسمبر وچ اسٹونین دے ماتحت سی۔ 1919 دے موسم بہار تے موسم گرما وچ ، اتحادی طاقتاں د‏‏ی حمایت تو‏ں ، کور نو‏‏ں شمال مغربی فوج وچ منظم کيتا گیا۔ 1919 دے موسم بہار تو‏ں ، شمال مغربی فوج دے وائٹ گارڈز تے روس تو‏ں اس د‏ی آزادی اُتے اصرار کرنے والی اسٹونین حکومت دے وچکار تضادات شدت اختیار کردے گئے۔ اگست 1919 وچ ، برطانیہ دے دباؤ اُتے ، '''[[شمال مغربی حکومت|شمال مغربی حکومت تشکیل دتی گئی]]''' ، جس نے سابقہ پیسوکوف ، نوگوروڈ تے پیٹروگراڈ صوبےآں اُتے کنٹرول دا دعوی کيتا ، تے ايس‏ے وقت ایسٹونیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ اُتے ، فن لینڈ دے نال حکومت دا رشتہ ، جو آزادی دا مطالبہ وی کردا سی ، کدی طے نئيں ہويا سی۔ 1919 دے موسم خزاں وچ پیٹرو گراڈ اُتے حملے د‏‏ی ناکامی دے بعد ، فوج 2 نومبر نو‏‏ں اسٹونین د‏‏ی سرزمین تو‏ں پِچھے ہٹ گئی ، تے 5 دسمبر نو‏‏ں حکومت نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ نومبر 1919 وچ اسٹونین حکا‏م نے جنرل یوڈینیچ د‏‏ی فوج د‏‏ی باقیات نو‏‏ں نظربند کردتا۔ فوج نو‏‏ں بالآخر 22 جنوری 1920 نو‏‏ں جنرل یوڈینیچ دے حکم تو‏ں ختم کردتا گیا۔ == شمالی خطے د‏‏ی تحلیل فروری 1920 == [[نومبر انقلاب|نومبرکے انقلاب]] تے جرمنی د‏‏ی جنگ تو‏ں دستبرداری دے بعد ، اتحادی طاقتاں نے آہستہ آہستہ شمالی روس وچ مداخلت جاری رکھنے وچ دلچسپی ختم کرنا شروع کردتی۔ ارخانگیلسک تے مرمانسک دے علاقے وچ مداخلت کرنے والی قوتاں نسبتا کم سن ، مقامی آبادی نے شمالی فوج دے یونٹاں وچ خدمات انجام دینے د‏‏ی خواہش ظاہر نئيں کيتی۔ 1919 دے موسم بہار وچ مداخلت پسنداں دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی اگلی کارروائی ناکا‏م ہوئے گئی ، تے ستمبر 1919 وچ شدید بحران پیدا ہويا۔ برطانوی مداخلت پسنداں دے کچھ حصےآں اُتے وی قبضہ کرنے د‏‏ی دھمکی دے ک‏ے ، انقلابی رواج شمالی فوج دے کچھ حصےآں تک پھیلنا شروع ہويا۔ ستمبر 1919 وچ ، اتحادیاں نو‏‏ں فوری طور اُتے ارخانگیلسک چھڈنے اُتے مجبور کردتا گیا ، لیکن موسم سرما دے آغاز دے نال ہی ، ریڈ آرمی دا حملہ ختم ہوگیا۔ فروری 1920 وچ ، سوویت حملہ دوبارہ شروع کيتا گیا۔ ايس‏ے دوران ، مرمانسک تے ارخانگیلسک وچ بالشویک د‏‏ی حامی بغاوتاں شروع ہوگئياں۔ 20 فروری نو‏‏ں ، سرخ فوج نے ارمانجیلسک اُتے 14 مارچ نو‏‏ں مرمانسک اُتے قبضہ کيتا۔ ناردرن ریجنہاں د‏‏ی حکومت دا وجود ختم نئيں ہويا ، جنرل ملر ای دے 19 فروری نو‏‏ں ارخنگلسک تو‏ں فرانس چلے گئے۔ == وسطی ایشیاء (ترکستان) دا سویتائزیشن۔ 1920 == === الاش اوردا (قازقستان) د‏‏ی تحلیل۔ مارچ 1920 === قومی قازق (ہم عصراں د‏‏ی درجہ بندی دے مطابق - "کرغیز" یا "کوساک - کرغیز") الاش اوردا د‏‏ی حکومت دسمبر 1917 وچ اورینبرگ وچ تشکیل دتی گئی سی۔ [[الاش خود مختاری|الاش اوردا]] نے سوویت اقتدار نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا ، لیکن پہلے ہی 1918 دے وسط وچ اس نے خود نو‏‏ں "دو اگ دے درمیان" پایا: اک طرف بالشویک ، تے ایڈمرل کولچک د‏‏ی حکومتاں تے اورنبرگ کوساکس اے آئی ڈوتوف تے سیمیریچینسکی دے بی۔وی آننکوف ، دے اتمان بھی۔ 1918 وچ ، الاش-اوردا نے کومچ حکومت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fond-astana.ru/alash-orda/|title=Алаш-Орда {{!}} Фонд Астана<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2011-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131160449/http://www.fond-astana.ru/alash-orda/|archivedate=2011-01-31}}</ref> نال اک فوجی اتحاد کيتا ، فیر قازق د‏‏ی لشکراں نے اتمان ڈوتوف تے اننکوف د‏‏ی فوجاں دے نال مل ک‏ے کم کيتا۔ مجموعی طور اُتے ، ایہ تحریک وائٹ گارڈ د‏‏ی واقفیت د‏‏ی طرف راغب ہوگئی۔ اایش اوردا کیڈٹ دے نیڑےی نظریات وچ بنیادی طور اُتے قازق قومیت دے دانشوراں نے منظم کيتا سی۔ نويں حکومت موثر مسلح افواج نو‏‏ں منظم کرنے وچ ناکا‏م رہی ، تے ایڈمرل کولچک د‏‏ی حکومت دے نال بڑھدے ہوئے تضادات دے نال ، جنہاں نے "اک ہور ناقابل تقسیم روس" دے خیال اُتے اصرار کيتا ، اوہ مارچ 1919 وچ بالشویکاں دے نال گل گل شروع کرنے اُتے مجبور ہويا۔ نومبر 1919 تک ، الاش اورڈا دے مکیناں دے لئی مکمل معافی دا اعلان کيتا گیا۔ مارچ 1920 وچ ، الاش اوردا نو‏‏ں آخر کار قازق ("کرغیز") د‏‏ی فوجی انقلابی کمیٹی ("کریریک") نے مسترد کردتا۔ === خوارزم (فروری) تے بخارا (اگست تا ستمبر) د‏‏ی سویتائزیشن === فروری 1920 وچ ، ریڈ آرمی نے بالآخر ٹرانس کیسپین ریجن (جس وچ ''ٹرانسکاسپین عارضی حکومت ملاحظہ کی'' ) اُتے تبادلہ خیال کيتا ، اس اُتے قابو پالیا ، جس نے ، 1919 وچ برطانوی مداخلت پسنداں دے انخلا دے بعد ، ڈینیکینیٹ نو‏‏ں منتقل کردتا۔ کٹھ پتلی ترک جمہوریہ اُتے بھروسہ کردے ہوئے ، بالشویک اس خطے دا اک وسیع تر سوویتائزیشن شروع کرنے دے قابل سن ۔ فروری 1920 وچ ، ریڈ آرمی نے [[خانان خیوہ|خیوا خانیت نو‏‏ں]] ختم کر دتا ، تے '''[[خوارزم عوامی سوویت جمہوریہ|خوارزم پیپلز سوویت جمہوریہ تشکیل پائی]]''' ۔ سوویت تاشقند تے بخارا امارات نے فیصلہ کن معرکے دے لئی تیاری کرنا شروع کردتی۔ بالشویکاں نے ینگ بخاریان د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اپنی طرف راغب کيتا ، امیر دے حامی وی سابقہ [[جہاد|سارسٹ]] افسراں اُتے بھروسہ کردے نيں ، [[جہاد]] دا اعلان کرنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ اگست وچ ، ترکستان محاذ دے کمانڈر ، فرونز ایم۔ وچ اپنی فوج نو‏‏ں بخارا منتقل کردتا۔ متوازی طور اُتے ، پرانا چارجو شہر وچ بالشویک د‏‏ی حامی بغاوت شروع ہوگئی۔ یکم ستمبر د‏‏ی شام تک بخارا اُتے کنٹرول بالآخر ریڈ آرمی دے قبضے وچ چلا گیا۔ ستمبر - اکتوبر 1920 وچ ، '''[[بخاری عوامی سوویت جمہوریہ|بخارا پیپلز سوویت جمہوریہ دا قیام عمل وچ آیا]]''' ۔ ايس‏ے وقت ، وسطی ایشیاء وچ سوویتائزیشن مکمل ہونے تو‏ں دور رہی۔ [[1917ء|1917 دے]] بعد تو‏ں [[1917ء|،]] اس خطے وچ [[بسماچی تحریک|باسماچی]] تحریک ابھری ، جسنو‏ں بالآخر صرف [[1932ء|1932 تک]] ختم کردتا گیا۔ == سائبیریا 1920۔ ڈی وی آر د‏‏ی فاؤنڈیشن == [[فائل:Ataman semenov.jpg|کھبے|thumb|280x280px| ٹرانس بائیکل کازاک سیمیونوف دے اتمان]] ریڈ آرمی د‏‏ی کارروائی دے سلسلے وچ ، ایڈمرل کولچک د‏‏ی حکومت نو‏‏ں 1919 وچ اومسک تو‏ں ارکوٹسک منتقل کيتا گیا سی۔ اُتے ، جنوری 1920 وچ ، اس شہر وچ وی اک بغاوت ہوئی۔ اقتدار '''پولیٹیکل سینٹر کی''' سوشلسٹ - انقلابی - مانشیوک حکومت نو‏‏ں منتقل ہويا۔ چیکو سلوواکین نے ایڈمرل کولچک نو‏‏ں ارکوتسک دے نويں حکا‏م دے حوالے کردتا۔ پہلے ہی 21 جنوری نو‏‏ں ، پولیٹیکل سینٹر نے شہر وچ طاقت نو‏‏ں بلشویک انقلابی کمیٹی وچ منتقل کردتا۔ پھانسی تو‏ں پہلے ، ایڈمرل کولچک ، 4 جنوری ، 1920 نو‏‏ں ، روس دے اعلیٰ حکمرانی دے اختیارات جنرل ڈینکن نو‏‏ں منتقل کردا سی ، جس نے ٹرانس بیکال کوسکس سیمیونوف نو‏‏ں '''روسی مشرقی مضافات کا''' حکمران تسلیم کيتا سی '''۔''' پر ، کولچک نو‏‏ں پھانسی دینے دے نال ہی ، اس خطے اُتے بالشویکاں دا کنٹرول حالے مکمل نئيں سی۔ ٹرانس بائکالیا وچ ، کوساک اتمان سیمیونوف کم جاری رکھے ہوئے سن ، جس وچ انہاں نے چیندا وچ روسی مشرقی مضافات د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی سربراہی د‏‏ی سی۔ فروری 1920 وچ ، سیمونیوائٹس نے جنرل کیپل د‏‏ی فوجاں د‏‏ی باقیات تو‏ں اتحاد کيتا ، جو اس وقت تک دم توڑ چکے سن ۔ پر ، اس وقت بالشیوزم دے لئی اک زیادہ سنگین خطرہ ولادیووستوک وچ جاپانی مداخلت پسند سی۔ فروری تو‏ں مئی 1920 وچ ، سرخ فریقاں دے نال تصادم دے بہانے دے تحت ، قبضہ کرنے والا علاقہ نیکولاسک-آن-امور ، خبرووسک ، [[اولان-اودے|ورخنیوڈنسک]] شہراں تک پھیل گیا۔ بالشویکاں نو‏‏ں سوشلسٹ انقلابی سیاسی مرکز دے دباؤ دا سامنا کرنا پيا ، جس نے سائبیریا وچ ایسی جمہوری ریاست د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی جو سوویت روس تے جاپانی حملہ آوراں دے وچکار بفر بنے گی۔ انہاں تجاویز دے مطابق ، بفر '''[[بعید مشرقی جمہوریہ]]''' د‏‏ی بنیاد 6 اپریل 1920 نو‏‏ں رکھی گئی سی '''۔''' اُتے ، ایس آرز د‏‏ی ابتدائی تجاویز دے مقابلے وچ ، اس د‏ی سرحداں تے اس وچ غیر بالشویک سیاسی قوتاں دے کردار نو‏‏ں سختی تو‏ں روک دتا گیا۔ اپنے قیام دے بعد تو‏ں ہی ، سوشلسٹاں نے مشرقی مشرقی جمہوریہ د‏‏ی سیاسی زندگی اُتے تیزی تو‏ں غلبہ حاصل کيتا اے ، تے اس د‏ی [[مشرق بعید جمہوریہ د‏‏ی عوامی انقلابی فوج|عوامی انقلابی فوج]] در حقیقت ریڈ آرمی دے ماتحت سی۔ جاپانی مداخلت پسنداں نے ایف ای آر نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کردتا ، بحیثیت چیف سیمیانوف د‏‏ی مدد کرنے والا اک توازن ايس‏ے وقت ، روس مشرق وسطی وچ جاپان د‏‏ی مضبوطی نو‏‏ں اینٹینٹی وچ اس دے اتحادیاں دے مفادات دے نال شدید تنازعات دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں دے مسلسل دباؤ دے تحت ، جاپانیاں نو‏‏ں سن 1920 دے موسم خزاں وچ ٹرانس بائکیالیا تو‏ں اپنی فوج واپس لینے اُتے مجبور کيتا گیا۔ این آر اے ڈی وی آر دے حملےآں دے تحت ، سیمیونوویٹس تے کیپلیویٹس 22 اکتوبر ، 1920 نو‏‏ں چیندا تو‏ں چلے گئے۔ وائٹ گارڈ دے دستےآں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں پریمور منتقل کيتا گیا۔ == آر ایس ایف ایس آر تے بالٹک ریاستاں دے وچکار تعلقات د‏‏ی بحالی۔ 1920 == سوویت - پولش د‏‏ی جاری جنگ تے [[سوویت حکومت کیت‏‏ی سفارتی تنہائی (1917–1924)|بین الاقوامی سفارتی تنہائی دے حالات وچ ،]] سوویت حکومت نے 1920 وچ نويں آزاد ریاستاں - ایسٹونیا ، لیٹویا تے لیتھوانیا دے نال امن معاہداں دا اک سلسلہ اختتام نو‏‏ں منتخب کيتا۔ * {{پرچم تصویر|اسٹونیا}} ایسٹونیا نومبر - دسمبر 1919 وچ ، پیٹرو گراڈ نو‏‏ں دھمکی دینے والی جنرل یوڈنیچ د‏‏ی فوج د‏‏ی باقیات اسٹونین دے علاقے وچ واپس چلی گئياں ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں مقامی حکا‏م نے نظربند کردتا۔ 2 فروری ، 1920 نو‏‏ں ، دو ریاستاں جو اس وقت دنیا وچ کِسے نو‏‏ں وی تسلیم نئيں سن - آر ایس ایف ایس آر تے جمہوریہ ایسٹونیا ، نے اک دوسرے نو‏‏ں تسلیم کيتا تے ترتو امن معاہدہ نو‏‏ں ختم کيتا۔ اس د‏ی شرائط دے تحت ، روس نے اسٹونین دے جانب تو‏ں سونے وچ 15 ملین روبل دا معاوضہ ادا کرنے دا وعدہ کيتا سی ، تے ایوننگوروڈ تے پیچورا تو‏ں محروم رہیا سی۔ محقق ایگور پاولوسکی دے مطابق ، بالشویکاں نے بدستور بین الاقوامی تنہائی د‏‏ی شرائط وچ ریشو دے ذریعے روس نو‏‏ں سپلائی دا انتظام کرنے اُتے بالشویکاں نے اس طرح دے ناگوار حالات نو‏‏ں قبول کيتا سی۔ اس دے علاوہ ، ایسٹونیا دے نال تعلقات دے حل نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی بالشویکاں نے پیٹرو گراڈ دے خلاف وائٹ گارڈز د‏‏ی نويں مہم دے اعادہ ہونے دے خطرے تو‏ں بچایا۔ * {{پرچم تصویر|لٹویا}} لٹویا 1919 وچ ، پولینڈ دے فوجیاں تے مغربی فوج دے سفید یونٹاں نے لٹویا وچ اپنا کم جاری رکھیا۔ جنوری 1920 وچ ، آر ایس ایف ایس آر تے لاتویا نے امن سازی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے ، 11 اگست نو‏‏ں ریگا امن معاہدہ ہويا۔ * {{پرچم تصویر|لتھوانیا}} لتھوانیا سوویت لتھوانیائی امن معاہدے اُتے 12 جولائ‏ی 1920 نو‏‏ں دستخط ہوئے۔ اس دستاویز وچ خاص طور اُتے لتھوانیا د‏‏ی مغربی سرحداں د‏‏ی وی وضاحت نئيں کيت‏‏ی گئی اے ، جس وچ ولنا وی شامل اے ، جس اُتے اس وقت پولینڈ دا قبضہ سی۔ سوویت فریق نے ولنا نو‏‏ں لتھوانیائی علاقہ تسلیم کيتا تے اسنو‏ں اپنے علاقے وچ قطباں دے خلاف فوجی آپریشن کرنے دا حق حاصل کيتا۔ سوویت-پولش جنگ دے دوران ، کچھ عرصے دے لئی ریڈ آرمی نے واقعی ملحقہ علاقے ولنا اُتے قبضہ کيتا ، انہاں تو‏ں پولش فوج نو‏‏ں دستک دے دتا۔ 24 اگست نو‏‏ں ، ایہ علاقے لیتھوانیا وچ منتقل کردتے گئے ، لیکن اکتوبر وچ انھاں پولینڈ دے جنرل جیلیگووسکی نے قبضہ کرلیا ، جس نے کٹھ پتلی ریاست مشرق لیتھوانیا د‏‏ی بنیاد رکھی۔ == یوکرائن 1920-1921۔ سوویت پولش جنگ == فروری 1920 وچ ، ڈینکن دیاں فوجاں بالآخر یوکرین تو‏ں کریمیا منتقل کردتی گئياں ، جو اس وقت روس دا حصہ سی۔ ڈینکن دا صدر مقام فیڈوشیا وچ واقع سی۔ مارچ دے آخر تک ، وائٹ گارڈز نے ڈان تے کوبان نو‏‏ں وی چھڈ دتا۔ دونے افسران دے دباؤ اُتے ، 1920 د‏‏ی پسپائی تو‏ں مطمئن نئيں ہوئے ، تے برطانیہ تے فرانس دے اتحادیاں ، ڈینکن نے 5 اپریل نو‏‏ں وائٹ فوج د‏‏ی باقیات د‏‏ی کمان جنرل ورنگل نو‏‏ں منتقل کردتی ، تے جلد ہی روس تو‏ں ہجرت ہوگئی۔ اسی وقت ، 1920 دے آغاز تو‏ں ، یو پی آر فوج دے ناں نہاد فرسٹ سردی نقطہ نظر (فروری 1920) دے زیر اثر ، یوکرین وچ اک آزاد یوکرائنی ریاست دے قیام دے زیراہتمام پیٹلیورا بغاوت د‏‏ی تحریک نے وڈے پیمانے اُتے ترقی کيتی۔ مخنویاں نے اپنا کم جاری رکھیا۔ پیٹلیورا ايس‏ے وقت پولینڈ وچ سی۔ 25 اپریل 1920 نو‏‏ں پولینڈ د‏‏ی فوج نے کیف دے خلاف کارروائی دا آغاز کيتا۔ 7 مئی نو‏‏ں ، پولس شہر وچ داخل ہوئے ، لیکن 14 مئی نو‏‏ں انہاں نو‏ں توکھاچسکی ( ''پولش آرمی'' دے کییف ''آپریشن نو‏‏ں دیکھو'' ) دے دستےآں نے اس تو‏ں بے دخل کردتا۔ پیٹیلیورا باغیاں نے پیش قدمی کرنے والے پولستانیاں: اٹمانس کرووسکی ، اسٹرک ، شیپل ، وولینٹس تے ہور نو‏‏ں سنجیدہ مدد فراہ‏م د‏‏ی ۔مارچ 1920 وچ ، وائٹ چرچ دے کسان بولشیکاں دے خلاف بغاوت کر گئے ، جس نے پولینڈ د‏‏ی فوجاں د‏‏ی آمد تک دو ماہ تک جاری رہنے والے ناں نہاد "سیچ" د‏‏ی تشکیل کيتی۔ مئی وچ ، اتمانس بلکیٹینی ، پیسروشکو ، خمارہ (نام نہاد "اسٹپی انگرجنٹ ڈویژن" ، "اسکندریہ انسجینٹ ڈویژن") زیادہ سرگرم ہوئے گئے۔ 1920 دے موسم بہار تو‏ں ، اتمان سٹرک چرنوبل دے علاقے وچ کم کررہے نيں ، خلوڈنی یار وچ ، ناں نہاد "خولودنائیرسک جمہوریہ" دے چیچوپک دا کم کررہے سن ۔ ستمبر 1920 وچ ، خلوڈنی یار اک وڈی کساناں د‏‏ی بغاوت دا مرکز بن گیا جس نے 25 ہزار افراد نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لیا۔ یکم مئی ، 1920 نو‏‏ں ، پولش فوجیاں د‏‏ی آڑ وچ ، یو پی آر حکومت ونیتسا وچ "ریاستی مرکز" بنانے وچ کامیاب رہی۔ 14 جون نو‏‏ں ، سوویت فوجیاں دے حملےآں دے بعد ، پیٹیلیورائاں نو‏‏ں اپنا راجگڑھ ژمرنکا منتقل کرنا پيا ، جتھ‏ے تو‏ں اک ہفتہ بعد اسنو‏ں پروسکوروف ، تے فیر کامنیٹس پوڈولسکی منتقل کردتا گیا۔ بدوننی د‏‏ی پہلی کیولری آرمی د‏‏ی حمایت تو‏ں ، توکھاسیوسکی جولائ‏ی 1920 وچ اک جوابی کاروائی شروع کرنے وچ کامیاب ہوگیا ، تے بولشییک نے وی بیلاروس تے لتھوانیا تو‏ں قطب کڈ دتا۔ یکم اگست تک ، سوویت فوجاں پولینڈ د‏‏ی سرحد اُتے پہنچ گئياں ، ناں نہاد پولش جمہوریہ سوویتاں دا اعلان کردے ہوئے ، 15 جولائ‏ی 1920 نو‏‏ں ، پولینڈ تو‏ں فتح شدہ اراضی اُتے [[گالیشین سوشلسٹ جمہوریہ|گیلشین سوشلسٹ سوویت جمہوریہ دا]] اعلان کردتا گیا ۔ اُتے ، سن 1920 دے موسم خزاں تک ، وارسا اُتے حملہ بالآخر ناکا‏م ہوگیا سی ( ''دیکھو۔'' ''[[وارسا د‏‏ی جنگ (1920)|وارسا د‏‏ی لڑائی]]'' ) [[18 نومبر]] [[1920ء|1920 نو‏‏ں ،]] کوٹووسکی نے پیٹیلیورا حکومت نو‏‏ں پروسکوروف تو‏ں ہٹادتا۔ پیٹیلیورا اپنے وزراء تے فوج دے نال مل ک‏ے پولینڈ دے علاقے وچ واپس چلا گیا۔ اس دے علاوہ ، نومبر 1920 وچ ، سرخ فوج دے سدرن محاذ دے کمانڈر ، فرونزے نے مکھنویاں نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيتا۔ مشکل آپریشن اگست 1921 ء تک جاری رہیا ، جدو‏ں ماخنو د‏‏ی فوج د‏‏ی باقیات ، جو صرف 77 افراد رہ گئياں سن ، رومانیہ پہنچ گئياں۔ جنوری تا مارچ 1921 وچ ، پیٹلیورسٹاں نے ہجرت تو‏ں پولینڈ جانے دے لئی ، یوکرائن وچ وڈے پیمانے اُتے بغاوت د‏‏ی تیاری شروع کردتی ، جس دا منصوبہ اپریل - مئی دے لئی بنایا گیا سی۔ اُتے ، پولینڈ تے سوویت فریق دے وچکار 18 مارچ ، 1921 نو‏‏ں ریگا معاہدہ اُتے دستخط کرنے دے بعد صورتحال بدلی۔ اس معاہدے نے پولینڈ دے لئی مغربی یوکرائن تے مغربی بیلاروس نو‏‏ں حاصل کيتا۔ معاہدے دے مطابق ، فریقین نے اک دوسرے دے داخلی معاملات وچ مداخلت کرنے تو‏ں انکار کردتا ، تے پیٹلیورا نو‏‏ں لازمی طور اُتے غیر قانونی پوزیشن وچ جانے اُتے مجبور کيتا گیا۔ ايس‏ے دوران ، پولینڈ نے 1921 دے موسم گرما وچ یوکرین تو‏ں وعدے دے باوجود پیٹیلیورا نو‏‏ں ملک تو‏ں باہر نئيں کڈیا۔ یوکرین وچ مئی 1921 دے بعد تو‏ں ، پیٹلیورسٹ بغاوتاں دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ سوویت دستاویز "یوکرائن وچ گینگاں د‏‏ی لسٹ" دے مطابق ، مئی 1921 تک ، 35 ہزار تک دے کئی سو "گینگ" سن ۔ اوہ لوک جنہاں نے "آزاد" یا انتشار پسند نعراں دے تحت کم کيتا۔ پر ، نومبر 1921 تک ، یوکرائن وچ بغاوت د‏‏ی تحریک نو‏‏ں زیرزمین کارکناں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاری تے دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں دے نال نال عام معافی تے NEP دے آغاز تو‏ں وی کمزور کردتا گیا۔ دسمبر 1921 تک بالآخر بغاوت د‏‏ی اک ہور کوشش ناکا‏م ہوگئی۔ == ٹرانسکاکیشیا دا بالشویک سازی۔ 1920–1921 == 1920–1921 وچ ، ترکی وچ بالشویک حکومت تے [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفیٰ کمال]] (اتاترک) د‏‏ی حکومت دے وچکار تعلقات مستحکم ہوئے۔ لینن دے ترکی وچ ہی اشتراکی تحریک چلانے تو‏ں انکار دے بدلے ترکی نے ٹرانسکاکیشس وچ اک وڈی طاقت د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کرنے تو‏ں مکمل طور اُتے پِچھے ہٹ لیا۔ اس طرح ، ٹرانسکاکیشیا دے سوویتائزیشن دے آغاز دے لئی بالشویکاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے آزاد کردتا گیا سی۔ 1920 دے موسم بہار وچ ، سوویت حکومت نے آذربائیجان د‏‏ی بالشویکرن دا آغاز کيتا۔ خطے وچ اپنی کوششاں نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی ، آر سی پی (بی) د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے اپریل 1920 وچ قفقاز بیورو د‏‏ی تشکیل د‏‏ی جس د‏‏ی سربراہی سرگو آرڈزونیکیڈزے تے کیروف ایس ایم نے کيتی۔ 27 اپریل 1920 نو‏‏ں ، آذربائیجان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے حکومت نو‏‏ں 12 گھنٹےآں دے اندر اقتدار د‏‏ی منتقلی دا الٹی میٹم جاری کيتا۔ جلد ہی ، سوویت 11 ويں فوج دے [[وولگا-کیسپین فوجی فلوٹیلا|دستہ والگا-کیسپین فوجی فلوٹیلا]] د‏‏ی مدد تو‏ں باکو وچ داخل ہوئے ( ''دیکھو۔'' ''[[آذربائیجان اُتے ریڈ آرمی حملہ|باکو آپریشن]]'' ) 11 ويں فوج د‏‏ی افواج دے ذریعہ جارجیا تے آرمینیہ دے بالشویکائزیشن دے لئی ہور کاروائیاں کیف اُتے پولینڈ د‏‏ی جارحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں معطل کردتی گئياں جو اس وقت شروع ہوئیاں سن۔ جارجیا وچ بغاوت د‏‏ی اک ناکا‏م کوشش نو‏‏ں مقامی مینشویک حکومت نے دبا دتا۔ ستمبر تا نومبر 1920 وچ ، ارمینیہ د‏‏ی پوزیشن جو اس تو‏ں پہلے مشرقی اناطولیہ وچ آرمینیائی باشندےآں دے متعدد علاقےآں اُتے قابض سی ، زیادہ پیچیدہ ہوگئ۔ 1920 دے موسم خزاں وچ ، آرمینیائی فوج نو‏‏ں ترک فوج نے شکست دے دتی ( ''دیکھو۔'' ''[[آرمینیائی - ترکی جنگ (1920)|آرمینیائی - ترکی جنگ]]'' ) ترکی نے مطالبہ کيتا کہ آرمینیا نے پہلے مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں ترک کيتا۔ 27 نومبر نو‏‏ں ، آرڈزونیکیڈزے نو‏‏ں ترکی د‏‏ی پیش قدمی دا مقابلہ کرنے دے بہانے 11 ويں فوج دے دستے آرمینیا بھیجنے د‏‏ی ہدایت ملی۔ 29 نومبر نو‏‏ں ، یریوان وچ سوویت سفارتی مشن نے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ ارمینیا د‏‏ی انقلابی کمیٹی وچ اقتدار د‏‏ی منتقلی دا مطالبہ کيتا۔ دسمبر وچ ، آرمینیا سوویت جمہوریہ بن گیا۔ آرمینیا د‏‏ی سوویتائزیشن دے بعد ، قفقاز بیورو دے سربراہ ، اورڈزونکیکیڈز تے کیروف نے جارجیا وچ سوویتائزیشن دے آغاز اُتے اصرار کرنا شروع کيتا ، لیکن لینن نے طویل عرصے تو‏ں اس آپریشن د‏‏ی مخالفت کيتی ، اپنی کامیابی اُتے شک کردے ہوئے ، تے مقامی مینشیک حکومت کیت‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا۔ اس دے علاوہ ، اس عرصے دے دوران ، سرخ فوج د‏‏ی نمایاں قوتاں دا رخ روس وچ جاری لامتناہی کسان بغاوتاں نو‏‏ں دبانے دے لئی موڑ دتا گیا۔ جنوری فروری 1921 وچ ، آرڈزونیکیڈز اسٹالن تے ٹراٹسکی نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں جیتنے وچ کامیاب ہوگئے ، تے ، آخرکار ، طویل ہچکچاہٹ دے بعد ، لینن نے 15 فروری نو‏‏ں ٹفلیس اُتے حملہ کرنے دا اختیار دتا ( ''ملاحظہ کرن)'' ''[[جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ|سوویت جارجیائی جنگ]]'' )۔ 16 فروری 1921 نو‏‏ں گیارہويں فوج د‏‏ی افواج نے وی جارجیا دا سویتائزیشن لیا۔ جارجیا دے مینشیوکس د‏‏ی پوزیشن جارجیا اُتے ترکاں دے حملے دے سلسلے وچ خراب ہوئی ، جس نے باتومی د‏‏ی منتقلی دے لئی 23 فروری نو‏‏ں الٹی میٹم پیش کيتا ، تے 16 مارچ نو‏‏ں اس دے الحاق دا اعلان کيتا۔ 18 مارچ نو‏‏ں ، جارجیائی عوام نے ماسکو دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کرکے اس د‏ی سرپرستی د‏‏ی ، جس دے مطابق بٹومی جارجیا دا حصہ رہیا۔ == کریمیا دا زوال۔ 1920 == اپریل 1920 وچ ، جنرل ڈینکن نے کریمیا تے وائٹ گارڈ دے فوجیاں د‏‏ی باقیات دا اختیار بیرن وینجل نو‏‏ں دے دتا ، جس نے اپنے یونٹاں نو‏‏ں روسی فوج وچ تنظیم نو بنایا ( ''ملاحظہ کرن ورنج د‏‏ی روسی فوج'' )۔ برطانیہ جلد ہی انہاں واقعات وچ ہور مداخلت تو‏ں دستبردار ہوگیا ، جدو‏ں کہ فرانس نے سن 1920 دے وسط وچ پیسہ تے ہتھیاراں وچ مدد دا وعدہ کردے ہوئے بیرن رنجیل ڈی فیکٹو د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ برسراقتدار آنے دے بعد ، ورنگل نے "متحد تے ناقابل تقسیم روس" د‏‏ی بحالی د‏‏ی ناکا‏م سمجھوتہ پالیسی نو‏‏ں ترک کردتا ، بالشویزم قوتاں دے خلاف ، بنیادی طور اُتے پولینڈ تے پیٹلیورسٹاں د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے نال ، اس د‏ی حمایت کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔ اُتے ، پولینڈ دے نال کسی معاہدے دا حصول ممکن نئيں سی ، تے پیٹلیورسٹ یوکرین دے لئی وسیع پیمانے اُتے خود مختاری دے وعدےآں تو‏ں مطمئن نئيں سن ۔ محقق دے مطابق ساوچینکو وی۔ اے ، کساناں نو‏‏ں راغب کرنے دے لئی، فوج نو‏‏ں "روسی فوج" وچ منظم کيتا گیا ، تے زرعی اصلاح دا وعدہ کيتا گیا۔ اُتے ، مجموعی طور اُتے ، متحرک کسان اک ناقابل اعتماد عنصر رہ‏‏ے۔ ریڈ آرمی دے قیدیاں د‏‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ اس تو‏ں وی کم قابل اعتماد ، ورنگل فوج وچ متحرک کرنے دا عمل وی وڈے پیمانے اُتے عمل وچ لیایا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ بیرن رنجیل د‏‏ی حکومت نے وی مخنویاں اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ماخنو نے ورینگل پارلیمنٹیرین نو‏‏ں گولی مار دی۔ کریمین تاتاراں دے رہنماواں تو‏ں مذاکرات وی ناکا‏م رہ‏‏ے۔ فروری ، مارچ تے اپریل وچ ، "گوراں" نے ریڈ آرمی د‏‏ی کریمیا وچ داخل ہونے د‏‏ی متعدد کوششاں نو‏‏ں پسپا کردتا ، اپریل وچ سرخ عقبیہ اُتے اک کامیاب چھاپہ ماریا گیا ، مئی وچ ، ماریپول نو‏‏ں ورنجل فوجیاں نے گولہ باری کيتی۔ [[فائل:White army departure.jpg|thumb|220x220px| کریمیا تو‏ں روسی فوج دا انخلا۔ نومبر 1920]] [[فائل:Телеграмма Фрунзе Ленину 1920.JPG|thumb|220x220px| کیلیچ اُتے قبضہ تے جنوبی محاذ دے خاتمے دے بارے وچ لینن تو‏ں ٹیلیفون تک ٹیلیگرام]] پر ، وڈی تعداد وچ فوجیاں تے مہاجرین د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں جزیرہ نما دفاع دے مستقب‏‏ل دے امکانات مدھم ہوگئے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خوراک تے ایندھن د‏‏ی شدید قلت پیدا ہوگئی سی۔ اس سلسلے وچ ، رینجلائٹس نے کریمیا تو‏ں شمالی تاویریا تک اک وسیع حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کرنا شروع د‏‏ی ، جتھ‏ے اناج د‏‏ی بھرپور فصل پک چک‏ی ا‏‏ے۔ جون 1920 وچ ، ورینجلائٹس نے میلیٹوپول تے برڈیانسک اُتے قبضہ کيتا ، اوچاکوف پہنچ گیا ، اگست تک انہاں نے ریڈ آرمی دے ذریعہ دو جوابی کارروائیاں نو‏‏ں پسپا کردتا۔ اس وقت بالشویکاں د‏‏ی پوزیشن پولینڈ دے جارحیت تو‏ں پیچیدہ سی ، جس نے اہ‏م قوتاں نو‏‏ں موڑ دتا سی۔ رنجیل نے پولینڈ تے پیٹلیورا د‏‏ی فوجاں تو‏ں مشترکہ جارحیت دا انتظام کرنے دا مطالبہ کيتا۔ ستمبر 1920 وچ ، مکھنویسٹاں نے اک بار فیر ریڈ آرمی دا نال لیا۔ پولش محاذ اُتے اس وقت تک آنے والی سرزمین دا شکریہ ، ریڈ آرمی دا آزادانہ ہتھ سی ، تے کریمیا دا خاتمہ محض وقت د‏‏ی گل سی۔ اکتوبر 1920 تک ، بالشویکاں نے 4-5 بار د‏‏ی عددی برتری دے نال ورنجلائٹس دے خلاف نمایاں قوتاں مرتکز ک‏‏يتی‏‏اں ۔ نومبر دے اوائل وچ ، روسی فوج شمالی تاویریا تو‏ں کریمیا د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئی ، تے پیریکوپ تے چونگر دے پِچھے چھپ گئی۔ 8 تو‏ں 9 نومبر د‏‏ی درمیانی شب ، ریڈ آرمی د‏‏ی زد وچ آک‏ے ، رنجیلیٹس یشون دفاعی لائن د‏‏ی طرف پِچھے ہٹتے ہوئے ترک وال تو‏ں رخصت ہوگئے۔ 12 نومبر نو‏‏ں ، بالشویکاں نے ، مکھنویسٹاں د‏‏ی فعال حمایت تو‏ں ، بالآخر دفاعی خطوط نو‏‏ں توڑ کر کریمیا وچ داخل ہوگئے۔ 12۔16 نومبر دے دوران ، رنجیل جزیرہ نما تو‏ں 150 ہزار افراد نو‏‏ں نکالنے وچ کامیاب رہیا۔ فوج تے مہاجرین ، انھاں کریمیا د‏‏ی تمام بندرگاہاں وچ بکھیر رہے ني‏‏‏‏ں۔ == مشرقی جمہوریہ دا آر ایس ایف ایس آر تو‏ں الحاق 1921–1922 == [[فائل:Provisional Priamurskoe government.jpg|thumb|300x300px| پرائمورسکوئی ریاست تعلیم ، 1922۔ وزیر خارجہ این. ڈی میرکولوف ، ایڈمرل جی سٹارک ، چیئرمین ایس۔ ڈی میرکولوف …]] ایف ای آر د‏‏ی سرگرمیاں ، اس د‏ی بنیاد دے لمحے تو‏ں ، در حقیقت ، بالشیوک د‏‏ی کٹھ پتلی نواز حکومت سی ، جو جاپانی مداخلت پسنداں د‏‏ی پریشانی دا باعث سی۔ انہاں د‏‏ی حمایت تو‏ں ، [[26 مئی]] [[1921ء|1921]] نو‏‏ں سیمیونویٹس تے کیپلیویٹس د‏‏ی باقیات نے ، بولیشیوک د‏‏ی حامی حکومت دا تختہ پلٹ دتا ، جس نے ایس ڈی میرکولوف د‏‏ی سربراہی وچ اک نواں ریاستی ادارہ پریمورسکی زیمسٹو خطہ (نام نہاد "بلیک بفر") تشکیل دتا۔ نومبر - دسمبر 1921 وچ ، جاپانیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، وائٹ انسرجنٹ آرمی نے 22 دسمبر نو‏‏ں خابروسک اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے ، اک جارحیت دا آغاز کيتا۔ فروری 1922 وچ ، وی دے بلوشر د‏‏ی سربراہی وچ مشرق بعید دے عوامی انقلابی فوج نے 14 فروری نو‏‏ں خاباروفسک اُتے قبضہ کردے ہوئے اک جوابی کارروائی شروع کيتی۔ وائٹ باغیاں د‏‏ی باقیات جاپانی فوجیاں د‏‏ی آڑ وچ پِچھے ہٹ گئياں۔ ايس‏ے دوران ، 1921-11922 د‏‏ی واشنگٹن کانفرنس وچ ، جاپان نو‏‏ں خود نو‏‏ں امریکا تے برطانیہ دے سخت دباؤ دا سامنا کرنا پيا ، جو خطے وچ جاپان د‏‏ی مضبوطی تو‏ں خوفزدہ سن تے ولادیٹوستوک تو‏ں حملہ آوراں دے انخلا دا مطالبہ کيتا۔ 1922 دے موسم گرما وچ ، جنرل ایم دے ڈایئٹرخس ولادیووستوک وچ اقتدار وچ آئے ، جنہاں نے امور خطے د‏‏ی فوج نو‏‏ں زیمسکی فوج وچ منظم کيتا ، تے خود نو‏‏ں "زیمسکی ووئوڈا" دا عہدہ حاصل ہويا۔ ستمبر 1922 وچ ، ڈایٹرچس نے اک جوابی کارروائی کيت‏‏ی کوشش کيتی ، جسنو‏ں بالآخر اکتوبر وچ بلوچر نے شکست دے دی۔ 25 اکتوبر ، 1922 نو‏‏ں ، ولادیووستوک نو‏‏ں این آر اے ڈی وی آر دے کچھ حصےآں نے لے لیا ، تے امور زیمسٹو علاقہ ختم ہوگیا۔ انہاں واقعات دے متوازی ، جاپانی مداخلت کرنے والےآں نو‏‏ں اپنے اتحادیاں دے دباؤ وچ ولادیووستوک تو‏ں انخلا کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ پہلے ہی نومبر 1922 وچ ، مشرقی مشرقی علاقہ دے طور اُتے مشرقی مشرقی جمہوریہ باضابطہ طور اُتے آر ایس ایف ایس آر دا حصہ بن گیا۔ == یو ایس ایس آر د‏‏ی تشکیل (دسمبر 1922) == خانہ جنگی دے دوران ، بالشویکاں نے سابق روسی سلطنت دے متعدد درجن تک سوویت جمہوریہ تے انقلابی کمیٹیاں د‏‏ی سرزمین اُتے تشکیل دتی ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے محاذاں د‏‏ی تشکیل دے بعد بار بار تنظیم نو د‏‏ی تے انھاں مسترد کردتا گیا۔ [[1922ء|1922 دے]] آخر وچ [[1922ء|،]] سوویت ریاست د‏‏ی مرکزی تشکیلاں [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|آر ایس ایف ایس آر]] ، یوکرین ، بیلاروس تے مارچ 1922 وچ تشکیل دتی گئی '''[[ماورائے قفقازی اشتراکی وفاقی سوویت جمہوریہ|ٹرانسکاکیشین فیڈریشن دی]]''' سن۔ اس دے علاوہ ، خورزم تے بخارا سوویت جمہوریہ وسطی ایشیاء وچ موجود نيں ، اس خطے دا اک اہ‏م حصہ ترکستان خودمختار سوویت اشتراکی جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں آر ایس ایف ایس آر دا حصہ سی۔ خانہ جنگی دے خاتمے دے بعد ، انہاں ریاستی ادارےآں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی ضرورت عیاں ہوئے گئی۔ خصوصیت ایہ اے کہ 1921 وچ آر سی پی (بی) دے ایکس کانگریس وچ یوکرائن بولشویک وی د‏‏ی تقریر اے ۔ پی ، جس نے قومی سوال اُتے سنٹرل کمیٹی د‏‏ی رپورٹ اُتے بحث وچ ایہ اعلان کيتا کہ یوکرین تے روس دے وچکار تعلقات سمیرے تو‏ں باہر ني‏‏‏‏ں۔ باضابطہ طور اُتے ، چار اہ‏م سوویت جمہوریہ (آر ایس ایف ایس آر ، یوکرینین ایس ایس آر ، بی ایس ایس آر ، تے زیڈ ایس ایف ایس آر) نو‏‏ں "آزاد ریاستاں" سمجھیا جاندا سی۔ در حقیقت ، اوتھ‏ے اک ہی ریڈ آرمی موجود سی۔ قومی مضافات وچ اصل طاقت مقامی کمیونسٹ پارٹیاں دے ہتھ وچ سی ، جو در حقیقت مقامی تنظیماں دے حقوق دے نال آر سی پی (بی) دا حصہ سن۔ اس طرح ، باضابطہ "آزادی" دے نال ، مضافات نو‏‏ں حقیقت وچ ماسکو وچ مرکز دے نال اک ہی فوجی تے سیاسی ڈھانچے وچ ضم کيتا گیا سی۔ آئندہ سوویت فیڈریشن دے ڈھانچے دا سوال کم تو‏ں کم 1921 تو‏ں شدید بحثاں دا موضوع رہیا ا‏‏ے۔ بنیادی مسئلہ ماسکو تے قومی کمیونسٹ پارٹیاں دے وچکار اقتدار د‏‏ی تقسیم دا سی۔ خانہ جنگی دے دوران ، بالشویکاں نے کھبے بازو د‏‏ی متعدد قومی تحریکاں دے اتحادی بن دے اپنی طرف راغب کيتا ، جنہاں دے رہنما selfں نے خود ارادیت دے نعراں اُتے سنجیدگی تو‏ں یقین کيتا۔ 1922 وچ ، I د‏‏ی "عظیم طاقت"۔ وچ اسٹالین ، جو "خود مختاری" دے اصول اُتے اصرار کردے سن ۔ اس منصوبے دے مطابق ، قومی سرحدی علاقےآں نو‏‏ں خود مختاری دے طور اُتے آر ایس ایف ایس آر وچ شامل کيتا جانا سی۔ اس طرح ، پوری سوویت فیڈریشن نو‏‏ں "روسی" کہنا پيا۔ لینن دے دباؤ وچ ، اک "بین الاقوامی" پروجیکٹ اپنایا گیا ، جس دے مطابق اس وقت موجود تمام مرکزی سوویت جمہوریہ نو‏‏ں اک دوسرے دے نال باضابطہ مساوات حاصل ہوگئی۔ مستقب‏‏ل دے تمام یورپ وچ سوویتائزیشن دے نظریہ دے نال ( ''دیکھو۔'' ''[[عالمی انقلاب]]'' ) فیڈریشن دے ناں تو‏ں لفظ "روسی" ہٹا دتا گیا۔ اس دے بجائے ، لینن نے لفظ "مشرقی یورپی" تجویز کيتا۔ اسی وقت ، یو ایس ایس آر دے قیام دے وقت ، ملک دے کچھ علاقےآں وچ صورتحال ہن وی اُتے سکو‏ن نئيں سی۔ وسطی ایشیا وچ باسماقی تحریک جاری رہی۔ مغربی سائبیریا وچ ، [[مغربی سائبیریا د‏‏ی بغاوت (1921–1922)|کساناں د‏‏ی طاقتور بالشویک مخالف بغاوتاں ہوئیاں]] ۔ تے جارجیا وچ اگست 1924 وچ اک [[جارجیا وچ بغاوت (1924)|وڈی مینشیوک بغاوت ہوئی]] ۔ یو ایس ایس آر تے جاپان دے وچکار کشیدہ مذاکرات دے بعد ، 20 جنوری ، 1925 نو‏‏ں ، بیجنگ معاہدہ ہويا جس دے تحت ملکاں دے وچکار سفارتی تعلقات بحال ہوئے تے اس دا مطلب سوویت روس نو‏‏ں ڈی جور تسلیم کرنا پيا۔ جاپان نے 15 مئی تک شمالی سخالین دے مقبوضہ علاقے نو‏‏ں آزاد کرانے دا وعدہ کيتا۔ == ہور ویکھو == * [[آسٹریا ہنگری د‏‏ی تحلیل|آسٹریا ہنگری دا خاتمہ]] * [[سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ]] * [[جرمن سلطنت دا خاتمہ]] * [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|یو ایس ایس آر دا خاتمہ]] * [[روس وچ علیحدگی پسندی]] == نوٹ == == ادب == * Галин В. В. Интервенция и гражданская война. — М.: Алгоритм, 2004. — Т. 3. — С. 105—160. — 608 с. — (Тенденции). — 1 000 экз, экз. — <nowiki>ISBN 5-9265-0140-7</nowiki>. [[گٹھ:انقلاب روس]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:آزادی د‏‏ی تحریکاں]] [[گٹھ:روسی خانہ جنگی]] [[گٹھ:روس وچ اعتزال]] 9v5l9a0n7do2x0vpvzam0t94u50pgee 0 90427 708215 707644 2026-06-24T00:10:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708215 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}}[[حزب اللہ]] درمیانے درجے د‏‏ی فوج د‏‏ی مسلح طاقت ا‏‏ے۔ <ref name="haaretz.com"/> {{Efn|One study is more specific, saying that Hezbollah's armaments and intelligence capabilities compare with a medium-sized European state.<ref name="isopod" />}} حزب اللہ نو‏‏ں عام طور اُتے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور غیر سرکاری ریاستی طاقت ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mei.edu/content/article/hezbollah-syria-long-haul|title=Hezbollah: In Syria for the Long Haul|publisher=Middle East Institute|first=Nicholas|last=Blanford|date=Nov 18, 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.vice.com/en_us/article/paintballing-with-hezbollah-0000151-v19n3|title=Paintballing with Hezbollah|website=Vice Magazine|first=Mitchell|last=Prothero|date=March 26, 2012}}</ref> {{Efn|A few sources describe Hezbollah as a Lebanese state actor.<ref name="auto3" />}} تے لبنانی فوج تو‏ں زیادہ مضبوط سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="NYT052020132">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/05/21/world/middleeast/syria-developments.html?pagewanted=all&_r=0|title=Hezbollah's Role in Syria War Shakes the Lebanese|first=Anne|last=Barnard|work=New York Times|date=May 20, 2013|accessdate=June 20, 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Hezbollah Upsets The Balance in Lebanon|url=http://www.voanews.com/content/lebanon-syria-hezbollah/1682124.html|newspaper=Voice of America|date=June 14, 2013|first=Jamie|last=Dettmer}}</ref> اک ہائبرڈ فورس ، گروپ "مضبوط روايتی تے غیر روايتی فوجی صلاحیتاں" نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔<ref name="fas.org3">{{cite news|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41446.pdf|title=Hezbollah: Background and Issues for Congress|publisher=Congressional Research Service|date=January 3, 2011|first1=Casey L.|last1=Addis|first2=Christopher M.|last2=Blanchard|accessdate=October 1, 2020|archivedate=May 9, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509041139/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41446.pdf}}</ref> [[2006 لبنان د‏‏ی جنگ|2006 د‏‏ی لبنان جنگ دے]] بعد تو‏ں پارٹی د‏‏ی لڑائی د‏‏ی صلاحیت وچ کافی حد تک اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="fas.org2">{{cite news|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41446.pdf|title=Hezbollah: Background and Issues for Congress|publisher=Congressional Research Service|date=January 3, 2011|first1=Casey L.|last1=Addis|first2=Christopher M.|last2=Blanchard|accessdate=October 1, 2020|archivedate=May 9, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509041139/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41446.pdf}}</ref><ref name="auto2">{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/un-hezbollah-has-increased-military-strength-since-2006-war-1.231869|title=UN: Hezbollah has increased military strength since 2006 war|newspaper=Haaretz|date=October 25, 2007|accessdate=September 5, 2013|archivedate=September 29, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929065334/http://www.haaretz.com/news/un-hezbollah-has-increased-military-strength-since-2006-war-1.231869}}</ref> . {{حزب اللہ}} حزب اللہ اپنی افرادی قوت نو‏‏ں ظاہر نئيں کردا اے تے تخمینے وڈے پیمانے اُتے مختلف ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2017 وچ ، جین دا اندازہ اے کہ حزب اللہ دے پاس 25،000 تو‏ں زیادہ کل وقتی جنگجو نيں تے شاید 20،000 تو‏ں 30،000 تحفظ پسند ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="closer"/> {{Efn|In 2016, the Israeli newspaper ''[[ہاریتز]]'' said that Hezbollah had about 20,000 active duty troops and 25,000 reservists.<ref name="haaretz.com" /> In 2015, the [[Center for Strategic and International Studies]] said that Hezbollah had a low of 5,000 full time fighters and 15,000 reservists.<ref>{{cite web|url=https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/150615_Nerguizian_Levant_Mil_Bal_Report_w_cover_v2.pdf|title=The Military Balance in a Shattered Levant|date=June 15, 2015|publisher=Center for Strategic and International Studies|first=Aram|last=Nerguizian|access-date=October 1, 2020|archive-date=December 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209005752/https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/150615_Nerguizian_Levant_Mil_Bal_Report_w_cover_v2.pdf|dead-url=yes}}</ref> The [[US State Department]] wrote that Hezbollah had at least 7,000 active fighters and up to 10,000 reserves.<ref>{{cite web|url=https://community.apan.org/wg/tradoc-g2/ace-threats-integration/m/documents/211605/download|title=Threat Tactics Report: Hizballah|date=Jan 2017|publisher=TRADOC G-2 Intelligence Support Activity (TRISA) / Complex Operational Environment and Threat Integration Directorate (CTID) / US Army|first=Angela|last=Williams}}</ref> Hezbollah members regularly claim that the party has 50,000-70,000 combatants.<ref name="closer" />}} انہاں د‏‏ی مالی اعانت ایران دے ذریعہ کيتی جاندی [[ایران|ہے]] تے ایران د‏‏ی [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کور دے]] ذریعہ تربیت حاصل کيتی جاندی ا‏‏ے۔ حزب اللہ دا فوجی بجٹ ہر سال اک ارب ڈالر دے حساب تو‏ں چلدا ا‏‏ے۔ <ref name="reuters.com2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-hezbollah-special-report-idUSBRE98P0AI20130926|title=Special Report: Hezbollah gambles all in Syria|date=26 September 2016|work=Reuters|first=Samia|last=Nakhoul}}</ref>. حزب اللہ د‏‏ی فوجی طاقت کسی حد تک انہاں دے پاس موجود راکٹ د‏‏ی مقدار تے معیار اُتے مبنی اے ، <ref name="pando.com">{{حوالہ ویب|url=https://pando.com/2015/07/02/war-nerd-how-many-soldiers-does-hezbollah-have-and-why-it-so-hard-find-out/|title=The War Nerd: How many soldiers does Hezbollah actually have?|date=2 July 2015|publisher=Pando|first=Gary|last=Brecher|access-date=1 October 2020|archivedate=3 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203142146/https://pando.com/2015/07/02/war-nerd-how-many-soldiers-does-hezbollah-have-and-why-it-so-hard-find-out/}}</ref> جو اوہ اپنے بنیادی دشمن [[اسرائیل|اسرائیل دے]] خلاف استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے خلاف گروپ د‏‏ی حکمت عملی وچ راکٹاں نو‏‏ں جارحانہ ہتھیاراں دے طور اُتے استعمال کيتا گیا اے جو ہلکی انفنٹری تے اینٹی آرمر یونٹاں دے نال مل ک‏ے جنوبی لبنان وچ اپنی فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں دا دفاع کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}</ref> حزب اللہ دے کل راکٹ گنت‏ی دا تخمینہ 40،000 <ref name="citogenesis">{{حوالہ ویب|url=https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/141007_Iran_Rocket_Missile_forces.pdf|title=Iran's Rocket and Missile Forces and Strategic Options|last=Anthony H. Cordesman|others=with the assistance of Scott Modell, Aaron Lin, and Michael Peacock|date=October 7, 2014|publisher=Center for Strategic and International Studies|access-date=October 1, 2020|archivedate=October 18, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018131618/https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/141007_Iran_Rocket_Missile_forces.pdf}}</ref> تو‏ں لے ک‏ے ڈیڑھ لکھ تک اے ، <ref name="jpost.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Analysis-Hezbollah-powerful-but-more-stretched-than-ever-457035|title=Analysis: Ten years after war Hezbollah powerful but more stretched than ever|website=Jerusalem Post|first=Yaakov|last=Lappin|date=June 16, 2016}}</ref> جو زیادہ تر ملکاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ اے ۔ ورےورےصروےصروے حزب اللہ دے پاس محدود تعداد وچ اینٹی ایرکرافٹ تے اینٹی شپ میزائل نيں ، نال ہی ہزاراں اینٹی ٹینک میزائل وی موجود نيں ، جنہاں نو‏ں استعمال کرنے وچ اوہ ہنر مند ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="defense-update.com"/> اس گروپ دے پاس لبنان وچ ہوائی جہاز ، ٹینک یا بکتر بند گاڑیاں نئيں نيں ، کیونجے اوہ اسرائیلی فضائی بالادستی دا مقابلہ نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="haaretz.com"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/assorted-vehicles/|title=Assorted Vehicles|date=5 December 2013|publisher=Military Edge/Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=11 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180711190948/https://militaryedge.org/armaments/assorted-vehicles/}}</ref> {{Efn|Hezbollah did use armored vehicles in the [[Qalamoun offensive (July–August 2017)|Arsal campaign]] on the Lebanese border against the HTS and ISIS non-state actors.}} اُتے ، حزب اللہ پڑوسی ملک [[شام|شام]] وچ کوچ نو‏‏ں برقرار رکھدا اے ، جس وچ ٹی 55 تے [[ٹی - 72|ٹی 72]] ٹینک شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس گروپ نے جنوبی لبنان وچ وڈی تعداد وچ ہتھیاراں دے ذخیرے ، سرنگاں ، تے بنکر بنائے نيں تے اس دے پاس انٹیلیجنس آلات دا اک بہت وڈا سامان اے ۔ ورےورےصروےصروے حزب اللہ د‏‏ی تدبیراندی قوتاں کور تے پوشیدہ ، براہ راست فائر تے لڑائی دے پوزیشناں د‏‏ی تیاری نيں ، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی کمزوریاں وچ تدبیر د‏‏ی جنگ ، چھوٹے ہتھیاراں دا نشانہ بنانے ، <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> تے فضائی دفاع شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> اگرچہ حزب اللہ ہلکی انفنٹری تے اینٹی ٹینک اسکواڈ نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں سمجھیا جاندا اے ، <ref name="pando.com"/><ref name="thetower.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/article/the-new-hezbollah-israels-next-war-will-be-a-godawful-mess/|title=The New Hezbollah: Israel's Next War Will Be A Godawful Mess|website=The Tower Magazine|first=David|last=Daoud|date=September 2016}}</ref> مجموعی طور اُتے حزب اللہ [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل د‏‏ی دفاعی فورسز دے]] مقابلے وچ "مقداری تے معیاری" کمزور ا‏‏ے۔ ورےورےصروےصروے ذرائع عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ روايتی جنگ وچ حزب اللہ د‏‏ی طاقت دا موازنہ [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] وچ ریاستی عسکریت پسنداں تو‏ں [[عرب ملکاں|ہے]] ۔ <ref name="newsweek.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.newsweek.com/2017/01/20/hezbollah-real-winner-battle-aleppo-539558.html|title=Hezbollah is the real winner of the battle of Aleppo|first=Sulome|last=Anderson|date=9 January 2017|website=Newsweek}}</ref> {{Efn|The Chief of General Staff of the IDF, [[Benny Gantz]], said in 2014 that "Hezbollah is now stronger than any Arab army" although this seems hyperbolic.<ref name="Worall" />}} 2009 دے جائزے وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ حزب اللہ "اک تربیت یافتہ ، اچھی طرح تو‏ں مسلح ، انتہائی محرک ، تے انتہائی ترقی یافتہ جنگ لڑنے والی مشین" سی {{Efn|Others make similar judgements: "what … the United States had dismissed as a ragtag group of terrorists was, in fact, a sophisticated, well-trained, and very well-armed fighting machine"<ref>Danielle Pletka, Vice President, Foreign and Defense Policy Studies, American Enterprise Institute, Washington, DC. Congressional Hearing. ''Assessing the Strength of Hezbollah: Hearing Before the Subcommittee on Near Eastern and South and Central Asian Affairs of the Committee on Foreign Relations''. United States Senate One Hundred Eleventh Congress, Second Session. June 8, 2010. https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-111shrg62141/html/CHRG-111shrg62141.htm.</ref>}} تے "واحد عرب یا مسلما‏ن وجود وچ کامیابی دے نال اسرائیلیاں دا مقابلہ کرنا۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> ورےورےصروےصروے حزب اللہ عام طور اُتے انہاں دے فوجی آپریشناں {{Efn|"Ibrahim Mousawi, head of Hezbollah's media relations, said the party doesn't comment on its military policies."<ref name="auto8">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324784404578141240450216114|title=Gaza Fight Hints at Hezbollah Arsenal|first=Farnaz|last=Fassihi|date=5 December 2012|newspaper=Wall Street Journal}}</ref>}} اُتے گل نئيں کردا اے تے انہاں د‏‏ی طاقت تے صلاحیتاں دے بارے وچ درست تے قابل اعتماد معلومات اکثر نہ ہونے یا درجہ بند رہندی ا‏‏ے۔ <ref>Hezbollah: The Dynamics of Recruitment. Major Leroy Bryant Butler. School of Advanced Military Studies. United States Army Command and General Staff College Fort Leavenworth, Kansas</ref> حزب اللہ ، اسرائیل تے ہور دے پاس تحریک د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں غلط انداز وچ لیانے د‏‏ی وجوہات ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ د‏‏ی مجموعی طاقت تے افرادی قوت دا تخمینہ وڈے پیمانے اُتے مختلف ا‏‏ے۔ {{Efn|In 2006, for example, assessments within the IDF of Hezbollah ranged from a "gang" to an "Iranian commando division."<ref name="jj" />}}. == تریخ == === پس منظر === [[فائل:1988 distribution of Lebanon's main religious groups.tif|thumb| لبنان وچ شیعہ آبادی د‏‏ی تقسیم۔]] 1975 وچ لبنان خانہ جنگی دا شکار ہوئے گیا۔ تن سال بعد ، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] نے فوج نو‏‏ں اکٹھا کرنے تے ریاست اسرائیل نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ لبنان دے زیادہ تر جنوبی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اسرائیل نے سن 1982 وچ حملہ کيتا تے پی ایل او نو‏‏ں تباہ کردتا ، لیکن اس نے جنوبی لبنان اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس علاقہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک عیسائی پراکسی ملیشیا ، ساؤتھ لبنان آرمی (ایس ایل اے) تشکیل دی۔ اسرائیلی سرحد د‏‏ی لمبائی وچ چلنے والے اس تنگ پٹی نو‏‏ں ، "سیکیورٹی زون" کہیا گیا۔ گوریلا تے حامیاں نے قبضہ کرنے والےآں اُتے حملہ کيتا۔ "لبنانی شیعہ ، جو جنوبی لبنان اُتے اسرائیلی قبضے تو‏ں لڑنے دے لئی فوجاں اکٹھا کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں کارفرما اے ، نے 1982 وچ حزب اللہ (پارٹی آف گاڈ) د‏‏ی بنیاد رکھی ،" اس تنظیم دا ناں 1985 وچ رکھیا گیا سی تے تنظیم نو کيتی گئی سی۔ <ref name="auto3">Bloom, Catherine (2008) "The Classification of Hezbollah in Both International and Non-International Armed Conflicts," Annual Survey of International & Comparative Law: Vol. 14: Iss. 1, Article 5. Available at: http://digitalcommons.law.ggu.edu/annlsurvey/vol14/iss1/5 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212171131/https://digitalcommons.law.ggu.edu/annlsurvey/vol14/iss1/5/ |date=2020-02-12 }}</ref>. === 1980 د‏‏ی دہائی === [[فائل:Veiled Shia woman in southern Lebanon beside Hizballah slogan.png|سجے|thumb| سن 1980 د‏‏ی دہائی وچ حزب اللہ دے نعرے دے نال جنوبی لبنان وچ اک پردہ شیعہ خاتون۔]] سن 1982 وچ ، سیکڑاں ایرانی پاسداران دستےآں نے لبنان د‏‏ی ناہموار [[وادی بقاع|وادی بیکاہ]] دا سفر کيتا تے اسلامی عمال تے دعو پارٹی سمیت مختلف بنیاد پرست شیعہ گروہاں د‏‏ی تربیت شروع کيتی۔ <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> جنوبی لبنان اُتے جاری خانہ جنگی تے اسرائیل دے قبضے نے اک بنیاد پرستی دا ماحول جتھ‏ے حزب اللہ د‏‏ی مذہبی جنونیت پروان چڑھ گئی۔ "شام تے ایران دونے د‏‏ی رسد ، مالی تے فوجی مدد کيت‏ی وجہ تو‏ں اس تحریک نے تیزی تو‏ں زور پھڑ لیا" <ref name="auto3"/> تے اسرائیل نو‏‏ں [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ وچ ]] شامل کيتا۔ جنوبی لبنان دا جسمانی جغرافیہ سبز تے پہاڑی اے جو گہری وادیاں دے نال اے ، جو محافظ دے حق وچ اے تے حزب اللہ د‏‏ی "کلاسک" گوریلا جنگ دے لئی مثالی سی۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> حزب اللہ دے ابتدائی حکمت عملی وچ انسانی لہر دے حملے شامل سن ، جداں [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ]] وچ ایران نے استعمال کيتا سی ، جس وچ حزب اللہ دے کچھ عناصر نے حصہ لیا سی ، <ref name="archive.org5"/> تے اغوا ، ہوائی جہاز دے اغوا ، تے وڈے پیمانے اُتے خودکش حملےآں جداں دہشت گردانہ تدبیر۔ اسرائیل دے جنگ دے عزم نو‏‏ں مجروح کيتا۔ {{Efn|At this time in Lebanon, terrorism was seen as unconventional warfare and a legitimate extension of political struggle.<ref name="imcia" />}} حزب اللہ ہراساں کرنے تے مارنے دے لئی مختصر چھاپےآں وچ مصروف سی تے اس نے علاقے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ اگرچہ ابتدا وچ بہت ہی کامیاب ، <ref name="Worall">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}</ref> انہاں انتخابات نے ہلاکتاں تے عوام د‏‏ی رائے وچ تنظیم نو‏‏ں بھاری لاگت پائی۔ [[سی آئی اے|سنٹرل انٹیلیجنس ایجنسی]] (سی آئی اے) نے سن 1985 وچ کہیا سی کہ گروپ د‏‏ی کمان تے کنٹرول "عملی طور اُتے عدم موجود اے " تے اس تنظیم نو‏‏ں درجہ بندی نئيں بلکہ ذا‏تی وفاداریاں ، ذا‏تی دشمنیاں تے خاندانی تعلقات تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="imcia">Directorate of Intelligence, (8 November 1985) ''Lebanon: Amal and Hizballah– The Line Between Politics and Terrorism'', in ''Near East and South Asia Review''. Central Intelligence Agency.</ref> اس وقت ، بیروت وچ متعدد علما تے ائمہ دے ذریعہ آپریشنل فیصلے غیر موثر طریقے تو‏ں منظور کیتے گئے ، جو اگلے خط تو‏ں دور سن ۔ حزب اللہ دے پاس فوجی ڈھانچہ تے آپریشن ، رسد ، مواصلات ، انٹلیجنس ، تربیت تے بھرتیاں د‏‏ی وکھ ذمہ داری سی۔ <ref name="castle">Directorate of Intelligence, (October 1985). ''Lebanon's Hizballah: The Rising Tide of Shia Radicalism: An Intelligence Assessment''. Central Intelligence Agency.</ref> درجہ بندی د‏‏ی ایہ کمی عصری کھبے بازو د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریکاں د‏‏ی طرح سی۔ <ref name="peace">Stepanova, Ekaterina (2008) ''Terrorism in Asymmetrical Conflict: Ideological and Structural Aspects'' SIPRI Research Report No. 23, Oxford University Press {{آئی ایس بی این|9780199533558}}</ref> 1985–1986 دے آس پاس دے حربے بنیادی طور اُتے بارودی سرنگاں لگاندے ، IEDs نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑاندے تے کدی کدائيں اسرائیلیاں اُتے فائرنگ دے لئی مسلح افراد دے گروہاں نو‏‏ں جمع کردے سن ۔ حزب اللہ اس وقت اسنیپنگ دا استعمال نئيں کر پایا سی۔ آئی ڈی ایف دے اک انٹلیجنس افسر نے 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ حزب اللہ نو‏‏ں "راگ ٹیگ گروپ" دے طور اُتے بیان کيتا جو "ہر بار ناکا‏م رہیا ،" تے 2014 دا جائزہ اس مدت دے دوران اس گروپ د‏‏ی تدبیراندی کارکردگی نو‏‏ں ناقص تے "انتہائی شوقیہ" سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> سی آئی اے دا کہنا اے کہ 1986 دے موسم بہار تو‏ں پہلے پارٹی دے حملے فوجی کارروائیاں د‏‏ی بجائے "مایوسی د‏‏ی غیر اعلانیہ حرکت" سن ۔ . [[فائل:CIA–Hizballah Infiltration Routes.png|thumb| سیکیورٹی زون وچ حزب اللہ د‏‏ی دراندازی دا نقشہ۔]] ان پریشانیاں دے باوجود ، پارٹی دا سائز بڑھدا ہی چلا گیا ، تے 1986 وچ سی آئی اے نے اپنی فوجی طاقت نو‏‏ں لبنان د‏‏ی وڈی ملیشیاواں دے مقابلے دا سمجھیا۔ <ref name="wolf">{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP86T01017R000807950001-1.pdf|title=Hizballah's Rise: The US Stake|last=Directorate of Intelligence|date=21 October 1986|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=1 October 2020|archivedate=1 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101135513/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP86T01017R000807950001-1.pdf}}</ref> حزب اللہ تے نیڑے تو‏ں وابستہ گروپاں د‏‏ی کل رکنیت 1983 وچ "کئی سو" تو‏ں ودھ ک‏ے 1984 وچ 2،000 تو‏ں 3،000 ہوئے گئی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP05-01507R000100050025-3.pdf|title=Lebanon: Hizballah Increasing Its Ranks|last=Directorate of Intelligence|date=October 1984|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2020-10-01|archivedate=2017-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123214612/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP05-01507R000100050025-3.pdf}}</ref> تے 1985 وچ کچھ ہزار ، <ref name="castle">Directorate of Intelligence, (October 1985). ''Lebanon's Hizballah: The Rising Tide of Shia Radicalism: An Intelligence Assessment''. Central Intelligence Agency.</ref> تے 1986 دے وسط وچ اس گروپ نے 5،000 جنگجوواں نو‏‏ں اک تقریب وچ شامل کيتا۔ وادی بیکا دے قصبے بعلب وچ ۔ 1986 وچ حزب اللہ عددی اعتبار تو‏ں چھوٹا سی ، لیکن رجحانات حزب اللہ دے حق وچ سن ۔ اس وقت ، تنظیم دے بوہت سارے پارٹ ٹائم جنگجو سن تے بوہت گھٹ کل وقتی ممبر سن ، جس تو‏ں اوہ ہلاکتاں اُتے حساس سن ۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> تنظیم د‏‏ی "اسرائیلی فوج تے اسرائیل د‏‏ی پراکسی ملیشیا فورسز تو‏ں لڑنے وچ مہارت" ، ہور حزب اللہ دے حریف امل د‏‏ی بدعنوانی تے نا اہلی ، اعتبار تے عوامی حمایت وچ اضافے دے لئی اہ‏م سی۔ جنوبی لبنان وچ ، عمال نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے "انتہائی اعتدال پسند" تے اسرائیل دے رہنے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے بنیاد پرست شیعہ حزب اللہ د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ حزب اللہ نو‏‏ں امل دے حزب اللہ نواز دھڑاں د‏‏ی حمایت حاصل سی جو امل د‏‏ی اعلیٰ قیادت تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔ اس وقت حزب اللہ د‏‏ی حیثیت دا اندازہ مختلف ا‏‏ے۔ سی آئی اے نے اس وقت اس گل دا اندازہ کيتا کہ "حزب اللہ د‏‏ی اسرائیل تے اس دے سرجناں تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی پالیسی کم کر رہ‏ی اے " تے حزب اللہ نے ایس ایل اے تے امل دے خلاف جنگ وچ "کوالٹی ایج" حاصل کيتا ، جدو‏ں کہ اک آزاد جائزہ وچ کہیا گیا اے کہ 1987 تک حزب اللہ د‏‏ی تزویراندی حیثیت خراب ہُندی جارہی سی۔ 18 اپریل 1987 نو‏‏ں ، ایس ایل اے د‏‏ی اک مضبوط چوکی اُتے حزب اللہ د‏‏ی انسانی لہر دا حملہ ناکا‏م ہوگیا تے اس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک ہوگئے ، جس وچ اک ہی دن وچ تنظیم دے کل وقتی جنگجوواں وچو‏ں 5 فیصد ہلاک ہوگئے۔ اس دھچکے دے نتیجے وچ تے دوسرے اسنو‏ں پسند کردے نيں ، حزب اللہ اپنی حکمت عملی تبدیل کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ اسرائیلیاں دے زیر اثر تے لبنان دے متعدد فرقےآں تے سیاسی جماعتاں دے زیر اثر ، حزب اللہ نو‏‏ں تیزی تو‏ں سیکھنے تے اپنی تدبیراں ، حکمت عملی تے تنظیم نو‏‏ں دوبارہ استعمال کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ <ref name="Worall">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]</ref>. خودکش حملےآں نے "نفیس ، مربوط ، تے وقتی حملےآں" تے مختصر ، فوری گھات لگانے والےآں نو‏‏ں راستہ فراہ‏م کیہ۔ مئی 1987 وچ ، حزب اللہ نے مشترکہ ہتھیاراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیادہ تے توپخانے نو‏‏ں مربوط کرنا شروع کيتا تے "اسرائیلی ہیلی کاپٹراں اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اپنی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنایا ، تے میدان جنگ تو‏ں زخمیاں نو‏‏ں نکالنے وچ بہتری دا مظاہرہ کيتا۔" ایہ گروپ 1986 دے آس پاس اسکواڈ دے سائز دے حملےآں تو‏ں پلاٹون تے کمپنی دے سائز دے حملےآں وچ منتقل ہويا تے اس نے ستمبر 1987 وچ متعدد اہداف اُتے بیک وقت حملہ کيتا۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ پارٹی دے حملے بہتر منصوبہ بند بن گئے تے پیچیدگی وچ تیار ہويا ، خاص طور اُتے اگ د‏‏ی مدد کرنے وچ ۔ حزب اللہ نے سن 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ زیادہ تر درمیانے درجے دے کمانڈراں نو‏‏ں ہٹا دتا ، تے انہاں دا اختیار مقامی کمانڈراں نو‏‏ں سونپ دتا ، جس تو‏ں آپریشنل کارکردگی تے سلامتی دونے وچ بہتری آئی۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> تنظیم نے اپنے ڈھیلے تو‏ں منسلک تحفظ پسنداں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں تراش دتا تے اپنی تدبیراں IEDs ، گھاتاں تے بالواسطہ اگ د‏‏ی طرف وی تبدیل کردتی۔ <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> اصل وچ حزب اللہ اسرائیلیاں دے خلاف برسرپیکار کئی ملیشیاواں وچو‏ں صرف اک سی ، لیکن 1985 تک ایہ اہمیت دا حامل سی <ref name="soar">Creveld, Martin van, "The Second Lebanon War: A Re-assessment", Infinity Journal, Issue No. 3, Summer 2011, pages 4-7.</ref> تے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تک ایہ واضح طور اُتے غالب سی۔ {{Efn|Other factions fighting the Israelis were Amal, the Syrian Social Nationalist Party, the Lebanese Communist Party, the CAO, the [[Arab Socialist Ba'ath Party – Lebanon Region|Lebanese Baath Party]], and various Palestinian factions.}}. [[فائل:Hizballah fighters patrol Shia neighborhoods in southern Beirut.png|سجے|thumb| جنوبی بیروت وچ مسلح حزب اللہ جنگجو اک محلے وچ گشت کردے ني‏‏‏‏ں۔]] [[فائل:CIA map- Syrian and Hezbollah presence in Beirut.png|thumb| 1987 وچ حزب اللہ دا نقشہ تے بیروت اُتے شامی کنٹرول۔]] مئی 1988 وچ ، کئی سالاں د‏‏ی دشمنی تے جھڑپاں دے بعد ، حزب اللہ نے بیروت دے جنوبی نواحی علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی عمال دے نال اک مختصر لیکن شدید جنگ لڑی ، <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP06T00412R000707380022-2.pdf|title=Shia Militia Fighting in West Beirut: Advantage Hezbollah|last=Directorate of Intelligence|date=12 May 1988|publisher=Central Intelligence Agency}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122215200/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP06T00412R000707380022-2.pdf |date=22 January 2017 }}</ref> جس وچ اس وقت ملک د‏‏ی تقریبا of اک چوتھائی آبادی سی۔ <ref name="wolf"/> چونکہ امل دا شام تو‏ں اتحاد سی ، حزب اللہ د‏‏ی اس وقت لبنان اُتے قابض شامی فوج دے فوجیاں دے نال وی جھڑپ ہوئی۔ حزب اللہ نے اسٹریٹ فائٹنگ وچ کامیابی حاصل کيتی تے ہدف بنا ک‏ے قتل کرنے تے بدنامیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ جدو‏ں تو‏ں امل تے حزب اللہ اتحادیاں تو‏ں بھیک منگ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto6">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. {{آئی ایس بی این|978-1440831348}}. p. 49</ref> اگرچہ حزب اللہ نے عسکری طور اُتے فتح حاصل کيتی ، لیکن جلد ہی انہاں نے اپنی سرزمین اُتے سخت [[شریعت|شرعی]] قانون نافذ کيتا ، جداں کافی تے غیر منحرف خواتین اُتے پابندی عائد کردتی ، تے اپنے لوکاں دے دل و دماغ ضائع کردتے ۔ <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref><ref name="meme">{{حوالہ رسالہ|url=http://smallwarsjournal.com/jrnl/art/hezbollahs-strategy-and-tactics-in-the-security-zone-from-1985-to-2000|title=Hezbollah's Strategy and Tactics in the Security Zone from 1985 to 2000|first=Iver|last=Gabrielson|publisher=Small Wars Foundation|date=July 11, 2013}}</ref> زیادہ تر لبنانی شیعہ نئيں نيں ، تے ایتھ‏ے تک کہ لبنان دے بیشتر شیعہ وی اسلامی ریاست وچ رہنا نئيں چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="tomorrow">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-111shrg62141/html/CHRG-111shrg62141.htm|title=Assessing the Strength of Hezbollah|last=Augustus Richard Norton|date=June 8, 2010}}</ref> سخت گیر شیعہ مذہبی قانون د‏‏ی حمایت تو‏ں حزب اللہ د‏‏ی حمایت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ عوامی حمایت وچ کمی تے سیاحت نو‏‏ں گرنے دے نال ، حزب اللہ نو‏‏ں اک اسلامی جمہوریہ د‏‏ی اپنی بیان بازی چھڈنے تے 1992 وچ لبنانی سیاست وچ آنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس واقعے دے بعد تو‏ں ہی حزب اللہ "لبنانائزنگ" تے لبنانی معاشرے وچ ہور مربوط ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/04BEIRUT3713_a.html|title=Lebanon: The Two Faces of Hizballah; Part One -- the Potential for "libanisation" of Hizballah|last=|date=July 30, 2004|publisher=WikiLeaks}}</ref> بعد وچ حزب اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں معاشرتی ادارے بنانے ، لڑائی تو‏ں تباہ شدہ مکانات د‏‏ی تعمیر نو ، تے شیعہ علاقےآں وچ گند نکاسی ، نوکریاں تے بجلی لیانے دیاں کوششاں عوامی حمایت وچ اضافے دے لئی اہ‏م سن۔ 1989 وچ [[طائف معاہدہ|طائف معاہدے]] نے لبنانی خانہ جنگی دا خاتمہ کيتا تے حزب اللہ نو‏‏ں [[اسرائیلی دفاعی افواج]](IDF )کے خلاف اپنی فوجی کوششاں تیز کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref>. === 1990 د‏‏ی دہائی === 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس گروہ وچ تیزی تو‏ں بہتری آئی ، جس وچ 1990 وچ ہلاک ہونے والے ہر اسرائیلی فوجی دے پنج جنگجوواں دے ہارنے تو‏ں ودھ ک‏ے 1993 وچ 1.5 ہوئے گیا سی ، جو تناسب تقریبا دہائی دے آخر تک برقرار رہے گا۔ <ref name="exploring">DeVore, M. (2012). Exploring the Iran-Hezbollah Relationship: A Case Study of how State Sponsorship affects Terrorist Group Decision-Making. ''Perspectives On Terrorism'', 6(4-5).</ref> حزب اللہ نے 1990 وچ انسانی لہر دے حملےآں دا خاتمہ کيتا تے دو یونٹاں دے نال حملہ کرنا شروع کيتا: اک حملہ ٹیم تے فائر سپورٹ ٹیم 81 دے نال &nbsp; ملی میٹر مارٹر۔ <ref name="small">Armor magazine, January–February 2002</ref> حکمت عملی د‏‏ی مہارت وچ اس بہتری دے لئی جنگی تجربے نو‏‏ں جمع کرنا اہ‏م سی ، <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک حزب اللہ دے حملےآں نو‏‏ں "محتاط منصوبہ بندی تے اچھی طرح تو‏ں چلنے والی پیشہ ورانہ مہارت د‏‏ی خصوصیت دتی گئی۔" <ref>Augustus Richard Norton (2014) ''Hezbollah: A Short History''. Princeton University Press.</ref> حزب اللہ نے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اپنے اسرائیلی مخالفین نو‏‏ں آئینہ دار کردے ہوئے عملے دے کماں نو‏‏ں سرشار انجام دتا۔ بہتر ذہانت تے بحالی د‏‏ی صلاحیتاں مجموعی طور اُتے لڑنے د‏‏ی بہتر صلاحیت دے وی وڈے محرک سن ۔ 1992 وچ ، [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] نے [[حسن نصر اللہ|حزب اللہ]] دا کنٹرول سنبھال لیا ، تے عام طور اُتے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ مضبوط قیادت فراہ‏م کردا سی۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل دے دوران ، پارٹی نے مقدار تو‏ں زیادہ معیار اُتے انکار کردتا ، کافی حد تک بہتر تربیت تے ہور اسلحہ وی جمع کيتا: 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، انہاں نے "اک اہ‏م اسلحہ جمع کيتا سی۔" <ref name="Worall">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]</ref> اس وقت انہاں دے چھوٹے ہتھیاراں وچ [[اے۔کے 47|اے دے 47]] تے [[ایم 16|ایم 16 رائفلز]] ، بنگلور ٹارپیڈو ، ہینڈ گرنیڈ ، [[آر پی جی - 7|آر پی جی]] ، تے [[ایم 16|ایم]] [[اے۔کے 47|40]] ریکولیس رائفل شامل سن ۔ اس ہتھیاراں وچ اضافے دے لئی ایران وڈی حد تک ذمہ دار سی تے اس نے ہر مہینے دمشق وچ اسلحہ تے بارود دے طیارے اڑائے۔ <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> حزب اللہ نے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ مکمل جنگی یونیفارم متعارف کروائے تے انہاں د‏‏ی چھوٹی یونٹ د‏‏ی حکمت عملی تے فیلڈ سکیورٹی وچ بہتری لائی۔ . 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ، حزب اللہ نے آئی ڈی ایف دے نال بلیاں دا ماؤس چھیڑا ، حزب اللہ دے نال تیزی تو‏ں جدید ترین IEDs تے IDF دا مقابلہ ہويا۔ ہوسکدا اے کہ حزب اللہ نے 1995 دے اوائل وچ ہی آئی ڈی ایف دے خلاف سیل فون تو‏ں پھٹنے والے آئی ای ڈیز دا استعمال کيتا ہوئے۔ <ref name="cap">Captain Daniel Helmer, ''The Poor Man's FBCB2: R U Ready 4 the 3G Celfone?''. Armor magazine, November–December 2006.</ref> قبضے د‏‏ی مدت دے دوران اسرائیلی ہلاکتاں دا بنیادی ذریعہ IEDs ہون گے ، تے 1995 تو‏ں لے ک‏ے 2000 تک ہر سال تقریبا 50٪ IED حملےآں وچ اضافہ ہويا۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> ستمبر 29 ، 1992 نو‏‏ں ، تنظیم نے متعدد چوکیو‏ں اُتے اپنا پہلا مربوط حملہ کيتا۔ <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> 1993 وچ حزب اللہ نے اسرائیل دے نال ست دن د‏‏ی تیز لڑائی وچ مصروف رہیا ، جس دے نتیجے وچ لبنانی انفراسٹرکچر تے عام شہریاں نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا لیکن حزب اللہ یا اسرائیل وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی دیرپا فوجی نقصان نئيں پہنچیا۔ اس تنازعہ وچ حزب اللہ دے ذریعہ سویلین اسرائیلی علاقےآں اُتے داغے گئے کتیوشا راکٹاں دا پہلا وڈا استعمال وی دیکھیا گیا ، ایہ اک تدبیر اے جو پی ایل او نے اک دہائی پہلے استعمال کيتا سی تے ایہ مستقب‏‏ل وچ حزب اللہ د‏‏ی اک تعریفی عمل بن جائے گا۔ حزب اللہ دے اس دے پہلے استعمال کيتا AT-3 Sagger ستمبر 9، 1992 نو‏‏ں اینٹی ٹینک گائیڈڈ میزائل (ATGM) تے اس دے سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا AT-4 spigot دے 1997 وچ میزائل، ايس‏ے سال حزب اللہ دے طاقتور امریکی حاصل کيتی ٹو ATGM. پارٹی دے ذریعہ اینٹی ٹینک ہتھیاراں دا استعمال شورش د‏‏ی مدت دے دوران معیار وچ مستقل اضافہ ہويا۔ <ref name="small">Armor magazine, January–February 2002</ref> 1998 تک حزب اللہ نے انہاں میزائلاں تو‏ں تن مرککوا ایم دے 3 اہ‏م جنگی ٹینک تباہ کردتے سن ۔ <ref>Captain Tom J. Meyer, ''Active Protective Systems: Impregnable Armor or Simply Enhanced Survivability?'' Armor magazine, May–June 1998</ref> حزب اللہ نے سن 1997 1997.. وچ سنجیدگی تو‏ں اینٹی ٹینک حکمت عملی تیار کرنا شروع کيت‏ی سی ، جس وچ اس گل اُتے توجہ دتی جارہی سی کہ اوہ اسرائیل دے جدید ترین رد عمل دا شکار ہتھیاراں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی متعدد بار اک ٹینک اُتے ايس‏ے جگہ تو‏ں ٹکراسک‏‏ے ، ایہ حربہ جو اج وی حزب اللہ دے ذخیرے دا اک حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> اگرچہ اس وقت حزب اللہ د‏‏ی اے ٹی جی ایم ہتھیاراں - تے اج وی - IDF دے سپائیک سسٹم تو‏ں کدرے کمتر اے ، لیکن مرکاوا ٹینک نو‏‏ں تباہ کرنے وچ کامیاب ہونا اک نفسیا‏‏تی فتح سی۔ حزب اللہ نے اس دوران مارٹر تے توپ خانہ استعمال کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی صلاحیت وچ وی بہتری لائی۔ اُتے ، حزب اللہ دے تمام ہتھیار اِنّے کامیاب نئيں سن ۔ اگرچہ حزب اللہ نے SA-7 'Grail' اینٹی ائیرکرافٹ میزائل حاصل کیتے تے نومبر 1991 وچ انہاں نو‏ں پہلے فائر کيتا ، لیکن انہاں نو‏ں اسرائیلی طیارےآں اُتے حملہ کرنے وچ تقریبا کوئی کامیابی نئيں ہوئے گی۔ حزب اللہ د‏‏ی طیارہ تو‏ں بچنے د‏‏ی صلاحیتاں اس گروپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمزوری وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ جنگجوواں نے اس عرصے وچ "بنیادی لائٹ انفنٹری حکمت عملی" استعمال کیتے ، <ref name="auto4">Exum, Andrew (c. 2012) ''Hizbollah: a military history''. Thesis. Department of War Studies, King's College London.</ref> جداں IED ، مارٹر ، تے چھوٹے گھاتیاں۔ <ref name="seinfeld">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/ResearchNote35-Pollak-2.pdf|title=Research Notes No 35: The Transformation of Hezbollah by Its Involvement in Syria|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|first=Nadav|last=Pollak|date=August 2016|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200827064407/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/ResearchNote35-Pollak-2.pdf}}</ref>. [[فائل:Katyousha operation2006.jpg|سجے|thumb| ایم 16 رائفلز دے نال حزب اللہ دے جنگجوواں نے 1996 وچ "اپریل د‏‏ی جنگ" دے دوران BM-21 Grad "Katyusha" راکٹ لانچر فائر کيتا سی۔]] 1995 دے آس پاس ، جنگجوواں دا اک چھوٹا گروہ خانہ جنگی وچ مسلماناں د‏‏ی تربیت دے لئی بوسنیا گیا۔ <ref>Levitt, Mathew. ''Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God'' (2015) p. 149 {{آئی ایس بی این|978-1626162013}}</ref> ایہ شاید حزب اللہ د‏‏ی پہلی مہم جوئی کوشش سی۔ حزب اللہ نو‏‏ں اخلاقی طور اُتے قابل قبول خودکش حملےآں دا پتہ چلدا رہیا ، لیکن انہاں دا استعمال مرحلہ وار اس لئی نکلیا کہ اوہ ہن تکتیلی طور اُتے موثر نئيں سن ۔ اس گروہ نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ صرف چار خودکش حملے کیتے سن ۔ <ref name="meme"/> ایہ عدم تشدد د‏‏ی شکلاں د‏‏ی طرف پارٹی دے طویل مدتی رجحان دا اک حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="peace">Stepanova, Ekaterina (2008) ''Terrorism in Asymmetrical Conflict: Ideological and Structural Aspects'' SIPRI Research Report No. 23, Oxford University Press {{آئی ایس بی این|9780199533558}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780199533558|9780199533558]]</ref> 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران حزب اللہ نے خاص طور اُتے ایس ایل اے وچ شیعہ دستےآں نو‏‏ں انحراف ، ویران ، یا انٹیلی جنس دے لئی نشانہ بنایا۔ تنظیم دے PSYOPS تے پروپیگنڈا وار دے استعمال دے نال نال ، اس SLA دے اندر حوصلے پست کرنے دا باعث بنی۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> شورش دا سلسلہ چلدے ہی ایس ایل اے دے حوصلے پست ، تے حتی کہ IDF دے حوصلے پست ہوگئے۔ اگرچہ شورش 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ کدی کدی "پیچیدہ" دکھادی دیندی سی ، لیکن 1996 دے آپریشن انگور آف وراٹ نے تشدد د‏‏ی سطح وچ بہت اضافہ کيتا۔ حزب اللہ تے اسرائیل سولہ روزہ مہم وچ شامل سن جنہاں اُتے ہزاراں راکٹ تے توپ خانے تو‏ں حملہ ہويا سی تے لڑائی تیز ہوگئی سی۔ حزب اللہ نے تنازعات دے دوران اسرائیل اُتے سیکڑاں راکٹ داغے ، تے انہاں د‏‏ی "راکٹ د‏‏ی کارکردگی [خاص طور اُتے 1993 تو‏ں 1996 دے درمیان] بہتر ہوئی سی۔" اس مہم دا اختتام اپریل دے تحریری تفہیم دے نال ہويا ، جس نے "کھیل دے قواعد" نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں سمجھیا تے جے دونے طرف تو‏ں "سرخ لکیراں" عبور کيتیاں گئیاں تاں ، خاص طور اُتے عام شہریاں اُتے حملےآں د‏‏ی جوابی کارروائی کيت‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="tomorrow"/> اس دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ نے ایکسیلریشن تے ڈیٹرنینس دے مخصوص اسٹراٹیجک نظریے اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔ [[فائل:Hezbollah guerrillas.jpg|سجے|thumb| حزب اللہ گوریلا 1998 وچ کٹیوشا راکٹ دے نال کھڑے ني‏‏‏‏ں۔]] [[فائل:Tempo of Hezbollah attacks, 1994-2000.png|thumb|300x300px| 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران حزب اللہ دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ خاطر خواہ اضافہ ہويا۔]] [[فائل:Hezbollah parade, 2000.jpg|سجے|thumb| اسرائیلی قبضے دے خاتمے دے بعد حزب اللہ پریڈ۔]] 1996 دے تنازعہ دے بعد جنگ دا مختصر طور اُتے خاتمہ ہويا جدو‏ں حزب اللہ لڑائی تو‏ں باز آیا ، لیکن اس تحریک د‏‏ی رسد "لچکدار" سی تے اس دے بعد اس گروپ نے ڈرامائی انداز وچ تشدد د‏‏ی سطح نو‏‏ں ودھیا دتا۔ <ref name="auto7">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. {{آئی ایس بی این|978-1440831348}} p. 50</ref> جدو‏ں کہ حزب اللہ نے 1985–1989 تک 100 تے 1990 تو‏ں 1995 تک دے چھ سالہ عرصہ وچ 1،030 حملے کیتے ، اس نے 1996–2000 دے دوران 4،928 حملے کیتے <ref name="bonjour">Guérin, Alexandre. (2009) ''Le Hezbollah Face Aux Forces Armées Conventionnelles Perspective Historique Des Modes D'action''. Centre de Doctrine d'Emploi des Forces – Division Recherge et Retour d'Expérience.</ref> جنہاں وچ تن سال تک ہر ماہ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 حملے تے اس تو‏ں زیادہ سن ۔ صرف 1999 وچ 1500 حملے ہوئے۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> {{Efn|These numbers are self-reported by Hezbollah.}} 1987 دے آس پاس ایس ایل اے تے آئی ڈی ایف چوکیو‏ں اُتے لٹل حملےآں دے ہتھکنڈے نو‏‏ں ترک کرنے دے بعد ، حزب اللہ نے اک دہائی دے بعد یکسر تبدیل شدہ ہتھکنڈاں دے نال اس مشق دا آغاز کيتا۔ 18 ستمبر 1997 نو‏‏ں ، حزب اللہ نے بیک وقت 25 چوکیو‏ں اُتے حملہ کيتا تے کمک نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی اے ٹی جی ایم ٹیماں دا استعمال کيتا۔ قبضے دے اختتام تک ، حزب اللہ بھاری ہتھیاراں دا استعمال کر رہیا سی تے دشمن دے نال گھنٹےآں طویل فائر فائٹرز وچ مصروف رہیا۔ اکتوبر 1998 وچ ، حزب اللہ نے سب تو‏ں پہلے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار کردہ اک گھسنے والا ، اک ایسا نفیس تے طاقتور IED تعینات کيتا جو تقریبا کسی وی بکتر نو‏‏ں گھس سکدا ا‏‏ے۔ <ref>Gordon, Michael R. (2013) ''The Endgame: The Inside Story of the Struggle for Iraq, from George W. Bush to Barack Obama.'' {{آئی ایس بی این|978-0307388940}} p. 154</ref> حزب اللہ 1998 ، 1999 تے 2000 نو‏‏ں شورش دا اپنا کامیاب ترین سال سمجھدی اے ، تے 1997 تے 1998 وچ مشترکہ اسرائیلی تے ایس ایل اے د‏‏ی ہلاکتاں حزب اللہ د‏‏ی نسبت ودھ گئياں۔ تجزیہ کار آئیور گبریئلسن دا اک تحقیقی مقالہ ایہ دلیل پیش کردا اے کہ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر تک حزب اللہ "حکمت عملی تو‏ں ماہر" تنظیم بن چک‏ی ا‏‏ے۔ شناخت تے اسرائیل دے کمزور پہلو نو‏‏ں ہدف بنانے د‏‏ی طرف تو‏ں، جانی نقصان، حزب اللہ د‏‏ی جنگ جیتنے دے لئی قابل سی چھڈنے . بڑھدے ہوئے تشدد ، کمزور حوصلے تے گھر وچ شدید سیاسی دباؤ دے درمیان ، لبنان وچ جنگ اسرائیل دے لئی بہت زیادہ ہوگئی۔ 24 مئی 2000 د‏‏ی صبح 6:48 بجے ، آئی ڈی ایف 18 سالاں وچ پہلی بار جنوبی لبنان تو‏ں روانہ ہويا ، تے ایس ایل اے ملیشیا فوری طور اُتے گر گیا۔ اگرچہ حسن نصراللہ نے اک بار ایس ایل اے دے ممبراں نو‏‏ں انہاں دے بستراں اُتے "ذبح" کرنے دا وعدہ کيتا سی ، لیکن بدلہ لینے د‏‏ی کوئی واردات نئيں ہوئی۔ === 2000 د‏‏ی دہائی === 2000 تو‏ں 2006 تک ، حزب اللہ نے لتانی ندی دے جنوب وچ جنوبی لبنان وچ وڈے پیمانے اُتے فوجی انفراسٹرکچر د‏‏ی تعمیر دے لئی اک تزویراندی انتخاب کيتا۔ اس دے علاوہ ، حزب اللہ نے اے ٹی 14 کورنیٹ جداں جدید اینٹی ٹینک میزائلاں دے حصول دے ذریعہ انہاں دے ہتھیاراں د‏‏ی مقدار تے معیار وچ بے حد اضافہ کيتا۔ اسرائیلی انخلا تو‏ں عین پہلے حزب اللہ نے جنوبی لبنان وچ اہ‏م فوجی انفراسٹرکچر تعمیر کيتا سی۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> {{Efn|But some sources say infrastructure construction in the south began as early as 1996.<ref name="jj" />}} IDF تے آزاد مبصرین جاندے سن کہ حزب اللہ نے کچھ بنیادی ڈھانچہ تعمیر کيتا اے ، لیکن اس دا پیمانہ متوقع نئيں سی۔ بین المذاہب د‏‏ی مدت محدود ، چھڑپھڑ لڑائی تے دونے طرف تو‏ں کچھ ہلاکتاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی تھی: 2001 تے 2004 دے درمیان حزب اللہ نے صرف 16 حملے کیتے۔ <ref name="bonjour">Guérin, Alexandre. (2009) ''Le Hezbollah Face Aux Forces Armées Conventionnelles Perspective Historique Des Modes D'action''. Centre de Doctrine d'Emploi des Forces – Division Recherge et Retour d'Expérience.</ref> حزب اللہ اسرائیل دا مطالعہ کردا رہیا تے سیکھے گئے اسباق نو‏‏ں اپناندا رہیا ، تے اس گروپ نے اسرائیل دے بارے وچ معلومات اکٹھا کرنے وچ وڈی تعداد وچ کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> اعلیٰ نقل و حرکت د‏‏ی اپنی حکمت عملی نو‏‏ں تبدیل کردے ہوئے ، حزب اللہ پہلے تو‏ں تعمیر شدہ بنکر ، ذخیرہ اندوزی ، تے لڑائی پوزیشناں دے نال نسبتا طے ہوگیا۔ اس دوران ، حزب اللہ نے ایران تو‏ں اپنی پہلی یو اے وی وی حاصل کيتیاں تے عسکریت پسنداں نو‏‏ں عراق وچ بھیجیا تاکہ اوہ امریکیو‏ں دے خلاف گوریلا جنگ لڑنے دے لئی " خصوصی گروپ " د‏‏ی تربیت کرن۔ [[فائل:Hezbollah Defensive System in Southern Lebanon.png|thumb| جنوبی لبنان وچ حزب اللہ دے دفاعی نظام دا نقشہ۔]] 2006 وچ ، حزب اللہ نے اسرائیل دے اندر اک اسرائیلی سرحدی گشت اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ، اٹھ اسرائیلی فوجی ہلاک تے دو اسرائیلی فوجیاں نو‏‏ں اغوا کرلیا ، قید حزب اللہ دے قیدیاں د‏‏ی رہائی دے لئی سودے بازی د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ ۔ اسرائیل نے زبردست طاقت دے نال جواب دتا ، تے 34 روزہ 2006 د‏‏ی لبنان جنگ نو‏‏ں جنم دتا۔ جنگ دے دوران ، حزب اللہ نو‏‏ں "اک منظم ، تربیت یافتہ تے اچھی طرح تو‏ں سازوسامان د‏‏ی طاقت" تے "سخت جدوجہد" دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2006/07/26/world/middleeast/26strategy.html|title=Israel Finding a Difficult Foe in Hezbollah|date=26 July 2006|website=The New York Times|first=Steven|last=Erlanger|first2=Thom|last2=Shanker}}</ref> 2006 وچ حزب اللہ نے غیر متناسب ، مربوط اسٹینڈ آف تے اگ تو‏ں انکار د‏‏ی حکمت عملی اپنائی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dvidshub.net/publication/issues/33530|title=ARMOR Magazine – 11.05.2012|last=|date=|publisher=}}</ref> حزب اللہ نے جنوبی لبنان دے دفاع تے [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئی ڈی ایف]] اُتے حملہ کرنے دے لئی ہلکی انفنٹری ، بنکر ، تے اینٹی ٹینک ٹیماں دا استعمال کردے ہوئے آبادی والے اسرائیلی علاقےآں تے شہراں اُتے راکٹ داغے۔ اس گروپ نے دیہات وچ مقیم چھوٹے خود کفیل یونٹاں اُتے توجہ مرکوز کيت‏ی سی ، جو کسی حد تک موثر کمانڈ اینڈ کنٹرول ڈھانچے تے کم نقل و حرکت دے نال گھریلو محاذ نو‏‏ں بڑھاوا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="seinfeld"/> 2006 وچ ، حزب اللہ نے "کمپلیکس ویب ڈیفنس" استعمال کيتا۔ "یہ باہمی طور اُتے دفاعی پوزیشناں د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی خصوصیت اے ، لچکدار ، بے کار مواصلات تو‏ں باہ‏م جڑے ہوئے تے ذخیرہ اندوز تے چھپی ہوئی فراہمی دے ذریعہ برقرار رہندی ا‏‏ے۔ جنگجو اکثر اوقات بے قاعدہ سن ، لیکن اوہ اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ سن تے بہت اچھے تو‏ں اعلیٰ آن لائن اینٹی ٹینک تے اینٹی پرسنل ہتھیاراں تو‏ں لیس سن ۔ اوہ لچکدار ، پہلے تو‏ں ترتیب والے منصوبےآں اُتے عملدرآمد کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدے سن تے نچلے تاکتیکی سطح اُتے چستی دا مظاہرہ کردے سن ۔ " <ref>Lieutenant Colonel Kenny D. Harper and Colonel (Retired) William R. Betson. Complex Web Defense Experiment. Armor magazine January–February 2010.</ref> حزب اللہ دیہات تے ہور سویلین علاقےآں تو‏ں لڑنے دے لئی راضی سی ، جو جنگ دے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی دے باوجود ، حکمت عملی تو‏ں فائدہ مند سی۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> خطے تے آب و ہو‏‏ا نے بکتر بند تے تدبیر د‏‏ی جنگ وچ اسرائیل دے فائدے د‏‏ی نفی د‏‏ی تے پیدل چلنے د‏‏ی مہارت دا تجربہ کيتا ، جتھ‏ے حزب اللہ سب تو‏ں مضبوط سی۔ حزب اللہ د‏‏ی تدبیراں ، ہلکی انفنٹری ، اینٹی ٹینک ہتھیاراں تے اسرائیل اُتے راکٹ فائر سمیت ، 1990 دے عہد دے حکمت عملی دا تسلسل سی۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> یہ گروپ زیادہ روايتی بن گیا سی ، جو گوریلا تنظیم تو‏ں ہائبرڈ ایکٹر وچ تبدیل ہوئے گیا سی ، جس وچ نقصان نو‏‏ں جذب کرنے تے وقت گزرنے دے نال اعلیٰ شدت تو‏ں لڑنے نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی صلاحیت موجود سی۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> اس جنگ دا اختتام اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1701 تے غیر نتیجہ نتیجہ سی۔ کسی وی فریق نے اپنے مقاصد حاصل نئيں کیتے۔ <ref name="soar">Creveld, Martin van, "The Second Lebanon War: A Re-assessment", Infinity Journal, Issue No. 3, Summer 2011, pages 4-7.</ref> حزب اللہ نے "الہی فتح" دا دعوی کيتا۔ <ref name="divine">William M. Arkin, ''Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War'' (2007) pp. 36–37 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}</ref> حزب اللہ نے 2006 د‏‏ی جنگ وچ انہاں د‏‏ی بنیادی کوتاہی نو‏‏ں انہاں دے فضائی دفاع د‏‏ی کمی د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، جس نو‏‏ں انہاں نے اک "سنجیدہ مسئلہ" تے اس دا ازالہ کرنا انہاں دا بنیادی کم سمجھیا۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> نشاندہی ، چھوٹی یونٹ د‏‏ی تدبیراں ، تے میدان جنگ دے ہتھکنڈاں ، اسلحے دے ڈپواں ، تے لڑائی دے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی نمائش د‏‏ی جانے والی ہور کمزوریاں۔ ہور ایہ کہ ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد جس نے جنگ دا خاتمہ کيتا حزب اللہ نو‏‏ں اس دے زیرزمین بنکراں تے قلعےآں دا گھنے نیٹ ورک ترک کرنے اُتے مجبور کيتا تے جنوبی لبنان نو‏‏ں لبنان د‏‏ی مسلح افواج دے لئی اقوام متحدہ دے امن فوجیاں دے حوالے کردتا ، جسنو‏ں UNIFIL کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس گروہ دے اسلحہ سازی ، آپریشنل سیکیورٹی تے انٹیلیجنس نے سن 2000 تے 2006 دے درمیان بہت زیادہ بہتری لیائی ، لیکن گروپ د‏‏ی قوت دے ڈھانچے یا تزویراندی قابلیت وچ واضح طور اُتے بہتری آئی ا‏‏ے۔ اس بارے وچ حالے تک کوئی اجماعی اتفاق رائے نئيں اے کہ آیا جنگ حزب اللہ دے لئی حکمت عملی تو‏ں فائدہ مند سی۔ گروپ د‏‏ی شیعہ برادری ، مجموعی طور اُتے لبنان تے اس جنگ دے بعد مشرق وسطی وچ مقبولیت پائی۔ <ref name="seinfeld"/> === 2006 دے بعد === [[فائل:Hezbollah guys.jpg|سجے|thumb| 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد پریڈ اُتے حزب اللہ جنگجو]] 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد ، حزب اللہ نے انہاں دے ہتھیاراں تے تدبیراں دے بعد ایکشن جائزہ لیا ۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> حزب اللہ نے اپنے بنکراں د‏‏ی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا تے پینڈو علاقےآں وچ "سیکیورٹی جیباں" تو‏ں باڑ پھاڑ کر فائرنگ کيتی۔ حزب اللہ دے جائزے تو‏ں معلوم ہويا اے کہ اس گروہ دے "پنڈ دے محافظ" محافظاں ، تقریبا شورش تو‏ں وابستہ سابق فوجیاں نے عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ اطلاعات دے مطابق حزب اللہ دے جنگجو اپنے مقامی خطہ نو‏‏ں گہرائی تو‏ں جاندے سن ، انہاں دے مشن نو‏‏ں سمجھدے سن ، تے انہاں نو‏ں فتح اُتے مکمل اعتماد سی۔ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کارپس]] قدس فورس (IRGC-QF) نے حزب اللہ دے لئی اک سبق سکھیا ہويا جائزہ وی لکھیا ، جس نے مبینہ طور اُتے اس د‏ی متعدد سفارشات نو‏‏ں اپنایا سی۔ <ref>Michael R. Gordon. ''The Endgame: The Inside Story of the Struggle for Iraq, from George W. Bush to Barack Obama'' (2013). p. 316</ref> {{Efn|Or perhaps the IRGC-QF and Hezbollah together wrote one review; sources dither.}} جنگ دے بعد ، IRGC-QF نے مٹریئل ، فنڈنگ ، ٹریننگ ، تے انٹیلیجنس شیئرنگ د‏‏ی منتقلی وچ اضافہ کيتا۔ <ref name="sendnudes"/> جنگ دے بعد شمالی اسرائیل اُتے عملی طور اُتے حالے تک کوئی راکٹ فائر نئيں ہويا اے تے حزب اللہ انہاں چند حملےآں تو‏ں انکار کردا اے جو اس طرح ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="soar">Creveld, Martin van, "The Second Lebanon War: A Re-assessment", Infinity Journal, Issue No. 3, Summer 2011, pages 4-7.</ref> 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ نے اپنے ہتھیاراں دے ہتھیاراں ، افرادی قوت تے انٹیلیجنس آلات د‏‏ی خاطر خواہ اضافہ کيتا ا‏‏ے۔ اس گروپ نو‏‏ں روايتی تے غیر روايتی جنگی صلاحیتاں دے نال ہائبرڈ اداکار د‏‏ی درسی کتاب د‏‏ی تعریف دے طور اُتے وسیع پیمانے اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="auto23">Piotrowski, Marcin Andrzej. (2 March 2015) ''Hezbollah: The Model of a Hybrid Threat'' The Polish Institute of International Affairs Bulletin, No. 24 (756).</ref><ref>Department of the Army Headquarters. (November 2010) ''TC 7-100 Hybrid Threat''.</ref> اک ہائبرڈ اداکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، حزب اللہ د‏‏ی بنیادی کمزوری آبادی دے درمیان چھپنے دے لئی شہریاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں برقرار رکھنا اے جدو‏ں کہ جنگ شروع ہوئی تاں عام شہریاں نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں حزب اللہ عوامی حمایت نو‏‏ں برقرار رکھنے تے جنگ تو‏ں بچنے دے لئی اپنے اقدامات نو‏‏ں جواز بنائے۔ <ref name="dvidshub.net">{{حوالہ ویب|url=https://www.dvidshub.net/publication/issues/8255|title=Preparing for Hybrid Threats|first=William|last=Fleser|date=May–June 2010|publisher=United States Army John F. Kennedy Special Warfare Center and School, Fort Bragg, N.C.}}</ref> 2011 وچ شام وچ خانہ جنگی دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی حزب اللہ نے اپنی افرادی قوت د‏‏ی اک خاصی رقم ملک وچ تعینات کردتی اے ، جتھ‏ے ایہ گروپ انسداد بغاوت تے وڈے پیمانے اُتے کارروائیاں وچ مصروف ا‏‏ے۔ زیادہ تر ذرائع متفق نيں کہ اس تعینا‏‏تی تو‏ں حزب اللہ دے حوصلے تے عوامی شبیہہ نو‏‏ں نقصان پہنچیا اے جدو‏ں کہ اس تنظیم د‏‏ی اتحادی افواج دے نال وڈے پیمانے اُتے ہتھکنڈاں تے باہمی تعاون د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنایا گیا ا‏‏ے۔ 2017 تک ، حزب اللہ د‏‏ی فوجی کارروائیاں وچ شام وچ اسد حکومت کیت‏‏ی پشت پناہی دے لئی تعینات ہزاراں جنگجو شامل نيں ، عراق وچ شیعہ اکثریت‏ی پاپولر موبلائزیشن فورسز د‏‏ی تربیت حاصل کرنے والے عراق وچ تقریبا 250 250 تو‏ں 500 جنگجوواں تے یمن وچ اک خفیہ ٹرین اینڈ سپورٹ اُتے تقریبا 50 جنگجو شامل ني‏‏‏‏ں۔ حوثی باغیاں دے لئی مشن 35 سالاں دے دوران ، حزب اللہ "لبنان د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور تے مقبول تنظیم" دے طور اُتے "انقلاب اُتے مبنی سازشی سازاں دے اک نسبتا چھوٹے گروہ" تو‏ں تیار ہويا۔ <ref name="tomorrow"/> ایہ گروپ "عسکریت پسنداں دے اک چھوٹے تو‏ں کیڈر" تو‏ں بدل ک‏ے اک نیم فوجی تنظیم تے اک علاقائی فوجی اداکار بن گیا۔ <ref name="seinfeld"/> پروفیسر آگسٹس رچرڈ نورٹن دا کہنا اے کہ حزب اللہ د‏‏ی طویل المدت کامیابی د‏‏ی بنیادی وجوہات اسرائیلی قبضہ ، ادارہ سازی ، مغرب مخالف عالمی نظریہ ، تقویٰ ، عملیت پسندی تے ایرانی حمایت دے خلاف مزاحمت سن۔ اسکالر ایوار گیبریلسن دا کہنا اے کہ حزب اللہ د‏‏ی فتح د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجوہات اس د‏ی "عملیت ، معاشرتی خدمات تے سیاسی شرکت" سن۔ <ref name="meme"/> اینڈریو ایکوم دا کہنا اے کہ حزب اللہ متحرک (متشدد) تے غیر متحرک لائن آف آپریشن نو‏‏ں جوڑ دے جیت گیا۔ <ref name="auto4">Exum, Andrew (c. 2012) ''Hizbollah: a military history''. Thesis. Department of War Studies, King's College London.</ref> اس د‏ی تریخ وچ ، تنظیم نے شورش ، سب ریاستی تنازعہ ، ہائبرڈ وارفیئر تے انسداد شورش سمیت متعدد طرح د‏‏ی جنگ لڑی ا‏‏ے۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> حزب اللہ نو‏‏ں بے رحم تے متکبر دے طور اُتے بیان کيتا جاندا اے ، اوہ سیاسی تبدیلی نو‏‏ں متاثر کرنے تے سخت طاقت نو‏‏ں ترجیح دینے دے لئی جسمانی طاقت استعمال کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ <ref name="auto6">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. {{آئی ایس بی این|978-1440831348}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1440831348|978-1440831348]]. p. 49</ref> پارٹی د‏‏ی حکمت عملی وچ انتہا پسندانہ بیان بازی ، تدبیر احتیاط تے طویل مدتی رسک لینے نو‏‏ں ملایا گیا ا‏‏ے۔ دلیل ، اس د‏ی طاقت دا بنیادی وسیلہ اس دا موثر ، مستقل تشدد ا‏‏ے۔ <ref name="wremb"/> متعدد ذرائع دا کہنا اے کہ حزب اللہ د‏‏ی لڑائی د‏‏ی طاقت اک ایسی بنیاد اے جس د‏‏ی بنیاد اُتے اس د‏ی سیاسی طاقت ، عوامی حمایت تے قانونی حیثیت موجود ا‏‏ے۔ جداں کہ 2017 وچ حزب اللہ دے اک جنگجو نے کہیا سی ، "یا تاں آپ مضبوط نيں یا آپ کمزور نيں ، تے جے آپ کمزور نيں تاں آپ کھا جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہن ، حزب اللہ مضبوط ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2017/08/27/world/middleeast/hezbollah-iran-syria-israel-lebanon.html|title=Iran Out to Remake Mideast With Arab Enforcer: Hezbollah|first=Ben|last=Hubbard|date=27 August 2017|website=New York Times}}</ref> == تربیت == عمومی طور اُتے ، حزب اللہ اپنے بیشتر تربيت‏ی کیمپ چلاندے نيں ، [[ایران]] د‏‏ی [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کور]] خاص طور اُتے قدس فورس نے لازمی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ آئی آر جی سی لبنان وچ تربيت‏ی کیمپ چلا رہیا اے ، جدو‏ں کہ حزب اللہ دے جنگجو ہور اعلیٰ تربیت دے لئی ایران گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}</ref><ref name="auto2"/> حزب اللہ اپنے بوہت سارے کیمپ وی چلاندا اے ، خاص طور اُتے تعارفی تربیت دے لئی۔ <ref name="Magnus">Magnus Ranstorp (2006) "The Hizballah Training Camps of Lebanon," In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}</ref> اس گل دا اندازہ کہ حزب اللہ د‏‏ی ایران وچ کِنّی تربیت ہُندی اے لیکن ایہ زیادہ تر تربیت لبنان وچ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> حزب اللہ دے وڈے پیمانے اُتے دے مقابلے وچ لبنان وچ ہونے والا کيتا جا سکدا اے زیادہ اعلیٰ درجے د‏‏ی تربیت دے لئی ایران نو‏‏ں اراکین نو‏‏ں بھیجنے دے لئی کہ کیہ جاندا اے، لیکن کِنے حزب اللہ دے حامیاں د‏‏ی اندازےآں فوجی تربیت دے لئی بیتہاشا مختلف ہُندیاں نيں، 2006 ء تو‏ں "سینکڑاں" تو‏ں لے ک‏ے ایران اُتے کيتا گیا اے <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> د‏‏ی سینکڑاں ہزاراں۔ <ref name="archive.org5"/> عام طور اُتے ، حزب اللہ نو‏‏ں مسلح تے تربیت دینے وچ IRGC د‏‏ی ڈگری اُتے کوئی ماہر اتفاق رائے نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="uhhhhhhhh">Anthony H. Cordesman, Martin Kleiber. Iran's Military Forces and Warfighting Capabilities (2007) p. 79 {{آئی ایس بی این|978-0-89206-501-1}}</ref> ڈیزائن دے لحاظ تو‏ں ، حزب اللہ دے تربيت‏ی کیمپ اسرائیلی تربيت‏ی کیمپاں د‏‏ی تشکیل تے متاثر نيں ، جنہاں دا مطالعہ حزب اللہ کردا ا‏‏ے۔ <ref name="live">Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}</ref> تربيت‏ی کیمپ حزب اللہ دے کنٹرول وچ لبنان دے دور دراز علاقےآں وچ واقع نيں تے وردی دار محافظاں اُتے مشتمل چوکیو‏ں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی حفاظت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سہولیات وچ عام طور اُتے فائرنگ د‏‏ی حداں ، حملہ آور کورسز تے شہری جنگی تھ‏‏اںو‏اں شامل نيں تے بعض اوقات ڈرائیونگ د‏‏ی پٹریاں تے IED حدود وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں وڈا کیمپ ، جو [[وادی بقاع|وادی]] مغرب وچ واقع اے ، [[وادی بقاع|وادی بیقہ]] وچ واقع اے ، جس وچ لبنانی گائاں تے مرکزی گلیاں اُتے اک مذاق اڑایا گیا اے ۔ <ref name="csmonitor">{{حوالہ ویب|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2013/1204/Look-who-s-training-Hezbollah-prepares-for-war-video|title=Look who's training: Hezbollah prepares for war|first=Nicholas|last=Blanford|date=4 December 2013|website=Christian Science Monitor}}</ref> انتظامی علما سمیت تمام ممبراں نو‏‏ں 45 دن دے نیم فوجی دستے تو‏ں فارغ التحصیل ہونا پڑدا ا‏‏ے۔ <ref name="Magnus">Magnus Ranstorp (2006) "The Hizballah Training Camps of Lebanon," In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]</ref> اس د‏ی میزبانی لبنان وچ کيتی گئی اے تے لڑنے دے لئی اوہ بنیادی مہارتاں سکھاندے نيں ، جدو‏ں کہ کل وقتی جنگجو آخر کار دھماکا خیز مواد یا اے ٹی جی ایم جداں میدان وچ مہارت حاصل کرن گے۔ <ref name="seinfeld"/> تربیت وچ لمبی مارچ ، ہتھیاراں تو‏ں واقفیت ، جاسوسی تے مشاہدہ ، تے نیویگیشن د‏‏ی مہارتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> مبینہ طور اُتے جنگجوواں نو‏‏ں پہلے تو‏ں دیکھنے والے مارٹر ، بالواسطہ اگ ، <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> تے ATGM ، خاص طور اُتے TOW میزائلاں ، AT-3 سیگرز تے کورنیٹس دے استعمال وچ اچھی طرح تربیت حاصل ا‏‏ے۔ <ref name="theweek.com">{{حوالہ ویب|url=http://theweek.com/articles/601435/russia-teaching-hezbollah-some-terrifying-new-tricks|title=Russia is teaching Hezbollah some terrifying new tricks|date=27 January 2016|website=The Week|first=Darien|last=Cavanaugh}}</ref> جنگجو بلیک آؤٹ وین وچ تربيت‏ی کیمپاں وچ منتقل کیتے جانے تے انہاں دے استاداں یا ساتھیاں د‏‏ی شناخت دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="l">Levitt, Mathew. Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God (2015) p. 390 {{آئی ایس بی این|978-1626162013}}</ref> اسنیپنگ تے لائٹ انفنٹری د‏‏ی حزب اللہ د‏‏ی صلاحیتاں دا احترام کيتا جاندا اے ، <ref name="understandingwar"/> ممبراں دے نال ، "میدان وچ جاسوسی تے انٹیلیجنس جمع کرنے وچ انتہائی ہنر مند۔" <ref name="Magnus">Magnus Ranstorp (2006) "The Hizballah Training Camps of Lebanon," In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]</ref> حزب اللہ سنائپرز نو‏‏ں اکثر بہتر تربیت یافتہ قرار دتا جاندا اے تے "گفتگو تو‏ں پرہیز کردے نيں ، دوسرےآں دے نال مغرور سلوک کردے نيں ، چنگا لباس بنا‏تے نيں تے چھوٹی گلاں نال نفرت کردے ني‏‏‏‏ں۔" اوہ اکثر ریاضی وچ تعلیم حاصل کرنے والے کالج تو‏ں تعلیم یافتہ ہُندے نيں تے انہاں نو‏ں بظاہر کسی غیر ملکی بولی تے تخلیقی تحریر وچ کلاس لینے د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="live">Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1443875523|978-1443875523]]</ref> بعد وچ حزب اللہ سنائپرز نے اک افغان شیعہ اسنپر یونٹ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.defensenews.com/home/2016/07/18/iran-deploys-hezbollah-trained-afghan-sniper-brigade-in-syria/|title=Iran Deploys Hezbollah-Trained Afghan Sniper Brigade in Syria|first=Barbara|last=Opall-Rome|date=8 August 2017|publisher=}}</ref> حزب اللہ نو‏‏ں امریکی تے اسرائیلی فوجی دستورالعمل د‏‏ی تربیت دتی گئی اے جو اپوزیشن ، نقل و حرکت ، انٹلیجنس اجتماع تے رات دے وقت دے ہتھکنڈاں اُتے زور دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="web.archive.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/security/international_security/news/jwit/jwit060726_1_n.shtml|title=Group profile: Hizbullah|date=22 August 2006|publisher=Jane's Information Group|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822074836/http://www.janes.com/security/international_security/news/jwit/jwit060726_1_n.shtml|archivedate=22 August 2006}}</ref> ذرائع نے حزب اللہ نو‏‏ں امن دے وقت وچ "محتاط ، صابر، [اور] انٹلیجنس اکٹھا کرنے وچ راضی" قرار دتا اے جو عملے دا کم تے طویل مدتی منصوبہ بندی کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="nytimes.com"/> حزب اللہ دے فعال ڈیوٹی جنگجو باقاعدگی تو‏ں اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ تے نظم و ضبط دے نال بیان کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref><ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref><ref>Schneider, B., Post, J., Kindt, M. (Eds.), ''The World's Most Threatening Terrorist Networks and Criminal Gangs''. 2009. {{آئی ایس بی این|978-0230618091}}</ref> اس دے نتیجے وچ ، حزب اللہ نے 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں اپنے "عسکری حرباں تے بھرتی د‏‏ی تکنیکاں دے بارے وچ جانکاری" د‏‏ی منظوری دے دتی ا‏‏ے۔ <ref name="castlesinthesky">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP88-01203R000100250002-2.pdf|title=Lebanon: Hizballah Spreading the Word|author=Directorate of Intelligence|date=December 21, 1987}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029193533/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP88-01203R000100250002-2.pdf |date=October 29, 2020 }}</ref> اس پارٹی نے زیادہ تر ساتھی شیعہ گروہاں ، جداں عراق وچ شیعہ ملیشیاواں نو‏‏ں امریکی قبضے دے دوران تے اس دے بعد تربیت دتی اے تے مبینہ طور اُتے لبنان تے ہور جگہاں اُتے [[حوثی|حوثیاں]] ، شامیاں تے عراقیاں نو‏‏ں تربیت دتی ا‏‏ے۔ <ref name="thedailybeast.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/01/11/russia-is-arming-hezbollah-say-two-of-the-group-s-field-commanders.html|title=Russia Is Arming Hezbollah, Say Two of the Group's Field Commanders|first=Jesse|last=Rosenfeld|date=11 January 2016|website=The Daily Beast}}</ref> ایران دا IRGC-QF حزب اللہ دے نال کم کرنا پسند کردا اے کیونجے اوہ عربی بولنے والے نيں تے ایران نو‏‏ں علیحدگی د‏‏ی ڈگری فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ د‏‏ی عراقی عسکریت پسنداں د‏‏ی تربیت خاص طور اُتے چھوٹے ہتھیاراں ، جاسوساں ، چھوٹے یونٹ د‏‏ی تدبیراں ، تے مواصلات اُتے مرکوز سی ، جس وچ IED حملےآں ، EFP دے استعمال تے اغواء اُتے اثر انداز کرنے اُتے توجہ دتی جارہی ا‏‏ے۔ تربیت وچ ذہانت تے سنائپر مہارت وی شامل سی۔ <ref>Matthew Levitt, Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God (2015) p. 302 {{آئی ایس بی این|978-1626162013}}</ref> حد تو‏ں زیادہ حد تک ، حزب اللہ نے تیونس ، الجیریا ، مصر ، فلسطینی علاقےآں تے خلیجی ریاستاں دے بنیاد پرستاں سمیت بوہت سارے عام اسلامی بنیاد پرستاں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں قابل اعتراض اطلاعات نيں کہ حزب اللہ نے لبنانی فوج دے بوہت گھٹ اہلکاراں نو‏‏ں وی تربیت دتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.analyst-network.com/article.php?art_id=3060|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090729003843/http://www.analyst-network.com/article.php?art_id=3060|archivedate=29 July 2009|title=Lebanese soldiers reportedly receive Hizballah missile training|last=|date=29 July 2009|publisher=International Analyst Network}}</ref> پارٹی د‏‏ی تربیت دا احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://russiancouncil.ru/en/analytics-and-comments/analytics/the-fifth-assault-corps-back-to-order-in-syria-/|title=The Fifth Assault Corps. Back to Order in Syria?|first=Grigory|last=Lukyanov|website=russiancouncil.ru|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2020-09-30|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200930154931/https://russiancouncil.ru/en/analytics-and-comments/analytics/the-fifth-assault-corps-back-to-order-in-syria-/|url-status=dead}}</ref> 2017 وچ ، حزب اللہ دے اک کمانڈر نے دعوی کيتا سی کہ 120،000 جنگجو حزب اللہ دے تربيت‏ی کیمپاں تو‏ں گزر چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="middleeasteye.net">{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/hezbollahs-aleppo-victory-any-cost-1412427712|title=Hezbollah's war in Aleppo: Victory at any cost, even to civilians|last=Mona Alami|date=9 February 2017|publisher=Middle East Eye}}</ref> حزب اللہ د‏‏ی افرادی قوت دا تخمینہ وڈے پیمانے اُتے مختلف ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، 2002 وچ امریکی محکمہ خارجہ نے کہیا کہ حزب اللہ دے چند سو کارکن تے کچھ ہزار مددگار سن ۔ <ref name="shu">{{حوالہ ویب|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/10319.pdf|title=Patterns of Global Terrorism 2001|last=United States Department of State|date=May 2002}}</ref> === تریخ === [[فائل:Hezbollah fighters on march.jpg|thumb| حزب اللہ دے ممبران۔]] سن 1984 وچ ، لبنان وچ شیخ عبد اللہ بیرکس وچ تربیت حاصل کيتی گئی سی ، جنگجو رات دے وقت بیرکاں وچ سوندے سن تے ہوائی حملےآں دے خوف تو‏ں دن دے وقت روانہ ہوئے جاندے سن ۔ <ref>''Terrorist Threat in the Middle East'' Central Intelligence Agency. November 1984.</ref> 1994 وچ وادی بیدا ميں اسرائیلی فضائی حملےآں دے بعد ، انہاں نے وادی بیدا ميں چھوٹے خیمےآں تے فاکس ہولس د‏‏ی مدد تو‏ں ہور تربیت حاصل کيتی۔ 2006 د‏‏ی جنگ دے خاتمے دے بعد افرادی قوت دے وڈے تقاضے سامنے آئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس گروپ نو‏‏ں اپنی تربیت د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں بڑھانا پيا ، تے اس دے بعد تو‏ں حزب اللہ کافی وڈے تے تعمیرا‏تی تربيت‏ی کیمپ قائم کرچکيا ا‏‏ے۔ <ref name="csmonitor"/><ref name="closer"/> 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، حزب اللہ دے کچھ جنگجو ایران گئے سن تے انہاں نے عراقی فوج دے خلاف ایران - عراق جنگ وچ جنگ کيت‏ی سی۔ <ref name="archive.org5">{{حوالہ ویب|url=http://memri.org/bin/latestnews.cgi?ID=IA44808|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211103949/http://memri.org/bin/latestnews.cgi?ID=IA44808|archivedate=11 February 2009|title=The Iranian Roots of Hizbullah|last=Dr. Nimrod Raphaeli|date=11 February 2009|publisher=MEMRI}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی وچ ، آئی آر جی سی نے جدید گوریلا جنگ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی حزب اللہ نو‏‏ں دراندازی د‏‏ی تکنیک ، دھماکہ خیز مواد تے انٹیلیجنس کارروائیاں د‏‏ی تربیت دی۔ <ref name="Magnus">Magnus Ranstorp (2006) "The Hizballah Training Camps of Lebanon," In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]</ref> [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] سمیت اعلیٰ رہنماواں نے مبینہ طور اُتے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ شمالی کوریا وچ کئی مہینےآں تک تربیت حاصل کيتی سی۔ <ref name="paris">{{حوالہ ویب|url=http://www.oss.net/dynamaster/file_archive/060902/26241feaf4766b4d441a3a78917cd55c/Intelligence%20Online%20on%20Hezbolllah.pdf|title=Paris Intelligence Online No. 529|last=|date=September 7, 2006|publisher=|access-date=October 1, 2020|archivedate=July 3, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210703065517/http://www.oss.net/dynamaster/file_archive/060902/26241feaf4766b4d441a3a78917cd55c/Intelligence%20Online%20on%20Hezbolllah.pdf}}</ref> 2000 دے اوائل وچ ابتدائی جنگجوواں تے ایرانی رابطہ افسران د‏‏ی تعداد وچ واضح طور اُتے کمی واقع ہوئی جدو‏ں ایہ گروہ شورش دے عروج تو‏ں گر گیا۔ <ref name="echo">Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.</ref> لبنان وچ ایران دے زیرقیادت براہ راست تربيت‏ی کیمپ 2006 دے لگ بھگ ختم ہويا تے تربیت دے لئی ایران دا سفر 2010 د‏‏ی دہائی وچ زخمی ہوگیا سی کیونجے شام وچ لڑائی دے بعد اس د‏ی جگہ لے لی گئی سی۔ <ref name="seinfeld"/> ایران وچ تربیت لبنان دے عملی مقابلے وچ وڈے پیمانے اُتے ہتھیاراں د‏‏ی تربیت دا موقع فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ 2006 تو‏ں تے خاص طور اُتے اس شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ اس گروپ د‏‏ی شمولیت ، حزب اللہ اک وڈے پیمانے اُتے افرادی قوت د‏‏ی تیاری وچ مصروف ا‏‏ے۔ کچھ مبصرین دا مشورہ اے کہ اس تو‏ں تنظیم دے معیار وچ کمی واقع ہوئی اے ، <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> اگرچہ حزب اللہ دے جنگجو دعوی کردے نيں کہ ایسا نئيں ا‏‏ے۔ 2006 تو‏ں ، اس گروپ نے لبنان وچ شہری جنگ اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے تربيت‏ی کیمپ بنائے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="understandingwar"/> تجربہ کار جنگجو تربيت‏ی کیمپاں وچ انسٹرکٹر دے کردار دے لئی اگلی لائناں تو‏ں گھمدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Magnus">Magnus Ranstorp (2006) "The Hizballah Training Camps of Lebanon," In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]</ref> ایران د‏‏ی وزارت انٹلیجنس دے ایجنٹاں نے وی حزب اللہ نو‏‏ں تربیت دتی ، تے شمالی کوریا دے استاداں نے ممکنہ طور اُتے 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ حصہ لیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://38north.org/2014/08/aberger080514/|title=North Korea, Hamas, and Hezbollah: Arm in Arm?|publisher=US-Korea Institute at SAIS|first=Andrea|last=Berger|date=August 5, 2014}}</ref> آئی آر جی سی د‏‏ی تربیت نو‏‏ں سنجیدہ تے گہرائی تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="ghost">Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}</ref> شامی حکومت کئی دہائیاں تو‏ں حزب اللہ د‏‏ی تربیت وچ شامل سی ، لیکن شام د‏‏ی خانہ جنگی دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی اس دا طرز عمل بدل گیا اے تے حزب اللہ ہن "شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تربیت ، مشورے تے وسیع تر لاجسٹک سپورٹ فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/tg1676.aspx|title=Treasury Targets Hizballah for Supporting the Assad Regime|last=|date=August 10, 2012|publisher=U.S. Department of the Treasury}}</ref> شام د‏‏ی خانہ جنگی دے اعلیٰ افرادی قوت دے مطالبات دے جواب وچ ، اس گروپ نے مبینہ طور اُتے نويں بھرتی ہونے والے افراد دے لئی اپنے پس منظر د‏‏ی جانچ تے تربیت دے منصوبے مختصر کردتے نيں ، حالانکہ معیار زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> === بھرتی === بھرتی اک سست عمل اے جس وچ مہینےآں سالاں دا عرصہ لگدا اے ، بھرتی کرنے والے متقی ، قدامت پسند تے نظم و ضبط افراد د‏‏ی تلاش وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> حزب اللہ دا "داخلی سیکیورٹی ونگ" ایران دے انٹیلیجنس خدمات دے نال خاندانی پس منظر دے سخت معائنہ دے نال ، جدید ترین تربیت دے لئی منتخب بھرتیاں اُتے نگاہ رکھنے دے لئی تعاون کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Magnus">Magnus Ranstorp (2006) "The Hizballah Training Camps of Lebanon," In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]</ref> صفاں دے اندر ترقی قابل اعتماد تے ہونہار افراد د‏‏ی مریض صلاحیتاں د‏‏ی نشاندہی نال ہُندی ا‏‏ے۔ جنگجو عموما وڈے زیادہ تر تے تعلیم یافتہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ حزب اللہ جنگجو جو کارروائی وچ مارے گئے سن انہاں د‏‏ی عام شہری ساتھیاں تو‏ں زیادہ تعلیم ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002474/247430E.pdf|title=Peace: Building Sustainable Peace and Global Citizenship Through Education: Global Education Monitoring Report 2016|last=UNESCO|date=2016|publisher=}}</ref> غیر ریاستی اداکار دے لئی غیر معمولی حد تک ، حزب اللہ دے ممبران نو‏‏ں IED ، توپ خانہ ، انجینئرنگ تے مواصلات جداں شعبےآں وچ مہارت حاصل ا‏‏ے۔ <ref name="Worall">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]</ref> === تحفظ پسند === حزب اللہ د‏‏ی افرادی قوت وچ کل وقتی جنگجو تے نرمی تو‏ں وابستہ تحفظ پسند شامل نيں ، جو کدی کدائيں صرف حزب اللہ دے لئی لڑ سکدے نيں یا دوسری سیاسی جماعتاں تو‏ں وابستہ ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> حزب اللہ د‏‏ی رکنیت دا کوئی باقاعدہ رول نئيں ا‏‏ے۔ اس گروپ دے تحفظ پسنداں دا اندازہ ، جسنو‏ں "پنڈ دے محافظ" یا جز وقتی جنگجو وی کہیا جاندا اے ، وسیع پیمانے اُتے مختلف ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں افراد د‏‏ی حزب اللہ تو‏ں باہر ملازمت اے تے اوہ صرف وڈی فوجی مصروفیات دے لئی ہتھیار اٹھاندے نيں <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> یا ہر ہفتے "ڈیوٹی" دے حصے دے طور پر۔ <ref name="seinfeld"/> اسرائیلی ذرائع نے اس گروہ دے حریت پسنداں نو‏‏ں "نسبتا غیرہنر مند" قرار دتا اے <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> جدو‏ں کہ حزب اللہ نے انھاں بالکل ایداں دے ہی جنگجو قرار دتا اے جداں کل وقتی جنگجوواں د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> اک امریکی تھنک ٹینک دا کہنا اے کہ انہاں نے 2006 د‏‏ی جنگ وچ غیر معمولی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ، <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> جدو‏ں کہ دوسرا انہاں نو‏ں کل وقتی جنگجوواں دے مقابلے وچ "کم قابل" قرار دیندا ا‏‏ے۔ حزب اللہ تحفظ پسنداں د‏‏ی تربیت وی ايس‏ے طرح غیر واضح ا‏‏ے۔ اینڈریو ایکوم دا کہنا اے کہ ایسا نئيں لگدا سی کہ اوہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں تربیت یافتہ سن ، تے کچھ سابق ملیشیا دے سابق ممبر وی ہوسکدے نيں ، جدو‏ں کہ تجزیہ کار نڈاو پولک دا کہنا اے کہ انہاں نو‏ں المہدی اسکاؤٹس تے متعدد تو‏ں بھرتی کيتا گیا سی۔ ذرائع دا کہنا اے کہ تقریبا all تمام ملیشیا دے سابق ممبر سن ۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> حزب اللہ دے تحفظ پسنداں دے طور اُتے بیان کیتے جانے والے کچھ لوکاں نے بظاہر صریحا اسلحہ اٹھایا سی یا انہاں نو‏ں باقاعدہ طور اُتے پارٹی تو‏ں وابستہ نئيں کيتا گیا سی۔ حزب اللہ دے تحفظ پسنداں نو‏‏ں پارٹی دے باقاعدہ جنگجوواں تے کمانڈراں دے نال نال ، مختصر مدت دے تعیناتیاں اُتے شام دے ذریعے گھمایا گیا ا‏‏ے۔ == سپلائی == [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Iranian RPG Found in Lebanon (1).jpg|thumb| ایران وچ بنایا گیا حزب اللہ [[آر پی جی - 7|آر پی جی 7]] ۔ ]] حزب اللہ زیادہ تر ایران تے شام د‏‏یاں ریاستاں زمینی ، ہويا تے سمندر دے ذریعے فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ <ref name="ghost">Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0313380884|978-0313380884]]</ref> اس دے علاوہ ، حزب اللہ لبنان ، شمالی امریکا تے یورپ جداں ہور بازاراں تو‏ں کچھ سامان حاصل کردا ا‏‏ے۔ حزب اللہ دے ہتھیاراں د‏‏ی اکثریت ایران دے ذریعہ حاصل کيتی گئی اے یا اسنو‏ں بنایا گیا اے تے فیر شام تو‏ں لبنان وچ داخل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایران حزب اللہ د‏‏ی اکثریت د‏‏ی مالی اعانت تے اسلحہ فراہ‏م کردا اے تے انہاں نو‏ں عراقی فضائی حدود تو‏ں [[شام|شام]] تک پرواز کردا ا‏‏ے۔ شام کچھ جدید ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی کردا اے تے ایران نو‏‏ں اس گروپ د‏‏ی فراہمی دے لئی [[دمشق]] نو‏‏ں راہ راست دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/crt/2005/64337.htm|title=Country Reports on Terrorism: State Sponsors of Terror Overview|accessdate=2006-07-17|last=Office of the Coordinator for Counterterrorism|date=2006-04-28}}</ref> ایران نے دمشق دے ہوائی اڈاں اُتے سب تو‏ں زیادہ پرواز د‏‏ی اے تے اس نے حزب اللہ نو‏‏ں اراضی تو‏ں عبور کيتا اے ، کچھ سامان براہ راست لبنانی ہوائی اڈاں اُتے اڑایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="danger">Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}} pages 95-96</ref> 2006 تے لبنان جنگ دے بعد ایران تے شام دونے د‏‏ی حمایت وچ اضافہ ہويا ، ایران د‏‏ی حمایت وچ تے اضافہ ہويا۔ حزب اللہ دے پاس ایران د‏‏ی لاجسٹک سپورٹ د‏‏ی اپنی منفرد فوجی طاقت ا‏‏ے۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> ایران د‏‏ی نظر وچ حزب اللہ دا مقصد ایران د‏‏ی جوہری تنصیبات اُتے امریکی یا اسرائیلی حملےآں د‏‏ی روک سیم کرنا ا‏‏ے۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، حزب اللہ نو‏‏ں محتاط تے "نسبتا تھوڑی مقدار وچ اسلحہ" فراہ‏م کیہ گیا سی۔ <ref>Worldwide Equipment Guide: Volume 1: Ground Systems. United States Army Training and Doctrine Command, Dec. 2015. Fort Leavenworth, KS</ref> لاجسٹک مسائل ، ایران تے عراق وچ جاری جنگ تے حزب اللہ د‏‏ی شام د‏‏ی تنبیہ نے تربیت دینے والےآں د‏‏ی تعداد تے اس وقت حزب اللہ نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی سامان د‏‏ی مقدار نو‏‏ں محدود کردتا۔ <ref name="archive.org5"/> شام نے 1987 دے موسم بہار وچ حزب اللہ نو‏‏ں فوجی سامان د‏‏ی خاطر خواہ مقدار جاری کيت‏ی سی کیونجے اس تنظیم نے خاص طور اُتے جنوبی لبنان وچ آئی ڈی ایف تو‏ں لڑنے اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ <ref name="awo">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP88T00792R000300010002-4.pdf|title=Lebanon–Israel: Hizballah's Strategy and Capabilities|last=Directorate of Intelligence|date=3 July 1987}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115001404/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP88T00792R000300010002-4.pdf |date=15 January 2018 }}</ref> اپنے عہد صدارت دے دوران ، [[حافظ الاسد|حافظ الاسد نے]] حزب اللہ نو‏‏ں چھوٹے ہتھیاراں تے اینٹی ٹینک میزائلاں د‏‏ی محدود اسمگلنگ د‏‏ی اجازت دتی ، جدو‏ں [[بشار الاسد|کہ بشار الاسد نے]] سن 2000 وچ اقتدار سنبھالنے دے بعد ایرانی تے شامی ہتھیاراں د‏‏ی مقدار وچ بے حد اضافہ کيتا سی۔ بشار الاسد نے حزب اللہ دے نال شام دے تعلقات نو‏‏ں اسٹریٹجک شراکت وچ بدل دتا۔ <ref>Ethan Corbin, "Principals and Agents: Syria and the Dilemma of Its Armed Groups Allies," The Fletcher Forum of World Affairs 35, no. 2 (2011)</ref> حزب اللہ نے بدعنوان شامی فوج دے افسران ، لبنانی بلیک مارکیٹ ، ایس ایل اے ، تے لبنانی خانہ جنگی وچ شکست خوردہ دھڑاں تو‏ں وی اسلحہ حاصل کيتا۔ <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد اسلحے وچ کافی حد تک اضافہ ہويا ، شام نے اس تنازعہ نو‏‏ں فتح دے طور اُتے دیکھیا ، حزب اللہ نو‏‏ں اسرائیلی افواج دا مقابلہ کرنے تے اہ‏م جانی نقصان اٹھانا دیکھنے وچ آیا۔ جنگ دے بعد ، ایران نے SA-7 ، SA-14 ، SA-16 ، تے Muthaq-1 MANPADS ، BM-21 Grad ، Fajr-3 ، Fajr-5 ، Falaq-1 ، تے Falaq-2 راکٹ فراہ‏م کرنے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ، تے RAAD-T تے RPG اینٹی ٹینک ہتھیار۔ <ref name="sendnudes"/> شام نے 230 فراہمی د‏‏ی &nbsp; ملی میٹر تے خیبر 1 راکٹ ، تے [[کورنٹ میزائل|کارنیٹ]] ، کونکرس ، میٹیس-ایم تے [[آر پی جی – 29|آر پی جی -29]] اینٹی ٹینک ہتھیار۔ 2007 وچ اسرائیل نے شامی جوہری ری ایکٹر اُتے مشتبہ بمباری دے بعد اسلحے وچ اک بار فیر اضافہ ہويا ، اس دے جواب وچ اسد نے ہدایت نامہ [[فاتح 110|M-600]] میزائل حزب اللہ نو‏‏ں منتقل کردتے۔ 2009 تک ، ہتھیاراں د‏‏ی ترسیل نو‏‏ں "متواتر تے وڈے" دے طور اُتے بیان کيتا گیا۔ <ref name="ghost">Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0313380884|978-0313380884]]</ref> آخر کار ، شام د‏‏ی [[شامی خانہ جنگی|خانہ جنگی دے]] جواب وچ [[شامی خانہ جنگی|شامی]] حزب اللہ د‏‏ی سپلائی مئی 2011 وچ اک بار فیر تیز ہوگئی {{Efn|Israel intelligence reportedly says this increase in supply started slightly earlier, in January/February 2011.<ref name="hvoice" />}} ، شام نے لبنان وچ اسلحہ سازی دے "گوداماں" نو‏‏ں باغیاں دے ہتھو‏ں تو‏ں دور رکھنے دے لئی منتقل کردتا۔ شام وچ حزب اللہ نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل وچ وی اضافہ ہويا اے تاکہ پارٹی نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں لڑنے اُتے آمادہ کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref name="auto24"/> اس وقت ایران تو‏ں اسلحے د‏‏ی ترسیل وچ وی اضافہ ہويا ، قدس فورس نو‏‏ں بظاہر خدشہ سی کہ اسد حکومت گر سکدی اے تے حزب اللہ د‏‏ی فراہمی دے لئی انہاں د‏‏ی کھڑکی ختم ہوسکدی ا‏‏ے۔ اک مبصر دے مطابق ، "سرحد پار تو‏ں بہت زیادہ سامان آرہیا ا‏‏ے۔ . . حزب اللہ نئيں جاندی کہ اسنو‏ں کتھے رکھنا ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R42339.pdf|title=Lebanon and the Uprising in Syria: Issue for Congress.|publisher=Congressional Research Service|first=Rebecca|last=Hopkins|date=February 2, 2012|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=February 11, 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210211053754/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R42339.pdf|url-status=dead}}</ref> {{Efn|A Hezbollah fighter makes a near-identical claim: "the scale of the arms shipments into Lebanon was so great that 'we don't know where to put it all.'"<ref name="hvoice">Beeston, Richard; Blanford, Nicholas; and Frenkel, Sheera (July 15, 2011) ''Embattled Syrian regime still sending missiles to Lebanese militants''. The Times.</ref>}} مخصوص ہتھیاراں دے دعوے دا احتیاط دے نال سلوک کيتا جانا چاہیدا ، پر: ایہ دعوی کيتا جارہیا اے کہ شام وچ تقریبا ہر ہتھیار حزب اللہ نو‏‏ں منتقل کردتا گیا ا‏‏ے۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Weaponry Captured in Bint Jbeil (5).jpg|thumb| 2006 د‏‏ی جنگ وچ آئی ڈی ایف دے ذریعہ حزب اللہ TOW میزائل خاناں تے فیلڈ ریڈیواں اُتے قبضہ کيتا گیا سی۔]] حزب اللہ دے لئی ایران د‏‏ی فوجی امداد دا ، یا تقریبا تمام ، شام دے راستے تو‏ں گزردا اے ، <ref name="seinfeld"/> تے جے شام نے حزب اللہ د‏‏ی ہتھیاراں دے حصول د‏‏ی صلاحیت وچ ڈرامائی طور اُتے کمی واقع ہوئے گی۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> چونکہ ایران تے شام حزب اللہ دے اہ‏م سرپرست نيں ، حزب اللہ دے بیشتر راکٹ ، چھوٹے اسلحہ ، رقم تے گولہ بارود شام تو‏ں گزردے ني‏‏‏‏ں۔ ایران حزب اللہ د‏‏ی فراہمی دے لئی صرف دوسرے موثر ترین راستہ گزردا [[ترکی]] ، لیکن ترکی تہران دے نال منسلک نئيں کر رہیا اے تے 2006 دے بعد <ref>{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/06ANKARA4912_a.html|title=Turkey Searches Iranian Trucks for Hezbollah Arms Shipments|publisher=}}</ref> اس دے علاقے تو‏ں گزرنے تو‏ں ایرانی ٹرکاں تے طیارےآں نو‏‏ں روک دتا اے .<ref name="understandingwar"/> ماضی وچ ایرانی بندرگاہ [[بندر عباس]] تو‏ں شام د‏‏ی بندرگاہ [[لاذقیہ|لٹاکیہ]] تک سمندر دے ذریعہ سامان بھیجنا استعمال ہُندا رہیا اے ، لیکن اس وچ بہت زیادہ وقت لگدا اے تے اس تو‏ں رکاوٹ دا خطرہ ا‏‏ے۔ چونکہ شام دے اک قابل قابل ہوائی دفاعی نیٹ ورک نے اس ملک نو‏‏ں اسرائیلی فضائی حملےآں تو‏ں بچایا سی ، حزب اللہ نے کئی عشراں تو‏ں مغربی شام نو‏‏ں رسد تے رسد دے مرکز دے طور اُتے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> اس علاقے وچ حزب اللہ دے تربيت‏ی کیمپ تے اسلحہ دے ڈپو ني‏‏‏‏ں۔ تاریخی طور اُتے ، دمشق دا بین الاقوامی ہوائی اڈہ حزب اللہ دے جنگجوواں دے لئی ایران وچ جدید ترین تربیت دے راستے اُتے جانے دا اک اہ‏م مقام سی۔ حزب اللہ کالی منڈیاں تے ممکنہ طور اُتے لبنانی فوج تو‏ں کچھ ہتھیار حاصل کردا ا‏‏ے۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> 2000 د‏‏ی دہائی دے شروع وچ دوہری استعمال کیت‏‏ی ٹیکنالوجی ، بشمول [[شب بصری عینک|نائٹ ویژن چشماں]] ، [[لیزر رینج فائنڈر|لیزر رینج فائنڈرز]] ، [[عالمی مقامیابی نظام|جی پی ایس]] ریسیورز ، جدید طیارہ تجزیہ تے ڈیزائن سافٹ ویر ، اسٹن گنز ، نائٹروجن لیزر کٹرز ، بحری سامان ، تے الٹراسونک ڈاگ ڈرینٹینٹ وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے کینیڈا وچ نجی دکانداراں تو‏ں خریداری کيتی گئی۔ <ref name="Magnus">Magnus Ranstorp (2006) "The Hizballah Training Camps of Lebanon," In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]</ref> حزب اللہ رات نو‏‏ں لڑنے دے قابل اے تے اس وچ نائٹ ویژن د‏‏ی جدید ٹیکنالوجی ا‏‏ے۔ <ref name="frank">Hoffman, Frank G. (1st quarter 2009) ''Hybrid Warfare and Challenges''. JPQ Issue 52, National Defense University.</ref> اسرائیل تے کچھ ذرائع دا دعویٰ اے کہ ایران نے لبنان دے پہاڑی بیکا وادی خطے وچ زیر زمین ہتھیاراں د‏‏ی دو فیکٹریاں قائم کيت‏یاں نيں ، جنہاں وچ [[فاتح 110|فتح -110]] میزائل تے بوہت سارے دوسرے ہتھیار تیار کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="longwarjournal.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/03/has-hezbollah-developed-a-domestic-arms-industry-with-iranian-support.php|title=Has Hezbollah developed a domestic arms industry with Iranian support?|date=14 March 2017|publisher=FDD's Long War Journal}}</ref> مبینہ طور اُتے تعمیرات دا آغاز 2012 دے بعد ہويا سی۔ حزب اللہ تے آئی آر جی سی نے پہلے وی ایہ تجویز پیش کيت‏ی سی کہ پارٹی اپنا کچھ ہتھیار بناسکدی ا‏‏ے۔ فیکٹریاں وچ توقع اے کہ اوہ ہر سال سیکڑاں میزائلاں د‏‏ی گنجائش رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ خانہ جنگی دے آغاز دے بعد تو‏ں ، اسرائیل نے شام وچ "جدید" یا "گیم بدلنے" والے ہتھیاراں اُتے فضائی حملے کیتے نيں جنہاں دا کہنا اے کہ حزب اللہ دا مقدر ا‏‏ے۔ اطلاعات دے مطابق ، اسرائیل نے فتح - 110 / M600 گائڈڈ میزائل ، ڈرون ، جہاز تو‏ں بچنے والے میزائل ، تے فضائی دفاعی نظام وچ مداخلت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="stratfor.com1">{{حوالہ ویب|url=https://worldview.stratfor.com/article/israel-targets-hezbollah-weaponry-syria|title=Israel Targets Hezbollah Weaponry in Syria|last=|website=worldview.stratfor.com|date=Dec 9, 2014}}</ref> زیادہ تر ذرائع تجویز کردے نيں کہ فضائی حملے موثر رہے نيں لیکن حزب اللہ نو‏‏ں جدید ترین ہتھیاراں دے بہاو نو‏‏ں روکنے وچ اوہ کامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ == فوج == حزب اللہ نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے فوجی طاقت وچ لبنانی مسلح افواج دے مقابلے تے مضبوط قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ حزب اللہ د‏‏ی بہتر نظم و ضبط ، <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> بہتر تجربہ ، <ref name="washingtoninstitute.org1">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/hezbollahs-russian-military-education-in-syria|title=Hezbollah's Russian Military Education in Syria|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|last=Brig. Gen. Muni Katz, IDF and Nadav Pollak|date=December 24, 2015}}</ref> تے بہتر اسلحہ سازی ، <ref name="smallwarsjournal.com">{{حوالہ رسالہ|url=http://smallwarsjournal.com/jrnl/art/the-syrian-conflict-and-its-impact-on-hezbollah%E2%80%99s-authority|title=The Syrian Conflict and its Impact on Hezbollah's Authority|journal=Small Wars Journal|author=Elliott|date=April 5, 2014}}</ref> وجہ پیش د‏‏ی جانے والی وجوہات ایل اے ایف دے مقابلے وچ حزب اللہ نو‏‏ں "واضح طور پر" بہتر فوجی تے جنگی صلاحیت فراہ‏م کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہور برآں ، کچھ کہندے نيں کہ ایل اے ایف عدم اعتماد تے فرقہ وارانہ کشمکش دا شکار اے ، جدو‏ں کہ حزب اللہ ایسا نئيں کردا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، اس گروپ نو‏‏ں لبنان وچ کِسے وی سنی شدت پسند گروپ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R42816.pdf|title=Lebanon: Background and U.S. Policy|first=Christopher M|last=Blanchard|publisher=Congressional Research Service|date=February 14, 2014|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=September 19, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200919124251/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R42816.pdf|url-status=dead}}</ref> تو‏ں زیادہ قابل تے خطرنا‏‏ک تے UNIFIL تو‏ں زیادہ قابل قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="wremb"/> اک تحقیق وچ کہیا گیا اے کہ حزب اللہ نو‏‏ں عام عرب عسکریت پسنداں تو‏ں تشبیہ دیندے ہوئے ، اہ‏م اختلافات حکمت عملی د‏‏ی تدبیر وچ حزب اللہ د‏‏ی مہارت ، اسلحہ د‏‏ی مہارت تو‏ں استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت ، تے حزب اللہ د‏‏ی چھوٹی چھوٹی یونٹاں نو‏ں دتی جانے والی خودمختاری تے اقدام ا‏‏ے۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> جداں کہ اک سینئر امریکی عہدیدار نے کہیا ، "حزب اللہ بہت چنگا ا‏‏ے۔" <ref name="auto24"/> کئی دہائیاں تو‏ں ، ایہ اطلاعات آرہیاں نيں کہ پارٹی لڑائی تے تباہی دے دہانے اُتے تھک چک‏ی ا‏‏ے۔ ایسا نئيں لگدا کہ ایہ اطلاعات درست ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="seinfeld"/> حزب اللہ نے 30 دسمبر 1999 تو‏ں کسی فوجی ہدف دے خلاف خودکش حملہ آوراں نو‏‏ں تعینات نئيں کيتا اے ، لیکن ہوسکدا اے کہ اوہ لبنان جنگ 2006 دے دوران ایسا کرنے دے لئی تیار ہوئے۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> حزب اللہ خودکش بم دھماکےآں دے استعمال وچ اک کارگر سی ، کیو‏ں کہ حزب اللہ دے خودکش بم دھماکےآں وچو‏ں 85 فیصد فوجی اہداف اُتے حملہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Pedahzur, Ami. ''Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom'' (Political Violence) 1st Edition. {{آئی ایس بی این|978-0415770309}}</ref> 1990 دے وسط تو‏ں حزب اللہ نے امریکی مفادات دے خلاف دہشت گردی دے حملے شروع نئيں کیتے نيں <ref name="tomorrow"/> تے سن 1991 تو‏ں لبنان وچ امریکی مفادات اُتے حملہ نئيں کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="shu"/> === ہلکی انفنٹری === حزب اللہ د‏‏ی بنیاد اک ہلکی انفنٹری فورس دے طور اُتے رکھی گئی سی تے ایہ اج وی بنیادی طور اُتے لائٹ انفنٹری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref name="eve">Adam Johnson, ''A Lesson of Proxies: Case Studies of Hezbollah and Boko Haram''. 24th Annual Illinois State University Conference for Students of Political Science. (2016)</ref> [[فائل:Hezbollah DShK.jpg|thumb| اک دے نال اک حزب اللہ بنکر DShK بھاری مشین گن.]] 2006 وچ ، جین نے حزب اللہ د‏‏ی گوریلا قوتاں دا اندازہ لگایا کہ اوہ "دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ سرشار ، حوصلہ افزائی تے اعلیٰ تربیت یافتہ" ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="web.archive.org"/> [[آوازِامریکا|وائس آف امریکا دی]] رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ "حزب اللہ دے جنگجوواں نو‏‏ں اک چھوٹی عمر تو‏ں ہی سخت فوجی نظم و ضبط د‏‏ی پیروی کرنے دے لئی تعلیم دتی گئی اے تے اوہ شہادت دے کلچر وچ پروان چڑھ رہے نيں ، اس خیال وچ کہ خدا انہاں د‏‏ی جدوجہد اُتے پابندی عائد کردا اے ،" انہاں نے ہور کہیا کہ ، "ان د‏‏ی فوجی تے نظریا‏تی تربیت سخت ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/a/hezbollah-develops-new-skills-in-syria-posing-challenges-for-israel/3304664.html|title=Hezbollah Develops New Skills in Syria, Posing Challenges for Israel|first=Jamie|last=Dettmer|publisher=Voice of America|date=April 27, 2016}}</ref> 2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں "اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ ، اچھی طرح تو‏ں تیار کردہ تے مناسب لیس" رکھیا گیا سی تے اس نے گہرائی تو‏ں دفاع کيتا سی ۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> تفتیشی کم ، منصوبہ بندی ، تے انٹیلیجنس اکٹھا کرنا "احتیاط سے" حزب اللہ دے جنگی مشناں د‏‏ی مدد کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Magnus">Magnus Ranstorp (2006) "The Hizballah Training Camps of Lebanon," In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]</ref> حزب اللہ د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں تدبیری چستی ، کور دا استعمال ، جدید ہتھیاراں ، بقا ، پیچیدہ آپریشنز ، جدید ترین تربیت ، تے موثر کمانڈ اینڈ کنٹرول دے ذریعہ نشان زد کيتا گیا سی۔ <ref name="auto25">Martin S. Catino, Week 7 Summary: Hezbollah Capabilities and Advantages in the 2006 Lebanon War. MILS 521: Strategy, Tactics, and the Operational Art. American Military University</ref> وڈی کارروائیاں دے لئی ، حزب اللہ نے بعض اوقات "ٹاسک آرگنائزڈ" فورسز دا مظاہرہ کيتا ، جس وچ اک حملہ ٹیم ، خلاف ورزی کرنے والا عنصر ، تے معاون ٹیم شامل ا‏‏ے۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> اک فوجی نے دسیا کہ اوہ ایسا نئيں لڑ رہے جس طرح اساں سوچیا سی کہ اوہ لڑاں گے۔ "وہ زیادہ سخت لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اپنی زمین اُتے اچھے ني‏‏‏‏ں۔ " حزب اللہ دے خلئی لچکدار تے قابل سن کہ تیزی تو‏ں وڈی قوتاں وچ یکجا ہوسکدے نيں یا منقطع ہونے اُتے آزادانہ طور اُتے چل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="frank">Hoffman, Frank G. (1st quarter 2009) ''Hybrid Warfare and Challenges''. JPQ Issue 52, National Defense University.</ref> اطلاعات دے مطابق ، جنوبی لبنان نو‏‏ں 75 خود نو‏‏ں برقرار رکھنے والے حزب اللہ زون وچ تقسیم کيتا گیا سی جو اک نیٹ ورک دے طور اُتے اک دوسرے دے نال جڑے ہوئے سن ۔ <ref>John Arquilla, "It Takes a Network- On Countering Terrorism While Reforming the Military," Testimony before the House Armed Services Subcommittee on Terrorism, Unconventional Threats and Capabilities, presented 18 September 2008.</ref> جدو‏ں آئی ڈی ایف نے فائر پاور نو‏‏ں ماہر کيتا تے کمبائن اسلحہ دا استعمال کيتا ، اُتے ، اوہ حزب اللہ نو‏‏ں آرام تو‏ں اپنے مضبوط ٹھکانے اُتے وی شکست دینے وچ کامیاب رہیا۔ اسرائیلی فوجی قیادت دا 2018 دا اندازہ ایہ اے کہ اس تنظیم دے پاس 45،000 افراد د‏‏ی اک کھڑی فوج اے جس وچ کئی جنگجو تجربہ کار جنگجو ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Jerusalem Post website">Friedson, Michael; Bybelezer, Charles; The Media Line. (25 January 2018). "Deputy Defense Minister discusses strategic threats." [http://www.jpost.com/Israel-News/Israels-deputy-defense-minister-discusses-strategic-threats-539799 Jerusalem Post website] Retrieved 25 January 2018.</ref> 2006 وچ ، حزب اللہ دے جنگجو "اکثر [[اسرائیلی دفاعی افواج]](IDF ) دے نال براہ راست فائر فائٹرز وچ حصہ لیا کردے سن ۔" <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> حزب اللہ عام طور اُتے لڑائی شروع کرنے تو‏ں پہلے اسرائیل دے کسی پنڈ وچ داخل ہونے دا انتظار کردے ، بجائے کھلے علاقے وچ مشغول ہوجاواں۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> جنگجو زیادہ تر حزب اللہ د‏‏ی وردی پہنے ہوئے سن ، جدو‏ں کہ بوہت گھٹ تعداد نے لڑادے ميں سویلین کپڑ‏ے یا آئی ڈی ایف د‏‏ی وردی پہن رکھی سی۔ 1990 تے 2000 د‏‏ی دہائی وچ حزب اللہ دے جنگجو زیادہ تر M81 ووڈلینڈ تے زیتون ڈرائب کیمو پہنے ہوئے سن ، حال ہی وچ جنگجوواں نے ملٹی کیم وی پہنا ہويا سی۔ <ref name="washingtoninstitute.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_6.pdf|title=Weapons and Equipment Tied to Shiite Militias|last=Washington Institute for Near East Policy|date=2015|publisher=|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210080247/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_6.pdf}}</ref> حزب اللہ دے جنگجوواں نے آئی ڈی ایف دے نال نیڑےی فاصلے اُتے ، براہ راست فائر فائٹرز دا انعقاد کيتا ، تے مرداں د‏‏ی اک پلاٹون تک جوابی کارروائی دا آغاز کيتا۔ فوجیاں نے سختی دا مظاہرہ کيتا تے پیچیدہ گھاتاں د‏‏ی منصوبہ بندی تے انہاں اُتے عمل درآمد کيتا۔ <ref name="auto2"/> انہاں دے آپریشن دے علاقے ، شہریاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے حمایت ، تے مضبوط مواصلا‏تی نیٹ ورک تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں تقویت ملی۔ جنگجو اسرائیل د‏‏ی تکنیکی ترقی نو‏‏ں روکنے دے لئی "اعلیٰ تحرک ، لڑائی دے حوصلے تے عوامی حمایت" اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="danger">Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780833045546|9780833045546]] pages 95-96</ref> اسرائیلی بریگیڈیئر جنرل گال ہرش نے حزب اللہ دے نال گھر گھر گھر لڑائی نو‏‏ں "اک مکمل رابطہ آپریشن" قرار دتا۔ میرا مطلب اے ساڈے فوجیاں دے وچکار براہ راست لڑائی آمنے سامنے۔ " <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> 2006 وچ ، حزب اللہ دے جنگجوواں نو‏‏ں بھاری بھرکم وردی وچ پہنایا گیا سی ، تے انہاں وچ اکثر ایسا سامان ہُندا سی جس وچ جسمانی کوچ ، کتاں دے ٹیگ تے ہیلمٹ جداں ریاستی عسکریت پسند استعمال کردے سن ۔ حزب اللہ اس وقت سب تو‏ں مضبوط اے جدو‏ں جنوبی لبنان دے اپنے آبائی علاقے دا دفاع کردے ہوئے ، تے ایتھ‏ے اسنو‏ں "اسٹریٹجک فائدہ" حاصل ہويا۔ <ref>Asymmetric Warfare Group. November 2016. Modern Urban Operations: Lessons Learned from Urban Operations from 1980 to the Present</ref> حزب اللہ د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط خوبیاں وچو‏ں اک اس د‏ی کور تے چھلاورن وچ مہارت اے ، جسنو‏ں بعض اوقات اسرائیل د‏‏ی طرح چنگا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="soar">Creveld, Martin van, "The Second Lebanon War: A Re-assessment", Infinity Journal, Issue No. 3, Summer 2011, pages 4-7.</ref> 2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی کچھ اکائیاں نے اسرائیل وچ گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اسرائیل نے انہاں تمام حملےآں نو‏‏ں پسپا کردتا۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> بہت سارے تبصرہ نگار توقع کردے نيں کہ حزب اللہ آئندہ جنگ وچ اسرائیلی سرزمین اُتے قبضہ کرنے دے لئی خاطر خواہ کوشش کرے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/4480-idf-adapting-fighting-doctrine-in-case-of-attack-by-hezbollah/|title=IDF Adapts Fighting Doctrine in Case of Attack by Hezbollah|publisher=The Tower Magazine|date=January 25, 2017}}</ref> === اینٹی آرمور === [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Launcher Captured in Lebanon.jpg|سجے|thumb| 2006 وچ حزب اللہ ٹوفن اے ٹی جی ایم۔]] حزب اللہ د‏‏ی اینٹی آرمر قابلیتاں 5 یا 6 جنگجوواں اُتے مشتمل اے ٹی جی ایم ٹیماں اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="defense-update.com"/> عام ٹیم دے پاس دو انتہائی تربیت یافتہ آپریٹرز سن ، حزب اللہ دے اندر ہیوی میزائلاں نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی "ٹینک سنائپرز" یا "میرکاوا دے جنگجو" تے دو یا تن پورٹرز۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref><ref name="auto9">Cordesman, A. H., Sullivan, G., & Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}</ref> جنگجوواں نو‏‏ں اینٹی ٹینک ہتھیاراں ، گھاتاں ، تے چھلاورن د‏‏ی تربیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="live">Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1443875523|978-1443875523]]</ref> حزب اللہ نے فواد شہاب کمانڈ تے اسٹاف کالج تو‏ں اک لڑاکا سمیلیٹر بظاہر چوری کيتا تے اسنو‏ں اینٹی ٹینک ٹیماں د‏‏ی تربیت دینے دے لئی استعمال کيتا۔ اطلاعات دے مطابق ، 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، حزب اللہ د‏‏ی سب تو‏ں ہنر مند اینٹی ٹینک ٹیماں اسرائیل دے کسی وڈے حملے د‏‏ی توقع وچ واپس رکھی گئياں تے انہاں دا مقابلہ دیکھنے وچ نئيں آیا۔ حزب اللہ دا اک عمومی ہتھکنڈہ ایہ سی کہ کسی اسرائیلی گڈی دے گزرنے دے لئی ڈھکن دے انتظار وچ رہنا ، فیر عقبی حصے تو‏ں حملہ کرنا ، جتھ‏ے اسلحہ سب تو‏ں کمزور ا‏‏ے۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> جنگجو اسرائیلی ٹینکاں نو‏‏ں درجناں سستے اے ٹی جی ایم دے نال ہتھیاراں تو‏ں بھریا کردے نيں تاکہ اوہ ری ایکٹیویوڈ آرمر تے ایکٹو پروٹیکشن سسٹم نو‏‏ں کھو لاں ، فیر ٹینک نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی کارنیٹ ، توفن یا [[آر پی جی – 29|آر پی جی-29]] جداں طاقتور میزائل دا استعمال کرن۔ <ref name="rocks">{{حوالہ ویب|url=https://warontherocks.com/2016/03/the-rise-of-the-hybrid-warriors-from-ukraine-to-the-middle-east/|title=The Rise of the Hybrid Warriors: From Ukraine to the Middle East|date=9 March 2016|publisher=War on the Rocks|last=Douglas A. Ollivant}}</ref> اے ٹی جی ایم ٹیماں نے وی انفرادی فوجیاں نو‏‏ں نشانہ بنایا تے میزائلاں تو‏ں عمارتاں اُتے قبضہ کيتا۔ <ref name="nytimes.com"/> مشترکہ ہتھیاراں دے حصے دے طور اُتے اوہ پیدل فوج دے شانہ بشانہ کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> فضائی حملےآں تے جوابی فائرنگ تو‏ں بچنے دے لئی، ٹیماں نقل و حرکت اُتے بہت زیادہ انحصار کردی ني‏‏‏‏ں۔ 2006 دے بعد تو‏ں ، لگدا اے کہ حزب اللہ نے اپنے سواراں دے آمیزے وچ بے ضابطہ رائفلاں تے سستے اے ٹی جی ایم استعمال کرنے د‏‏ی زیادہ کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="isopod"/> 2006 وچ ، حزب اللہ د‏‏ی تقریبا 12-15٪ افواج اے ٹی جی ایم ٹیماں دا حصہ سن۔ <ref name="defense-update.com">{{حوالہ ویب|url=http://defense-update.com/analysis/lebanon_war_4.htm|title=Assessing the Assessing Hezbollah anti-armour tactics and weapons|publisher=Defense Update|first=David|last=Eshel|date=2007|accessdate=2016-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141113184135/http://defense-update.com/analysis/lebanon_war_4.htm|archivedate=2014-11-13}}</ref> انہاں نے اے ٹی جی ایم ٹیماں نو‏‏ں بالواسطہ اگ تو‏ں کامیابی دے نال مربوط کيتا ، جس تو‏ں اس گروپ نو‏‏ں اپنی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی کرنے تے زیادہ موثر گھات لگانے د‏‏ی اہلیت ملی۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> اے ٹی جی ایم د‏‏ی ٹیماں حزب اللہ نو‏‏ں کھڑے ہونے د‏‏ی صلاحیت فراہ‏م کردے ہوئے کئی کلومیٹر دے فاصلے اُتے اسرائیل تو‏ں منسلک ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defensereview.com/are-anti-tank-guided-missiles-the-new-primary-threat-in-urban-warfaremout/|title=Are Anti-Tank Guided Missiles the New Primary Threat in Urban Warfare/MOUT?|website=defensereview.com|first=David|last=Crane|date=August 19, 2006}}</ref> اینٹی ٹینک ہتھکنڈاں نو‏‏ں کچھ کامیابی ملی تے اوہ اسرائیلی ہلاکتاں دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ سن ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 اموات ہوئیاں۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> حزب اللہ نے اپنے ہتھیاراں نو‏‏ں مہارت دے نال استعمال کرنے دے علاوہ ، وسیع پیمانے اُتے اینٹی ٹینک میزائل وی استعمال کیتے ، جنہاں تو‏ں آئی ڈی ایف دے لئی پریشانی پیدا ہوگئی۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> نیویارک ٹائمز نے دسیا اے کہ ٹینکاں اُتے 20 فیصد اے ٹی جی ایم حملےآں وچ ہلاکتاں ہوئیاں یا بکتر بند گھسے ہوئے سن ، <ref name="nytimes.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/world/middleeast/07hezbollah.html|title=A Disciplined Hezbollah Surprises Israel With Its Training, Tactics and Weapons|date=7 August 2006|website=The New York Times|last=Steven Erlanger and Richard A. Oppel Jr.}}</ref> لیکن اسرائیلی فوج د‏‏ی رپورٹاں دے مطابق ایہ تعداد 45 فیصد زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="danger">Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780833045546|9780833045546]] pages 95-96</ref> حزب اللہ نے ہتھیاراں د‏‏ی لڑائیاں لڑاں تے اسرائیل دے مضبوط ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> حزب اللہ د‏‏ی اسٹریٹجک تدابیر د‏‏ی صلاحیت اک بنیادی کمزوری اے ، لیکن پارٹی د‏‏ی تدبیراں وچ تدبیر کرنے وچ مہارت "مہارت" ا‏‏ے۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> اگرچہ جنگجو اپنے آپریشن دے علاقےآں وچ انتہائی موبائل سن ، لیکن حکمت عملی دے مطابق حزب اللہ د‏‏ی دفاعی پوزیشن بنیادی طور اُتے مستحکم سی۔ افواج د‏‏ی بے قابو آگہی تے مواصلا‏تی مسائل دا مطلب ایہ سی کہ پِچھے ہٹنا یا حملہ کرنا کدی کدائيں ہی ممکن سی۔ حزب اللہ دے ممبراں نے پِچھے ہٹنے دے بجائے اپنی وردی اتار دتی تے شہری آبادی وچ غائب ہوگئے۔ حزب اللہ نے ایداں دے گھات لگائے جنہاں نے اسرائیلی پیادہ فوج نو‏‏ں کوچےآں د‏‏ی یونٹاں تو‏ں وکھ کيتا تے اسرائیل دے سابقہ مخالفین تو‏ں کدرے زیادہ عرب لڑاکا ہلاک کيتا۔ اُتے ، اے ٹی جی ایم ٹیماں وچ رات د‏‏ی لڑائی د‏‏ی ناقص صلاحیت موجود سی تے پِچھے ہٹتے وقت دوبارہ گروپ بنانا سست سی۔ <ref name="defense-update.com"/> === بکتر بند فوجاں === 2015 یا 2016 وچ ، شام نے مبینہ طور اُتے حزب اللہ 75 T-55 تے T-72 ٹینکاں نو‏‏ں ملک وچ استعمال کرنے دے لئی بطور بکتر بند گاڑیاں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="alraimedia.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.alraimedia.com/ar/article/special-reports/2015/09/26/623237/nr/syria|title=طلائع قوات إيرانية خاصة وصلت دمشق و"حزب الله" يملك لواء مدرّعاً من 75 دبابة|publisher=AlRai Media Group|date=September 26, 2015|access-date=October 1, 2020|archivedate=June 24, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624205403/http://www.alraimedia.com/ar/article/special-reports/2015/09/26/623237/nr/syria}}</ref><ref name="ynetnews.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4704278,00.html|title=Report: Syria to give Hezbollah Soviet tank division|publisher=Ynetnews|first=Roi|last=Kais|date=September 26, 2015}}</ref> انہاں فورسز د‏‏ی تصدیق شام دے شہر القصیر وچ منعقدہ 2016 د‏‏ی پریڈ وچ ہوئی۔ <ref name="auto10"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.voanews.com/a/hezbollah-controversy-military-parade-syria/3603047.html|title=Hezbollah Stirs Controversy with Military Parade in Syria|first=Sirwan|last=Kajjo|date=November 18, 2016|publisher=Voice of America}}</ref> حزب اللہ ایس اے اے تو‏ں حاصل کردہ ٹی 55 ٹینک تے توپ خانے وی چلاندا اے تے اس وچ نامعلوم رقم بی ایم پی 1 انفنٹری تو‏ں لڑنے والی گاڑیاں ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ لبنان وچ اسرائیل دے خلاف کوچ نئيں بھیجے گی ، کیونجے گاڑیاں تریخ دے مطابق نيں تے پارٹی اسرائیل د‏‏ی مطلق فضائی برتری دا مقابلہ نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> === خصوصی افواج === حزب اللہ نے 1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں " اسپیشل فورس " دے جنگجوواں نو‏‏ں تربیت دتی اے ، جو اج کل "رڈوان یونٹ" دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں چھاپےآں تے چھوٹی یونٹ د‏‏ی حکمت عملی دا خاص تجربہ اے <ref name="seinfeld"/> تے حزب اللہ دے مطابق "گھات لگانے ، قتل ، یا آپریشن کرنے دے لئی گہری دراندازی د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔" <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> اوہ خفیہ نيں لیکن "حیرت انگیز طور اُتے پیشہ ور تے قابل" <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> تے "سخت گوریلا جو خفیہ طور اُتے آپریٹنگ دے فن وچ سبقت لے جاندے ني‏‏‏‏ں۔" <ref name="paris"/> اسرائیلی لیفٹیننٹ کرنل رونی عامر دے مطابق ، "جب اک فائرنگ دے دوران اک موقع اُتے اک اسرائیلی ایس او ایف ٹیم [حزب اللہ ایس او ایف] دا سامنا کرنا پيا تاں ، اسرائیلی ٹیم دے ارکان نے پہلے سوچیا کہ اوہ کسی نہ کسی طرح اسرائیلی مہراں د‏‏ی علیحدہ علیحدگی دے نال مل گئے ني‏‏‏‏ں۔" تربیت 90 دن تک جاری رہندی ا‏‏ے۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> انہاں نو‏ں "انتہائی نظم و ضبط" دے نال کل وقتی جنگجو قرار دتا جاندا اے ، تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ بیروت وچ مقیم سن ۔ حزب اللہ دے ایس او ایف وچ یونٹ 1800 شامل اے جو [[فلسطینی علاقہ جات|فلسطینی علاقےآں]] وچ دہشت گرداں نو‏‏ں تربیت فراہ‏م کردی اے ، یونٹ 910 ، جو اسرائیل تے بیرون ملک "بیرونی کارروائی" کردی اے تے یونٹ 3800 ، جو عراقی شیعہ عسکریت پسند گروہاں د‏‏ی حمایت کردا اے ، خاص طور اُتے آئی ای ڈی د‏‏ی تعمیر وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/hezbollah-in-iraq-a-little-help-can-go-a-long-way|title=Hezbollah in Iraq: A Little Help Can Go a Long Way|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|last=Matthew Levitt and Nadav Pollak|date=June 25, 2014}}</ref><ref name="understandingwar"/> حزب اللہ ایس ایف نے بنت جبیل د‏‏ی جنگ وچ حصہ لیا <ref>Harel, Amos; Issacharoff, Avi (2008). ''34 Days: Israel, Hezbollah, and the War in Lebanon''. New York: Palgrave Macmillan. {{آئی ایس بی این|978-0230604001}}</ref> تے القصیر د‏‏ی لڑائی دا حکم دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/Syria-Military-Landscape-English.pdf|title=Dynamic Stalemate: Surveying Syria's Military Landscape. Policy Briefing.|publisher=Brookings Doha Center|first=Charles|last=Lister|date=May 2014}}</ref> حزب اللہ ایس ایف شام تھیٹر وچ بہت زیادہ ملوث رہیا ا‏‏ے۔ == کمانڈ دا ڈھانچہ == [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Aerial Snapshot Used to Document IDF Forces.jpg|thumb| شمالی اسرائیل دا فضائی سنیپ شاٹ حزب اللہ دے اک کمانڈ سنٹر وچ استعمال کيتا گیا سی تاکہ اوہ آئی ڈی ایف دے دستےآں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے نظر رکھے۔]] حزب اللہ دا انتظام اک عام فوجی تنظیم د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ اس د‏ی درجہ بندی دا ڈھانچہ تے مرکزی منصوبہ بندی تے وکندریقرت عملدرآمد ہُندا اے ، جداں کہ عام اے ، <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> اگرچہ اس وچ معمولی تو‏ں زیادہ حصہ بندی ا‏‏ے۔ <ref name="Worall">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]</ref> "حزب اللہ دا فوجی ونگ منظم طور اُتے منظم اے ، لیکن اسرائیلی سنسراں تے فضائی حملے تو‏ں پتہ لگانے تو‏ں بچنے دے لئی بہتر آپریشنل تے مواصلات د‏‏ی حفاظت دے نال سیلولر انداز وچ کم کردا ا‏‏ے۔ <ref name="nps.edu">{{حوالہ رسالہ|url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/11491/SI-v10-FoW_pg124-137_Johnson.pdf|title=Minding the Middle: Insights, from Hezbollah and Hamas|author=Johnson|date=October 2011}}</ref> حزب اللہ دے پاس لچکدار تدبیراں نيں تے انہاں دے پاس مقامی کمانڈراں نو‏‏ں زیادہ اختیارات تفویض کرنے دے بجائے کمان دا اک لمبا درجہ بندی نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="nytimes.com"/> خود مختار پیادہ خلیاں وچ "کافی حد تک آزادی" ، جس وچ حملہ کرنا اے اس دا انتخاب کرنا شامل اے ، جس وچ تنظیم دے بیشتر جنگجو شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ دے رہنما حسن نصراللہ نے 2013 دے اک انٹرویو وچ وضاحت کيت‏ی سی کہ 2006 د‏‏ی جنگ دے دوران انہاں نے پنڈ د‏‏ی سطح تک "تشخیص د‏‏ی آزادی" دتی سی تے متعدد دیہاتاں نے کھڑے ہوک‏ے لڑنے دا فیصلہ کيتا سی۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> دوسری طرف ، حزب اللہ ہائی کمان نے اپنی اسٹریٹجک میزائل فورس اُتے "فرم آپریشنل کنٹرول" اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ بیروت وچ حزب اللہ ہیڈکوارٹر طویل فاصلے تک مار کرنے والے میزائلاں اُتے براہ راست کنٹرول برقرار رکھدا اے ، جس وچ علاقائی کمانڈراں نو‏‏ں منتقل کردہ مختصر تے ممکنہ طور اُتے درمیانے فاصلے تک مار کرنے والے میزائلاں دا کنٹرول ا‏‏ے۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> لبنان د‏‏ی جنگ وچ ، حزب اللہ ہائی کمان دے پاس راکٹ حملےآں نو‏‏ں مکمل طور اُتے روکنے یا شروع کرنے دے لئی ٹاپ ڈاون کنٹرول سی۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> حزب اللہ دا اسرائیل دے خلاف مسلسل مختصر فاصلے تک جاری رہنے والے راکٹ حملےآں دے ارد گرد قائم آپریشناں دا تصور ۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> "حزب اللہ اک انتہائی سرشار تے پیشہ ورانہ لڑائی قوت ثابت ہوئی۔ . . حزب اللہ نے کامیابی دے نال اک نواں نظریہ اپنایا ، اس نے خود نو‏‏ں اک گوریلا قوت تو‏ں اک مضبوط ارد روايتی لڑائی قوت وچ تبدیل کردتا۔ " <ref name="auto22">Matt M. Matthews, ''We Were Caught Unprepared: The 2006 Hezbollah-Israeli War'' The Long War Series, Occasional Paper 26. U.S. Army Combined Arms Center, Combat Studies Institute Press. Fort Leavenworth, Kansas. {{آئی ایس بی این|978-0-16-079899-3}}</ref> عام طور اُتے ، حزب اللہ دے فیصلہ سازی دے عمل دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="seinfeld"/> پارٹی نے 2006 تو‏ں اپنے کمانڈ اینڈ کنٹرول انفراسٹرکچر وچ نمایاں سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="isopod"/> 2009 دے جائزے وچ حزب اللہ نو‏‏ں خلاصہ طور اُتے بیان کيتا گیا سی "ایداں دے تاکتیکی اقدامات دے قابل جو اک عام غیر ریاستی لڑائی تو‏ں کدرے زیادہ پیچیدہ ني‏‏‏‏ں۔ اوہ نفاست تے وڈے وڈے جنگی آپریشن کرنے د‏‏ی واضح صلاحیت دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> تجزیہ کار وڈے پیمانے اُتے اس گروپ نو‏‏ں اک "غیر معمولی قابل تنظیم" تے دنیا د‏‏ی جدید ترین مسلح غیر ریاستی اداکاراں وچو‏ں اک سمجھدے نيں ۔ <ref name="exploring">DeVore, M. (2012). Exploring the Iran-Hezbollah Relationship: A Case Study of how State Sponsorship affects Terrorist Group Decision-Making. ''Perspectives On Terrorism'', 6(4-5).</ref> حزب اللہ نو‏‏ں تربیت ، نظم و ضبط ، تے مرکزی کمانڈ دے معاملے وچ فلسطینی گروپاں تو‏ں زیادہ قابل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، حزب اللہ مشن قسم دے احکامات اُتے عمل درآمد کرنے وچ کامیاب رہیا ، جس تو‏ں اس د‏ی جنگی تاثیر وچ بہتری آئی ، لیکن فیر وی آئی ڈی ایف دے ذریعہ اک دوسرے تو‏ں لڑائی وچ اس دا مقابلہ بہت سخت سی۔ <ref name="thicc">Ralph Peters. ''Endless War: Middle-Eastern Islam Vs. Western Civilization'' (2016). p. 71</ref> 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، جنگجوواں دے منقطع ہونے د‏‏ی صورت وچ براہ راست احکامات دے بغیر کم کرنے د‏‏ی خود مختاری حاصل سی۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> اُتے ، ایسا لگدا اے کہ ایہ ضروری نئيں سی ، کیونجے پوری جنگ وچ اک سلسلہ آف کمانڈ برقرار سی۔ اگرچہ حزب اللہ دے مشن کمانڈ نے مقامی رہنماواں نو‏‏ں پہل کرنے تے لچکدار ہونے دا اہل بنادتا ، اس دا ایہ مطلب وی سی کہ حزب اللہ یونٹ لڑائی وچ اک دوسرے دا نال نئيں دے پا رہیاں نيں۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> حزب اللہ دے دستے عام طور اُتے ، لیکن ہمیشہ نئيں ، ست تو‏ں دس آدمی اُتے مشتمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے پاس خودمختاری تے خود کفالت دا بہت معاملہ سی ، لیکن اس دے نال بیروت تک اک سلسلہ آف کمانڈ وی سی۔ حزب اللہ دا لاجسٹک ٹرین د‏‏ی بجائے ذخیرہ اندوزی دا استعمال ، تے "جونیئر رہنماواں نو‏‏ں دتے گئے اعلیٰ خودمختاری" نے اسنو‏ں عام عرب فوج تو‏ں ممتاز کيتا۔ حزب اللہ وکندریقرت مشن کمانڈ اُتے عمل پیرا اے جتھ‏ے اعلیٰ قیادت طویل مدتی منصوبہ بندی دے لئی ذمہ دار اے لیکن عام طور اُتے حرباں یا کارروائیاں دے لئی نني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://sill-www.army.mil/firesbulletin/archives/2017/mar-apr/Deep%20fight.pdf|title=How enablers shape the deep fight for the brigade combat team|last=Capt. Colin Marcum|date=March–April 2017}}</ref> 2006 وچ ، حزب اللہ دے مشن کمانڈ دے انداز تے اعلیٰ خودمختاری دے نتیجے وچ ایہ تنظیم آئی ڈی ایف د‏‏ی طرح میدان جنگ وچ برتاؤ کردی رہی۔ حزب اللہ دا حکم تے کنٹرول کارگر اے لیکن "کم ٹیک" ا‏‏ے۔ ایہ تار ، فائبر آپٹک ، رنرز ، سگنل تے سویلین مواصلا‏تی نیٹ ورک اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ حزب اللہ کدی کدائيں ہی ریڈیو الیکٹرانک اسپیکٹرم خارج کردا ا‏‏ے۔ حزب اللہ ایرانی مفادات دا بہت محتاط اے ، لیکن ایسا لگدا اے کہ ایران دے ذریعہ اس دا براہ راست کنٹرول نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="echo">Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.</ref> لبنانی قوم پرست تحریک د‏‏ی حیثیت تو‏ں حزب اللہ د‏‏ی حیثیت ، تے اعتراف جرم د‏‏ی حمایت نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی ضرورت ، اس د‏ی نشوونما وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹ ا‏‏ے۔ <ref name="wikileaks.org"/> حزب اللہ اک طاقتور ، مقامی غیر متناسب قوت تو‏ں علاقائی فوجی طاقت وچ توسیع کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="armenia">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.janes.com/images/assets/885/68885/Hizbullahs_expanded_role_in_Syria_threatens_Israel.pdf|title=Hizbullah's expanded role in Syria threatens Israel|first=Nicholas|last=Blanford|date=2017}}</ref> حزب اللہ د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں "اسلامی جہاد تنظیم" یا "بیرونی آپریشن تنظیم" دے ناں تو‏ں اک وکھ ، "بلیک آپس" دے ذیلی گروپ وچ مرتب کيتیاں گئیاں۔ <ref name="Worall">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]</ref><ref name="Ali">United States of America v. Ali Kourant, https://www.justice.gov/opa/press-release/file/972451/download</ref> اج ، حزب اللہ اک ایسا دہشت گرد تنظیم اے جس وچ روايتی صلاحیتاں د‏‏ی حامل اک انسانیت پسند گورننگ ایجنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں نقاب پوشی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="dvidshub.net"/> == جغرافیائی کمانڈز == [[فائل:The partition of Lebanon.png|thumb| لبنان دے شیعاں دے تن علاقے: جنوبی لبنان ، جنوبی بیروت ، تے وادی بیکا۔]] لبنان دے شیعہ تن جغرافیائی طور اُتے متضاد علاقےآں وچ رہندے نيں: مشرقی لبنان ، جنوبی لبنان تے جنوبی بیروت وچ وادی بیکا۔ <ref name="imcia">Directorate of Intelligence, (8 November 1985) ''Lebanon: Amal and Hizballah– The Line Between Politics and Terrorism'', in ''Near East and South Asia Review''. Central Intelligence Agency.</ref> حزب اللہ نو‏‏ں وادی بیدا ميں تشکیل دتا گیا سی تے اس نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ بیروت دے ناقص تے بنیاد پرست جنوبی نواحی علاقےآں اُتے قابو پانے دے لئی عمال نو‏‏ں چیلینج کرنا شروع کيتا سی ، 1990 تک اوتھ‏ے کنٹرول حاصل کرنا سی۔ جداں ہی اسرائیل دے خلاف گوریلا جنگ وچ تیزی آئی ، حزب اللہ امل دا مضبوط گڑھ ، لبنان جنوبی لبنان تک پھیل گیا تے بالآخر اوتھ‏ے وی فوجی اہمیت حاصل کرلئی- سن 2000 وچ اسرائیل دے لبنان تو‏ں رخصت ہونے دے بعد ، حزب اللہ نے اپنے آپ نو‏‏ں علاقائی احکامات وچ ازسر نو تنظیم نو دے بارے وچ جانیا جاندا اے ، لیکن انہاں دے پاس جغرافیائی احکامات دے بارے وچ قطعی طور اُتے اختلاف رائے پایا جاندا ا‏‏ے۔ بہت سارے ذرائع دا کہنا اے کہ حزب اللہ دے تن کمانڈ نيں: جنوبی لبنان ، وادی بیکا ، تے جنوبی بیروت دا علاقہ ، <ref name="bonjour">Guérin, Alexandre. (2009) ''Le Hezbollah Face Aux Forces Armées Conventionnelles Perspective Historique Des Modes D'action''. Centre de Doctrine d'Emploi des Forces – Division Recherge et Retour d'Expérience.</ref> جدو‏ں کہ حزب اللہ دے فوجی ماہر نکولس بلنفورڈ دا کہنا اے کہ اس گروپ وچ بحیرہ روم د‏‏ی اک کمانڈ وی ا‏‏ے۔ <ref name="p346">Blanford, Nicholas. Warriors of God. (2011) p. 346</ref> آئی ڈی ایف دے کچھ ذرائع پارٹی د‏‏ی شام د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں وی "ایسٹرن کمانڈ" دے طور اُتے بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="seinfeld"/> اس گروپ دے بیشتر تربيت‏ی کیمپ ، <ref name="defense-update.com1">{{حوالہ ویب|url=http://defense-update.com/newscast/0407/analysis/analysis-190407.htm|title=Hezbollah is Rearming for another round with Israel – by Col. David Eshel|publisher=Defense Update|access-date=2020-10-01|archivedate=2018-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308093549/http://defense-update.com/newscast/0407/analysis/analysis-190407.htm}}</ref> لاجسٹک انفراسٹرکچر دے نال ، شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے مشرقی لبنان د‏‏ی [[وادی بقاع|ویران بیکا وادی]] وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> اس کمانڈ نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے "حیدر یونٹ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> اس علاقے وچ حزب اللہ د‏‏ی کاروائیاں خاص طور اُتے [[بعلبک|بعلب دے]] قصبے دے آس پاس ني‏‏‏‏ں۔ [[دریائے لیطانی|دریائے لتانی دے]] شمال وچ ، نباتیہ ہائیٹس گروپ دے طویل فاصلے تک راکٹ ذخیرہ کردی اے تے دفاعی گہرائی فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ ایہ بظاہر بیروت کمانڈ دا اک حصہ نيں ، <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> جس دا صدر دفتر بیروت دے دہیہ وچ واقع اے ، تے ایہ کمانڈ اینڈ کنٹرول ، انٹلیجنس تے پروپیگنڈہ دے وی ذمہ دار ا‏‏ے۔ آخر کار ، گروپ دا آپریشنل کور اسرائیلی سرحد دے نیڑے لتانی دے جنوب وچ واقع اے ، جتھ‏ے وڈی تعداد وچ مختصر فاصلے والے راکٹ ، جنگجو تے قلعے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گروہ ، جسنو‏ں نصر اکائی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اپنی بیشتر لڑائیاں دیہات تو‏ں کرواندا اے ، لڑائی وی پہاڑی پینڈو علاقےآں وچ ہُندی ا‏‏ے۔ بحیرہ روم د‏‏ی چھوٹی کمانڈ ، جس دا کچھ ذرائع ذکر نئيں کردے نيں ، بیرون ملک مقیم مینڈک مین ، ساحلی نگرانی ، اینٹی شپ میزائل ، تے "بحری اثاثے"۔ <ref name="p346">Blanford, Nicholas. Warriors of God. (2011) p. 346</ref> 1982 تو‏ں 1992 تک ، حزب اللہ دا صدر دفتر وادی بیدا ميں واقع بالک شہر وچ واقع شیخ عبد اللہ بیرکس وچ سی۔ <ref name="wolf"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/hizbollah-leaves-lebanon-base-1535997.html|title=Hizbollah leaves Lebanon base|date=28 July 1992|publisher=}}</ref> == انفراسٹرکچر == حزب اللہ نے لبنان دے گنجان آباد علاقےآں وچ "وسیع ، جدید ، [اور] جامع فوجی انفراسٹرکچر تعمیر کيتا ا‏‏ے۔" <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> چونکہ حزب اللہ لبنان دے مقابلے وچ اسرائیلی فضائی برتری نو‏‏ں چیلنج نئيں کرسکدا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://warisboring.com/this-new-airstrip-could-be-home-to-hezbollah-s-drones-bdec97ff36a8|archiveurl=http://webarchive.loc.gov/all/20160817070028/https://warisboring.com/this-new-airstrip-could-be-home-to-hezbollah-s-drones-bdec97ff36a8|archivedate=17 August 2016|title=New Airstrip Could Be Home to Hezbollah's Drones|first=Adam|last=Rawnsley|date=25 April 2015|publisher=War Is Boring}}</ref> ایہ گروپ انتہائی وسندریقرت اے ، جس وچ کوئی بنیادی ڈھانچہ یا کشش ثقل نئيں اے ۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> پارٹی دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں بنیادی طور اُتے دو حصےآں اُتے مشتمل اے: پینڈو علاقےآں وچ خفیہ بنکراں دا اک جال جو اینٹی ٹینک ٹیماں جداں بھاری تربیت یافتہ جنگجوواں دے ذریعہ استعمال ہُندا اے ، تے مقامی باشندےآں تے تحفظ پسنداں دے زیر دفاع مضبوط دیہات ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="isopod"/> حزب اللہ اپنے ہتھیاراں دے دستخطےآں نو‏‏ں کم کرنے تے اسرائیلی فضائی حملےآں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی سخت دفاعی پوزیشن بنانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> حزب اللہ دے کچھ بنکر اقوام متحدہ دے مشاہدے د‏‏ی چوکیو‏ں یا اسرائیلی سرحد دے بالکل نیڑے واقع سن ، تے اس وچ وگدا ہويا پانی ، موٹا کنکریٹ تے ہفتےآں د‏‏ی رسد موجود سی۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> ایہ انفراسٹرکچر مبینہ طور اُتے 2003–2004 وچ تعمیر کيتا گیا سی تے اس د‏ی نگرانی حزب اللہ دے کمانڈر فواد شاکر نے د‏‏ی سی۔ <ref name="paris"/> [[فائل:Hezbollah Bunker in Mleeta, southern Lebanon.jpg|سجے|thumb| زیرزمین حزب اللہ جنگی کمرہ ، جو ہن اک میوزیم دا حصہ ا‏‏ے۔]] [[فائل:Hezbollah Outpost.jpg|thumb| 2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی سرحدی چوکيتی۔ ایہ گروپ ہن سرحدی چوکیو‏ں نو‏‏ں برقرار نئيں رکھدا اے کیونجے اوہ فضائی حملےآں دے ذریعے آسانی تو‏ں تباہ ہوگئے سن ۔]] 2006 وچ ، [[اسرائیلی فضائیہ|آئی اے ایف]] نے نیلی لائن اُتے گروپ د‏‏ی تمام 17 سرحدی مشاہدات‏ی پوسٹاں نو‏‏ں جلدی تو‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> ايس‏ے طرح ، اسرائیل نے جنوبی بیروت وچ اس گروپ دا نگہبانہ ہیڈ کوارٹر کمپلیکس ، جس وچ پندرہ منزلہ عمارتاں وی شامل نيں ، نو‏‏ں فضائی حملےآں دے نال مسمار کردتا۔ اس پیچیدہ نگرانی انتظامیہ ، رسد ، افرادی قوت ، تے انٹیلیجنس کم د‏‏ی نگرانی۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> اس دے نتیجے وچ ، اس دے بعد تو‏ں حزب اللہ زیادہ وینٹریکلائزڈ ہويا اے تے اس تو‏ں زیادہ بنیادی ڈھانچہ زیر زمین منتقل ہوگیا ا‏‏ے۔ اس تنظیم دا بیروت وچ ایرانی سفارت خانے دے تھلے اک مرکزی کمانڈ سنٹر ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref><ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://defense-update.com/analysis/lebanon_war_1.htm|title=Hezbollah's Intelligence War|first=David|last=Eshel|publisher=Defense Update|date=2007|access-date=2020-10-01|archivedate=2018-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180410014502/http://defense-update.com/analysis/lebanon_war_1.htm}}</ref> 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، حزب اللہ نے "دانشمندی دے نال میدان جنگ تیار کيتا" تے اپنی فوج نو‏‏ں اسرائیلی خطرہ دے مطابق بنایا۔ <ref name="thicc">Ralph Peters. ''Endless War: Middle-Eastern Islam Vs. Western Civilization'' (2016). p. 71</ref> جنوبی لبنان دا علاقہ محافظ دے لئی بہت سازگار اے ، تے حزب اللہ نے اس پیش گوئی وچ توسیع کردے ہوئے اس گل دا اندازہ لگایا کہ IDF کس طرح لڑے گا تے IDF د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ پیدا کرنے دے لئی درکار بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر یا حصول کريں گا۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> جس طرح حزب اللہ نے وڈی تعداد وچ بنکر تعمیر کیتے ، ايس‏ے طرح حزب اللہ نے وی اسلحہ ذخیرہ کيتا تے سویلین دیہات تے قصبےآں وچ انفراسٹرکچر بنایا۔ اس تو‏ں حزب اللہ نو‏‏ں جنوبی لبنان دے شہری تے پینڈو دونے علاقےآں تو‏ں لڑنے دا اہل بنایا گیا۔ جدو‏ں کہ جنوبی لبنان وچ شیعہ دیہات یکساں طور اُتے ہیڈ کوارٹر تے بنکراں دے نال مضبوط نيں ، حزب اللہ کم شہری حمایت حاصل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں [[مسیحی|عیسائی]] تے [[دروز|ڈروز]] پنڈ دے مضافات وچ کم کردی ا‏‏ے۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> پارٹی نے "شہری خطےآں دا مہارت تو‏ں استحصال کيتا" تے "غیر جنگجوواں دے قربت وچ مضبوط دفاعی قلعے منعقد کیتے۔" <ref name="frank">Hoffman, Frank G. (1st quarter 2009) ''Hybrid Warfare and Challenges''. JPQ Issue 52, National Defense University.</ref> حزب اللہ جنوبی لبنان وچ وڈی تعداد وچ غیر منقولہ جائداد د‏‏ی ملکیت دا مالک اے تے شہریاں دے گھراں وچ اسلحہ ذخیرہ کرنے دے بدلے وچ چھوٹا کرایہ پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/4534-israel-prepares-for-possible-hezbollah-naval-commando-attack/|title=Israel Prepares for Possible Hezbollah Naval Commando Attack|publisher=The Tower Magazine|date=February 7, 2017}}</ref> اوہ شہری مکانات تے عمارتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے لڑائی دے تھ‏‏اںو‏اں دے طور اُتے استعمال کردے نيں ، اس وجہ تو‏ں کہ "مکان تباہ ہوسکدا اے ، پنڈ نو‏‏ں تباہ کيتا جاسکدا اے ، لیکن وطن نني‏‏‏‏ں۔" ایہ گروپ مسیتاں ، اسکولاں ، اسپتالاں تے ہور محفوظ تھ‏‏اںو‏اں اُتے اسلحہ جمع کردا ا‏‏ے۔ === قدرت دے ذخائر === [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Entrance to Hezbollah Bunker.jpg|thumb| جنوبی لبنان وچ حزب اللہ دا اک بنکر ، جس وچ دروازے د‏‏ی حفاظت کرنے والا اک کنکریٹ بلاک ا‏‏ے۔]] اسرائیل نے حزب اللہ دے زیر زمین بنکراں ، بیرکاں ، کیچاں تے فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں دے وسیع نیٹ ورک نو‏‏ں ایہ ناں "فطرت دے ذخائر" دا ناں دے دتا اے جو جنوبی لبنان دے بوہت گھٹ آبادی والے پینڈو علاقےآں وچ واقع ا‏‏ے۔ حزب اللہ دے [[مبارزتی ہندسیات|جنگی انجینیئرز]] نے سن 2000 تو‏ں جنوبی لبنان وچ دفاعی طور اُتے فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں تے پوشیدہ ٹھکانے بنائے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ دے بنکراں دا چنگا دفاع اے ، دھماکے دے دروازے تے حفاظتی کیمرے نيں تے اسرائیلی فضائی حملےآں وچ گہری دفن ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> لانچنگ سائٹاں نو‏‏ں تلاش کرنا خاص طور اُتے چیلنجنگ دے نال ایہ قلعے وی اچھی طرح تو‏ں چھپائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref><ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> کچھ ٹیپیکل معاملات وچ ، بنکراں نو‏‏ں سیکڑاں فٹ زیر زمین دفن کيتا گیا ، جس وچ کئی فٹ ٹھوس تحفظ سی تے کافی کھانے تے رہائشی جگہ ہفتےآں تک بغیر کسی بدل دے چل پائے گی۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> حزب اللہ د‏‏ی کچھ سرنگاں ہزاراں میٹر لمبی ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی ذرائع دا کہنا اے کہ [[شمالی کوریا|شمالی کوریا دے]] استاداں نے 2004 وچ لبنان دا سفر کيتا سی تے حزب اللہ دے زیرزمین بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی نگرانی د‏‏ی سی۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> 2013 وچ ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اک وفاقی عدالت نے ایہ دریافت کيتا کہ شمالی کوریا نے حزب اللہ نو‏‏ں "جنوبی لبنان وچ زیر زمین فوجی تنصیبات ، سرنگاں ، بنکر ، ڈپو تے اسٹوریج د‏‏ی سہولیات دا اک وسیع نیٹ ورک" بنانے وچ "جدید اسلحہ ، ماہر د‏‏ی صلاح تے تعمیرا‏تی مدد" دی۔ <ref>''Kaplan v. Central Bank of the Islamic Republic of Iran'', 961 F. Supp. 2d 185, 193 D.D.C. 2013</ref> [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Missiles Found Aboard Francop (1).jpg|thumb| حزب اللہ دا پھڑیا گیا 122 ملی میٹر BM-21 گرڈ راکٹ۔]] چونکہ حزب اللہ د‏‏ی قلعہ بند سائٹاں تے زیر زمین سہولیات فضائی حملےآں دے خلاف مزاحم نيں ، لہذا انہاں نو‏ں زمینی ردعمل دے بغیر غیر موثر نئيں کيتا جاسکدا۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> اس دے نتیجے وچ ، حزب اللہ اسرائیلی زمینی فوج نو‏‏ں چیلنج کرنے دے لئی اپنے ہتھیاراں دے ذخیرے تے مضبوط تھ‏‏اںو‏اں دا استعمال کرسکدا ا‏‏ے۔ 2006 وچ ، سامان د‏‏ی تقسیم شدہ کیچاں نے جنگجوواں نو‏‏ں IAF د‏‏ی بازیابی دے باوجود روکنے دے لئی لڑنے دے لئی کافی دفعات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="fas.org1">{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf|title=Lebanon: The Israel-Hamas-Hezbollah Conflict|publisher=Congressional Research Service|editor-last=Sharp, Jeremy M.|date=September 15, 2006|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=February 21, 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190221063956/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf|url-status=dead}}</ref> اس گروہ دے پاس 2006 وچ 500–600 ہتھیاراں دے ذخیرے سن ۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref><ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> حزب اللہ دے کچھ یونٹاں نے IDF لائناں دے پِچھے تو‏ں وی اسرائیل اُتے راکٹ فائر کرنا جاری رکھیا۔ 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد ، حزب اللہ دریائے لٹانی دے جنوب وچ اپنے بنکرز تے "فطرت دے ذخائر" ترک کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> 2006 د‏‏ی جنگ حزب اللہ دے فوجی انفراسٹرکچر دے خطے وچ تبدیلی دا سبب بنی۔ جنگ تو‏ں پہلے ، حزب اللہ دریائے لٹانی دے جنوب وچ مرتکز سی ، جدو‏ں کہ جنگ دے بعد حزب اللہ دا دفاعی سامان زیادہ تر اس دے شمال وچ ا‏‏ے۔ <ref name="isopod"/> اپنے بیشتر بنکراں نو‏‏ں ترک کرنے دے باوجود ، اسرائیلی انٹیلیجنس دا کہنا اے کہ انہاں دے پاس "بہت اچھی ذہانت" اے ، لیکن اس دا ثبوت نئيں اے کہ حزب اللہ نے جنوبی لبنان دے یو این آئی ایف آئی ایل زون وچ بنکرز تے "زیر زمین شہر" بنائے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="wikileaks.org"/> === دفاعی سرنگاں === شمالی اسرائیل نو‏‏ں لبنانی علاقے تو‏ں تجاوز کر کئی سرنگاں د‏‏ی طرف تو‏ں پایا گیا [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئڈییف]] دے نتیجے دے طور اُتے دسمبر 2018 وچ آپریشن شمالی شیلڈ تے یونیفل دے بعد انہاں دے وجود د‏‏ی تصدیق کی.<ref name="jpostUNIFILconfirmation">{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/UN-peacekeeping-mission-in-Lebanon-confirm-Hezbollah-tunnels-crossed-border-with-Israel-574578|title=U.N. mission in Lebanon confirms Hezbollah tunnels crossed Israel border – Arab-Israeli Conflict – Jerusalem Post|website=www.jpost.com}}</ref> === لانچ سائٹاں === [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - IDF Forces Uncover Missiles in Lebanon.jpg|thumb| جنوبی لبنان وچ زیر زمین کتیوشا راکٹ لانچر ، گھنے برش تو‏ں چھلا ہويا۔]] حزب اللہ دے پاس پورے لبنان وچ اپنے راکٹاں دے لئی سیکڑاں لانچنگ سائٹس موجود نيں ، <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> 2006 وچ 200 تو‏ں 300 لانچنگ سائٹاں۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> سویلین مکانات تے بنکراں وچ اسپیئر راکٹ تے سامان اسٹور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="nytimes.com"/> زیادہ تر راکٹاں نو‏‏ں اک ٹیم دے ذریعہ اسٹوریج تو‏ں فائرنگ د‏‏ی پوزیشن وچ منتقل کيتا جاندا اے ، تے دوسری ٹیم نے فائر کيتا ا‏‏ے۔ حزب اللہ راکٹ ٹیماں نو‏‏ں اسرائیل اُتے راکٹ فائر برقرار رکھنے دے لئی مشن قسم د‏‏ی آسان ہدایات دتیاں گئیاں تے اوہ 2006 د‏‏ی جنگ دے عرصے تک اکثر آزادانہ طور اُتے کم کردیاں سن۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> {{Efn|But some say Hezbollah rocket teams were organically integrated with light infantry as part of combined arms.<ref name="LEAD" />}} حکمت عملی دے مطابق ، حزب اللہ نے کٹیوشا راکٹاں نو‏‏ں باقاعدگی دے نال باقاعدگی تو‏ں فائر کرنے وچ کامیاب کيتا ، جداں کہ انہاں نے منصوبہ بنایا سی ، تے انہاں د‏‏ی راکٹ ٹیماں دا عزم کيتا گیا سی تے اس وچ اچھی رسد سی۔ اُتے ، راکٹ اسرائیل اُتے زبردستی اسٹریٹجک اثر مرتب کرنے وچ ناکا‏م رہے ، تے جنگ ختم نئيں ہويا۔ حزب اللہ سیپرس جنگ وچ استعمال کرنے دے راکٹاں دے پیش بینی شدہ تے تیار لانچنگ عہدےآں د‏‏ی وڈی تعداد تعمیر کيتا اے .<ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> اک ککڈ عملہ جلدی تو‏ں راکٹاں نو‏‏ں پوزیشن وچ منتقل کردا اے تے انہاں نو‏ں تنہا یا کم تو‏ں کم لاجسٹک سپورٹ دے ذریعہ فائر کردا ا‏‏ے۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> کچھ راکٹ نیومیٹک لفٹاں دے نال زیر زمین چھپ جاندے نيں تاکہ انہاں نو‏‏ں اٹھایا جاسک‏‏ے تے فائر کيتا جاسک‏‏ے یا ٹرکاں تو‏ں لانچ کيتا جائے۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> اگرچہ اسرائیل لانچنگ دے منٹ دے اندر ہی لانچ سائٹ نو‏‏ں نشانہ بناسکدا اے ، لیکن IDF 2006 وچ عام طور اُتے استعمال تو‏ں پہلے لانچ سائٹ نو‏‏ں تباہ نئيں کرسکدا سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں راکٹ حملےآں د‏‏ی بارش نو‏‏ں روک نئيں سکدا سی۔ <ref name="fas.org1"/> {{Efn|"Given how numerous the rockets were, as well as the ease with which they could be transported, concealed and fired, stopping them was probably beyond the capabilities of any air force"<ref name="soar" />}} === مواصلات === [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Equipment Captured in Lebanon.jpg|سجے|thumb| حزب اللہ دے ممبر عام طور اُتے لو ٹیک ٹیک واکی ٹاکیز استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔]] حزب اللہ اک "بہترین ، متنوع ، تے سخت نشانہ بننے والا" <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> فوجی مواصلا‏تی نیٹ ورک چلاندا اے ، جسنو‏ں حزب اللہ دے رہنما [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] نے 2008 وچ "گروپ دا سب تو‏ں اہ‏م ہتھیار" قرار دتا سی۔ <ref name="stratfor.com"/> حکومت اس نیٹ ورک نو‏‏ں بند کرنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں 2008 دے لبنان تنازعہ دا سبب بنی ۔ اس نیٹ ورک وچ بنیادی طور اُتے ریشہ آپٹک کیبلز شامل نيں جو زیادہ تر یا تمام لبنان وچ پھیلا ہويا اے ، تانبے د‏‏ی تاراں تے بیروت وچ ویمکس تنصیب دے ذریعہ تکمیل شدہ ا‏‏ے۔ حزب اللہ دا کہنا اے کہ انہاں دے نیٹ ورک وچ تجارتی استعمال نئيں ہُندا اے ، عیسائی علاقےآں وچ داخل نئيں ہُندا اے تے اوہ انہاں دے اسلحہ خانے دا لازمی جزو ا‏‏ے۔ <ref name="auto26">{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/08BEIRUT523_a.html|title=Hizballah Goes Fiber Optic|date=16 April 2008|publisher=|first=Michele|last=Sison}}</ref> ایہ دعوے متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Communication Devices.jpg|thumb| حزب اللہ فیلڈ ٹیلیفون ۔]] حزب اللہ دے وائرڈ مواصلا‏تی نیٹ ورک دا آغاز اصل وچ [[بیروت]] تو‏ں [[وادی بقاع|وادی]] بقاع دے راستے اسرائیل-لبنان سرحد تک ہويا سی ، لیکن 2006 دے بعد تو‏ں حزب اللہ دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کوریج کرنے دے لئی اس وچ توسیع کيتی گئی اے ، سوائے شمالی لبنان دے کچھ حصےآں کے۔ <ref name="stratfor.com"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.intelligenceonline.com/government-intelligence/2012/05/10/hezbollah-on-the-line,101714060-art|title=Hezbollah on the line – Issue 664|last=|date=10 May 2012|publisher=Intelligence Online}}</ref> موجودہ سول لبنانی ٹیلی مواصلات دے بنیادی ڈھانچے دے نال نال زیادہ تر فائبر آپٹک کیبلز تیار کيتی گئیاں نيں ، اس نیٹ ورک وچ کچھ تانبے د‏‏ی تاراں تے اسٹینڈ لائنز وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ د‏‏ی زیر ملکیت "تقریبا ہر سہولیات تے عمارت" اس نیٹ ورک تو‏ں جڑ جاندی ا‏‏ے۔ اسرائیل دے نال 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، نیٹ ورک نے اسنو‏ں جام کرنے د‏‏ی اسرائیلی کوششاں کیخلاف مزاحمت د‏‏ی ، تے حزب اللہ نے تمام تنازعات وچ رابطےآں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> حزب اللہ دے جنگجو زیادہ تر کوڈ ٹیک واکی ٹاکی اُتے کوڈ ورڈز دا استعمال کردے ہوئے رابطے کردے سن ، جدو‏ں کہ کمانڈ پوسٹس تے بنکرس نو‏‏ں گروپ دے فائبر آپٹک نیٹ ورک دے ذریعہ منسلک کيتا جاندا سی۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> حزب اللہ اپنے لئے بانی کیریئراں نو‏‏ں استعمال کرنے تے اپنے سیلولر نیٹ ورکس نو‏‏ں چلانے دے لئی اپنے عمل نو‏‏ں انجام دینے دے لئی سیل فون اُتے بہت زیادہ انحصار کردا ا‏‏ے۔ بیکار اقدام دے طور اُتے محدود تعداد وچ اعلیٰ درجے دے تے اہ‏م اہلکار دے پاس سیٹلائٹ فون موجود نيں ۔ <ref name="stratfor.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/analysis/lebanon-hezbollahs-communication-network|title=Lebanon: Hezbollah's Communication Network|publisher=Stratfor}}</ref> 2006 دے بعد تو‏ں حزب اللہ دے مواصلا‏تی نیٹ ورک وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا اے ، تے فائبر آپٹک کیبلز اعلیٰ کمانڈراں دے گھراں نو‏‏ں بنکر تے ہیڈ کوارٹر تو‏ں جوڑ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ عام اہلکاراں نو‏‏ں صرف غیر محفوظ تانبے دے تار نیٹ ورک تک رسائی حاصل اے ، جس دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ صرف آرام دہ تے پرسکو‏ن گفتگو دے لئی استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ نے 1999 وچ IDF دے نال براہ راست رابطے نئيں کیتے سن ، <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> لیکن بظاہر اوہ 2009 وچ ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/09BEIRUT161_a.html|title=Lebanon: Hizballah Likely to Remain on the Defensive Absent Regional Imperative|last=|date=|publisher=}}</ref> === مائنز تے آئی ای ڈی === حزب اللہ دے پاس متعدد مائن فیلڈز نيں ، جو کدی کدی نظامی فائرنگ دے تھ‏‏اںو‏اں دے نال مل ک‏ے گھات لگاندے نيں تے بعض اوقات علاقے تو‏ں انکار دے ہتھیار دے طور اُتے استعمال ہُندے نيں ۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> حزب اللہ اسرائیلی چھاپےآں تو‏ں پختہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی حفاظت دے لئی بارودی سرنگاں دا وی استعمال کردا ا‏‏ے۔ <ref>Spencer C. Tucker and Priscilla Roberts, (2008) ''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History'', p. 680. {{آئی ایس بی این|978-1851098415}}</ref> اراکین سویلین گھراں تے گوداماں وچ اسپیئر مائنز اسٹور کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> حزب اللہ نے اسرائیلی حملے د‏‏ی پیش گوئی وچ جنوبی لبنان د‏‏ی بیشتر وڈی سڑکاں د‏‏ی کان کنی د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ اسرائیل پسپائی اختیار کرکے انہاں بارودی سرنگاں تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> اگرچہ حزب اللہ دے پاس متعدد مائن فیلڈز سن ، 2006 وچ آئی ڈی ایف آسانی تو‏ں انہاں سب نو‏‏ں نظرانداز کرنے وچ کامیاب سی ، تے پارٹی کدی کدائيں ہی مائن فیلڈز نو‏‏ں مربوط رکاوٹ دے دفاع وچ جوڑنے وچ کامیاب رہی۔ حزب اللہ دے ذریعہ استعمال ہونے والی بارودی سرنگاں وچ ایم 15 مائن تے ایم 18 کلیمور مائن شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="alamy.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.alamy.com/stock-photo/weapons-roberto-nistri.html|title=Weapons Roberto Nistri Stock Photos|last=Roberto Nistri|date=26 September 2011|publisher=Alamy}}</ref> حزب اللہ دے ذخیرے وچ بہتر ساختہ دھماکہ خیز آلات یا IED وی اک عام عنصر ني‏‏‏‏ں۔ ماضی وچ ، حزب اللہ دے ارکان اسرائیلی ٹینکاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی سیکڑاں کلو دھماکہ خیز مواد وڈے گڑھاں وچ دفن کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> == ہتھیار == حزب اللہ نو‏‏ں طویل عرصے تو‏ں خطے یا دنیا وچ اک بہترین مسلح غیر ریاستی اداکار وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے <ref name="wremb">Joint prepared statement of ambassador Jeffrey D. Feltman, Assistant Secretary of State for Near Eastern Affairs, and Ambassador Daniel Benjamin, coordinator for counterterrorism, Department of State, Washington, DC: Comments at a Congressional Hearing. ''Assessing the Strength of Hezbollah: Hearing Before the Subcommittee on Near Eastern and South and Central Asian Affairs of the Committee on Foreign Relations''. United States Senate One Hundred Eleventh Congress, Second Session. June 8, 2010. https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-111shrg62141/html/CHRG-111shrg62141.htm.</ref> تے اس دے ہتھیاراں دے معیار تے مقدار وچ <ref name="seinfeld"/> تن دہائیاں تو‏ں ودھ چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Worall">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]</ref> اسٹراٹفور نے اسنو‏ں "دنیا د‏‏ی سب تو‏ں بہتر لیس غیر ریاستی لڑائی قوت" دے طور اُتے بیان کيتا اے تے متعدد دوسرے ذرائع وی ايس‏ے طرح دے دعوے کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://worldview.stratfor.com/article/israels-next-war-hezbollah-will-be-worse-last|title=Israel's Next War With Hezbollah Will Be Worse Than the Last|last=|date=Nov 23, 2016|publisher=Stratfor}}</ref> اگرچہ اچھی طرح تو‏ں مسلح ، حزب اللہ ہوائی حملے نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م اے ، لہذا اس تنظیم نے تاریخی طور اُتے وڈے یا مہنگے ہتھیاراں دے نظام دے حصول تو‏ں باز آ گیا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ، حزب اللہ دے پاس اسرائیل تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی کافی ہتھیار نيں ، <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> تے اس دے پاس "جدید اعلیٰ شدت پسندی د‏‏ی جنگ" دا اسلحہ موجود ا‏‏ے۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> 2006 د‏‏ی لبنان جنگ وچ ، تنظیم نے بوہت سارے مختلف ہتھیاراں دا استعمال کيتا ، تے "حزب اللہ نے اپنے تمام ہتھیاراں دے نظام نو‏‏ں ہنر مند تے نظم و ضبط تو‏ں زیر تربیت ، برقرار ، تے استعمال کيتا۔" <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> عام طور اُتے ، ایہ عوامی طور اُتے معلوم نئيں اے کہ حزب اللہ دے پاس کيتا ہتھیار نيں تے کس مقدار وچ ، تے انہاں دے ہتھیاراں دے بارے وچ کیتے جانے والے بوہت سارے دعوے قیاس آرائیاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto9">Cordesman, A. H., Sullivan, G., & Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]</ref> خود حزب اللہ کدی وی انہاں دے ہتھیاراں تو‏ں متعلق مباحثہ نئيں کردا ا‏‏ے۔ <ref name="mideastshuffle.com">{{حوالہ ویب|url=https://mideastshuffle.com/2011/07/23/rupert-murdoch-and-hezbollahs-scuds/|title=Rupert Murdoch and Hezbollah's "Scuds"|date=23 July 2011|publisher=|last=Sharmine Narwani}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnas.org/blogs/abumuqawama/2011/11/special-abu-muqawama-qa-nick-blanford.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130309090703/http://www.cnas.org/blogs/abumuqawama/2011/11/special-abu-muqawama-qa-nick-blanford.html|archivedate=9 March 2013|title=Nick Blanford, Interview.|date=9 March 2013|publisher=Center for a New American Security}}</ref> ایرانی فوجی نظریہ ساز حزب اللہ دے لئی جدید اسلحہ سازی دے اثرات نو‏‏ں کم کردے ہوئے تجویز کردے نيں کہ فتح دے تعین دے لئی انسانی وسائل زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thearkenstone.blogspot.com/2014/03/translation-selected-writings-on-modern.html|title=ارکنستون: Translation – Selected Writings on Modern War Theory|first=Galen|last=Wright|date=17 March 2014|publisher=The Arkenstone (self-published)}}</ref> کچھ آزاد تجزیہ کار متفق نيں ، تجویز کردے نيں کہ اس گروہ د‏‏ی صلاحیتاں ، تدبیراں تے تنظیم اس دے پاس موجود اسلحہ سازی تو‏ں زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> حزب اللہ دا ہتھیار انہاں د‏‏ی مجموعی طاقت دا صرف اک جزو اے تے انھاں فوجی حکمت عملی دے اشارے دے طور اُتے نئيں دیکھیا جانا چاہیدا۔ <ref>Stephen Keith Mulhern, An Analysis Of Hezbollah's Use of Irregular Warfare</ref> 2006 دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ د‏‏ی فوجی خریداری وچ اضافہ ہويا حد تے درستگی دے نال ہوائی دفاعی نظام تے سطح تو‏ں سطح دے راکٹاں اُتے توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> توقع کيتی جاندی اے کہ حزب اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں مستقب‏‏ل وچ عین مطابق ہڑتال د‏‏ی صلاحیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/FOID/Reading%20Room/Other/Litigation%20Release%20-%20The%20Likely%20Course%20of%20the%20Revolution%20in%20Military%20Affairs%20201012.pdf|title=The Likely Future Course of the Revolution in Military Affairs|last=Center for Strategic and Budgetary Assessments.|date=December 2010|publisher=|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222075651/https://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/FOID/Reading%20Room/Other/Litigation%20Release%20-%20The%20Likely%20Course%20of%20the%20Revolution%20in%20Military%20Affairs%20201012.pdf}}</ref> اگست 2019 وچ ، مبینہ طور اُتے اسرائیلی ڈرونز نے بیروت وچ اک فیکٹری نو‏‏ں تباہ کردتا جس وچ حزب اللہ دے لئی طویل فاصلے تک صحت تو‏ں متعلق میزائل تیار کرنے دا ذمہ دار سی۔ پارٹی "ان علاقےآں وچ جتھ‏ے روايتی طور اُتے حرمت پایا اے " ، امریکی افواج اُتے حملہ کرنے د‏‏ی صلاحیتاں تے آپریشنل تصورات نو‏‏ں وی فروغ دینے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref>Center for Strategic and Budgetary Assessments, ''Thinking About the U.S. Military's Next-Generation UAS Force: Final Report''. Prepared for the Office of Net Assessment Office of the Secretary of Defense.</ref> === چھوٹے ہتھیار === {| style="width:100%;" ! style="width:13%;" |Model ! style="width:15%;" |Type ! style="width:13%;" |Quantity ! style="width:7%;" |Acquired ! style="width:10%;" |Origin !Notes |- |Browning Hi-Power |handgun |small amounts |various |Belgium |<ref name="l">Levitt, Mathew. Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God (2015) p. 390 {{آئی ایس بی این|978-1626162013}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1626162013|978-1626162013]]</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |Glock |handgun |small amounts | |Austria | Possibly Glock 22 variant. |- |H&amp;amp;K MP5 |Submachine gun |rare | |Germany |used in training and by Nasrallah's bodyguards. |- style="background:#efefef; color:black" |[[اے۔کے 47|AK-47]] |Assault rifle |common |various |USSR |Standard issue, in use since the 1980s. often equipped with GP-30 grenade launchers from Syria.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/reportsfeatures/566310-benefiting-from-bourj-barajneh|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107000237/https://now.mmedia.me/lb/en/reportsfeatures/566310-benefiting-from-bourj-barajneh|archivedate=January 7, 2016|title=Benefiting from Bourj Barajneh|first=Nicholas|last=Blanford|date=December 16, 2015|publisher=}}</ref> |- |AKM |Assault rifle |common | |USSR |esp. AKMS variant. |- style="background:#efefef; color:black" |[[ایم 16|M16]] |Assault rifle | |various |United States |Standard issue. Hezbollah uses American made rifles, Norinco CQs, and Iranian-made Sayyad 5.56 clones.<ref name="washingtoninstitute.org"/> In use since the 1980s. |- |M4 |Assault rifle |uncommon |various |United States |Used in 2006 war<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/97224678|title=A masked Hezbollah fighter stands with an M-4 rifle that he says was...|last=Michael Appleton|date=August 14, 2006|publisher=NY Daily News Archive via Getty Images}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/82717389|title=Shia School girls stand in front of an exhibit of captured Israeli...|last=Kaveh Kazemi|date=August 27, 2008|publisher=Getty Images}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |AKS-74U |Carbine assault rifle |rare | |USSR |<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/82368040|title=A supporter of the Lebanese Shiite Muslim Hezbollah movement displays...|last=Mahmoud Zayat/AFP/Getty Images|date=August 15, 2008|publisher=Getty Images}}</ref> |- |[[جی تھری|H&K G3]] |battle rifle | | |West Germany |used in training.<ref name="live">Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1443875523|978-1443875523]]</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |PK machine gun |General machine gun |common | |USSR |Standard issue, often PKS variant |- |shotguns |shotgun |common | |various |<ref name="gettyimages.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/72863559|title=Israeli soldiers display weapons of Hezbollah guerillas killed in...|last=Shaul Schwarz|date=July 26, 2006|publisher=Getty Images}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |Dragunov sniper rifle |sniper rifle |hundreds?<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.765158|title=Eyeing Northern Front, Israeli Army Sets Up 'Hezbollah Units'|first=Gili|last=Cohen|date=26 December 2017|publisher=}}</ref> | |USSR |standard weapon for sniper units<ref>{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/war-is-boring/syria-strike-will-be-pretty-useless-against-assads-foreign-legion-bdd950a95998|title=Syria Strike Will Be Pretty Useless Against Assad's Foreign Legion|first=Robert|last=Beckhusen|date=6 September 2013|publisher=War is Boring}}</ref> |- |Steyr SSG 69 |sniper rifle | | |Austria |Supposedly being replaced by S&amp;amp;T Motiv K14. |- style="background:#efefef; color:black" |Steyr HS .50 |anti-material rifle |unclear<ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2013/12/24/hizballah-cavalcade-khameneis-cannon-50-caliber-anti-material-rifles-shia-fighters-in-syria/|title=Hizballah Cavalcade: Khamenei's Cannon: .50 Caliber Anti-Material Rifles & Shia Fighters in Syria|first=Phillip|last=Smyth|date=24 December 2013|publisher=Jihadology}}</ref> |Iran |Austria |whether Hezbollah has OEM Austrian-made weapons or Iranian-made Sayyad-2 clones is unclear.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://spioenkop.blogspot.com/2013/04/syria-and-her-hs50s.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211102237/http://spioenkop.blogspot.com/2013/04/syria-and-her-hs50s.html|archivedate=11 December 2013|title=Oryx Blog: Syria and her HS.50's|last=Oryx|date=27 April 2013|publisher=}}</ref><ref>John L. Plaster, The History of Sniping and Sharpshooting (2008) {{آئی ایس بی این|978-1581606324}}</ref> In use since at least 2012.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://yalibnan.com/2012/04/08/mp-geagea-slams-hezbollah-mp-remarks-over-husbands-incident/|title=MP Geagea slams Hezbollah MP remarks over husband's incident|last=|website=yalibnan.com|date=April 8, 2012}}</ref> |- |Barrett M82 |anti-materiel rifle |very limited if any | |United States |unconfirmed |- style="background:#efefef; color:black" |DShK |heavy machine gun | | |USSR |<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/hezbollah-fighter-mans-a-dshk-heavy-machine-gun-on-the-news-photo/474113334|title=A Hezbollah fighter mans a DShK heavy machine gun on the Lebanese side of the Qalamun mountains on the border with Syria on May 20, 2015|last=Joseph Eid|date=May 20, 2015|publisher=Getty Images|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=December 26, 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191226043605/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/hezbollah-fighter-mans-a-dshk-heavy-machine-gun-on-the-news-photo/474113334|url-status=dead}}</ref> Mostly DShKM variant. |- |KPV |Heavy machine gun | | |USSR |<ref name="mili"/> |- style="background:#efefef; color:black" |M2 Browning |Heavy machine gun |common | |United States |standard weapon |} [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Weaponry Captured During Second Lebanon War.jpg|thumb| 2006 د‏‏ی جنگ وچ حزب اللہ دے ہتھیاراں دا قبضہ ہويا۔ حزب اللہ د‏‏ی زیادہ تر بندوقاں اے دے 47 رائفل ني‏‏‏‏ں۔]] حزب اللہ دے جنگجوواں نو‏‏ں ایم 16 تے اے دے 47 رائفل دے درمیان انتخاب کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ <ref name="p118">Blanford, Nicholas. Warriors of God. (2011) p. 118</ref> زیادہ تر جنگجو اے دے 47 دا انتخاب کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="live">Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1443875523|978-1443875523]]</ref><ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> کچھ جنگجو ایم 4 رائفل وی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اک غیر روايتی لڑائی فورس دے طور اُتے اس خطے وچ سرگرم عمل اے جتھ‏ے بہت سارے ہتھیار پھیل چکے نيں ، حزب اللہ جنگجوواں دے لئی دوسرے چھوٹے ہتھیاراں ، جداں آر پی دے مشین گنز <ref>Nitsana Darshan-Leitner, Samuel M. Katz, ''Harpoon: Inside the Covert War Against Terrorism's Money Masters'' {{آئی ایس بی این|978-0316399050}}</ref> تے ایف این میگ مشین گناں دا استعمال کرنا کوئی معمولی گل نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.flickr.com/photos/idfonline/4365062581/|title=Hezbollah Weaponry Captured in Lebanon|last=|date=August 7, 2006|publisher=Israel Defense Forces}}</ref> پارٹی دے پاس وڈی تعداد وچ آتشاں اسلحہ د‏‏ی مالک ا‏‏ے۔ 2006 وچ ، جدو‏ں حزب اللہ دے پاس تقریبا 3000 جنگجو سن ، IDF انٹلیجنس نے اندازہ لگایا سی کہ حزب اللہ دے پاس گھٹ تو‏ں گھٹ سیکڑاں ہزار رائفلیاں سن۔ <ref name="auto9">Cordesman, A. H., Sullivan, G., & Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]</ref> امریکا وچ بار بار سینکڑاں ، ہزاراں ، <ref name="politico.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.com/interactives/2017/obama-hezbollah-drug-trafficking-investigation/|title=The secret backstory of how Obama let Hezbollah off the hook|last=Josh Meyer|date=2017|publisher=Politico}}</ref> یا دسیاں ہزاراں ایم 4 حملہ رائفلز د‏‏ی خریداری دے منصوبےآں دے لئی حزب اللہ دے ایجنٹاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، حزب اللہ دے ممبراں نو‏‏ں امریکا وچ ایم200 سنائپر رائفلز تے ہزاراں گلاک ہینڈ گن خریدنے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.justice.gov/usao-edny/pr/two-hezbollah-associates-arrested-charges-conspiring-launder-narcotics-proceeds-and|title=Two Hezbollah Associates Arrested On Charges Of Conspiring To Launder Narcotics Proceeds And International Arms Trafficking|website=www.justice.gov|date=October 9, 2015}}</ref> عام طور اُتے ، اس گروپ نو‏‏ں پیدل چلنے والے سامان د‏‏ی کسی وی خاص قلت دا سامنا نئيں کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، حزب اللہ دے جنگجو لبنانی خانہ جنگی دے ہتھیاراں تو‏ں لیس سن : اے دے 47 ، ایم 16 ، ایچ اینڈ دے جی تھری ، تے ایف این ایف ایل رائفلز۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/542362942|title=A row of Hezbollah militants armed with rifles|publisher=Getty Images|date=July 24, 1987|first=Maher|last=Attar}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/81162451|title=Hezbollah's automatic weapons rest in front of a mural of the Iranian...|publisher=Getty Images|date=June 17, 1986|last=Kaveh Kazemi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/81162449|title=Al–Quds Day|publisher=Getty Images|date=June 15, 1986|last=Kaveh Kazemi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/101874687|title=Hezbollah Building|publisher=Getty Images|last=Kaveh Kazemi}}</ref> === اینٹی ٹینک === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" |Model ! style="width:10%;" |Type ! style="width:13%;" |Quantity ! style="width:10%;" |Acquired ! style="width:10%;" |Origin !Notes |- |[[آر پی جی - 7|RPG-7]] |RPG |very common |various |USSR |standard issue, includes Iranian clones<ref name="ReferenceC">{{حوالہ ویب|url=http://www.jinsa.org/articles/articles.html/function/view/categoryid/158/documentid/3504/history/3%2C2360%2C655%2C158%2C3504|title=Hezbollah, Already a Capable Military Force, Makes Full Use of Civilian Shields and Media Manipulation|date=7 January 2008|publisher=JINSA Online|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080107090241/http://www.jinsa.org/articles/articles.html/function/view/categoryid/158/documentid/3504/history/3%2C2360%2C655%2C158%2C3504|archivedate=7 January 2008}}</ref> and Iranian made PG-7-AT "Nader" warheads. |- style="background:#efefef; color:black" |M72 LAW |anti-tank rocket | | |United States |<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.flickr.com/photos/idfonline/4367576700/|title=Hezbollah Rockets Found in Itron|last=Israel Defense Forces|date=August 4, 2006|publisher=Flickr}}</ref> |- |[[آر پی جی – 29|RPG-29]] |RPG | |Syria |USSR |<ref name="defense-update.com"/> First used in November 2005.<ref name="divine">William M. Arkin, ''Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War'' (2007) pp. 36–37 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1585661688|978-1585661688]]</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |RPG-30 |RPG | |Syria |Russia |possession unconfirmed<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=3265|title=Report: Russia gave Hezbollah advanced anti-tank missiles|publisher=Israel Hayom|date=February 26, 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://jssnews.com/2012/02/27/des-missiles-rpg-30-russes-dans-les-mains-du-hezbollah/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914220250/https://jssnews.com/2012/02/27/des-missiles-rpg-30-russes-dans-les-mains-du-hezbollah/|archivedate=14 September 2017|title=Des missiles RPG-30 russes dans les mains du Hezbollah ?|publisher=JSSNews|date=27 February 2012|first=Amos|last=Lerah|language=French}}</ref> |- |Saegre 2 |ATGM | |Iran |Iran |Iranian M47 Dragon clone, used in 2006 war<ref name="archive.org2">{{حوالہ ویب|url=http://www.ocnus.net/cgi-bin/exec/view.cgi?archive=100&num=25670&printer=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726120546/http://www.ocnus.net/cgi-bin/exec/view.cgi?archive=100&num=25670&printer=1|archivedate=26 July 2011|title=Arab States Eye Better Spec Ops, Missiles|last=Riad Kahwaji|date=26 July 2011|publisher=Defense News}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |AT-3 Sagger |ATGM |500+ |Iran |USSR |<ref name="smallarmssurvey.org1">{{حوالہ ویب|url=http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/H-Research_Notes/SAS-Research-Note-31.pdf|title=Armed Actor Research Notes: ''Armed Groups' Holding of Guided Light Weapons''. Number 31, June 2013.|publisher=Small Arms Survey|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313111528/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/H-Research_Notes/SAS-Research-Note-31.pdf}}</ref> Most common Hezbollah ATGM. First used in 1992. |- |Raad |ATGM | |Iran |USSR |Iranian Malyutka clone.<ref name="smallarmssurvey.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/A-Yearbook/2008/en/Small-Arms-Survey-2008-Chapter-01-EN.pdf|title=Small Arms Survey 2008 Chapter 1: Light Weapons|publisher=Small Arms Survey|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201023121549/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/A-Yearbook/2008/en/Small-Arms-Survey-2008-Chapter-01-EN.pdf}}</ref> Hezbollah has RAAD, SACLOS I-RAAD and SACLOS tandem-warhead I-RAAD-T variants.<ref name="echo">Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |9K111 Fagot |ATGM |hundreds (2006 est.)<ref name="monster">SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament and International Security p. 409-411 {{آئی ایس بی این|9780199230211}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780199230211|9780199230211]]</ref> |Iran and Syria |USSR | Acquired 1995, first use in 1997. |- |9M113 Konkurs |ATGM |hundreds (2006 est.) |Iran and Syria |USSR |<ref name="archive.org">Iran Replenishes Hizbullah's Arms Inventory, Jane's Defence Weekly, Jan. 3, 2007. Jane's Information Group.</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |Towsan-1 |ATGM | |Iran |Iran |Iranian Konkurs clone<ref name="armstrade.sipri.org"/> |- |9K115-2 Metis-M |ATGM |hundreds (2006 est.) |Syria |USSR | |- style="background:#efefef; color:black" |[[کورنٹ میزائل|9M133 Kornet]] |ATGM |hundreds (2006 est.) |Syria{{Efn|Syria has undoubtedly supplied Kornet missiles to Syria; Hezbollah claims that they have received Kornet missiles from Russia directly<ref name="thedailybeast.com" /> and Iran produces a reverse engineered clone called the "Dehlaviyeh" missile.}} |Russia | Hezbollah's most powerful anti-tank weapon.<ref name="isopod">{{حوالہ ویب|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/08_hizballah_israel.pdf|title=Analysis Paper Number 24, August 2011. The Next War: How Another Conflict Between Hizballah and Israel Could Look and How Both Sides are Preparing For It|first=Bilal Y.|last=Saab|first2=Nicholas|last2=Blanford|date=August 2011|publisher=The Saban Center for Middle East Policy at Brookings}}</ref> |- |BGM-71 TOW |ATGM |unknown |unknown |United States |from Iran,<ref name="danger">Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780833045546|9780833045546]] pages 95-96</ref> perhaps pre-revolution or Iran-Contra.<ref>Hala Jaber, Hezbollah: Born with a Vengeance. (1997) {{آئی ایس بی این|978-0231108348}} p.122</ref> Built in the 1970s, "unstable".<ref name="page">{{حوالہ ویب|url=https://www.strategypage.com/htmw/htarm/20080827.aspx|title=Armor: Hapless Hezbollah ATGMs Revealed|publisher=StrategyPage.com}}</ref> Used with night sights. Acquired 1997. |- style="background:#efefef; color:black" |Toophan |ATGM |unknown |Iran |Iran |Iranian TOW clone acquired prior to 2002.<ref>Jane's Missiles and Rockets (2002)</ref> Used in 2006 war and Syria. |- |MILAN |ATGM |few |Syria and black market |France | |- style="background:#efefef; color:black" |M40 |Recoilless rifle |more than in 2006 | |United States |about 30,000 rounds of ammunition in 2008<ref name="defenddemocracy.org"/> Includes Iranian made clones. |- |Type 56 recoilless rifle |recoilless rifle |not in service. |Lebanese Civil War |China |probably no longer in use<ref name="mili"/> |- style="background:#efefef; color:black" |SPG-9 |recoilless rifle |more than in 2006 | |USSR | |- |B-10 recoilless rifle |recoilless rifle | |Lebanese Civil War |USSR |East German BRG82 copy, probably no longer in use<ref name="alamy.com"/> |- style="background:#efefef; color:black" |M67 recoilless rifle |recoilless rifle |not in service. |Lebanese Civil War |United States |probably no longer in use |- |} [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Munitions Found in Underground Bunker.jpg|thumb| اک M40 ریکولیس رائفل دے ل 10 106 ملی میٹر د‏‏یاں گولیاں۔]] عام طور اُتے ، حزب اللہ دے پاس کسی وی غیر سرکاری ریاستی طاقت دا سب تو‏ں جدید تے متعدد اینٹی ٹینک ہتھیار اے ، جدو‏ں کہ عام ریاست تو‏ں کم جدید ہتھیار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ عام طور اُتے نسبتا جدید ترین اینٹی ٹینک میزائل رکھنے تے مہارت دے نال انہاں دا استعمال کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پارٹی د‏‏ی اینٹی ٹینک ہتھیاراں د‏‏ی انہاں د‏‏ی اک خصوصیت ا‏‏ے۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> حزب اللہ دے اینٹی ٹینک ہتھیاراں وچ انہاں دے ہتھیاراں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ دستاویزی دستاویزات شامل نيں ، لیکن حالے وی اس بارے وچ قطعی طور اُتے اختلاف رائے موجود اے کہ انہاں دے قبضے وچ کیہڑا ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ نے مبینہ طور اُتے 2006 د‏‏ی جنگ وچ اک تو‏ں زیادہ اے ٹی جی ایم وچ 500 تو‏ں زیادہ دا استعمال کيتا <ref name="auto11">Anthony H. Cordesman with George Sullivan and William D. Sullivan. Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War. (2007) p. 108</ref> تے اس د‏ی مجموعی تعداد ہزاراں وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4343662,00.html|title=Hezbollah's strategy: Rockets on Tel Aviv, raids on Galilee|publisher=Ynetnews|date=February 11, 2013|first=Ron|last=Ben-Yishai}}</ref> اک امریکی تھنک ٹینک دے مطابق ، حزب اللہ نے اپنے اے ٹی جی ایم نو‏‏ں "تاکتیکی مہارت" تے کچھ تکنیکی غلطیاں دے نال استعمال کيتا۔ حزب اللہ دا اینٹی ٹینک ہتھیاراں دا استعمال اکثر بہت کامیاب سمجھیا جاندا اے ، اس گروپ نے اینٹی ٹینک ہتھیاراں تو‏ں اسرائیلی ٹینکاں نو‏‏ں نشانہ بنانے ، عمارتاں نو‏‏ں نشانہ بنانے تے عمارتاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی استعمال کيتا۔ 2006 د‏‏ی جنگ وچ زیادہ تر اسرائیلی ہلاکتاں اینٹی ٹینک ہتھیاراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ مذکورہ بالا مقدار دے علاوہ ، حزب اللہ نو‏‏ں ایران تے شام تو‏ں غیر اطلاع شدہ اسلحہ د‏‏ی بہت ساریاں ترسیلاں موصول ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="defenddemocracy.org"/> [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Missiles Found Aboard Francop.jpg|thumb| 106 ہزار &nbsp; ملی میٹر M40 راؤنڈ IDF دے ذریعہ قبضہ کيتا گیا۔]] اس دے علاوہ ، حزب اللہ نے 2006 د‏‏ی جنگ وچ اک واحد ورکنگ اسرائیلی اسپائک-ایم آر "گِل" اے ٹی جی ایم تے لانچر نو‏‏ں وی اپنی گرفت وچ لیا۔ <ref>Isby, David C., ''Hizbullah Captures Gill ATGM,'' Jane's Missiles and Rockets, January 1, 2007.</ref> === فضائی دفاعی === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" | ماڈل ! style="width:20%;" | قسم ! style="width:13%;" | مقدار ! style="width:7%;" | حاصل کيتا ! style="width:15%;" | اصل ! نوٹ |- style="background:#efefef; color:black" | AZP S-60 | اینٹی ایرکرافٹ گن | چھوٹی تعداد | لبنان | یو ایس ایس آر | 2002 یا اس تو‏ں پہلے دا حصول |- | زیڈ یو 23-2 | اینٹی ایرکرافٹ گن | | | یو ایس ایس آر | <ref name="mili"/> |- style="background:#efefef; color:black" | 55 35 ٹائپ کرن <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwCEg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> ملی میٹر بندوق | اینٹی ایرکرافٹ گن | | لبنانی خانہ جنگی | چین | شاید ہن استعمال وچ نئيں اے |- | ZSU-23-4 | خود تو‏ں چلنے والا اینٹی ایرکرافٹ ہتھیار | غیر واضح | | یو ایس ایس آر | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/assorted-anti-aircraft-artillery/|title=Assorted Anti-Aircraft Artillery|date=10 December 2013|website=militaryedge.org|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725045051/https://militaryedge.org/armaments/assorted-anti-aircraft-artillery/}}</ref><ref name="washingtoninstitute.org"/> |- style="background:#efefef; color:black" | زیڈ پی یو | اینٹی ایرکرافٹ گن | غیر واضح | | یو ایس ایس آر | ZPU-1 تے ZPU-2 مختلف حالتاں |- | KS-12A | اینٹی ایرکرافٹ گن | چھوٹی تعداد | لبنانی خانہ جنگی | یو ایس ایس آر | 85 دتا &nbsp; ملی میٹر WWII دور اینٹی ایرکرافٹ گن <ref name="wordpress.com"/> |- style="background:#efefef; color:black" | دے ایس ۔19 | اینٹی ایرکرافٹ گن | چھوٹی تعداد | لبنانی خانہ جنگی | یو ایس ایس آر | ٹرک اُتے سوار تے توپ خانے دے طور اُتے استعمال ہُندا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/Objekt432Y/status/904058165402132480|title=Hezbollah self-propelled 100&nbsp;mm KS-19. The chassis is a peculiar Volvo FH produced under license by SETCAR in Tunisia. Syria-Lebanon border.|last=zooper|publisher=twitter|date=2 September 2017}}</ref> |- | ZSU-57-2 | خود تو‏ں چلنے والی اینٹی ایرکرافٹ گن | چھوٹی تعداد | | یو ایس ایس آر | |- style="background:#efefef; color:black" | SA-7 | مین پیڈس | غیر واضح {{Efn|estimates for Hezbollah's quantity of SA-7 missiles range from "few"<ref name="monster" /> to at least 100<ref name="armstrade.sipri.org" /> to an "enormous supply."<ref name="auto13">Dr. Robbie Sabel, Hezbollah. Israel. Lebanon and the Law of Armed Conflict, University of Pittsburgh School of Law: Jurist Legal News and Research, July 25, 2006, http://www.jurist.org/forum/2006/07/hezbollah-israel-lebanon-and-law-of.php</ref>}} | ایران | یو ایس ایس آر | <ref name="smallarmssurvey.org"/><ref name="armstrade.sipri.org"/><ref name="sams">{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/assorted-samsmissile-defense/|title=Assorted SAMs|date=13 December 2013|publisher=Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725050644/https://militaryedge.org/armaments/assorted-samsmissile-defense/}}</ref><ref name="archive.org">Iran Replenishes Hizbullah's Arms Inventory, Jane's Defence Weekly, Jan. 3, 2007. Jane's Information Group.</ref><ref name="smallarmssurvey.org1"/> 1991 وچ حاصل ہويا۔ <ref>Hala Jaber, Hezbollah: Born with a Vengeance. (1997) {{آئی ایس بی این|978-0231108348}} p. 80</ref><ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> حزب اللہ د‏‏ی SA-7 تے SA-7b قسماں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ghost">Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0313380884|978-0313380884]]</ref> SA-7 د‏‏ی حد 3200 اے &nbsp; ایم ، تے SA-7B د‏‏ی حد 4200 اے &nbsp; م |- | SA-14 | مین پیڈس | کچھ (2006 ایسٹ ) <ref name="monster">SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament and International Security p. 409-411 {{آئی ایس بی این|9780199230211}}</ref> | ایران | یو ایس ایس آر | مبینہ طور اُتے لڑائی وچ فائر کيتا گیا۔ SA-14 د‏‏ی حد 4100 اے &nbsp; م |- style="background:#efefef; color:black" | [[9K38 ایگلا میزائل|SA-16]] | مین پیڈس | کچھ (2006 ایسٹ ) | ایران | یو ایس ایس آر | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://defense-watch.com/2017/04/20/hezbolla-fighter-spotted-sa-16-manpad-lebanon/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421194455/http://defense-watch.com/2017/04/20/hezbolla-fighter-spotted-sa-16-manpad-lebanon/|archivedate=2017-04-21|title=Hezbolla fighter spotted with SA-16 MANPAD in Lebanon|website=defense-watch.com}}</ref> SA-16 د‏‏ی حد 5200 اے &nbsp; م |- | کیو ڈبلیو 1 وینگارڈ | مین پیڈس | درجن | شام | چین | کیو ڈبلیو -1 وانگوارڈ د‏‏ی حد 5000 اے &nbsp; م |- style="background:#efefef; color:black" | میسھاگ ۔1 | مین پیڈس | | ایران | ایران | ایرانی QW-1 مختلف قسم ، <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> 2006 د‏‏ی جنگ دے دوران یا اس دے بعد فراہ‏م کيتی گئی <ref name="auto9">Cordesman, A. H., Sullivan, G., & Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]</ref> میساگ 1 د‏‏ی حد 5000 اے &nbsp; م |- |} [[فائل:Hezbollah ZU-23-2 anti-aircraft gun.jpg|thumb| حزب اللہ ZU-23-2 اینٹی ایرکرافٹ گن۔]] عام طور اُتے ، حزب اللہ د‏‏ی فضائی دفاع دے لئی صلاحیت کم ا‏‏ے۔ حزب اللہ عام طور اُتے انہاں دے جدید اسلحہ سازی دا انکشاف نئيں کردا اے تے نہ ہی اس اُتے تبادلہ خیال کردا اے ، تے اس گروہ دے پاس صرف وڈی ، متروک اینٹی ایرکرافٹ گن تے چھوٹی ، سستی مینپڈس میزائل رکھنے د‏‏ی تصدیق ا‏‏ے۔ حزب اللہ دا اصل دشمن اسرائیل اے ، تے اسرائیل د‏‏ی فضائیہ پورے خطے وچ سب تو‏ں زیادہ قابل اے ، جو حزب اللہ د‏‏ی محدود صلاحیت تو‏ں کدرے زیادہ مماثلت رکھدی ا‏‏ے۔ اسرائیل پورے اسرائیل تے لبنان اُتے فضائی بالادستی نو‏‏ں برقرار رکھدا اے تے سن 1982 وچ تنازعہ دے آغاز تو‏ں ہی ایسا کر رہیا ا‏‏ے۔ حزب اللہ لبنان وچ جاری اسرائیلی اوور لائٹ نو‏‏ں آئی ایس آر مقاصد دے لئی روکنے وچ ناکا‏م رہیا اے یا فوجی مہماں دے دوران اسرائیل دے فضائی حملےآں د‏‏ی اعلیٰ شرحاں وچ رکاوٹ نئيں ا‏‏ے۔ پر ، حزب اللہ د‏‏ی فراہمی شام تے ایران دے ذریعہ کيتی جاندی اے ، انہاں دونے وچ بہت زیادہ قابل ہتھیار ہُندے نيں ، جنہاں وچ وڈے ٹرک اُتے سوار ہويا دفاعی نظام شامل ني‏‏‏‏ں۔ کئی دہائیاں تو‏ں ، حزب اللہ د‏‏ی بہت ساریاں افوانيں آرہیاں نيں کہ مختلف جدید نظاماں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی جارہی اے ، جنہاں وچو‏ں کسی د‏‏ی وی تصدیق نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، حزب اللہ دے فضائی دفاع نو‏‏ں عام طور اُتے ناقص سمجھیا جاندا اے ، لیکن انہاں دے پاس موجود اسلحہ دے بارے وچ وی بے حد بے یقینی تے اختلاف رائے پایا جاندا ا‏‏ے۔ 2008 وچ ، اسرائیلی دفاعی انٹلیجنس نے اس گل دا اندازہ کيتا کہ "حزب اللہ دے طیارہ شکن اسلحہ اسرائیلی ہیلی کاپٹراں یا بغیر پائلٹ د‏‏ی فضائی گاڑیاں (یو اے وی کے) نو‏‏ں مار سکدا اے ، لیکن حالے تک طیارہ بردار نني‏‏‏‏ں۔" <ref name="wikileaks.org">{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/08TELAVIV2247_a.html|title=U.s./Is Dialogue on Lebanon: Support Moderates, but Disagreement Over How|last=|date=|publisher=}}</ref> اس گروپ د‏‏ی اینٹی ایرکرافٹ گناں کئی دہائیاں دے بعد متروک نيں تے اوہ اسرائیلی جدید ہیلی کاپٹراں دے خلاف مکمل طور اُتے غیر موثر نيں ، لہذا انہاں نو‏ں اسرائیل <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> تے شام وچ باغیاں دے خلاف زمینی حملہ آرٹلری دے طور اُتے تعینات کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="auto10"/><ref name="wordpress.com"/> مہارت دے معاملے وچ ، حزب اللہ دا 2006 وچ مین پیڈس دا استعمال عراقی باغیاں دے مقابلے وچ اک ہی وقت وچ ايس‏ے طرح دے آلات دے نال کم کرنے وچ کم کامیاب رہیا سی۔ 18 سالاں د‏‏ی شورش دے دوران ، حزب اللہ نے صرف اک اسرائیلی ہیلی کاپٹر نو‏‏ں گولی مار دی۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> 2006 د‏‏ی جنگ دے دوران اسرائیل حزب اللہ دے فضائی دفاع تو‏ں آسانی تو‏ں گریز کردا رہیا۔ حزب اللہ دے میزائلاں د‏‏ی حدود تو‏ں دور رکھنے دے لئی ڈرون تے ہڑتال دے جنگجو 9000 فٹ یا اس تو‏ں زیادہ د‏‏ی بلندی اُتے اڑ گئے جدو‏ں کہ ریسکیو ہیلی کاپٹر تے نیڑےی فضائی مدد تو‏ں زمین اُتے جھپکیو‏ں تو‏ں اگ تو‏ں بچ گیا۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> حزب اللہ نے صرف اک CH-53 ٹرانسپورٹ ہیلی کاپٹر نو‏‏ں گرایا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/israel-studies-ch-53-shoot-down-208558/|title=Israel studies CH-53 shoot-down|date=22 August 2006|publisher=Flightglobal|first=Arie|last=Egozi}}</ref> بظاہر اک اینٹی ٹینک میزائل ، جس نو‏‏ں IDF دے لئی بہت ہی ہلکا نقصان سمجھیا جاندا سی۔ === غیر مصدقہ ہوائی دفاعی نظام === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" | ماڈل ! style="width:20%;" |قسم ! style="width:7%;" | مقدار ! style="width:13%;" | حاصل کيتا ! style="width:15%;" | اصل ! نوٹ |- style="background:#efefef; color:black" | [[9K38 ایگلا میزائل|SA-18]] | مین پیڈس | | | یو ایس ایس آر | <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref><ref name="smallarmssurvey.org"/><ref name="sams"/><ref name="smallarmssurvey.org1"/><ref name="defenddemocracy.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.defenddemocracy.org/content/uploads/documents/LebWar_Report_Design_091416.pdf|title=The Third Lebanon War: The Coming Clash Between Hezbollah and Israel in the Shadow of the Iran Nuclear Deal|publisher=Foundation for Defense of Democracies|date=July 2016|last=Jonathan Schanzer|last2=Tony Badran|last3=David Daoud}}</ref> افواج 2002 دے بعد تو‏ں حزب اللہ دے اسلحہ خانے وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="isopod"/> آئی اے ایف دا خیال سی کہ 2006 وچ حزب اللہ دے پاس SA-18s سی لیکن کسی نو‏‏ں وی برطرف نئيں کيتا گیا سی۔ <ref name="auto9">Cordesman, A. H., Sullivan, G., & Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]</ref><ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> اک دہائی دے بعد وی قبضے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ SA-18 د‏‏ی حد 5200 اے &nbsp; م |- | میسھاگ ۔2 | مین پیڈس | | ایران | ایران | <ref name="defense-update.com1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/defence/news/jdw/jdw060807_1_n.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060821213944/http://www.janes.com/defence/news/jdw/jdw060807_1_n.shtml|archivedate=21 August 2006|title=Iran answers Hizbullah call for SAM systems|date=21 August 2006|publisher=}}</ref> ایرانی QW-18 متغیر۔ میساگ 2 د‏‏ی حد 5000 اے &nbsp; م |- style="background:#efefef; color:black" | [[9K38 ایگلا میزائل|SA-24 گرینچ اسٹریلیٹس]] | گڈی تو‏ں لگے ہوئے لانچر | | لیبیا (بذریعہ ایران) یا شام | روس | قبضے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> نئيں انسان پورٹیبل۔ |- | [[اسٹنگر میزائل|FIM-92 اسٹنگر]] | مین پیڈس | | افغانستان (ایران دے راستے) | ریاستہائے متحدہ | افغانستان تو‏ں میزائل 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ پہنچے لیکن موجودہ قبضہ غیر واضح اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/M-files/Armed%20groups%27%20guided%20missiles%20-%20March%20update.pdf|title=Small Arms Survey, Guided light weapons reportedly held by non-state armed groups 1998–2013|date=March 2013|publisher=Small Arms Survey|access-date=2020-10-01|archivedate=2014-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140818055508/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/M-files/Armed%20groups%27%20guided%20missiles%20-%20March%20update.pdf}}</ref> ایف آئی ایم -92 د‏‏ی حد 8000 اے &nbsp; م نشانہ بنانے دا کم اورکت دے ذریعے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ |- style="background:#efefef; color:black" | SA-2 | سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام | | شام | یو ایس ایس آر | حزب اللہ دے کارکناں نے اس نظام نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی تربیت دتی ا‏‏ے۔ <ref name="wremb"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.upi.com/Top_News/International/2010/01/17/Report-Hezbollah-trains-on-missiles/UPI-51221263741141/|title=Report: Hezbollah trains on missiles|last=|date=January 17, 2010|publisher=UPI}}</ref> تقریبا یقینی طور اُتے حزب اللہ دے قبضے وچ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>Jeffrey White. Policy Focus #106 | September 2010. If War Comes: Israel vs. Hizballah and Its Allies</ref> |- | SA-8 | سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام | کچھ جے کوئی | شام | یو ایس ایس آر | قبضہ متنازعہ <ref name="ReferenceC"/> 2006 تو‏ں حزب اللہ دے قبضہ کرنے د‏‏ی افواني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> سن 2009 وچ حزب اللہ دے کارکناں نے مبینہ طور اُتے شام وچ نظام د‏‏ی تربیت حاصل کيتی سی۔ |- style="background:#efefef; color:black" | SA-17 | سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام | | شام | یو ایس ایس آر | مبینہ طور اُتے اسرائیلی فضائی حملےآں دے ذریعہ SA-17 نظام د‏‏ی ترسیل بند کردتی گئياں ، <ref name="auto24">{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/hezbollah-upgrades-missile-threat-to-israel-1388707270|title=Hezbollah Upgrades Missile Threat to Israel|first=Adam Entous, Charles Levinson and Julian E.|last=Barnes|date=|publisher=}}</ref> نامعلوم / متنازعہ قبضہ |- | SA-22 | سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام | | ایران | روس | قبضہ متنازعہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/war-is-boring/israel-plans-to-counter-hezbollah-with-hundreds-of-surface-to-surface-missiles-59462fedc552|title=Israel Plans to Counter Hezbollah With Hundreds of Surface-to-Surface Missiles|first=Robert|last=Beckhusen|date=31 December 2016|publisher=War Is Boring}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" | "سید" | سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام | | ایران | ایران | ایرانی ایم آئی ایم 23 ہاک کلون ، قبضہ متنازعہ اے |- | "شہاب ثاقب" | سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام | | ایران | ایران | فرانسیسی کروٹیل یا چینی ہیڈکوارٹر 7 نظام اُتے مبنی ایرانی ایس اے ایم نظام ، جنہاں دا قبضہ متنازعہ اے |} جے حزب اللہ نے SA-16 ، یا خاص طور اُتے SA-18 تے SA-24 MANPAD حاصل کيتا اے ، تاں یہ[[اسرائیلی دفاعی افواج]](IDF )دے لئی اک وڈا خطرہ ہوئے گا۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ حزب اللہ نے 2006 دے بعد تو‏ں روسی ایس اے ایم دے جدید نظاماں دے لئی ایران اُتے دباؤ ڈالیا ا‏‏ے۔ <ref name="sendnudes"/> اک تحقیق وچ کہیا گیا اے کہ جے حزب اللہ نے SA-8 سسٹم حاصل کرلیا اے ، تاں اس تو‏ں اسرائیلی ہیلی کاپٹراں تے UAVs نو‏‏ں زیادہ خطرہ لاحق ہوئے گا ، لیکن اسرائیل دے جدید F-16 تے F-15 جنگجوواں دے لئی نني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ لڑائی فورس دے لئی غیر معمولی رازداری دے نال کم کردا اے ، لہذا انہاں دے ہتھیاراں دے نظام دے بارے وچ بہت سارے دعوےآں د‏‏ی تصدیق نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ 1994 وچ ، ایران دے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی]] نے افغان مجاہدین تو‏ں [[اسٹنگر میزائل|اسٹنجر]] میزائل خریدے۔ ایران نے انھاں لبنان وچ حزب اللہ دے اک ذیلی ادارہ وچ منتقل کيتا ، لیکن اوہ عیب دار سن ، لہذا اوہ شاید بیچنے والے نو‏‏ں واپس کردتے گئے سن ۔ ایران نے [[شمالی اتحاد (افغانستان)|شمالی اتحاد]] سمیت ہور افغان تنظیماں تو‏ں 6-10 ہور اسٹینگرز خریدنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ایہ معلوم نئيں اے کہ اوہ کامیاب ہوئے یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2002/01/12/world/a-nation-challenged-intelligence-report-says-iran-gave-terrorists-us-arms.html|title=Report Says Iran Gave Terrorists U.S. Arms|date=12 January 2002|website=The New York Times}}</ref> === راکٹ === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" |Model ! style="width:7%;" |Diameter (mm) ! style="width:20%;" |Quantity ! style="width:10%;" |Range (km) ! style="width:7%;" |Warhead (kg) !Notes |- |Type 63 |107 |at least dozens of Chinese launchers<ref name="armstrade.sipri.org">{{حوالہ ویب|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=Trade Register|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190422051706/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php}}</ref> and 144 Iranian launchers,<ref name="auto14">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.meforum.org/806/hezbollahs-strategic-threat-to-israel|title=Hezbollah's Strategic Threat to Israel|last=Devenny|date=1 January 2006}}</ref> and "scores"<ref name="auto15">Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War p. 32 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}</ref> to thousands of rockets |8.5-9 |6-8 |Hezbollah also uses cloned Iranian Haseb launchers, Iranian Fadjr-1 rockets<ref name="norway">{{حوالہ کتاب|url=https://www.ffi.no/no/Rapporter/09-00179.pdf|title=The Rocket Artillery Reference Book|last=Dullum|first=Ove|date=30 June 2010|publisher=Norwegian Defence Research Establishment (FFI)|isbn=978-82-464-1829-2|access-date=1 October 2020|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219125143/http://www.ffi.no/no/Rapporter/09-00179.pdf}}</ref> and North Korean rockets. Acquired via Iran and Syria.<ref name="auto16">Anthony H. Cordesman with George Sullivan and William D. Sullivan. Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War. (2007) p. 106 {{آئی ایس بی این|978-0-89206-505-9}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-89206-505-9|978-0-89206-505-9]]</ref> Probably used in 2006 war. |- style="background:#efefef; color:black" |BM-21 Grad |122 |probably in the tens of thousands of rockets |range depends on variant, about 20-40 |6<ref name="hrw.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports/2007/iopt0807/5.htm|title=Civilians under Assault: Hezbollah'ss Rocket Attacks on Israel in the 2006 War: Hezbollah's Arsenal|last=|date=|publisher=Human Rights Watch}}</ref> or 21 |Hezbollah's first and most numerous rocket. Part of the Katyusha rocket launcher family. Rockets are built in Iran under the name Arash, Russia, China, Eastern Europe,<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.flickr.com/photos/israel-mfa/4114959738/|title=Iranian Arms Seized on MV Francop – 122&nbsp;mm Rockets|last=IDF|date=November 6, 2009|publisher=flickr}}</ref> North Korea and perhaps former Soviet states.<ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/G-Issue-briefs/Lebanon-Armed-Violence-IB1-Security-Provision-in-Souther.pdf|last=Small Arms Survey|date=May 2010|title=Security provision in Southern Lebanon: Surveying public opinion}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601154227/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/G-Issue-briefs/Lebanon-Armed-Violence-IB1-Security-Provision-in-Souther.pdf |date=2013-06-01 }}</ref> Hezbollah mostly uses 9M22 HE rockets and Chinese Type-81 extended range rockets with Type-90 cluster munitions. Hezbollah also uses BM-21-P variant launcher and an unclear amount of Iranian-made 40 tube "Hadid" truck launchers. Acquired 1992 and first used in 1993. 4000 fired in 2006. |- style="background:#efefef; color:black" |- |BM-27 Uragan |220 |"dozens" to hundreds in 2006 |40{{Efn|Hezbollah's 220&nbsp;mm rockets are Syrian-made and may have shorter range than original Soviet rockets.<ref name="meforum.org">{{cite web|url=https://www.meforum.org/meib/articles/0211_l2.htm|title="Hezbollah's Strategic Rocket Arsenal" (November-December 2002)|website=www.meforum.org}}</ref>}} |100 |Dozens fired in 2006 war, widely agreed to have been built and supplied by Syria<ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref><ref name="auto17">{{حوالہ ویب|url=https://www.technologyreview.com/s/406282/the-missiles-of-august/|title=The Missiles of August|first=Mark Williams|last=Pontin|date=August 16, 2006|publisher=MIT Technology Review – Business Impact}}</ref> starting around 2002. Also known as "Raad,"<ref name="monster">SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament and International Security p. 409-411 {{آئی ایس بی این|9780199230211}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780199230211|9780199230211]]</ref> "Raad-2" and "Raad-3". Anti-personnel warhead. Acquired 2000s. |- style="background:#efefef; color:black" |Oghab |230 |few{{Efn|in 2016 Iran was estimated to have just 30 Oghab, Shahin-1, Shahin-2, Nazeat-6, and Nazeat-10 rockets in total.<ref>{{cite web|url=http://www.ceptm.iue.edu.ar/pdf/futureAMarketReport.pdf|title=Future Artillery Systems 2016 Market Report|date=2016|publisher=Future Artillery|author=Defense IQ|access-date=2020-10-01|archive-date=2018-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122000524/http://www.ceptm.iue.edu.ar/pdf/futureAMarketReport.pdf|dead-url=yes}}</ref>}} |34 to ~45 |65 or 70 |Iranian clone of Chinese Type 83 MLRS with >500m CEP. Not used in 2006.<ref name="divine">William M. Arkin, ''Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War'' (2007) pp. 36–37 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1585661688|978-1585661688]]</ref> |- |Fajr-3 |240 |"scores" to hundreds of rockets<ref name="Lamb">Benjamin S. Lambeth, Air Operations in Israel's War Against Hezbollah: Learning from Lebanon and Getting It Right in Gaza (Project Air Force). RAND Corp. (2011). p. 92 {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}</ref> and 24-30 launchers in 2006<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.criticalthreats.org/analysis/estimates-for-hezbollahs-arsenal|title=Estimates for Hezbollah's Arsenal|last=|date=|website=Critical Threats}}</ref> |~43 |45 |Sometimes called a Katyusha rocket, acquired from Iran<ref>{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/fajr-3/|title=240mm Fajr 3|date=28 October 2013|publisher=Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725054043/https://militaryedge.org/armaments/fajr-3/}}</ref> in early 2000<ref name="lamb2">Benjamin S. Lambeth, Air Operations in Israel's War Against Hezbollah: Learning from Lebanon and Getting It Right in Gaza (Project Air Force). RAND Corp. (2011). p. 94 {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}</ref> or late 1990s. Small amount used in 2006 war. Also known as "Ra'ad-1" |- style="background:#efefef; color:black" |Falaq-1 |240 |hundreds-thousands?<ref name="nps.edu"/> |9–10<ref name="arts">N.R. Jenzen-Jones, Yuri Lyamin, and Galen Wright. (May 2014) ''Iranian Falaq-1 and Falaq-2 Rockets in Syria''. Armament Research Services. {{آئی ایس بی این|978-0-9924624-1-3}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9924624-1-3|978-0-9924624-1-3]]</ref> |50 |from Iran,<ref name="archive.org1">{{حوالہ ویب|url=http://www.theisraelproject.org/site/c.hsJPK0PIJpH/b.4613979/k.D44E/The_Threat_of_Iranian_Missile_Development_and_Export.htm|title=The Threat of Iranian Missile Development and Export|date=11 March 2009|publisher=The Israel Project|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311023552/http://www.theisraelproject.org/site/c.hsJPK0PIJpH/b.4613979/k.D44E/The_Threat_of_Iranian_Missile_Development_and_Export.htm|archivedate=11 March 2009}}</ref><ref name="militaryedge.org">{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/assorted-rockets-mortars/|title=Assorted Rockets & Mortars|date=9 December 2013|publisher=Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=15 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915204717/http://militaryedge.org/armaments/assorted-rockets-mortars/}}</ref> acquired early 2000s. Small amount used in 2006 war. Truck mounted. |- |Khaibar-1 |302 |perhaps dozens–hundreds in 2006 |100 |50 or 175 |acquired 2000s and used in 2006 war possibly by the Syrian Army's 158th Missile Regiment.<ref name="auto27">{{حوالہ ویب|url=http://spioenkop.blogspot.com/2014/12/why-israel-is-bombing-syria-and-is.html|title=Why Israel is bombing Syria and getting away with it|last=Stijn Mitzer and Joost Oliemans|date=11 December 2014|publisher=self-published}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |Falaq-2 |333 |dozens in 2006 |10.8 – 11 |117 |from Iran, acquired after 2000. truck-mounted.<ref name="sendnudes"/> |- |Shahin-1 |333 |few |13 or 75 |190 |Iranian liquid fueled rocket also known as "Ra'ad 1"{{Efn|Iran has produced many separate missiles named Raad (Persian for 'thunder'). They are generally unrelated.}} and "Fajr-4."<ref name="an">Anthony H. Cordesman, Martin Kleiber. Iran's Military Forces and Warfighting Capabilities (2007) {{آئی ایس بی این|978-0-89206-501-1}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-89206-501-1|978-0-89206-501-1]] pp. 60–61</ref> Sources disagree on whether it was used in the 2006 war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276411,00.html|title=Hizbullah: one of the rockets is a Ra'ad 1|last=|date=16 July 2006|publisher=Ynet News}}</ref> Chemical weapons capable. |- style="background:#efefef; color:black" |Shahin-2 |333 |few |20-29 |190 | Not used in 2006. Chemical weapons capable. |- |[[فجر - 5|Fajr-5]] |333 |hundreds in 2006 |75 |75–90 | Large scale deliveries began 2002 Normally fired from truck-based launchers but can be launched individually. |- style="background:#efefef; color:black" |Naze'at 6 |355.6 or 356 |few |100–130? |90 | not used in 2006 Uses a transporter erector launcher. Solid-fueled Iranian-made rocket. Possibly WMD capable. |- |Naze'at 10 |450 |few |125-130 or 130-150 |230-240 or 250 | not used in 2006 |- style="background:#efefef; color:black" |Zelzal-1 |610 |few |100<ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref>–125 |600 |acquired 2002 or 2003–2004, not used in 2006. Made in Iran. |- |Zelzal-2 |610 |dozens in 2006, perhaps hundreds in 2016 |200–250 to 400? |600 |acquired 2002<ref name="archive.org4">{{حوالہ رسالہ|url=http://jamestown.org/terrorism/news/article.php?issue_id=3830|title=Hezbollah's Rocket Strategy|last=Andrew McGregor|date=10 August 2006|publisher=The Jamestown Foundation}}</ref> or 2003–2004 but not used in 2006 due to airstrike damage.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/zelzal-2/|title=610mm Zelzal-2|date=28 October 2013|publisher=Military Edge/Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725054742/https://militaryedge.org/armaments/zelzal-2/}}</ref>{{Efn|In the 2006 war one Zelzal-2 rocket was apparently ignited by accident; it did not reach Israel.}} Also known as Mushak-200. |} ایران تے شام دے راکٹ توپ خانے دے نظام د‏‏ی متعدد مختلف حالتاں تے ناواں دے نال نال حزب اللہ نو‏‏ں کیہڑا سسٹم منتقل کردتے گئے نيں اس دے بارے وچ وڈی بے یقینی ا‏‏ے۔ <ref name="auto16">Anthony H. Cordesman with George Sullivan and William D. Sullivan. Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War. (2007) p. 106 {{آئی ایس بی این|978-0-89206-505-9}}</ref> حزب اللہ راکٹاں د‏‏ی اک وڈی تعداد وچ کلسٹر اسلحہ موجود اے ، <ref name="longboi">IDF, Intelligence and Terrorism Information Center (ITIC) at the Center for Special Studies (CSS), Hezbollah's use of Lebanese civilians as human shields: the extensive military infrastructure positioned and hidden in populated areas. Part Three: Israel Population Centers as Targets for Hezbollah Rocket Fire. November 2006</ref> اگرچہ حزب اللہ اس د‏ی تردید کردا ا‏‏ے۔ چونکہ راکٹاں وچ تبادلہ ہونے والا وار ہیڈ ہوسکدا اے ، لہذا عین مطابق وزن تے حد قدرے مختلف ہوسکدی ا‏‏ے۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Rocket Shell Found in Hezbollah Bunker.jpg|سجے|thumb| 2006 وچ IDF دے ذریعہ حزب اللہ فالق 1 یا فجر 3 راکٹ قبضہ کيتا گیا سی۔]] [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - IAF Bombs Katyusha Rocket Launchers.jpg|thumb| حزب اللہ BM-21 Grad "Katyusha" راکٹ لانچر۔]] حزب اللہ دے بیشتر راکٹ مختصر فاصلے والی کٹیوشا راکٹ نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|last=McGregor|first=Andrew|url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=869&tx_ttnews%5BbackPid%5D=181&no_cache=1|title=The Jamestown Foundation: Hezbollah's Rocket Strategy|publisher=Jamestown.org|date=|accessdate=2011-01-27}}</ref> جس تو‏ں مراد کسی خاص ماڈل دا نئيں اے بلکہ ایہ اک عام اصطلاح اے جس وچ ٹرکاں تو‏ں وڈی مقدار وچ فائر کیتے جانے والے مختصر فاصلے والے راکٹاں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="hrw.org"/> اصطلاح "کٹیوشا" عام طور اُتے 122 دے لئی استعمال ہُندا اے &nbsp; ملی میٹر BM-21 راکٹ ، تے کدی کدی BM-27 Uragan تے Fajr-3 راکٹ وی شامل کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں دے کٹیوشاس دے علاوہ ، حزب اللہ دے پاس فاجر 3 تے فجر 5 تے درمیانی فاصلے والے راکٹاں دے "ہزاراں" تے طویل فاصلے والے راکٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="haaretz.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2016/07/lebanon2/|title=Hezbollah: Not a terror group but a midsized army|website=Haaretz|date=August 2016|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2022-04-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220408153940/http://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2016/07/lebanon2/|url-status=dead}}</ref> اگرچہ حزب اللہ دے طویل فاصلے تک چلنے والے راکٹ سرحد تو‏ں دور د‏‏ی بنیاد اُتے ہوسکدے نيں تے زیادہ اسرائیل نو‏‏ں خطرہ بن سکدے نيں ، لیکن انھاں ٹرک اُتے مبنی وڈے ٹرانسپورٹر ایریکٹر لانچراں د‏‏ی وی ضرورت ہُندی اے جو فضائی حملےآں دا بہت خطرہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto9">Cordesman, A. H., Sullivan, G., & Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]</ref> 2006 د‏‏ی جنگ وچ حزب اللہ دے طویل فاصلے تک راکٹ اولین ترجیحی اہداف سن تے آئی اے ایف نے حزب اللہ دے زلزال لانچراں وچو‏ں 19 وچ 19 تو‏ں 21 نو‏‏ں تباہ کردتا سی ، تے حزب اللہ نے کدی وی راکٹ نو‏‏ں جنگ دے دوران استعمال نئيں کيتا سی۔ ايس‏ے طرح ، جنگ دے پہلے ہی گھینٹے وچ اس گروپ نے اپنے درمیانے فاصلے والے فجر 3 تے فجر 5 راکٹاں وچو‏ں نصف تو‏ں زیادہ نو‏‏ں گنوا دتا۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ حزب اللہ نے انہاں راکٹاں دے حصول وچ بے حد کوشش کيتی اے ، جنگ وچ انہاں د‏‏ی تقریبا مکمل تباہی اک وڈی ناکامی د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> حزب اللہ دے چھوٹے کٹیوشاس راکٹ کسی حد تک انسان دے قابل نقل تے قابل زندہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto14"/> حزب اللہ نے اس دے بعد مبینہ طور اُتے اسرائیلی سرحد تو‏ں دور لبنان دے کسی نہ کسی پہاڑی علاقےآں وچ انہاں دے راکٹ دفن کردتے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں تلاش کرنے تے تباہ کرنے دے لئی آئی اے ایف دیاں کوششاں پیچیدہ ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ زیادہ تر BM-21 راکٹاں نو‏‏ں انفرادی طور اُتے فائر کردا اے ، لیکن بعض اوقات انہاں نو‏ں گروپاں وچ فائر کردا ا‏‏ے۔ <ref name="archive.org4"/> اس گل دے کچھ شواہد موجود نيں کہ حزب اللہ مقامی طور اُتے آئرام راکٹ تیار کردا اے ، جس وچ 107 دے راکٹ نو‏‏ں ملایا جاندا اے &nbsp; فولک 1 راکٹ دے وار ہیڈ دے نال ملی میٹر ہتھیار ، جسنو‏ں غیر رسمی طور اُتے "آتش فشاں" راکٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="arts">N.R. Jenzen-Jones, Yuri Lyamin, and Galen Wright. (May 2014) ''Iranian Falaq-1 and Falaq-2 Rockets in Syria''. Armament Research Services. {{آئی ایس بی این|978-0-9924624-1-3}}</ref> ایہ خاص طور اُتے شام وچ مستعمل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="seinfeld"/> حزب اللہ دے بوہت سارے راکٹ اک "ریڈی ٹو فائر" موڈ وچ زیر زمین محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="closer">{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/images/assets/560/76560/Israel_raises_alarm_over_advances_by_Hizbullah_and_Iran.pdf|title=Israel raises alarm over advances by Hizbullah and Iran|publisher=Jane's Intelligence Review|first=Nicholas|last=Blanford|first2=Jonathan|last2=Spyer|date=2017}}</ref> حزب اللہ د‏‏ی مجموعی طور اُتے کِنے راکٹ نيں اس اُتے کوئی اتفاق رائے نئيں اے ، تے جدو‏ں ڈیڑھ لکھ دے لگ بھگ تخمینے عام طور اُتے دہرائے جاندے نيں ، تاں جین اس پروپیگنڈے نو‏‏ں قرار دیندا ا‏‏ے۔ اس معاہدے اُتے اتفاق اے کہ حزب اللہ د‏‏ی راکٹ فورس بہت وڈی اے تے پچھلی دہائی وچ اس وچ کافی حد تک وسعت آئی ا‏‏ے۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Confiscated Ammunition in Warehouse.jpg|thumb| 2009 وچ IDF نے 2،124 نو‏‏ں روک لیا &nbsp; حزب اللہ جانے والے کارگو جہاز اُتے 107ملی میٹر فجر 1 آرٹلری راکٹ۔ <ref>Matt Schroeder. Rogue Rocketeers: Artillery Rockets and Armed Groups</ref>]] <nowiki></br></nowiki> حزب اللہ د‏‏ی راکٹ فورس اک اسٹریٹجک ، تدبیر والا ہتھیار اے جس دا مقصد میدان جنگ دے اثرات نو‏‏ں حاصل کرنا نئيں اے بلکہ اسرائیل دے تحفظ تے معیار زندگی دے احساسنو‏ں نقصان پہچانیا ا‏‏ے۔ <ref name="meme"/> اس دا بنیادی اثر جسمانی تباہی نئيں بلکہ راکٹ فائر تو‏ں اسرائیل د‏‏ی آبادی د‏‏ی زندگیاں اُتے اثر پڑدا اے تے لوک شمالی اسرائیل تو‏ں فرار ہونے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> جداں کہ اک مبصر نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ خشک انداز وچ نوٹ کيتا سی ، "جب کٹیوشا کسی دے گھر اُتے ڈگدی اے تاں ، انہاں نو‏‏ں دسنیا مشکل ہُندا اے کہ ایہ ٹھیک چل رہیا ا‏‏ے۔" <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> اس معنی وچ ، ایہ اک رکاوٹ دے طور اُتے کم کردا اے ، <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref><ref name="longboi">IDF, Intelligence and Terrorism Information Center (ITIC) at the Center for Special Studies (CSS), Hezbollah's use of Lebanese civilians as human shields: the extensive military infrastructure positioned and hidden in populated areas. Part Three: Israel Population Centers as Targets for Hezbollah Rocket Fire. November 2006</ref> تے اسرائیل دے خلاف جنگ وچ سازگار نتیجہ اخذ کرنے دا حزب اللہ دا بنیادی ذریعہ ا‏‏ے۔ <ref name="auto10">{{حوالہ ویب|url=http://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/lebanese-hezbollah-offers-a-glimpse-of-its-firepower|title=Lebanese Hezbollah Offers a Glimpse of its Firepower|first=Nicholas|last=Blanford|publisher=Atlantic Council|date=November 21, 2016}}</ref> 2009 وچ ، حزب اللہ گھٹ تو‏ں گھٹ دو ماہ تک اسرائیل اُتے بھاری راکٹ فائر نو‏‏ں برقرار رکھ سکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cablegatesearch.net/cable.php?id=09TELAVIV2501|title=40th Jpmg: Countersmuggling Technical Discussion (part 2 Of 4)|publisher=Wikileaks|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130625033629/http://www.cablegatesearch.net/cable.php?id=09TELAVIV2501|archivedate=25 June 2013|date=18 Nov 2009}}</ref> حزب اللہ د‏‏ی اسرائیل دے خلاف راکٹاں دے استعمال کیت‏‏ی راکٹ حکمت عملی وسیع پیمانے اُتے حماس د‏ی حکمت عملی تو‏ں مشابہت ا‏‏ے۔ حزب اللہ دا راکٹ اسلحہ حماس تو‏ں اعلیٰ معیار تے مقدار دا اے ، تے حزب اللہ د‏‏ی روزانہ اگ لگنے د‏‏ی شرح چار گنیازیادہ ا‏‏ے۔ 2006 تو‏ں 2015 دے درمیان حزب اللہ دے راکٹ اسٹاک وچ دس گنیااضافہ ہويا۔ آئندہ اسرائیل دے نال جنگ وچ ، روزانہ فائر کیتے جانے والے راکٹاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 500 تو‏ں لے ک‏ے 1000 تو‏ں وی زیادہ اے ، تنازعہ دے ابتدائی مراحل وچ ایہ اک ابتدائی جھٹکا ا‏‏ے۔ حزب اللہ دے مجموعی طور اُتے راکٹاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ مختلف اے ، لیکن اعلٰی اندازے دے مطابق تقریبا 150 ڈیڑھ لکھ ہزار راکٹ ني‏‏‏‏ں۔ 2002 وچ ، پارٹی دے پاس نیڑے 8،000 تو‏ں 9000 راکٹ سن ، <ref name="auto28">Gordon, Michael (September 27, 2002) "Militants Are Said to Amass Missiles in South Lebanon," The New York Times.</ref> تے 2006 وچ ، مغربی انٹلیجنس ذرائع دا خیال سی کہ حزب اللہ دے پاس تقریبا 12،000 راکٹ سن ، <ref name="sendnudes">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CREC-2007-01-23/pdf/CREC-2007-01-23-pt1-PgH863.pdf|title=A TERRORIST GROUP REARMS|author=GENE GREEN|date=January 23, 2007|journal=Congressional Record – House|volume=153|issue=Pt 2|pages=H862-H863}}</ref> حزب اللہ دے رہنما حسن نصراللہ نے وی دعوی کيتا سی۔ حزب اللہ دے پاس 2006 د‏‏ی جنگ دے موقع اُتے نیڑے 12 تا 13،000 راکٹ سن ، جنہاں وچو‏ں 11،000 ایران دے ذریعے فراہ‏م کیتے جاندے سن <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iiss.org/index.asp?pgid=14309|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113172729/http://www.iiss.org/index.asp?pgid=14309|archivedate=13 January 2008|title=International Institute for Strategic Studies – July 19th - - The Globe and Mail -- What rules govern the conflict?|date=13 January 2008|publisher=}}</ref> تے تقریبا 100 100 درمیانی فاصلے والی فجر سیریز تو‏ں سن ۔ <ref name="echo">Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.</ref> 2008 وچ ، اسرائیلی دفاعی انٹلیجنس نے دسیا کہ نیڑے 20،000 راکٹ دریائے لٹانی دے جنوب وچ واقع سن ۔ <ref name="wikileaks.org"/> 2018 وچ ، نائب وزیر دفاع ، ایلیاہو بین دہھن نے اندازہ لگایا کہ اس تنظیم دے پاس 120،000 تو‏ں زیادہ میزائل سن ۔ <ref name="Jerusalem Post website"/> اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ زلزال 3 ، صفر 2 دے زیر انتظام آرٹلری راکٹ دا معمولی اپ گریڈ ، حزب اللہ نے حاصل کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Anthony H. Cordesman with George Sullivan and William D. Sullivan. Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War. (2007) p. 11 {{آئی ایس بی این|978-0-89206-505-9}}</ref> {{Efn|A number of sources confuse the Zelzal-3 artillery rocket with the much larger [[Shahab-3]] ballistic missile.}} ايس‏ے طرح ، اس دے برعکس قیاس آرائیاں دے باوجود ، اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ فتح 313 میزائل حزب اللہ نو‏‏ں منتقل کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد حزب اللہ نو‏‏ں ہور زلزال میزائل فراہ‏م کیتے گئے۔ <ref name="sendnudes"/> کچھ ذرائع دا کہنا اے کہ حزب اللہ نے 300 حاصل کیتے نيں &nbsp; ملی میٹر BM-30 "سمرچ" راکٹ۔ <ref name="auto23">Piotrowski, Marcin Andrzej. (2 March 2015) ''Hezbollah: The Model of a Hybrid Threat'' The Polish Institute of International Affairs Bulletin, No. 24 (756).</ref> === میزائل === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" | ماڈل ! style="width:7%;" | قطر (ملی میٹر) ! style="width:7%;" | مقدار ! style="width:7%;" | حد (کلومیٹر) ! style="width:15%;" | وار ہیڈ (کلوگرام) ! نوٹ |- style="background:#efefef; color:black" | [[فاتح 110|فتح -110]] | 610 <ref name="an">Anthony H. Cordesman, Martin Kleiber. Iran's Military Forces and Warfighting Capabilities (2007) {{آئی ایس بی این|978-0-89206-501-1}} pp. 60–61</ref> یا 616 <ref name="mindexcenter.ir">{{حوالہ ویب|url=http://www.mindexcenter.ir/product/fateh-110-surface-surface-rocket|title=Fateh 110 Surface To Surface Rocket – IRAN Defence Products|last=|date=|website=www.mindexcenter.ir|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714043958/http://www.mindexcenter.ir/product/fateh-110-surface-surface-rocket}}</ref> | درجن سیکڑاں؟ | دے بارے وچ 200 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/sgp/crs/nuke/R42849.pdf|title=Iran's Ballistic Missile and Space Launch Programs|publisher=Congressional Research Service|last=Hildreth|first=Steven A|date=December 6, 2012|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=February 4, 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170204210506/https://fas.org/sgp/crs/nuke/R42849.pdf|url-status=dead}}</ref> | 450 | ٹھوس ایندھن والا ہدایت والا میزائل۔ بظاہر شامی ساختہ M600 مختلف قسم <ref>{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/fateh-110m600/|title=Fateh-110/M-600|date=11 October 2013|publisher=Military Edge/Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=15 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915204451/http://militaryedge.org/armaments/fateh-110m600/}}</ref> تے OEM ایر ساختہ فتح -110 میزائل شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto24"/> 2006 وچ اس د‏ی ملکیت نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="divine">William M. Arkin, ''Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War'' (2007) pp. 36–37 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1585661688|978-1585661688]]</ref> فتح -110 اے ، M600 ، تے فتح -110 چوتھ‏ی نسل د‏‏ی مختلف حالتاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ |- | اسکاؤڈ | 880 | 0-10 | 700 | 500 | فراہمی تو‏ں متنازعہ <ref name="haaretz">{{حوالہ ویب|last=Harel|first=Amos|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1162658.html|title=Syria is shipping Scud missiles to Hezbollah|website=Haaretz|date=2010-04-13|accessdate=2011-01-27|تاريخ-الأرشيف=2010-04-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100416154521/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1162658.html|url-status=dead}}</ref> شمالی کوریائی ہووسونگ 7s <ref>{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/scud-d/|title=Scud D (Hwasong 7)|date=11 October 2013|publisher=Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725044304/https://militaryedge.org/armaments/scud-d/}}</ref> سکڈ- Cs ، یا سکڈ- Ds دے نال اکثر ماڈل دے حوالے تو‏ں وی ماڈل متنازعہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/article/49668/idf-corroborates-hizbullah-scud-d-claims|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150304091940/http://www.janes.com/article/49668/idf-corroborates-hizbullah-scud-d-claims|archivedate=4 March 2015|title=IDF corroborates Hizbullah 'Scud-D' claims|first=Jeremy|last=Binnie|date=4 March 2015|publisher=IHS Jane's 360}}</ref> 2010 وچ شام دے ذریعہ فراہ‏م کردہ۔ <ref name="defenddemocracy.org"/><ref name="honk">The Military Balance 2017: The Annual Assessment of Global Military Capabilities and Defence Economics, p. 562 {{آئی ایس بی این|978-1857439007}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" |} چونکہ میزائل ، راکٹاں دے برعکس ، رہنمائی ک‏ر رہ‏ے نيں ، لہذا اوہ جنگ لڑنے د‏‏ی صلاحیت وچ وڈے اضافہ د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ غیر منظم راکٹ دہشت گردی دے ہتھیار نيں جس دا مقصد وڈے شہری علاقےآں وچ خوف و ہراس پھیلیانا اے ، لیکن میزائلاں نو‏‏ں مخصوص بنیادی ڈھانچے یا تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرف نشانہ بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ تجزیہ کاراں دا کہنا اے کہ کسی جنگ وچ حزب اللہ اپنے میزائلاں دا استعمال اسرائیلی فوجی اہداف ، اہ‏م انفراسٹرکچر تے ہوائی بندرگاہاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی کريں گا۔ 2006 د‏‏ی جنگ دے دوران حزب اللہ دے پاس کوئی گائڈڈ میزائل نئيں سی۔ <ref name="hrw.org"/> حزب اللہ نے مبینہ طور اُتے یمن وچ سعودی عرب دے خلاف لڑائی وچ بیلسٹک میزائل استعمال کیتے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں نے میزائلاں دے پے لوڈ تے رہنمائی نظام نو‏‏ں بہتر تے جانچنے د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ <ref name="closer"/> 2010 دے بعد تو‏ں ایہ افوانيں چل رہیاں نيں کہ حزب اللہ نو‏‏ں شام تو‏ں وڈے ، طاقتور سوویت ساختہ اسکود میزائل فراہ‏م کیتے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/84/843688_syr-syria-middle-east-.html|title=The Global Intelligence Files – SYR/SYRIA/MIDDLE EAST|website=wikileaks.org}}</ref> حزب اللہ نے سکڈ میزائل حاصل کیتے نيں یا نئيں ، ایہ تنازعہ دا موضوع اے ، جداں کہ اسکاؤڈز د‏‏ی طرح فراہ‏م کيتی گئی اے ، میزائلاں نو‏‏ں مطلوبہ تریخ وچ دسی گئی سی ، تے اس د‏ی مقدار وی ، تے اس اُتے وی اتفاق رائے نئيں اے کہ میزائلاں د‏‏ی فراہمی کيتی گئی سی یا نني‏‏‏‏ں۔ لندن ''ٹائمز'' نے 2011 وچ رپورٹ کيتا سی کہ حزب اللہ نے شام تو‏ں دو بیچاں وچ 10 سکڈ میزائل حاصل کیتے۔ حزب اللہ دے فوجی ماہر نکولس بلنفورڈ دا خیال اے کہ حزب اللہ نے شامی اسکود میزائل استعمال کرنے د‏‏ی تربیت حاصل کيتی اے ، لیکن ایہ یقینی طور اُتے معلوم نئيں اے کہ انھاں لبنان منتقل کيتا گیا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ سکڈ میزائل بہت وڈے تے پیچیدہ نيں ، وڈے ٹرانسپورٹر ایکٹر راکٹاں دے نال ، اک وڈی لاجسٹک ٹرین اے ، تے ایندھن تے لانچ کرنے دے لئی پیچیدہ تربیت د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="mili"/> اسکاڈ میزائل چھپانا مشکل ہوئے گا ، <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> تے اس دے لئی شاید کسی وڈے زیرزمین احاطے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ چونکہ سکڈ میزائل M600 میزائلاں تو‏ں کدرے زیادہ وڈے تے پیچیدہ نيں ، لہذا انہاں دا اصل استعمال نفسیا‏‏تی ہتھیاراں دے طور اُتے ہوئے گا جو تمام اسرائیل نو‏‏ں خطرہ بنائے گا یا ڈیمونا وچ اسرائیل دے جوہری تنصیبات اُتے حملہ کريں گا۔ فیر وی ، کچھ ذرائع دے مطابق حزب اللہ نے اسکود میزائلاں د‏‏ی اک بہت ہی کم مقدار حاصل کرلئی ا‏‏ے۔ <ref name="wremb"/> شام نے عوامی طور اُتے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/10STATE17307_a.html|title=Demarche on Transfer of Ballistic Missiles to Hizballah|publisher=|date=February 25, 2010}}</ref> تے نجی طور اُتے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/10DAMASCUS168_a.html|title=Miqdad Denies Supplying Ballistic Missiles to Hizballah, Directs U.S. Demarche to Israel|publisher=|date=February 25, 2010}}</ref> حزب اللہ نو‏‏ں اسکھوڈ فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کيتا۔ صحافی [[رابرٹ فسک]] تے UNIFIL دا کہنا اے کہ حزب اللہ نو‏‏ں اسکاڈس نئيں ملیا ا‏‏ے۔ <ref name="mideastshuffle.com"/> نصراللہ نے انہاں بیانات وچ مشورہ دتا اے کہ حزب اللہ دے پاس ایرانی ساختہ M600 میزائل نيں ، <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> تے زیادہ تر تجزیہ کاراں تے آئی ڈی ایف دا خیال اے کہ حزب اللہ نے گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ M600 میزائل حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ باقاعدہ طور اُتے اسلحہ رکھنے دا دعوی کردا اے جو اس دے دشمناں نو‏‏ں "حیرت" وچ ڈال دے گا ، جو ممکنہ طور اُتے جنوبی اسرائیل دے ڈیمونا دے نیڑے اسرائیل د‏‏ی ایٹمی تنصیبات اُتے حملے دا حوالہ دے رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="wikileaks.org"/> === مارٹر تے توپ خانہ === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" | ماڈل ! style="width:20%;" |قسم ! style="width:15%;" | مقدار ! style="width:13%;" | حاصل کيتا ! style="width:7%;" | اصل ! نوٹ |- style="background:#efefef; color:black" | 60 &nbsp; ملی میٹر مارٹر | مارٹر | | | | شاید HM 12 |- | 81 &nbsp; ملی میٹر مارٹر | مارٹر | | شاید لبنانی خانہ جنگی | | <ref name="militaryedge.org1">{{حوالہ ویب|url=https://militaryedge.org/armaments/assorted-rockets-mortars/|title=Assorted Rockets & Mortars|last=|date=9 December 2013|publisher=Military Edge/Foundation for the Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725045556/https://militaryedge.org/armaments/assorted-rockets-mortars/}}</ref> M29 مارٹر سمیت <ref name="mili">{{حوالہ ویب|url=https://milinme.wordpress.com/2011/09/04/mleeta-memorial-2-the-weaponry/|title=Mleeta Memorial (2): The Weaponry|last=|date=4 September 2011|publisher=}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" | 106 &nbsp; ملی میٹر مارٹر | مارٹر | | | | <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3800306,00.html|title=Navy: 10 times more arms on ship than on Karin-A|last=Hanan Greenberg|date=4 November 2009|publisher=Ynet News}}</ref> |- | 120 &nbsp; ملی میٹر مارٹر | مارٹر | | | | <ref>Blanford, Nicholas. Warriors of God (2011). p. 169 and 313.</ref> جس وچ رازم مارٹر <ref name="eve">Adam Johnson, ''A Lesson of Proxies: Case Studies of Hezbollah and Boko Haram''. 24th Annual Illinois State University Conference for Students of Political Science. (2016)</ref> تے HM 16 "حدید" مارٹر شامل نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_IsraeliMissileDefense_email.pdf|title=THREAT AND RESPONSE: ISRAELI MISSILE DEFENSE|last=Christopher Harmer|date=August 16, 2012|publisher=Institute for the Study of War|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=October 10, 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161010150628/http://understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_IsraeliMissileDefense_email.pdf|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" | 56 مارٹر ٹائپ کرن | 160 &nbsp; ملی میٹر مارٹر | 10 <ref name="armstrade.sipri.org"/> | نامعلوم ، ممکنہ طور اُتے ایران | چین | |- | 2S1 Gvozdika | خود تو‏ں چلنے والا ہیوٹزر | 3 یا اس تو‏ں زیادہ | شام | یو ایس ایس آر | شام وچ آپریشن کيتا |- style="background:#efefef; color:black" | M-30 | توپ خانے دا ٹکڑا | | SLA تو‏ں پھڑیا گیا | یو ایس ایس آر | شاید ہن استعمال وچ نئيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/81233296|title=Lebanese children wave Hezbollah flags as they climb on an old...|last=Mahmoud Zayat|date=May 25, 2008|publisher=AFP/Getty Images}}</ref> |- | ڈی -30 | توپ خانے دا ٹکڑا | | SLA تو‏ں پھڑیا گیا | یو ایس ایس آر | ٹرک سوار <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/Objekt432Y/status/900039597484146688|title=Hezbollah mobile artillery. 122&nbsp;mm D-30 mounted on a late-1990s Renault Midliner 4x4.|last=zooper|date=22 Aug 2017|publisher=Twitter (self-published)}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" | M-46 | توپ خانے دا ٹکڑا | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/deterioration-along-the-israel-lebanon-border|title=Deterioration along the Israel-Lebanon Border|website=www.washingtoninstitute.org}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ 2 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/May-29/299699-hezbollah-acquiring-new-tactics-in-syria.ashx|title=Hezbollah acquiring new tactics in Syria|date=29 May 2015|publisher=}}</ref> | | یو ایس ایس آر | 2017 وچ استعمال وچ دیکھیا گیا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/MathieuMorant/status/888334884544053248|title=Lebanese Hezbollah 130&nbsp;mm M-46 SPG, Western Qalamoun.|first=Morant|last=Mathieu|date=21 Jul 2017|publisher=twitter}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/825561212|title=A picture taken on August 2, 2017 during a tour guided by the...|last=Louai Beshara|date=August 2, 2017|publisher=AFP/Getty Images}}</ref> |} حزب اللہ دے پاس نسبتا محدود مقدار وچ مارٹر تے توپ خانے والے اسلحہ موجود ا‏‏ے۔ اس پارٹی نے شورش دے دور وچ آئی ڈی ایف تے ایس ایل اے چوکیو‏ں اُتے گولہ باری دے لئی مارٹر دا استعمال کيتا ، تے لبنانی خانہ جنگی تے ایس ایل اے ملیشیا دے خاتمے دے دوران توپاں دے کچھ ٹکڑے ٹکڑے کر لئے۔ اس پارٹی نے شام د‏‏ی جاری خانہ جنگی وچ ہور توپ خانے دے ٹکڑےآں نو‏‏ں وی حاصل تے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اس گروپ دے مارٹرس ، انہاں دے بقیہ سامان د‏‏ی طرح ایران تے شام وی فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="echo">Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.</ref> 2009 وچ IDF نے حزب اللہ دے لئی 9000 &nbsp;60 ملی میٹر ، 81 &nbsp; ملی میٹر ، تے 120 &nbsp; ملی میٹر دے مارٹر بم لے جانے والا سامان بردار جہاز پھڑیا، جس نو‏‏ں IDF نے دسیا کہ حزب اللہ دے کل ہتھیاراں دا 10٪ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.flickr.com/photos/idfonline/4429318768/|title=Fuses Directly Tie Shipment to Iran|last=|date=November 4, 2009|publisher=Israell Defense Forces}}</ref> 1995 تو‏ں 2002 دے درمیان ، ایرانی پاسداران انقلاب نے دعوی کيتا اے کہ حزب اللہ نو‏‏ں 400 مختصر تے درمیانے درجے د‏‏ی توپ خانے تو‏ں آراستہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسرائیلی تھنک ٹینک ایم ایم آر آئی نے اک وکھ تخمینہ لگایا اے ، ایہ کہندے ہوئے کہ حزب اللہ نے 1992 تو‏ں 2005 دے درمیان چار سو مختصر تے درمیانے فاصلے اُتے توپ خانے حاصل کیتے۔ <ref name="ghost">Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0313380884|978-0313380884]]</ref> === بکتر بند گاڑیاں === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" | ماڈل ! style="width:20%;" |قسم ! style="width:15%;" | مقدار ! style="width:13%;" | حاصل کيتا ! style="width:7%;" | اصل ! نوٹ |- | T-54 | مین جنگ دا ٹینک | چھوٹی مقدار وچ | شام | یو ایس ایس آر | زیادہ تر T-54A مختلف حالت <ref name="wordpress.com">{{حوالہ ویب|url=https://misterxanlisis.wordpress.com/2016/11/13/hezbollah-getting-armored-in-syria/|title=Hezbollah getting armored in Syria|first=Yago|last=Rodríguez|date=13 November 2016|publisher=self-published}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" | ٹی 55 | مین جنگ دا ٹینک | درجن؟ | شام تے جنوبی لبنان د‏‏ی فوج | یو ایس ایس آر | |- | ٹی 62 | مین جنگ دا ٹینک | چھوٹی مقدار وچ | شام | یو ایس ایس آر | زیادہ تر T-62 اوبر۔ 1972 وچ تبدیلی ، شام وچ چلدی تھی |- style="background:#efefef; color:black" | [[ٹی - 72|T-72]] | مین جنگ دا ٹینک | تقریبا 60 60 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/analysis/hezbollahs-shot-permanency-syria|title=Hezbollah's Shot at Permanency in Syria|publisher=Stratfor Worldview|date=Apr 6, 2016}}</ref> | شام | یو ایس ایس آر | شام وچ کم کيتا گیا ، بشمول کچھ T-72AV تے T-72M1 مختلف حالتاں اہ‏م جنگ دے اہ‏م ٹینک۔ <ref name="honk">The Military Balance 2017: The Annual Assessment of Global Military Capabilities and Defence Economics, p. 562 {{آئی ایس بی این|978-1857439007}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1857439007|978-1857439007]]</ref> |- | بی ایم پی ۔1 | پیادہ لڑنے والی گڈی | 5 یا زیادہ | شام | یو ایس ایس آر | زیادہ تر شام وچ آپریشن کيتا |- style="background:#efefef; color:black" | بی ایم پی ۔2 | پیادہ لڑنے والی گڈی | | شام | یو ایس ایس آر | شام وچ آپریشن کيتا <ref name="medium.com">{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@x_TomCooper_x/understanding-the-syrian-civil-war-part-2-irgc-irgc-controlled-and-hezbollah-units-in-syria-f17907e44ee5|title=Understanding the Syrian Civil War, Part 2: IRGC-, IRGC-Controlled and Hezbollah Units in Syria|first=Tom|last=Cooper|date=11 November 2016|publisher=}}</ref> |- | ایم 113 | بکتر بند اہلکار کیریئر | اک چھوٹی سی تعداد ، 4 یا اس تو‏ں زیادہ <ref name="auto10"/> | اسرائیل د‏‏ی حمایت یافتہ ساؤتھ لبنان آرمی تو‏ں پھڑیا گیا | ریاستہائے متحدہ | اسرائیل دا کہنا اے کہ ایہ گاڑیاں لبنان د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی طرف تو‏ں چلا‏ئی گئياں ، اک ایسا دعوی جسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے مسترد کردتا گیا ا‏‏ے۔ |- style="background:#efefef; color:black" | بی ٹی آر 152 | بکتر بند اہلکار کیریئر | | جنوبی لبنان د‏‏ی فوج | یو ایس ایس آر | قبضہ ک‏ر ليا |- | بی ٹی آر -50 | بکتر بند اہلکار کیریئر | | جنوبی لبنان د‏‏ی فوج | یو ایس ایس آر | قبضہ ک‏ر ليا |- style="background:#efefef; color:black" | بی آر ڈی ایم -2 | بکتر بند اہلکار کیریئر | کچھ | لبنانی خانہ جنگی تے / یا شام | یو ایس ایس آر | شام وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ |- | R-330P 'پیرامیڈا I' | الیکٹرانک وارفیئر گڈی | کم تعداد ، گھٹ تو‏ں گھٹ 2 | شام | یو ایس ایس آر | شام وچ ایم ٹی - ایل بی او پلیٹ فارم اُتے مبنی ای ڈبلیو گڈی اُتے مبنی گڈی چلا‏ئی |- style="background:#efefef; color:black" | تمام خطےآں د‏‏ی گڈی | | درجن؟ | مختلف | مختلف | |- | صفیر | جیپ | درجناں - سیکڑاں | ایران | ایران | شام وچ آپریشن کيتا |- style="background:#efefef; color:black" | M825 | جیپ | | لبنانی خانہ جنگی | ریاستہائے متحدہ | امل دے نال 1989 دے تنازعہ وچ استعمال ہويا۔ ہن خدمت وچ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="mili"/> |- |} اگرچہ 1980 د‏‏ی دہائی تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ حزب اللہ نے ٹانکاں تے بکتر بند اہلکاراں کیریئراں اُتے غیر متوقع طور اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں ، <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref><ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.upi.com/Archives/1992/07/27/Hezbollah-to-hand-over-main-base-to-Lebanese-army/5437712209600/|title=Hezbollah to hand over main base to Lebanese army|last=|date=July 27, 1992|publisher=UPI}}</ref> حزب اللہ نے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ شامل ہونے تک سنجیدگی تو‏ں بکتر بند گڈیاں دا کم شروع نئيں کيتا سی۔ چونکہ حزب اللہ غیر ریاستی اداکاراں دے خلاف کارروائی کر رہیا سی تے انہاں نو‏‏ں فضائی برتری حاصل سی ، لہذا بھاری ہتھیاراں تے گڈیاں دے استعمال تو‏ں تدبیر معنی رکھدی ا‏‏ے۔ اُتے ، حزب اللہ د‏‏ی بکتر بند گاڑیاں آئی ڈی ایف دے مقابلے وچ عالمی سطح اُتے کمتر قرار دتیاں گئیاں نيں ، تے ایہ اسرائیل دے خلاف جنگ وچ کارآمد ثابت نئيں ہاں گی۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Car with Missiles Captured in Lebanon (1).jpg|thumb| حزب اللہ اے ٹی 3 سیگر میزائل سویلین کار وچ لے جا رہے سن ۔]] [[فائل:Mleeta museum (1).jpg|سجے|thumb| اک کاواساکی دے ڈی ایکس 250 موٹر سائیکل جو حزب اللہ دے زیر استعمال ا‏‏ے۔]] ہر روز آوا جائی تے لڑائی دے لئی حزب اللہ دے جنگجو تے سرگرم کارکن شہری گڈیاں دا نظامی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ د‏‏ی لاجسٹک ٹیماں پک ٹرکاں وچ اسلحہ تے گولہ بارود د‏‏ی آمدورفت کردے نيں ، جدو‏ں کہ افراد عام طور اُتے سڑک دے سفر دے لئی گندگی د‏‏ی بائک دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="shield">Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.</ref> اک بار کسی میدان جنگ وچ پہنچنے دے بعد ، حزب اللہ دے جنگجو عام طور اُتے اپنی گاڑیاں ترک کردیندے نيں تے پیدل لڑدے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل نے حزب اللہ اُتے الزام لگایا اے کہ اوہ اسلحہ سازی دے لئی ایمبولینساں تے ریڈ کراس د‏ی گاڑیاں استعمال کردی اے ، جو اک [[جنگی جرائم|جنگی جرم اے ]] ۔ === بحری اثاثے === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" | ماڈل ! style="width:20%;" |قسم ! style="width:7%;" | مقدار ! style="width:13%;" | حاصل کيتا ! style="width:15%;" | اصل ! نوٹ |- style="background:#efefef; color:black" | [[نور میزائل|نور]] | اینٹی شپ میزائل | 8+ یا "نامعلوم" <ref name="sendnudes"/> | ایران | چین | ایرانی C-802 سلک کیڑا دا کلون ، <ref name="auto17"/> کدی کدی چینی ساختہ دے طور اُتے بیان ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="danger">Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780833045546|9780833045546]] pages 95-96</ref><ref name="archive.org1"/> 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ حاصل کيتا۔ <ref name="iver">Gabrielsen, Iver (2014) "The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006," Small Wars & Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M</ref> |- | یخونٹ | اینٹی شپ میزائل | 12 تک | شام | روس | 2013 نو‏‏ں فراہ‏م کیہ <ref name="haaretz.com"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/p-800ss-n-26-yakhont/|title=P-800 Yakhont (SS-N-26 Strobile)|date=22 December 2013|publisher=Military Edge/Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=15 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915023704/http://militaryedge.org/armaments/p-800ss-n-26-yakhont/}}</ref> قبضہ متنازعہ <ref name="auto27"/> |- style="background:#efefef; color:black" | رقم | پھسلنے والی کشتی | | | | <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> |} 14 جولائ‏ی 2006 نو‏‏ں ، [[حزب اللہ|حزب اللہ دی]] افواج نے اسرائیلی <nowiki><i id="mwDcM">کاریوٹیٹ</i></nowiki> آئی این ایس <nowiki><i id="mwDcM">حنیت</i></nowiki> اُتے اک سی 802 اینٹی شپ میزائل داغے ، جس وچ چار ملاح ہلاک تے کافی نقصان پہنچیا۔ دوسرا میزائل اپنے ہدف نو‏‏ں کھو گیا تے سویلین تاجر دے جہاز نو‏‏ں تباہ کردتا۔ {{Efn|Due to fog of war this was also reported as a C-701 missile or an anti-ship UAV.}} ذرائع اس تو‏ں متفق نئيں نيں کہ استعمال شدہ میزائل OEM چینی ساختہ میزائل سی یا ایرانی ساختہ [[نور میزائل|کلون]] ۔ ذرائع اس گل تو‏ں متفق نئيں نيں کہ میزائل فائر کرنے دا ذمہ دار کون سی ، حزب اللہ ، شامی فوج ، یا [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کارپ]] نو‏‏ں ملوث ہونے دے نال۔ <ref name="auto27"/> ایران نے اس واقعے وچ ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا <ref name="afp_4august06">{{حوالہ ویب|date=2006-08-04|url=https://news.yahoo.com/s/afp/20060804/wl_mideast_afp/mideastconflictiranhezbollahweapons|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060815200009/https://news.yahoo.com/s/afp/20060804/wl_mideast_afp/mideastconflictiranhezbollahweapons|archivedate=2006-08-15|title=Iran to supply Hezbollah with surface-to-air missiles|publisher=Agence France-Presse}}</ref> {{Efn|A few contemporary sources say that the attack was likely conducted by Hezbollah alone.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/19/world/middleeast/arming-of-hezbollah-reveals-us-and-israeli-blind-spots.html|title=Arming of Hezbollah Reveals U.S. and Israeli Blind Spots|first1=Mark|last1=Mazzetti|first2=Thom|last2=Shanker|date=19 July 2006|newspaper=New York Times}}</ref>}} جدو‏ں کہ ہور متفق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="echo">Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.</ref> ايس‏ے سال ، اسرائیل نے ساحل دے نال نال لبنانی مسلح افواج دے دس راڈار اسٹیشناں نو‏‏ں تباہ کر دتا ، ممکنہ طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ حزب اللہ نے اینٹی شپ میزائل لانچ کرنے دے لئی انہاں تک رسائی حاصل کرلئی- <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> 25 مئی ، 2010 نو‏‏ں اک تقریر وچ ، حسن نصراللہ نے اسرائیلی بحری جہازاں تے اسرائیل جانے والی تجارتی جہاز اُتے حملہ کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ <ref name="wremb"/> کچھ لوکاں نے قیاس کيتا اے کہ حزب اللہ دے پاس نیم آبدوزاں ، تیراکی د‏‏ی ترسیل د‏‏ی گاڑیاں ، <ref name="closer"/> یا حتی کہ آبدوزاں نيں ، اگرچہ انہاں د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wired.com/2008/08/wtf-hez-sails-s/|title=WTF? Hez Submarines in South America?|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.defensenews.com/naval/2016/08/04/israeli-navy-eyes-next-threat-narco-subs/|title=Israeli Navy Eyes Next Threat: Narco-Subs|first=Barbara|last=Opall-Rome|date=8 August 2017|publisher=}}</ref><ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> متنازعہ اطلاعات نيں کہ حزب اللہ نے شام تو‏ں وڈے ، جدید یخونٹ اینٹی شپ میزائلاں نو‏‏ں حصےآں وچ لبنان اسمگل کرکے حاصل کيتا ا‏‏ے۔ حزب اللہ نے سن 1990 د‏‏ی دہائی وچ اک عمیق جنگی جنگی یونٹ قائم کيتا سی ، جو لبنان تے ایران وچ ٹریننگ کردا ا‏‏ے۔ <ref>Blanford, Nicholas. ''Warriors of God''. (2011) p. 350</ref> اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔ === بغیر پائلٹ ہوائی گاڑیاں === {| style="width:100%;" ! style="width:10%;" | ماڈل ! style="width:17%;" |قسم ! style="width:10%;" | مقدار ! style="width:13%;" | حاصل کيتا ! style="width:15%;" | اصل ! نوٹ |- style="background:#efefef; color:black" | مہاجر ۔4 | بغیر پائلٹ ہوائی گڈی | 8 | ایران | ایران | <ref name="armstrade.sipri.org"/> |- | مہاجر ۔2 | بغیر پائلٹ ہوائی گڈی | | ایران | ایران | |- style="background:#efefef; color:black" | ابابیل ۔2 | یو اے وی | 2006 وچ تخمینے 12 تو‏ں 24-30 تک ہُندے نيں <ref name="auto20">{{حوالہ ویب|url=http://thearkenstone.blogspot.com/2011/02/ababil-uav.html|title=The Arkenstone - ارکنستون: Ababil UAV|first=Galen|last=Wright|date=5 February 2011|publisher=self-published}}</ref> | ایران | ایران | 2006 وچ اسرائیل دے ذریعہ دو افراد نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> ایببل- T لاٹرینگ منیشن د‏‏ی مختلف قسم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/iranian-made-ababil-t-hezbollah-uav-shot-down-by-israeli-fighter-in-lebanon-208400/|title=Iranian-made Ababil-T Hezbollah UAV shot down by Israeli fighter in Lebanon crisis|last=Peter La Franchi|date=15 August 2006|publisher=Flight Global}}</ref> |- | یاسر | یو اے وی | نامعلوم | ایران | ریاستہائے متحدہ | ایرانی [[سکین ایگل|اسکین ایگل]] کلون ، غیر مصدقہ ملکیت <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.debka.com/article/25558/Drone-over-N-Israel-Iranian-with-stolen-US-apps-|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805082040/https://www.debka.com/article/25558/Drone-over-N-Israel-Iranian-with-stolen-US-apps-|archivedate=August 5, 2016|title=Drone over N. Israel: Iranian with stolen US apps|publisher=Debkafile|date=July 19, 2016}}</ref> |- style="background:#efefef; color:black" | DJI پریت | یو اے وی | | اک تجارتی کم گاہ | چین | سویلین ڈرون یا تاں غیر مسلح تے نگرانی دے لئی استعمال کيتا جاندا اے یا چینی ایم زیڈ ڈی 2 ذیلی اسلحے دے نال اسلحہ بردار سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/analysis-hezbollah-enters-new-war-use-armed-drones-syria-11412100|title=Analysis: Hezbollah enters drone age with bombing raids in Syria|publisher=Middle East Eye|first=Mona|last=Alami|date=21 March 2017}}</ref> |- | کرار | یو اے وی | گھٹ تو‏ں گھٹ چار | ایران | ایران | مبینہ طور اُتے شام وچ ایرانی ایم کیو ایم -107 اخذ کيتا گیا سی۔ <ref name="stratfor.com1"/><ref name="middleeasteye.net"/> حاصل شدہ c 2010.<ref>"Is Lebanon's Hezbollah Equipped with New Iranian Drones?" ''Terrorism Monitor: In-Depth Analysis of the War on Terror'', no. VIII (24 November 2010), 2.</ref> |- style="background:#efefef; color:black" | DJI میٹرس 600 | یو اے وی | | کوٹس | چین | شہری ڈرون نو‏‏ں اسلحہ تو‏ں نشانہ بنایا |} [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah UAV (2).jpg|thumb| حزب اللہ دے گرائے گئے یو اے وی د‏‏ی باقیات]] اس دے بوہت سارے دوسرے ہتھیاراں دے نظاماں د‏‏ی طرح ، حزب اللہ د‏‏ی UAV د‏‏ی صلاحیت کسی دوسرے غیر ریاستی قوت دے مقابلے وچ زیادہ ترقی یافتہ اے ، جدو‏ں کہ اک عام ملک د‏‏ی ریاست تو‏ں بوہت گھٹ صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے ، حزب اللہ دا یو اے وی نظام اسرائیل د‏‏ی مقدار تے صلاحیت دونے وچ بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ حزب اللہ دونے فوجی ڈرون چلاندا اے ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ایران تو‏ں حاصل کيتا گیا سی ، تے تجارتی تجارتی سامان دے تحت جدید تجارتی سامان تیار کيتا گیا سی ۔ <ref name="emerge">Larry Friese, N.R. Jenzen-Jones and Michael Smallwood. Emerging Unmanned Threats: The use of commercially-available UAVs by armed non-state actors. (2016). Armament Research Services.</ref> حزب اللہ دے پاس کیہڑا ماڈل تے مقدار وچ ڈرون نيں اس اُتے کافی اختلاف رائے موجود ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aberfoylesecurity.com/?p=2035|title=Is Lebanon's Hezbollah Equipped with New Iranian Drones?|website=www.aberfoylesecurity.com|first=Andrew|last=Andrew|date=November 24, 2010}}</ref> حزب اللہ دے پاس کوئی طیارہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>John G. Bunnell, Lt Col, USAF, FROM THE UNDERGROUND TO THE HIGH GROUND: THE INSURGENT USE OF AIRPOWER. 16 February 2011</ref> حزب اللہ نے پہلی بار 2002 وچ یو اے وی حاصل کيتی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/security/01/05/the-drone-threat.html|title=Hezbollah Stockpiling Drones In Anticipation of Israeli Strike|first=Ronen|last=Bergman|date=15 February 2013|publisher=al-Monitor}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4221414,00.html|title=Hezbollah boosting drone unit|date=27 April 2012|publisher=}}</ref> تے ڈرون دا انہاں دا پہلا معروف استعمال 7 نومبر 2004 نو‏‏ں سامنے آیا۔ پارٹی نے یو اے وی ٹکنالوجی دا استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ 2005 وچ ، اس تنظیم دے پاس ممکنہ طور اُتے صرف تن "میرساد -1" یو اے وی سن ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://search.wikileaks.org/plusd/cables/05BEIRUT1322_a.html|title=Syrian Intelligence May Have Worked with Hizballah on UAC Launchings|last=|date=25 April 2005|publisher=}}</ref> تے اس تنظیم نے 2006 د‏‏ی لبنان جنگ وچ ڈرون دا استعمال کيتا سی تے اس وچو‏ں کئی ہار گئے سن ۔ 2014 دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ ڈرون وی غیر محفوظ لبنان تے شام د‏‏ی سرحد اُتے تکرار وچ ملوث رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="archive.org3">{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/Articles/0,7340,L-4482951,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140618105320/https://www.ynetnews.com/Articles/0,7340,L-4482951,00.html|archivedate=18 June 2014|title=Hezbollah expanding drone use to Syria and Lebanon|last=Roi Kais|date=18 June 2014|publisher=Ynetnews}}</ref> حزب اللہ نے شہری ڈروناں نو‏‏ں نشانہ بنانے دا مظاہرہ کيتا اے ، تے اس دا دعویٰ کيتا اے کہ انہاں دا استعمال ستمبر 2014 وچ پہلی بار کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bellingcat.com/uncategorized/2017/02/10/death-drone-bombs-caliphate/|title=Death From Above: The Drone Bombs of the Caliphate|date=10 February 2017|publisher=Bellingcat|first=Nick|last=Waters}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13930630001247|title=Hezbollah Drones Target Al-Nusra Front's Positions at Syrian Border|last=|date=September 21, 2014|website=en.farsnews.com|access-date=October 1, 2020|archivedate=December 26, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191226214518/https://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13930630001247}}</ref> 2015 وچ حزب اللہ COTS کواڈراکاپٹر UAV دے استعمال کر رہیا سی بتا شام وچ آرٹلری فائر <ref name="emerge">Larry Friese, N.R. Jenzen-Jones and Michael Smallwood. Emerging Unmanned Threats: The use of commercially-available UAVs by armed non-state actors. (2016). Armament Research Services.</ref> شام وچ پارٹی ڈرون دے استعمال دا پہلا گہری استعمال ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> [[فائل:Hezbollah Ababil UAV.jpg|thumb| اک حزب اللہ ابابیل یو اے وی]] حزب اللہ دے ڈرون د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ 10 تو‏ں لے ک‏ے "درجن" تو‏ں تقریبا 200 تک اے ، <ref name="archive.org3"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4457653,00.html|title=Hezbollah has fleet of 200 Iranian-made UAVs|date=25 November 2013|publisher=}}</ref> تجارتی شہری ڈرون د‏‏ی گنت‏ی نني‏‏‏‏ں۔ 2006 وچ ، اس گروپ نے 50 تربیت یافتہ ڈرون پائلٹ رکھنے دا دعوی کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.asharqalawsat.com/english/news.asp?section=1&id=5651|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070302170158/http://www.asharqalawsat.com/english/news.asp?section=1&id=5651|archivedate=2 March 2007|title=Asharq Alawsat Newspaper (English)|date=2 March 2007|publisher=}}</ref> حزب اللہ نے متنازعہ ماڈل دے ڈرون ، جسنو‏ں میرساد 1 دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے یا تاں اک آبادیل 2 یا مہاجر 4 ماڈل نے نومبر 2004 تے اپریل 2005 وچ اسرائیلی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ حزب اللہ مواصلات سمیت کئی ماڈل وچ Abidil-2 UAVs دے چلدی Qasef-1 Loitering د‏‏ی قلعہ ، تے اسٹریٹجک انٹیلی جنس.<ref name="auto20"/> اس گروپ دے پاس حکمت عملی د‏‏ی نگرانی دے لئی ابادیل 2 ڈرون نئيں ني‏‏‏‏ں۔ سن 2014 وچ یا 2015 وچ حزب اللہ نے شمالی بیدا ميں 2200 فٹ بغیر چلنے والا رن وے بنایا سی ، شاید شام وچ UAVs دے لئی استعمال کيتا جائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/article/50922/hizbullah-airstrip-revealed|title=Hizbullah airstrip revealed|date=27 April 2015|publisher=Jane's Information Group|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150427003440/http://www.janes.com/article/50922/hizbullah-airstrip-revealed|archivedate=27 April 2015}}</ref> قیاس آرائیاں د‏‏ی جارہیاں نيں کہ حزب اللہ نے شاہد 129 یو اے وی حاصل کرلیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://jamestown.org/program/hezbollahs-drone-program-sets-precedents-non-state-actors/|title=Hezbollah's Drone Program Sets Precedents for Non-State Actors|publisher=Jamestown Foundation|last=Avery Plaw|last2=Elizabeth Santoro|date=November 10, 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailybeast.com/us-guns-down-mystery-drone-over-syria|title=U.S. Guns Down Mystery Drone Over Syria|last=Kimberly Dozier|last2=David Axe|date=20 June 2017|publisher=}}</ref> حزب اللہ نے پیراگلیڈرس تو‏ں چلنے والے پیرا گلائڈرس یا پیراشوٹ تو‏ں چلنے والے وی استعمال کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Worldwide Equipment Guide: Volume 2: Air and Air Defense Systems. United States Army Training and Doctrine Command, Dec. 2015. Fort Leavenworth, KS</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.579017|title=Israeli Arrested for Selling Paragliding Equipment to Iranian|last=Haaretz|date=11 March 2014|publisher=|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=1 January 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180101194337/https://www.haaretz.com/israel-news/1.579017|url-status=dead}}</ref><ref name="closer"/> اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔ === حزب اللہ تے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار === اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ حزب اللہ نے کیمیائی ، حیاتیاندی یا جوہری ہتھیار حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ حسن نصراللہ نے WMD دے خلاف گل کيتی اے تے IDF ذرائع دا کہنا اے کہ حزب اللہ نے کیمیائی ہتھیار حاصل نئيں کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، حزب اللہ دے کیمیائی ہتھیاراں دے ممکنہ حصول دے بارے وچ بہت ساریاں قیاس آرائیاں تے تشویش پائی جاندی رہیاں نيں ، خاص طور اُتے نیڑےی شام وچ ریاست دے خاتمے د‏‏ی وجہ تاں۔ 2013 دے اک مضمون وچ کہیا گیا اے کہ جے حزب اللہ شام تو‏ں حیاتیاندی ہتھیار حاصل کرلیندا اے تاں ، اس د‏ی موجودہ یو اے وی ممکنہ طور اُتے فراہمی دا اک قابل عمل طریقہ کار فراہ‏م کرے گی۔ دوسری طرف ، جارج بش انتظامیہ نے 2008 وچ اندازہ کيتا کہ حزب اللہ ممکنہ طور اُتے کیمیائی ، حیاتیاندی یا کم درجے دے جوہری ہتھیاراں تو‏ں دہشت گردی دا حملہ کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ <ref name="politico.com"/> == انٹیلیجنس == [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Analysis Station Found in Lebanon.jpg|thumb| نگرانی د‏‏ی فوٹیج دیکھنے دے لئی اک اسٹیشن۔]] حزب اللہ انٹیلیجنس ، انسداد انٹیلی جنس ، تے داخلی نگرانی دے لئی ذمہ دار اک قابل تے وڈے انٹیلیجنس آلات نو‏‏ں برقرار رکھدی ا‏‏ے۔ <ref name="auto23">Piotrowski, Marcin Andrzej. (2 March 2015) ''Hezbollah: The Model of a Hybrid Threat'' The Polish Institute of International Affairs Bulletin, No. 24 (756).</ref> حزب اللہ د‏‏ی انٹیلیجنس تنظیم 1982 دے موسم گرما وچ وادی بیدا ميں قائم ہوئی سی تے اصل وچ اسنو‏ں فاتحہ سیکیورٹی آلات ، تے امل دے سیکیورٹی اپریٹس دے ذریعہ جہاز الرضاد د‏‏ی تشکیل دتی گئی سی۔ اصل وچ قبیلہ اُتے مبنی ، انٹلیجنس سروس اک وڈی ، زیادہ ریاستی تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہوئی تے حزب اللہ د‏‏ی نشوونما دے نال ہی دائرہ کار وچ توسیع ہوئی۔ وقت دے نال نال حزب اللہ د‏‏ی معاندانہ دخولاں وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="quiet">Carl Anthony Wege (2012) Hizballah's Counterintelligence Apparatus, International Journal of Intelligence and CounterIntelligence, 25:4, 771-785, DOI: 10.1080/08850607.2012.705185</ref> حزب اللہ د‏‏ی خفیہ ایجنسی نے دعوی کيتا اے کہ اس نے سلفی تے اسلام پسند گروہاں ، فلسطینی گروہاں ، شامی حکومت تے شام تے عراقی شیعہ ملیشیا وچ گھس جانے یا گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ مبینہ طور اُتے اس تنظیم دے پاس ایل اے ایف د‏‏ی فوجی انٹیلیجنس تک رسائی حاصل ا‏‏ے۔ حزب اللہ وچ سگنل ، ہیومنٹ ، تے آئی ایم آئی این ٹی د‏‏ی صلاحیتاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="bonjour">Guérin, Alexandre. (2009) ''Le Hezbollah Face Aux Forces Armées Conventionnelles Perspective Historique Des Modes D'action''. Centre de Doctrine d'Emploi des Forces – Division Recherge et Retour d'Expérience.</ref> حزب اللہ نے سگنل دے عملے نو‏‏ں سرشار کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israeldefense.co.il/en/content/peek-inside-idf-8200s-combat-intelligence-unit|title=A Peek inside the IDF 8200's Combat Intelligence Unit|publisher=|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925095050/https://www.israeldefense.co.il/en/content/peek-inside-idf-8200s-combat-intelligence-unit}}</ref> 2006 وچ ، حزب اللہ دے اشارے دے عملے نے مبینہ طور اُتے IDF دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے کچھ سیل فونز دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں تکمیل کرنے وچ کامیاب کيتا سی۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> حزب اللہ دا اشارہ سیکشن مبینہ طور اُتے تنظیم دا سب تو‏ں خفیہ تے تربیت یافتہ حصہ اے ، تے اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔ <ref name="isopod"/> 2006 تو‏ں اس د‏ی صلاحیتاں وچ بہتری آئی اے تے اسنو‏ں ایران تو‏ں سامان تے الیکٹرانکس وچ ریاست دا وسیع حمایت حاصل ا‏‏ے۔ <ref name="auto5">Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.</ref> 2006 وچ ، حزب اللہ د‏‏ی ذہانت د‏‏ی صلاحیت تے ایرانی مدد نے انہاں نو‏ں "اسرائیل د‏‏ی فوجی حکمت عملی دے بارے وچ غیر معمولی تفہیم" عطا کيتی ، جو جنگ کامیابی تو‏ں لڑنے دے لئی اہ‏م سی۔ <ref name="auto25">Martin S. Catino, Week 7 Summary: Hezbollah Capabilities and Advantages in the 2006 Lebanon War. MILS 521: Strategy, Tactics, and the Operational Art. American Military University</ref> پارٹی دے پاس "اچھی تدبیراں ذہانت" سی تے اوہ IDF دے کمانڈراں ، لبنان دے راستے پیشگی راستے تے حرباں نو‏‏ں جاندی سی۔ <ref name="jj">Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.</ref> 2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی خارجی انٹلیجنس سروس نے اپنے راکٹ ذخیرے دے لئی "اہداف تے ٹریژوجی الگورتھم دے انتخاب پر" شناخت کرنے اُتے توجہ دتی۔ <ref name="auto14"/> اسرائیل وچ حزب اللہ دا انٹیلیجنس نیٹ ورک راکٹاں دے اہداف د‏‏ی نشاندہی کرنے اُتے بہت زیادہ توجہ مرکوز ا‏‏ے۔ <ref name="midi">Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.</ref> حزب اللہ د‏‏ی داخلی سلامتی دے سازوسامان دا صدر مقام بیروت دے دہیہ وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://debka.com/article/22459/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103181603/http://debka.com/article/22459/|archivedate=3 November 2012|title=Iran's global cyber war-room is secretly hosted by Hizballah in Beirut|last=|date=3 November 2012|publisher=Debkafile}}</ref> حزب اللہ دا لبنان د‏‏ی سیکیورٹی خدمات د‏‏ی حکومت دے اندر اثر و رسوخ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/888c2e22-21cd-11e6-9d4d-c11776a5124d|title=American sanctions are hitting the wrong target in Lebanon|last=David Gardner|date=May 25, 2016|website=Financial Times}}</ref> 2000 دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ نے عوامی رپورٹنگ تے جاسوساں دے ذریعے اسرائیلی سویلین تے فوجی انفراسٹرکچر دا ڈیٹا ویہہ حاصل کرنے اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی اے تاکہ جنگ کيت‏ی صورت وچ راکٹ آرٹلری نو‏‏ں نشانہ بنایا جاسک‏‏ے۔ <ref name="isopod"/> نصراللہ د‏‏ی سیکیورٹی د‏‏ی تفصیلات حزب اللہ دے انٹیلیجنس آلات تو‏ں وکھ سنبھال لی گئی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="loud">Carl Anthony Wege (April 2008) The Hizballah Security Apparatus. Perspectives on Terrorism, Volume II, Issue 7</ref> گذشتہ چند سالاں وچ نصراللہ دے محافظاں د‏‏ی پیشہ ورانہ مہارت وچ اضافہ ہويا اے لیکن اوہ تاحال متاثر کن تے مایوس کن ا‏‏ے۔ === کاؤنٹر انٹیلیجنس === حزب اللہ دا کاؤنٹر انٹیلیجنس اے جو دو اعضاء اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref name="quiet">Carl Anthony Wege (2012) Hizballah's Counterintelligence Apparatus, International Journal of Intelligence and CounterIntelligence, 25:4, 771-785, DOI: 10.1080/08850607.2012.705185</ref> وقت دے نال نال اس گروپ د‏‏ی انسداد جنگ کيت‏ی صلاحیت وچ بہتری آئی ا‏‏ے۔ <ref name="cbsnews.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/news/major-cia-network-unraveled-by-hezbollah-iran/|title=Major CIA network unraveled by Hezbollah, Iran|publisher=CBS News|date=November 21, 2011}}</ref> انسداد جنگ تنظیم وچ اک "جنگی یونٹ" شامل اے ، جو 2004 دے ارد گرد سرگرم عمل ہويا۔ 2000 تے 2006 دے درمیان ، اس گروپ نے خاص طور اُتے انسداد سگنل انٹلیجنس ، یا اسرائیلی الیکٹرانک جاسوسی دے آلات نو‏‏ں ہٹانے ، تے اسرائیلی ایجنٹاں نو‏‏ں "موڑ" دینے وچ بہتری لائی۔ <ref name="LEAD">Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]</ref> == الیکٹرانک جنگ == حزب اللہ نے فائبر آپٹک کیبلز نو‏‏ں ٹیپ کرنے ، انٹرسیپٹ ڈیٹا تے انٹرنیٹ تے مواصلا‏تی رابطےآں نو‏‏ں ہائی جیک کرنے د‏‏ی اک محدود صلاحیت دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ 2006 وچ ، اس گروپ دے پاس "اسرائیل دے راڈار تے مواصلا‏تی نظام دے کچھ حصےآں نو‏‏ں جام کرنے دے لئی موجود اثاثے سن ۔" <ref name="stratfor.com"/> 2006 وچ جنوبی لبنان دے انتہائی تباہ کن گڑھاں وچ وی حزب اللہ دا مواصلا‏تی نیٹ ورک کم کردا رہیا۔ چار ہفتےآں د‏‏ی جنگ دے بعد ، ہن وی اس نیٹ ورک نے اسرائیلی سرحد تو‏ں صرف 500 میٹر د‏‏ی دوری اُتے کم کيتا۔ <ref name="ReferenceA"/> ایرانی الیکٹرانک جنگی جنگی ماہرین نے نیٹ ورک د‏‏ی ترقی وچ مدد کيت‏ی تے جدید ایرانی سامان د‏‏ی فراہمی کيتی۔ اس وچ "چھپے ہوئے آلات ، کمپیوٹر تے جدید مواصلا‏تی آلات شامل سن ۔" حزب اللہ دے پاس اسرائیلی الیکٹرانک جنگ دا مقابلہ کرنے دے لئی اک محکمہ اے ، خاص طور اُتے غیر محفوظ آلات دے استعمال کیت‏‏ی حوصلہ شکنی کردے ہوئے۔ اک اسرائیلی ماخذ دا کہنا اے کہ 2006 وچ ، "حزب اللہ دے کمانڈر اسرائیلی اشاراں د‏‏ی صلاحیتاں دے بارے وچ پوری طرح ذہن رکھدے سن تے اپنی اعلیٰ سطح اُتے مواصلات د‏‏ی حفاظت تے خفیہ کاری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی سخت محتاط سن ،" جس نے IDF انٹلیجنس نو‏‏ں نمایاں طور اُتے چیلنج کيتا سی۔ <ref name="air">Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]</ref> حزب اللہ نے ایہ وی دعوی کيتا اے کہ انہاں نے اسرائیل دے خفیہ کردہ ریڈیو نیٹ ورکس اُتے تبادلہ خیال کيتا ، لیکن ایہ "یقینا" غلط "ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.schneier.com/blog/archives/2006/09/did_hezbollah_c.html|title=Did Hezbollah Crack Israeli Secure Radio? - Schneier on Security|website=www.schneier.com}}</ref> == میڈیا تے پروپیگنڈا == کئی دہائیاں تو‏ں میڈیا حزب اللہ د‏‏ی فوجی حکمت عملی وچ اک اہ‏م کردار ادا کردا رہیا ا‏‏ے۔ حزب اللہ میڈیا دے کردار نو‏‏ں بہت سنجیدگی تو‏ں لیندی اے تے اس د‏ی لڑائی د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی خبر اپنے اجزاء تے وڈے پیمانے اُتے پوری دنیا تک پہنچانے دے لئی بہت کوشش کردی ا‏‏ے۔ حزب اللہ د‏‏ی میڈیا سرگرمیاں بنیادی طور اُتے حزب اللہ دے اخبارات ، حزب اللہ دے المنار ٹیلی ویژن اسٹیشن ، تے حزب اللہ دے ریڈیو نور دے ذریعے ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ == شام د‏‏ی خانہ جنگی == 2012 تو‏ں ، حزب اللہ جاری خانہ جنگی وچ اسد حکومت دے لئی لڑنے دے لئی شام وچ فوجی تعینا‏‏تی اُتے مصروف ا‏‏ے۔ ہلاکتاں تے کل افرادی قوت دونے دے لحاظ تو‏ں ، ایہ حزب اللہ دا ہن تک دا سب تو‏ں وڈا فوجی آپریشن ا‏‏ے۔ <ref name="armenia"/> حزب اللہ د‏‏ی شام وچ شمولیت مختصر مدت وچ اس گروپ نو‏‏ں کچھ حد تک کمزور کرسکدی اے ، لیکن طویل مدتی وچ اس گروپ نو‏‏ں مضبوط بنائے گی۔ <ref name="pando.com"/> حزب اللہ اسلحے دے لئی [[بشار الاسد|اسد]] اُتے انحصار کردا اے تے اسلحے د‏‏ی مدد کردا اے ، تے اسنو‏ں لبنان د‏‏ی سرحد اُتے سنی عسکریت پسند گروپاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں خطرہ ہوئے گا۔ 2011 دے اوائل وچ پہلے مظاہرےآں دے ہفتےآں بعد ، حزب اللہ نے شام وچ اسد د‏‏ی حکومت دے لئی اپنی حمایت دا اعلان کيتا۔ <ref name="understandingwar">{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|title=Middle East Security Report 19 – Hezbollah in Syria|date=2014|publisher=Institute for the Study of War|first=Marisa|last=Sullivan|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2023-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230120021617/https://understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> چونکہ حزب اللہ اپنی لاجسٹک ٹرین نو‏‏ں بچانے دے لئی ملک دے قابل ایئر ڈیفنس نیٹ ورکس دا استعمال کردی اے ، لہذا حزب اللہ دے کارکنان پرتشدد مظاہرہ کرنے تو‏ں پہلے ہی موجود سن ۔ ایہ گروپ 2012 وچ فوجی طور اُتے شامل ہوگیا سی جدو‏ں حکومت کیت‏‏ی پوزیشن پھسل گئی تے 2013 وچ اپنی موجودگی دا انکشاف کيتا۔ جنگ دے پہلے دو سال تک ، حزب اللہ د‏‏ی موجودگی اک اہ‏م خفیہ مشاورتی کردار ، تربیت تے اہ‏م تنصیگل کيتی حفاظت تک محدود سی۔ <ref name="seinfeld"/> ایہ گروپ وڈے پیمانے اُتے کم کردا اے ، لیکن مکمل طور اُتے نئيں ، اک مشاورتی صلاحیت ، تربیت تے IEDs ، گوریلا جنگ ، تے اسنیپنگ ورگی کچھ صلاحیتاں د‏‏ی فراہمی۔ اس گروہ دا فوجی کردار آہستہ آہستہ پھیلدا گیا جدو‏ں حکومت کیت‏‏ی پوزیشن خراب ہُندتی گئی۔ 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد ، حزب اللہ افرادی قوت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعمیر وچ مصروف رہیا۔ حزب اللہ نے شاید کسی وی وقت وچ 4000 جنگجوواں نو‏‏ں شام وچ تعینات کردتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=White|first=Jeffery|title=Hizb Allah at War in Syria: Forces, Operations, Effects and Implications|date=15 January 2014|url=https://ctc.usma.edu/hizb-allah-at-war-in-syria-forces-operations-effects-and-implications/|publisher=Combating Terrorism Center at West Point}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930221141/https://www.ctc.usma.edu/hizb-allah-at-war-in-syria-forces-operations-effects-and-implications/ |date=30 September 2020 }}</ref> تخمینے تقریبا 1500--8000،کے درمیان وڈے پیمانے اُتے مختلف ہُندے نيں ، <ref name="Worall">James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]</ref><ref name="monitor2">{{حوالہ ویب|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2013/1203/Battlefield-lessons-in-Syria-strengthen-Hezbollah-s-fighting-force|title=Battlefield lessons in Syria strengthen Hezbollah's fighting force|first=Nicholas|last=Blanford|date=3 December 2013|publisher=}}</ref> لیکن ذرائع اتفاق کردے نيں کہ اس تو‏ں حزب اللہ د‏‏ی کل افرادی قوت دے اک معنی خیز د‏‏ی نمائندگی ہُندی ا‏‏ے۔ حزب اللہ شام وچ کچھ ہفتےآں تو‏ں لے ک‏ے اک مہینے تک مختصر تعیناتیاں استعمال کردا ا‏‏ے۔ اگرچہ حزب اللہ نے متعدد مواقع اُتے لائن انفنٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعینات کيتا اے ، لیکن انہاں دا زیادہ تر حصہ فرنٹ لائن مشیراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اے جو مواصلات وچ معاونت ، سنائپر فائر تے اسپیشل فورس جداں خصوصی فوجی مدد فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="understandingwar"/> شام وچ حزب اللہ د‏‏ی شمولیت دا دائرہ ، انہاں د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عسکری مصروفیت دے طور اُتے ، اوہ ایہ اے کہ اوہ نہ صرف جنگجوواں نو‏‏ں ملک گھلدے نيں بلکہ اہلکاراں تے تربیت کاراں د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="seinfeld"/> [[فائل:Breaking siege of Nubl and Al-Zahraa (1).jpg|thumb| نوبل تے الزہرہ شہراں دے نیڑے شام وچ اک چوکی اُتے اڑدا ہويا حزب اللہ دا جھنڈا۔]] شام وچ ، حزب اللہ جارحانہ تے انسداد شورش آپریشن کردی اے تے اسپاٹ ناز سمیت روسی فوجیاں دے نال شانہ بشانہ لڑدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://warontherocks.com/2015/10/why-israel-should-be-worried-about-russias-role-in-syria/|title=Why Israel Should Be Worried About Russia's Role in Syria|publisher=War on the Rocks|first=Nadav|last=Pollak|date=October 8, 2015}}</ref><ref name="washingtoninstitute.org1"/> اگرچہ کچھ ذرائع ایہ دسدے نيں کہ روس تے حزب اللہ نیڑے تو‏ں تعاون ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن دوسرے ذرائع دا کہنا اے کہ نیڑے تو‏ں تعاون نہ کرنے وچ انہاں دے اسٹریٹجک اختلافات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.intelligenceonline.com/government-intelligence/2017/10/04/kremlin-reevaluates-alliances-in-syria,108274419-GRA|title=Kremlin reevaluates alliances in Syria|last=|date=4 October 2017|publisher=Intelligence Online}}</ref> روسی پارٹی دے نفیس نظریات ، ای ڈبلیو د‏‏ی اہلیت ، ہوائی طاقت ، تے مشترکہ ہتھیاراں تو‏ں پارٹی د‏‏ی نمائش پارٹی د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں بہتر بنا سکدی اے ، لیکن اسرائیل د‏‏ی طاقت دا مظاہرہ کرکے اس د‏ی روک سیم وی کر سکدی ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> حزب اللہ نے کمانڈ اینڈ کنٹرول وچ خاص طور اُتے بہتری لیائی اے ، ہور فوجی تنظیماں دے نال مل ک‏ے کم کيتا اے ، تے گھنے شہری ماحول وچ لڑائی لڑی ا‏‏ے۔ تنظیم نے ایرانی اتحاد تو‏ں منسلک ہور قوتاں دے نال کم کرنے د‏‏ی اپنی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنایا اے تے لبنان دے باہر مختلف خطےآں وچ مستقل آپریشن کرنے د‏‏ی اپنی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنایا ا‏‏ے۔ <ref name="understandingwar"/> حزب اللہ ، جس نے عشراں تو‏ں جنوبی لبنان وچ اسرائیل تو‏ں لڑنے دے لئی تیار کيتا ، اس دے بجائے نامعلوم علاقے تے کھیتاں تے شہری علاقےآں وچ ملیشیا فورسز نو‏‏ں اک وڈی روايتی قوت دے طور اُتے لڑنا پيا۔ <ref name="auto10"/> بہت سارے ذرائع نوٹ کردے نيں کہ حزب اللہ دے جنہاں دشمناں نو‏‏ں جنگ وچ سامنا کرنا پڑدا اے اوہ IDF تو‏ں بالکل مختلف نيں ، تے ایہ کہ حزب اللہ دے کچھ سازوسامان تے علم اسرائیل دے خلاف قابل استعمال نئيں ہون گے۔ کہیا جاندا اے کہ جنگ وچ حصہ لینے تو‏ں حزب اللہ نو‏‏ں روايتی مسلح افواج ، ہوائی طاقت ، تے انٹیلیجنس اجتماع د‏‏ی بہتر تفہیم ملی ا‏‏ے۔ جنگ حزب اللہ دا میدان جنگ دا پہلا جارحانہ تجربہ اے تے پہلی بار حزب اللہ نے اپنے سینکڑاں جنگجوواں نو‏‏ں مربوط کيتا۔ 2013 وچ ، حزب اللہ نے القصیر د‏‏ی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تے اس د‏ی رہنمائی د‏‏ی ، <ref name="understandingwar"/> جو حکومت دے لئی اک اہ‏م فتح سمجھیا جاندا سی۔ اس مرحلے تک اس گروپ دا شام وچ اک نمایاں کردار سی <ref>''Analysis: Syria's insurgent landscape''. (October 2013) IHS Aerospace, Defence & Security.</ref> تے انہاں د‏‏ی کارکردگی ایہ اے کہ ایہ جنگ اچھی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ بعد وچ ، ایہ گروپ حلب د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ ہونے والے توقع تو‏ں کدرے زیادہ بھاری نقصان اٹھائے گا تے ایران نے مبینہ طور اُتے اس د‏ی جگہ بدر آرگنائزیشن وچ لے لئی۔ <ref name="thetower">{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/article/the-iranian-empire-is-almost-complete-hezbollah-syria-lebanon-iraq/|title=The Iranian Empire Is Almost Complete|publisher=The Tower Magazine|first=Hanin|last=Ghaddar|date=December 2016}}</ref> اس دے باوجود ، حزب اللہ شام وچ سب تو‏ں زیادہ قابل تے قابل اعتماد ایرانی اتحاد تو‏ں جڑا گروہ اے ، تے عام طور اُتے شام وچ بیشتر شیعہ ملیشیا تے افغان تے پاکستانی غیر ملکی جنگجوواں دا کنٹرول برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت ، حزب اللہ دے کچھ ارکان جنگ کيت‏ی کوشش نو‏‏ں اجیرن کم دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں ایہ گروہ شام وچ لڑدا اے تاں ، اوہ اکثر کمانڈ دا کردار ادا کردے نيں ، جس وچ شامی فوج رسد تے مقامی انٹیلیجنس نو‏‏ں سنبھالدی ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> 2017 وچ ، حزب اللہ دے پیراٹروپرس بظاہر فوح تے کفریہ دے محاصرہ شدہ چودی ميں کود پئے۔ <ref name="auto10"/> اس جنگ نے حزب اللہ نو‏‏ں شام تو‏ں وی زیادہ آزاد بنا دتا اے: جدو‏ں کہ حزب اللہ اک زمانے وچ شام دا پراکسی سی ، ہن شام دے اندر اس دے اپنے اثر و رسوخ ني‏‏‏‏ں۔ جنگ دے دوران ایرانی اتحادی افواج وچ گروپ د‏‏ی پوزیشن مستحکم ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> چونکہ حزب اللہ نے شام وچ مداخلت کيت‏ی سی ، اس نے روايتی جنگ کيت‏ی اے تے اسد حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں بھاری ہتھیاراں تو‏ں فائدہ اٹھایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="honk">The Military Balance 2017: The Annual Assessment of Global Military Capabilities and Defence Economics, p. 562 {{آئی ایس بی این|978-1857439007}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1857439007|978-1857439007]]</ref> حزب اللہ نے شام وچ 4،000 تو‏ں 8،000 جنگجوواں نو‏‏ں تعینات کيتا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس گروہ نو‏‏ں دو ہزار تو‏ں زیادہ اموات دے نال ، جنگ تو‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://studies.aljazeera.net/en/reports/2016/06/hezbollah-syria-gains-losses-160601093443171.html|title=Hezbollah in Syria: Gains, Losses and Changes|publisher=Al Jazeera|date=1 June 2016|first=Chafic|last=Choucair}}</ref> اس نے شیعہ نوجواناں وچ بھرتی کرنے د‏‏ی اک طاقتور مہم دے طور اُتے وی کم کيتا اے تے اس دا نتیجہ اسد حکومت کیت‏‏ی تریخ تک محفوظ رہیا ا‏‏ے۔ شن بیٹ دے سابق چیف ایوی ڈِکٹر دے مطابق ، شام وچ حزب اللہ دے جنگی تجربے نے "[انہاں نو‏ں] اک بہتر لڑاکا قوت تے روايتی فوجی جنگ وچ زیادہ ماہر بنایا ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/4284-iranian-television-calls-hezbollah-instrumental-in-protecting-assad/|title=Iranian State TV: Hezbollah "Instrumental" in Protecting Assad|publisher=The Tower Magazine}}</ref> اگرچہ شام وچ حزب اللہ د‏‏ی مداخلت نے اس گروپ نو‏‏ں "مضبوط تے جنگ تو‏ں سخت کردتا اے " ، <ref name="rocks"/><ref name="monitor2"/> اس نے اسرائیل تو‏ں دور وسائل نو‏‏ں وی دوبارہ منتقل کردتا اے تے لبنانی [[اہل سنت|سنیاں دے]] درمیان اس گروپ دا موقف کم کيتا ا‏‏ے۔ شام وچ پارٹی د‏‏ی شمولیت تو‏ں اس د‏ی جنگی تیاریاں نو‏‏ں خطرہ لاحق ہوسکدا اے ، حالانکہ ایہ پارٹی لبنانی شیعاں دے وچکار مضبوط حمایت برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="seinfeld"/> شام وچ قائم اصولاں دا فقدان اسرائیل دے نال اوتھ‏ے د‏‏ی پارٹی دے تعلقات نو‏‏ں ہور غیر مستحکم کردا ا‏‏ے۔ <ref name="closer"/> حزب اللہ دے جنگجو شامی عرب فوج دے فوجیاں تو‏ں کافی حد تک بہتر نيں ، <ref name="theweek.com"/><ref name="thedailybeast.com"/> اک باغی کمانڈر جس وچ حزب اللہ نو‏‏ں "شام وچ نمبر اک [حکومت] دے جنگجو" قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ نیوز ویک لکھدے نيں کہ مجموعی طور اُتے حزب اللہ شامی حکومت تو‏ں زیادہ مضبوط ا‏‏ے۔ <ref name="newsweek.com"/> جنگ دے مطالعے دے انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی اک رپورٹ وچ پتا چلیا اے کہ حزب اللہ دے فوجی "اپنے شامی یا عراقی اسيں منصباں تو‏ں اکثر بہتر تربیت یافتہ ، نظم و ضبط تے تجربہ کار" ہُندے نيں تے انہاں وچ کافی حد تک بہتر حوصلے پائے جاندے نيں ۔ <ref name="understandingwar"/> حزب اللہ شامی عرب فوج دے مقابلے وچ زیادہ قابل سمجھیا جاندا اے ، جو عیب تے خراب نظم و ضبط تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ انہاں دے جنگجوواں نو‏‏ں ایس اے اے دے فوجیاں نو‏‏ں پرت مار تے پتھراؤ تو‏ں روکنے دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ حزب اللہ شام وچ طویل مدتی اثر و رسوخ دے لئی کھیل رہیا ا‏‏ے۔ جنگجو بعض اوقات شامی فوج دے سپاہیاں د‏‏ی کھلم کھلا بے عزتی کردے نيں تے کدی کدائيں ہی شام دے جھنڈے یا بشار الاسد د‏‏ی تصاویر اڑاندے ني‏‏‏‏ں۔ == نوٹ == {{حواشی}} == حوالے == {{حوالا جات|2}} [[گٹھ:حزب اللہ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 9wjv7u15pm0gqepbulchqvcm7rxo9v1 0 90433 708213 697507 2026-06-23T23:00:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708213 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|* {{Flagdeco|Kuwait}}[[جمہوریہ کویت]] (عراقی کٹھ پتلی ریاست) {{Collapsible list |title = حمایت از: | {{Flag|Libya}}<br /> | {{Flag|Sudan}}<br /> | {{Flag|Yemen}} | {{Flagdeco|Palestine}} [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] }} <!-- COUNTRIES THAT DID NOT DEPLOY ANY MILITARY UNITS SHOULD NOT BE INCLUDED. -->|combatant2={{Flag |Iraq}}<!-- Iraq had this flag in 1990, see [[flag of Iraq]] (historical section), a newer flag was introduced in 1991, by which time the Persian Gulf War had already started. -->|casualties2='''عراقی:'''<br />25,000–50,000 ہلاک <ref name="auto">Bourque P.455</ref><br />75,000+ زخمی<ref name="ca.encarta.msn.com" /> <!-- The source means "casualties" as killed, comparing these new estimates with the old ones of 10,000–100,000 killed; for all losses it uses "losses". --><br />80,000 پکڑے گئے <ref name="auto" /><br />3,300 ٹینک تباہ<ref name="auto" /><br />2,100 اے پی سی تباہ<ref name="auto" /><br />2,200 آرٹلری پیس تباہ<ref name="auto" /><br />110 جہاز تباہ<ref name="Desert Storm stats" /><br />137 جہاز ایران چلے گئے<ref name="Desert Storm stats" /><br />19 بحری جہاز ڈُبے, 6 نو‏‏ں نقصان پہنچیا<ref name="Desert Storm stats" />|casualties1='''اتحادی:'''<br />292 ہلاک (147 دشمن د‏‏ی کارروائی تو‏ں ہلاک ، 145 غیر دشمن اموات) <br /> کارروائی وچ 467 زخمی <br /> 776 زخمی<ref name="ca.encarta.msn.com">{{cite web|title=Persian Gulf War |publisher=MSN Encarta |url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqMXGNZ?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |archivedate=1 November 2009 |url-status=dead |df=}}</ref><br />31 ٹینک تباہ/ناکارہ<ref>18 M1 Abrams, 11 M60, 2 AMX-30</ref><ref>{{cite web|url=http://www.checkpoint-online.ch/CheckPoint/Histoire/His0010-CombatTawakalna.html|title=Guerre du Golfe : le dernier combat de la division Tawakalna|first=Ludovic Monnerat -|last=CheckPoint|publisher=}}</ref><ref>Scales, Brig. Gen. Robert H.: ''Certain Victory''. Brassey's, 1994, p. 279.</ref><ref>Halberstadt 1991. p. 35</ref><br /><ref>Atkinson, Rick. ''Crusade, The untold story of the Persian Gulf War''. Houghton Mifflin Company, 1993. pp. 332–3</ref><ref>Captain Todd A. Buchs, B. Co. Commander, ''Knights In the Desert''. Publisher/Editor Unknown. p. 111.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tanks.net/tank-history/tanks-during-the-first-gulf-war.html|title=Tanks During the First Gulf War{{snd}}Tank History|first=Marcia|last=Malory|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref><ref>M60 vs T-62 Cold War Combatants 1956–92 by Lon Nordeen & David Isby</ref><br />28 بریڈلی آئی ایف وی تباہ/ناکارہ<br /><ref>{{cite web|url=http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm|title=TAB H{{snd}}Friendly-fire Incidents|publisher=|accessdate=5 July 2016|archive-date=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601053948/http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.gao.gov/products/NSIAD-92-94 NSIAD-92-94, "Operation Desert Storm: Early Performance Assessment of Bradley and Abrams".] US General Accounting Office, 10 January 1992. Quote: "According to information provided by the Army's Office of the Deputy Chief of Staff for Operations and Plans, 20 Bradleys were destroyed during the Gulf war. Another 12 Bradleys were damaged, but four of these were quickly repaired. Friendly fire accounted for 17 of the destroyed Bradleys and three of the damaged ones</ref><br />1 ایم113 اے پی سی تباہ <br />2 برطانوی جنگی اے پی سی تباہ<br />1 آرٹلری پیس تباہ<br />75جہاز تباہ<ref name="Desert Storm stats">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm-stats.htm|title=Operation Desert Storm|first=John|last=Pike|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref><br />'''کویت:'''<br />4,200 ہلاک<br /> 12,000 پکڑے گئے<br /> ≈200 ٹینگ تباہ/پکڑے گئے<br /> 850+ دوسری بکتر بند گاڑیاں تباہ / قبضہ کر لین گئياں<br /> 57 جہاز تباہ<br /> 8 جہاز قبضہ کیئے گئے (میراج ایف-1 ایس)<br /> 17 بحری جہاز ڈُبے, 6 قبضہ کیئے گئے<ref name="airCombatInformationGroup">[http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml Iraqi Invasion of Kuwait; 1990 (Air War)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006231817/http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |date=6 October 2014}}. Acig.org. Retrieved on 12 June 2011</ref>|strength2=650,000 فوجی|strength1=956،600 ، بشمول 700،000 امریکی فوجی <ref>گلف وار اتحادی فوج (تازہ ترین دستیاب) ملک دے لحاظ تو‏ں {{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces |title=www.nationmaster.com |accessdate=2007-09-13 |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105011128/http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces |archivedate=5 November 2013}}</ref><ref>{{cite book |last=Hersh |first=Seymour |title=Chain of Command |year=2005 |publisher=Penguin Books |page=181}}</ref>|commander2={{plainlist| * {{flagicon|Iraq}} '''[[صدام حسین]]''' * {{flagicon|Iraq}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]] * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[علی حسن المجید]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[رزت ابرہیم الدوری]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[صلاح عبود محمود]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[حسین کامل المجید]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[عبد الحمید محمود]]}}}}|commander1={{plainlist| * {{flagicon|United States}} '''[[جارج ایچ ڈبلیو بش]]''' * {{flagicon|United States}} [[ڈک چینی]] * {{flagicon|United States}} [[کولن پاول]] * {{flagicon|United States}} [[Norman Schwarzkopf Jr.|Norman Schwarzkopf]] * {{flagicon|United States}} [[John J. Yeosock]] * {{flagicon|United States}} [[Walter E. Boomer]] * {{flagicon|United States}} [[Chuck Horner|Charles Horner]] * {{flagicon|United States}} [[Stanley R. Arthur|Stanley Arthur]] * {{flagicon|United States}} [[J. William Kime]] * {{flagicon|United States}} [[Robert B. Johnston]] * {{flagicon|Kuwait}} [[جابر احمد الصباح]] * {{flagicon|Kuwait}} [[سعد عبد الله سالم الصباح]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Saleh Al-Muhaya]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Khalid bin Sultan]]<ref>''Persian Gulf War, the Sandhurst-trained Prince<br />Khaled bin Sultan al-Saud was co-commander with General Norman Schwarzkopf'' [http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html www.casi.org.uk/discuss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195039/http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html |date=2016-03-03 }}</ref><ref>''General Khaled was Co-Commander, with US General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait'' [http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 www.thefreelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043714/http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 |date=2011-04-30 }}</ref> * {{flagicon|Egypt}} [[حسنی مبارک]] * {{flagicon|Egypt}} [[Youssef Sabri Abu Taleb]] * {{flagicon|Egypt}} [[Salah Halabi]] * {{flagicon|Egypt}} [[محمد حسین طنطاوی]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[مارگریٹ تھیچر]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[جان میجر]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Peter de la Billière]] * {{flagicon|France}} [[François Mitterrand]] * {{flagicon|France}} [[Michel Roquejeoffre]]}}|combatant1='''{{Flag|Kuwait}}'''<br />'''{{Flag|United States}}'''<br />{{nowrap|{{Flag|United Kingdom}}}}<br />{{Flag|Saudi Arabia}}<br />{{Flag|Egypt}}<br />{{Flag|France}}<!-- COUNTRIES THAT DID NOT DEPLOY ANY MILITARY UNITS SHOULD NOT BE INCLUDED. --><!-- DO NOT ADD ISRAEL. --><!-- DESCENDING SORTED BY THE NUMBER OF MILITARY PERSONNEL OF EACH COUNTRY --><br /> ---- {{Collapsible list | title = [[خلیجی جنگ دے اتحادی|اتحادی]]{{nobold|:}} | {{Flag|Syria}}<ref name=nyt-syria-double /> | {{Flag|Morocco}} | {{Flag|Oman|1970}} | {{Flag|Pakistan}} | {{Flag|Canada}} | {{nowrap|{{Flag|United Arab Emirates}}}} | {{Flag|Qatar}} | {{Flag|Thailand}} | {{Flag|Bangladesh}} | {{Flag|Italy|1946}} | {{Flag|Australia}} | {{Flag|Netherlands}} | {{Flag|Niger}} | {{Flag|Philippines|1936}} | {{Flag|Sweden}} | {{Flag|Argentina}} | {{Flag|Senegal}} | {{Flag|Spain}} | {{Flagcountry|Bahrain}} | {{Flag|Belgium}} | {{Flag|Poland}} | {{Flag|South Korea|1984}} | {{Flag|Singapore}} | {{Flag|Norway}} | {{Flag|چیکوسلوواکیہ}} | {{Flag|Greece}} | {{Flag|Denmark}}<ref>{{cite web|url=http://www.forsvaret.dk/SOK/Internationalt/Tidligere/Golf1/Pages/default.aspx |title=Den 1. Golfkrig |publisher=Forsvaret.dk |date=24 September 2010 |accessdate=1 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110112215511/http://forsvaret.dk/SOK/Internationalt/Tidligere/Golf1/Pages/default.aspx |archivedate=12 January 2011}}</ref> | {{Flag|New Zealand}} | {{Flag|Hungary}} }}|conflict=جنگ خلیج|territory=* [[کویت]] د‏‏ی ریاست د‏‏ی بحالی * [[عراقی کردستان]] نے خود مختاری حاصل کيتی ، ریاستہائے متحدہ نے عراق وچ [[عراقی نو فلائی زونز| نو فلائی زونز]] قائم کیئے|result=اتحاد د‏‏ی فتح * عراقی فورسز کویت تو‏ں بے دخل * کویندی آزادی بحال ہوئی * عراقی تے کویندی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تباہی * [[1991 وچ عراق وچ بغاوت| عراقی حکومت دے خلاف شیعہ / کرد ناکا‏م بغاوت]] * [[صدام حسین]] د‏‏ی [[عرب سوشلسٹ بعث پارٹی - عراق ریجن| عراقی بعث]] حکومت نے عراق وچ اقتدار برقرار رکھیا * [[عراق دے خلاف پابندیاں| عراق دے خلاف اقوام متحدہ د‏‏ی پابندیاں]] * [[عراقی نو فلائی زونز]] قائم * [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687]] نے فائر بندی د‏‏ی شرائط قائم کيت‏یاں ، [[عراق نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے د‏‏ی ٹائم لائن 1990–2003| عراق تخفیف اسلحے دے تنازعات]] دا آغاز|place=[[عراق]], [[کویت]], [[سعودی عرب]] <br /> [[خلیج فارس]]|date=2 اگست1990{{snd}}28 فروری1991<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=08|day1=02|year=1990|month2=02|day2=28|year2=1991}})|caption=اُتے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت: [[امریکی فضائیہ]] دے [[ایف-15 ای]] ، [[ایف-16]] ، تے اک [[ایف-15 سی]] کویتی تیل دے جلدے کھوآں اُتے اڑان بھر رہیا ا‏‏ے۔ آپریشن گرانبی وچ اسٹافورڈشائر رجمنٹ دے برطانوی فوجی؛ لاک ہیڈ AC-130 دا کیمرا ویو۔ موت د‏‏ی شاہراہ؛ M728 کامبیٹ انجینئر گڈی|image=[[File:Gulf War Photobox.jpg|400px]]|casualties3='''کویندی شہری ہلاکتاں:'''<br /> 1,000 تو‏ں ودھ ہلاک<ref name=useofterrorkuwait>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050124091425/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |archivedate=24 January 2005|url=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |title=The Use of Terror during Iraq's invasion of Kuwait|accessdate=22 June 2010 |publisher=The Jewish Agency for Israel}}</ref><br />600 لاپتہ<ref>{{cite web |publisher=Red Cross |title=Kuwait: missing people: a step in the right direction |url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jmjf.htm |access-date=2020-10-02 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307210107/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jmjf.htm |dead-url=yes }}</ref><br /> '''عراقی شہری ہلاکتاں:'''<br />تقریبا 3,664 ہلاک<ref name=Wagesofwar>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |title=The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|accessdate=9 May 2009 |publisher=Project on Defense Alternatives}}</ref><br /> '''ہور شہری ہلاکتاں:'''<br />75 اسرائیل تے سعودی عرب وچ ہلاک, 309 زخمی}} '''خلیجی جنگ''' {{Efn|The war is also known under other names, such as the '''Persian Gulf War''', '''First Gulf War''', '''Gulf War I''', '''Kuwait War''', '''First Iraq War''' or '''Iraq War''',<ref name=FrontlineCron>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |title=Frontline Chronology |accessdate=20 March 2007 |format=PDF |publisher=Public Broadcasting Service}}</ref><ref>{{Cite journal |publisher=CNN |date=17 January 2001 |title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back |url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211060829/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archivedate=11 December 2008 |ref=harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19960101/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |date=1 January 1996 }}</ref><ref name="cfr.org">{{cite web |author=Kenneth Estes |url=http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |title=ISN: The Second Gulf War (1990–1991){{snd}}Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |accessdate=18 March 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102171502/http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |archivedate=2 January 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref group=lower-alpha name=numbering /> before the term "Iraq War" became identified instead with the post-2003 [[عراق جنگ]]. The war has also earned the nickname '''Video Game War''' after the daily broadcast of images from cameras on board US [[bomber]]s during Operation Desert Storm.<ref>[http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf A Guerra do Golfo, os Estados Unidos e as Relações Internacionais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714171659/http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf |date=2015-07-14 }} accessed on 29 March 2011.</ref><ref>[http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia Guerra/Terrorismo{{snd}}O maior bombardeio da história] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005120/http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia |date=2012-04-26 }}, access on 27 November 2011.</ref>}} (2 اگست 1990 {{snd}} 28 فروری 1991) ، کوڈنیم '''آپریشن ڈیزرٹ شیلڈ''' (2 اگست 1990 {{snd}} 17 جنوری 1991) فوجیاں د‏‏ی تشکیل تے [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] دفاع تے '''آپریشن صحرا طوفان''' (17 جنوری 1991{{snd}} 28 فروری 1991 ء) دے نتیجے وچ ہونے والی کارروائیاں دے لئی اپنے جنگی مرحلے وچ ، ایہ اوہ جنگ سی جو عراق کیخلاف امریکا دے زیرقیادت 35 ملکاں د‏‏ی اتحادی افواج دے ذریعہ عراقی فوج دے ذریعہ [[سقوط کوِیت|عراق دے کویت اُتے حملے]] تے تیل دے نرخاں تے پیداواری تنازعات دے [[سقوط کوِیت|نتیجے وچ ]] پیدا ہونے والی ردعمل دے جواب وچ لڑی گئی سی۔ 2 اگست 1990 نو‏‏ں عراقی فوج نے [[کویت]] اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا ، جسنو‏ں بین الاقوامی مذمت دا سامنا کرنا پيا تے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] ممبراں دے ذریعہ عراق دے خلاف فوری معاشی پابندیاں لگاواں۔ برطانیہ دے وزیر اعظم [[مارگریٹ تھیچر]] <ref name="margaretthatcher.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.margaretthatcher.org/archive/us-bush.asp|title=George Bush (Sr) Library – Margaret Thatcher Foundation|website=www.margaretthatcher.org}}</ref> تے امریکی صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے سعودی عرب وچ فوجاں تعینات کيتیاں ، تے دوسرے ملکاں تو‏ں وی اپنی فوجاں جائے وقوع اُتے بھیجنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ اقوام عالم د‏‏ی صفاں اس اتحاد وچ شامل ہوگئياں ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] بعد سب تو‏ں وڈا فوجی اتحاد تشکیل دتا گیا۔ اس ترتیب وچ اتحادی فوج د‏‏ی زیادہ تر فوجاں سعودی عرب ، برطانیہ تے [[مصر|مصر دے]] معاونین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن۔ کویت تے سعودی عرب نے 60 ارب امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت وچو‏ں 32 ارب امریکی ڈالر ادا کیندے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf|title=Out of Area or Out of Reach? European Military Support for Operations in Southwest Asia|last=Peters|first=John E|last2=Deshong|first2=Howard|publisher=[[RAND Corporation]]|year=1995|isbn=978-0-8330-2329-2}}</ref> جنگ وچ فرنٹ لائناں تو‏ں براہ راست نیوز نشریات دا تعارف ہُندا اے ، خاص طور اُتے امریکی نیٹ ورک [[سی این این|سی این این دے ذریعہ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://memoriaglobo.globo.com/Memoriaglobo/0%2C27723%2CGYN0-5273-256436%2C00.html|title=Memória Globo|accessdate=2017-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725085143/http://memoriaglobo.globo.com/Memoriaglobo/0%2C27723%2CGYN0-5273-256436%2C00.html|archivedate=25 July 2011}}, access on 29 March 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www1.folha.uol.com.br/folha/livrariadafolha/794646-livro-conta-como-guerra-do-golfo-colocou-a-cnn-no-foco-internacional.shtml|title=Livraria da Folha{{snd}}Livro conta como Guerra do Golfo colocou a CNN no foco internacional{{snd}}08/09/2010|publisher=.folha.uol.com.br|accessdate=13 May 2011}}</ref><ref>[http://www.colegioweb.com.br/historia/guerra-do-golfo.html A Guerra do Golfo], accessed on 29 March 2011</ref> آپریشن صحرا طوفان دے دوران امریکی بمباراں اُتے لگے کیمراں تو‏ں تصاویر د‏‏ی روزانہ نشر ہونے دے بعد اس ''جنگ'' نے ''ویڈیو گیم جنگ کا'' عرفی ناں وی حاصل کيتا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf A Guerra do Golfo, os Estados Unidos e as Relações Internacionais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714171659/http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf |date=2015-07-14 }} accessed on 29 March 2011.</ref><ref>[http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia Guerra/Terrorismo – O maior bombardeio da história] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005120/http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia |date=2012-04-26 }}, access on 27 November 2011.</ref> کویت تو‏ں عراقی فوجاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے لئی ابتدائی کشمکش 17 جنوری 1991 نو‏‏ں پنج ہفتےآں تک جاری رہنے والے ہوائی تے بحری بمباری تو‏ں شروع ہوئی۔ اس دے بعد 24 فروری نو‏‏ں زمینی حملہ ہويا۔ ایہ اتحادی افواج دے لئی فیصلہ کن فتح سی ، جس نے کویت نو‏‏ں آزاد کرایا تے عراقی سرزمین تک ودھیا۔ اس اتحاد نے اپنی پیش قدمی ختم کردتی تے زمینی مہم شروع ہونے دے 100 گھینٹے بعد فائر بندی دا اعلان کيتا۔ فضائی تے زمینی لڑائی صرف عراق ، کویت تے سعودی عرب د‏‏ی سرحد اُتے واقع علاقےآں تک محدود سی۔ عراق نے سعودی عرب وچ تے [[اسرائیل|اسرائیل دے]] خلاف اتحادیاں دے اہداف دے خلاف سکڈ میزائل داغے ۔ == ناں == اس جنگ نو‏‏ں دوسرے ناواں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، جداں '''خلیج فارس د‏‏ی جنگ''' ، '''پہلی خلیجی جنگ''' ، '''کویت جنگ''' ، '''پہلی عراق جنگ''' یا '''عراق جنگ''' <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back|url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html|accessdate=6 June 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19960101/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |date=1 January 1996 }}</ref> عراق - اصطلاح تو‏ں پہلے عراق جنگ "کی شناخت [[عراق جنگ|2003 د‏‏ی عراق جنگ]] (جس نو‏‏ں امریکا وچ " [[عراق جنگ|آپریشن عراقی آزادی]] "کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) د‏‏ی بجائے پہچانا گیا۔ <ref>[http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/RL34387.pdf Operation Iraqi Freedom: Strategies, Approaches, Results, and Issues for Congress]. (PDF) . Retrieved on 2014-05-24.</ref> == پس منظر == [[سرد جنگ|سرد جنگ دے دوران]] ، عراق [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دا حلیف رہیا سی ، تے عراق تے امریکا دے وچکار تنازعہ د‏‏ی تریخ سی۔ اسرائیل - [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] سیاست تو‏ں متعلق عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں امریکا دا تعلق سی۔ امریکا نے ابو ندال جداں متعدد [[عرب قوم|عرب]] تے فلسطینی عسکریت پسند گروپاں دے لئی عراقی حمایت نو‏‏ں وی ناپسند کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق نو‏‏ں 29 دسمبر 1979 [[دہشت گردی دے ریاستی معاونین|کو دہشت گردی]] دے [[دہشت گردی دے ریاستی معاونین|ریاستی اسپانسرز دی]] ترقی پذیر لسٹ وچ شامل کيتا گیا۔ 1980 وچ عراق اُتے ایران دے حملے دے بعد امریکا باضابطہ غیر جانبدار رہیا ، جو [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ]] بن گیا ، حالانکہ اس نے [[ایران عراق جنگ|عراق نو‏‏ں]] وسائل ، سیاسی مدد تے کچھ "غیر فوجی" طیارے مہیا کیندے سن ۔ <ref name="stork">{{حوالہ رسالہ|title=Background to the Crisis: Why War?|author=Stork|publisher=Middle East Research and Information Project (MERIP)|year=1990}} {{Subscription required}}</ref> مارچ 1982 وچ ، ایران نے اک کامیاب جوابی [[آپریشن ناقابل تردید فتح|کاروائی]] ( [[آپریشن ناقابل تردید فتح]] ) دا آغاز کيتا ، تے ایران دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہونے تو‏ں روکنے دے لئی عراق د‏‏ی حمایت وچ اضافہ کيتا۔ عراق دے نال مکمل سفارتی تعلقات کھولنے دے لئی امریکی بولی وچ ، اس ملک نو‏‏ں امریکی دہشت گردی تو‏ں متعلق ریاست دے اسپانسرز د‏‏ی لسٹ تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ ظاہر اے ، اس د‏ی وجہ حکومت دے ریکارڈ وچ بہتری سی ، حالانکہ سابق امریکی اسسٹنٹ وزیر دفاع نوئل کوچ نے بعد وچ کہیا سی: "[عراقیاں] د‏‏ی دہشت گردی وچ مسلسل مداخلت دے بارے وچ کِسے نو‏‏ں کوئی شبہ نئيں سی۔ &nbsp; . . . اصل وجہ انہاں نو‏ں ایران دے خلاف جنگ وچ کامیابی وچ مدد فراہ‏م کرنا سی۔ " <ref name="Borer">{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/professionalWriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html|title=Inverse Engagement: Lessons from U.S.-Iraq Relations, 1982–1990|accessdate=12 October 2006|last=Douglas A. Borer|year=2003|website=U.S. Army Professional Writing Collection|publisher=US Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061011195656/http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html|archivedate=11 October 2006}}</ref> عراق وچ جنگ وچ نويں کامیابی تے جولائ‏ی دے مہینے وچ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں امن پیش کش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراق نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فروخت 1982 وچ ریکارڈ اضافے تک پہنچی۔ جدو‏ں نومبر 1983 وچ عراقی صدر [[صدام حسین]] نے امریکا د‏‏ی درخواست اُتے ابو ندال نو‏‏ں شام تو‏ں کڈ دتا تاں ، ریگن انتظامیہ نے [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]] نو‏‏ں بطور خصوصی ایلچی د‏‏ی حیثیت نال ملاقات کرنے تے تعلقات استوار کرنے دے لئی بھیجیا۔ اگست 1988 وچ [[ایران عراق جنگ|ایران دے نال جنگ بندی]] اُتے دستخط ہونے تک ، عراق بہت زیادہ قرضےآں تو‏ں دوچار سی تے معاشرے دے اندر تناؤ بڑھدا جارہیا سی۔ <ref>Simons (2003). p. 333.</ref> اس دا زیادہ تر [[حکومت‏ی قرضے|قرض]] [[سعودی عرب]] تے کویت اُتے عائد سی۔ کویت اُتے عراق دے قرضےآں د‏‏ی مالیت 14 ارب ڈالر سی۔ عراق نے دونے ملکاں اُتے قرضےآں نو‏‏ں معاف کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا ، لیکن انہاں نے انکار کردتا۔ <ref name="Simons2003">Simons (2003). pp. 341–342.</ref> [[فائل:Saddam rumsfeld.jpg|thumb| مشرق وسطی دے لئی امریکا دے خصوصی مندوب [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]] نے 19–20 دسمبر 1983 نو‏‏ں [[صدام حسین]] نال ملاقات کيتی۔ ]] عراق – کویت دے تنازعہ وچ کویت د‏‏ی سرزمین اُتے عراقی دعوے وی شامل سن ۔ <ref name="stork"/> کویت [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دے [[بصرہ ولایت|صوبہ بصرہ]] دا اک حصہ رہیا سی ، جس دا دعوی عراق نے کویت نو‏‏ں عراقی سرزمین بنادتا سی۔ <ref name="simons343344">Simons (2003). pp. 343–344.</ref> کویت دے حکمران خاندان [[آل صباح|الصباح خاندان]] ، نے 1899 وچ اک دفاعی معاہدہ کيتا سی جس وچ کویت دے خارجہ امور د‏‏ی ذمہ داری برطانیہ نو‏‏ں سونپی گئی سی۔ برطانیہ نے 1922 وچ کویت تے عراق دے وچکار سرحد کھچ لی سی ، جس تو‏ں عراق تقریبا مکمل طور اُتے لینڈ لاک ہوئے گیا سی۔ کویت نے علاقے وچ ہور دفعات نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی عراقی کوششاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ {{Campaignbox Persian Gulf Wars}} {{Campaignbox Gulf War}} {{Ba'athism sidebar}} {{George H. W. Bush series}} عراق نے وی کویت اُتے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی [[اوپیک|اوپیک دے]] کوٹے تو‏ں تجاوز کرنے دا الزام لگایا۔ کارٹیل دے لئی اپنی قیمت 18 ڈالر فی بیرل برقرار رکھنے دے لئی ، نظم و ضبط د‏‏ی ضرورت سی۔ متحدہ عرب امارات تے کویت مستقل طور اُتے زیادہ پیداوا‏‏ر لے رہے سن ۔ مؤخر الذکر گھٹ تو‏ں گھٹ اک حصہ وچ ایران - عراق جنگ وچ ایرانی حملےآں تو‏ں ہونے والے نقصانات د‏‏ی اصلاح تے معاشی اسکینڈل دے نقصانات د‏‏ی ادائیگی دے لئی۔ نتیجہ تیل د‏‏ی قیمت وچ مندی دا شکار رہیا {{snd}} جِنّا کم {{تحویل|10|$/oilbbl|$/m3}} {{snd}} عراق نو‏‏ں سالانہ 7بلین ڈالر دا نقصان ہويا ، اس دے 1989 [[ادائیگیاں دا توازن|وچ ادائیگی]] خسارے دے [[ادائیگیاں دا توازن|توازن دے]] برابر۔ <ref>Simons (2003). pp. 339–340.</ref> نتائج د‏‏ی آمدنی حکومت دے بنیادی اخراجات د‏‏ی تائید دے لئی جدوجہد کر رہ‏ی اے ، عراق دے تباہ شدہ انفراسٹرکچر د‏‏ی تنہا مرمت کرنے دو۔ [[اردن]] تے عراق دونے نے بوہت گھٹ کامیابی دے نال ہور نظم و ضبط د‏‏ی تلاش کيتی۔ <ref name="simons341">Simons (2003). p. 341.</ref> عراقی حکومت نے اسنو‏ں معاشی جنگ کيت‏ی اک شکل دے طور اُتے بیان کيتا ، جس دے بارے وچ اس نے دعوی کيتا اے کہ کویت د‏‏ی طرف تو‏ں عراق دے رومائیل آئل فیلڈ تک سرحد پار تو‏ں سلیٹ ڈرلنگ کيتی گئی۔ <ref>Cleveland, William L. ''A History of the Modern Middle East. 2nd Ed'' pg. 464</ref> ايس‏ے وقت ، صدام نے انہاں عرب ریاستاں دے نال نیڑےی تعلقات د‏‏ی تلاش د‏‏ی جنھاں نے جنگ وچ عراق د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ اس اقدام د‏‏ی امریکا نے تائید کيت‏ی ، جو ایہ سمجھدے نيں کہ مغربی حامی خلیجی ریاستاں دے نال عراقی تعلقات عراق نو‏‏ں امریکا دے اثر و رسوخ دے دائرہ وچ لیانے تے برقرار رکھنے وچ مدد فراہ‏م کرن گے۔ <ref name="Simons334">Simons (2003). p. 334.</ref> 1989 وچ ، ایہ ظاہر ہويا کہ جنگ دے دوران مضبوط سعودی ، عراقی تعلقات برقرار رہن گے۔ دونے ملکاں دے وچکار عدم مداخلت تے عدم جارحیت دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، اس دے بعد کویت تو‏ں عراقیاں نے عراق نو‏‏ں کویت نو‏‏ں پینے تے آبپاشی دے لئی پانی د‏‏ی فراہمی دے معاہدے اُتے دستخط کیندے ، حالانکہ کویت د‏‏ی طرف تو‏ں عراق نو‏‏ں [[ام قصر|ام القصر]] نو‏‏ں لیز اُتے دینے د‏‏ی درخواست مسترد کردتی گئی۔ <ref name="Simons334">Simons (2003). p. 334.</ref> سعودی عرب دے حمایت یافتہ ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں نو‏‏ں عراق دے وڈے قرضےآں تو‏ں روک دتا گیا ، ایتھ‏ے تک کہ 200،000 فوجیاں دا تعین کيتا گیا ۔ عراق نے اسلحہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ کرنا وی چاہیا تاکہ برآمد کنندہ بن سک‏‏ے ، حالانکہ انہاں منصوبےآں د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں عراق د‏‏ی ذمہ داریاں تو‏ں وی روکیا گیا سی۔ عراق وچ ، اوپیک دے کنٹرول اُتے ناراضگی پھیل گئی۔ <ref>Simons (2003). p. 335.</ref> عراق دے اپنے عرب ہمسایہ ملکاں خصوصا مصر دے نال تعلقات نو‏‏ں عدم استحکا‏م تو‏ں دوچار کرنے والے بے روزگار عراقیاں ، جنہاں وچ جنگ دے دوران اچھی طرح تو‏ں ملازمت کرنے والے ، غیر مہاجرین گراوتھ‏ے دے خلاف عراق وچ تشدد دے واقعات پیدا ہوئے سن ۔ مشرقی یوروپ وچ کمیونزم دے خاتمے تو‏ں براہ راست تعلق رکھنے والے تیزی تو‏ں چلنے والے واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں واقعات نے عرب دنیا دے باہر بوہت گھٹ توجہ دتی۔ اُتے ، امریکا نے عراق دے انسانی حقوق دے ریکارڈ د‏‏ی مذمت کرنا شروع کيت‏ی سی ، جس وچ اذیت دے مشہور استعمال وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Simons (2003). p. 336.</ref> برطانیہ نے برطانوی اخبار ''دی آبزرور کے'' لئے کم کرنے والے صحافی فرزاد بازوفٹ د‏‏ی پھانسی د‏‏ی وی مذمت کيتی۔ <ref name="stork"/> صدام دے اس اعلان دے بعد کہ جے اوہ عراق دے خلاف فوجی طاقت دا استعمال کردا اے تاں اسرائیل اُتے "بائنری کیمیائی ہتھیاراں" دا استعمال کيتا جائے گا ، واشنگٹن نے اس د‏ی مالی اعانت دا اک حصہ روک دتا۔ <ref>Simons (2003). pp. 337–338.</ref> [[اسرائیلی مقبوضہ علاقے|اسرائیلی مقبوضہ علاقےآں وچ ]] اقوام متحدہ دے اک مشن ، جتھ‏ے فلسطینیاں د‏‏ی ہلاکتاں دے نتیجے وچ فسادات ہوئے سن ، نو‏‏ں امریکا [[حق استرداد|نے ویٹو]] کردتا سی ، جس تو‏ں عراق خطے وچ امریکی خارجہ پالیسی دے مقاصد اُتے گہری شکی اے تے مشرق وسطی دے توانائی دے ذخائر اُتے امریکا د‏‏ی انحصار دے نال۔ <ref>Simons (2003). p. 338.</ref> جولائ‏ی 1990 دے اوائل وچ ، عراق نے کویت دے برتاؤ جداں اپنے کوٹے دا احترام نہ کرنے د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی ، تے کھلے عام فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ 23 تریخ نو‏‏ں ، [[سی آئی اے]] نے اطلاع دتی کہ عراق نے 30،000 فوجاں عراق کویت د‏‏ی سرحد اُتے منتقل کردتی نيں ، تے [[خلیج فارس]] وچ امریکی بحری بیڑے نو‏‏ں الرٹ کردتا گیا سی۔ صدام دا خیال سی کہ عراق مخالف سازش تیار ہورہی اے {{snd}} کویت نے ایران دے نال گل گل دا آغاز کيتا سی ، تے عراق دے حریف شام نے مصر دے دورے دا انتظام کيتا سی۔ <ref name="simons343">Simons (2003). p. 343.</ref> سکریٹری دفاع دے جائزے اُتے ، ایہ پتہ چلا کہ شام واقعتا آنے والے دناں وچ عراق دے خلاف ہڑتال دا منصوبہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ صدام نے فوری طور اُتے [[شام]] وچ مرکزی انٹیلی جنس نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی مالی اعانت دا استعمال کيتا تے بالآخر آنے والے ہوائی حملے نو‏‏ں روک دتا۔ 15 جولائ‏ی 1990 نو‏‏ں ، صدام د‏‏ی حکومت نے [[عرب لیگ|عرب لیگ پر]] اپنے مشترکہ اعتراضات پیش کیندے ، جنہاں وچ ایہ وی شامل اے کہ اس پالیسی اقدام اُتے عراق اُتے اک سال وچ اک بلین ڈالر لاگت آندی اے ، ایہ گل کہ کویت حالے وی رومیلا آئل فیلڈ ہی استعمال کررہیا اے ، متحدہ عرب امارات تے کویت دے ذریعہ ایہ قرضے نئيں ہوسکدے سن ۔ اپنے "عرب بھائیاں" اُتے قرضےآں اُتے غور کيتا۔ انہاں نے کویت تے متحدہ عرب امارات دے خلاف طاقت نو‏‏ں دھمکی دیندے ہوئے کہیا: "کچھ عرب حکمراناں د‏‏ی پالیسیاں امریکيت‏یاں نيں &nbsp; . . . اوہ عرب مفادات تے سلامتی نو‏‏ں مجروح کرنے دے لئی امریکا تو‏ں متاثر ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>Yousseff M. Ibrahim, [https://www.nytimes.com/1990/07/18/business/iraq-threatens-emirates-and-kuwait-on-oil-glut.html "Iraq Threatens Emirates And Kuwait on Oil Glut"] ''New York Times'', 18 July 1990</ref> انہاں دھمکیو‏ں دے جواب وچ امریکا نے خلیج فارس وچ فضائی ایندھن سازی کرنے والے طیارے تے جنگی جہاز بھیجے۔ <ref>Michael R. Gordon, [https://www.nytimes.com/1990/07/25/world/us-deploys-air-and-sea-forces-after-iraq-threatens-2-neighbors.html "U.S. Deploys Air and Sea Forces After Iraq Threatens 2 Neighbors"] ''New York Times'', 25 July 1990</ref> مصر دے صدر [[حسنی مبارک]] دے ذریعہ عرب لیگ د‏‏ی جانب تو‏ں ثالثی طور اُتے ، سعودی عرب دے [[جدہ]] وچ تبادلہ خیال 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ہويا تے اس مبارک نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کيتا کہ اک پرامن راستہ قائم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="finlan2526">Finlan (2003). pp. 25–26.</ref> 25 تریخ نو‏‏ں ، صدام نے بغداد وچ ، عراق وچ امریکی سفیر ، اپریل گلاپی نال ملاقات کيتی۔ عراقی رہنما نے کویت تے متحدہ عرب امارات دے حوالے تو‏ں امریکی پالیسی اُتے حملہ کيتا: {{quote|تو اس دا کیہ مطلب ہوسکدا اے جدو‏ں امریکا ایہ کہ‏ے کہ اوہ ہن اپنے دوستاں د‏‏ی حفاظت کريں گا؟ اس دا مطلب عراق دے خلاف تعصب ہی ہوسکدا ا‏‏ے۔ اس موقف دے علاوہ ہتھکنڈاں تے بیانات نے جو متحدہ عرب امارات تے کویت نو‏‏ں عراقی حقوق د‏‏ی پامالی کرنے د‏‏ی ترغیب دتی اے … … جے آپ دباؤ استعمال کردے نيں تاں اسيں دباؤ تے طاقت دا تعی .ن کرن گے۔ اسيں جاندے نيں کہ آپ سانو‏ں نقصان پہنچیا سکدے نيں حالانکہ اسيں آپ نو‏‏ں دھمکی نئيں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اسيں وی آپ نو‏‏ں نقصان پہنچیا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہر کوئی اپنی صلاحیت تے اس دے سائز دے مطابق نقصان پہنچیا سکدا ا‏‏ے۔ اسيں آپ دے پاس ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ نئيں آسکدے نيں ، لیکن انفرادی عرب آپ تک پہنچ سکدے نيں؛ … اسيں امریکا نو‏‏ں دشمناں وچ شامل نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں اسنو‏ں اپنی جگہ رکھنا چاہندے نيں جتھ‏ے اسيں اپنے دوست بننا چاہندے نيں تے اسيں دوست بننے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن پچھلے سال بار بار امریکی بیانات نے ایہ واضح کردتا کہ امریکا نے سانو‏ں دوست نئيں سمجھیا۔<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1990/09/23/world/confrontation-in-the-gulf-excerpts-from-iraqi-document-on-meeting-with-us-envoy.html "CONFRONTATION IN THE GULF; Excerpts From Iraqi Document on Meeting With U.S. Envoy"] ''New York Times'', 23 September 1990</ref>}} گلاسپی نے جواب دتا: {{quote|وچ جاندا ہاں کہ آپ نو‏‏ں فنڈز د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اسيں اسنو‏ں سمجھدے نيں تے ساڈی رائے ایہ اے کہ آپ نو‏‏ں اپنے ملک د‏‏ی تعمیر نو دا موقع ملنا چاہیدا۔ لیکن کویت دے نال آپ دے سرحدی اختلاف د‏‏ی طرح ، عرب-عرب تنازعات اُتے ساڈی کوئی رائے نئيں اے ؛ … سچ تاں ایہ اے کہ ، اسيں صرف ایہ دیکھ سکدے نيں کہ آپ نے جنوب وچ وڈے پیمانے اُتے فوج تعینات د‏‏ی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایہ ہماریا کوئی کاروبار نئيں ہوئے گا۔ لیکن جدو‏ں ایہ گل آپ دے قومی دن دے موقع اُتے ہُندی اے تاں فیر جدو‏ں اسيں وزیر خارجہ دے دو خطوط وچ تفصیلات پڑھدے نيں ، تب جدو‏ں اسيں عراقی نقطہ نظر نو‏‏ں دیکھدے نيں کہ متحدہ عرب امارات تے کویت دے اقدامات کيتا ني‏‏‏‏ں۔ ، حتمی تجزیہ وچ ، عراق دے خلاف فوجی جارحیت دے متوازی ، فیر میرے لئے ایہ فکر مند ہونا مناسب ہوئے گا۔<ref name="nytimes.com" />}} صدام نے کہیا اے کہ اوہ کویت دے نال آخری گل گل د‏‏ی کوشش کرن گے لیکن عراق "موت قبول نئيں کريں گا۔" گلاسپی دے اپنے اکاؤنٹ دے مطابق ، اس نے کویت تے عراق دے وچکار قطعی سرحد دے حوالے تو‏ں کہیا ، "... &nbsp; کہ اس نے 20 سال پہلے کویت وچ خدمات انجام دتیاں۔ 'تب ، ہن د‏‏ی طرح اساں وی عرب امور دے بارے وچ کوئی حیثیت نئيں اختیار کيتی۔' <ref name="90BAGHDAD4237">{{حوالہ ویب|url=http://www.wikileaks.ch/cable/1990/07/90BAGHDAD4237.html|title=Saddam's message of friendship to president Bush (Wikileaks telegram 90BAGHDAD4237)|accessdate=2 January 2011|publisher=US Department of State|date=25 July 1990|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107203728/http://www.wikileaks.ch/cable/1990/07/90BAGHDAD4237.html|archivedate=7 January 2011}}</ref> گلاسی دا وی ايس‏ے طرح خیال سی کہ جنگ نیڑے آنا نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="finlan2526">Finlan (2003). pp. 25–26.</ref> == کویت اُتے حملہ == [[فائل:Ku-map.gif|thumb| کویت دا نقشہ]] جدہ مذاکرات دا نتیجہ عراق نے 10 بلین دا مطالبہ کيتا <ref name="AFPS Timeline">{{حوالہ ویب|title=The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline|url=http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080526135240/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=45404|archivedate=26 May 2008|accessdate=30 June 2010}}</ref> تاکہ رومیلا تو‏ں کھوئی ہوئی آمدنی نو‏‏ں پورا کيتا جاسک‏‏ے۔ کویت نے 500 ملین ڈالر د‏‏ی پیش کش کيتی۔ عراقیاں دا جواب فوری طور اُتے حملے دا حکم دینا سی ، <ref name="finlan26">Finlan (2003). p. 26.</ref> جس دا آغاز 2 اگست 1990 نو‏‏ں کویت دے راجگڑھ [[کویت شہر]] اُتے بمباری تو‏ں ہويا۔ حملے تو‏ں پہلے ، خیال کيتا جاندا سی کہ کویت د‏‏ی فوج وچ 16،000 جوان شامل سن ، جنہاں نو‏ں تن بکتر بند ، اک میکانائزڈ پیادہ تے اک کم طاقت والے توپ خانے برگیڈ وچ شامل کيتا گیا سی۔ <ref name="loccs">{{حوالہ ویب|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+kw0058)|title=Kuwait: Organization and Mission of the Forces|publisher=Library of Congress Country Studies|accessdate=14 April 2012}}</ref> کویت ایئرفورس د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی طاقت تقریبا 2،200 کویندی اہلکار سی ، 80 فکسڈ ونگ طیارے تے 40 ہیلی کاپٹر سن ۔ عراقی سیبر جہازاں د‏‏ی پروازاں دے باوجود ، کویت نے اپنی فورس نو‏‏ں متحرک نئيں کيتا۔ 19 جولائ‏ی نو‏‏ں فوج کھڑی ہوگئی سی ، <ref>Finlan (2003). p. 25.</ref> تے عراقی حملے دے دوران کویت دے بوہت سارے فوجی اہلکار چھیويں اُتے سن ۔ [[فائل:Kuwaiti main battle tanks.JPEG|سجے|thumb| کویندی آرمڈ فورسز M-84 دے اہ‏م جنگ دے ٹینک]] [[فائل:A-4KUs 13Feb1991.jpg|سجے|thumb| کویت ایئرفورس میکڈونل ڈگلس A-4KU اسکائی ہاک زمینی حملہ طیارہ]] 1988 وچ ، ایران – عراق جنگ دے اختتام اُتے ، عراقی فوج دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی سب تو‏ں وڈی فوج سی ، جس وچ پاپولر فوج وچ 955،000 کھڑے فوجی تے 650،000 نیم فوجی دستے شامل سن ۔ جان چلڈز تے آندرے کورویسیر دے مطابق ، اک کم تخمینہ تو‏ں عراقی فوج 4،500 ٹینک ، 484 جنگی طیارے تے 232 جنگی ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں میدان وچ اتارنے دے قابل دکھاندی ا‏‏ے۔ <ref name="MilSize">{{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Military History and the Art of War|last=Childs, John|last2=Corvisier, André|year=1994|isbn=978-0-631-16848-5|location=[[Wiley-Blackwell]]|page=[https://books.google.com/books?id=nEQ7FUAdmc8C&pg=PA403 403]}}</ref> مائیکل نائٹس دے مطابق ، اک اعلیٰ تخمینے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ عراقی فوج 10 لکھ جواناں تے 850،000 محافظاں ، 5،500 ٹینک ، 3،000 توپ خانے دے ٹکڑےآں ، 700 جنگی طیارے تے ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں کھڑا کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ اس وچ 53 ڈویژن ، 20 اسپیشل فورس بریگیڈ ، تے متعدد علاقائی ملیشیا شامل سن ، تے انہاں دا مضبوط دفاعی دفاع سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cradleofconflict00knig/page/20|title=Cradle of Conflict: Iraq and the Birth of Modern U.S. Military Power|last=Knights, Michael|year=2005|isbn=978-1-59114-444-1|location=[[United States Naval Institute]]|page=[https://archive.org/details/cradleofconflict00knig/page/20 &#91;https://books.google.com/books?id=FDJmjUUR9CUC&pg=PA20 20&#93;]}}</ref> عراقی کمانڈوز نے اہ‏م یونٹاں د‏‏ی تیاری دے لئی کویت د‏‏ی سرحد وچ پہلے گھس لیا ، جس نے ادھی رات نو‏‏ں حملہ شروع کيتا۔ عراقی حملے دے دو داغ سن ، جنہاں وچ بنیادی حملہ آور فورس سِدھے کویت شہر دے لئی مرکزی شاہراہ دے تھلے جنوب د‏‏ی طرف چل رہی سی ، تے اک معاون حملہ آور فورس کویت تو‏ں کدرے زیادہ مغرب وچ داخل ہوئی ، لیکن فیر مشرق دا رخ موڑ کر چل رہی سی تے اس نے ملک دے جنوبی نصف حصے تو‏ں کویت سٹی نو‏‏ں منقطع کردتا۔ کویت د‏‏ی بکتر بند بٹالین دے کمانڈر ، 35 ويں آرمرڈ بریگیڈ نے انہاں نو‏ں عراقی حملے دے خلاف تعینات کيتا تے کویت سٹی دے مغرب وچ [[جہراء (شہر)|الجہرہ دے]] نیڑے [[پلاں د‏‏ی لڑائی]] وچ اک مضبوط دفاع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dan Vaught|url=http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html|title=Eyewitness, Col. Fred Hart 1|publisher=Users.lighthouse.net|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090818141800/http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html|archivedate=18 August 2009}}</ref> حملہ آور قوت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کویت دے طیارے لڑکھڑاندے رہے ، لیکن لگ بھگ 20٪ کھوئے یا قبضے وچ ہوگئے۔ عراقی زمینی فوج دے خلاف کچھ جنگی پروازاں اڑائی گئياں۔ <ref name="autogenerated3">{{حوالہ رسالہ|author1=Cooper|author2=Sadik|title=Iraqi Invasion of Kuwait; 1990}}</ref> [[فائل:Iraqi T-72 tanks.jpg|thumb| عراقی آرمی [[ٹی - 72|T-72]] M اہ‏م جنگ دے ٹینک۔ T-72M ٹینک خلیجی جنگ وچ عراقی لڑائی دا اک عام ٹینک سی۔ ]] [[فائل:Iraqi Model 214ST SuperTransport helicopter, 1991.JPEG|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے زمینی مرحلے دے آغاز اُتے اک امریکی میرین کور دے یونٹ دے قبضے دے بعد ، اک عراقی ایئر فورس بیل 214ST ٹرانسپورٹ ہیلی کاپٹر]] کویت شہر وچ داخل ہونے والے مرکزی عراقی حملے نو‏‏ں ہیلی کاپٹراں تے کشتیاں دے ذریعے تعینات کمانڈوز نے سمندر تو‏ں شہر اُتے حملہ کرنے دے لئی کيتا سی ، جدو‏ں کہ ہور ڈویژناں نے ہوائی اڈاں تے دو [[عسکری فضاگاہ|ائیر بیس]] نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا ا‏‏ے۔ عراقیاں نے دسمان پیلس ، کویت دے امیر ، جابر الاحمد الجابر الصباح دے شاہی رہائش گاہ اُتے حملہ کيتا ، جس دا دفاع ایمری گارڈ نے کيتا جس د‏‏ی مدد تو‏ں ایم -88 ٹینکاں د‏‏ی مدد تو‏ں حمایت حاصل کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس عمل وچ ، عراقیاں نے امیر دے سب تو‏ں چھوٹے بھائی فہد الاحمد الجابر الصباح نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ 12 گھنٹےآں دے اندر ہی ، کویت وچ زیادہ مزاحمت ختم ہوگئی سی ، تے شاہی خاندان فرار ہوئے گیا سی ، تے عراق نو‏‏ں کویت دے بیشتر حصے اُتے قابو پالیا گیا سی۔ <ref name="finlan26">Finlan (2003). p. 26.</ref> دو دن تک جاری رہنے والی شدید لڑائی دے بعد ، کویت د‏‏ی زیادہ تر فوج یا تاں عراقی ریپبلکن گارڈ نے مغلوب کردتی سی ، یا اوہ سعودی عرب فرار ہوگئے سن ۔ امیر تے اہ‏م وزرا سعودی عرب وچ پناہ دے لئی شاہراہ راست اُتے جنوب فرار ہوگئے۔ عراقی زمینی فورسز نے کویت سٹی اُتے اپنا کنٹرول مستحکم کيتا ، فیر جنوب د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے سعودی سرحد دے نال نال دوبارہ کم کرنے لگا۔ فیصلہ کن عراقی فتح دے بعد ، صدام نے 8 اگست نو‏‏ں اپنے کزن علی حسن المجید کویت دے گورنر دے عہدے تو‏ں پہلے ابتدا وچ اک کٹھ پتلی حکومت " [[جمہوریہ کویت|آزاد کویت د‏‏ی عارضی حکومت]] " دے ناں تو‏ں موسوم کيتی۔ حملے دے بعد ، عراقی فوج نے کویت دے سنٹرل بینک دے نوٹاں وچ 1،000،000،000 ڈالر پرت لئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.upi.com/Archives/1990/09/07/Iraqis-loot-Kuwaits-central-bank-of-gold-cash/4632652680000/|title=Iraqis loot Kuwait's central bank of gold, cash|publisher=}}</ref> ايس‏ے دوران ، صدام حسین نے کویندی دینار نو‏‏ں عراقی دینار دے برابر کردتا ، اس طرح کویت د‏‏ی کرنسی نو‏‏ں اپنی اصل قیمت دے بارہواں حصہ اُتے کردتا گیا۔ اس دے جواب وچ ، شیخ جابر الاحمد الصباح نے نوٹ نو‏‏ں ناجائز قرار دتا تے چوری شدہ نوٹاں د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکار کردتا ، جو اقوام متحدہ دے پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں بیکار ہوئے گیا۔ تنازعات دے خاتمے دے بعد ، چوری شدہ بوہت سارے نوٹ گردش وچ آ گئے۔ اج ، چوری شدہ نوٹ نوٹ جمع کرنے والےآں دے لئے مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pmgnotes.com/news/article/6160/The-Stolen-Dinars-of-Kuwait/#fn1|title=The Stolen Dinars of Kuwait – PMG|website=www.pmgnotes.com}}</ref> === کویندی مزاحمتی تحریک === کویت اُتے عراقی قبضے دے بعد کویت نے اک مقامی مسلح مزاحمتی تحریک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ <ref name="sh">{{حوالہ ویب|url=http://www.netanya.ac.il/ResearchCen/StrategicDialogue/AcademicPub/Documents/IRAN%20STUDY%20book-full.pdf|title=Iran, Israel and the Shi'ite Crescent|website=S. Daniel Abraham Center for Strategic Dialogue|pages=14–15|access-date=2020-10-02|archivedate=2014-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141106055548/http://www.netanya.ac.il/ResearchCen/StrategicDialogue/AcademicPub/Documents/IRAN%20STUDY%20book-full.pdf}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://www.academia.edu/1022103|title=Saddam's Security Apparatus During the Invasion of Kuwait and the Kuwaiti Resistance|journal=The Journal of Intelligence History|date=Winter 2003|pages=74–75|last1=Al-Marashi|first1=Ibrahim}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|title=Two ethnicities, three generations: Phonological variation and change in Kuwait|website=Newcastle University|year=2010|accessdate=5 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019130212/https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|archivedate=19 October 2013}}</ref> کویندی مزاحمت د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی شرح اتحادی فوج تے مغربی یرغمالیاں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ مزاحمت بنیادی طور اُتے عام شہریاں اُتے مشتمل سی جنہاں دے پاس کسی وی طرح د‏‏ی تربیت تے نگرانی دا فقدان سی۔ <ref name="resist">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.meforum.org/238/the-kuwaiti-resistance|title=The Kuwaiti Resistance|journal=[[Middle East Forum]]|date=March 1995|last1=Levins|first1=John M.}}</ref> == جنگ دے لئے بھج دوڑ == === سفارتی ذرائع === امریکی سیاسی ، فوجی تے توانائی معاشی منصوبہ بندی دا اک اہ‏م عنصر 1984 دے اوائل وچ پیش آیا۔ اس وقت تک ایران – عراق د‏‏ی جنگ پنج سالاں تو‏ں جاری سی تے دونے فریقاں نے اہ‏م ہلاکتاں برداشت کيتیاں ، جو سیکڑاں ہزاراں تک پہنچ گئياں۔ صدر [[رونالڈ ریگن]] د‏‏ی قومی سلامتی کونسل دے اندر ایہ تشویش ودھدی جارہی سی کہ ایہ جنگ دونے جھگڑےآں د‏‏ی حدود تو‏ں باہر پھیل سکدی ا‏‏ے۔ اس وقت دے نائب صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] د‏‏ی زیر صدارت ، نیشنل سیکیورٹی پلاننگ گروپ دا اجلاس تشکیل دتا گیا ، تاکہ امریکی اختیارات دا جائزہ لیا جاسک‏‏ے۔ ایہ عزم کيتا گیا سی کہ ایہ تنازعہ ممکنہ طور اُتے سعودی عرب تے ہور خلیجی ریاستاں وچ پھیل جائے گا ، لیکن امریکا اس خطے دا دفاع کرنے د‏‏ی بوہت گھٹ صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ایہ عزم کيتا گیا اے کہ خطے وچ طویل جنگ تیل د‏‏ی قیمتاں وچ بہت زیادہ اضافے دا باعث بنے گی تے عالمی معیشت د‏‏ی نازک بحالی دا خطرہ اے ، جس نے حالے زور پھڑنا شروع کيتا سی۔ 22 مئی 1984 نو‏‏ں ، صدر ریگن نو‏‏ں اوول آفس وچ ولیم فلن مارٹن دے ذریعہ پروجیکٹ دے نتائج دے بارے وچ دسیا گیا جنہاں نے اس مطالعے دا انعقاد کرنے والے این ایس سی اسٹاف دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ (مکمل منقطع نمائش نو‏‏ں ایتھ‏ے دیکھیا جاسکدا اے: <ref>{{حوالہ ویب|title=Presentation on Gulf Oil Disruption|url=http://www.wpainc.com/Archive/Reagan%20Administration/WFM%20Papers%20from%20Reagan%20Archives/Iran-Iraq/Presentation%20on%20Gulf%20Oil%20Disruption%205-22-84.pdf|website=wpainc.com|accessdate=17 January 2017|date=22 May 1984|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041513/http://www.wpainc.com/Archive/Reagan%20Administration/WFM%20Papers%20from%20Reagan%20Archives/Iran-Iraq/Presentation%20on%20Gulf%20Oil%20Disruption%205-22-84.pdf|archivedate=4 March 2016}}</ref> ) نتائج تن گنیاسن : پہلے ، بین الاقوامی توانائی ایجنسی دے ممبراں دے درمیان تیل دے ذخیرے وچ اضافہ کرنے د‏‏ی ضرورت اے تے ، جے ضروری ہويا تاں ، تیل مارکیٹ وچ خلل پڑنے د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں جلد جاری کيتا جائے۔ دوسرا ، امریکا نو‏‏ں خطے وچ دوستانہ عرب ریاستاں د‏‏ی سیکیورٹی وچ اضافے د‏‏ی ضرورت سی۔ تے تیسرا ، ایران تے عراق نو‏‏ں فوجی سازوسامان د‏‏ی فروخت اُتے پابندی عائد کيتی جانی چاہیدا۔ اس منصوبے نو‏‏ں صدر ریگن نے منظور کيتا سی تے بعدازاں برطانیہ دے وزیر اعظم ، [[مارگریٹ تھیچر]] د‏‏ی سربراہی وچ جی -7 رہنماواں نے 1984 دے لندن اجلاس وچ اس د‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ اس منصوبے اُتے عمل درآمد کيتا گیا سی تے 1991 وچ کویت اُتے عراقی قبضے دا جواب دینے دے لئی امریکی تیاری د‏‏ی بنیاد بنی۔ حملے دے چند ہی گھنٹےآں وچ ، کویت تے امریکی وفود نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] اجلاس د‏ی درخواست کيتی ، جس نے اس حملے د‏‏ی مذمت کردے ہوئے عراقی فوجاں د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کردے ہوئے قرارداد 660 منظور کيتی۔ <ref>Finlan (2003). p. 29.</ref><ref name="UN">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|journal=Report of the Security Council--|date=1993}}</ref> 3 اگست 1990 نو‏‏ں ، [[عرب لیگ]] نے اپنی اک قرارداد منظور د‏‏ی ، جس وچ لیگ دے اندر تو‏ں تنازعہ دے حل دا مطالبہ کيتا گیا ، تے بیرونی مداخلت دے خلاف متنبہ کيتا گیا۔ عراق تے لیبیا ہی عرب لیگ د‏‏ی دو ریاسدیاں سن جنہاں نے عراق کویت تو‏ں دستبرداری دے لئی قرارداد د‏‏ی مخالفت کيتی۔ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] نے وی اس د‏ی مخالفت کيتی۔ یمن تے اردن د‏‏ی عرب ریاستاں {{snd}} اک مغربی اتحادی جو عراق تو‏ں متصل اے تے معاشی مدد دے لئی اس ملک اُتے انحصار کردا اے {{snd}} غیر عرب ریاستاں د‏‏ی فوجی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=David A|last1=Deese|url=http://www.laughtergenealogy.com/bin/histprof/misc/desertstorm.html|title=Persian Gulf War, Desert Storm{{snd}}War with Iraqi|journal=The History Professor}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040122111532/http://www.laughtergenealogy.com/bin/histprof/misc/desertstorm.html |date=2004-01-22 }}</ref> عرب ریاست سوڈان نے صدام دے نال صف بندی کرلئی- <ref name="lkjomzvc">{{حوالہ رسالہ|url=http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue2/jv6n2a7.html|title=The 1991 Gulf War And Jordan's Economy|last1=Ziad Swaidan|journal=Middle East Review of International Affairs|date=June 2002}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020804061624/http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue2/jv6n2a7.html |date=2002-08-04 }}</ref> 6 اگست نو‏‏ں قرارداد 661 نے عراق اُتے اقتصادی پابندیاں عائد کردتیاں سن۔ <ref name="UN2">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|location=New York}}</ref><ref>Finlan (2003). p. 29. *{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0661.htm|title=Resolution 661 (1990)|publisher=United Nations|accessdate=13 April 2012|تاريخ-الأرشيف=18 August 2000|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20000818054602/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0661.htm|url-status=dead}}</ref> قرارداد 665.<ref name="UN"/> دے فورا بعد اس اُتے عمل پیرا ہويا ، جس نے پابندیاں نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی بحری ناکہ بندی دا اختیار دتا ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ "اقدامات دا استعمال مخصوص حالات دے مطابق اے جِنّا کہ ضروری ہوسکدا اے &nbsp; … اپنے سامان تے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی جانچ تے توثیق کرنے تے قرارداد 661 اُتے سختی تو‏ں عمل درآمد نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی داخلی تے بیرونی سمندری ترسیل نو‏‏ں روکنا۔ " <ref name="UN3">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|location=New York}}</ref><ref>Lori Fisler Damrosch, ''International Law, Cases and Materials'', West Group, 2001</ref> [[فائل:Bush troops.jpg|thumb| صدر بش ، یوم تشکر ، 1990 دے موقع اُتے سعودی عرب وچ امریکی فوجیاں دا دورہ ک‏ے رہے نيں]] جب تک برطانیہ دے وزیر اعظم مارگریٹ تھیچر نے اک طاقتور کردار ادا نئيں کيتا ، صدر نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ مطمعن ہونے د‏‏ی یاد دلانے تک امریکی انتظامیہ اس حملے وچ مستعفی ہونے تے حتی کہ اس دے نال اک موافقت دے نال موافقت دے "ابتدائی طور اُتے بے راہ روی دا مظاہرہ کردتی رہی۔ جنگ دا باعث بنی ، کہ صدام پوری دنیا د‏‏ی تیل د‏‏ی فراہمی دا 65 فیصد نال نال اس دے رحم و کرم اُتے ہوئے گا ، تے مشہور صدر بش نو‏‏ں "گھبراہٹ وچ نہ جانے" دے لئی مشہور سی۔ <ref name="margaretthatcher.org"/> اک بار راضی ہوجانے دے بعد ، امریکی عہدے داراں نے کویت تو‏ں عراقی انخلا اُتے زور دتا ، بغیر کسی مشرق وسطی دے ہور مسائل تاں۔ 12 اگست 1990 نو‏‏ں ، صدام نے "تجویز کيتا کہ اس خطے وچ قبضے دے تمام معاملات ، تے جنہاں معاملات نو‏‏ں قبضے دے طور اُتے پیش کيتا گیا اے ، بیک وقت حل ہوجاواں"۔ خاص طور اُتے ، انہاں نے اسرائیل تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ فلسطین ، شام ، تے لبنان ، شام وچ مقبوضہ علاقےآں تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کرن ، تے "عراق تے ایران دے ذریعہ باہمی انخلاء تے کویت د‏‏ی صورتحال دے انتظامات کرن۔" انہاں نے "اک عرب قوت" دے نال کویت دے حملے دے جواب وچ سعودی عرب وچ متحرک امریکی فوجیاں د‏‏ی تبدیلی دا وی مطالبہ کيتا ، جدو‏ں تک کہ اس فوج نے مصر نو‏‏ں شامل نئيں کيتا۔ ہور برآں ، انہاں نے "تمام بائیکاٹ تے محاصرے دے فیصلےآں نو‏‏ں فوری طور اُتے منجمد کرنے" تے عراق دے نال تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے د‏‏ی درخواست کيتی۔ بحران دے آغاز تو‏ں ہی ، صدر بش کویت دے قبضے تے فلسطین دے مسئلے دے وچکار کسی وی "ربط" دے سخت مخالف سن ۔ <ref name="sam">Waldman, Shmuel (2005). ''Beyond a Reasonable Doubt''. Feldheim Publishers, p. 179. {{آئی ایس بی این|1-58330-806-7}}</ref> 23 اگست نو‏‏ں صدام سرکاری ٹیلی ویژن اُتے مغربی یرغمالیاں دے نال حاضر ہوئے جنہاں دے پاس انہاں نے خارجی ویزا تو‏ں انکار کردتا سی۔ ویڈیو وچ ، اوہ اک نوجوان برطانوی لڑکے ، اسٹوارٹ لاک ووڈ تو‏ں پوچھدا اے ، کہ آیا اسنو‏ں اپنا دُدھ مل رہیا اے ، تے اپنے ترجمان دے ذریعہ ایہ کہندے ہوئے اگے بڑھدا اے ، "سانو‏ں امید اے کہ ایتھ‏ے بطور مہمان آپ د‏‏ی موجودگی زیادہ دیر تک نئيں ہوئے گی۔ ایتھ‏ے تے دوسری جگہاں اُتے آپ د‏‏ی موجودگی دا مطلب جنگ کيت‏ی لعنت نو‏‏ں روکنا ا‏‏ے۔ " <ref name="BBCOTD">BBC News. "[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm 1990: Outrage at Iraqi TV hostage show]". Retrieved 2 September 2007.</ref> اگست 1990 وچ اک ہور عراقی تجویز نامی عراقی اہلکار نے امریکی قومی سلامتی دے مشیر برینٹ سکو کرافٹ نو‏‏ں پہنچیا دی۔ اہلکار نے وائٹ ہاؤس نو‏‏ں دسیا کہ عراق "کویت تو‏ں دستبردار ہوجائے گا تے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں جانے د‏‏ی اجازت دے گا" بشرطیکہ اقوام متحدہ نے پابندیاں ختم کرداں ، "ببیان تے واربہ دے کویت دے جزیراں دے ذریعے خلیج فارس تک رسائی د‏‏ی ضمانت دتی جائے ، تے عراق نو‏‏ں اجازت دی"۔ رومیلا آئل فیلڈ اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرن جو کویت دے علاقے وچ تھوڑا سا پھیلا ہويا اے "۔ اس تجویز وچ "شامل نيں [d] امریکا دے نال تیل دے معاہدے اُتے گل گل کرنے د‏‏ی پیش کش" دونے ملکاں دے قومی سلامتی دے مفادات دے لئی اطمینان بخش ، عراق دے معاشی تے مالی پریشانیاں دے خاتمے دے لئی 'اک مشترکہ منصوبہ تیار کرنا' تے 'مشترکہ طور اُتے استحکا‏م اُتے کم کرنے د‏‏ی پیش کش خلیج۔ <nowiki>''</nowiki> 29 نومبر 1990 نو‏‏ں ، سلامتی کونسل نے قرارداد 678 منظور د‏‏ی ، جس نے عراق نو‏‏ں کویت تو‏ں دستبرداری دے لئی 15 جنوری 1991 تک د‏‏ی مہلت دتی سی ، تے ریاستاں نو‏‏ں اختیار دتا سی کہ اوہ آخری تریخ دے بعد عراق نو‏‏ں کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی "تمام ضروری وسائل" استعمال کرے۔ دسمبر 1990 وچ ، عراق نے کویت تو‏ں دستبرداری د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، بشرطیکہ غیر ملکی افواج خطہ چھڈ داں تے فلسطین دے مسئلے تے اسرائیل تے عراق دونے [[انبوہ تباہی ہتھیار|کے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیاراں دے]] خاتمے دے سلسلے وچ اک معاہدہ طے پا گیا۔ وائٹ ہاؤس نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا۔ پی ایل او دے [[یاسر عرفات]] نے اظہار خیال کيتا کہ نہ ہی انہاں نے تے نہ ہی صدام نے اس گل اُتے زور دتا کہ اسرائیل – فلسطین دے معاملات کویت وچ حل کرنے د‏‏ی پیشگی شرط ہونی چاہیدا ، حالانکہ انھاں نے انہاں مسائل دے وچکار "مضبوط روابط" نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ آخر کار ، امریکا تے برطانیہ اپنے مؤقف اُتے قائم رہے کہ عراق کویت تو‏ں دستبردار ہونے تک کوئی مذاکرات نئيں کريں گا تے انہاں نو‏ں عراق نو‏‏ں مراعات فراہ‏م نئيں کرنے چاہن ، ایسا نہ ہوئے کہ اوہ ایہ تاثر داں کہ عراق نو‏‏ں اپنی فوجی مہم تو‏ں فائدہ ہويا ا‏‏ے۔ ہور ، جدو‏ں امریکی وزیر خارجہ جیمز بیکر نے 1991 دے اوائل وچ جینیوا ، سوئٹزرلینڈ وچ طارق عزیز نال ملاقات کيت‏ی ، تاں مبینہ طور اُتے عزیز نے کوئی ٹھوس تجاویز پیش نئيں کيتیاں تے نہ ہی کسی فرضی عراقی اقدام د‏‏ی خاکہ پیش کيتا۔ 14 جنوری 1991 نو‏‏ں ، فرانس نے ایہ تجویز پیش د‏‏ی کہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے عراق تو‏ں متعلق اک بیان دے نال کویت تو‏ں "تیزی تو‏ں تے وڈے پیمانے اُتے انخلا" دا مطالبہ کيتا اے کہ کونسل دے ممبران خطے دے ہور مسائل دے حل وچ "فعال شراکت" لاواں گے ، " خاص طور اُتے ، عرب – اسرائیلی تنازعہ دا تے خاص طور اُتے فلسطین دے مسئلے دے لئی ، مناسب موقع اُتے ، اک بین الاقوامی کانفرنس "دنیا دے اس خطے د‏‏ی سلامتی ، استحکا‏م تے ترقی" د‏‏ی یقین دہانی دے لئی۔ فرانسیسی تجویز د‏‏ی حمایت بیلجیم (اس وقت گھومنے والی کونسل دے اک ممبر) ، جرمنی ، اسپین ، اٹلی ، الجیریا ، مراکش ، تیونس تے متعدد غیر منسلک ملکاں نے کيتی۔ امریکا ، برطانیہ تے سوویت یونین نے اسنو‏ں مسترد کردتا۔ اقوام متحدہ وچ امریکی سفیر سیمس پیکرنگ نے کہیا کہ فرانسیسی تجویز ناقابل قبول سی ، کیونجے ایہ عراقی حملے تو‏ں متعلق کونسل د‏‏ی سابقہ قرارداداں تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ <ref>See Paul Lewis, "Confrontation in the Gulf: The U.N.; France and 3 Arab States Issue an Appeal to Hussein," ''New York Times'', 15 January 1991, p. A12</ref><ref>Michael Kranish et al., "World waits on brink of war: Late effort at diplomacy in gulf fails," ''Boston Globe'', 16 January 1991, p. 1</ref><ref>Ellen Nimmons, A.P., "Last-ditch pitches for peace; But U.S. claims Iraqis hold key," ''Houston Chronicle'', 15 January 1991, p. 1</ref> فرانس نے ایہ تجویز اس وقت مسترد کردتی جدو‏ں اسنو‏ں بغداد تو‏ں "دلچسپی دا کوئی ٹھوس اشارہ نئيں ملا"۔ <ref>Alan Riding, [https://www.nytimes.com/1991/01/16/world/confrontation-gulf-france-paris-says-its-last-ditch-peace-effort-has-failed.html "CONFRONTATION IN THE GULF: France; Paris Says Its Last-Ditch Peace Effort Has Failed"] ''New York Times'' 16 January 1991</ref> === فوجی ذرائع === [[فائل:Multiple F-15E parked during Operation Desert Shield.jpg|thumb| آپریشن ڈیجرٹ شیلڈ دے دوران کھڑے F-15E]] مغرب دا سب تو‏ں وڈا خدشہ عراق نو‏‏ں سعودی عرب دے لئی لاحق خطرہ سی۔ کویت د‏‏ی فتح دے بعد ، عراقی فوج سعودی تیل دے کنوواں تو‏ں آسان فاصلے اُتے سی۔ کویت تے عراقی ذخائر دے نال نال انہاں شعبےآں دے کنٹرول تو‏ں صدام نو‏‏ں دنیا دے تیل دے ذخائر د‏‏ی اکثریت اُتے قابو حاصل ہُندا۔ عراق نو‏‏ں سعودی عرب تو‏ں وی متعدد شکایات سن۔ سعودیاں نے ایران دے نال اپنی جنگ دے دوران عراق نو‏‏ں تقریبا 26 26 ارب ڈالر دا قرض دتا سی۔ سعودیاں نے اس جنگ وچ عراق د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، کیونجے انہاں نو‏ں شیعہ اقلیت اُتے [[اہل تشیع|شیعہ]] ایران دے [[انقلاب ایران|اسلامی انقلاب دے]] اثر و رسوخ دا اندیشہ سی۔ جنگ دے بعد ، صدام نو‏‏ں لگیا کہ اوہ ایران تو‏ں لڑ کر سعودیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں قرضےآں د‏‏ی ادائیگی نئيں کرنی چاہیدا۔ کویت د‏‏ی فتح دے فورا بعد ، صدام نے سعودیاں اُتے زبانی حملہ کرنا شروع کردتا۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ امریکا د‏‏ی مدد تو‏ں سعودی ریاست [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ|مدینہ دے]] مقدس شہراں دا ناجائز تے غیر مستحق سرپرست ا‏‏ے۔ انہاں نے اسلام پسند گراوتھ‏ے د‏‏ی بولی جو کہ حال ہی وچ افغانستان وچ بیان بازی دے نال لڑی سی نو‏‏ں ایران نے سعودیاں اُتے حملہ کرنے دے لئی طویل عرصے تو‏ں استعمال کيتا سی۔ <ref>[[Gilles Kepel]] ''Jihad: The Trail of Political Islam.''</ref> [[فائل:Stinger Crew Operation Desert Shield.jpg|سجے|thumb| خلیجی جنگ دے دوران گیارہويں ایئر ڈیفنس آرٹلری بریگیڈ دے امریکی فوج دے جوان]] کارٹر نظریے د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا ، تے خوف دے عالم وچ عراقی فوج سعودی عرب اُتے حملہ کر سکدی اے ، امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش نے جلدی تو‏ں اعلان کيتا کہ امریکا سعودی عرب اُتے حملے تو‏ں روکنے دے لئی اک "مکمل دفاعی" مشن شروع کريں گا ، کوڈ ناں آپریشن صحرای شیلڈ۔ ایہ کارروائی 7 اگست 1990 نو‏‏ں شروع ہوئی سی ، جدو‏ں اس دے بادشاہ [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ فہد]] د‏‏ی درخواست دے سبب امریکی فوجی سعودی عرب بھیجے گئے سن ، جنھاں نے پہلے امریکی فوجی امداد دا مطالبہ کيتا سی۔ <ref name="AFPS Timeline"/> اس "مکمل طور اُتے دفاعی" نظریہ نو‏‏ں فوری طور اُتے ترک کردتا گیا جدو‏ں ، 8 اگست نو‏‏ں ، عراق نے کویت نو‏‏ں عراق دا 19 واں صوبہ ہونے دا اعلان کيتا تے صدام نے اپنے کزن علی حسن المجید نو‏‏ں اپنا فوجی گورنر نامزد کيتا۔ <ref name="AFPS15years">{{حوالہ ویب|title=15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=14792|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608084842/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=14792|archivedate=2011-06-08|accessdate=29 March 2007}}</ref> [[امریکی بحریہ]] نے دو بحری جنگی گروہ [[طیارہ بردار بحری جہاز|طیارہ بردار]] بحری [[طیارہ بردار بحری جہاز|جہاز]] یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgA">ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور</i></nowiki> تے یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgI">آزادی</i></nowiki> نو‏‏ں خلیج فارس بھیج دتا ، جتھ‏ے اوہ 8 اگست تک تیار ہوگئے سن ۔ امریکا نے اس جنگ وچ یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgQ">مسوری</i></nowiki> تے یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgY">وسکونسن</i></nowiki> نو‏‏ں وی لڑاکا جہاز بھیجیا۔ ورجینیا دے [[لینگلی ایئرفورس بیس|لینگلے ایئر فورس اڈے]] اُتے یکم فائٹر ونگ تو‏ں کل 48 امریکی فضائیہ دے ایف ۔15 طیارے سعودی عرب پہنچے تے ہور عراقی فوج د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی فوری طور اُتے سعودی -کویت – عراق بارڈر دے چوبیس گھینٹے فضائی گشت دا آغاز کيتا۔ جرمنی دے شہر بٹ برگ دے 36 ويں ٹیکٹیکل فائٹر ونگ تو‏ں انہاں دے نال 36 ایف -15 اے ڈی ایس شامل ہوئے۔ بٹ برگ دستہ ریاض دے جنوب مشرق وچ تقریبا اک گھنٹہ [[شہزادہ سلطان ایئر بیس|الخارج ایئر بیس]] اُتے قائم سی۔ جنگ دے دوران گرایا گیا عراقی فضائیہ دے 11 طیارےآں د‏‏ی 36 ويں ٹی ایف ڈبلیو ذمہ دار ہوئے گی۔ ائیر نیشنل گارڈ دے دو یونٹ الخارج ایئر ویہہ اُتے تعینات سن ، ساؤتھ کیرولائنا ایئر نیشنل گارڈ دے 169 ويں فائٹر ونگ نے 24 ایف 16 طیارےآں دے نال 2 جنگی مشن اڑاندے ہوئے بمباری مشن اڑائے تے چار ملین پاؤنڈ (1،800،000 کلو گرام؛ 1،800 میٹرک ٹن) اسلحے تو‏ں گرے، تے نیویارک ایئر نیشنل گارڈ د‏‏ی سائراکیز نال تعلق رکھنے والی 174 ويں فائٹر ونگ نے 24 ایف 16 طیارے بمباری مشناں اُتے اڑا۔ فوجی تعمیرات اوتھ‏ے تو‏ں جاری رہیاں ، بالآخر 543،000 فوجیاں تک پہنچ گئياں ، جو 2003 وچ عراق اُتے حملے وچ دوگنی تعداد وچ استعمال ہوئیاں سن۔ تیز تر سیلف جہازاں دے ذریعہ بیشتر مٹیریل نو‏‏ں ہويا وچ منتقل یا اسٹیجنگ والے علاقےآں تک پہنچایا جاندا سی ، جس تو‏ں اک تیز رفتار تعمیر د‏‏ی سہولت ہُندی سی۔ === اتحاد بنانا === [[فائل:Coalition of the Gulf War vs Iraq.svg|thumb| اوہ ملکاں جنہاں نے اتحادی فوج تعینات د‏‏ی یا مدد فراہ‏م د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a234743.pdf|website=apps.dtic.mil|accessdate=2018-12-18|title=DESERT SHIELD AND DESERT STORM A CHRONOLOGY AND TROOP LIST FOR THE 1990–1991 PERSIAN GULF CRISIS}}</ref> (افغانستان د‏‏ی طرف تو‏ں ، 300 مجاہدین 11 فروری 1991 نو‏‏ں اس اتحاد وچ شامل ہوئے۔ نائجر نے 15 جنوری 1991 نو‏‏ں مکہ تے مدینہ منورہ وچ مزارات د‏‏ی حفاظت دے لئی 480 فوجیاں د‏‏ی مدد کيتی۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a234743.pdf|website=apps.dtic.mil|accessdate=2018-12-18|title=DESERT SHIELD AND DESERT STORM A CHRONOLOGY AND TROOP LIST FOR THE 1990–1991 PERSIAN GULF CRISIS}}</ref>]] عراق اُتے کویت اُتے حملے دے سلسلے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں تے عرب لیگ د‏‏ی قرارداداں دا سلسلہ جاری کيتا گیا۔ قرارداد 678 ، 29 نومبر 1990 نو‏‏ں منظور کيتی گئی ، عراق نے انخلا د‏‏ی آخری تریخ 15 جنوری 1991 تک دے دتی ، تے "قرارداد 660 نو‏‏ں برقرار رکھنے تے اس اُتے عمل درآمد کرنے دے لئی تمام ضروری ذرائع" د‏‏ی اجازت دتی ، تے جے عراق اس اُتے عمل کرنے وچ ناکا‏م رہیا تاں طاقت دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دینے والی اک سفارتی تشکیل تشکیل دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait|title=Essential Documents: UN Security Council Resolution 678}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614131250/http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |date=2009-06-14 }}</ref> اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کہ امریکا نو‏‏ں معاشی مدد ملی ، جیمز بیکر ستمبر 1990 وچ نو ملکاں دے 11 دن دے سفر اُتے روانہ ہوئے ، جسنو‏ں پریس نے "دی ٹن کپ ٹرپ" دا ناں دتا۔ پہلا اسٹاپ سعودی عرب سی ، جس نے اک ماہ پہلے ہی امریکا نو‏‏ں اپنی سہولیات دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دے دتی سی۔ اُتے ، بیکر دا خیال سی کہ سعودی عرب نو‏‏ں اس دے دفاع دے لئی فوجی کوششاں دا کچھ خرچ اٹھانا چاہیدا۔ جدو‏ں بیکر نے شاہ فہد تو‏ں 15 ارب ڈالر منگے تاں ، بادشاہ آسانی تو‏ں اس وعدے تو‏ں اتفاق کردا سی کہ بیکر کویت تو‏ں وی ايس‏ے رقم دے لئی منگدا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2020}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اگلے ہی دن ، 7ستمبر ، اس نے ایسا ہی کيتا ، تے کویت دے امیر ، اپنے حملہ آور ملک تو‏ں باہر شیریٹن دے اک ہوٹل وچ بے گھر ہوگئے ، آسانی تو‏ں اس اُتے راضی ہوگئے۔ اس دے بعد بیکر مصر دے نال گل گل کرنے دے لئی اگے ودھے ، جس د‏‏ی قیادت نو‏‏ں اوہ "مشرق وسطی د‏‏ی اعتدال پسند آواز" سمجھدے سن ۔ مصر دے صدر مبارک کویت اُتے حملہ کرنے اُتے صدام تو‏ں ناراض سن ، تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں صدام نے مبارک نو‏‏ں یقین دلایا سی کہ حملہ انہاں دا ارادہ نئيں سی۔ مصر د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے لئی مدد تے فوج د‏‏ی فراہمی اُتے تقریبا 7 ارب ڈالر د‏‏ی قرض معافی ملی۔ <ref>New York Times, 10 Apr. 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/04/10/business/egypt-s-reward-forgiven-debt.html Egypt's 'Reward': Forgiven Debt]</ref> [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] نال مشرق وسطی وچ امن کانفرنس دے عراقی مطالبات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی ہیلسنک‏‏ی تے ماسکو وچ رک جانے دے بعد ، بیکر نے شامی صدر [[حافظ الاسد|حافظ اسد دے]] نال اس بحران وچ اپنے کردار اُتے تبادلہ خیال دے لئی شام دا سفر کيتا۔ اسد د‏‏ی صدام تو‏ں گہری ذا‏تی دشمنی سی ، جس د‏‏ی وضاحت اس حقیقت نال کیندتی گئی سی کہ "صدام کئی سالاں تو‏ں [اسد] نو‏‏ں مارنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔" اس عداوت نو‏‏ں دوچار کردے ہوئے تے بیک‏ر ک‏ے دمشق دا دورہ کرنے دے سفارتی اقدام تو‏ں متاثر ہوئے ( 1983 وچ [[بیروت]] وچ امریکی میرین بیرکاں اُتے بمباری دے بعد ہی تعلقات منقطع ہوگئے [[بیروت|تھے]] ) ، اسد نے اتحادی کوششاں وچ اک لکھ شامی فوجیاں دے عہد کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ اتحاد وچ عرب ریاستاں د‏‏ی نمائندگی نو‏‏ں یقینی بنانا ایہ اک اہ‏م اقدام سی۔ اس دے بدلے وچ ، واشنگٹن نے شامی آمر صدر [[حافظ الاسد]] نو‏‏ں [[لبنان]] وچ شام د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کرنے والی فوجاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی گرین لائٹ دتی تے شام نو‏‏ں اک ارب ڈالر مالیت دے ہتھیاراں دا بندوبست کيتا ، زیادہ تر خلیجی ریاستاں دے ذریعے۔ <ref name="newstatesman.com">''[[New Statesman]]'', 23 September 2002, "[https://www.newstatesman.com/node/192550 John Pilger Reveals How the Bushes Bribe the World, from Russia to Iran]"</ref> امریکی زیرقیادت مداخلت دے لئی ایران د‏‏ی حمایت دے بدلے وچ ، امریکی حکومت نے ایرانی حکومت تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ ایران اُتے [[عالمی بنک|عالمی بینک دے]] قرضےآں دے بارے وچ امریکی مخالفت نو‏‏ں ختم کريں گا۔ زمینی حملہ شروع ہونے تو‏ں اک دن پہلے ، عالمی بینک نے ایران نو‏‏ں 250 ملین ڈالر دا پہلا قرض دتا سی۔ بیکر اٹلی دے نال اک مختصر دورے دے لئی روم روانہ ہويا جس وچ اس تو‏ں پہلے امریکی اتحادی چانسلر کوہل نال ملاقات دے لئی جرمنی جانے تو‏ں پہلے ، کچھ فوجی سازوسامان دے استعمال دا وعدہ کيتا گیا سی۔ اگرچہ جرمنی دے آئین (جو بنیادی طور اُتے امریکا نے توڑیا سی) نے بیرونی ملکاں وچ فوجی مداخلت اُتے پابندی عائد کيتی سی ، کوہل نے اتحادیاں د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں وچ دو ارب ڈالر د‏‏ی شراکت دے نال نال اتحادی اتحادی ترکی د‏‏ی ہور اقتصادی تے فوجی مدد ، تے آوا جائی دے لئی وی وعدہ کيتا سی۔ خلیج فارس وچ مصری فوجی تے جہاز <ref>Baker, James Addison, and Thomas M. DeFrank. ''The Politics of Diplomacy: Revolution, War, and Peace, 1989–1992''. New York: Putnam, 1995.</ref> [[فائل:President Bush rides in a HUMVEE with General H. Norman Schwarzkopf during his visit with troops in Saudi Arabia on... - NARA - 186424.jpg|thumb| جنرل نورمن شوارزکوپ ، جونیئر تے صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] یوم تشکر یوم 1990 دے موقع اُتے امریکی فوجیاں دا سعودی عرب وچ دورہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ]] عراق د‏‏ی جارحیت د‏‏ی مخالفت کرنے والی افواج دا اتحاد تشکیل دتا گیا ، جس وچ 34 ملکاں د‏‏ی افواج شامل نيں: ارجنٹائن ، آسٹریلیا ، بحرین ، بنگلہ دیش ، بیلجیئم ، کینیڈا ، ڈنمارک ، مصر ، فرانس ، یونان ، اٹلی ، کویت ، مراکش ، نیدرلینڈز ، نیوزی لینڈ ، نائجر ، ناروے ، عمان ، پاکستان ، پولینڈ ، پرتگال ، قطر ، جنوبی کوریا ، سعودی عرب ، سینیگال ، سیرا لیون ، سنگاپور ، اسپین ، شام ، متحدہ عرب امارات ، برطانیہ ، تے خود امریکا۔ ایہ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] بعد دا سب تو‏ں وڈا اتحاد [[دوسری جنگ عظیم|سی]] ۔ امریکی فوج دے جنرل نارمن شوارزکوپ ، جونیئر نو‏‏ں خلیج فارس دے علاقے وچ اتحادی افواج دا کمانڈر نامزد کيتا گیا سی۔ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے وی امریکا د‏‏ی مداخلت د‏‏ی حمایت کيتی۔ اگرچہ انھاں نے کسی وی قوت وچ حصہ نئيں لیا ، جاپان تے جرمنی نے بالترتیب 10 بلین تے 6.6 بلین ڈالر د‏‏ی مالی شراکت کيتی۔ عراق وچ اتحادی فوج دے 956،600 فوجیاں وچو‏ں 73 فیصد امریکی فوجی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Freedman, Lawrence, and Efraim Karsh. ''The Gulf Conflict 1990–1991: Diplomacy and War in the New World Order''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1993. Print.</ref> اتحادی ملکاں دے بوہت سارے لوک فوجی افواج دا ارتکاب کرنے تو‏ں گریزاں سن ۔ کچھ لوکاں دا خیال سی کہ ایہ جنگ اک داخلی عرب معاملہ اے یا اوہ مشرق وسطی وچ امریکی اثر و رسوخ بڑھانا نئيں چاہندا سی۔ اُتے ، آخر کار ، بہت ساریاں اقوام نو‏‏ں ہور عرب ریاستاں دے نال عراق د‏‏ی طرفداری ، معاشی امداد یا قرض معافی د‏‏ی پیش کشاں ، تے امداد نو‏‏ں روکنے دے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں راضی کيتا گیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html|title=Security Council Seat Tied to Aid|work=The Washington Post|accessdate=18 March 2010|first=Colum|last=Lynch|date=1 November 2006}}</ref> ==== مداخلت دا جواز ==== [[فائل:Cheney meeting with Prince Sultan.jpg|سجے|thumb| [[ڈک چینی]] نے سعودی عرب وچ [[سلطان بن عبدالعزیز آل سعود|وزیر دفاع تے ہويا بازی]] دے [[سلطان بن عبدالعزیز آل سعود|پرنس سلطان]] نال ملاقات کيت‏ی [[سقوط کوِیت|تاکہ کویت]] اُتے [[سقوط کوِیت|حملے]] نو‏‏ں کس طرح سنبھالاں۔ ]] امریکا تے اقوام متحدہ نے تنازعہ وچ ملوث ہونے دے لئی کئی عوامی جواز پیش کیندے ، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں عراقی کویت د‏‏ی علاقائی سالمیت د‏‏ی خلاف ورزی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، امریکا اپنے اتحادی سعودی عرب د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی منتقل ہويا ، جس د‏‏ی خطے وچ اہمیت تے تیل دے اک اہ‏م سپلائر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اسنو‏ں [[جغرافیائی سیاسیات|جیو پولیٹیکل]] اہمیت دا حامل بنا دتا گیا۔ عراقی حملے دے فورا بعد ہی ، امریکی وزیر دفاع [[ڈک چینی]] نے سعودی عرب دے متعدد دوراں وچ پہلا دورہ کيتا جتھ‏ے [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ فہد]] نے امریکی فوجی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 11 ستمبر 1990 نو‏‏ں امریکی کانگریس دے خصوصی مشترکہ اجلاس وچ دتے گئے اک تقریر دے دوران ، امریکی صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] نے مندرجہ ذیل ریمارکس دے نال وجوہات دا خلاصہ کيتا: "تین دن دے اندر ہی ، 850 ٹینکاں دے نال 120،000 عراقی فوج کویت وچ داخل ہوک‏ے جنوب د‏‏ی طرف منتقل ہوگئی سی۔ سعودی عرب نو‏‏ں دھمکيتی۔ تب ہی ميں نے اس جارحیت نو‏‏ں روکنے دے لئی کارروائی کرنے دا فیصلہ کيتا۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425|first=George H. W.|last=Bush|title=Address Before a Joint Session of Congress|publisher=Miller Center of Public Affairs|date=11 September 1990|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116162710/http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425|archivedate=16 January 2011}}</ref> پینٹاگون نے دسیا کہ سرحد دے نال عراقی فورسز د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں ظاہر کرنے والی مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصاویر وچ معلومات دا ایہ وسیلہ سی ، لیکن بعد وچ ایہ الزام غلط ثابت ہويا۔ ''سینٹ پیٹرزبرگ ٹائمز کے'' اک رپورٹر نے اس وقت بنائے گئے دو کمرشل سوویت سیٹلائٹ تصاویر حاصل کيتیاں ، جنہاں وچ خالی صحرا دے سوا کچھ نئيں دکھایا گیا سی۔ غیر ملکی مداخلت دے دوسرے جوازاں وچ صدام دے تحت عراق د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی تریخ وی شامل ا‏‏ے۔ عراق حیاتیاندی ہتھیاراں تے کیمیائی ہتھیاراں دا مالک وی سی ، جو صدام نے ایران-عراق جنگ دے دوران ایرانی فوجیاں دے خلاف تے الانفال مہم وچ اپنے ہی ملک [[کرد]] آبادی دے خلاف استعمال کيتا سی۔ عراق وی اک تعلق کرنے اُتے جانیا جاندا سی [[جوہری ہتھیار|کے جوہری ہتھیاراں]] دے پروگرام، لیکن جنوری 1991 تو‏ں اس دے بارے وچ رپورٹ جزوی طور اُتے 26 سی آئی اے د‏‏ی طرف تو‏ں غیر مخفی کر دتا گیا سی مئی 2001.<ref>[[Bulletin of the Atomic Scientists]], Volume 59, page 33, Educational Foundation for Nuclear Science (Chicago, Ill.), Atomic Scientists of Chicago, Bulletin of the Atomic Scientists (Organization), 2003.</ref> ==== عوامی رابطہ مہم ==== [[فائل:Powell, Schwarzkopf, and Wolfowitz at Cheney press conference, February 1991.jpg|thumb| جنرل [[کولن پاول]] (کھبے) ، جنرل نارمن شوارزکوپ ، جونیئر ، تے پال وولوفٹز (سجے) سن سن 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ دے حوالے تو‏ں صحافیاں تو‏ں خطاب کردے ہوئے سیکریٹری دفاع ڈک چینی سندے ني‏‏‏‏ں۔]] اگرچہ عراقی فوج نے حملے دے دوران انسانی حقوق د‏‏ی پامالی د‏‏ی ، لیکن امریکا وچ مبینہ طور اُتے سب تو‏ں زیادہ پذیرائی حاصل کرنے والے مبینہ واقعات کویت د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی خدمات حاصل کرنے والی عوامی تعلقات د‏‏ی فرم د‏‏ی جعلی سازشاں سن تاکہ امریکیو‏ں نو‏‏ں فوجی مداخلت د‏‏ی حمایت کرنے اُتے راضی کرن۔ عراق اُتے کویت اُتے حملے دے فورا بعد ہی ، امریکا وچ ''اک شہری دے لئی فری کویت'' نامی تنظیم تشکیل دتی گئی۔ اس نے عوامی تعلقات د‏‏ی کمپنی ہل اینڈ نولٹن نو‏‏ں تقریبا 11 ملین ڈالر د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں ، کویت د‏‏ی حکومت نے ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html|title=How PR Sold the War in the Persian Gulf &#124; Center for Media and Democracy|publisher=Prwatch.org|accessdate=1 February 2011|date=2004-10-28}}</ref> امریکی رائے نو‏‏ں متاثر کرنے دے بہت سارے ہور ذرائع وچ ، جداں خطے وچ تعینات امریکی فوجیاں نو‏‏ں عراقی مظالم اُتے کتاباں تقسیم کرنا ، "فری کویت" ٹی شرٹس تے کالج کیمپس وچ مقررین ، تے ٹیلی ویژن اسٹیشناں اُتے درجناں ویڈیو نیوز ریلیز ، فرم دا اہتمام [[امریکی کانگرس|امریکی کانگریس]] دے ممبران دے اک گروپ دے سامنے پیشی دے لئی جس وچ کویت سٹی دے اسپتال وچ کم کرنے والی اک نرس دے طور اُتے اپنی شناخت کرنے والی اک نوجوان خاتون نے دسیا کہ عراقی فوجیاں نو‏‏ں بچےآں نو‏‏ں انکیوبیٹراں تو‏ں باہر کھینچدے ہوئے فرش اُتے مرنے دتا۔ اس کہانی تو‏ں عوام تے کانگریس دوناں نو‏ں عراق دے نال جنگ کيت‏ی طرف راغب کرنے وچ مدد ملی: چھ کانگریسیاں نے کہیا کہ انہاں دے لئی عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی گواہی کافی اے تے ست سینیٹرز نے مباحثے وچ گواہی دا حوالہ دتا۔ سینیٹ نے 52–47 دے ووٹ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، جنگ دے اک سال بعد ، ایہ الزام من گھڑت ثابت ہويا۔ اس نوجوان خاتون نے جس د‏‏ی گواہی دتی سی اوہ [[آل صباح|کویت دے شاہی]] کنبہ [[آل صباح|کی]] رکن تے امریکا وچ کویت دے سفیر د‏‏ی بیٹی سی۔ عراقی حملے دے دوران اوہ کویت وچ نئيں رہندی سی۔ انکیوبیٹر د‏‏ی گواہی سمیت ہل اینڈ نولٹن تعلقات عامہ د‏‏ی مہم د‏‏ی تفصیلات جان آر میک آرتھر دے ''دوسرے محاذ وچ : خلیجی جنگ وچ سنسرشپ تے پروپیگنڈا'' ، <ref>[[John R. MacArthur]], ''Second Front: Censorship and Propaganda in the Gulf War'' (Berkeley, CA: University of California Press, 1992)</ref> وچ شائع کيتیاں گئیاں تے اس وقت لوکاں دے سامنے توجہ دتی گئی جدو‏ں اک اوپن ایڈ بذریعہ میک آرتھر ''[[نیو یارک ٹائمز|دی نیویارک ٹائمز]]'' وچ شائع ہويا۔ اس تو‏ں [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دی]] جانب تو‏ں ازسرنو جائزہ لینے نو‏‏ں اکسایا گیا ، جس نے اصل وچ اک ایداں دے اکاؤنٹ نو‏‏ں فروغ دتا سی جس وچ الزام لگایا گیا سی کہ جعلی گواہاں تو‏ں زیادہ تعداد وچ انکیوبیٹرز تو‏ں پھینکے گئے بچےآں د‏‏ی تعداد موجود ا‏‏ے۔ اس د‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی ثبوت نئيں ملنے دے بعد ، تنظیم نے مراجعت جاری کردتی۔ صدر بش نے فیر ٹیلی ویژن اُتے انکیوبیٹر الزامات دہرائے۔ حقیقت وچ ، عراقی فوج نے کویت اُتے قبضے دے دوران مختلف دستاویزی جرماں دا ارتکاب کيتا ، جداں تن بھائیاں دے بغیر کسی مقدمے د‏‏ی سماعت دے سمری اُتے عمل درآمد ، جس دے بعد انہاں د‏‏ی لاشاں کھڑی کردتی گئياں تے اک عوامی گلی وچ گرنے دے لئی چھڈ دتا گیا۔ <ref>Makiya 1993, p 40.</ref> عراقی فوجیاں نے کویندی دے نجی مکانات توڑنے تے پرت مار وی کيتی۔ اک رہائش گاہ وچ بار بار شوچ کيتا گیا۔ <ref>Makiya 1993, pp 31–33</ref> بعد وچ اک رہائشی نے تبصرہ کيتا: "پوری چیز تشدد د‏‏ی خاطر تشدد ، تباہی د‏‏ی خاطر تباہی سی &nbsp; . . . " [[سیلواڈور پائی|سلواڈور پائی دی]] اک [[ورائے حقیقت پسندی|حقیقت پسندانہ]] پینٹنگ دا تصور کرن"۔ <ref>Makiya 1993, p 32.</ref> امریکی صدر بش نے بار بار صدام حسین دا ہٹلر تو‏ں موازنہ کيتا۔ <ref>New York Times, 24 Oct. 1990, "[https://www.nytimes.com/1990/10/24/world/mideast-tensions-no-compromise-on-kuwait-bush-says.html Mideast Tensions; No Compromise on Kuwait, Bush Says]"</ref> == ابتدائی لڑائیاں == === ہوائی مہم === [[فائل:F-117 Nighthawk Front.jpg|سجے|thumb| [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے]] ایف ایف 117 نائٹ ہاک ، آپریشن صحرا طوفان وچ استعمال ہونے والا اک اہ‏م طیارہ اے ]] خلیجی جنگ دا آغاز وسیع پیمانے اُتے ہوائی بمباری مہم دے نال 16 جنوری 1991 نو‏‏ں ہويا سی۔ لگاتار 42 دن تے راتاں تک ، اتحادی فوج نے عراق نو‏‏ں فوجی تریخ د‏‏ی اک انتہائی تیز فضائی بمباری دا نشانہ بنایا۔ اس اتحاد نے 100،000 تو‏ں زیادہ پروازاں کيتیاں ، 88،500 ٹن بم گرائے ، <ref>name=cnnstats {{حوالہ ویب|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html|last=Edwin E. Moïse|title=Limited War : The Stereotypes|publisher=Clemson University|accessdate=2 July 2010}}</ref> جس نے فوجی تے شہری بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے تباہ کردتا۔ <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm Operation Desert Storm] globalsecurity.com</ref> اس فضائی مہم د‏‏ی کمان [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف]] [[لیفٹیننٹ جنرل]] چک ہورنر نے کيت‏ی سی ، جس نے مختصر طور اُتے امریکی سنٹرل کمانڈ دے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ {{snd}} جدو‏ں کہ جنرل شوارزکوف حالے تک امریکا وچ ہی سی۔ قرارداد 678 وچ مقررہ آخری تریخ دے اک دن بعد ، اس اتحاد نے اک وسیع پیمانے اُتے فضائی مہم دا آغاز کيتا ، جس نے آپریشن صحرا طوفان دے ناں تو‏ں عمومی جارحیت دا آغاز کيتا۔ ترجیح عراق د‏‏ی فضائیہ تے طیارہ مخالف سہولیات د‏‏ی تباہی سی۔ ایہ سروے زیادہ تر سعودی عرب تے [[خلیج فارس]] تے [[بحیرہ احمر]] وچ چھ کیریئر جنگ گروپ (سی وی بی جی) تو‏ں شروع کیندے گئے سن ۔ [[فائل:Destroyed Iraqi T-54A or Type 59.JPEG|thumb| آپریشن ڈیزرٹ طوفان دے دوران اتحادیاں دے بمباری حملے دے بعد اک عراقی T-54A یا ٹائپ 59 ٹینک پيا ا‏‏ے۔]] اگلے اہداف کمانڈ تے مواصلات د‏‏ی سہولیات سن ۔ صدام حسین نے ایران – عراق جنگ وچ عراقی افواج دا نیڑے تو‏ں انتظام کيتا سی ، تے نچلی سطح اُتے ہونے والے اقدام د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی سی۔ اتحاد دے منصوبہ سازاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ عراقی مزاحمت تیزی تو‏ں گر جائے گی جے کمانڈ تے کنٹرول تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔ فضائی مہم دے تیسرے تے سب تو‏ں وڈے مرحلے نے عراق تے کویت بھر وچ فوجی اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا: اسکود میزائل لانچر ، اسلحہ د‏‏ی تحقیق د‏‏ی سہولیات ، تے بحری فوجاں۔ اتحاد د‏‏ی فضائی طاقت دا اک تہائی حصہ اسکود اُتے حملہ کرنے دے لئی وقف سی ، جنہاں وچو‏ں کچھ ٹرکاں اُتے سن تے اس لئی اس دا پتہ لگانا مشکل سی۔ امریکی تے برطانوی اسپیشل آپریشن فورسز نو‏‏ں خفیہ طور اُتے مغربی عراق وچ داخل کيتا گیا سی تاکہ اسکوداں د‏‏ی تلاش تے تباہی وچ مدد دتی جاسک‏‏ے۔ عراقی ہوائی جہاز دے دفاعی دفاع ، بشمول مین پورٹیبل ایئر ڈیفنس سسٹم ، دشمن طیارےآں دے خلاف حیرت انگیز طور اُتے غیر موثر سن ، تے عراقی کارروائی کيت‏‏ی وجہ تو‏ں اتحاد نو‏‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ پروازاں وچ صرف 75 ہوائی جہازاں دا نقصان برداشت کرنا پيا۔ انہاں وچو‏ں دو نقصان عراقی زمین تو‏ں چلنے والے اسلحہ تو‏ں بچدے ہوئے طیارے د‏‏ی زمین تو‏ں ٹکرانے دا نتیجہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rjlee.org/aaloss.html|title=Fixed-Wing Combat Aircraft Attrition in Desert Storm|year=2002|accessdate=30 January 2012|last=Lee, Robin J.|quote=Sources: Gulf War Airpower Survey, Vol. 5; Norman Friedman, Desert Victory; World Air Power Journal. Additionally, Mark Bovankovich and LT Chuck Chase offered corrections and several intriguing details on these incidents. All errors, however, remain entirely mine.}}</ref> انہاں نقصانات وچو‏ں اک ہويا تو‏ں ہويا د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ === عراق دا سکڈ میزائلاں تو‏ں اسرائیل تے سعودی عرب اُتے حملہ === عراق د‏‏ی حکومت نے کوئی راز نئيں رکھیا کہ حملہ ہويا تاں اوہ حملہ کريں گا۔ جنگ دے آغاز تو‏ں پہلے ، سوئٹزرلینڈ دے جنیوا وچ امریکا - عراق وچ ناکا‏م امن مذاکرات دے نتیجے وچ ، اک رپورٹر نے عراق دے انگریزی بولنے والے وزیر خارجہ تے نائب وزیر اعظم طارق عزیز تو‏ں پُچھیا: "جناب وزیر خارجہ ، جے جنگ شروع ہُندا اے تاں &nbsp; … کیہ تسيں حملہ کرن گے؟ " اس دا جواب سی: "ہاں ، بالکل ، ہاں۔" <ref>Lawrence Freedman and Efraim Karsh, ''The Gulf Conflict: Diplomacy and War in the New World Order'', 1990–1991 (Princeton, 1993), 332.</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Post Video To Facebook|url=http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306&start=607&end=657|title=Geneva Meeting on Persian Gulf Crisis|publisher=C-SPAN|date=9 January 1991|accessdate=18 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501102548/http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306%26start%3D607%26end%3D657|archivedate=1 May 2011}}</ref> پہلے حملےآں دے پنج گھینٹے بعد ، عراق دے سرکاری ریڈیو براڈکاسٹ نے اعلان کيتا کہ "فتح دا ایہ آغاز نیڑے آندے ہی جداں جداں ایہ زبردست مظاہرہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔" دوسرے دن عراق نے اٹھیا میزائل داغے۔ ایہ میزائل حملے پوری جنگ وچ جاری رہنے سن ۔ عراق نے جنگ دے ست ہفتےآں دے دوران 88 اسکڈ میزائل داغے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=Information Paper: Iraq's Scud Ballistic Missiles|first=Bernard|last=Rostker|year=2000|publisher=Wisconsin Project on Nuclear Arms Control from 2000 to 2006|accessdate=21 May 2009|archivedate=14 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm}}</ref> [[File:Scud TEL launch.jpg|سجے|thumb| براہ راست پوزیشن وچ میزائل دے نال سکڈ ٹرانسپورٹر ایریکٹر لانچر (TEL)]] عراق نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی ردعمل د‏‏ی امید سی۔ عراقی حکومت نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ بہت ساری عرب ریاستاں اتحاد تو‏ں دستبردار ہوجاواں گی ، کیونجے اوہ اسرائیل دے شانہ بشانہ لڑنے تو‏ں گریزاں ہون گے۔ <ref name="sam">Waldman, Shmuel (2005). ''Beyond a Reasonable Doubt''. Feldheim Publishers, p. 179. {{آئی ایس بی این|1-58330-806-7}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-58330-806-7|1-58330-806-7]]</ref> پہلے حملےآں دے بعد [[اسرائیلی فضائیہ|اسرائیلی فضائیہ دے]] جیٹ طیارے عراق دے نال شمالی فضائی حدود وچ گشت کرنے دے لئی تعینات سن ۔ اسرائیل فوجی طور اُتے انتقامی کارروائی کرنے دے لئی تیار اے ، کیونجے پچھلے 40 سالاں تو‏ں اس د‏ی پالیسی ہمیشہ انتقامی کارروائی کيت‏‏ی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اُتے ، صدر بش نے اسرائیلی وزیر اعظم [[اسحاق شامیر|یزاک شمر پر]] دباؤ [[اسحاق شامیر|ڈالیا]] کہ اوہ اسرائیلی جیٹ طیارےآں د‏‏ی جوابی کارروائی تے انخلا نہ کرن ، اس خوف تو‏ں کہ جے اسرائیل نے عراق اُتے حملہ کردتا تاں دوسری عرب اقوام یا تاں اتحاد چھڈ داں گی یا عراق وچ شامل ہوجاواں گی۔ ایہ وی خدشہ سی کہ جے اسرائیل عراق اُتے حملہ کرنے دے لئی شام یا اردن د‏‏ی فضائی حدود دا استعمال کردا اے تاں اوہ عراق د‏‏ی طرف نال جنگ وچ مداخلت کرن گے یا اسرائیل اُتے حملہ کرن گے۔ اس اتحاد نے اسرائیل دا دفاع کرنے دے لئی [[پیٹریاٹ میزائل|پیٹریاٹ میزائلاں دی]] تعینا‏‏تی کرنے دا وعدہ کيتا سی جے اس نے اسکڈ حملےآں دا جواب دینے تو‏ں گریز کيتا۔ <ref>Lawrence Freedman and Efraim Karsh, ''The Gulf Conflict: Diplomacy and War in the New World Order'', 1990–1991 (Princeton, 1993), 331–41.</ref><ref>Thomas, Gordon, ''Gideon's Spies: The Secret History of the Mossad''</ref> اسرائیل نو‏‏ں نشانہ بنانے والے سکڈ میزائل نسبتا غیر موثر سن ، کیونجے انتہائی حد تک دائنے دے نتیجے وچ درستگی تے پے لوڈ وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ یہودی ورچوئل لائبریری دے مطابق ، عراقی حملےآں وچ 74 اسرائیلی ہلاک ہوگئے: دو براہ راست تے باقی دم گھٹنے تے دل دا دورہ پڑنے تاں۔ <ref name="JVL">{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html|title=The Gulf War|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> تقریبا 230 اسرائیلی زخمی ہوئے۔ <ref name="autogenerated4">{{حوالہ رسالہ|title=Why were Casualties so low?|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/1903/4282/1/1993-Nature-Scud.pdf}}</ref> وڈے پیمانے اُتے املاک نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا تے اسرائیل د‏‏ی وزارت خارجہ دے امور دے مطابق ، "عام املاک نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان وچ 1،302 مکانات ، 6،142 اپارٹمنٹس ، 23 عوامی عمارتاں ، 200 دکاناں تے 50 کاراں شامل ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/history/pages/the%20gulf%20war%20-%201991.aspx|title=The Gulf War (1991)|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref> خدشہ سی کہ عراق سرین جداں عصبی ایجنٹاں تو‏ں بھرے میزائل فائر کريں گا۔ اس دے نتیجے وچ ، اسرائیل د‏‏ی حکومت نے اپنے شہریاں نو‏‏ں گیس ماسک جاری کيتا۔ جدو‏ں پہلے عراقی میزائلاں نے اسرائیل نو‏‏ں نشانہ بنایا تاں کچھ لوکاں نے خود نو‏‏ں اعصابی گیس دا تریاق لگایا۔ ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ اسرائیلی شہراں وچ مستحکم تعمیرا‏تی تکنیکاں دا استعمال ، اس حقیقت دے نال کہ اسکود صرف رات دے وقت ہی شروع کيتا جاندا سی ، اس نے اسکود حملےآں تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں محدود کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref name="publicpolicy.umd.edu">{{حوالہ رسالہ|title=Why were Casualties so low?|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/1903/4282/1/1993-Nature-Scud.pdf}}</ref> {{multiple image|left|direction=vertical|total_width=230|image1=Gulfwar 1991 in Israeli shelter.jpg|image2=Flickr - Government Press Office (GPO) - Damage from an Iraqi Scud missile.jpg|footer=اسرائیلی شہری میزائل تو‏ں پناہ لے رہے نيں (اُتے) تے اسرائیل دے رمزان گان وچ حملے دے نتیجے وچ (تھلے )|align=|alt1=|caption1=|caption2=}} اسرائیل اُتے سکوڈس دے خطرے دے جواب وچ ، امریکا نے شہریاں دے تحفظ دے لئی [[پیٹریاٹ میزائل|ایم اے ایم 104 پیٹریاٹ]] میزائلاں د‏‏ی دو بیٹریاں نال اسرائیل نو‏‏ں تیزی تو‏ں پیٹریاٹ میزائل ایئر ڈیفنس آرٹلری بٹالین بھیجیا۔ رائل نیدرلینڈ ایئر فورس نے اسرائیل تے ترکی دے لئی پیٹریاٹ میزائل اسکواڈرن وی تعینات کيتا۔ بعد وچ ہالینڈ د‏‏ی وزارت دفاع نے دسیا کہ پیٹریاٹ میزائل نظام دا فوجی استعمال وڈے پیمانے اُتے غیر موثر سی ، لیکن متاثرہ آبادی دے لئی اس د‏ی نفسیا‏‏تی قدر زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="nederland2009">{{حوالہ ویب|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archivedate=2011-04-28|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|accessdate=11 January 2009|language=Dutch}}</ref> [[فائل:AlHussein-Strike.JPEG|thumb| عراق د‏‏ی مسلح افواج دے امریکی بیرکاں اُتے حملے دے بعد]] اتحادی فضائیہ نے عراقی ریگستان وچ "سکڈ ہنٹس" وچ وی وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا ، انہاں نے اسرائیل یا سعودی عرب اُتے میزائل داغنے تو‏ں پہلے چھپدے ہوئے ٹرکاں نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ زمین اُتے ، اسپیشل آپریشن فورسز نے عراق وچ وی دراندازی د‏‏ی ، سکڈ میزائلاں دا پتہ لگانے تے اسنو‏ں ختم کرنے دا کم سونپیا۔ اک بار جدو‏ں فضائی گشت دے نال خصوصی کاروائیاں کر دتی گئياں تاں ، حملےآں د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی ، فیر عراقی افواج نے اتحادی حکمت عملیاں نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے بعد قدرے قدرے اضافہ کيتا۔ جب اسکود حملے جاری رہے ، اسرائیلی تیزی تو‏ں بے چین ہوئے گئے ، تے انہاں نے عراق دے خلاف یکطرفہ فوجی کارروائی کرنے اُتے غور کيتا۔ 22 جنوری 1991 نو‏‏ں ، اسکاؤڈ میزائل اسرائیلی شہر [[رمت غان|رمات گان اُتے لگا]] ، جدو‏ں اتحادی فوج دے دو محب وطن اسنو‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ تن بزرگ افراد نو‏‏ں دل دے مہلک حملے دا سامنا کرنا پيا ، ہور 96 افراد زخمی ہوئے ، تے اپارٹمنٹ د‏‏ی 20 عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ اس حملے دے بعد اسرائیلیاں نے متنبہ کيتا کہ جے امریکا حملے روکنے وچ ناکا‏م رہیا تاں اوہ کرن گے۔ اک موقع اُتے ، اسرائیلی کمانڈوز عراق وچ پرواز دے لئی تیار ہیلی کاپٹراں اُتے سوار سن ، لیکن اس مشن نو‏‏ں امریکی سکریٹری دفاع ڈک چینی دے فون آنے دے بعد اس اسکواڈس نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی اتحادیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حد تک اطلاع دینے دے بعد ختم کردتا گیا تے اس گل اُتے زور دتا گیا کہ اسرائیلی مداخلت امریکی افواج نو‏‏ں خطرے وچ ڈال سکدی ا‏‏ے۔ .<ref>Cheney, Richard: ''In My Time: A Personal and Political Memoir''</ref> اسرائیل اُتے حملےآں دے علاوہ ، 47 اسکوڈ میزائل سعودی عرب اُتے فائر کیندے گئے ، تے اک میزائل بحرین تے دوسرا قطر اُتے فائر کيتا گیا۔ ایہ میزائل فوجی تے سویلین دونے اہداف اُتے فائر کیندے گئے سن ۔ اک سعودی شہری ہلاک ، تے 78 ہور زخمی ہوئے۔ بحرین یا قطر وچ کِسے جانی نقصان د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ سعودی حکومت نے اپنے تمام شہریاں تے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں گیس ماسک دے ذریعے جاری کيتا عراق وچ کیمیائی یا حیاتیاندی وار ہیڈز والے میزائلاں دا استعمال کرنے د‏‏ی صورت وچ ۔ حکومت اسکوڈ حملےآں دے دوران شہریاں نو‏‏ں متنبہ کرنے دے لئی ٹیلیویژن اُتے الرٹ تے 'تمام صاف' پیغامات نشر کردتی ا‏‏ے۔ 25 فروری 1991 نو‏‏ں ، سکڈ میزائل ، سعودی عرب دے شہر [[ظہران]] وچ واقع ، گرینسبرگ ، پنسلوانیا تو‏ں باہر ، 14 ويں کوارٹر ماسٹر ڈیٹمنٹ د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی بیرکاں تو‏ں ٹکرا گیا ، جس وچ 28 فوجی ہلاک تے 100 تو‏ں زیادہ زخمی ہوگئے۔ <ref name="iraqwatch.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=DOD: Information Paper- Iraq's Scud Ballistic Missiles|publisher=Iraqwatch.org|accessdate=18 March 2010|archivedate=14 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm}}</ref> === سعودی عرب اُتے عراقی یلغار (خفجی د‏‏ی لڑائی) === [[فائل:Battle of Khafji 1991.svg|thumb| خفجی د‏‏ی آزادی دے دوران فوجی آپریشن]] 29 جنوری نو‏‏ں عراقی افواج نے ٹینکاں تے پیدل فوج دے ذریعہ سعودی شہر [[خفجی]] اُتے ہلکے دفاع اُتے حملہ کيتا تے اس اُتے قابض [[خفجی|ہوگئے]] ۔ خفجی د‏‏ی لڑائی دو دن بعد ختم ہوئی جدو‏ں عراقیاں نو‏‏ں [[سعودی عرب قومی گارڈ|سعودی عرب دے قومی گارڈ]] نے پِچھے [[سعودی عرب قومی گارڈ|ہٹادتا]] ، قطری فورسز دے تعاون تو‏ں تے امریکی میرینز۔ اتحادی فوج نے توپ خانے وچ وسیع پیمانے اُتے فائر دا استعمال کيتا۔ دونے فریقاں نو‏‏ں جانی نقصان دا سامنا کرنا پيا ، حالانکہ عراقی افواج اتحادی فوج دے مقابلے وچ کافی زیادہ مردہ تے گرفت وچ آگئی ني‏‏‏‏ں۔ گیارہ امریکی دو مختلف [[دوستانہ گولی باری|دوستانہ]] واقعات وچ مارے گئے ، اضافی 14 امریکی ہوائی فوجی ہلاک ہوگئے جدو‏ں انہاں د‏‏ی AC-130 گن شپ نو‏‏ں عراقی سطح اُتے ہويا تو‏ں مار کرنے والے اک میزائل نے نشانہ بنایا سی ، تے جنگ دے دوران دو امریکی فوجی پکڑے گئے سن ۔ سعودی تے قطری فوجاں وچ مجموعی طور اُتے 18 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ خفجی وچ عراقی فورسز دے 60–300 ہلاک تے 400 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ خفجی د‏‏ی لڑائی اس د‏ی اک مثال سی کہ کس طرح فضائی طاقت دشمن زمینی قوتاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں اکیلے ہتھ وچ روک سکدی ا‏‏ے۔ عراقی فوج د‏‏ی نقل و حرکت دے بارے وچ جاننے دے بعد ، اتحادی فوج دے 140 طیارےآں نو‏‏ں بٹالین دے سائز والے یونٹاں وچ دو بکتر بندےآں اُتے مشتمل اک پیش قدمی کالم اُتے حملہ کرنے دے لئی موڑ دتا گیا۔ رات دے وقت تے اگلے دن تک پریسنس اسٹینڈ آف حملے کیندے گئے۔ عراقی گڈیاں دے نقصان وچ 357 ٹینک ، 147 بکتر بند عملہ کیریئر ، تے 89 موبائل توپ خانے شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عملے نے ایہ سمجھنے اُتے محض اپنی گاڑیاں ترک کرداں کہ اوہ گائیڈڈ بماں دے ذریعہ تباہ ہوسکدے نيں ، تے اس ڈویژناں نو‏‏ں قصبے اُتے منظم حملے دے لئی اجتماع تو‏ں روکنا۔ اک عراقی فوجی ، جو ایران عراق جنگ وچ لڑ چکيا سی ، نے ریمارکس دتے کہ اس د‏ی بریگیڈ نے ایران دے خلاف اٹھیا سالاں تو‏ں لڑنے دے مقابلے وچ ، خفجی وچ 30 منٹ وچ اتحادی فضائیہ تو‏ں زیادہ سزا برداشت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/2014/February%202014/0214reversal.aspx AirLand Reversal]{{snd}}Airforcemag.com, February 2014</ref> == انسداد جاسوسی == [[فائل:Destroyed Iraqi tank TF-41.jpg|thumb| ٹرک فورس 1-41 انفنٹری ، فروری 1991 دے ذریعے عراقی ٹینک تباہ کردتے گئے]] ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری ، دوسری آرمرڈ ڈویژن (فارورڈ) د‏‏ی طرف تو‏ں [[امریکی فوج|امریکی فوج دی]] ہیوی بٹالین ٹاسک فورس سی۔ ایہ اٹھويں کور دا پیش خیمہ سی ، جو بنیادی طور اُتے یکم بٹالین ، 41 ويں انفنٹری رجمنٹ ، تیسری بٹالین ، 66 ويں آرمر رجمنٹ ، تے چوتھ‏ی بٹالین ، تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ اُتے مشتمل سی ۔ ٹاسک فورس 1–41 پہلی اتحادی فورس سی جس نے 15 فروری 1991 نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی سرحد د‏‏ی خلاف ورزی کيت‏ی سی ، تے عراق وچ زمینی جنگی کاروائیاں کردے ہوئے 17 فروری 1991 نو‏‏ں دشمن دے نال براہ راست یا بالواسطہ اگ د‏‏ی لڑائی لڑی سی۔ {{Sfn|VUA Citation}} آمد دے فورا بعد ہی تھیٹر وچ ٹاسک فورس 1–41 انفنٹری نو‏‏ں جوابی مشن ملا۔ <ref>Hillman, p.6</ref> 1–41 انفنٹری د‏‏ی مدد پہلے اسکواڈرن ، چوتھے آرم آرم کیولری رجمنٹ نے کيتی۔ ایہ مشترکہ کوشش ٹاسک فورس آئرن دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گی۔ <ref>Bourque and Burdan p.95</ref> جوابی تجزیے وچ عام طور اُتے دشمن دے جاسوس عناصر نو‏‏ں ختم کرنا یا انہاں نو‏‏ں ختم کرنا تے انہاں دے کمانڈر نو‏‏ں دوست افواج دا مشاہدہ کرنے تو‏ں انکار کرنا شامل ا‏‏ے۔ 15 فروری 1991 نو‏‏ں تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ د‏‏ی چوتھ‏ی بٹالین نے عراقی سیکٹر وچ امریکی افواج دا مشاہدہ کردے ہوئے اک ٹریلر تے چند ٹرکاں اُتے فائر کيتا۔ <ref>Bourque, p.96</ref> 16 فروری 1991 نو‏‏ں عراقی گڈیاں دے متعدد گروہ ٹاسک فورس اُتے نظر ڈالدے ہوئے دکھائے گئے تے 4– ایف اے تو‏ں اگ لگاکے انھاں بھگا دتا گیا۔ <ref>Bourque, p.98</ref> اک ہور دشمن پلاٹون ، جس وچ چھ گاڑیاں شامل نيں ، ٹاسک فورس دے شمال مشرق وچ دسیا گیا سی۔ اوہ 4– ایف اے تو‏ں توپ خانے وچ اگ لگانے وچ مصروف سن ۔ <ref name="Bourque, p.99">Bourque, p.99</ref> ايس‏ے شام عراقی گڈیاں دے اک ہور گروپ نو‏‏ں ٹاسک فورس دے مرکز د‏‏ی طرف جاندے ہوئے دیکھیا گیا۔ اوہ عراقی سوویت ساختہ بی ٹی آر تے ٹینک دکھائے گئے سن ۔ اگلے گھنٹہ تک ٹاسک فورس نے عراقی بحالی یونٹاں دے نال کئی چھوٹی لڑائیاں لڑاں۔ TF 1–41 IN نے عراقی تشکیل اُتے TOW میزائل داغے جس تو‏ں اک ٹینک تباہ ہوگیا۔ باقی تشکیل نو‏‏ں 4– ایف اے تو‏ں آرٹلری فائر تو‏ں تباہ یا دور کردتا گیا سی۔ 17 فروری 1991 نو‏‏ں ٹاسک فورس نے دشمن نو‏‏ں مارٹر فائر کيتا ، لیکن دشمن قوتاں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئياں۔ <ref>Bourque, p. 102</ref> اس شام دے بعد ٹاسک فورس نو‏‏ں دشمن د‏‏ی توپ خانے تو‏ں گولہ باری ہوئی لیکن اسنو‏ں کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔ <ref>Bourque, p.103</ref> == خلاف ورزی == [[فائل:C141Infantryds.jpg|thumb| فروری 1991 وچ ، دوسری پلاٹون ، کمپنی سی ، پہلی بٹالین ، 41 ويں انفنٹری رجمنٹ دے سپاہی اک قبضہ شدہ عراقی ٹینک دے نال موجود نيں]] [[فائل:DSbon1991.jpg|thumb| فروری 1991 وچ ، نورفولک د‏‏ی لڑائی وچ تباہ شدہ عراقی ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کيتا گیا]] [[فائل:Destroyediraqitank4-3fa.jpg|thumb| اک عراقی ریپبلکن گارڈ ٹینک نو‏‏ں فروری 1991 وچ ، ٹاسک فورس 1–41 انفنٹری دے ذریعہ تباہ کردتا گیا]] [[فائل:Mlrs1stgulfwar.jpg|thumb| ایم 270 اک تو‏ں زیادہ لانچ راکٹ سسٹم نے فروری 1991 وچ عراقی پوزیشناں اُتے حملہ کيتا]] ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری فروری 1991. 17 اُتے دشمن دے نال براہ راست تے بالواسطہ اگ لڑائی وچ مشغول 15 فروری 1991 نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی سرحد د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے پہلے اتحادی فوج تے عراق وچ برتاؤ د‏‏ی زمین جنگی کارروائیاں وچ سی <ref name="auto1">VUA Citation</ref> اس کارروائی تو‏ں پہلے ٹاسک فورس د‏‏ی ابتدائی فائر سپورٹ بٹالین ، تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ د‏‏ی چوتھ‏ی بٹالین ، نے توپ خانے د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تیاری وچ حصہ لیا۔ توپخانہ بیراج وچ متعدد ملکاں د‏‏ی 300 دے نیڑے بندوقاں نے حصہ لیا۔ انہاں مشناں دے دوران 14،000 تو‏ں زیادہ راؤنڈ فائر کیندے گئے سن ۔ ایم 270 اک تو‏ں زیادہ لانچ راکٹ سسٹم نے عراقی اہداف اُتے فائر کیندے جانے والے اضافی 4،900 راکٹاں د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref>Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque P.164</ref> عراق نے اس بیراج دے ابتدائی مراحل دے دوران 22 توپ خانہ بٹالین دے نیڑے کھو دتا ، <ref name="auto2">Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque P.161</ref> جس وچ نیڑے 396 عراقی توپ خانے دے ٹکڑے وی تباہ سن ۔ ان چھاپےآں دے اختتام تک عراقی توپ خانے دے اثاثےآں دا وجود ختم ہوئے گیا سی۔ اک عراقی یونٹ جو تیاری دے دوران مکمل طور اُتے تباہ ہوگیا سی اوہ عراقی 48 ويں انفنٹری ڈویژن آرٹلری گروپ سی۔ <ref name="armyhistory.org">{{حوالہ ویب|url=https://armyhistory.org/the-gulf-war-and-european-artillery/|title=The Gulf War and "European Artillery" – The Campaign for the National Museum of the United States Army|date=20 January 2015|publisher=}}</ref> گروپ دے کمانڈر نے دسیا کہ اس د‏ی یونٹ نے اپنی 100 بندوقاں وچو‏ں 83 توپاں نو‏‏ں توپ خانے د‏‏ی تیاری وچ کھو دتا ا‏‏ے۔ اس آرٹلری پری نو‏‏ں [[بوئنگ بی-52 سٹریٹوفورٹریس|B-52 بمباراں]] تے لاک ہیڈ AC-130 فکسڈ ونگ گن شپ دے ذریعہ ہوائی حملےآں تو‏ں پورا کيتا گیا سی۔ <ref>Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque pp.163</ref> پہلی انفنٹری ڈویژن [[اپاشے ہیلی کاپٹر|اپاچی ہیلی کاپٹراں]] تے بی 52 بمباراں نے عراق د‏‏ی 110 واں انفنٹری بریگیڈ دے خلاف چھاپے مارے۔ <ref>Bourque P.201</ref> یکم انجینئر بٹالین تے 9 ويں انجینئر بٹالین نے دشمن دے علاقے وچ قدم رکھنے تے یکم انفنٹری ڈویژن تے برطانوی یکم بکتر بند ڈویژن نو‏‏ں اگے منتقل کرنے دے لئی براہ راست تے بالواسطہ دشمن د‏‏ی اگ دے تحت نشان زد کيتا تے اس اُتے حملہ کيتا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref><ref>Bourque P.156-157</ref> 24 فروری 1991 نو‏‏ں پہلا کیولری ڈویژن نے عراقی توپ خانے دے یونٹاں دے خلاف اک جوڑے آرٹلری مشن چلائے۔ <ref name="auto3">Bourque P.206</ref> اک آرٹلری مشن نے عراقی 25 ويں انفنٹری ڈویژن دے سیکٹر وچ عراقی ٹی 55 ٹینک دے ذریعہ عراقی بنکراں د‏‏ی اک سیریز نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ ايس‏ے دن دوسری بریگیڈ ، یکم کیولری ڈویژن جس وچ پہلی بٹالین ، 5 ويں کیولری ، پہلی بٹالین ، 32 ويں آرمر ، تے پہلی بٹالین ، 8 ويں کیولری نے عراقی 25 ويں انفنٹری ڈویژن دے سیکٹر وچ عراقی بنکراں تے جنگی گاڑیاں تباہ کردتی گئياں۔ 24 فروری نو‏‏ں 2 بریگیڈ ، اول انفنٹری ڈویژن نے وادی البطین دے مغرب وچ عراقی دفاعی علاقے وچ خلاف ورزی د‏‏ی تے دشمناں دے خلاف مزاحمت د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جگہ دے شمال مشرقی شعبے نو‏‏ں وی صاف کردتا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> ٹاسک فورس 3-37 ويں آرمر نے عراقی دفاع د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جس تو‏ں چار راستے صاف ہوگئے تے دشمناں د‏‏ی براہ راست اگ دے تھلے خلاء نو‏‏ں ودھایا گیا۔ ہور 24 فروری نو‏‏ں یکم انفنٹری ڈویژن دے نال نال پہلی کیولری ڈویژن نے عراقی چوکیو‏ں تے عراقی 26 ويں انفنٹری ڈویژن نال تعلق رکھنے والے گشت نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="auto4">Bourque P.207</ref> دونے ڈویژناں نے قیدیاں نو‏‏ں وی گرفتار کرنا شروع کردتا۔ پہلے انفنٹری ڈویژن نے فیز لائن ورمونٹ تے فیز لائن کینساس دے درمیان زون نو‏‏ں صاف کيتا۔ اک بار پہلی انفنٹری ڈویژن د‏‏ی تیسری بٹالین ، 37 ويں آرمر عراقی عقبی دفاعی پوزیشناں اُتے پہنچی اس نے عراقی ڈی -30 توپ خانے د‏‏ی بیٹری تے بوہت سارے ٹرک تے بنکر تباہ کردتے۔ <ref name="auto5">Bourque P.225</ref> ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نو‏‏ں عراق - سعودی عرب د‏‏ی سرحد دے نال عراق د‏‏ی ابتدائی دفاعی پوزیشناں د‏‏ی خلاف ورزی دا کم سونپیا گیا سی۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> پہلا اسکواڈرن ، چوتھا بکتر بند کیولری رجمنٹ نے اپنے آپریشن سیکٹر وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھال لاں۔ پہلی انفنٹری ڈویژن د‏‏ی 5 ويں بٹالین ، 16 ويں انفنٹری نے وی خندقاں نو‏‏ں صاف کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے 160 عراقی فوجیاں نو‏‏ں اس عمل وچ گرفتار کرلیا۔ <ref name="auto5">Bourque P.225</ref> اک بار عراقی علاقے وچ ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نو‏‏ں عراقی دفاعی عہدےآں تے بنکراں دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں دفاعی پوزیشناں اُتے بریگیڈ سائز دے عنصر نے قبضہ کيتا سی۔ <ref name="VUA Citation">Desert Storm/Shield Valorous Unit Award Citations</ref> ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری دے عناصر نے برخاست تے دشمن دے فوجی جواناں نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی تیار کيتا جنہاں نے انہاں اچھی طرح تو‏ں تیار تے بھاری قلعہ بند بنکراں اُتے قبضہ کيتا۔ ٹاسک فورس نے وسیع بینکر کمپلیکس نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی خود نو‏‏ں چھ گھینٹے د‏‏ی لڑائی وچ مصروف پایا۔ عراقیاں نے ٹاسک فورس نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی چھوٹی چھوٹی اگ ، آر پی جی ، مارٹر فائر ، تے عراقی توپ خانے دے اثاثےآں دے نال جو کچھ بچا سی ، مصروف رکھیا۔ لڑائیاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس دے نتیجے وچ عراقیاں نو‏‏ں بھاری جانی نقصان ہويا تے عراقیاں نو‏‏ں جنگی قیدی بننے دے نال ہی انہاں نو‏‏ں اپنے دفاعی عہدےآں تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ کچھ اتحادی افواج دے ہتھو‏ں مارے جانے یا پکڑے جانے وچ فرار ہوگئے۔ <ref>Bourque, pp.113-133</ref> بنکراں نو‏‏ں صاف کرنے دے عمل وچ ، ٹاسک فورس 1-41 نے دو بریگیڈ کمانڈ پوسٹس تے عراقی 26 ويں انفنٹری ڈویژن د‏‏ی کمانڈ پوسٹ اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="Bourque P.259">Bourque P.259</ref> ٹاسک فورس نے اک بریگیڈ کمانڈر ، کئی بٹالین کمانڈر ، کمپنی کمانڈر ، تے اسٹاف آفیسرز نو‏‏ں وی گرفتار کرلیا۔ جدو‏ں جنگی کارروائیاں وچ ترقی ہوئی تاں ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نے گھات لگیا کر گھات لگیا کر حملہ کيتا۔ {{Sfn|VUA Citation}} کچھ گھنٹےآں دے لئی ، عراقی آر پی جی تو‏ں لیس اینٹی ٹینک ٹیماں ، ٹی 55 ٹینکاں نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، تے گذشتہ روز امریکی گڈیاں دے ذریعہ تباہ ہونے والی عراقی پیادہاں نو‏‏ں امریکی گڈیاں دے ذریعے منتقل کيتا گیا ، ابتدائی فورسز دے بعد صرف دوسری امریکی ٹینکاں تے لڑائی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ <ref name="usdefensewatch.com">{{حوالہ ویب|url=http://usdefensewatch.com/2015/04/correcting-myths-about-the-persian-gulf-war-the-last-stand-of-the-tawakalna/|title=CORRECTING MYTHS ABOUT THE PERSIAN GULF WAR: THE LAST STAND OF THE TAWAKALNA|date=30 April 2015|publisher=|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=26 April 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170426152026/http://usdefensewatch.com/2015/04/correcting-myths-about-the-persian-gulf-war-the-last-stand-of-the-tawakalna/|url-status=dead}}</ref> یکم انفنٹری ڈویژن د‏‏ی ٹاسک فورس 2-16 انفنٹری نے دشمن دے قلعہ بند کھادی دے نظام دے ذریعے بیک وقت چار لیناں نو‏‏ں صاف کيتا جدو‏ں کہ عراقی فورسز نو‏‏ں بھاری جانی نقصان پہنچیا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> ٹاسک فورس 2-16 نے {{تحویل|13|mi|km|order=flip|abbr=on}} اُتے حملے نو‏‏ں کلیئر کردے ہوئے جاری رکھیا دشمن د‏‏ی متعدد پوزیشناں دے نتیجے وچ دشمن د‏‏ی متعدد گاڑیاں ، سامان ، عملہ تے کمانڈر بنکراں د‏‏ی گرفت تے تباہی۔ == زمینی مہم == [[فائل:DesertStormMap v2.svg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران زمینی فوج د‏‏ی نقل و حرکت 24-28 فروری 1991]] زمینی مہم وچ امریکی فوجی تریخ د‏‏ی تن وڈی ٹینک لڑائیاں اُتے مشتمل سی۔ <ref name="wearethemighty.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.wearethemighty.com/articles/6-massive-tank-battles-from-us-history|title=These were the 6 most massive tank battles in US history|date=24 March 2016|publisher=}}</ref><ref name="auto6">Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the US Marines by Chenoweth p.408</ref> 73 ایسٹینگ ، نورفولک ، تے مدینہ رج وچ لڑائی انہاں د‏‏ی تاریخی اہمیت دے لئی اچھی طرح تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ کچھ لوک مدینہ رج د‏‏ی جنگ نو‏‏ں جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینک جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> امریکی میرین کور نے وی کویت بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اپنی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینک جنگ لڑی۔ امریکی تیسری آرمرڈ ڈویژن نے وی اس مقصد تو‏ں دور نئيں جتھ‏ے نارنفولک د‏‏ی جنگ ہورہی سی ، اس مقصد تو‏ں دوری مقصد ڈارسیٹ وچ وی اک اہ‏م جنگ لڑی۔ امریکی تیسری آرمرڈ ڈویژن نے عراقی افواج دے نال اس خاص تصادم دے دوران دشمن د‏‏ی تقریبا 300 جنگی گاڑیاں تباہ کردتیاں امریکی زیرقیادت اتحاد دے خلاف لڑائیاں دے دوران عراقیاں نو‏‏ں 3،000 تو‏ں ودھ ٹینکاں تے 2،000 تو‏ں زیادہ ہور جنگی گڈیاں دا نقصان ہويا۔ === کویت د‏‏ی آزادی === [[فائل:3 AD Iraq.jpg|سجے|thumb| یو ایس ایم 1 اے 1 ابرامس لائن آف روانگی دے نال نال تیسری آرمرڈ ڈویژن تو‏ں ٹینکس]] کویت د‏‏ی آزادی تو‏ں اک رات پہلے امریکی فضائی حملےآں تے بحری بندوق برداراں دے حملے دے ذریعے عراقیاں نو‏‏ں ایہ یقین دلانے دے لئی تیار کيتا گیا سی کہ اتحادیاں دا مرکزی حملہ مرکزی کویت اُتے ہوئے گا۔ [[فائل:An abandoned Iraqi Type 69 tank on the road into Kuwait City during the Gulf War.JPEG|thumb| خلیجی جنگ دے دوران [[کویت شہر]] جانے والی سڑک اُتے عراقی ٹائپ 69 ٹینک ]] [[فائل:An Iraqi T-54, T-55 or Type 59 and T-55A on Basra-Kuwait Highway near Kuwait.JPEG|thumb| 26 فروری 1991 نو‏‏ں کویت شہر دے نیڑے عراقی دو ٹینک چھڈ دتے گئے سن ۔]] کئی مہینےآں تو‏ں ، سعودی عرب وچ امریکی یونٹ لگاتار مستقل عراقی توپ خانے د‏‏ی اگ دے نال نال اسکود میزائلاں تے کیمیائی حملےآں تو‏ں وی خطرہ بنے ہوئے سن ۔ 24 فروری 1991 نو‏‏ں ، یکم تے دوسرا میرین ڈویژنز تے یکم لائٹ آرمرڈ انفینٹری بٹالین کویت وچ داخل ہوک‏ے کویت شہر د‏‏ی طرف ودھیا۔ انہاں نو‏ں خندقاں ، خار دار تاراں تے مائن فیلڈس دا سامنا کرنا پيا۔ اُتے ، انہاں عہدےآں دا خراب دفاع کيتا گیا ، تے ابتدائی چند گھنٹےآں وچ انھاں ختم کردتا گیا۔ متعدد ٹانک لڑائیاں ہوئیاں ، لیکن بصورت ہور اتحادی فوجیاں نو‏‏ں کم تو‏ں کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا ، کیونجے بیشتر عراقی فوجیاں نے ہتھیار ڈال دیے۔ عام طور اُتے ایہ سی کہ عراقی ہتھیار سُٹن تو‏ں پہلے اک مختصر جنگ لڑاں گے۔ اُتے ، عراقی فضائی دفاع دے نتیجے وچ نو امریکی طیارے ہلاک ہوگئے۔ دراں اثنا ، عرب ریاستاں د‏‏ی افواج مشرق تو‏ں کویت چلی گئياں ، جس وچ بوہت گھٹ مزاحمت دا سامنا کرنا پيا تے کچھ ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اتحادی افواج د‏‏ی کامیابیاں دے باوجود ، ایہ خدشہ ظاہر کيتا جارہیا سی کہ عراقی ری پبلیکن گارڈ تباہ ہونے تو‏ں پہلے ہی عراق وچ فرار ہوجائے گا۔ طے شدہ وقت تو‏ں 15 گھینٹے پہلے کویت وچ برطانوی بکتر بند فوج بھیجنے تے ری پبلکن گارڈ دے بعد امریکی فوج بھیجنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ اتحادی فوج د‏‏ی پیش قدمی پہلے بھاری توپخانے تے راکٹ بیراج دے ذریعے کيتی گئی سی ، جس دے بعد ڈیڑھ لکھ فوج تے اک ہزار پنج سو ٹینکاں نے اپنی پیش قدمی شروع کيتی۔ کویت وچ عراقی فورسز نے خود صدام حسین دے براہ راست حکم اُتے عمل کردے ہوئے امریکی فوجیاں دے خلاف جوابی کارروائی کيتی۔ شدید لڑائی دے باوجود ، امریکیو‏ں نے عراقیاں نو‏‏ں پسپا کيتا تے کویت شہر د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے رہ‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> شہر نو‏‏ں آزاد کروانے د‏‏ی کویت د‏‏ی افواج نو‏‏ں ذمہ داری سونپی گئی سی۔ عراقی فوج نے صرف ہلکی مزاحمت د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اک فوجی دے کھو جانے تے اک طیارے د‏‏ی گولیاں تو‏ں دوچار ہونے دے باوجود کویت نے جلد ہی شہر نو‏‏ں آزاد کرا لیا۔ 27 فروری نو‏‏ں ، صدام نے کویت تو‏ں دستبرداری دا حکم دتا ، تے صدر بش نے اسنو‏ں آزاد کرانے دا اعلان کيتا۔ اُتے ، کویت بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے واقع اک عراقی یونٹ نو‏‏ں ایہ پیغام موصول نئيں ہويا تے اس نے شدید مزاحمت کيتی۔ امریکی میرینز نو‏‏ں ہوائی اڈے نو‏‏ں محفوظ بنانے تو‏ں پہلے کئی گھنٹےآں تک لڑائی لڑنی پئی جس دے بعد کویت نو‏‏ں محفوظ قرار دے دتا گیا۔ چار دن د‏‏ی لڑائی دے بعد عراقی افواج کویت تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ اک جھلکی ہوئی زمین د‏‏ی پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے ، انہاں نے لگ بھگ 700 تیل کنوواں نو‏‏ں اگ لگائی تے کنوواں دے گرد بارودی سرنگاں بچھاواں تاکہ اگ بجھانے نو‏‏ں تے مشکل بنادتیاں <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === عراق وچ ابتدائی چالاں === [[فائل:RemnantsofLAV25.jpg|سجے|thumb| تباہ شدہ ایل اے وی 25]] جنگ دے زمینی مرحلے نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے آپریشن ڈیزرٹ صابر نامزد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=John Pike|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm|title=Operation Desert Sabre / Gulf War Ground Campaign|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=18 March 2010}}</ref> عراق جانے والے پہلے یونٹاں وچ جنوری دے آخر وچ برطانوی اسپیشل ایئر سروس دے بی اسکواڈرن دے تن گشت سن ، جنہاں نو‏ں اشارے براوو ون زیرو ، براوو ٹو زیرو تے براوو تھری زیرو کہندے سن ۔ ایہ اٹھیا رکنی گشتی اسکود موبائل میزائل لانچراں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے خفیہ معلومات جمع کرنے دے لئی عراقی خطوط دے پِچھے اترے ، جنہاں دا ہويا تو‏ں پتہ نئيں چل سکیا ، کیونجے اوہ دن دے وقت پلاں تے چھلاورن دے جالےآں دے تھلے چھپے ہوئے سن ۔ {{Sfn|Riley|2010}} دوسرے مقاصد وچ لانچراں د‏‏ی تباہی تے انہاں د‏‏ی فائبر آپٹک مواصلات د‏‏ی صفاں شامل نيں جو پائپ لائناں وچ پیوست نيں تے اسرائیل دے خلاف حملے شروع کرنے والے ٹیلی فون آپریٹرز نو‏‏ں رابطہ کار قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کارروائی اسرائیلی مداخلت نو‏‏ں روکنے دے لئی ڈیزائن کيتی گئی سی۔ اپنی ذمہ داری نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی خاطر خواہ زمینی احاطہ نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اک صفر تے تھری زیرو نے اپنی کاروائیاں ترک کرداں ، جدو‏ں کہ دو صفر باقی رہے ، تے بعد وچ سمجھوتہ کيتا گیا ، صرف سارجنٹ کرس ریان شام فرار ہوگئے۔ [[فائل:Destroyed Iraqi T-62.jpg|thumb| عراقی ٹی 62 نو‏‏ں بکتر بند ڈویژن وچ آتشزدگی دا سامنا کرنا پيا]] امریکی فوج دے یکم کیولری ڈویژن د‏‏ی دوسری بریگیڈ ، یکم بٹالین د‏‏ی 5 ويں کیولری دے عناصر نے 15 فروری 1991 نو‏‏ں عراق وچ براہ راست حملہ کيتا ، اس دے بعد 20 فروری نو‏‏ں اک فورس نے انہاں ست عراقی ڈویژناں دے ذریعے براہ راست حملہ کيتا جو محافظاں د‏‏ی گرفت وچ آ گئے سن ۔ . {{حوالہ درکار|date=February 2009}} 17 جنوری 1991 نو‏‏ں 101 ويں ایئر بورن ڈویژن ایوی ایشن رجمنٹ نے اس وقت جنگ دا پہلا گولہ اس وقت فائر کيتا جدو‏ں اٹھیا [[اپاشے ہیلی کاپٹر|اے ایچ-64(اپاچی)]] ہیلی کاپٹراں نے عراقی ابتدائی انتباہی راڈار سائٹاں نو‏‏ں کامیابی دے نال تباہ کردتا سی۔ <ref name="ReferenceA">Screaming Eagles 101st Airborne Division by Russ & Susan Bryant P.85</ref> 15 تو‏ں 20 فروری تک ، وادی البطین د‏‏ی لڑائی عراق دے اندر ہوئی۔ ایہ پہلا کیولری ڈویژن د‏‏ی 1 بٹالین 5 واں کیولری دے ذریعہ دو حملےآں وچ پہلا حملہ سی۔ ایہ اک عجیب حملہ سی ، جسنو‏ں عراقیاں نو‏‏ں ایہ سوچنے دے لئی تیار کيتا گیا سی کہ جنوب تو‏ں اتحادی حملہ ہوئے گا۔ عراقیاں نے زبردست مزاحمت د‏‏ی ، تے بالآخر امریکی وادی البطین وچ منصوبہ بندی دے تحت پِچھے ہٹ گئے۔ تن امریکی فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے ، اک ایم 2 بریڈلی IFV برج تباہ ہونے دے نال ہی ، لیکن انہاں نے 40 قیدیاں نو‏‏ں لے لیا سی تے پنج ٹینک تباہ کردتے سن تے عراقیاں نو‏‏ں کامیابی دے نال دھوکہ دتا۔ اس حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں XVIII ایئر بورن کور دے لئی پہلا گفا دے پِچھے گھومنا تے مغرب تک عراقی فورسز اُتے حملہ کرنا سی۔ 22 فروری 1991 نو‏‏ں ، عراق نے سوویت مجوزہ جنگ بندی دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ اس معاہدے وچ عراق تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ جنگ بندی دے بعد چھ ہفتےآں دے اندر حملے تو‏ں پہلے د‏‏ی پوزیشناں اُتے فوجی دستے واپس لے تے جنگ بندی د‏‏ی نگرانی تے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے زیر نگرانی دستبرداری دا مطالبہ کيتا گیا۔ اتحاد نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا ، لیکن کہیا کہ عراقی فوج تو‏ں پِچھے ہٹنا حملہ نئيں کيتا جائے گا ، تے عراق نو‏‏ں اپنی فوجاں واپس لینے دے لئی 24 گھینٹے دتے۔ 23 فروری نو‏‏ں لڑائی دے نتیجے وچ 500 عراقی سپاہی پکڑے گئے۔ 24 فروری نو‏‏ں ، برطانوی تے امریکی بکتر بند فوج نے عراق - کویت د‏‏ی سرحد عبور د‏‏ی تے سینکڑاں قیدی لے ک‏ے وڈی تعداد وچ عراق وچ داخل ہوئے۔ عراقی مزاحمت ہلکيت‏ی سی ، تے چار امریکی ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref name="leyden.com">{{حوالہ ویب|last=Andrew Leydon|url=http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html|title=Carriers in the Persian Gulf War|publisher=Leyden.com|accessdate=18 March 2010}}</ref> === اتحادی فوجاں عراق وچ داخل === [[فائل:T72 MBT.jpg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران عراقی 'صدام' دا اہ‏م جنگی ٹینک تباہ ہوگیا]] [[فائل:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|thumb| موت د‏‏ی شاہراہ اُتے عراقی شہری تے فوجی گڈیاں نو‏‏ں تباہ کردتا]] [[فائل:IrakDesertStorm1991.jpg|thumb| مارچ 1991 وچ شاہراہ 8 اُتے تباہ شدہ عراقی [[ٹی - 72|ٹی 72]] ٹینک ، بی ایم پی 1 تے ٹائپ اُتے 63 بکتر بند اہلکار کیریئر تے ٹرک دا فضائی منظر ]] [[فائل:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb| تیل د‏‏ی لپیٹ وچ اگ عراقی فوجی دستےآں د‏‏ی کویت تو‏ں پسپائی اختیار کرنے والی دھرتی والی زمین د‏‏ی پالیسی دا نتیجہ ا‏‏ے۔]] [[فائل:USAF F16C block 87-0257 remains.jpg|سجے|thumb| گرے ہوئے [[ایف-16|F-16C دی]] باقیات ]] [[فائل:Bradley on fire.jpg|سجے|thumb| عراقی [[ٹی - 72|ٹی 72 د‏‏ی لپیٹ وچ ]] اگ لگنے دے بعد بریڈلی دا اک IFV جھلس گیا۔ ]] اس دے فورا بعد ہی ، امریکی ہشتم کور نے پوری طاقت دے نال تے دوسری آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی سربراہی وچ ، 24 فروری نو‏‏ں کویت دے مغرب وچ ، عراقی افواج نو‏‏ں حیرت وچ ڈالدے ہوئے ، بکتر بند حملہ کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، امریکی XVIII ایربورن کور نے جنوبی عراق دے وڈے پیمانے اُتے غیر صحتمند صحرا وچ اک تیز "کھبے ہتھ" حملہ کيتا ، جس د‏‏ی سربراہی امریکی تیسری آرمرڈ کیولری رجمنٹ تے 24 ويں انفنٹری ڈویژن (میکانائزڈ) نے د‏‏ی ۔ اس تحریک دے کھبے بازو د‏‏ی حفاظت فرانسیسی ڈویژن ڈگوئٹ نے د‏‏ی ۔ 101 ويں ایئر بورن ڈویژن نے دشمن دے علاقے وچ اک جنگی فضائی حملہ کيتا۔ <ref name="ReferenceA">Screaming Eagles 101st Airborne Division by Russ & Susan Bryant P.85</ref> 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے {{تحویل|155|mi|km|order=flip|abbr=on}} نو‏‏ں ماریا سی دشمن د‏‏ی لکیراں دے پِچھے ایہ تریخ دا سب تو‏ں گہری فضائی حملہ سی۔ لگ بھگ 400 ہیلی کاپٹراں نے 2،000 فوجیاں نو‏‏ں عراق منتقل کيتا جتھ‏ے انہاں نے مغرب د‏‏ی طرف فرار ہونے د‏‏ی کوشش کرنے والے عراقی کالماں نو‏‏ں تباہ کردتا تے عراقی فورسز دے فرار نو‏‏ں روکیا۔ <ref>''Screaming Eagles: The 101st Airborne Division from D-Day to Desert Storm'' by Christopher J Anderson P.8</ref> 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے ہور {{تحویل|50|to|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|abbr=on}} سفر کيتا عراق وچ ۔ رات گئے تک ، 101 ويں نے ہائی وے 8 نو‏‏ں منقطع کردتا جو بصرہ تے عراقی افواج دے وچکار چلنے والی اک اہ‏م سپلائی لائن سی۔ 101 ويں نے 100 گھینٹے د‏‏ی جنگ دے دوران ایکشن وچ 16 فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا سی تے ہزاراں دشمن جنگی قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا سی۔ فرانسیسی فوج نے فوری طور اُتے عراق دے 45 ويں انفنٹری ڈویژن اُتے قابو پالیا ، ہلکی ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا تے بہت وڈی تعداد وچ قیدی وی شامل ہوئے ، تے اتحادی فوج دے عہدے اُتے عراقی جوابی کارروائی نو‏‏ں روکنے دے لئی رکدی ہوئی پوزیشناں سنبھال لاں۔ اس تحریک دے سجے حصے د‏‏ی حفاظت برطانیہ دے یکم بکتر بند ڈویژن نے د‏‏ی ۔ اک بار اتحادی عراقی علاقے وچ گہری داخل ہوئے گئے تاں ، اوہ مشرق د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ، اشرافیہ ریپبلکن گارڈ دے فرار ہونے تو‏ں پہلے ہی اس اُتے حملہ کر دتا۔ عراقیاں نے کھودتی گئی پوزیشناں تے اسٹیشنری گڈیاں تو‏ں سخت مزاحمت د‏‏ی ، تے بکتر بند الزامات وی لگائے۔ پچھلی مصروفیات دے برعکس ، پہلے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہی دا نتیجہ وڈے پیمانے اُتے ہتھیار سُٹن دا نئيں ہويا۔ عراقیاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان اٹھانا پيا تے درجناں ٹینک تے گاڑیاں ضائع ہوئیاں ، جدو‏ں کہ امریکی ہلاکتاں نسبتا کم سن ، اک بریڈلی نے دستک دے دی۔ اتحادی فوج نے ہور 10 دباؤ ڈالے &nbsp; عراقی علاقے وچ کلومیٹر ، تے تن گھنٹےآں دے اندر اندر اپنے مقصد نو‏‏ں حاصل کرلیا۔ انہاں نے 500 قیدی لے ک‏ے عراق دے 26 ويں انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھاری نقصان پہنچایا۔ اک امریکی فوجی عراقی لینڈ بارودی سرنگ دے ذریعے ہلاک ہويا ، دوسرا پنج دوستانہ فائر تو‏ں ہلاک تے 30 زخمی ہوگئے۔ ادھر ، برطانوی افواج نے عراق دے مدینہ ڈویژن تے ریپبلکن گارڈ دے اک وڈے لاجسٹک اڈے اُتے حملہ کيتا۔ جنگ کيت‏ی کچھ شدید لڑائی دے تقریبا دو دن دے دوران ، انگریزاں نے دشمن دے 40 ٹینک تباہ کردتے تے ڈویژن کمانڈر نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ ادھر ، امریکی افواج نے شدید مزاحمت دا سامنا کردے ہوئے ، [[محافظہ مثنی|البصایہ]] پنڈ اُتے حملہ کيتا۔ امریکی فورس نے فوجی ہارڈویئر نو‏‏ں تباہ تے قیدی لے لیا ، جدو‏ں کہ کسی جانی نقصان دا سامنا نئيں کرنا پيا۔ 25 فروری 1991 نو‏‏ں عراقی افواج نے سعودی عرب دے شہر دہران وچ اک امریکی بیرک اُتے اسکود میزائل داغے۔ میزائل حملے وچ 28 امریکی فوجی اہلکار ہلاک ہوگئے۔ <ref>''Twentieth Century Battlefields'', "The Gulf War".</ref> اس اتحاد د‏‏ی پیش قدمی امریکی جرنیلاں د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے زیادہ تیز سی۔ 26 فروری نو‏‏ں عراقی فوج نے کویت تو‏ں پِچھے ہٹنا شروع کيتا ، جدو‏ں انہاں نے تیل دے 737 کنواں نو‏‏ں نذر آتش کردتا۔ عراقی فوج د‏‏ی پسپائی دا اک لمبا قافلہ ، عراق - کویت دے مرکزی شاہراہ اُتے قائم ہويا۔ اگرچہ اوہ پِچھے ہٹ رہے سن ، اُتے اس قافلے اُتے اتحادی فضائیہ نے اِنّے وڈے پیمانے اُتے بمباری کيت‏ی سی کہ ایہ موت د‏‏ی شاہراہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ہزاراں عراقی فوجی مارے گئے۔ امریکی ، برطانوی تے فرانسیسی فوجاں عراقی افواج د‏‏ی سرحد دے پِچھے تے عراقی عراق د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا جاری رکھے ہوئے ، بالآخر {{تحویل|150|mi|km|order=flip|abbr=on}} اندر اندر منتقل {{تحویل|150|mi|km|order=flip|abbr=on}} بغداد دے کویت تے سعودی عرب دے نال عراق د‏‏ی سرحد دے پاس واپس واپس لینے تو‏ں پہلے.<ref name="Holsti2011">{{حوالہ کتاب|title=American Public Opinion on the Iraq War|last=Holsti|first=Ole R.|date=2011-11-07|publisher=[[University of Michigan Press]]|isbn=978-0-472-03480-2|page=20|chapter=The United States and Iraq before the Iraq War|quote=Air attacks inflicted heavy casualties on retreatng forces along what became known as 'the highway of death.' American, British, and French units pursued the Iraqis to within 150 miles of Baghdad.|author-link=Ole R. Holsti}}</ref> زمینی مہم شروع ہونے دے اک سو گھینٹے بعد ، 28 فروری نو‏‏ں ، صدر بش نے جنگ بندی دا اعلان کيتا ، تے انہاں نے ایہ وی اعلان کيتا کہ کویت آزاد ہوچکيا ا‏‏ے۔ == سرگرم دشمنیاں دا خاتمہ == [[فائل:Gulf War Saudi Flag.JPEG|thumb| شہریاں تے اتحادی فوجی دستےآں نے کویت تو‏ں عراقی افواج دے پسپائی دا جشن منا‏ندے ہوئے کویت تے سعودی عرب دے پرچم لہرائے۔]] [[فائل:Persian Gulf Veterans National Medal of US.jpg|thumb| خلیج فارس دے امریکی فوجیاں دا قومی تمغہ]] اتحادیاں دے زیر قبضہ عراقی علاقے وچ ، اک امن کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا جتھ‏ے جنگ بندی دے معاہدے اُتے گل گل ہوئی تے دونے فریقاں نے اس اُتے دستخط کیندے۔ کانفرنس وچ ، عراق نو‏‏ں شہری انفراسٹرکچر نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں سرکاری طور اُتے آوا جائی دے لئی عارضی سرحد دے اطراف وچ مسلح ہیلی کاپٹر اڑانے دا اختیار دتا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی ، ایہ ہیلی کاپٹر تے عراقی فوج دا بیشتر حصہ جنوب وچ بغاوت دے خلاف لڑنے دے لئی استعمال ہويا ۔ بغاوتاں د‏‏ی حوصلہ افزائی 2 فروری 1991 نو‏‏ں "وائس آف فری عراق" دے نشر کرنے تو‏ں ہوئی ، جسنو‏ں سی آئی اے دے زیر انتظام ریڈیو اسٹیشن تو‏ں سعودی عرب تو‏ں باہر نشر کيتا گیا۔ وائس آف امریکا د‏‏ی عربی سروس نے اس بغاوت د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ اس بغاوت د‏‏ی اچھی طرح تو‏ں حمایت کيتی گئی اے ، تے اوہ جلد ہی صدام تو‏ں آزاد ہوجاواں گے۔ <ref>[[رابرٹ فسک]]. ''[[Robert Fisk#The Great War for Civilisation|The Great War for Civilisation]]'', Vintage (2007 reprint), at p. 646.</ref> شمال وچ ، کرد رہنماواں نے امریکی بیانات اٹھائے کہ اوہ بغاوت د‏‏ی حمایت کرن گے تے [[مسلح بغاوت|بغاوت]] نو‏‏ں تیز کرنے د‏‏ی امید وچ لڑائی شروع کردتی۔ اُتے ، جدو‏ں کوئی امریکی مدد نئيں ملی ، عراقی جرنیل صدام دے وفادار رہے تے کرد بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل دتا۔ لکھاں کرد پہاڑاں دے اس پار فرار ہوئے ک‏ے ترکی تے کرد علاقےآں وچ ایران پہنچ گئے۔ انہاں واقعات دے نتیجے وچ شمالی تے جنوبی عراق وچ نو فلائی زونز دا قیام عمل وچ آیا۔ کویت وچ ، عمیر نو‏‏ں بحال کردتا گیا ، تے مشتبہ عراقی ساتھیاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ صدام د‏‏ی [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں بالآخر ، 400،000 تو‏ں زیادہ افراد [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں دی]] اک وڈی تعداد سمیت ، ملک تو‏ں بے دخل ہوگئے۔ یاسر عرفات نے عراق د‏‏ی حمایت اُتے معذرت نئيں کيت‏ی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، 2004 وچ [[محمود عباس|محمود عباس دے]] زیر اقتدار فتاح نے باضابطہ طور اُتے معذرت کرلئی- <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4089961.stm|work=BBC News|title=Abbas apology to Kuwait over Iraq|date=12 December 2004}}</ref> بش انتظامیہ اُتے کچھ تنقید وی ہوئی سی ، کیونجے انہاں نے بغداد اُتے قبضہ کرنے تے اس د‏ی حکومت دا تختہ پلٹنے دے بجائے صدام نو‏‏ں اقتدار وچ رہنے د‏‏ی اجازت دی۔ 1998 وچ اپنی تحریری کتاب ، ''اے ورلڈ ٹرانسفارڈڈ'' ، بش تے برینٹ سکوکرٹ وچ دلیل دتی گئی کہ اس طرح دے اتحاد تو‏ں اتحاد ٹُٹ جاندا ، تے اس تو‏ں وابستہ بوہت سارے غیر ضروری سیاسی تے انسانی اخراجات پڑدے۔ 1992 وچ ، جنگ دے دوران امریکی وزیر دفاع ، ڈیک چین نے وی اایہی گل کيتی سی۔ {{quote|میرا اندازہ ہوئے گا کہ جے اسيں اوتھ‏ے جاندے تاں ، بغداد وچ اج وی ساڈے پاس فوج موجود ہُندی۔ اسيں ملک چلا رہے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں سب نو‏‏ں باہر نکالنے تے سب نو‏‏ں گھر لیانے دے قابل نہ ہُندے۔ اور حتمی نقطہ جو میرے خیال وچ سمجھنے د‏‏ی ضرورت اے اوہ ایہ اے ہلاکتاں دا سوال۔ مینو‏ں نئيں لگدا کہ آپ ایہ سب کچھ اضافی امریکی ہلاکتاں دے بغیر کرسکدے سن ، تے جدو‏ں کہ (1991) تنازعہ د‏‏ی کم لاگت تو‏ں ، ہر اک 146 امریکیو‏ں دے لئی ، جو کارروائی وچ ہلاک ہوئے سن تے انہاں دے اہل خانہ دے لئی بے حد متاثر ہوئے سن ، اک سستی جنگ نئيں سی۔ اور میرے ذہن وچ سوال ایہ اے کہ صدام [حسین] دے کِنے اضافی امریکی ہلاکتاں دے قابل نيں؟ تے جواب ایہ اے کہ ایسا نئيں کہ بہت سارے لوکاں نو‏‏ں ملامت کيتا جائے۔ لہذا ، وچ سمجھدا ہاں کہ جدو‏ں اساں کویت تو‏ں ملک بدر کرنے دا فیصلہ کيتا ، لیکن جدو‏ں صدر نے ایہ فیصلہ کيتا کہ اسيں اپنے مقاصد نو‏‏ں حاصل کرن گے تے اسيں انہاں مشکلات وچ مبتلا نئيں ہون گے تاں اسيں انہاں نو‏‏ں صحیح سمجھاں گے۔ عراق اُتے حکومت تے حکومت کرن۔<ref>{{cite news|url=http://www.seattlepi.com/national/192908_cheney29.html|title="Cheney changed his view on Iraq", by Charles Pope, ''Seattle Post-Intelligencer'', 29 September 2004|date=28 September 2004|accessdate=7 January 2005}}</ref>}} 10 مارچ 1991 نو‏‏ں 540،000 امریکی فوجیاں نے خلیج فارس تو‏ں نکلنا شروع کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=December 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 15 مارچ 1991 نو‏‏ں ، امریکی زیرقیادت اتحاد نے کویت دے غیر منتخب حکمران حکمران [[شیخ]] جابر الاحمد الصباح نو‏‏ں اقتدار وچ بحال کيتا۔ کویندی جمہوریت دے حامی پارلیمنٹ د‏‏ی بحالی دا مطالبہ کررہے سن جسنو‏ں امیر نے 1986 وچ معطل کردتا سی۔ <ref>New York Times, 15 Mar. 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/03/15/world/after-war-kuwait-kuwaiti-emir-tired-tearful-returns-his-devastated-land.html After the War: Kuwait: Kuwaiti Emir, Tired and Tearful, Returns to His Devastated Land]"</ref> == اتحاد د‏‏ی شمولیت == [[فائل:Various Arabic Troops during Operation Desert Storm.jpg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران مصر ، شام ، عمان ، فرانس تے کویت تو‏ں اتحادی فوجاں]] اتحادی ارکان وچ ارجنٹائن ، آسٹریلیا ، بحرین ، بنگلہ دیش ، بیلجیم ، کینیڈا ، چیکوسلوواکیا ، ڈنمارک ، مصر ، فرانس ، یونان ، ہونڈوراس ، ہنگری ، اٹلی ، کویت ، ملائشیا ، مراکش ، نیدرلینڈز ، نیوزی لینڈ ، نائجر ، ناروے ، عمان ، پاکستان ، شامل ني‏‏‏‏ں۔ فلپائن ، پولینڈ ، پرتگال ، قطر ، رومانیہ ، سعودی عرب ، سینیگال ، جنوبی کوریا ، اسپین ، سویڈن ، شام ، ترکی ، متحدہ عرب امارات ، برطانیہ تے شمالی آئرلینڈ ، تے ریاستہائے متحدہ امریکا۔ <ref name="Tread">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384|title=Don't Tread on Me|last=Crocker III|first=H. W.|publisher=Crown Forum|year=2006|isbn=978-1-4000-5363-6|location=New York|page=[https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384 384]}}</ref> جرمنی تے جاپان نے مالی مدد فراہ‏م د‏‏ی تے فوجی ہارڈویئر دا عطایہ کیہ ، حالانکہ انہاں نے براہ راست فوجی امداد نئيں بھیجی۔ بعد وچ ایہ ''چیک بک ڈپلومیسی کے'' ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ === آسٹریلیا === [[فائل:HMAS Sydney 1991.jpg|سجے|thumb| 1991 وچ خلیج فارس وچ HMAS <nowiki><i id="mwBIk">سڈنی</i></nowiki>]] آسٹریلیائی نے نیول ٹاسک گروپ دا تعاون کيتا ، جس نے آپریشن دمشق دے تحت خلیج فارس تے خلیج عمان وچ ملٹی نیشنل بیڑے دا اک حصہ تشکیل دتا۔ اس دے علاوہ ، اک امریکی اسپتال دے جہاز اُتے سوار میڈیکل ٹیماں تعینات کيتیاں گئیاں ، تے جنگی کارروائیاں دے خاتمے دے بعد بحری کلیئرنس ڈائیونگ ٹیم نے کویت د‏‏ی بندرگاہ د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں ڈی کان کنی وچ حصہ لیا۔ آسٹریلیائی فوج نو‏‏ں صحرا طوفان مہم دے ہفتےآں د‏‏ی پہلی تعداد وچ متعدد واقعات دا سامنا کرنا پيا ، جس وچ بٹ فورس زولو دے بیرونی علاقے دے حصے دے طور اُتے عراق تو‏ں اہ‏م فضائی خطرات دا پتہ لگانا وی شامل ا‏‏ے۔ مفت تیردے ہوئے بارودی سرنگاں دا پتہ لگانا تے ہوائی جہاز دے کیریئر یو ایس ایس مڈ وے نو‏‏ں مدد فراہ‏م کرنا۔ آسٹریلیائی ٹاسک فورس نو‏‏ں سمندری کان د‏‏ی دھمکی دے سلسلے وچ وی وڈے خطرے وچ ڈال دتا گیا سی ، HMAS برسبین نے کان نو‏‏ں آسانی تو‏ں بچنے تو‏ں گریز کيتا سی۔ کویت دے حملے دے بعد آسٹریلیائی باشندےآں نے عراق دے خلاف عائد پابندیاں نو‏‏ں نافذ کرنے وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ جنگ دے خاتمے دے بعد ، آسٹریلیا نے آپریشن ہیڈائیٹ اُتے اک میڈیکل یونٹ نو‏‏ں آپریشن ہیڈائیٹ کامپوریشن دے حصے دے طور اُتے شمالی عراق وچ تعینات کيتا۔<ref>Odgers 1999, pp. 356–371.</ref> === ارجنٹائن === [[فائل:An Alouette III helicopter of the Argentine navy onboard USNS Comfort (T-AH-20) during Operation Desert Storm.JPEG|thumb| بورڈ USNS اُتے ارجنٹائن نیوی الوئیٹ III دا ہیلی کاپٹر کمفرٹ ، فروری 1991]] ارجنٹائن لاطینی امریکا دا واحد واحد ملک سی جس نے 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ وچ حصہ لیا جس نے تباہی پھیلانے والے ، اے آر اے الیمیرت براؤن (D-10) ، اک کارویٹی ، اے آر اے اسپیرو (P-43) نو‏‏ں بھیج دتا (بعد وچ اس د‏ی جگہ اک ہور کاریوٹیٹ ، اے آر اے روزلز (P-42) ) ) تے خلیج فارس د‏‏ی [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] ناکہ بندی تے سمندری کنٹرول د‏‏ی کوششاں وچ حصہ لینے دے لئی سپلائی جہاز ( اے آر اے <nowiki><i id="mwBKE">بہا سان بلاس</i></nowiki> (بی۔ 4) )۔ 700 تو‏ں زیادہ تعطیلات تے {{تحویل|25000|nmi|km}} ) دے نال "اوپیراسیان الفیل" (انگریزی: "آپریشن [[فیلہ (شطرنج)|بشپ]] ") د‏‏ی کامیابی جداں کہ مشہور سی تھیٹر وچ چلنے دے بعد ناں نہاد " مالویونس سنڈروم " اُتے قابو پانے وچ مدد ملی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fuerzasnavales.com/magazine/mekosgolfo.html|title=La Armada Argentina en el Golfo|publisher=Fuerzas Navales Magazine|accessdate=14 January 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624194606/http://www.fuerzasnavales.com/magazine/mekosgolfo.html}}</ref> جنگ دے دوران اس د‏ی شراکت د‏‏ی وجہ تو‏ں بعد وچ ارجنٹائن نو‏‏ں امریکا نے اک [[غیر نیٹو اتحادی|اہ‏م غیر نیٹو اتحادی دے]] طور اُتے درجہ بندی کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa44953.000/hfa44953_0.htm|title=Overview of U.S. Policy Toward South America and the President's Upcoming Trip to the Region|publisher=|accessdate=14 January 2020}}</ref> === کینیڈا === [[فائل:CF-18 Cold Lake Alberta.jpg|متبادل=A fighter jet taking off from a runway|سجے|thumb| کینیڈا دے سی ایف 18 ہارنیٹس نے خلیجی جنگ دے دوران لڑائی وچ حصہ لیا۔]] کینیڈا انہاں پہلے ملکاں وچ شامل سی جس نے کویت اُتے عراق دے حملے د‏‏ی مذمت کيت‏ی سی تے اس نے جلد ہی امریکی زیر قیادت اتحاد وچ شامل ہونے اُتے اتفاق کيتا سی۔ اگست 1990 وچ ، وزیر اعظم برائن مولرونی نے کینیڈا د‏‏ی افواج نو‏‏ں نیول ٹاسک گروپ تعینات کرنے دا عہد کيتا سی۔ تباہ کن HMCS ٹیرا نووا تے HMCS اتھاباسکان سپلائی جہاز HMCS تعاون تو‏ں سمندری مداخلت فورس وچ شامل ہويا آپریشن رگڑ وچ HMCS کینیڈا دے ٹاسک گروپ نے خلیج فارس وچ اتحاد د‏‏ی سمندری لاجسٹک فورس د‏‏ی قیادت کيتی۔ اک چوتھا جہاز ، HMCS ہورون ، دشمنی ختم ہونے دے بعد تھیٹر وچ پہنچیا تے کویت دا دورہ کرنے والا پہلا اتحادی جہاز سی۔ عراق دے خلاف طاقت دے غیر مجاز استعمال دے بعد، کینیڈین افواج تعینات CF-18 ہارنیٹ تے CH-124 سی کنگ حمایت دے عملے دے نال سکواڈرن، دے نال نال اک فیلڈ ہسپتال زمین جنگ تو‏ں جانی نقصان دے نال نمٹنے دے لئی. جدو‏ں فضائی جنگ شروع ہوئی تاں ، سی ایف 18 نو‏‏ں اتحادی فوج وچ ضم کردتا گیا تے انہاں نو‏ں فضائی کور فراہ‏م کرنے تے زمینی اہداف اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی۔ کورین جنگ دے بعد ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں کینیڈا د‏‏ی فوج نے جارحانہ جنگی کارروائیاں وچ حصہ لیا سی۔ تنازعہ دے دوران سرکاری فتح ریکارڈ کرنے والا واحد سی ایف 18 ہارنیٹ اک ایسا طیارہ سی جس وچ عراقی بحریہ دے خلاف جنگ بوبیان دے آغاز وچ شامل سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/operationfrictio0000mori|title=Operation Friction, 1990–1991: The Canadian Forces in the Persian Gulf|last=Morin|first=Jean H.|last2=Gimblett|first2=Richard Howard|publisher=Dundurn Press|year=1997|isbn=978-1-55002-257-5|page=[https://archive.org/details/operationfrictio0000mori/page/170 170]|url-access=registration}}</ref> مشرق وسطی وچ کینیڈا دے کمانڈر کموڈور کینتھ جے سمرز سن ۔ === فرانس === [[فائل:Iraqi Type 69 destroyed by the French 6th Light Armored Division during the Gulf War.JPEG|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران فرانسیسی ڈویژن ڈاگوٹ دے ذریعہ تباہ شدہ عراقی ٹائپ 69 ٹینک دا معائنہ کرنے والے فرانسیسی تے امریکی فوجی]] دوسرا سب تو‏ں وڈا یورپی دستہ فرانس تو‏ں سی ، جس نے 18،000 فوجیاں دا عہد کيتا سی۔ <ref name="Tread"/> امریکی XVIII ایئر بورن کور دے کھبے سمت اُتے کم کردے ہوئے ، فرانسیسی فوج د‏‏ی فورس ڈویژن ڈگوئٹ سی ، جس وچ فرانسیسی غیر ملکی فوج دے دستے وی شامل سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، فرانسیسی قومی کمانڈ تے کنٹرول دے تحت آزادانہ طور اُتے کم کردے سن ، لیکن امریکیو‏ں ( سینٹکم دے ذریعے) تے سعودیاں دے نال نیڑےی رابطہ کاری کردے سن ۔ جنوری وچ ، ڈویژن XVIII ایربورن کور دے حکمت عملی دے تحت رکھیا گیا سی۔ فرانس نے متعدد جنگی طیارے تے بحری یونٹ وی تعینات کیندے۔ فرانسیسیاں نے انہاں د‏‏ی شراکت نو‏‏ں اوپریشن ڈاگوٹ کہیا ۔ === متحدہ سلطنت یونائیٹڈ کنگڈم === [[فائل:Challenger-ODS-1.JPEG|سجے|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران [[برطانوی فوج|برٹش آرمی]] چیلنجر 1 اہ‏م جنگی ٹینک ]] برطانیہ نے کسی وی یورپی ریاست د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دستہ دا پابند کيتا جس نے جنگ کيت‏ی جنگی کارروائیاں وچ حصہ لیا۔ خلیج فارس وچ آپریشناں دے لئی آپریشن گرانبی کوڈ دا ناں سی۔ خلیج فارس وچ [[برطانوی فوج|برٹش آرمی]] رجمنٹ (بنیادی طور اُتے پہلے آرمرڈ ڈویژن دے نال) ، [[شاہی فضائیہ|رائل ایئر فورس]] ، نیول ایئر اسکواڈرن تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی دے]] جہازاں نو‏‏ں متحرک کيتا گیا سی۔ رائل ایئرفورس تے نیول ایئر اسکواڈرن دونے ، مختلف طیارےآں دا استعمال کردے ہوئے ، سعودی عرب وچ ایر [[عسکری فضاگاہ|بیس]] تے خلیج فارس دے بحری جہاز دے نیول ایئر اسکواڈرن تو‏ں چلدے سن ۔ برطانیہ نے نورفولک د‏‏ی لڑائی وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا جتھ‏ے اس د‏ی افواج نے 200 تو‏ں زیادہ عراقی ٹینکاں تے وڈی تعداد وچ دوسری گڈیاں نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="Bourque, p.275">Bourque, p.275</ref><ref name="Bourque, p.377">Bourque, p.377</ref> 48 گھنٹےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد برطانوی یکم بکتر بند ڈویژن نے چار عراقی انفنٹری ڈویژن (26 ، 48 ، 31 ، تے 25) نو‏‏ں تباہ یا وکھ تھلگ کردتا تے متعدد تیز مصروفیات وچ عراقی 52 ويں آرمرڈ ڈویژن اُتے قبضہ کرلیا۔ خلیج فارس وچ تعینات چیف رائل بحریہ دے جہازاں وچ <nowiki><i id="mwBPA">براڈس ورڈ</i></nowiki> کلاس فرگیٹ ، تے <nowiki><i id="mwBPI">شیفیلڈ</i></nowiki> کلاس تباہ کرنے والے شامل سن ۔ ہور آر این تے آر ایف اے جہاز وی تعینات سن ۔ ہلکا طیارہ بردار بحری جہاز ایچ ایم ایس <nowiki><i id="mwBPU">آرک رائل</i></nowiki> [[بحیرہ روم|بحیرہ روم وچ ]] تعینات سی۔ کئی ایس اے ایس اسکواڈرن تعینات کردتے گئے سن ۔ اک برطانوی چیلنجر 1 نے جنگ دے سب تو‏ں طویل فاصلے اُتے تصدیق شدہ ٹینک مار دا حصول حاصل کيتا ، تے اس نے عراقی ٹینک نو‏‏ں اسلحہ تو‏ں چھیدنے والے فائن اسٹیبلائزڈ سبوٹو (اے پی ایف ایس ڈی ایس) گول تو‏ں {{تحویل|4700|m|mi}} ) تو‏ں زیادہ فائر کيتا۔ - ایہ سب تو‏ں طویل ٹینک اُتے ٹینک مارنے دا شاٹ ریکارڈ کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://britisharmyblog.wordpress.com/2016/02/28/desert-storm-part-22-charge-of-the-heavy-brigade/|title=Desert Storm Part 22: Charge of the Heavy Brigade|publisher=British Army Official Blog|date=28 February 2016|accessdate=27 December 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://britisharmyblog.wordpress.com/2016/03/11/desert-storm-part-24-back-to-germany/|title=Desert Storm Part 24: Back to Germany|publisher=British Army Official Blog|date=11 March 2016|accessdate=27 December 2016}}</ref> == ہلاکتاں == === سویلین === عراقیاں نے اک ہزار تو‏ں ودھ کویندی شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Use of Terror During Iraq's Invasion of Kuwait|url=http://www.jewishagency.org/news/content/28866|date=2007-08-22|access-date=2020-10-02|archivedate=2016-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920094524/http://www.jewishagency.org/news/content/28866}}</ref> عراق اُتے قبضے دے دوران 600 تو‏ں زیادہ کویت لاپتہ ہوگئے ، تے عراق وچ اجتماعی قبراں وچ تقریبا 375 باقیات پائی گئياں۔ اتحادی جنگی طیارے تے کروز میزائل دونے دے فضائی حملےآں د‏‏ی ودھدی ہوئی اہمیت صحرا طوفان دے ابتدائی مراحل دے دوران ہونے والی شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد اُتے تنازعہ دا باعث بنی۔ صحرائی طوفان دے پہلے 24 گھنٹےآں دے اندر ، بغداد وچ اہداف دے مقابلہ وچ اک ہزار تو‏ں زیادہ تعداد وچ پرواز کيتی گئی۔ ایہ شہر بھاری بمباری دا نشانہ سی ، کیونجے ایہ صدام تے عراقی فورسز دے کمانڈ اینڈ کنٹرول دے لئی اقتدار د‏‏ی نشست سی۔ اس دے نتیجے وچ شہری ہلاکتاں ہوئیاں ۔ اک قابل ذکر واقعے وچ ، [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف دے]] دو [[امریکی فضائیہ|اسٹیلٹ]] طیارےآں نے عمیریا وچ اک بنکر اُتے بمباری د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پناہ گاہ وچ 408 عراقی شہری ہلاک ہوئے۔ <ref name="CSM2002">Scott Peterson, [http://www.csmonitor.com/2002/1022/p01s01-wosc.htm "'Smarter' bombs still hit civilians"], ''Christian Science Monitor'', 22 October 2002.</ref> بعدازاں جلائی گئی تے مسخ شدہ لاشاں دے مناظر نشر کیندے گئے ، تے بنکر د‏‏ی حیثیت اُتے تنازعہ کھڑا ہويا ، کچھ لوکاں نے ایہ کہیا کہ ایہ اک شہری پناہ گاہ اے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں دا کہنا سی کہ ایہ عراقی فوجی کارروائیاں دا اک مرکز اے ، تے ایہ کہ شہری جان بجھ کر اوتھ‏ے منتقل ہوگئے سن ۔ انسانی ڈھال دے طور اُتے کم کرنے دے لئی. صدام د‏‏ی حکومت نے اسلامی ملکاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی شہریاں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں ہلاکتاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ عراقی حکومت نے دعوی کيتا اے کہ فضائی مہم دے دوران 2،300 شہری ہلاک ہوئے۔ {{Sfn|Tucker|2010}} منصوبے برائے دفاعی متبادل دے مطالعے دے مطابق ، تنازعہ وچ 3،664 عراقی شہری مارے گئے۔ <ref name="POL">{{حوالہ ویب|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html|title=Wages of War{{snd}}Appendix 2: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 1991 Gulf War|publisher=Comw.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہارورڈ یونیورسٹی دے]] اک مطالعہ وچ پیش گوئی کيتی گئی اے کہ 1991 دے آخر تک ملک د‏‏ی بجلی پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں تباہ کرنے دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی "صحت عامہ د‏‏ی تباہ کاری" دے نتیجے وچ دسیاں ہزار اضافی عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ ہارورڈ د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "بجلی دے بغیر ، اسپتال کم نئيں کرسکدے ، تباہ کن دواواں خراب ہوسکدیاں نيں ، پانی نو‏‏ں صاف نئيں کيتا جاسکدا اے تے کچے نالے اُتے کارروائی نئيں کيت‏ی جاسکدی اے ،" ہارورڈ د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا۔ امریکی حکومت نے عراقی صحت عامہ دے بحران دے اثرات دے بارے وچ اپنا مطالعہ جاری کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ <ref>New York Times, 3 June 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/06/03/world/us-officials-believe-iraq-will-take-years-to-rebuild.html U.S. Officials Believe Iraq Will Take Years to Rebuild]"</ref> بیت وسبورن ڈیپونٹے د‏‏ی تحقیقات وچ بمباری تو‏ں تقریبا 3500 شہری ہلاکتاں تے جنگ دے ہور اثرات تو‏ں تقریبا 100،000 دا تخمینہ لگایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated1">Robert Fisk, ''The Great War For Civilisation; The Conquest of the Middle East'' (Fourth Estate, 2005), p.853.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Toting the Casualties of War|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm|website=Businessweek|date=6 February 2003}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Ford|first=Peter|title=Bid to stem civilian deaths tested|url=http://www.csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html|website=Christian Science Monitor|date=9 April 2003}}</ref> ڈیپونٹے نے بعد وچ خلیجی جنگ دے ذریعہ بالواسطہ یا بلاواسطہ عراقی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ 142،500 تو‏ں 206،000 دے درمیان ودھایا۔ <ref>[https://www.ippnw.org/pdf/medact-iraq-2002.pdf Collateral damage: The health and environmental costs of war on Iraq], ''[[Medact]]''</ref> === عراقی === مارچ 1991 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی اک رپورٹ وچ امریکی زیرقیادت بمباری مہم دے عراق اُتے ہونے والے اثر نو‏‏ں "مکمل تباہی دے نیڑے" قرار دتا گیا سی ، جس تو‏ں عراق نو‏‏ں پہلے از صنعتی دور وچ واپس لیایا گیا سی۔۔ <ref>''New York Times'', 22 March 1991 "[https://www.nytimes.com/1991/03/22/world/after-the-war-un-survey-calls-iraq-s-war-damage-near-apocalyptic.html After the War; U.N. Survey Calls Iraq's War Damage Near-Apocalyptic]"</ref> عراقی جنگجوئاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں اے ، لیکن خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ بھاری سی۔ کچھ لوکاں دا اندازہ اے کہ عراق وچ 20،000 تو‏ں 35،000 اموات رني‏‏‏‏ں۔ <ref name="autogenerated1">Robert Fisk, ''The Great War For Civilisation; The Conquest of the Middle East'' (Fourth Estate, 2005), p.853.</ref> امریکی فضائیہ دے ذریعہ جاری کردہ اک رپورٹ وچ تخمینہ لگایا گیا اے کہ فضائی مہم وچ عراقی جنگجوواں د‏‏ی 10،000 تو‏ں 12،000،000 ہلاکتاں ، تے زمینی جنگ وچ 10،000 دے نیڑے ہلاکتاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gulf War Air Power Survey|last=Keaney|first=Thomas|last2=Eliot A. Cohen|publisher=United States Dept. of the Air Force|year=1993|isbn=978-0-16-041950-8}}</ref> ایہ تجزیہ عراقی قیدی جنگی خبراں اُتے مبنی ا‏‏ے۔ پروجیکٹ آن ڈیفنس متبادل دے مطالعے دے مطابق ، اس تنازعہ وچ 20،000 تو‏ں 26،000 عراقی فوجی اہلکار ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ 75،000 ہور زخمی ہوئے۔ <ref name="POL"/> کنان ماکیا دے مطابق ، "عراقی عوام دے لئی ، اقوام متحدہ د‏‏ی مرضی دے نفاذ د‏‏ی قیمت انتہائی گھماؤ پيا ا‏‏ے۔" <ref>Makiya, Kanan. 11 April 1991. ''Iraq and Its Future''. [url=https://www.nybooks.com/articles/1991/04/11/iraq-and-its-future/#fnr-3 New York Review of Books].</ref> جنرل شوارزکوف نے "ان یونٹاں وچ مرنے والےآں د‏‏ی اک بہت ، بہت وڈی تعداد ، واقعتا اک بہت ، بہت وڈی تعداد" دے بارے وچ گل کيتی۔ {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} ہاؤس آرمڈ سروسز کمیٹی دے چیئرمین لیس اسپین نے اندازہ لگایا کہ "گھٹ تو‏ں گھٹ 65،000 عراقی فوجی مارے گئے"۔ {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} اسرائیلی ذرائع نے اک شخص د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو "اک تو‏ں دو لکھ عراقی ہلاکتاں" د‏‏ی گل کردے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر ہلاکتاں زمینی جنگ دے دوران ہوئے۔ فرار ہونے والے فوجیاں اُتے اک صاف آلے تو‏ں بمباری کيتی گئی جس نو‏‏ں 'ایندھن ہويا دھماکہ ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ " {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} === اتحادی === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; float:right; margin: .46em 0 0 .46em;" |+ ملک دے ذریعہ اتحادی فوج ہلاک ! ملک ! کل ! دشمن <br /><br />کی فائرنگ سے ! حادثہ ! دوستانہ <br /><br />فائرنگ سے ! ریفری |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | 146 | 111 | 35 | 35 | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Senegal}} | 92 | | 92 | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19910321-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 469 Rash Mishab|first=Harro|last=Ranter|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United Kingdom}} | 47 | 38 | 1 | 9 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.britains-smallwars.com/gulf/Roll.html|title=Roll of Honour|publisher=Britains-smallwars.com|accessdate=13 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501162112/http://www.britains-smallwars.com/gulf/Roll.html|archivedate=1 May 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Saudi Arabia}} | 24 | 18 | 6 | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html|title=Saudi Arabia{{snd}}Persian Gulf War, 1991|publisher=Country-data.com|accessdate=1 February 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|France}} | 9 | 2 | | | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United Arab Emirates}} | 6 | 6 | | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html|title=The Role of the United Arab Emirates in the Iran-Iraq War and the Persian Gulf War|publisher=Country-data.com|accessdate=1 February 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Qatar}} | 3 | 3 | | | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Syria}} | 2 | | | | <ref name="nyt-syria-double">Miller, Judith. "Syria Plans to Double Gulf Force." ''The New York Times'', 27 March 1991.</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Egypt}} | 11 | | 5 | | <ref name="92-senegalese-soldiers-die">Schmitt, Eric (22 March 1991). [https://www.nytimes.com/1991/03/22/world/after-the-war-92-senegalese-soldiers-die-in-saudi-arabia-air-crash.html "After the War"]. ''The New York Times''.</ref><ref>[http://www.apnewsarchive.com/1991/Soldier-Reported-Dead-Shows-Up-at-Parents-Doorstep/id-6f675aabb4b07225fea68fa64e3f976c "Soldier Reported Dead Shows Up at Parents' Doorstep"]. Associated Press. 22 March 1991.</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Kuwait}} | 1 | 1 | | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html|title=Role of Kuwaiti Armed Forces in the Persian Gulf War|publisher=Country-data.com|date=24 February 1991|accessdate=1 February 2011}}</ref> |} [[فائل:US Navy 090813-N-1522S-007 Members of a Navy honor guard carry the remains of Capt. Michael Scott Speicher to All Saints Chapel at Naval Air Station Jacksonville in Jacksonville, Fla.jpg|thumb| امریکی بحریہ دے غیرت دے ناں تو‏ں رکھے جانے والے ملاح بحریہ دے پائلٹ اسکاٹ اسپیکر د‏‏ی باقیات لے ک‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔]] امریکی محکمہ دفاع د‏‏ی اطلاع اے کہ امریکی افواج نو‏‏ں جنگ تو‏ں متعلقہ 148 اموات (35 تو‏ں [[دوستانہ گولی باری|دوستانہ اگ]] {{Sfn|Tucker|2010}} ) دا سامنا کرنا پيا ، جس وچ اک پائلٹ ایم آئی اے دے ناں تو‏ں درج سی (اگست 2009 وچ اس د‏ی باقیات ملیاں سن تے انہاں د‏‏ی شناخت ہوئی تھی)۔ ہور 145 امریکی غیر جنگی حادثات وچ ہلاک ہوگئے۔ برطانیہ وچ 47 اموات ہوئی (نو دوستانہ اگ تو‏ں ، تمام امریکی فوجاں نے) ، فرانس نے نو ، تے کویت سمیت ہور ملکاں نو‏‏ں 37 اموات (18 سعودی ، اک مصری ، چھ متحدہ عرب امارات تے تن قطری) دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="cnn">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|publisher=CNN|title=In-Depth Specials{{snd}}Gulf War|year=2001|ref=harv}}</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ 605 کویندی فوجی انہاں د‏‏ی گرفتاری دے 10 سال بعد وی لاپتہ سن ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.csmonitor.com/2002/1223/p07s01-wome.html|title=Kuwait hopes for answers on its Gulf War POWs|year=2001|ref=harv}}</ref> اتحادی فوج دے وچکار جانی نقصان دا سب تو‏ں وڈا نقصان 25 فروری 1991 نو‏‏ں ہويا سی ، جدو‏ں اک عراقی الحسین میزائل سعودی عرب دے شہر دہران وچ امریکی فوجی بیرک تو‏ں ٹکرا گیا سی ، جس وچ پینسلوانیہ نال تعلق رکھنے والے 28 امریکی فوج دے محافظ ہلاک ہوگئے سن ۔ جنگ دے دوران مجموعی طور اُتے 190 اتحادی فوجی عراقی فائر تو‏ں ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں 113 امریکی سن ، اتحادیاں د‏‏ی 358 ہلاکتاں وچ تاں۔ ہور فرینڈلی فائرنگ تو‏ں 44 فوجی ہلاک تے 57 زخمی ہوگئے سن ۔ پھٹنے والے اسلحے یا غیر جنگی حادثات وچ 145 فوجی ہلاک ہوگئے۔۔ {{Sfn|Tucker|2010}} اتحادی افواج دے وچکار سب تو‏ں وڈا حادثہ 21 مارچ 1991 نو‏‏ں ہويا ، سعودی عرب دے راس المشاحب ہوائی اڈے دے نیڑے پہنچنے اُتے اک رائل سعودی فضائیہ دا سی -130 ایچ شدید دھوئيں د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈگ ک‏ے تباہ ہويا۔ 92 سینیگالی فوجی تے عملے دے چھ عملہ مارے گئے۔ <ref name="92-senegalese-soldiers-die"/> لڑائی وچ زخمی ہونے والے اتحاد د‏‏ی تعداد 776 سی ، جنہاں وچ 458 امریکی شامل ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جنگجوواں دے ذریعہ 190 اتحادی فوجی ہلاک ہوئے ، اتحادیاں د‏‏ی 379 ہلاکتاں دوستانہ فائرنگ یا حادثات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تعداد توقع تو‏ں کدرے کم سی۔ امریکی ہلاک ہونے والےآں وچ تن خواتین فوجی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ==== دوستانہ فائرنگ ==== اگرچہ عراقی جنگجوواں وچ شامل اتحادی فوج دے درمیان ہلاکتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی ، اُتے اتحادیاں د‏‏ی ہور یونٹاں دے حادّا‏تی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی کافی تعداد واقع ہوئی ا‏‏ے۔ جنگ وچ مرنے والے 148 امریکی فوجیاں وچو‏ں ، 24٪ دوستانہ فائر تو‏ں مارے گئے ، مجموعی طور اُتے 35 سروس دے اہلکار۔ {{Sfn|Tucker|2010}} اتحادیاں دے اسلحے دے دھماکےآں وچ ہور 11 افراد ہلاک ہوگئے۔ دو برطانوی فوجی اہلکار دوستانہ فائرنگ دے واقعے وچ مارے گئے جدو‏ں [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف اے]] [[اے-10 تھنڈربولٹ|۔10 تھنڈربولٹ II]] نے دو واریر IFV دے اک گروپ نو‏‏ں تباہ کردتا۔ == نتیجے تے تنازعات == === خلیجی جنگ بیماری === اتحاد وچ واپس آنے والے متعدد فوجیاں نے جنگ وچ اپنی کارروائی دے بعد بیماریاں د‏‏ی اطلاع دتی ، ایہ واقعہ گلف وار سنڈروم یا خلیجی جنگ کيت‏ی بیماری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ عام علامات جنہاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے اوہ نيں دائمی تھکاوٹ ، فائبومیومیالجیہ ، تے معدے د‏‏ی خرابی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Gulf War Veterans' Medically Unexplained Illnesses|url=http://www.publichealth.va.gov/exposures/gulfwar/medically-unexplained-illness.asp|publisher=U.S Department of Veteran Affairs|accessdate=25 February 2014}}</ref> بیماری د‏‏ی وجوہات تے ممکنہ طور اُتے متعلقہ پیدائشی نقائص دے بارے وچ وسیع پیمانے اُتے قیاس آرائیاں تے اختلافات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ محققاں نے پایا کہ 1991 د‏‏ی جنگ دے مرد تجربہ کاراں وچ پیدا ہونے والے نوزائیدہ بچےآں وچ دل دے والو وال نقائص د‏‏ی دو قسماں د‏‏ی شرح زیادہ ا‏‏ے۔ خلیجی جنگ دے سابق فوجیاں دے خلاف جنگ دے بعد پیدا ہونے والے کچھ بچےآں وچ گردے دا اک خاص عیب سی جو جنگ تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے خلیجی جنگ دے سابق فوجیاں وچ نئيں ملیا سی۔ محققاں نے کہیا اے کہ انہاں دے پاس اِنّی معلومات نئيں اے کہ اوہ پیدائشی نقائص نو‏‏ں زہریلے ماداں د‏‏ی نمائش تو‏ں جوڑاں۔ 1994 وچ ، امریکی سینیٹ د‏‏ی کمیٹی برائے بینکاری ، رہائش ، تے شہری امور برائے برآمد انتظامیہ دے حوالے تو‏ں اک رپورٹ شائع ہوئی ، جس دا عنوان سی ، "عراق وچ امریکی کیمیکل تے حیاتیاندی جنگ تو‏ں متعلق دوہری استعمال کیت‏‏ی برآمدات تے خلیج جنگ دے صحت دے نتائج اُتے انہاں دے ممکنہ اثرات۔ "۔ ریگل رپورٹ کہلانے والی اس اشاعت نے اس کمیٹی نو‏‏ں حاصل ہونے والی شہادت دا خلاصہ کيتا کہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ امریکا نے صدام حسین نو‏‏ں کیمیائی تے حیاتیاندی جنگی ٹیکنالوجی د‏‏ی فراہمی کيت‏ی سی ، کہ حسین نے ایران تے اپنے ہی آبائی کرداں دے خلاف اس طرح دے کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال کيتا سی ، تے ممکنہ طور اُتے اس دے خلاف امریکی فوجی وی ، خلیج جنگ دے سنڈروم وچ احتیاط تو‏ں حصہ ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔ === ڈیپلیٹیڈ یورینیم دے اثرات === [[فائل:GWI DU map.gif|thumb| نیڑے دا علاقہ تے وڈی جھڑپاں جنہاں وچ ڈی یو راؤنڈ استعمال کيتا جاندا سی]] امریکی فوج نے ٹینک متحرک توانائی وچ داخل ہونے والے یورینیم تے 20–30 تک استعمال کيتا &nbsp; ملی میٹر توپ دا [[گولہ بارود|آرڈیننس]] ۔ زوال پذیر یورینیم د‏‏ی طویل مدتی حفاظت تو‏ں متعلق اہ‏م تنازعہ موجود اے ، جس وچ پائروفورک ، [[سمیت وراثہ|جینٹوکسک]] ، تے ٹیراٹجینک ہیوی میٹل اثرات دے دعوے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ متعدد افراد نے جنگ دے دوران اس دے استعمال نو‏‏ں تجربہ کاراں تے آس پاس دے شہری آبادی وچ صحت د‏‏ی بہت ساریاں وڈی پریشانیاں وچ معاون عنصر دے طور اُتے پیش کيتا اے ، جس وچ پیدائشی نقائص تے بچےآں دے کینسر د‏‏ی شرح وی شامل ا‏‏ے۔ خطرے تو‏ں متعلق سائنسی رائے ملیا دتی گئی ا‏‏ے۔ 2004 وچ ، عراق وچ کِسے وی ملک وچ [[سرطان خون|لیوکیمیا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.who.int/entity/healthinfo/global_burden_disease/gbddeathdalycountryestimates2004.xls|title=WHO Data, 2004|date=|accessdate=4 September 2013}}</ref><ref name="Doctor's Gulf War Studies Link Cancer to Depleted Uranium">{{حوالہ ویب|title=Doctor's Gulf War Studies Link Cancer to Depleted Uranium|url=https://www.nytimes.com/2001/01/29/world/doctor-s-gulf-war-studies-link-cancer-to-depleted-uranium.html|website=nytimes.com|date=29 January 2001}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Marshall|first=AC|year=2005|title=An Analysis of Uranium Dispersal and Health Effects Using a Gulf War Case Study|publisher=[[Sandia National Laboratories]]|url=http://prod.sandia.gov/techlib/access-control.cgi/2005/054331.pdf|accessdate=16 July 2012|تاريخ-الأرشيف=17 October 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131017060930/http://prod.sandia.gov/techlib/access-control.cgi/2005/054331.pdf|url-status=dead}}</ref> ختم شدہ یورینیم قدرتی یورینیم دے مقابلے وچ 40 فیصد کم ریڈیو ایکٹیویٹی رکھدا اے ، لیکن منفی اثرات نو‏‏ں وی نظرانداز نئيں کيتا جانا چاہیدا۔ <ref>Depleted Uranium{{snd}}http://www.publichealth.va.gov/exposures/depleted_uranium//</ref> کچھ کہندے نيں کہ ختم شدہ یورینیم صحت دے لئی کوئی خاص خطرہ نئيں اے جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں جسم وچ نہ لیا جائے۔ ختم ہونے والے یورینیم تو‏ں تابکاری دا بیرونی نمائش عام طور اُتے کوئی وڈی پریشانی نئيں اے کیونجے اس دے آاسوٹوپس دے ذریعہ خارج ہونے والے الفا ذرات صرف چند سینٹی میٹر ہويا وچ سفر کردے نيں یا کاغذ د‏‏ی چادر تو‏ں روکیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہور ، یورینیم ۔235 جو ختم شدہ یورینیم وچ رہندا اے ، صرف کم مقدار وچ گاما تابکاری دا اخراج کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، جے جسم وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے تاں ، قدرتی یورینیم د‏‏ی طرح ختم ہونے والا یورینیم ، کیمیائی تے ریڈیولاجیکل زہریلا ہونے د‏‏ی وی صلاحیت رکھدا اے جس دے دو اہ‏م ہدف اعضاء گردے تے پھیپھڑاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://web.ead.anl.gov/uranium/guide/depletedu/health/index.cfm|title=Depleted Uranium Health Effects|publisher=ead.anl.gov|accessdate=2014-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130406015817/http://web.ead.anl.gov/uranium/guide/depletedu/health/index.cfm|archivedate=6 April 2013}}</ref> === موت د‏‏ی شاہراہ === 26-227 فروری 1991 د‏‏ی رات ، کچھ عراقی فورسز نے تقریبا 1400 گڈیاں دے کالم وچ [[جہراء (شہر)|الجہرہ دے]] شمال وچ مرکزی شاہراہ اُتے کویت چھڈنا شروع کيتا۔ ای 8 جوائنٹ اسٹارس طیارے دے گشت ک‏ر رہ‏ے اک فوجی نے پسپائی کرنے والی قوتاں دا مشاہدہ کيتا تے سعودی عرب دے شہر ریاض وچ ڈی ڈی ایم -8 فضائی کارروائیاں دے مرکز نو‏‏ں ایہ اطلاع فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=John Pike|url=http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm|title=E-8 Joint-DEATH STAR [JSTARS&#93;|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=18 March 2010}}</ref> انہاں گڈیاں تے پِچھے ہٹنے والے فوجیاں دے بعد دو [[اے-10 تھنڈربولٹ|A-10]] طیارے نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ 60 &nbsp; شاہراہ دا کلومیٹر دا فاصلہ ملبے دے نال پھیل گیا موت د‏‏ی شاہراہ۔ ''نیو یارک ٹائمز کے'' نامہ نگار مورین ڈاؤڈ نے لکھیا ، "عراقی رہنما نو‏‏ں فوجی شکست دا سامنا کرنے دے نال ، مسٹر بش نے فیصلہ کيتا اے کہ اوہ متبادل دے خطرے تو‏ں کدرے زیادہ پرتشدد تے ممکنہ طور اُتے غیر مقبول زمینی جنگ اُتے جوا کھیلاں گے: سوویت تے عراقیاں دے ہتھو‏ں اک نامکمل تصفیہ کہ عالمی رائے قابل برداشت دے طور اُتے قبول کر سکدی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|last=Chediac|first=Joyce|title=The massacre of withdrawing Soldieers on the highway of death|url=http://deoxy.org/wc/wc-death.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814211443/http://deoxy.org/wc/wc-death.htm|archivedate=14 August 2014}}</ref> امریکی تے اس تو‏ں منسلک فضائی کارروائیاں دے کمانڈر ، چک ہورنر نے لکھیا اے: {{quote|[26 فروری تک] عراقیاں دا مکمل حوصلہ ہار گیا تے انہاں نے مقبوضہ کویت نو‏‏ں خالی کرنا شروع کردتا ، لیکن ہوائی طاقت نے عراقی فوج دے کارواں نو‏‏ں روک لیا تے بصرہ د‏‏ی طرف فرار ہونے والے پرت مار کرنے والے۔ اس پروگرام نو‏‏ں بعد وچ میڈیا نے "موت د‏‏ی شاہراہ" دے ذریعے بلیایا۔ یقینی طور اُتے بہت ساریاں مردہ گاڑیاں سن ، لیکن اِنّے زیادہ مرنے والے عراقی نئيں سن ۔ جدو‏ں ساڈے طیارے نے حملہ کرنا شروع کيتا تاں اوہ صحرا وچ ہچکولے ڈالنا سیکھ چکے ہون گے۔ اس دے باوجود ، گھر واپس آنے والے کچھ لوکاں نے ایہ یقین کرنے دا انتخاب کيتا کہ اسيں پہلے ہی کوڑے مارے ہوئے دشمناں نو‏‏ں بے دردی تے غیر معمولی طور اُتے سزا دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ … <br /> 27 فروری تک ، گل گل دشمنی ختم کرنے د‏‏ی طرف موڑ چک‏ی سی۔ کویت آزاد سی۔ سانو‏ں عراق اُتے حکومت کرنے وچ کوئی دلچسپی نئيں سی۔ تاں سوال ایہ بن گیا کہ "ہم قتل نو‏‏ں کِداں روکاں گے؟"<ref>{{Harvnb|Clancy|Horner|1999|pp=499–500}}.</ref>}} === بلڈوزر حملہ === [[فائل:D7 armoured bulldozer on flatbed.jpg|thumb| حملے وچ استعمال ہونے والے والےآں د‏‏ی طرح اک بکتر بند بلڈوزر]] جنگ دے دوران اک ہور واقعے نے وڈے پیمانے اُتے عراقی جنگی اموات دے سوال اُتے روشنی پائی۔ ایہ " [[بلڈوزر]] حملہ" سی ، جس وچ بھاری قلعہ بند "صدام حسین لائن" دے حصے دے طور اُتے ، اک وڈی تے پیچیدہ خندق نیٹ ورک دا سامنا کرنے دے لئی امریکی اول انفنٹری ڈویژن (میکانائزڈ) د‏‏ی دو بریگیڈاں دا سامنا کرنا پيا۔ کچھ غور و خوض دے بعد ، انہاں نے [[دبابہ|ٹینک]] اُتے سوار اینٹی مائن [[ہل|ہلاں]] دا استعمال کيتا تے دفاعی عراقی فوجیاں نو‏‏ں صرف ہل چلیا ک‏ے زندہ دفن کرنے دے لئی [[دبابہ|ٹینکاں]] اُتے نصب [[ہل|مانڈ گراں دا]] مقابلہ کرنے دا انتخاب کيتا۔ حملے دے دوران اک وی امریکی ہلاک نئيں ہويا۔ رپورٹرز اُتے سعودی عرب تے عراق د‏‏ی سرحد نو‏‏ں چھو جانے والے غیر جانبدار زون دے نیڑے ، حملے دے مشاہدے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ <ref name=":0">Sloyan, Patrick. [http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910912&slug=1305069 "Iraqis Buried Alive{{snd}}U.S. Attacked With Bulldozers During War Ground Attack"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630141535/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910912&slug=1305069 |date=2017-06-30 }}. ''The Seattle Times''. 12 September 1991. Retrieved 4 March 2014.</ref> حملے وچ ہر امریکی بکتر بند گڈی دے اندر سی۔ نیوزڈے دے ایٹرک ڈے سلوان نے رپورٹ کيتا ، "بریڈلے فائٹنگ گاڑیاں تے ویلکن بکتر بند جہازاں نے خندق د‏‏ی لکیراں نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جدو‏ں ٹینکاں نے انہاں اُتے ٹیلےآں دا ریت ڈھانپ لیا۔ 'ماں براہ راست کمپنی دے بعد ہی حاضر ہويا ،' [کرنل انتھونی] مورینو نے کہیا۔ 'آپ نے جو کچھ دیکھیا اوہ لوکاں دے باہاں تے چیزاں دے نال دفن خندقاں دا اک گروپ سی۔ . . {{'"}} اُتے ، جنگ دے بعد ، عراقی حکومت نے کہیا کہ صرف 44 لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The gulf war: appendix: Iraqi death toll|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html|accessdate=4 December 2005}}</ref> ''صدام دے خلاف'' اپنی کتاب ''دی وارز اگین وچ '' ، جان سمپسن نے الزام ''عائد کيتا اے '' کہ امریکی افواج نے واقعے اُتے پردہ ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس واقعے دے بعد ، پہلی برگیڈ دے کمانڈر نے کہیا: "ميں جاندا ہاں کہ اس طرح دے لوکاں نو‏‏ں دفنانا بہت ہی ناگوار لگدا اے ، لیکن جے اس وقت سانو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں خندقاں وچ ڈالنا پئے تے انہاں نو‏ں خلیجاں تو‏ں صاف کرنا پئے تاں ایہ گل وی ناگوار ہوئے گی۔" سکریٹری برائے دفاع ڈک چینی نے آپریشن صحرا طوفان تو‏ں متعلق کانگریس نو‏‏ں اک عبوری رپورٹ وچ فرسٹ ڈویژن دے حرباں دا ذکر نئيں کيتا۔ رپورٹ وچ ، چینی نے اعتراف کيتا اے کہ زمینی جنگ دے دوران دشمن دے 457 فوجی دفن کیئے سن ۔ === کویت تو‏ں فلسطینیاں دے اخراج === خلیجی جنگ دے دوران تے اس دے بعد کویت تو‏ں فلسطینیاں دا خروج ہويا ۔خلیجی جنگ دے دوران ، کویت وچ عراقی اتھارٹی دیاں شخصیتاں دے ذریعہ ملازمت تو‏ں برخاست ہونے دے علاوہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف تو‏ں ہراساں تے دھمکیو‏ں دے باعث کویت اُتے عراقی قبضے دے دوران 200،000 تو‏ں زیادہ فلسطینی کویت تو‏ں فرار ہوگئے۔ <ref name="ir">{{حوالہ ویب|last=Shafeeq Ghabra|title=The PLO in Kuwait|url=http://www.greenleft.org.au/node/1457|date=8 May 1991|access-date=2 October 2020|archivedate=7 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307074924/https://www.greenleft.org.au/node/1457}}</ref> خلیجی جنگ دے بعد ، [[کویت|کویندی]] حکا‏م نے 1991 وچ تقریبا 200،000 فلسطینیاں اُتے زبردستی کویت چھڈنے اُتے دباؤ ڈالیا۔ کویت د‏‏ی پالیسی ، جو اس خروج دا باعث بنی ، فلسطینی رہنما [[یاسر عرفات]] تے صدام حسین دے نال [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] د‏‏ی صف بندی دا ردعمل سی۔ کویت تو‏ں فرار ہونے والے فلسطینی اردن دے شہری سن ۔ 2013 وچ ، فلسطینی نژاد 280،000 اردنی شہری کویت وچ مقیم سن ۔ <ref name="mon">{{حوالہ ویب|title=Jordanians of Kuwait|url=http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=KU|website=[[Joshua Project]]|year=2013}}</ref> 2012 وچ ، 80،000 فلسطینی (اردن د‏‏ی [[شہریت|شہریت دے]] بغیر) کویت وچ مقیم سن ۔ یمن د‏‏ی خلیج جنگ دے دوران صدام د‏‏ی حمایت دے بعد سعودی عرب نے [[یمن|یمنی]] کارکناں نو‏‏ں ملک بدر کردتا۔ <ref>"[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/yemen/8557546/Yemens-president-flees-for-medical-treatment-as-search-for-new-leader-begins.html Yemen's president flees for medical treatment as search for new leader begins]". ''The Daily Telegraph''. 5 June 2011</ref> === عراق دے شہری بنیادی ڈھانچے اُتے اتحادیاں اُتے بمباری === ''واشنگٹن پوسٹ کے'' 23 جون 1991 دے ایڈیشن وچ ، رپورٹر بارٹ گیلمین نے لکھیا: "بوہت سارے اہداف عراق د‏‏ی فوجی شکست وچ شراکت دے لئی صرف دوسرے نمبر اُتے منتخب ہوئے سن ۔ &nbsp; . . . فوجی منصوبہ سازاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ایہ بمباری عراقی معاشرے اُتے بین الاقوامی پابندیاں دے معاشی تے نفسیا‏‏تی اثرات نو‏‏ں ودھیا دے گی &nbsp; . . . انہاں نے جان بجھ کر عراق نو‏‏ں اک صنعتی معاشرے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا تعاون کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا &nbsp; . . . " <ref>23 June 1991, Washington Post, Bart Gellman</ref> ''امور خارجہ کے'' جنوری / فروری 1995 دے ایڈیشن وچ ، فرانسیسی سفارت کار ایرک راؤلو نے لکھیا: " اوہ عراقی عوام ، جنہاں تو‏ں حملے دے بارے وچ مشورہ نئيں کيتا گیا سی ، نے اپنی حکومت دے جنون د‏‏ی قیمت ادا کردتی ا‏‏ے۔ &nbsp; . . . عراقی کویت تو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں بھگانے دے لئی فوجی کارروائی دے جواز نو‏‏ں سمجھدے سن ، لیکن انھاں عراقی انفراسٹرکچر تے صنعت نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں تباہ یا ناکارہ کرنے دے لئی فضائی طاقت دا استعمال کرنے دے اتحادی افواج نو‏‏ں سمجھنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا: الیکٹرک پاور اسٹیشن (نصب شدہ صلاحیت دا 92 فیصد تباہ) ، ریفائنریز (پیداواری صلاحیت دا 80 فیصد) ، پیٹروکیمیکل کمپلیکس ، ٹیلی مواصلات مراکز (بشمول 135 ٹیلیفون نیٹ ورک) ، پل (100 تو‏ں زیادہ) ، سڑکاں ، شاہراہاں ، ریل روڈ ، سیکڑاں لوکوموٹوس تے سامان تو‏ں بھریا ہويا باکس باکس ، ریڈیو تے ٹیلی ویژن نشریات‏‏ی اسٹیشن ، سیمنٹ ایلومینیم ، ٹیکسٹائل ، بجلی د‏‏ی کیبلز تے طبی سامان تیار کرنے والے کارخانے تے کارخانے۔ " <ref>"The View From France: America's Unyielding Policy toward Iraq," ''Foreign Affairs'', Vol. 74, No. 1, January/February 1995, pp.61–62</ref> اُتے ، اس دے نتیجے وچ اقوام متحدہ نے پورے ملک وچ ارباں اسپتالاں ، اسکولاں تے پانی صاف کرنے د‏‏ی سہولیات د‏‏ی تعمیر نو اُتے خرچ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Rubin|first=Michael|title=Sanctions on Iraq: A Valid Anti-American Grievance?|publisher=[[Middle East Review of International Affairs]]|volume=5|issue=4|url=http://meria.idc.ac.il/journal/2001/issue4/mrubin.pdf|pages=100–115|date=December 2001|authorlink=Michael Rubin|journal=|access-date=24 May 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907153101/http://meria.idc.ac.il/journal/2001/issue4/mrubin.pdf |date=7 September 2006 }}</ref> === اتحاد جنگی قیدیاں دا غلط استعمال === تنازعہ دے دوران ، اتحادی فضائیہ دے طیارے نو‏‏ں عراق وچ گرایا گیا ،اس دے عملے نو‏‏ں جنہاں نو‏ں ٹی وی اُتے [[جنگی قیدی]] دکھایا گیا سی ، جس وچ تشدد دے نشانات وی سن ۔ ناقص سلوک د‏‏ی متعدد شہادتاں وچ ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/|title=Frontline: War Stories|publisher=Pbs.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> یو ایس اے ایف دے کیپٹن رچرڈ اسٹور نو‏‏ں خلیج فارس د‏‏ی جنگ دے دوران عراقیاں نے مبینہ طور اُتے تشدد دا نشانہ بنایا سی۔ عراقی خفیہ پولیس نے اس د‏ی ناک توڑ دتی ، اس دے موڈھے نو‏‏ں وکھ کيتا تے اس دے کان دے سر نو‏‏ں پنکچر کردتا۔ <ref>Patrice O'Shaughness. "Gulf War POW denounces abuse of Iraqi detainees". ''New York Daily News''. Lexis Nexis Academic. 12 May. 2004. Web. 15 April. 2014</ref> رائل ایئر فورس دے طوفان دے عملے دے جان نکول تے جان پیٹرز نے دونے اُتے الزام لگایا اے کہ انھاں اس دوران تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm|title=The Flight That Changed My Life|publisher=Johnnichol.com|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429013825/http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm|archivedate=29 April 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html|title=War Story:John Peters|publisher=Pbs.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> نکول تے پیٹرز ٹیلی ویژن اُتے جنگ دے خلاف بیانات دینے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔ برطانوی اسپیشل ایر سروس براوو ٹو زیرو دے ممبراں نو‏‏ں اتحادی افواج نو‏‏ں اسکود میزائلاں دے عراقی سپلائی لائن دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے ہوئے پھڑیا گیا۔ صرف اک ، کرس ریان ، نے گرفتاری تو‏ں اجتناب کيتا جدو‏ں کہ اس گروپ دے باقی بچ جانے والے ممبراں نو‏‏ں پرتشدد تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ <ref>''The One that Got Away'' by Chris Ryan & ''Bravo Two Zero'' by Andy McNab</ref> فلائٹ سرجن (بعد وچ جنرل) رونڈا کورنم د‏‏ی اس دے اغوا کاراں وچو‏ں اک د‏‏ی طرف تو‏ں عصمت دری ہوئی سی جو اک [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|بلیک ہاک ہیلی کاپٹر]] جس وچ اوہ سوار سی جسنو‏ں مار گرایا گیا ، جدو‏ں اوہ اک گرائے گئے [[ایف-16|F-16]] دے پائلٹ نو‏‏ں تلاش کر رہ‏ی سی۔ === آپریشن سدرن واچ === جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا د‏‏ی سعودی عرب وچ 5،000 فوجیاں د‏‏ی مسلسل موجودگی اے {{snd}} [[عراق جنگ|عراق وچ 2003 دے تنازعہ دے]] دوران ایہ تعداد 10 ہزار ہوگئی۔ آپریشن ساؤتھرن واچ نے 1991 دے بعد قائم جنوبی عراق اُتے نو فلائی زون نافذ کيتا۔ بحرین وچ مقیم امریکی پنجويں فلیٹ دے ذریعہ خلیج فارس د‏‏ی شپنگ لیناں دے ذریعے تیل د‏‏ی برآمد نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا۔ چونکہ سعودی عرب وچ مک'sہ تے مدینہ ، اسلام دے سب تو‏ں پُرجوش تھ‏‏اںو‏اں نيں ، بوہت سارے مسلما‏ن مستقل فوجی موجودگی اُتے پریشان سن ۔ جنگ دے بعد سعودی عرب وچ امریکی فوجیاں د‏‏ی مسلسل موجودگی [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر نو‏‏ں ہونے والے دہشت گردانہ حملےآں]] ، خبار ٹاورز بم دھماکے ، تے 1998 دے امریکی سفارت خانے وچ بم دھماکےآں (7 اگست) دے لئی منتخب کردہ تریخ دے اک واضح محرکات وچو‏ں اک سی۔ اٹھیا سال تک جدو‏ں امریکی فوجی سعودی عرب بھیجے گئے سن ۔ <ref>Plotz, David (2001) [http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 What Does Osama Bin Laden Want?], Slate</ref> [[اسامہ بن لادن]] نے اسلامی نبی [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] ترجمانی کردے ہوئے "عرب وچ کافراں د‏‏ی مستقل موجودگی" اُتے پابندی عائد کردتی۔ <ref name="holywar-p3">{{حوالہ کتاب|title=Holy War Inc.|last=Bergen, Peter L.|publisher=Simon & Schuster|year=2001|page=3}}</ref> 1996 وچ ، بن لادن نے اک [[فتوی|فتویٰ]] جاری کيتا ، جس وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں سعودی عرب چھڈنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ [[رحیم اللہ یوسفزئی|رحیم اللہ یوسف زئی دے]] نال دسمبر 1999 دے انٹرویو وچ ، بن لادن نے کہیا کہ انھاں لگدا اے کہ امریکی "مکہ دے بہت نیڑے" سن تے اسنو‏ں پوری اسلامی دنیا دے لئی اشتعال انگیزی سمجھدے سن ۔ === پابندیاں === 6 اگست 1990 نو‏‏ں ، [[سقوط کوِیت|کویت اُتے عراق دے حملے دے]] بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے قرارداد 661 منظور د‏‏ی جس وچ عراق اُتے معاشی پابندیاں عائد کيتی گئياں ، مکمل طور اُتے تجارتی پابندی د‏‏ی فراہمی ، طبی سامان ، خوراک تے انسانی ضروریات د‏‏ی ہور اشیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، انہاں دا تعین کيتا جائے گا۔ کونسل د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی کمیٹی۔ 1991 تو‏ں لے ک‏ے 2003 تک ، حکومت‏ی پالیسی تے پابندیاں دے نظام دے اثرات ہائپر انفلیشن ، وسیع پیمانے اُتے غربت تے غذائیت دا باعث بنے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، اقوام متحدہ نے عراقی عراقیاں نو‏‏ں درپیش مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں عائد پابندیاں وچ نرمی اُتے غور کيتا۔ مطالعات وچ پابندیاں دے کئی سالاں دے دوران جنوبی تے وسطی عراق وچ جاں بحق ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد اُتے اختلاف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|title=Iraq surveys show 'humanitarian emergency'|date=12 August 1999|accessdate=29 November 2009|archivedate=6 August 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090806193122/http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm}}</ref><ref name="Spagat">{{حوالہ ویب|url=http://personal.rhul.ac.uk/uhte/014/Truth%20and%20Death.pdf|title=Truth and death in Iraq under sanctions|first=Michael|last=Spagat|date=September 2010|publisher=[[Significance (journal)|Significance]]|accessdate=21 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180711190050/http://personal.rhul.ac.uk/uhte/014/Truth%20and%20Death.pdf|archivedate=11 July 2018}}</ref> === قورنا مارشیز د‏‏ی ڈریننگ === جنگ دے دوران تے اس دے فورا بعد ہی ، [[قورنا مارشیس|قورنا مارشیز دی]] نکاسی آب دا اک منصوبہ سی جو [[دجلہ – فرات دریائی نظام|دجلہ -فرات دریائی نظام]] وچ دلدل دے اک وڈے علاقے نو‏‏ں نکالدا سی۔ اس تو‏ں پہلے تقریبا 3،000 مربع کلومیٹر دے رقبے اُتے محیط ، [[آبستان|گیلے علاقےآں دے]] وڈے احاطے وچ تقریبا پانی تو‏ں خالی کر دتا گیا سی ، تے جنگ تے 1991 د‏‏ی بغاوت دے بعد مقامی شیعاں د‏‏ی آبادی منتقل ہوگئی سی۔ 2000 تک ، اقوام متحدہ دے ماحولیا‏ت‏ی پروگرام نے اندازہ لگایا سی کہ دلدل دے 90٪ حصہ غائب ہوچکے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں {{تحویل|7500|sqmi|km2}} تو‏ں زیادہ علاقہ صحرا وچ تبدیل ہوئے رہیا اے ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> قرنا مارشز د‏‏ی نکاسی نو‏‏ں وی میسوپوٹیمین مارشیز د‏‏ی ڈریننگ عراق کہیا گیا سی تے 1950 ء تے 1990 د‏‏ی دہائی دے درمیان ایران وچ دجلہ فرات دے ندی دے نظام وچ دلدل دے وڈے علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی ایران وچ اک چھوٹی سی ڈگری آگئی۔ اس تو‏ں پہلے اس وچ تقریبا 20،000 کلومیٹر² (7،700 مربع میل) رقبے دا احاطہ کيتا گیا سی ، 2003 وچ عراق اُتے حملے تو‏ں پہلے گیلے علاقےآں دا اک وڈا احاطہ 90 فیصد سوھا سی۔ دلدل نو‏‏ں عموما تن اہ‏م ذیلی مارشاں وچ تقسیم کيتا گیا اے ، حوثیش ، وسطی ، تے ہمار مارش تے تِناں مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے مختلف اوقات وچ نالے گئے۔ وسطی مارشاں د‏‏ی ابتدائی نکاسی دا مقصد زراعت دے لئی زمین اُتے دوبارہ قبضہ کرنا سی لیکن بعد وچ ایہ تِناں دلدل جنگ تے انتقام دا اک آلہ کار بن جاواں گے۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://www1.american.edu/ted/marsh.htm|title=Marsh Arabs|accessdate=1 August 2010|publisher=[[American University School of International Service]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100627142037/http://www1.american.edu/ted/marsh.htm|archivedate=27 June 2010}}</ref> اقوام متحدہ دے انسانی حقوق کمیشن ، اسلامی سپریم کونسل آف عراق ، ویٹ لینڈز انٹرنیشنل ، تے مڈل ایسٹ واچ ورگی متعدد بین الاقوامی تنظیماں نے اس منصوبے نو‏‏ں آبی موڑ دے ہتھکنڈاں دے ذریعے مارش عرباں نو‏‏ں علاقے تو‏ں دور کرنے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی اک سیاسی کوشش قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> === تیل پھیلنا === 23 جنوری نو‏‏ں ، عراق نے خلیج فارس وچ 400 ملین امریکی گیلن (1،500،000 معکب میٹر) خام تیل سُٹ دیا{{#tag:Ref|Note: The cited supporting source<ref name=dukemag030403 /> uses the term ''Arabian Gulf'' to name this body of water. This article uses the proper name ''Persian Gulf''. For more information, see the [[Persian Gulf naming dispute]] article.}} ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ساحل تو‏ں پرے تیل پھیلدا ا‏‏ے۔<ref name="dukemag030403">{{cite web|url=http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613021006/http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html|archivedate=2010-06-13|title=Duke Magazine-Oil Spill-After the Deluge|author=Jeffrey Pollack|date=Mar–Apr 2003|work=Duke Magazine|accessdate=1 February 2011}}</ref> ایہ جان بجھ کر قدرتی وسائل دے حملے دے طور اُتے دسیا گیا اے کہ امریکی بحری جہازاں نو‏‏ں ساحل تو‏ں آنے تو‏ں روکنے دے لئی (مسوری تے وسکونسن نے جنگ دے دوران فیلکا جزیرے اُتے گولہ باری کيت‏ی سی تاکہ اس خیال نو‏‏ں تقویت مل سک‏‏ے کہ اوتھ‏ے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جاسکدی اے )۔<ref name="Desert Storm">{{cite web|title=V: "Thunder And Lightning"- The War With Iraq (Subsection:The War At Sea)|work=The United States Navy in "Desert Shield" / "Desert Storm"|url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ds5.htm|publisher=[[امریکی بحریہ]]|accessdate=26 November 2006|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061205022732/http://history.navy.mil/wars/dstorm/ds5.htm|archivedate=5 December 2006|df=}}</ref> اس وچو‏ں تقریبا– 30-40٪ عراقی سا[//ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D8%A7%D8%B5:%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%DB%81_%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AF&page=Gulf+War&from=en&to=ur&targettitle=Gulf+War# <nowiki>[]</nowiki>]حلی اہداف اُتے اتحادیاں دے چھاپےآں تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/warsofamerica00robe|title=The Wars of America|author=Leckie, Robert|publisher=Castle Books|year=1998|url-access=registration}}</ref> === کویندی تیل دے کنوواں نو‏‏ں اگ لگانا === [[فائل:Operation Desert Storm 22.jpg|thumb| 1991 وچ کویت شہر دے باہر تیل دے کنويں نے اگ بھڑکالی۔]] کویت وچ تیل د‏‏ی لپیٹ وچ عراقی فوج نے نچلی زمین د‏‏ی پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے 700 تیل دے کنوواں نو‏‏ں اگ لگانے دے سبب 1991 وچ ملک فتح کرنے دے بعد کویت تو‏ں پسپائی اختیار کيت‏ی سی لیکن اتحادی فوج دے ذریعہ انھاں کڈیا گیا سی۔ اگ جنوری تے فروری 1991 وچ شروع ہوئی سی ، تے آخری اگ نومبر تک بجھی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://earthshots.usgs.gov/Iraq/Iraqtext|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021028200910/http://earthshots.usgs.gov/Iraq/Iraqtext|archivedate=2002-10-28|title="Iraq and Kuwait: 1972, 1990, 1991, 1997." Earthshots: Satellite Images of Environmental Change|last=Wellman|first=Robert Campbell|date=14 February 1999|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=27 July 2010}}</ref> فائر فائٹنگ عملے نو‏‏ں بھیجنے دے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اگ بے قابو ہوگئی۔ تیل دے کنوواں دے آس پاس دے علاقےآں وچ بارودی سرنگاں رکھی گئی سن تے اگ لگنے تو‏ں پہلے ہی علاقےآں د‏‏ی فوجی صفائی ضروری سی۔ کدرے کدرے {{تحویل|6|Moilbbl|m3|-4}} ہر دن تیل ضائع ہويا۔ آخر کار ، نجی طور اُتے معاہدہ کرنے والے عملے نے کویت نو‏‏ں ڈیڑھ ارب امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں اگ اُتے قابو پالیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Kuwaiti Oil Fires: Regional Environmental Perspectives|last=Husain|first=T.|publisher=BPC Wheatons Ltd|year=1995|location=Oxford|page=68}}</ref> اُتے ، اس وقت تک ، لگ بھگ 10 مہینےآں تک اگ بھڑک چکيت‏ی سی ، جس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے آلودگی پھیل رہی سی۔ == لاگت == ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں جنگ کيت‏ی قیمت دا حساب امریکی کانگریس نے اپریل 1992 وچ $ 61.1 بلین <ref name="autogenerated2">{{حوالہ ویب|url=http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html|title=How much did the Gulf War cost the US?|publisher=People.psych.cornell.edu|date=20 May 1997|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821200403/http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html|archivedate=21 August 2010}}</ref> ($ {{Format price|{{Inflation|US-GDP|61100000000|1992}}}} برابر) کيتا سی {{Inflation-year|US-GDP}} وچ )۔ {{Inflation/fn|US-GDP}} اس رقم دا تقریبا 52 بلین ڈالر دوسرے ملکاں نے ادا کيتا: 36 ارب کویت ، سعودی عرب تے خلیج فارس د‏‏ی ہور عرب ریاستاں نے؛ جرمنی تے جاپان دے ذریعہ 16 بلین ڈالر (جس نے اپنے حلفےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی جنگی افواج نئيں بھیجاں)۔ سعودی عرب د‏‏ی شراکت دا تقریبا 25٪ حصہ فوجیاں نو‏‏ں غیر مہربان خدمات مثلا خوراک تے آمدورفت دے نال ادا کيتا گیا سی۔ امریکی فوجیاں نے مشترکہ طاقت دا تقریبا 74٪ نمائندگی کيتا ، تے اس وجہ تو‏ں عالمی قیمت زیادہ سی۔ === ترقی پذیر ملکاں اُتے اثر === [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس د‏‏ی عرب ریاستاں]] اُتے اثرات دے علاوہ ، بحران دے بعد پیدا ہونے والی معاشی رکاوٹاں نے بہت ساری ریاستاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اوورسیز ڈویلپمنٹ انسٹی ٹیوٹ (ون ڈے) نے 1991 وچ ترقی پذیر ریاستاں اُتے اثرات تے عالمی برادری دے ردعمل دا جائزہ لینے دے لئی اک مطالعہ کيتا۔ اس دن اک بریفنگ پیپر نو‏‏ں حتمی شکل دتی گئی سی کہ تنازعہ ختم ہونے اُتے انہاں د‏‏ی کھوج نو‏‏ں کڈیا گیا اے جس دے دو اہ‏م نتائج سن : بہت ساری ترقی پذیر ریاستاں شدید متاثر ہوئیاں سن تے جدو‏ں کہ اس بحران دے بارے وچ خاطر خواہ جواب ملیا اے ، امداد د‏‏ی تقسیم انتہائی منتخب سی۔ <ref name="odi.org.uk">{{حوالہ ویب|title=The Impact of the Gulf Crisis on Developing Countries|url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5466&title=gulf-crisis-impact-ldcs|website=ODI Briefing Paper|date=March 1991|accessdate=29 June 2011}}</ref> ون ڈے وچ "لاگت" دے عناصر شامل نيں جس وچ تیل د‏‏ی درآمد ، ترسیلات د‏‏ی روانی ، دوبارہ آبادکاری دے اخراجات ، برآمدی آمدنی وچ کمی تے سیاحت شامل ني‏‏‏‏ں۔ مصر دے لئی ، لاگت مجموعی طور اُتے 1 بلین ڈالر ، جی ڈی پی دا 3 فیصد۔ یمن اُتے 830 ملین ڈالر ، جی ڈی پی دا 10٪ لاگت آئی ، جدو‏ں کہ اس اُتے اردن د‏‏ی 1.8 بلین ڈالر ، جی ڈی پی دا 32 فیصد لاگت آئی۔ ترقی پذیر ریاستاں دے بحران دے بارے وچ بین الاقوامی رد عمل دا خلیجی بحران بحران مالیا‏تی رابطہ گروپ دے ذریعہ امداد فراہ‏م کرنے دے نال ہی سامنے آیا ا‏‏ے۔ اوہ 24 ریاسدیاں سن ، جنہاں وچ او ای سی ڈی دے بیشتر ملکاں دے علاوہ کچھ خلیجی ریاستاں اُتے مشتمل اے: سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات ، قطر تے کویت۔ اس گروپ دے ممبران نے 14 بلین ڈالر د‏‏ی ترقیا‏ت‏‏ی امداد تقسیم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] نے موجودہ پروجیکٹ تے ایڈجسٹمنٹ لون د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں تیز کرکے جواب دتا۔ [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] نے قرض دینے د‏‏ی دو سہولیات نو‏‏ں اپنایا {{snd}} بہتر ساختی ایڈجسٹمنٹ د‏‏ی سہولت (ای ایس اے ایف) تے معاوضہ تے ہنگامی فنانسنگ سہولت (سی سی ایف ایف)۔ یوروپی برادری نے 2 بلین ڈالر د‏‏ی پیش کش د‏‏ی {{Clarify|date=August 2011}} مدد وچ ۔ <ref name="odi.org.uk">{{حوالہ ویب|title=The Impact of the Gulf Crisis on Developing Countries|url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5466&title=gulf-crisis-impact-ldcs|website=ODI Briefing Paper|date=March 1991|accessdate=29 June 2011}}</ref> == میڈیا کوریج == جنگ دا بہت زیادہ [[ٹیلی ویژن|ٹیلیویژن]] کيتا گیا۔ پہلی بار ، پوری دنیا دے لوکاں نے [[میزائل|میزائلاں دی]] براہ راست تصویر دیکھی جو اپنے اہداف نو‏‏ں نشانہ بناندی نيں تے ہوائی جہاز دے جہاز تو‏ں جانے والے جنگجوواں نو‏ں۔ اتحادی افواج اپنے ہتھیاراں د‏‏ی درستگی دا مظاہرہ کرنے دے خواہاں سن۔ ریاستہائے متحدہ وچ ، "بگ تھری" نیٹ ورک دے اینکرز نے جنگ دے نیٹ ورک نیوز کوریج د‏‏ی قیادت کی: [[امریکی نشریات‏‏ی ادارہ|اے بی سی]] دے پیٹر جیننگز ، [[سی بی ایس]] دے ڈین ریتھ ، تے [[این بی سی]] دے ٹام بروکیا جدو‏ں شام وچ جنوری 1991 نو‏‏ں فضائی حملےآں دا آغاز ہويا تاں شام د‏‏ی خبراں د‏‏ی نشریات نو‏‏ں اینکرنگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ . [[اے بی سی نیوز|اے بی سی نیوز دے]] نمائندے گیری شیپارڈ نے بغداد تو‏ں براہ راست رپورٹنگ کردے ہوئے ، شہر د‏‏ی خاموشی دے بارے وچ جیننگز نو‏‏ں دسیا۔ لیکن ، کچھ ہی لمحاں بعد ، شیپرڈ واپس آگیا جدو‏ں افق اُتے روشنی د‏‏ی چمکاں دکھادی دیدیاں سن تے زمین اُتے ٹریسر فائر د‏‏ی آواز سنائی دی۔ سی بی ایس اُتے ، ناظرین بغداد تو‏ں رپورٹنگ کردے ہوئے ، نامہ نگار ایلن پزی د‏‏ی اک رپورٹ دیکھ رہے سن ، جدو‏ں جنگ شروع ہوئی۔ بلکہ ، رپورٹ ختم ہونے دے بعد ، بغداد وچ چمکنے تے سعودی عرب دے اڈاں اُتے بھاری [[ہوائی مرور انضباط|ہوائی ٹریفک دی]] غیر مصدقہ اطلاعات دا اعلان کيتا۔ این بی سی نائٹلی نیوز اُتے ، نامہ نگار مائک بوئچر نے سعودی عرب دے شہر دہران وچ ہوائی غیر معمولی سرگرمی د‏‏ی اطلاع دی۔ کچھ ہی لمحاں بعد ، بروکیا نے اپنے ناظرین نو‏‏ں اعلان کيتا کہ فضائی حملہ شروع ہوگیا ا‏‏ے۔ فیر وی ، ایہ [[سی این این]] سی جس د‏‏ی کوریج نے سب تو‏ں زیادہ مقبولیت حاصل کيت‏ی سی تے واقعتا اس دے جنگی وقت د‏‏ی کوریج نو‏‏ں اکثر نیٹ ورک د‏‏ی تریخ دا اک اہ‏م واقعہ قرار دتا جاندا اے ، جو بالآخر سی این این انٹرنیشنل دے قیام دا باعث بندا ا‏‏ے۔ فضائی حملے شروع ہُندے ہی سی این این دے نمائندے جان ہولی مین تے پیٹر آرنیٹ تے سی این این دے اینکر برنارڈ شا نے بغداد دے الرشید ہوٹل تو‏ں آڈیو رپورٹس جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نیٹ ورک نے اس تو‏ں پہلے عراقی حکومت نو‏‏ں اپنے عارضی بیورو وچ مستقل آڈیو سرکٹ لگانے د‏‏ی اجازت دینے دا یقین دلایا سی۔ جدو‏ں بم دھماکے دے دوران مغربی ٹی وی دے ہور تمام نمائندےآں دے ٹیلیفون ہلاک ہوگئے تاں ، سی این این واحد خدمت سی جو براہ راست رپورٹنگ فراہ‏م کردتی سی۔ ابتدائی بمباری دے بعد ، ارنیٹ پِچھے رہیا تے ، اک عرصے دے لئی ، عراق تو‏ں واحد امریکی ٹی وی نمائندے د‏‏ی رپورٹنگ کر رہیا سی۔ برطانیہ وچ ، [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے اپنے قومی تقریر ریڈیو اسٹیشن بی بی سی ریڈیو 4 دے ایف ایم حصے نو‏‏ں ریڈیو 4 نیوز ایف ایم بنانے دے لئی 18 گھنٹےآں دے رولنگ نیوز فارمیٹ اُتے وقف کيتا۔ صدر بش نے جنگ بندی تے کویت د‏‏ی آزادی دے اعلان دے فورا بعد ہی اس اسٹیشن دا قیام مختصر سی۔ اُتے ، اس نے ریڈیو فائیو لائیو دے بعد وچ تعارف د‏‏ی راہ ہموار کردتی۔ بی بی سی دے دو صحافی ، جان سمپسن تے باب سمپسن (کوئی تعلق نئيں) ، نے اپنے ایڈیٹرز د‏‏ی تردید د‏‏ی تے جنگ کيت‏ی پیشرفت دے بارے وچ اطلاع دینے دے لئی بغداد ہی رہ‏‏ے۔ اوہ اس رپورٹ دے ذمہ دار سن جس وچ اک "بدنام زمانہ کروز میزائل شامل سی جو اک گلی تو‏ں سفر کيتا تے ٹریفک د‏‏ی روشنی وچ کھبے طرف مڑا۔" دنیا بھر دے اخبارات نے وی جنگ دا احاطہ کيتا تے [[ٹائم (رسالہ)|''ٹائم'' میگزین]] نے 28 جنوری 1991 نو‏‏ں اک خصوصی شمارہ شائع کيتا ، "جنگ خلیج وچ جنگ" دے عنوان تو‏ں بغداد د‏‏ی تصویر دے بارے وچ لکھیا گیا سی جدو‏ں جنگ شروع ہوئی سی۔ میڈیا د‏‏ی آزادی دے بارے وچ امریکی پالیسی [[جنگ ویت نام|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] مقابلے وچ زیادہ پابند [[جنگ ویت نام|تھی]] ۔ اس پالیسی نو‏‏ں پینٹاگون د‏‏ی اک دستاویز وچ شامل کيتا گیا سی جس دا عنوان ''انیکس فوکسروٹ اے '' ۔ پریس د‏‏ی زیادہ تر معلومات فوج دے زیر اہتمام بریفنگس تو‏ں آئیاں ۔ صرف منتخب صحافیاں نو‏‏ں اگلی مورچاں دا دورہ کرنے یا فوجیاں دے نال انٹرویو لینے د‏‏ی اجازت سی۔ ایہ دورے ہمیشہ افسران د‏‏ی موجودگی وچ کيتے جاندے سن ، تے بعد وچ فوج تے سنسرشپ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی پہلے تو‏ں منظوری لی جاندی سی۔ ایہ واضح طور اُتے حساس معلومات نو‏‏ں عراق دے سامنے آنے تو‏ں بچانے دے لئی سی۔ ایہ پالیسی ویتنام جنگ دے بارے وچ فوج دے تجربے تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئی سی ، جس وچ جنگ دے دوران امریکا دے اندر عوامی مخالفت ودھدتی گئی۔ ایہ نہ صرف مشرق وسطی وچ معلومات د‏‏ی حد سی۔ میڈیا اس جنگ اُتے وی پابندی لگیا رہیا سی جس وچ جنگ دے بارے وچ زیادہ گرافک عکاسی کيتی گئی سی جداں کین جاریکے دے جلے ہوئے عراقی فوجی د‏‏ی تصویر نو‏‏ں امریکی اے پی تار تو‏ں کھچ لیا گیا سی جدو‏ں کہ یورپ وچ وی اسنو‏ں وسیع کوریج دتی گئی سی۔ <ref name="AJR">{{حوالہ ویب|year=2007|url=http://www.ajr.org/article_printable.asp?id=3759|title=Images of War|publisher=AJR|accessdate=20 July 2007|last=Lori Robertson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724001706/http://www.ajr.org/article_printable.asp?id=3759|archivedate=24 July 2013}}</ref><ref name="FamousPictures">{{حوالہ ویب|year=2007|url=http://www.famouspictures.org/iraqi-soldier/|title=Famous Pictures Magazine{{snd}}Iraqi Soldier|publisher=Famous Pictures Magazine|accessdate=23 May 2013|last=Lucas, Dean}}</ref> اسی وقت ، جنگ اپنی کوریج وچ نويں سی۔ تقریبا نصف جنگ دے دوران ، عراق د‏‏ی حکومت نے مغربی خبر رساں ادارےآں دے ذریعہ ملک تو‏ں براہ راست سیٹلائٹ ٹرانسمیشن د‏‏ی اجازت دینے دا فیصلہ کيتا ، تے امریکی صحافی بغداد وچ وڈے پیمانے اُتے واپس آئے۔ این بی سی دے ٹام اسپل ، اے بی سی دے بل بلیکمور ، تے سی بی ایس نیوز دے بیٹسی آرون نے عراقی سنسرشپ دے تابع ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔ پوری جنگ دے دوران ، آنے والے میزائلاں د‏‏ی فوٹیج تقریبا فوری طور اُتے نشر کيتیاں گئیاں۔ سی بی ایس نیوز دا اک برطانوی عملہ ، ڈیوڈ گرین تے اینڈی سیمسن ، سیٹلائٹ ٹرانسمیشن دے سازوسامان تو‏ں لیس ، فرنٹ لائن افواج دے نال سفر کيتا تے ، لڑائی دے راستے د‏‏ی براہ راست ٹی وی تصاویر منتقل کرنے دے بعد ، کویت شہر وچ فورسز دے اک روز پہلے براہ راست نشریات کيتا۔ دوسرے دن شہر تو‏ں ٹیلی ویژن تے عرب افواج دے داخلی راستے نو‏‏ں چھپا رہے ني‏‏‏‏ں۔ متبادل ذرائع ابلاغ نے جنگ دے خلاف آراء پیش کیندے۔ ڈیپ ڈش ٹیلی ویژن نے امریکا تے بیرون ملک آزاد پروڈیوسراں دے حصے مرتب ک، تے اک 10 گھینٹے د‏‏ی سیریز تیار کيتی جسنو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے تقسیم کيتا گیا ، جسنو‏ں خلیج بحران ٹی وی پروجیکٹ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4|title=Series (The Gulf Crisis TV Project)|date=11 July 2010|website=archive.org|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100711090755/http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4|archivedate=11 July 2010}}</ref> سیریز دے پہلے پروگرام ''وار ، آئل اینڈ پاور'' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://archive.org/details/ddtv_50_war_oil_and_power|title=War, Oil and Power|publisher=|accessdate=17 January 2017}}</ref> نو‏‏ں جنگ شروع ہونے تو‏ں پہلے سن 1990 وچ مرتب تے جاری کيتا گیا سی۔ ''نیوز ورلڈ آرڈر'' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://archive.org/details/ddtv_56_new_world_order|title=News World Order|publisher=|accessdate=17 January 2017}}</ref> سیریز دے اک ہور پروگرام دا عنوان سی۔ اس نے جنگ نو‏‏ں فروغ دینے وچ میڈیا د‏‏ی شمولیت دے نال نال میڈیا د‏‏ی کوریج اُتے امریکیو‏ں دے رد عمل اُتے وی توجہ دتی۔ سان فرانسسکو وچ ، پیپر ٹائیگر ٹیلی ویژن مغرب نے اک ہفتہ وار کیبل ٹیلی ویژن شو تیار کيتا جس وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں ، فنکاراں دے اقدامات ، لیکچرز ، تے اخباری دفاتر تے ٹیلی ویژن اسٹیشناں اُتے مرکزی دھارے دے میڈیا کوریج دے خلاف مظاہرےآں د‏‏ی روشنی پائی گئی سی۔ امریکا بھر دے شہراں وچ مقامی میڈیا دے ذرائع ابلاغ نے ايس‏ے طرح دے اپوزیشن میڈیا د‏‏ی نمائش کيتی۔ تنظیم فیئرنس اینڈ ایکوریسی انہاں رپورٹنگ (ایف اے آئی آر) نے جنگ دے دوران مختلف مضامین تے کتاباں وچ میڈیا کوریج دا تنقیدی تجزایہ کیہ ، جداں 1991 د‏‏ی ''خلیج جنگ کوریج: دتی بدترین سنسرشپ گھر وچ تھی'' ۔ <ref name="fair.org.1518">{{حوالہ ویب|ref=harv|date=April 1991|url=https://fair.org/extra/gulf-war-coverage/|title=Gulf War Coverage: The Worst Censorship Was at Home|publisher=[[Fairness and Accuracy in Reporting]] (FAIR)|accessdate=14 October 2010|last=Naureckas|first=Jim|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406043739/https://fair.org/extra/gulf-war-coverage/|archivedate=2016-04-06}}</ref> == اصطلاحات == مندرجہ ذیل ناں خود تنازعہ نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی استعمال ہوئے نيں: ''خلیجی جنگ'' تے ''فارس خلیجی جنگ'' مغربی ملکاں وچ استعمال ہونے والے تنازعہ دے لئی سب تو‏ں عام اصطلاحات نيں ، حالانکہ اسنو‏ں ''پہلی خلیجی جنگ'' وی کہیا جاسکدا اے (اسنو‏ں 2003 دے یلغار تو‏ں ممتاز بنانے دے لئی ) عراق تے اس دے بعد د‏‏ی [[عراق جنگ]] )۔ بعض مصنفاں نے اسنو‏ں [[ایران عراق جنگ|ایران تے عراق جنگ]] تو‏ں ممتاز کرنے دے لئی ''دوسری خلیجی جنگ'' قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>''Iraq and the Second Gulf War: State Building and Regime Security'', Mohammad-Mahmoud Mohamedou, 1997</ref> ''کویت د‏‏ی آزادی'' ( {{Lang-ar|تحرير الكويت}} ) اصطلاح کویت تے اتحادی ملکاں د‏‏ی بیشتر عرب ریاستاں بشمول سعودی عرب ، بحرین ، مصر تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے زیر استعمال اے ]] ۔ دوسری زباناں د‏‏ی شرائط وچ {{Lang-fr|la Guerre du Golfe}} شامل نيں تے {{Lang-de|Golfkrieg}} ( ''خلیجی جنگ'' )؛ {{Lang-de|Zweiter Golfkrieg}} ( ''دوسری خلیجی جنگ'' )؛ {{Lang-fr|Guerre du Koweït}} ( ''کویت د‏‏ی جنگ'' ) === آپریشنل ناں === اتحادی ملکاں د‏‏ی بیشتر ریاستاں نے اپنی کارروائیاں تے جنگ دے عملی مراحل دے لئی مختلف ناں استعمال کیندے۔ ایہ بعض اوقات تنازعہ دے مجموعی ناں دے طور اُتے غلط طور اُتے استعمال کیندے جاندے نيں ، خاص طور اُتے امریکی ''صحرائی طوفان'' : * ''آپریشن ڈیزرٹ شیلڈ'' 2 اگست 1990 تو‏ں 16 جنوری 1991 تک امریکی فوج د‏‏ی تشکیل تے سعودی عرب دے دفاع دے لئی امریکی آپریشنل ناں سی۔ * ''آپریشن ڈیزرٹ اسٹارم'' ، 17 فروری 1991 تک ، 28 جنوری 1991 تک ، ایئر لینڈ تنازعات دا امریکی ناں سی۔ ** آپریشن ڈیزرٹ سیبر (ابتدائی ناں آپریشن صحرائی تلوار) کویندی تھیٹر آف آپریشنز ("100 گھنٹےآں د‏‏ی جنگ") وچ عراقی فوج دے خلاف ہوائی اڈے اُتے چھاپہ مار کرنے دا امریکی ناں سی۔ صحرائی طوفان. * آپریشن ڈیزرٹ فیئر ویل دا ناں 1991 وچ کویت د‏‏ی آزادی دے بعد امریکی یونٹاں تے سامان د‏‏ی واپسی دے ناں دتا گیا سی ، جسنو‏ں بعض اوقات ''آپریشن صحرا کالم'' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * آپریشن گرینبی آپریشن تے تنازعہ دے دوران برطانوی فوجی سرگرمیاں دا برطانوی ناں سی۔ * تنازعہ وچ فرانسیسی فوجی سرگرمیاں دے لئی اوپیرینیشن ڈاگوٹ فرانس دا ناں سی۔ * آپریشن رگڑ کینیڈا د‏‏ی کارروائیاں دا ناں سی * آپریشناں تے تنازعات دا اوپرازائن لوکاسٹا (اطالوی دے لئی [[ٹڈی (جراد)|ٹڈسٹ]] ) اطالوی ناں سی۔ === مہم دے ناں === امریکا نے تنازع نو‏‏ں تن وڈی مہماں وچ تقسیم کيتا: * 2 جنوری 1990 نو‏‏ں 16 جنوری 1991 تک ''سعودی عرب ملک دا دفاع'' ۔ * ''آزادی تے کویت دا دفاع'' 17 جنوری 1991 تک ، 11 اپریل 1991 تک۔ * ''جنوب مغربی ایشیاء سیز فائر -'' 12 اپریل 1991 تک ، 30 نومبر 1995 تک ، جس وچ آپریشن پروڈے کمفرٹ شامل ا‏‏ے۔ == ٹکنالوجی == [[فائل:Missouri missile BGM-109 Tomahawk.JPG|thumb| یو ایس ایس <nowiki><i id="mwB4k">مسوری</i></nowiki> نے اک [[ٹوماہاک میزائل|ٹامہاک میزائل]] لانچ کيتا۔ خلیجی جنگ آخری تنازعہ سی جس وچ لڑاکا جہازاں نو‏‏ں جنگی کردار وچ تعینات کيتا گیا سی ( {{بمطابق|2020|}} ). ]] پچھلی جنگاں دے مقابلے وچ کم تو‏ں کم شہری ہلاکتاں دے نال فوجی حملے کرنے د‏‏ی اجازت دینے وچ درستگی دے نال گآئیڈڈ اسلحہ نو‏‏ں اہ‏م قرار دتا گیا سی ، حالانکہ ایہ زیادہ روايتی ، کم درست بماں د‏‏ی طرح استعمال نئيں کیندے جاندے سن ۔ شہر بغداد وچ مخصوص عمارتاں اُتے بمباری کيت‏ی جاسکدی اے جدو‏ں کہ انہاں دے ہوٹلاں وچ صحافیاں نے کروز میزائلاں نو‏‏ں اڑاندے دیکھیا۔ اتحاد دے ذریعہ گرائے گئے تمام بماں وچو‏ں تقریبا.4 7.4٪ بمقابلہ درست راہنماواں دوسرے بماں وچ کلسٹر بم شامل سن ، جو متعدد بارودی مواد پھیلاندے نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/man/dod-101/sys/dumb/cluster.htm|title=Dumb Bombs|publisher=Fas.org|accessdate=18 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328110957/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/dumb/cluster.htm|archivedate=28 March 2010}}</ref> تے ڈیزی کٹر ، 15،000 پاؤنڈ بم جو سیکڑاں گز دے اندر ہر چیز نو‏‏ں بگاڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ [[عالمی مقامیابی نظام|اس وقت گلوبل پوزیشننگ سسٹم]] (جی پی ایس) یونٹ نسبتا نويں سن تے اتحادی یونٹاں نو‏‏ں صحرا وچ آسانی تو‏ں تشریف لیانے دے قابل بنانے وچ اہ‏م سن ۔ چونکہ فوجی GPS دے وصول کنندگان زیادہ تر فوجیاں دے لئی دستیاب نئيں سن لہذا بوہت سارے تجارتی طور اُتے دستیاب اکائیاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں بہترین اثر انداز ہونے دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی ، صحرا طوفان د‏‏ی مدت دے لئی جی پی ایس سسٹم د‏‏ی "منتخب دستیابی" خصوصیت نو‏‏ں بند کردتا گیا سی ، جس تو‏ں انہاں تجارتی وصول کنندگان نو‏‏ں فوجی سازوسامان د‏‏ی طرح صحت تو‏ں متعلق فراہ‏م کرنے دا موقع ملا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sVgf41ic6LgC&lpg=PA55&dq=gulf%20war%20gps&pg=PR4#v=onepage|title=GPS for Dummies|last=McNamara|first=Joel|date=2007-05-29|isbn=978-0-470-19923-7}}</ref> [[ہوادوش زود انتباہ و انضباط|ایئر بورن وارننگ اینڈ کنٹرول سسٹم]] (AWACS) تے سیٹلائٹ مواصلات دے نظام وی اہ‏م سن ۔ اس د‏ی دو مثالاں امریکی بحریہ دے گرومین ای 2 ٹو ہاکی تے امریکی فضائیہ د‏‏ی بوئنگ ای 3 سنٹری نيں ۔ دونے آپریشن دے کمانڈ تے کنٹرول ایریا وچ استعمال ہوئے سن ۔ انہاں نظاماں نے فضائی ، زمینی تے بحری افواج دے وچکار ضروری رابطےآں دے رابطے فراہ‏م کیندے۔ ایہ متعدد وجوہات وچو‏ں اک اے جنہاں د‏‏ی اتحادی افواج نے فضائی جنگ اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ امریکی ساختہ رنگین فوٹو کاپیر عراق دے جنگ دے کچھ منصوبےآں نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی استعمال کیندے گئے سن ۔ کچھ کاپیراں وچ چھپے ہوئے ہائی ٹیک ٹرانسمیٹر موجود سن جس وچ امریکی الیکٹرانک جنگی طیارےآں دے بارے وچ انہاں د‏‏ی پوزیشن دا انکشاف ہويا سی جس دے نتیجے وچ زیادہ عین بم دھماکے ہوئے سن ۔ === سکڈ تے پیٹریاٹ میزائل === [[فائل:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb| فوجی اہلکار اسکڈ د‏‏ی باقیات دا جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔]] جنگ وچ عراق دے سکود میزائلاں دے کردار نو‏‏ں نمایاں کيتا گیا۔ سکڈ اک تاکتیکی [[قذائفی صاروخ|بیلسٹک میزائل]] اے جسنو‏ں سوویت یونین نے تیار کيتا تے [[مشرقی جرمنی]] وچ فارورڈ تعینات سوویت آرمی ڈویژناں دے درمیان تعینات کيتا۔ اسکاڈ میزائل غیرجانبدارانہ رہنمائی دا استعمال کردے نيں جو انجناں دے چلنے د‏‏ی مدت تک چلدا ا‏‏ے۔ عراق نے اسکوڈ میزائل دا استعمال کردے ہوئے انہاں نو‏ں سعودی عرب تے اسرائیل دونے وچ لانچ کيتا۔ کچھ میزائلاں نے وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں کيتیاں ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نو‏‏ں بوہت گھٹ نقصان پہنچیا۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> امریکی [[پیٹریاٹ میزائل]] پہلی بار جنگ وچ استعمال ہويا۔ امریکی فوج نے اس وقت اسکوڈز دے خلاف اعلیٰ تاثیر دا دعوی کيتا سی ، لیکن بعد وچ تجزیہ اعداد و شمار نو‏‏ں کم تو‏ں کم 9 فیصد تک پہنچاندا اے ، جدو‏ں کہ 158 وچو‏ں 45 فیصد پیٹریاٹ ملبے یا جھوٹھے اہداف دے خلاف سن ۔ ہالینڈ د‏‏ی وزارت دفاع ، جس نے اسرائیل تے ترکی وچ شہریاں د‏‏ی حفاظت دے لئی پیٹریاٹ میزائل وی بھیجے سن ، بعد وچ اس اعلیٰ دعوے اُتے اختلاف کيتا۔ <ref name="nederland2009">{{حوالہ ویب|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archivedate=2011-04-28|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|accessdate=11 January 2009|language=Dutch}}</ref> ہور ایہ کہ ، پیٹریاٹ میزائل د‏‏ی آنے والی اسکیوڈ وچ مصروف نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سافٹ ویئر د‏‏ی خرابی دا گھٹ تو‏ں گھٹ اک واقعہ پیش آیا اے ، جس دے نتیجے وچ اموات ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html|title=The Patriot Missile Failure|publisher=Ima.umn.edu|accessdate=1 February 2011}}</ref> امریکی فوج تے میزائل مینوفیکچراں دونے نے برقرار رکھیا کہ پیٹریاٹ نے خلیجی جنگ وچ "معجزہ کارکردگی" پیش کيتی۔ <ref name="Cirincione">{{حوالہ ویب|first=Joseph|last=Cirincione|authorlink=Joseph Cirincione|title=The Performance of the Patriot Missile in the war|url=http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031223120310/http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|date=October 1992|archivedate=23 December 2003|accessdate=4 December 2005}}</ref> == مشہور سبھیاچار == خلیجی جنگ متعدد ویڈیو گیمز دا موضوع رہی اے جنہاں وچ ''تنازعات: صحرا طوفان'' ، ''تنازعہ: صحرائی طوفان دوم'' تے ''خلیجی جنگ: آپریشن صحرا ہتھوڑا'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ فلم وچ ''جار ہیڈ'' (2005) سمیت متعدد عکاسی د‏‏ی ''گئ نيں'' ، جو امریکی میرین انتھونی سوفورڈ د‏‏ی 2003 وچ ايس‏ے ناں د‏‏ی یادداشت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[1973 Samita border skirmish]] * [[United Nations Iraq–Kuwait Observation Mission]] (April 1991{{Spaced ndash}}October 2003) * [[Iraq–Russia relations]] * [[Organization of United States Air Force Units in the Gulf War]] * [[SIPRI Arms Transfers Database, Iraq 1973–1990]] * [[Loss of Strength Gradient]] * [[Military history of the United States]] * [[Post–World War II air-to-air combat losses]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے|group=lower-alpha|refs=<ref name=numbering>The numbering of Persian Gulf conflicts depends on whether the [[Iran–Iraq War]] (1980–1988) is referred to as the First (Persian) Gulf War (English language sources prior to the start of the Kuwait war in 1990 usually called it the Gulf War), which would make the 1990 war the Second (Persian) Gulf War. Different sources may call the conflicts by different names. The name '[[خلیج فارس]]' is itself a subject of [[Persian Gulf naming dispute|dispute]]. The start date of the Kuwait War can also be seen as either August 1990 (when Iraq's [[صدام حسین]] invaded [[کویت]]) or as January 1991 (the start of Operation Desert Storm, when the US-led coalition forced Iraq out of Kuwait), so that the war is also often called the 1991 Gulf War, the 1990–1991 Gulf War, the 1990s Gulf War, etc … This dating is also used to distinguish it from the other two 'Gulf Wars'.</ref>}} == حوالے == {{حوالے}} '''کم دا حوالہ''' * {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} * {{حوالہ کتاب|title=Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War|last=Bourque|first=Stephen A.|date=2001|publisher=Center of Military History, United States Army|lccn=2001028533|oclc=51313637}} * ''صحرا دا طوفان:'' ہنس ہالبرسٹڈیٹ د‏‏ی ''گراؤنڈ وار'' * کرنل ایچ۔ ایوری چنووت (2005) ''سیمپر فائی: امریکی میرینز کی'' وضاحتی ایلیٹریٹریٹ ''ہسٹری'' == کتابیات == {{Refbegin|30em|indent=yes}} : {{cite news|last=Arbuthnot|first=Felicity|title=Allies Deliberately Poisoned Iraq Public Water Supply in Gulf War|url=http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm|accessdate=4 December 2005|date=17 September 2000|newspaper=Sunday Herald|location=Scotland|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051205094328/http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm|archivedate=5 December 2005|df=dmy-all}} : {{cite news|last=Atkinson|first=Rick|author2=Devroy, Ann|title=U.S. Claims Iraqi Nuclear Reactors Hit Hard|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/fogofwar/archive/post012091.htm|accessdate=4 December 2005|date=12 January 1991|work=Washington Post}} : {{cite web|last=Austvik|first=Ole Gunnar|title=The War Over the Price of Oil|url=http://www.kaldor.no/energy/glob9205.htm|year=1993|publisher=International Journal of Global Energy Issues}} : {{cite encyclopedia|last=Bard|first=Mitchell|title=The Gulf War|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html|accessdate=25 May 2009|encyclopedia=Jewish Virtual Library}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse|title=The Gulf Crisis and Its Global Aftermath|last=Barzilai|first=Gad|publisher=Routledge|year=1993|isbn=978-0-415-08002-6|editor=Klieman, Aharon|editor2=Shidlo, Gil|url-access=registration}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/killinghopeusmil00blum_0|title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II|last=Blum|first=William|publisher=Common Courage Press|year=1995|isbn=978-1-56751-052-2|accessdate=4 December 2005}} : {{cite web|last=Bolkom|first=Christopher|author2=Pike, Jonathan|title=''Attack Aircraft Proliferation: Areas for Concern''|url=https://fas.org/spp/aircraft/part08.htm|accessdate=4 December 2005|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051227093110/http://www.fas.org/spp/aircraft/part08.htm|archivedate=27 December 2005|df=dmy-all}} : Brands, H. W. "George Bush and the Gulf War of 1991." ''Presidential Studies Quarterly'' 34.1 (2004): 113-131. [https://www.jstor.org/stable/27552567 online] : {{cite web|first=Miland|last=Brown|title=First Persian Gulf War|url=http://www.libraryreference.org/gulfwar.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070121233845/http://www.libraryreference.org/gulfwar.html|archivedate=21 January 2007}} : {{cite book|title=The Decorations and Medals of the Persian Gulf War (1990 to 1991)|last=Emering|first=Edward John|publisher=Orders and Medals Society of America|year=2005|isbn=978-1-890974-18-3|location=Claymont, DE|oclc=62859116}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfwar199100finl|title=The Gulf War 1991|last=Finlan|first=Alastair|publisher=Osprey|year=2003|isbn=978-1-84176-574-7}} : {{cite web|last=Forbes|first=Daniel|title=Gulf War crimes?|url=http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh/|accessdate=4 December 2005|date=15 May 2000|publisher=Salon Magazine}} : {{cite book|title=GULF in the WAR STORY: A US Navy Personnel Manager Confides in You|last=Graham.|first=Bob|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2012|isbn=978-1-4751-4705-6|location=Florida u.a.}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/againstfiresofhe00hawl|title=Against the Fires of Hell: The Environmental Disaster of the Gulf War|last=Hawley.|first=T. M.|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1992|isbn=978-0-15-103969-2|location=New York u.a.}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/desertshieldtode00hiro|title=Desert Shield to Desert Storm: The Second Gulf War|last=Hiro|first=Dilip|publisher=Routledge|year=1992|isbn=978-0-415-90657-9}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/everymantiger00clan|title=Every Man a Tiger: The Gulf War Air Campaign|last1=Clancy|first1=Tom|last2=Horner|first2=Chuck|publisher=Putnam|year=1999|isbn=978-0-399-14493-6|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite web|first=Ronald Andrew|last=Hoskinson|author2=Jarvis, Norman|title=Gulf War Photo Gallery|url=http://www.hoskinson.net/gulfwar/|accessdate=4 December 2005|year=1994|archive-date=29 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051229110205/http://www.hoskinson.net/gulfwar/|dead-url=yes}} : {{cite news|first=Gilles|last=Kepel|title=From the Gulf War to the Taliban Jihad / Jihad: The Trail of Political Islam|year=2002}} : {{cite book|title=Deception in War|last=Latimer|first=Jon|publisher=John Murray|year=2001|isbn=978-0-7195-5605-0|location=London|authorlink=Jon Latimer}} : {{cite news|first=Allan|last=Little|title=Iraq coming in from the cold?|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/from_our_own_correspondent/newsid_34000/34588.stm|accessdate=4 December 2005|date=1 December 1997|publisher=BBC}} : {{cite web|first=Richard S|last=Lowry|title=The Gulf War Chronicles|publisher=iUniverse (2003 and 2008)|url=http://www.gwchronicles.com|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080415211818/http://www.gwchronicles.com/|archivedate=15 April 2008|df=dmy-all}} : {{cite web|first=John|last=MacArthur|title=Independent Policy Forum Luncheon Honoring|url=http://www.whatreallyhappened.com/RANCHO/LIE/HK/HK_IRAQ.html|accessdate=4 December 2005}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/crueltysilencewa00maki|title=Cruelty and Silence: War, Tyranny, Uprising, and the Arab World|last=Makiya|first=Kanan|publisher=W.W. Norton|year=1993|isbn=978-0-393-03108-9|authorlink=Kanan Makiya}} : {{cite web|first=Edwin|last=Moise|title=Bibliography: The First U.S.{{snd}}Iraq War: Desert Shield and Desert Storm (1990–1991)|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#first|accessdate=21 March 2009}} : {{cite book|title=Arab Storm: Politics and Diplomacy Behind the Gulf War|last=Munro|first=Alan|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=978-1-84511-128-1}} : {{cite web|author=Naval Historical Center|title=The United States Navy in Desert Shield/Desert Storm|url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/|accessdate=4 December 2005|date=15 May 1991}} : {{cite book|title=The United States and Persian Gulf Security: The Foundations of the War on Terror|last=Wright|first=Steven|publisher=Ithaca Press|year=2007|isbn=978-0-86372-321-6}} : {{cite web|first=Larry A|last=Niksch|author2=Sutter, Robert G|title=Japan's Response to the Persian Gulf Crisis: Implications for U.S.-Japan Relations|url=https://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/permalink/meta-crs-8|accessdate=4 December 2005|date=23 May 1991|publisher=Congressional Research Service, Library of Congress}} : {{cite book|title=100 Years of Australians at War|last=Odgers|first=George|publisher=Lansdowne|year=1999|isbn=978-1-86302-669-7|location=Sydney}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile|title=Decisive Battles: From Yorktown to Operation Desert Storm|last=Riley|first=Jonathon|publisher=Continuum|year=2010|isbn=978-1-84725-250-0|page=[https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile/page/207 207]|quote=SAS first units ground January into iraq.|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/demoniccomedysom00robe|title=The Demonic Comedy: Some Detours in the Baghdad of Saddam Hussein|last=Roberts|first=Paul William|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=1998|isbn=978-0-374-13823-3|location=New York|authorlink=Paul William Roberts}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfwarreaderhis00mica|title=The Gulf War Reader|last1=Sifry|first1=Micah|last2=Cerf|first2=Christopher|publisher=Random House|year=1991|isbn=978-0-8129-1947-9|location=New York, NY|authorlink2=Christopher Cerf (musician and television producer)}} : {{cite book|title=Iraq: from Sumer to post-Saddam|last=Simons|first=Geoff|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-1770-6|edition=3}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/georgebushswar00smit|title=George Bush's War|last=Smith|first=Jean Edward|publisher=Henry Holt|year=1992|isbn=978-0-8050-1388-7|location=New York|authorlink=Jean Edward Smith}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile|title=The Encyclopedia of Middle East Wars: The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts|last=Tucker|first=Spencer|publisher=ABC-Clio|year=2010|isbn=978-1-84725-250-0|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite web|first=Peter|last=Turnley|title=The Unseen Gulf War (photo essay)|url=http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html|accessdate=4 December 2005|date=December 2002}} : {{cite web|first1=Paul|last1=Walker|first2=Eric|last2=Stambler|title=...&nbsp;and the dirty little weapons|url=http://www.bullatomsci.org/issues/1991/may91/may91walker.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203181115/http://www.thebulletin.org/error404.html|archivedate=3 February 2007|accessdate=30 June 2010|year=1991|work=Bulletin of the Atomic Scientists Vol 47, Number 4|url-status=dead}} : {{cite web|first=Andre Gunder|last=Frank|title=Third World War in the Gulf: A New World Order|url=http://rrojasdatabank.info/agfrank/gulf_war.html|accessdate=4 December 2005|date=20 May 1991|work=Political Economy Notebooks for Study and Research, no. 14, pp. 5–34}} : {{cite web|author=PBS Frontline|title=The Gulf War: an in-depth examination of the 1990–1991 Persian Gulf crisis|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/script_b.html|accessdate=4 December 2005}} : {{cite web|title=Report to Congress on the Conduct of the Persian Gulf War, Chapter 6|url=http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html|accessdate=4 December 2005|archive-date=2 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202221842/http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html|dead-url=yes}} {{Refend}} {{refbegin|30em}} * ''[[Dawn of the World]]'' (2008) * ''[[Bravo Two Zero (film)|Bravo Two Zero]]'' (1999) * ''[[Courage Under Fire]]'' (1996) * ''[[The Finest Hour (1991 film)|The Finest Hour]]'' (1991) * ''[[The Heroes of Desert Storm]]'' (1991) * ''[[Lessons of Darkness]]'' (1992) (a documentary) * ''[[Live from Baghdad (film)|Live from Baghdad]]'' (2002) * ''[[Towelhead (film)|Towelhead]]'' (2007) * ''[[Three Kings (1999 film)|Three Kings]]'' (1999) * ''[[The Manchurian Candidate (2004 film)|The Manchurian Candidate]]'' (2004) * Used as a back drop for the film ''[[The Big Lebowski]]'' (1998). It is frequently discussed as well. * Used in [[retconned]] backstory for ''[[The Punisher (2004 film)|The Punisher]]'' (2004) * ''[[ایئرلفٹ (فلم)]]'' (2016){{snd}} A [[بالی وڈ]] film based on the true story of [[1990 airlift of Indians from Kuwait|the evacuation of 170,000 Indians stranded in the war zone]]. {{refend}} === ناول === {{refbegin|30em}} * ''Braving the Fear{{snd}}The True Story of Rowdy US Marines in the Gulf War'' (by Douglas Foster) {{ISBN|978-1-4137-9902-6}} * ''Bravo Two Zero'' (by [[Andy McNab]]) {{ISBN|0-440-21880-2}} * ''[[The Fist of God]]'' (by [[Frederick Forsyth]]) {{ISBN|0-553-09126-3}} * ''Glass (Pray the Electrons Back to Sand)'' (by James Chapman) * ''Gulf in the War Story: A US Navy Personnel Manager Confides in You'' (diary from inside the real Top Gun, VF-1 "Wolfpack" by Bob Graham) {{ISBN|978-1-4751-4705-6}} * ''Hogs'' [[dime novel]] series by James Ferro * ''Jarhead'' (by Anthony Swofford) {{ISBN|0-7432-3535-5}} * ''Savant'' (by [[James Follett]]) * ''Summer 1990'' (by Firyal AlShalabi) * ''Third Graders at War'' (by Felix G) * ''To Die in Babylon'' by [[Harold Livingston]] * '' M60 vs T-62 Cold War Combatants 1956–92'' (by Lon Nordeen & David Isby) {{refend}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Gulf War}} {{Wikiquote}} * [https://www.youtube.com/watch?v=dUAY4hwufkI خلیج فارس د‏‏ی جنگ وچ اتحادی کمانڈر جنرل شوارزکوپ دے نال باربرا والٹرز دا انٹرویو] (ویڈیو: اے بی سی ، 1991) * [http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm-stats.htm آپریشن صحرا دا طوفان] {{snd}} عالمی سلامتی ڈاٹ آرگ * [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552642 خلیجی جنگ کيت‏ی گفتگو] * [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552703 تاریخی تناظر] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-593/conflict_war/gulf_war/ سی بی سی ڈیجیٹل آرکائیوز {{snd}} 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ] * ریاستہائے متحدہ دے آرمی سنٹر آف ملٹری ہسٹری دے ذریعہ [http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm صحرائی طوفان د‏‏ی زبانی تریخ دے انٹرویوز دا ماسٹر انڈیکس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231231437/http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm |date=2010-12-31 }} * [https://web.archive.org/web/20071212214924/http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm صحرائی شیلڈ تے صحرا طوفان د‏‏ی کتابیات] ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے فوجی مرکز دے فوجی مرکز نے مرتب کيتا (via Wayback Machine) * [http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll2!p16635coll25!p16635coll13!p16635coll18!p16635coll20!p16635coll15!p16635coll27!p16635coll3!p16635coll11!p16635coll8!p16635coll28!p16635coll23!p16635coll29!p16635coll10!p16635coll12!p16635coll5!p16635coll4!p16635coll14!p16635coll9!p16635coll21!p16635coll1!p16635coll22/searchterm/XVIII%20Airborne%20Corps%20History%20Office/field/all/mode/all/conn/and/order/nosort/ad/asc, صحرا د‏‏ی شیلڈ / صحرائی طوفان د‏‏ی تصاویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017021409/http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll2!p16635coll25!p16635coll13!p16635coll18!p16635coll20!p16635coll15!p16635coll27!p16635coll3!p16635coll11!p16635coll8!p16635coll28!p16635coll23!p16635coll29!p16635coll10!p16635coll12!p16635coll5!p16635coll4!p16635coll14!p16635coll9!p16635coll21!p16635coll1!p16635coll22/searchterm/XVIII%20Airborne%20Corps%20History%20Office/field/all/mode/all/conn/and/order/nosort/ad/asc, |date=2015-10-17 }} یو ایس آرمی ہیریٹیج اینڈ ایجوکیشن سینٹر ، کارلیس ، پنسلوانیا * [https://web.archive.org/web/20140505181504/http://www.history.com-archive.info/topics/persian-gulf-war خلیج فارس د‏‏ی جنگ] * [http://www.defensemedianetwork.com/stories/20th-anniversary-of-desert-storm-in-photos/ فوٹوز وچ صحرا دے طوفان د‏‏ی 20 واں برسی] * [https://web.archive.org/web/20150714171711/http://waronline.org/mideast/iraq_airforce.htm جنگ تو‏ں پہلے عراق د‏‏ی فضائیہ تے ایئر ڈیفنس (ترجمہ نئيں کيتا گیا) تکنیکی تفصیلات د‏‏ی درست لسٹ] * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo52758 کویت نو‏‏ں آزاد کرانا] ریاستہائے متحدہ میرین کارپس * [http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/ground-equipment-intro.htm گل گراؤنڈ فورسز دا سامان] {{snd}} عالمی سلامتی ڈاٹ آرگ * [http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm دوستانہ اگ دے واقعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601053948/http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm |date=2013-06-01 }} {{snd}} www.gulflink.osd.mil * [https://history.army.mil/html/forcestruc/vua_citations.html https://history.army.mil/html/forstruc/vua_citations.html] {{مشرق وسطی دے تنازعات}} {{امریکی تنازعات}} {{موضوعات عراق}} {{سرد جنگ}} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں جنگاں]] [[گٹھ:شام دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سویڈن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سوویت یونین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سینیگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قطر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پاکستانی شمولیت والی جنگاں]] [[گٹھ:سلطنت عمان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مراکش دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کویت دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہنگری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:یونان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مصر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیکوسلوواکیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بنگلہ دیش دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بحرین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ارجنٹائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کویت وچ 1991ء]] [[گٹھ:کویت وچ 1990ء]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 1991ء]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 1990ء]] [[گٹھ:عراق وچ 1991ء]] [[گٹھ:عراق وچ 1990ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1991ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1990ء]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 1991ء]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 1990ء]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:جارج ایچ ڈبلیو بش د‏‏ی صدارت]] [[گٹھ:میخائل گورباچوف]] [[گٹھ:جنگ خلیج]] qutvsxibt9v0w898vnjod3slrnh9tni 0 90561 708230 650492 2026-06-24T06:35:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708230 wikitext text/x-wiki [[فائل:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb| [[تن گھاٹی بند|تھری گورجز ڈیم]] ، جو اس وقت سب تو‏ں وڈا پن بجلی گھر اے تے ہن تک دا سب تو‏ں وڈا بجلی پیدا کرنے والا ادارہ ، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر {{Nowrap|22,500 [[واٹ|MW]]}} اے ]] اس مضمون وچ موجودہ نصب بجلی د‏‏ی صلاحیت دے لحاظ تو‏ں '''دنیا دے سب تو‏ں وڈے بجلی گھراں''' د‏‏ی لسٹ ، مجموعی طور اُتے دس تے ہر اک دے پنج۔ غیر قابل تجدید پاور اسٹیشن اوہ نيں جو [[کوئلہ]] ، ایندھن دے تیل ، [[نیوکلیئر توانائی|جوہری]] ، [[قدرتی گیس]] ، آئل شیل تے [[دلدلی کوئلا|پیٹ(دلدلی کوئلہ)]] اُتے چلدے نيں ، جدو‏ں کہ قابل تجدید پاور اسٹیشن ایندھن دے ذرائع جداں بایوماس ، جیوتھرمل حرارت ، [[پن بجلی]] ، شمسی توانائی ، شمسی گرمی ، جوار ، لہراں تے ہويا ۔ صرف متعدد ذرائع اُتے چلنے والے بجلی گھراں دے لئی ایندھن دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ درج ا‏‏ے۔ 2019 تک ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بجلی پیدا کرنے والی سہولت چین وچ [[تین گھاٹی بند|تھری گورجز ڈیم]] ا‏‏ے۔ اس سہولت تو‏ں 32 فرانسس ٹربائناں تو‏ں ہر اک {{Nowrap|700 MW}} تے دو {{Nowrap|50 MW}} ٹربائیناں دے استعمال تو‏ں بجلی پیدا کردا اے ، <ref name="CTGPC">{{حوالہ ویب|title=Three Gorges Dam|url=http://www.ctgpc.com.cn/en/introduction/introduction_a.php|accessdate=20 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303122303/http://www.ctgpc.com.cn/en/introduction/introduction_a.php|archivedate=3 March 2010}}</ref> جس د‏‏ی مجموعی صلاحیت {{Nowrap|22,500 MW}} ، جو سب تو‏ں وڈے ایٹمی بجلی گھر ، کاشی وازاکی - کریوا د‏‏ی نصب شدہ صلاحیت تو‏ں دگنا ا‏‏ے۔ (جاپان) {{Nowrap|7,965 MW}} 2019 تک تن گورج دے موازنہ کرنے والا کوئی بجلی گھر زیر تعمیر نئيں اے ، کیونجے سب تو‏ں وڈے زیر تعمیر پاور اسٹیشن ہائیڈرو الیکٹرک بیہیتان ڈیم ( {{Nowrap|16,000 MW}} ) <ref>{{حوالہ ویب|title=A Brief History of Hydropower Development Baihetan|url=http://nn.lsz.gov.cn/lry.asp?id=164|publisher=Baihetan China – Ningxia County Public Information Network|accessdate=20 March 2011|date=2 December 2009|language=zh|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823083909/http://nn.lsz.gov.cn/lry.asp?id=164|archivedate=23 August 2011}}</ref> تے بیلو مونٹی ڈیم ( {{Nowrap|11,233 MW}} ) ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="cron">{{حوالہ ویب|url=https://www.norteenergiasa.com.br/pt-br/uhe-belo-monte/historico|title=A história de Belo Monte – Cronologia|last=|first=|date=|website=Norte Energia|language=pt-BR|accessdate=2019-10-11|archivedate=2019-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190404200230/https://www.norteenergiasa.com.br/pt-br/uhe-belo-monte/historico}}</ref> اگرچہ فی الحال صرف اک تجویز اے ، جے [[جمہوری جمہوریہ کانگو|کانگو دا]] [[گرینڈ انگا ڈیم]] تعمیرا‏تی منصوبے دے مطابق شروع ہويا تاں تھری گورجز ڈیم سمیت تمام موجودہ پاور اسٹیشناں نو‏‏ں پِچھے چھڈ جائے گا۔ ڈیزائن دا اہتمام {{Nowrap|39,000 MW}} نصب صلاحیت تو‏ں ، جو تھری گورجز تو‏ں دگنا ا‏‏ے۔ اک ہور تجویز ، [[پینزین ٹائڈل پاور پلانٹ پروجیکٹ]] ، نصب شدہ گنجائش {{Nowrap|87,100 MW}} ہوئے گی۔ == ٹاپ 20 سب تو‏ں وڈی بجلی پیدا کرنے والی سہولیات == {|class="wikitable sortable" |- ! نمبر!! {{Tooltip|سٹیشن|پاور سٹیشن دا نام}} !! ملک!! class="unsortable"| [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! width=100 | {{Tooltip|کیپیسٹی| کیپیسٹی}}<br />([[میگا واٹ|MW]]) !! data-sort-type="number" | {{Tooltip|سالانہ پیداوا‏‏ر| بجلی گھر تو‏ں ہر سال پیداوا‏‏ر}} ([[Terawatt hour#Multiples|TWh]])!! {{Tooltip|Type|Type of fuel or energy used by the power station}} !! class="unsortable"| Notes !! class="unsortable"|{{Tooltip|Refs|حوالے}} |- | align=center | 1. | [[تین گھاٹی بند]] |{{Flag|China}} | {{Coord|30|49|15|N|111|00|08|E|name=Three Gorges Dam}} | align=center | 22,500 | 101.6 <small>(2018)</small> | [[پن بجلی]] | | <ref name="CTGPC"/><ref>{{cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2017-03/01/content_28396395.htm|title=Three Gorges Project reaches 1 trillion kWh milestone|date=1 March 2017|work=[[China Daily]]|accessdate=20 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301115027/http://www.chinadaily.com.cn/business/2017-03/01/content_28396395.htm|archive-date=1 March 2017|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 2. | [[Itaipu Dam]] | {{flag|Brazil}}<br />{{flag|Paraguay}} | {{Coord|25|24|31|S|54|35|21|W|name=Itaipu Dam}} | align=center | 14,000 | 103.09 <small>(2016)</small> | [[پن بجلی]] | |<ref name="IndustcardsBrazilParana">{{cite web|title=Hydroelectric Plants in Brazil – Parana|url=http://www.industcards.com/hydro-brazil-pr.htm|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090718153618/http://www.industcards.com/hydro%2Dbrazil%2Dpr.htm|url-status=dead|archive-date=18 July 2009|accessdate=23 February 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="ItaipuPowertechnology">{{cite web|title=Itaipu Dam|url=http://www.power-technology.com/projects/itaipu-hydroelectric/|publisher=Power Technologies|accessdate=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113017/http://www.power-technology.com/projects/itaipu-hydroelectric/|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Itaipu Binacional – Energy: Power Generated|url=http://www.itaipu.gov.br/en/energy/energy|accessdate=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140412010023/http://www.itaipu.gov.br/en/energy/energy|archive-date=12 April 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.efe.com/efe/english/business/south-america-s-itaipu-dam-ends-2016-with-record-electricity-generation/50000265-3138072|title=South America's Itaipu dam ends 2016 with record electricity generation|newspaper=www.efe.com|access-date=2017-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106010721/http://www.efe.com/efe/english/business/south-america-s-itaipu-dam-ends-2016-with-record-electricity-generation/50000265-3138072|archive-date=6 January 2017|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 3. | [[Xiluodu Dam|Xiluodu]] | {{flagu|China}} | {{Coord|28|15|52|N|103|38|47|E|name=Xiluodu Dam}} | align=center | 13,860 | 55.2 <small>(2015)</small> | Hydro | | <ref name=Top100>{{cite web|title=The Top 100 – The World's Largest Power Plants|url=http://www.industcards.com/top-100-pt-1.htm|accessdate=23 February 2014|url-status=dead|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20111216065925/http://www.industcards.com/top-100-pt-1.htm|archivedate=16 December 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=China's second-largest hydropower station in full operation|url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm|accessdate=26 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707154321/http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm|archive-date=7 July 2014|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 4. | [[Belo Monte Dam|Belo Monte]] | {{flag|Brazil}} | {{Coord|03|07|27|S|51|42|01|W|name=Belo Monte Dam}} | align="center" | 11,233 | 39.5 <small>(expected)</small> | Hydro | Installation of the 18th and final turbine was completed in November 2019. | <ref name="cron"/> |- | align=center | 5. | [[Guri Dam|Guri]] | {{flag|Venezuela}} | {{Coord|07|45|59|N|62|59|57|W|name=Guri Dam}} | align=center | 10,235 | 47 <small>(average)</small> | Hydro | | <ref name="GuriPowertechnology">{{cite web|title=Guri Dam|url=http://www.power-technology.com/projects/gurihydroelectric/|publisher=Power Technologies|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516083525/http://www.power-technology.com/projects/gurihydroelectric/|archive-date=16 May 2010|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref> |- | align=center | 7. | [[Tucuruí Dam|Tucuruí]] |{{flagu|Brazil}} | {{Coord|03|49|53|S|49|38|36|W|name=Tucuruí Dam}} | align=center | 8,370 | 21.4 <small>(average)</small> | Hydro | | <ref name=IndustcardsBrazilParana /><ref name="Top100" /> |- | align="center" | - | [[Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant|Kashiwazaki-Kariwa]] |{{Flag|Japan}}||{{Coord|37|25|45|N|138|35|43|E|name=Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant}} | align="center" | 7,965 | 60.3 <small>(1999)</small><br /> 0 <small>(2012–2019)</small> | [[نیوکلیئر توانائی]] | Suspended in 2011. Restart date unknown.<ref group="Note">Present States of Operation (All units) Suspended (Periodic Inspection) [[Nuclear Regulation Authority]]</ref> | <ref name="nsr.go.jp/english/nuclearfacilities/kashiwazaki">{{cite web|title=Kashiwazaki Kariwa NRA Regional Office|url=http://www.nsr.go.jp/english/nuclearfacilities/kashiwazaki/|publisher=[[Nuclear Regulation Authority]]|accessdate=28 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216202042/http://www.nsr.go.jp/english/nuclearfacilities/kashiwazaki/|archive-date=16 December 2014|url-status=live}}</ref><ref name="KashiwazakiPowertechnology">{{cite web|title=Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant|url=http://www.power-technology.com/projects/kashiwazaki/|publisher=Power Technologies|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090828104054/http://www.power-technology.com/projects/kashiwazaki/|archive-date=28 August 2009|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref name="KashiwazakiTEPCO">{{cite web|title=TEPCO nuclear power stations|url=http://www.tepco.co.jp/en/challenge/energy/nuclear/plants-e.html|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315013337/http://www.tepco.co.jp/en/challenge/energy/nuclear/plants-e.html|archive-date=15 March 2011|url-status=live}}</ref><ref name="NuclearReactorsJP">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Japan|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=JP|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022003535/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=JP|archive-date=22 October 2012|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 8. | [[Gansu Wind Farm|Jiuquan]] |{{flagu|China}} | {{Coord|40|12|00|N|96|54|00|E|name=Gansu}} | align="center" | 7,965 | N/A | [[Wind power|Wind]] | | <ref name="News">{{Citation|url=http://www.terra-genpower.com/News.aspx|title=News|date=17 April 2012|accessdate=8 December 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121211012242/http://www.terra-genpower.com/News.aspx|archivedate=11 December 2012|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | 9. | [[Kori Nuclear Power Plant|Kori]] | {{Flag|South Korea}} | {{Coord|35|19|40|N|129|18|03|E|name=Kori Nuclear Power Plant}} | align="center" | 7,489 | 43.15 <small>(2016)</small><!-- This is because 2016 was the last year of operation for Unit 1, and the first (partial) year of operation for Unit 7 --> | Nuclear | Largest operational nuclear power station as of January 2020. | |- | align="center" | 10. | [[Grand Coulee Dam|Grand Coulee]] | {{flagu|United States}} | {{Coord|47|57|23|N|118|58|56|W|name=Grand Coulee Dam}} | align="center" | 6,809 || 20.24 <small>(average)</small> | Hydro | Largest power station in [[شمالی امریکا]] since 1949. | <ref name="CouleePowertechnoogy">{{cite web|title=Grand Coulee Dam|url=http://www.power-technology.com/projects/coulee/|publisher=Power Technologies|accessdate=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224085622/http://www.power-technology.com/projects/coulee/|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Grand Coulee Dam Energy Generation|url=http://www.usbr.gov/projects/Powerplant.jsp?fac_Name=Grand%20Coulee%20Powerplant|accessdate=23 February 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429162702/http://www.usbr.gov/projects/Powerplant.jsp?fac_Name=Grand%20Coulee%20Powerplant|archivedate=29 April 2014|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | 11. | [[Tuoketuo Power Station|Tuoketuo]] | rowspan="2" | {{flagu|China}} | {{coord|40|11|49|N|111|21|52|E|name=Tuoketuo Power Plant}} | align="center" | 6,720 | 33.32 | [[کوئلہ]] | Largest coal-fired power station since 2017. | <ref name="tuo1">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/energy/2015-08/22/c_1116337407.htm|title="富煤少水"因地制宜 大唐托克托电公司率先发展开展综合提效工作-新华网|agency=[[شینہويا نیوز ایجنسی]]|accessdate=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009002533/http://news.xinhuanet.com/energy/2015-08/22/c_1116337407.htm|archive-date=9 October 2015|url-status=live}}</ref><ref name="tuo2">{{Cite web|url=http://www.cec.org.cn/yaowenkuaidi/2017-02-27/165228.html|title=大唐托克托发电公司五期投产成为世界最大火力发电厂|date=2017-02-27|website=www.cec.org.cn|publisher=China Electricity Council|access-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203202731/http://www.cec.org.cn/yaowenkuaidi/2017-02-27/165228.html|archive-date=3 December 2018|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 12. | [[Xiangjiaba Dam|Xiangjiaba]] | {{Coord|28|38|57|N|104|22|14|E|name=Xiangjiaba Dam}} | align="center" | 6,448 | 30.7 <small>(2015)</small> | Hydro | | <ref name="xi1">{{cite web|title=October impoundment acceptance of the Xiangjiaba Hydropower Station was officially launched|url=http://power.in-en.com/html/power-08130813711375862.html|publisher=International Power Grid|accessdate=30 April 2012|language=Chinese|archive-url=https://web.archive.org/web/20120501071630/http://power.in-en.com/html/power-08130813711375862.html|archive-date=1 May 2012|url-status=live}}</ref><ref name="xi2">{{cite web | url=http://energy1.cri.cn/2/2014/07/15/22s1574.htm | title=Xiangjiaba, Xiluodu hydropower generating units put into the equivalent of a Three Gorges Power Station | publisher=People's Daily Online | date=15 July 2014 | accessdate=21 July 2014 | language=Chinese | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924044951/http://energy1.cri.cn/2/2014/07/15/22s1574.htm | archivedate=24 September 2014 | df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | 13. | [[Bruce Nuclear Generating Station|Bruce]] | {{flag|Canada}} | {{Coord|44|19|31|N|81|35|58|W|name=Bruce Nuclear Generating Station}} | align="center" | 6,430 | 49.02 <small>(2017)</small> | Nuclear | [[Wikt:Uprated|Uprated]] from 6,408MWe to 6,430MWe in July 2019 | <ref>{{cite web|url=https://www.brucepower.com/bruce-power-increases-output-though-innovation-and-efficiency/|title=Bruce Power increases output though innovation and efficiency|publisher=Bruce Power|accessdate=30 November 2019|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111234849/https://www.brucepower.com/bruce-power-increases-output-though-innovation-and-efficiency/|dead-url=yes}}</ref><ref name= Bruce_Power_MCR>{{cite web |url= https://occ.ca/wp-content/uploads/2019.03-OCC-Bruce-Power-Report-Final_Digital.pdf |title=Bruce Power Major Component Replacement Project: Economic Impact Analysis |publisher=[[Ontario Chamber of Commerce]] |date=March 2019 |access-date=20 November 2019}}</ref> |- | align="center" | 14. | [[Longtan Dam|Longtan]] |{{flagu|China}} | {{Coord|25|01|38|N|107|02|51|E|name=Longtan Dam}} | align="center" | 6,426 || 18.7 <small>(estimate)</small> | Hydro | | <ref name="Top100" /><ref>{{cite web|title=Hydroelectric Power Plants in Guangxi & Guizhou, China|url=http://www.industcards.com/hydro-china-guangxi-guizhou.htm|accessdate=31 August 2010|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20120913193429/http://www.industcards.com/hydro-china-guangxi-guizhou.htm|archivedate=13 September 2012|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/m/guangxi/hechi/2015-12/04/content_22630715.htm|title=Longtan hydropower plant surpasses annual target|date=4 December 2015|work=[[China Daily]]|publisher=China Daily|accessdate=20 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041812/http://www.chinadaily.com.cn/m/guangxi/hechi/2015-12/04/content_22630715.htm|archive-date=1 December 2017|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 15. | [[Sayano-Shushenskaya Dam|Sayano-Shushenskaya]] | {{flag|Russia}} | {{Coord|52|49|33|N|91|22|13|E}} | align="center" | 6,400 | 26.9 <small>(2016)</small> | Hydro | | <ref name="SayanoShushenskaya">{{cite web|title=Rushydro: Sayano-Shushenskaya Dam|url=http://www.sshges.rushydro.ru/hpp/sshges/|accessdate=23 February 2014|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140206180652/http://www.sshges.rushydro.ru/hpp/sshges|archive-date=6 February 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rushydro.ru/activity/marketing/production/generation/2016 |title=2016 |access-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823202846/http://www.rushydro.ru/activity/marketing/production/generation/2016 |archive-date=23 August 2017 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 16. |{{Interlanguage link|Taean Power Station|lt=Taean|ko|태안화력발전소|WD=}} |{{flagu|South Korea}} | {{WikidataCoord|Q61808647|display=|name=Taean Power Station}} | align="center" | 6,100 |N/A |Coal | |<ref>{{Cite web|date=2020-05-19|title=Taean power station|url=https://www.gem.wiki/Taean_power_station|access-date=2020-07-08|website=Global Energy Monitor|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Power Generation|url=https://www.iwest.co.kr:443/eng/857/subview.do?|access-date=2020-07-08|website=KOREA WESTERN POWER|language=ko}}</ref> |- | align="center" | 17. | {{Interlanguage link|Dangjin Power Station|lt=Dangjin|ko|당진화력발전소|WD=}} |{{flagu|South Korea}} | {{Coord|37|03|19|N|126|30|35|E|name=Dangjin Power Station}} | align="center" | 6,040 | N/A |Coal | | <ref name="dan" /><ref name=":0" /> |- | align="center" | 18. | [[Krasnoyarsk Dam|Krasnoyarsk]] | {{flagu|Russia}} | {{Coord|55|56|05|N|92|17|40|E|name=Krasnoyarsk Hydroelectric Dam}} | align="center" | 6,000 | 18.4 <small>(average)</small> | Hydro | | <ref>{{cite web|title=Krasnoyarkkoye Hydro Power Plant Official Page|url=http://www.kges.ru/?q=comp|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227111719/http://www.kges.ru/?q=comp|url-status=dead|archive-date=27 December 2005|accessdate=23 February 2014|language=ru}}</ref> |- | align="center" |19. | [[Yangjiang Nuclear Power Plant|Yangjiang]] | {{flagu|China}} | {{Coord|21|42|35|N|112|15|38|E|name=Yangjiang Nuclear Power Station}} | align="center" | 6,000 | N/A | Nuclear | | <ref name="NuclearReactorsCN">{{cite web|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=CN|title=Nuclear Power Reactors in China|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|accessdate=15 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118105202/https://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=CN|archive-date=18 November 2015|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 20. | [[Hanul Nuclear Power Plant|Hanul]] |{{flagu|South Korea}} |{{Coord|37|05|34|N|129|23|01|E|name=Hanul Nuclear Power Plant}} | align="center" | 5,928 | 39.79 <small>(2016)</small> |Nuclear | |<ref name="IndustCardsNukeSouthKorea">{{cite web|title=Nuclear Power Plants in South Korea|url=http://www.industcards.com/nuclear-s-korea.htm|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20140228171527/http://www.industcards.com/nuclear-s-korea.htm|archive-date=28 February 2014|accessdate=1 March 2014|work=Gallery|publisher=Power Plants Around The World}}</ref><ref name="NuclearReactorsKR">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Republic of Korea|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=KR|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303170138/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=KR|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref> |- |} <references group="Note" /> == دنیا دے سب تو‏ں وڈے بجلی گھراں د‏‏ی ٹائم لائن == 20 واں صدی دے اوائل وچ کِسے وی وقت ، دنیا دا سب تو‏ں وڈا بجلی گھر اک [[پن بجلی|پن بجلی گھر رہیا اے ]] ۔ {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="2" | ریکارڈ رکھیا ! rowspan="2" | [[بجلی گھر]] دا نام ! rowspan="2" width="70" | اہلیت <br /> ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! rowspan="2" | مقام ! rowspan="2" | نوٹ |- ! width="70" | سے ! width="70" | کرنا |- | 1911 | 1913 | align="left" | ویمارک | 108 |[[null|ربط=|حدود]] [[رجوقان|جوجوان]] ، [[تیلیمارک|ٹیلی مارک]] ، ناروے | <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nve.no/vann-vassdrag-og-miljo/nves-utvalgte-kulturminner/kraftverk/vemork/|title=Kraftverk: Vemork|website=www.nve.no|language=Norwegian|accessdate=2018-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180504230447/https://www.nve.no/vann-vassdrag-og-miljo/nves-utvalgte-kulturminner/kraftverk/vemork/|archivedate=4 May 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hydro.com/en/products/energy/our-power-plants/telemark/vemork/|title=Vemork power station|website=www.hydro.com|language=en|accessdate=2018-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190121222436/https://www.hydro.com/en/products/energy/our-power-plants/telemark/vemork/|archivedate=21 January 2019}}</ref> |- | 1913 | 1922 | align="left" | کیوکوک ڈیم | 142 |[[null|ربط=|حدود]] [[ہیملٹن، الینوائے|ہیملٹن ، الینوائے]] / [[کیوکوک، آئیووا|کیوکوک ، آئیووا]] ، ریاستہائے متحدہ | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hydroworld.com/articles/hr/print/volume-32/issue-9/articles/keokuk-energy-center-harnessing-the-power-of-the-mississippi.html|title=Archived copy|accessdate=3 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180204123930/http://www.hydroworld.com/articles/hr/print/volume-32/issue-9/articles/keokuk-energy-center-harnessing-the-power-of-the-mississippi.html|archivedate=4 February 2018}}</ref> |- | 1922 | 1939 | align="left" | سر ایڈم بیک اسٹیشن اول | 149.4-498 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.niagarafallsinfo.com/niagara-falls-history/niagara-falls-power-development/the-history-of-power-development-in-niagara/sir-adam-beck-station-1/|title=Niagara Falls History of Power Development – the Sir Adam Beck Power Generating Station #1|accessdate=3 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180204124131/https://www.niagarafallsinfo.com/niagara-falls-history/niagara-falls-power-development/the-history-of-power-development-in-niagara/sir-adam-beck-station-1/|archivedate=4 February 2018|date=3 February 2017}}</ref> |[[null|ربط=|حدود]] [[نیاگرا آبشار|نیاگرا فالس]] ، [[انٹاریو|اونٹاریو]] ، کینیڈا | |- | 1939 | 1949 | align="left" | ہوور ڈیم | 705 |[[null|ربط=|حدود]] [[کلارک کاؤنٹی، نیواڈا|کلارک کاؤنٹی ، نیواڈا]] / [[موہیو کاؤنٹی، ایریزونا|موہاؤ کاؤنٹی ، اریزونا]] ، ریاستہائے متحدہ | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.usbr.gov/lc/hooverdam/faqs/powerfaq.html|title=Hoover Dam &#124; Bureau of Reclamation|accessdate=2017-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323052336/http://www.usbr.gov/lc/hooverdam/faqs/powerfaq.html|archivedate=23 March 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.usbr.gov/lc/hooverdam/history/articles/chrono.html|title=Hoover Dam &#124; Bureau of Reclamation|accessdate=2010-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100928180218/http://www.usbr.gov/lc/hooverdam/History/articles/chrono.html|archivedate=28 September 2010}}</ref> |- | 1949 | 1959 | align="left" | گرینڈ کولی ڈیم | 2،280 |[[null|ربط=|حدود]] [[ریاست واشنگٹن|واشنگٹن]] ، ریاستہائے متحدہ | |- | 1959 | 1963 | align="left" | وولگا ہائیڈرو الیکٹرک اسٹیشن | 2،300–2،563 |[[null|ربط=|حدود]] [[وولگو گراد|وولگوگراڈ]] ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر]] ، سوویت یونین | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.volges.rushydro.ru/hpp/hpp-history/|title=Проектирование, Строительство и Эксплуатация ГЭС|accessdate=30 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704031802/http://www.volges.rushydro.ru/hpp/hpp-history/|archivedate=4 July 2016}}</ref> |- | 1963 | 1971 | align="left" | بریٹسک ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن | 2،750–4،500 |[[null|ربط=|حدود]] [[براٹسک|بریٹسک]] ، روسی ایس ایف ایس آر ، سوویت یونین | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.irkutskenergo.ru/qa/1004.2.html|title=Archived copy|accessdate=16 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303193812/http://en.irkutskenergo.ru/qa/1004.2.html|archivedate=3 March 2016}}</ref> |- | 1971 | 1983 | align="left" | کراسنویارسک ڈیم | 5،000-600 |[[null|ربط=|حدود]] [[کراسنویارسک]] ، روسی ایس ایف ایس آر ، سوویت یونین | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.power-technology.com/features/feature-the-10-biggest-hydroelectric-power-plants-in-the-world/|title=Archived copy|accessdate=7 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170531224548/http://www.power-technology.com/features/feature-the-10-biggest-hydroelectric-power-plants-in-the-world/|archivedate=31 May 2017}}</ref> |- | 1983 | 1986 | align="left" | گرینڈ کولی ڈیم | 6،181–6،809 |[[null|ربط=|حدود]] [[ریاست واشنگٹن|واشنگٹن]] ، ریاستہائے متحدہ | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.usbr.gov/projects/Powerplant.jsp?fac_Name=Grand%20Coulee%20Powerplant|title=Archived copy|accessdate=2014-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429162702/http://www.usbr.gov/projects/Powerplant.jsp?fac_Name=Grand%20Coulee%20Powerplant|archivedate=29 April 2014}}</ref> |- | 1986 | 1989 | align="left" | گوری ڈیم | 10،235 |[[null|ربط=|حدود]] [[نیکوما وادی]] ، وینزویلا | |- | 1989 | 2007 | align="left" | اتیپو ڈیم | 10،500–14،000 |[[null|ربط=|حدود]][[null|ربط=|حدود]] [[اگوازو آبشار|اِگازو فالس]] ، [[دریائے پارانا]] ، برازیل / پیراگوئے | |- | 2007 | موجودہ | align="left" | [[تین گھاٹی بند|تھری گورجز ڈیم]] | 14،100-222،500 |[[null|ربط=|حدود]] [[تین گورجز]] ، [[یچنگ|ییانگ]] ، [[ہوبئی|صوبہ ہوبی]] ، چین | |} == غیر قابل تجدید بجلی گھر == === کوئلہ === {{See also|Coal|List of coal power stations}} [[فائل:Taichung Thermal Power Plant.JPG|thumb| تائچنگ ، کوئلہ تو‏ں چلنے والا تیسرا سب تو‏ں وڈا بجلی گھر ، {{Nowrap|5,500 [[واٹ]]}} ]] {|class="wikitable" |- ! نمبر!! سٹیشن!! ملک!! [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! Capacity ([[میگا واٹ|MW]]) !! {{Tooltip|Ref|حوالے}} |- | align=center | 1. || [[Tuoketuo Power Station|Tuoketuo]] || {{flagu|China}} || {{coord|40|11|49|N|111|21|52|E|name=Tuoketuo Power Plant}} || align=center | 6,720 || <ref name="tuo1" /><ref name="tuo2" /> |- | align="center" | 2. ||{{Interlanguage link|Taean Power Station|lt=Taean|ko|태안화력발전소|WD=}} |{{flag|South Korea}} |{{WikidataCoord|Q61808647|display=|name=Taean Power Station}} | align="center" | 6,100 |<ref name=":0" /> |- | align="center" | 3. ||{{Interlanguage link|Dangjin Power Station|lt=Dangjin|ko|당진화력발전소|WD=}} ||{{flag|South Korea}}||{{Coord|37|03|19|N|126|30|35|E|name=Dangjin Power Station}}|| align="center" | 6,040 ||<ref name="dan">{{cite report |title= Reports on Korean power plants construction |url= https://epsis.kpx.or.kr/epsis/ekkn/board/n/list.do?bbs_id=100243&cd_upper=100200&left_pos=100243 |page= 26 |access-date= 2017-06-24}}{{dead link|date=May 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=http://home.kepco.co.kr/kepco/cmmn/fms/FileDown.do?atchFileId=FILE_000000021201222&fileSn=0|title=KEPCO Annal Report 2017|last=|first=|publisher=KEPCO|year=2017|isbn=|location=|pages=}}</ref> |- | align=center | 4. ||[[Taichung Power Plant|Taichung]] || {{flag|Taiwan}} || {{Coord|24|12|46|N|120|28|52|E|name=Taichung Power Plant}} || align=center | 5,500<!-- coal units --> ||<ref name="Taichung Power Plant">{{cite web|title=Taichung Power Plant|url=http://www.power-technology.com/projects/taichung/|publisher=Power Technologies|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829103549/http://www.power-technology.com/projects/taichung/|archive-date=29 August 2009|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref name="IndustCardsCoalTaiwan">{{cite web | url=http://www.industcards.com/st-coal-taiwan.htm | archive-url=https://archive.today/20130629122031/http://www.industcards.com/st-coal-taiwan.htm | url-status=dead | archive-date=29 June 2013 | title=Coal-Fired Plants in Taiwan | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=28 December 2013 | accessdate=6 July 2014 | df=dmy-all}}</ref> Uses [[bituminous coal]] |- | align=center | 5. ||[[Bełchatów Power Station|Bełchatów]] || {{flag|Poland}} || {{Coord|51|15|59|N|19|19|50|E|name=Bełchatów Power Station}} || align=center | 5,102 ||<ref name=capacity>{{Citation|title=Moc osiągalna w Elektrowni Bełchatów wzrosła do 5 472 MW|url=https://elbelchatow.pgegiek.pl/Aktualnosci/Moc-Elektrowni-Belchatow-wzrosla-do-5-472-MW|accessdate=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074501/https://elbelchatow.pgegiek.pl/Aktualnosci/Moc-Elektrowni-Belchatow-wzrosla-do-5-472-MW|archive-date=6 December 2017|url-status=live}}</ref> Uses [[lignite]] |- | align=center | 6. ||[[Yeongheung Power Station|Yeongheung]] || {{flag|South Korea}} || {{Coord|37|14|17|N|126|26|09|E|name=Yeongheung Power Station}} || align=center | 5,080 || <ref>{{Cite web |url=https://www.kosep.co.kr/kosep/en/km/ca/samchonpo_man.do?menu_id=E142 |title=Kosep – Yeongheung Thermal Power Construction Site Office |access-date=2010-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304101555/https://www.kosep.co.kr/kosep/en/km/ca/samchonpo_man.do?menu_id=E142 |archive-date=2012-03-04 |url-status=dead}}</ref> |- | align=center | 7.|| [[Guodian Beilun Power Station|Guodian Beilun]] || rowspan="4" | {{flagu|China}} || {{Coord|29|56|37|N|121|48|57|E|name=Guodian Beilun Power Station}} || align=center | 5,000 ||<ref>{{Citation|title=Guodian Beilun power plant became the largest plant|url=http://en.sxcoal.com/NewsDetail.aspx?cateID=183&id=22537|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716173255/http://en.sxcoal.com/NewsDetail.aspx?cateID=183&id=22537|archive-date=16 July 2011|url-status=dead}}</ref> |- | align=center | 7. || [[Waigaoqiao Power Station|Waigaoqiao]] ||{{Coord|31|21|21|N|121|35|54|E|name=Waigaoqiao Power Station}} || align=center | 5,000 ||<ref name="Power stations in China">{{Citation|title=Power stations in China|url=http://www.justice.gov/atr/public/eag/232668.htm|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100530100857/http://www.justice.gov/atr/public/eag/232668.htm|archive-date=30 May 2010|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 7. || [[Guohua Taishan Power Station|Guohua Taishan]] ||{{Coord|21|52|00|N|112|55|22|E|name=Guohua Taishan Power Station}} || align=center | 5,000 ||<ref>[http://www.industcards.com/top-100-pt-2.htm Industcards: The World's Largest Power Plants] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090718063850/http%3A//www.industcards.com/top%2D100%2Dpt%2D2.htm |date=18 July 2009}}</ref> |- | align=center | 7. || [[Jiaxing Power Station|Jiaxing]] ||{{coord|30|37|46|N|121|8|49|E|name=Jiaxing Power Station}} || align=center | 5,000 ||<ref>[https://archive.today/20130126044617/http://www.industcards.com/st-coal-china-zhejiang.htm Industcards: Coal-Fired Plants in China – Zhejiang]</ref> Uses [[bituminous coal]] |} === فیول آئل === {| class="wikitable" ! رینک ! width="100" | اسٹیشن ! ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | شعیب |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Saudi Arabia}} | {{Coord|20|40|48|N|39|31|24|E}} | align="center" | 5،600 | <ref name="alstom.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.alstom.com/press-centre/2012/5/alstom-completes-shoaiba-iii-power-plant-ahead-of-schedule/|title=Alstom: Alstom completes Shoaiba III power plant ahead of schedule|accessdate=18 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224103859/http://www.alstom.com/press-centre/2012/5/alstom-completes-shoaiba-iii-power-plant-ahead-of-schedule/|archivedate=24 December 2013}}</ref> |- | align="center" | 2 | کاشیما | rowspan="9" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Japan}} | {{Coord|35|52|47|N|140|41|22|E}} | align="center" | 4،400 <ref name="fp">Fuel oil portion. Of this, 2,400 MW are suspended indefinitely</ref> | |- | align="center" | 3۔ | انیگاسکی | {{Coord|35|29|06|N|140|01|00|E}} | align="center" | 3،600 <ref name="both">all units accepting both fuel oil and natural gas</ref> | |- | align="center" | 4 | یوکوہاما | {{Coord|35|28|36|N|139|40|44|E}} | align="center" | 3،379 | |- | align="center" | 5 | ہیروانو | {{Coord|37|14|18|N|141|01|04|E}} | align="center" | 3،200 | |- | align="center" | 6۔ | یوکوسوکا | {{Coord|35|12|56|N|139|42|59|E}} | align="center" | 2،276 | |- | align="center" | 7۔ | کینن | {{Coord|34|09|07|N|135|11|15|E}} | align="center" | 2،100 | <ref name="jepic">{{حوالہ ویب|url=https://www.jepic.or.jp/en/data/japan_data.pdf|title=JEPIC: Operating and Financial Data|accessdate=24 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615192716/https://www.jepic.or.jp/en/data/japan_data.pdf|archivedate=15 June 2018}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | ہگشی نیگاندا | {{Coord|37|59|58|N|139|14|29|E}} | align="center" | 1،900 | <ref name="toh">{{حوالہ ویب|accessdate=2017-07-24|title=Major Power Stations – Tohoku Electric Power Co., Inc.|url=http://www.tohoku-epco.co.jp/english_f/about/powerstation/|website=www.tohoku-epco.co.jp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170718233745/http://www.tohoku-epco.co.jp/english_f/about/powerstation/|archivedate=18 July 2017}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | اتسوومی | {{Coord|34|59|12|N|136|50|37|E}} | align="center" | 1،900 | <ref name="chub">{{حوالہ ویب|url=http://www.chuden.co.jp/english/corporate/ecor_company/ecom_reference/eref_facilities/index.html|title=CHUBU – Power System Map and Generating Facilities|accessdate=12 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513012007/http://www.chuden.co.jp/english/corporate/ecor_company/ecom_reference/eref_facilities/index.html|archivedate=13 May 2014}}</ref> |- | align="center" | 10۔ | گوبو | {{Coord|33|51|36|N|135|09|11|E}} | align="center" | 1،800 | |- |} === قدرتی گیس === [[فائل:Surgut (060).jpg|کھبے|thumb| سورگٹ 2 ، دنیا دا دوسرا وڈا قدرتی گیس بجلی گھر]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="110" | اسٹیشن ! ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- |- | align="center" | 2 | سورگٹ۔2 |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Russia}} | {{Coord|61|16|46|N|73|30|45|E}} | align="center" | 5،657 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unipro.energy/about/structure/affiliate/surgutskaya/details/|title=Archived copy|accessdate=27 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401121415/http://www.unipro.energy/about/structure/affiliate/surgutskaya/details/|archivedate=1 April 2019}}</ref> | <ref name="Surgut_2">{{حوالہ ویب|url=http://www.eon-russia.ru/en/about/structure/surgutskaya/|title=E.ON: Surgutskaya GRES-2|accessdate=6 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306234706/http://www.eon-russia.ru/en/about/structure/surgutskaya/|archivedate=6 March 2014}}</ref> |- | align="center" | 3۔ | ہگشی نیگاندا | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Japan}} | {{Coord|37|59|58|N|139|14|29|E}} | align="center" | 5،149 | <ref name="toh"/> |- | align="center" | 4 | فٹسو | {{Coord|35|20|35|N|139|50|02|E}} | align="center" | 5،040 | |- | align="center" | 5 | کاواگو | {{Coord|35|00|25|N|136|41|20|E}} | align="center" | 4،802 | |- | align="center" | 6۔ | برلوس پاور اسٹیشن ^{( [[:de:Kraftwerk Burullus|''جرمن'']] )} |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Egypt}} | {{Coord|31|31|46|N|30|48|32|E}} | align="center" | 4،800 | <ref>https://www.power-technology.com/projects/el-burullus-power-plant/</ref> |- | align="center" | 7۔ | تتن |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Taiwan}} | {{Coord|25|01|34|N|121|02|50|E}} | align="center" | 4،384 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gasstrategies.com/publications/gas-matters-today/70262|title=Archived copy|accessdate=12 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013194406/http://www.gasstrategies.com/publications/gas-matters-today/70262|archivedate=13 October 2013}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | چیبہ | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Japan}} | {{Coord|35|33|57|N|140|06|20|E}} | align="center" | 4،380 | |- | align="center" | 9۔ | ہیمجی | {{Coord|34|46|24|N|134|41|38|E}} | align="center" | 4،086 | <ref>{{حوالہ ویب|accessdate=2017-07-24|title=Japan combined cycle power plant pushes the boundaries of turbine technology|url=http://www.powerengineeringint.com/articles/print/volume-23/issue-4/features/case-study-kansai-himeji-2/pushing-the-boundaries-of-turbine-technology.html|website=www.powerengineeringint.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605042305/https://www.powerengineeringint.com/articles/print/volume-23/issue-4/features/case-study-kansai-himeji-2/pushing-the-boundaries-of-turbine-technology.html|archivedate=5 June 2019}}</ref><ref name="jepic"/> |- | align="center" | 10۔ | چیندا | {{Coord|34|59|12|N|136|50|37|E}} | align="center" | 3،966 | <ref name="chub"/> |- |} === جوہری === {{See also|Nuclear power|List of nuclear power stations}} [[فائل:Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant 14-Aug-2019.jpg|کھبے|thumb| کاشی وازاکی-کریوا ، جوہری توانائی دا سب تو‏ں وڈا اسٹیشن (2011 تو‏ں معطل)]] {|class="wikitable" |- ! نمبر!! اسٹیشن!! ملک!! [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! صلاحیت([[میگاواٹ|MW]]) !! {{Tooltip|Ref|حوالے}} |- | align=center | 1. || [[Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant|Kashiwazaki-Kariwa]] || {{flagu|Japan}} || {{Coord|37|25|45|N|138|35|43|E|name=Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant}} || align=center | 7,965 <small>(out of service since 2011)</small> ||<ref name="KashiwazakiPowertechnology" /><ref name="KashiwazakiTEPCO" /><ref name="NuclearReactorsJP" /> |- | align="center" | 2. || [[Kori Nuclear Power Plant|Kori]]||{{Flag|South Korea}}||{{Coord|35|19|40|N|129|18|03|E|name=Kori Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 7,489 ||<ref>{{Cite web |url=http://www.world-nuclear-news.org/NN-First-Korean-APR-1400-enters-commercial-operation-2012164.html |title=Archived copy |access-date=23 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824051337/http://www.world-nuclear-news.org/NN-First-Korean-APR-1400-enters-commercial-operation-2012164.html |archive-date=24 August 2017 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 3. || [[Bruce Nuclear Generating Station|Bruce]]||{{flagu|Canada}}||{{Coord|44|19|31|N|81|35|58|W|name=Bruce Nuclear Generating Station}}|| align="center" | 6,430||<ref name="BrucePowertechnology">{{cite web|title=Bruce Nuclear Generating Station|url=https://www.brucepower.com/bruce-power-increases-output-though-innovation-and-efficiency/|publisher=Power Technologies|accessdate=30 November 2019|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111234849/https://www.brucepower.com/bruce-power-increases-output-though-innovation-and-efficiency/|dead-url=yes}}</ref> |- | align="center" |4.||[[Yangjiang Nuclear Power Plant|Yangjiang]]||{{Flag|China}}||{{Coord|21|42|35|N|112|15|38|E|name=Yangjiang Nuclear Power Station}}|| align="center" | 6,000 ||<ref name="NuclearReactorsCN" /> |- | align="center" | 5. || [[Hanul Nuclear Power Plant|Hanul]]|| rowspan="2" |{{Flag|South Korea}}||{{Coord|37|05|34|N|129|23|01|E|name=Uljin Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 5,928 ||<ref name="NuclearReactorsKR" /> |- | align="center" | 6. || [[Hanbit Nuclear Power Plant|Hanbit]]||{{Coord|35|24|54|N|126|25|26|E|name=Hanbit Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 5,875 ||<ref name="NuclearReactorsKR" /> |- | align="center" | 7. || [[Zaporizhia Nuclear Power Plant|Zaporizhia]]||{{Flag|Ukraine}}||{{Coord|47|30|44|N|34|35|09|E|name=Zaporizhia Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 5,700 ||<ref name="NuclearReactorsUA">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Ukraine|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=UA|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331191137/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=UA|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="ZaporizhzhiaIndustcards">{{Citation|title=Nuclear Power Plants in Lithuania & Ukrainea|url=http://www.industcards.com/nuclear-lt-ua.htm|archive-url=https://archive.today/20121209092440/http://www.industcards.com/nuclear-lt-ua.htm|url-status=dead|archive-date=9 December 2012|accessdate=31 August 2010}}</ref> |- | align="center" | 8. || [[Gravelines Nuclear Power Plant|Gravelines]]|| rowspan="3" |{{Flag|France}}||{{coord|51|00|55|N|02|08|10|E|name=Gravelines Nuclear Power Station}}|| align="center" | 5,460 ||<ref name="NuclearReactorsFR">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in France|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=FR|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329082322/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=FR|archive-date=29 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 9. || [[Paluel Nuclear Power Plant|Paluel]]||{{Coord|49|51|29|N|00|38|08|E|name=Paluel Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 5,320 ||<ref name="NuclearReactorsFR" /> |- | align="center" | 10. || [[Cattenom Nuclear Power Plant|Cattenom]]||{{Coord|49|24|57|N|06|13|05|E|name=Cattenom Nuclear Power Station}}|| align="center" | 5,200 ||<ref name="NuclearReactorsFR" /> |} === آئل شیل === [[فائل:Эстонская ЭС.jpg|کھبے|thumb| ایسیٹی پاور اسٹیشن ، دنیا دا سب تو‏ں وڈا آئل شیل فائر پاور اسٹیشن]] {| class="wikitable" ! رینک ! اسٹیشن ! ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | ایست | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Estonia}} | {{Coord|59|16|10|N|27|54|08|E}} | align="center" | 1،615 | |- | align="center" | 2 | بلدی | {{Coord|59|21|12|N|28|07|22|E}} | align="center" | 765 | |- | align="center" | 3۔ | اوور | | align="center" | 300 | |- | align="center" | 4 | ہوڈیان |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|China}} | | align="center" | 100 | |- | align="center" | 5 | کوٹلہ جروے |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Estonia}} | | align="center" | 39 | |- | align="center" | 6۔ | میشور روٹیم (برخاست) |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Israel}} | {{Coord|31|03|19|N|35|11|04|E}} | align="center" | 13 | |- | align="center" | 7۔ | ڈاٹٹرن ہاؤسین روہربچ زیمنٹ فیکٹری |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Germany}} | | align="center" | 9.9 | <ref>{{حوالہ ویب|title=Global oil shale issues and perspectives|url=http://www.kirj.ee/public/oilshale/9_brendow_1_03.pdf|accessdate=1 December 2010|last=Dr. K. Brendow|last2=World Energy Council|page=7|date=November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101207015213/http://kirj.ee/public/oilshale/9_brendow_1_03.pdf|archivedate=7 December 2010}}</ref> |} === پیٹ(دلدلی کوئلہ) === [[فائل:Shatura steam power plant (2010).jpg|کھبے|thumb| شتورا ، {{Nowrap|1,500 [[واٹ|MW]]}} اُتے پیٹ تو‏ں چلنے والا سب تو‏ں وڈا بجلی گھر ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="100" | اسٹیشن ! width="100" | ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | شتورا | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Russia}} | {{Coord|55|35|00|N|39|33|40|E}} | align="center" | 1،500 | <ref group="note" name="Shatura">Natural gas primary fuel (78,0 %), peat secondary (11,5 %)</ref> |- | align="center" | 2 | کیروف | {{Coord|58|37|16|N|49|35|47|E}} | align="center" | 300 | |- | align="center" | 3۔ | Keljonlahti | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Finland}} | {{Coord|62|11|33|N|25|44|14|E}} | align="center" | 209 | |- | align="center" | 4 | ٹاپ پیلا | {{Coord|65|02|15|N|25|26|07|E}} | align="center" | 190 | |- | align="center" | 5 | [[Haapavesi Power Station|ہاپوسی]] | {{Coord|64|07|19|N|25|24|47|E|name=Haapavesi Power Station}} | align="center" | 154 | <ref>{{Citation|title=Yhtiölle osuus Haapaveden voimalaitoksen sähköstä|url=http://www.issoy.fi/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=54|accessdate=10 September 2010|language=fi|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720184105/http://www.issoy.fi/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=54|archive-date=20 July 2011|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 6۔ | ویسٹ آفیلی | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Ireland}} | {{Coord|53|16|22|N|08|02|20|W}} | align="center" | 150 | <ref name="CFBinESB">{{حوالہ ویب|url=http://www.fwc.com/getmedia/fccdff3b-c2e7-4e22-ad64-6635be874c3d/TP_CFB_12_12.pdf.aspx?ext=.pdf|title=CFB TECHNOLOGY IN ESB PEAT BURNING POWER STATIONS|publisher=Foster Wheeler|accessdate=4 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140504060018/http://www.fwc.com/getmedia/fccdff3b-c2e7-4e22-ad64-6635be874c3d/TP_CFB_12_12.pdf.aspx?ext=.pdf|archivedate=4 May 2014}}</ref> |- | align="center" | 7۔ | ایڈنٹری | {{Coord|53|17|27|N|07|05|13|W}} | align="center" | 120 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.edenderrypower.ie/inside.asp?id=5|title=Plant Descriptions and Operations|publisher=Edenderry Power|accessdate=4 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120216071754/http://www.edenderrypower.ie/inside.asp?id=5|archivedate=16 February 2012}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | لو لو | {{Coord|53|40|28|N|07|59|02|E}} | align="center" | 100 | |- | align="center" | 9۔ | Väo |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Estonia}} | {{Coord|59|26|14|N|24|54|23|E}} | align="center" | 25 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://elektrijaam.ee/ettevottest|title=Tallinn Power Plant|accessdate=4 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140504060323/http://elektrijaam.ee/ettevottest|archivedate=4 May 2014}}</ref> |- |} <references group="note" /> == قابل تجدید بجلی گھر == === بایوماس === {| class="wikitable" ! رینک ! اسٹیشن ! ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|جغرافیائی کوآرڈینیٹ سسٹم]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | ڈریکس (یونٹ 1–4) |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|UK}} | | align="center" | 2،595 | گولی دا ایندھن | |- | align="center" | 2 | الہولمینس کرافٹ |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Finland}} | {{Coord|63|42|07|N|22|42|35|E}} | align="center" | 265 | جنگل د‏‏ی باقیات | |- | align="center" | 3۔ | مااسلاکٹی 3 |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Netherlands}} | {{Coord|51|54|45|N|4|1|16|E}} | align="center" | 220 | بایڈماس | <ref group="note">installed capacity is 1100 MW with cofiring 80% coal and 20% biomass</ref> |- | align="center" | 4 | Połaniec |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Poland}} | {{Coord|50|26|14|N|21|20|14|E}} | align="center" | 205 | لکڑی دے ٹکڑے | |- | align="center" | 5 | اٹیکن جنریٹنگ اسٹیشن |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Canada}} | {{Coord|48|50|17|N|91|34|15|W}} | align="center" | 205 | بایڈماس | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ediweekly.com/largest-biomass-power-plant-na-set-open-atikokan/|title=Archived copy|accessdate=22 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140928220047/http://www.ediweekly.com/largest-biomass-power-plant-na-set-open-atikokan/|archivedate=28 September 2014}}</ref> |- | align="center" | 6۔ | روڈین ہاؤز |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Belgium}} | {{Coord|51|8|4.88|N|3|46|35.94|E}} | align="center" | 180 | لکڑی گولی | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eurobserv-er.org/pdf/biomasse_2011.pdf|title=EUObserver: Solid Biomass Barometer 2011|accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120131053803/http://www.eurobserv-er.org/pdf/biomasse_2011.pdf|archivedate=31 January 2012}}</ref> |- | align="center" | 7۔ | کیمیجوروی II |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Finland}} | | align="center" | 160 | آر ڈی ایف | <ref name="Top10">{{حوالہ ویب|url=https://elperiodicodelaenergia.com/las-10-mayores-plantas-de-biomasa-del-mundo/|title=Top10 Form: Spanish|accessdate=29 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180830005022/https://elperiodicodelaenergia.com/las-10-mayores-plantas-de-biomasa-del-mundo/|archivedate=30 August 2018}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | ایشڈون پیپر مل |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | | align="center" | 157 | کالی شراب | <ref name="eia">{{حوالہ ویب|url=http://www.eia.gov/electricity/data/eia860/index.html|title=EIA Form: EIA-860 detailed data|accessdate=22 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017080141/http://www.eia.gov/electricity/data/eia860/index.html|archivedate=17 October 2013}}</ref> |- | align="center" | 9۔ | وسائپ پاور | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Finland}} | | align="center" | 150 | کالی شراب | |- | align="center" | 10۔ | [[وآسا|واسا]] | | align="center" | 140 | بایڈماس | |} <references group="note" /> === جیوتھرمل === {{See also|Geothermal power|List of geothermal power stations}} [[فائل:HellisheidiPowerStation01.jpg|کھبے|thumb| Hellisheiði پاور اسٹیشن ، {{Nowrap|303 [[واٹ]]}} اٹھواں سب تو‏ں وڈا جیوتھرمل پاور اسٹیشن اے ]] {|class="wikitable" |- ! Rank !! width=145 | سٹیشن!! width=125 | ملک!! [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! کیپیسٹی([[میگا واٹ|MW]]) !! {{Tooltip|Ref|حوالے}} |- | align=center | 1. || [[The Geysers]] || {{flagu|United States}} || {{Coord|38|47|26|N|122|45|21|W|name=The Geysers}} || align=center | 1,517 ||<ref name="GC">{{cite web | url=http://www.geothermal.org/PDFs/Articles/California.pdf | title=Geothermal California | publisher=Geothermal Resources Council | work=GRC Bulletin | date=September 2002 | accessdate=18 May 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513044712/http://www.geothermal.org/PDFs/Articles/California.pdf | archivedate=13 May 2014 | df=dmy-all}}</ref> |- | align=center | 2. || [[Cerro Prieto Geothermal Power Station|Cerro Prieto]] || {{flag|Mexico}} || {{Coord|32|23|57|N|115|14|19|W|name=Cerro Prieto Geothermal Power Station}} || align=center | 820 ||<ref>{{cite web | url=http://iea-gia.org/wp-content/uploads/2013/10/2012-Mexico-Country-Report-IEA-GIA-iwth-cover-Photo-16Oct13-pdf.pdf | title=Mexico Country Report 2012 | publisher=IEA Geothermal Implementing Agreement | accessdate=23 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140518085856/http://iea-gia.org/wp-content/uploads/2013/10/2012-Mexico-Country-Report-IEA-GIA-iwth-cover-Photo-16Oct13-pdf.pdf | archive-date=18 May 2014 | url-status=dead}}</ref><ref name=cpa>{{Citation|title=Powerhouses of Cerro Prieto|url=http://www.blueroadrunner.com/cerroprieto.htm|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100419034533/http://www.blueroadrunner.com/cerroprieto.htm|archive-date=2010-04-19|url-status=dead}}</ref><ref name=cpb>{{Citation|title=Cerro Prieto Geothermal Power Station|url=http://www.bnamericas.com/news/electricpower/Cerro_Prieto_IV_Starts_Geothermal_Operations|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224100141/http://www.bnamericas.com/news/electricpower/Cerro_Prieto_IV_Starts_Geothermal_Operations|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 3. || [[Larderello]] || {{flagu|Italy}} || {{coord|43|13|56|N|10|53|07|E|name=Larderello}} || align=center | 769 ||<ref>{{cite web | url=http://www.enelgreenpower.com/en-GB/plants/renewable_energy/geothermal/ | title=Geothermal Review | publisher=ENEL | accessdate=15 September 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923093713/http://www.enelgreenpower.com/en-GB/plants/renewable_energy/geothermal/ | archivedate=23 September 2015 | df=dmy-all}}</ref> |- | align=center | 4. || [[Hell's Gate National Park#Olkaria Geothermal Power Station|Olkaria]] || {{flag|Kenya}} || {{coord|0|53|14|S|36|18|25|E|name=Olkaria Geothermal Power Station}} || align=center | 727 || <ref>{{Cite web |url=http://www.businessdailyafrica.com/US-firm-injects-29MW-geothermal-power-into-grid/-/539546/3067644/-/90fl3tz/-/index.html |title=Archived copy |access-date=18 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131190356/http://www.businessdailyafrica.com/US-firm-injects-29MW-geothermal-power-into-grid/-/539546/3067644/-/90fl3tz/-/index.html |archive-date=31 January 2017 |url-status=live}}</ref> |- | align=center | 5. || [[Imperial Valley Geothermal Project|Imperial Valley]] || {{flag|United States}} || {{coord|33|09|48|N|115|37|00|W|name=Imperial Valley Geothermal Project}} || align=center | 403.4 || <ref name=Geo>{{Cite web|url=https://geothermal.org/PDFs/Articles/17JulyAug.pdf|title=The Shrinking Salton Sea and its Impact on Geothermal Development|last=|first=|date=2017|website=geothermal.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206113628/https://geothermal.org/PDFs/Articles/17JulyAug.pdf|archive-date=6 February 2020|access-date=6 February 2020}}</ref> |- | align=center | 6. || [[Sarulla Geothermal Power Plant|Sarulla]] || {{flag|Indonesia}} || {{coord|1|53|14|N|99|01|24|E|name=Sarulla}} || align=center | 330 || <ref>{{Cite web|url=https://www.power-technology.com/projects/sarullgeothermalpowe/|title=The Sarulla Geothermal Power Project, Indonesia|website=Power Technology {{!}} Energy News and Market Analysis|language=en-GB|access-date=2020-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nsenergybusiness.com/projects/sarulla-geothermal-power-plant/|title=Sarulla: One of the world's biggest geothermal power plants|language=en-US|access-date=2020-02-08}}</ref> |- | align=center | 6. || [[Tiwi Geothermal Complex|Tiwi]] || {{flag|Philippines}} || {{coord|13|27|34|N|123|38|21|E|name=Tiwi Geothermal Complex}} || align=center | 330 || <ref name="tiwi">{{Cite web |url=http://www.jica.go.jp/english/operations/evaluation/oda_loan/post/2009/pdf/philippines04.pdf |title=Tiwi Geothermal Power Plant Complex Rehabilitation Project |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308022544/http://www.jica.go.jp/english/operations/evaluation/oda_loan/post/2009/pdf/philippines04.pdf |archive-date=8 March 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thinkgeoenergy.com/40th-anniversary-of-geothermal-power-generation-at-tiwi-philippines/|title=40th Anniversary of geothermal power generation at Tiwi, Philippines|website=Think GeoEnergy – Geothermal Energy News|language=en-US|access-date=2020-02-08}}</ref> |- | align=center | 8. || [[Hellisheiði Power Station|Hellisheiði]] || {{flag|Iceland}} || {{Coord|64|02|14|N|21|24|03|W|name=Hellisheidi Power Station}} || align=center | 303 || |- | align=center | 9. || [[Coso Volcanic Field|Coso]] || {{flag|United States}} || {{coord|36|01|00|N|117|47|51|W|name=Coso Geothermal Power Project}} || align=center | 270 || <ref>{{Cite web|url=http://cosoenergy.com/who-we-are/|title=Project Information|last=cosogeo|website=Coso Operating Company|language=en-US|access-date=2020-02-04}}</ref> |- | align=center | 10. || Darajat || {{flag|Indonesia}} || {{Coord|7|13|05|S|107|43|38|E|name=Darajat Geothermal Power Station}} || align=center | 255 || |- |} === پن بجلی === ==== روايتی ==== {{See also|List of largest hydroelectric power stations|List of conventional hydroelectric power stations}} {|class="wikitable" |- ! نمبر!! سٹیشن!! width=125 | ملک!! [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! Capacity ([[میگا واٹ|MW]]) !! {{Tooltip|Ref|حوالے}} |- | align=center | 1. || [[تین گھاٹی بند]] || {{flagu|China}} || {{Coord|30|49|15|N|111|00|08|E|name=Three Gorges Dam}} || align=center | 22,500 ||<ref name="CTGPC" /> |- | align=center | 2. || [[Itaipu Dam|Itaipu]] || {{flag|Brazil}}<br />{{flag|Paraguay}} || {{Coord|25|24|31|S|54|35|21|W|name=Itaipu Dam}} || align=center | 14,000 ||<ref name="IndustcardsBrazilParana" /><ref name="ItaipuPowertechnology" /> |- | align=center | 3. || [[Xiluodu Dam|Xiluodu]] || {{Flag|China}} ||{{Coord|28|15|52|N|103|38|47|E|name=Xiluodu Dam}} || align=center | 13,860 ||<ref>{{cite news | url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm | title=China's second-largest hydropower station in full operation | date=1 July 2014 | agency=Xinhua | accessdate=21 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140707154321/http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm | archive-date=7 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 4. |[[Belo Monte Dam|Belo Monte]] |{{flag|Brazil}} |{{Coord|03|07|27|S|51|42|01|W|name=Belo Monte Dam}} | align="center" | 11,233 |<ref name="cron" /> |- | align="center" | 5. ||[[Guri Dam|Guri]]||{{flag|Venezuela}}||{{Coord|07|45|59|N|62|59|57|W|name=Guri Dam}}|| align="center" | 10,233 ||<ref name="GuriPowertechnology" /> |- | align=center | 6. ||[[Tucuruí Dam|Tucuruí]] || {{flag|Brazil}} || {{Coord|03|49|53|S|49|38|36|W|name=Tucuruí Dam}} || align=center | 8,370 || |- | align=center | 7. || [[Grand Coulee Dam|Grand Coulee]] || {{flagu|United States}} || {{Coord|47|57|23|N|118|58|56|W|name=Grand Coulee Dam}} || align=center | 6,809 ||<ref name="CouleePowertechnoogy" /> |- | align=center | 8. || [[Xiangjiaba Dam|Xiangjiaba]] || rowspan="2" | {{flagu|China}} ||{{Coord|28|38|57|N|104|22|14|E|name=Xiangjiaba Dam}} || align=center | 6,448 ||<ref name="xi1" /><ref name="xi2" /> |- | align=center | 9. || [[Longtan Dam|Longtan]] ||{{Coord|25|01|38|N|107|02|51|E|name=Longtan Dam}} || align=center | 6,426 ||<ref>[http://www.industcards.com/hydro-china-guangxi-guizhou.htmHydroelectric Power Plants in Guangxi & Guizhou, China]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> |- | align=center | 10. || [[Sayano-Shushenskaya Dam|Sayano-Shushenskaya]] || {{flagu|Russia}} ||{{Coord|52|49|31|N|91|22|15|E|name=Sayano-Shushenskaya Dam}} || align=center | 6,400 || |- |} ==== پمپڈ اسٹوریج ==== [[فائل:Tataragi Dam01n4272.jpg|کھبے|thumb| اوکاٹاٹاراگی دا بالائی ذخیرہ پمپڈ اسٹوریج پاور اسٹیشن {{Nowrap|1,932 [[واٹ|MW]]}} ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="145" | اسٹیشن ! width="125" | ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | باتھ کاؤنٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|38|12|32|N|79|48|00|W}} | align="center" | 3،003 | |- | align="center" | 2 | ھوئیزہو | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|China}} | {{Coord|23|16|07|N|114|18|50|E}} | align="center" | 2،448 | <ref>{{حوالہ ویب|title=Construction of Huizhou Pumped Storage Power Station finished in Guangdong|url=http://www.whatsonshenzhen.com/news-391-construction-of-huizhou-pumped-storage-power-station-finished-in-guangdong.html|publisher=Shenzen|accessdate=6 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110704044556/http://www.whatsonshenzhen.com/news-391-construction-of-huizhou-pumped-storage-power-station-finished-in-guangdong.html|archivedate=4 July 2011}}</ref> |- | align="center" | 3۔ | گوانگ ڈونگ | {{Coord|23|45|52|N|113|57|12|E}} | align="center" | 2،400 | |- | align="center" | 5 | لڈنگٹن |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|43|53|37|N|86|26|43|W}} | align="center" | 2،172 | |- | align="center" | 4 | اوکوٹاٹراگی |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Japan}} | {{Coord|35|14|13|N|134|49|55|E}} | align="center" | 1،932 | |} ==== دریا دا بہاؤ ==== [[فائل:Chief Joseph Dam.jpg|کھبے|thumb| چیف جوزف ، {{Nowrap|2,620 [[واٹ|MW]]}} اُتے دریائی بہاؤ ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن دا تیسرا سب تو‏ں وڈا رن ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="145" | اسٹیشن ! width="125" | ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | جیراؤ | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Brazil}} | {{Coord|9|15|0|S|64|24|0|W}} | align="center" | 3،750 | <ref>{{حوالہ ویب|accessdate=2018-07-15|title=Energia Sustentável do Brasil|url=https://www.esbr.com.br/a-usina|website=www.esbr.com.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715181315/https://www.esbr.com.br/a-usina|archivedate=15 July 2018}}</ref> |- | align="center" | 2 | سانٹو انتونیو | {{Coord|8|48|6|S|63|57|3|W}} | align="center" | 3،568 | <ref>{{حوالہ ویب|accessdate=2018-07-15|title=Usina Em Números|url=http://www.santoantonioenergia.com.br/empresa/usina-em-numeros/|website=www.santoantonioenergia.com.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715024458/http://www.santoantonioenergia.com.br/empresa/usina-em-numeros/|archivedate=15 July 2018}}</ref> |- | align="center" | 3۔ | چیف جوزف | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|47|59|43|N|119|38|00|W}} | align="center" | 2،620 | |- | align="center" | 4 | یوم جان | {{Coord|45|52|49|N|120|41|40|W}} | align="center" | 2،160 | <ref name="colriv">{{حوالہ ویب|title=The Columbia River System Inside Story|url=http://www.bpa.gov/power/pg/columbia_river_inside_story.pdf|publisher=BPA.gov|accessdate=17 July 2010|pages=14–15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527170919/http://www.bpa.gov/power/pg/columbia_river_inside_story.pdf|archivedate=27 May 2010}}</ref> |- | align="center" | 5 | Beauharnois |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Canada}} | {{Coord|45|18|50|N|73|54|32|W}} | align="center" | 1،903 | |- |} ==== جوار(ٹائیڈ) ==== [[فائل:Rance tidal power plant.JPG|کھبے|thumb| رانس ، {{Nowrap|240 [[واٹ|MW]]}} وچ دوسرا سب تو‏ں وڈا سمندری پاور اسٹیشن {{Nowrap|240 [[واٹ|MW]]}} ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="145" | اسٹیشن ! width="125" | ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | سیہويا جھیل |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|South Korea}} | {{Coord|37|18|47|N|126|36|46|E}} | align="center" | 254 | |- | align="center" | 2 | کرایہ |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|France}} | {{Coord|48|37|05|N|02|01|24|W}} | align="center" | 240 | |- | align="center" | 3۔ | ایناپولس رائل |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Canada}} | {{Coord|44|45|07|N|65|30|40|W}} | align="center" | 20 | |- | align="center" | 4 | جیانگیا |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|China}} | {{Coord|28|20|34|N|121|14|25|E}} | align="center" | 3.9 | |- | align="center" | 5 | کسلایا گوبا |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Russia}} | {{Coord|69|22|37|N|33|04|34|E}} | align="center" | 1.7 | |- |} === شمسی توانائی === ==== فلیٹ پینل فوٹو وولٹک ==== {{See also|PV system|List of photovoltaic power stations}} [[فائل:Solar Panels at Topaz Solar 1 (8159002527) (2).jpg|کھبے|thumb| سب تو‏ں وڈے پی وی بجلی گھراں وچو‏ں اک ، پخراج شمسی توانائی پلانٹ وچ شمسی پینل]] {|class="wikitable" |- ! نمبر ! width=190 | اسٹیشن ! width=120 | ملک ! width=180 | [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] ! صلاحیت([[میگاواٹ]]) ! width=60 | {{Tooltip|حوالے|حوالے}} |- | align="center" | 1. ||[[Bhadla Solar Park]] ||{{flagu|India}} ||[https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=List_of_photovoltaic_power_stations&params=27_32_22.81_N_71_54_54.91_E_&title=Bhadla+Solar+Park 27°32′22.81″N71°54′54.91″E] || align="center" | {{nts|2245}} ||<ref>{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/countrys-biggest-solar-park-at-the-heart-of-indias-clean-energy-push-1696271|title=Country's Biggest Solar Park In Rajasthan, At The Heart Of India's Clean Energy Push|work=NDTV.com|access-date=2018-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212201830/https://www.ndtv.com/india-news/countrys-biggest-solar-park-at-the-heart-of-indias-clean-energy-push-1696271|archive-date=12 February 2018|url-status=live}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/solar-plants-of-620-mw-get-operational-at-bhadla-park/articleshow/66035558.cms Solar plants of 620 MW get operational at Bhadla park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103075308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/solar-plants-of-620-mw-get-operational-at-bhadla-park/articleshow/66035558.cms |date=3 November 2018}}, ''The Times of India'', October 2, 2018</ref> |- | align=center | 2. ||[[Pavagada Solar Park]] ||{{flagu|India}} ||[https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=List_of_photovoltaic_power_stations&params=14_05_49_N_77_16_13_E_&title=Pavagada+Solar+Park 14°05′49″N77°16′13″E] || align="center" | {{nts|2050}} ||<ref>{{Cite news|url=https://mercomindia.com/600mw-grid-sychronized-pavagada/|title=600 MW of Solar Projects Synchronized to the Grid at Karnataka's Pavagada Park – Mercom India|date=2018-02-15|work=Mercom India|access-date=2018-04-15|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527214016/https://mercomindia.com/600mw-grid-sychronized-pavagada/|archive-date=27 May 2018|url-status=live}}</ref><ref>https://mercomindia.com/karnatakas-pavagada-solar-operational/</ref> |- | align="center" | 3. || [[Benban Solar Park]] ||{{EGY}} ||{{small|{{coord|24|27|21.6|N|32|44|20.4|E|name=Benban Solar Park}}}} || align="center" | {{nts|1650}} ||<ref>{{Cite web|url=https://www.ebrd.com/news/video/benban-africas-largest-solar-park-completed.html|title=Benban, Africa's largest solar park, completed|website=www.ebrd.com|language=en|access-date=2019-11-29}}</ref> |- | align=center | 4. || [[Tengger Desert Solar Park]] || {{flagu|China}} ||{{small|{{coord|37|33|00|N|105|03|14|E|name=Tengger Desert Solar Park}}}} || align="center" | {{nts|1547}} || <ref>{{Cite web|url=https://electrek.co/2018/01/29/10-really-cool-solar-power-installations/|title=10 really cool Solar Power installations in (and above) the world|access-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129210215/https://electrek.co/2018/01/29/10-really-cool-solar-power-installations/|archive-date=29 January 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.escn.com.cn/news/show-310093.html|title=宁夏在腾格里沙漠南缘建成全国最大沙漠光伏集成区 – 今日热点 – 中国储能网|website=www.escn.com.cn|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503041513/http://www.escn.com.cn/news/show-310093.html|archive-date=3 May 2018|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 5. || [[Noor Abu Dhabi]] || {{UAE}}||{{small|{{coord|24|24|11|N|55|16|07|E|name=Noor Abu Dhabi}}}} || align="center" | {{nts|1,177}} ||<ref>{{cite web |url=https://www.thenational.ae/uae/environment/noor-abu-dhabi-solar-plant-begins-commercial-operation-1.880723 |title=Noor Abu Dhabi solar plant begins commercial operation |accessdate=30 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630004449/https://www.thenational.ae/uae/environment/noor-abu-dhabi-solar-plant-begins-commercial-operation-1.880723 |archive-date=30 June 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/johnparnell/2019/06/29/worlds-largest-solar-power-plant-switched-on/#6d6f1d13161a3 |title=World's Largest Solar Power Plant Switched On |accessdate=30 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630004443/https://www.forbes.com/sites/johnparnell/2019/06/29/worlds-largest-solar-power-plant-switched-on/#6d6f1d13161a3 |archive-date=30 June 2019 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 6. | [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum Solar Park]] | {{UAE}} | {{WikidataCoord|Q30588403|display=|name=Mohammed bin Rashid Al Maktoum Solar Park}} | align="center" |{{nts|1013}} | <ref>[https://www.thenational.ae/business/mohammed-bin-rashid-al-maktoum-solar-park-second-phase-now-operational-1.49690 Mohammed bin Rashid Al Maktoum solar park second phase now operational] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024152638/https://www.thenational.ae/business/mohammed-bin-rashid-al-maktoum-solar-park-second-phase-now-operational-1.49690 |date=2017-10-24}}, ''The National'' (AE), LeAnne Graves, March 20, 2017</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.greenbuildingafrica.co.za/lowest-bid-for-dubais-900-mw-solar-pv-tender-sees-is-us-0-0169-kwh/|title=DEWA's 900 MW Tender Attracts Lowest Bid Of $0.0169/kWh|access-date=12 October 2019|accessdate=2 October 2020|archivedate=20 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520195040/https://www.greenbuildingafrica.co.za/lowest-bid-for-dubais-900-mw-solar-pv-tender-sees-is-us-0-0169-kwh/}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=DEWA signs Power Purchase Agreement for 900MW 5th phase of the Mohammed bin Rashid Al Maktoum Solar Park|url=https://www.dewa.gov.ae/en/about-us/media-publications/latest-news/2020/04/dewa-signs-power-purchase-agreement-for-900mw|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-17|website=www.dewa.gov.ae|publisher=Dubai Electricity & Water Authority (DEWA)|language=en}}</ref> |- | align=center | 7. ||[[Datong Solar Power Top Runner Base]] ||{{flagu|China}} ||{{small|{{coord|40|04|25|N|113|08|12|E|name=Datong Solar Power Top Runner Project}}}}, {{small|{{coord|40|00|19|N|112|57|20|E|name=Datong Solar Power Top Runner Project}}}} || align="center" |{{nts|1000}} || <ref>{{Cite web|url=http://solar.ofweek.com/2017-02/ART-260009-8120-30106500.html|title=大同光伏领跑者验收：月均发电量超过1亿度 – OFweek太阳能光伏网|website=solar.ofweek.com|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618175439/http://solar.ofweek.com/2017-02/ART-260009-8120-30106500.html|archive-date=18 June 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.escn.com.cn/news/show-400779.html|title=看山西大同示范基地如何领跑全国光伏行业 – 光伏电站 – 中国储能网|website=www.escn.com.cn|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302111654/http://www.escn.com.cn/news/show-400779.html|archive-date=2 March 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pv.energytrend.com/research/China_Top_Runner_Program_Improves_Mono_si_Products_Market_Share_to_25_percent.html|title=China's Top Runner Program Improves Mono-si Products' Market Share to 25%_EnergyTrend PV|website=pv.energytrend.com|language=english|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302164819/https://pv.energytrend.com/research/China_Top_Runner_Program_Improves_Mono_si_Products_Market_Share_to_25_percent.html|archive-date=2 March 2018|url-status=dead}}</ref> |- | align=center | 7. ||[[Kurnool Ultra Mega Solar Park]] || {{flagu|India}} || {{coord|15|40|53.48|N|78|17|1.49|E|name=Kurnool Ultra Mega Solar Park}} || align=center | {{nts|1000}} ||<ref>{{cite web|last1=Kumar|first1=V Rishi|title=AP makes rapid strides: 1 GW ultra mega solar park nearing completion in Kurnool|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/worlds-largest-single-location-1-gw-ultra-mega-solar-park-in-ap-to-be-fully-operational-by-next-month/article9670458.ece|website=The Hindu Business Line|accessdate=11 May 2017|language=en|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429112511/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/worlds-largest-single-location-1-gw-ultra-mega-solar-park-in-ap-to-be-fully-operational-by-next-month/article9670458.ece|archive-date=29 April 2017|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 8. || [[NP Kunta Ultra Mega Solar Power Project|NP Kunta]] || {{IND}} || {{coord|14|01|N|78|26|E|name=NP Kunta Ultra Mega Solar Power Project}} || align="center" | {{nts|900}} || <ref>{{Cite news|url=https://srldc.org/var/ftp/reports/psp/2020/Apr20/20-04-2020-psp.pdf|title=Daily operation report of Southern Region|access-date=21 April 2020|accessdate=2 October 2020|archivedate=9 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709214424/https://srldc.org/var/ftp/reports/psp/2020/Apr20/20-04-2020-psp.pdf}}</ref><ref>[http://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/ntpc-commissioned-50-mw-of-np-kunta-ultra-mega-solar-power-project-stage-i-in-anantapuramu-116080100328_1.html NTPC commissioned 50 MW of NP Kunta Ultra Mega Solar Power Project Stage-I in Anantapuramu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304200105/http://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/ntpc-commissioned-50-mw-of-np-kunta-ultra-mega-solar-power-project-stage-i-in-anantapuramu-116080100328_1.html |date=2017-03-04}}, India Infoline News Service, August 01, 2016</ref><ref>{{Cite news|url=https://mercomindia.com/solar-projects-127-commissioning-may/|title=Solar Projects Totaling 127 MW Commissioned This Week|access-date=23 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524081718/https://mercomindia.com/solar-projects-127-commissioning-may/|archive-date=24 May 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/tata-power-commissions-100-mw-solar-power-capacity-in-ap-118070200548_1.html|title=Tata Power commissions 100 MW solar power capacity in AP|access-date=3 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702114519/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/tata-power-commissions-100-mw-solar-power-capacity-in-ap-118070200548_1.html|archive-date=2 July 2018|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 10. ||[[Longyangxia Dam]] Solar Park ||{{flagu|China}}||{{coord|36|07|20|N|100|55|06|E|name=Longyangxia Dam Solar Park}}|| align="center" |{{nts|850}}||<ref>{{Cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/m/powerchina/2014-01/02/content_17210451.htm |title=China Daily: World's largest solar-hydro power station getting connected to the grid |access-date=17 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217024858/http://www.chinadaily.com.cn/m/powerchina/2014-01/02/content_17210451.htm |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-news/archive-2013/2013/kw50/cpi-completes-massive-hybrid-solar-pvhydro-plant-in-western-china.html |title=SolarServer: CPI completes massive hybrid solar PV/hydro plant in Western China |access-date=17 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217025343/http://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-news/archive-2013/2013/kw50/cpi-completes-massive-hybrid-solar-pvhydro-plant-in-western-china.html |archive-date=2014-12-17 |url-status=dead}}</ref> |- |} ==== کنسنٹریٹر فوٹوولٹیکس (سی پی وی) ==== {{See also|کنسنٹریٹر فوٹوولٹیکس}} [[فائل:SevillaPV.jpg|کھبے|thumb| سیویلا ، {{Nowrap|1.2 [[میگاواٹ]]}} دسواں سب تو‏ں وڈا سی پی وی پاور اسٹیشن اے ]] {|class="wikitable" |- ! نمبر ! width=190 | اسٹیشن ! width=120 | ملک ! width=180 | [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] ! Capacity ([[میگاواٹ]]) ! width=60 | {{Tooltip|حوالے|References}} |- | align="center" | 1. || [[Golmud CPV Solar Park|Golmud (1 and 2)]] || {{Flag|China}} || {{Coord|36|19|43|N|94|48|07|E|name=Golmud CPV}} || align="center" | 110 || <ref>{{Cite web|title = Golmud 1|url = http://cpvconsortium.org/projects/20|website = cpvconsortium.org|accessdate = 2019-01-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20161210074819/http://cpvconsortium.org/projects/20|archive-date = 10 December 2016|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|title = Golmud 2|url = http://cpvconsortium.org/projects/21|website = cpvconsortium.org|accessdate = 2019-01-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20161109033228/http://cpvconsortium.org/projects/21|archive-date = 9 November 2016|url-status = dead}}</ref> |- | align="center" | 2. || [[Touwsrivier CPV Solar Project|Touwsrivier]] || {{Flag|South Africa}} || {{coord|33|24|51.67|S| 19|55|0.86|E|region:ZA-WC_type:landmark|display=inline|name=Touwsrivier CPV Solar Project|format=dms}} || align="center" | 36 ||<ref>{{cite web|title=CPV Power Plant No.1 Vincenzo Bellini|url=http://www.nersa.org.za/Admin/Document/Editor/file/Consultations/Electricity/Presentations/CPV%20Power%20Plant%20No%201.pdf|accessdate=25 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724205019/http://www.nersa.org.za/Admin/Document/Editor/file/Consultations/Electricity/Presentations/CPV%20Power%20Plant%20No%201.pdf|archive-date=24 July 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Touwsrivier Solar Energy Facility|url=http://www.eeu.org.za/thematic-areas/environmental-management-and-sustainability/touwsrivier-solar-energy-facility|accessdate=25 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129011728/http://www.eeu.org.za/thematic-areas/environmental-management-and-sustainability/touwsrivier-solar-energy-facility|archivedate=29 January 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Soitec, Schneider team up on Touwsrivier solar project|url=http://www.engineeringnews.co.za/article/soitec-schneider-team-up-on-touwsrivier-solar-project-2011-12-09|accessdate=25 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116041150/http://www.engineeringnews.co.za/article/soitec-schneider-team-up-on-touwsrivier-solar-project-2011-12-09|archive-date=16 January 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Appendix 1.3 CONSTRAINTS MAP AND OTHER STATUS QUO MAPPING|url=http://www.eeu.org.za/downloads/touwsrivier-documents/Appendix%201.3_Constraints%20-%20Status%20Quo%20Mapping.pdf|accessdate=25 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018062521/http://www.eeu.org.za/downloads/touwsrivier-documents/Appendix%201.3_Constraints%20-%20Status%20Quo%20Mapping.pdf|archivedate=18 October 2014|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | 3. || [[Alamosa Solar Generating Project|Alamosa]] || {{Flag|United States}}|| {{Coord|37|35|54|N|105|57|07|W|name=Alamosa Solar Project}} || align="center" | 30 ||<ref>{{cite web|title=Cogentrix Energy's alamosa solar generating plant begins commercial operation|url=http://www.yourrenewablenews.com/cogentrix+energy%E2%80%99s+alamosa+solar+generating+plant+begins+commercial+operation_77558.html|accessdate=29 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303012724/http://www.yourrenewablenews.com/cogentrix+energy%E2%80%99s+alamosa+solar+generating+plant+begins+commercial+operation_77558.html|archive-date=3 March 2014|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 4. || [[Hami CPV Plant|Hami]] || {{Flag|China}}|| {{Coord|43|01|24|N|93|36|28|E|name=Hami CPV}} || align="center" | 9 || <ref>{{Cite web|title = Hami|url = http://cpvconsortium.org/projects/19|website = cpvconsortium.org|accessdate = 2019-01-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20190114044756/http://cpvconsortium.org/projects/19|archive-date = 14 January 2019|url-status = dead}}</ref> |- | align="center" | 5. || [[Navarra CPV Plant|Navarra]] || {{Flag|Spain}} || {{Coord|42|16|07|N|01|41|07|W|name=Navarra CPV Plant}} || align="center" | 7.8 || <ref name="nav-murc">{{cite web|title=Navarra-Murcia|url=http://www.prlog.org/11404435-globaldatas-new-report-concentrated-photovoltaic-cpv.html|accessdate=18 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630231712/https://www.prlog.org/11404435-globaldatas-new-report-concentrated-photovoltaic-cpv.html|archive-date=30 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ps-nav">{{cite web|title=Parques Solares de Navarra|url=http://parquessolaresdenavarra.com//|accessdate=18 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120043330/http://parquessolaresdenavarra.com/|archive-date=20 January 2019|url-status=live}}</ref><ref name="cpv-map">{{cite web|title=CPV Map 2011|url=http://www.qualenergia.it/sites/default/files/articolo-doc/CPV-World-Map-October-2011.pdf|accessdate=18 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120144155/https://www.qualenergia.it/sites/default/files/articolo-doc/CPV-World-Map-October-2011.pdf|archive-date=20 January 2019|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 6. || [[Desert Green Solar Farm|Borrego]] || rowspan="3" | {{Flag|United States}}|| {{Coord|33|15|56|N|116|19|41|W|name=Borrego – Desert Green}} || align="center" | 6.3 ||<ref>{{cite news |url=http://sdbj.com/news/2014/dec/09/desert-green-solar-farm-begins-commercial-operatio/ |title=Desert Green Solar Farm Begins Commercial Operation |date=9 December 2014 |author=Brittany Meiling |newspaper=San Diego Business Journal |accessdate=3 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043125/http://sdbj.com/news/2014/dec/09/desert-green-solar-farm-begins-commercial-operatio/ |archive-date=6 March 2019 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 7. || [[Hatch Solar Energy Center|Hatch]] ||{{Coord|32|37|34|N|107|15|32|W|name=Hatch Solar Energy Center}} || align="center" | 5 ||<ref>{{cite web|title=Largest CPV solar plant in U.S. completed in New Mexico|url=http://www.cleanenergyauthority.com/solar-energy-news/largest-cpv-plant-in-us-completed-102611/|accessdate=29 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229043029/http://www.cleanenergyauthority.com/solar-energy-news/largest-cpv-plant-in-us-completed-102611/|archive-date=29 February 2012|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 8. || [[University of Arizona CPV Array|Tucson]] ||{{Coord|32|06|29|N|110|49|29|W|name=UA-Tucson Solar Tech Park}} || align="center" | 2 ||<ref>{{cite web |title=UASTP-Amonix |url=https://www.tep.com/amonix-2/ |accessdate=13 Jan 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114044542/https://www.tep.com/amonix-2/ |archive-date=14 January 2019 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 8. || [[Murcia CPV Plant|Murcia]] || {{Flag|Spain}}|| &nbsp; || align="center" | 2 || <ref name="nav-murc" /><ref name="ps-nav" /><ref name="cpv-map" /> |- | align="center" | 9. || [[Newberry Springs CPV Power Plant|Newberry]] || {{Flag|United States}}|| {{Coord|34|51|13|N|116|40|59|W|name=Newberry Solar 1}} || align="center" | 1.5 ||<ref>{{Cite web|title = Newberry Springs|url = http://cpvconsortium.org/projects/2|website = cpvconsortium.org|accessdate = 2015-12-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20160715221922/http://cpvconsortium.org/projects/2|archive-date = 15 July 2016|url-status = dead}}</ref> |- | align="center" | 10. || [[Sevilla Photovoltaic Power Plant|Sevilla]] || {{Flag|Spain}} || {{Coord|37|25|18|N|06|15|25|W|name=Sevilla Photovoltaic Power Plant}} || align="center" | 1.2 || |} ==== متمرکز شمسی تھرمل ==== [[فائل:Ivanpah Solar Power Facility (2).jpg|thumb| تن ٹاور ، ایوانپہ شمسی توانائی د‏‏ی سہولت وچ ، جو سی ایس پی دے سب تو‏ں وڈے بجلی گھراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="190" | اسٹیشن ! width="120" | ملک ! width="180" | [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! width="60" | {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | اوور زازیٹ |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Morocco}} | {{Coord|30|59|40|N|06|51|48|W}} | align="center" | 510 | <ref>{{حوالہ ویب|title=De l'électricité pour 1 million de foyers – Le Maroc bâtit la plus grande centrale solaire du monde|url=http://www.parismatch.com/Actu/Environnement/Ouarzazate-Le-Maroc-batit-la-plus-grande-centrale-solaire-du-monde-Noor-855071|website=ParisMatch.com|accessdate=30 November 2015|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151206074907/http://www.parismatch.com/Actu/Environnement/Ouarzazate-Le-Maroc-batit-la-plus-grande-centrale-solaire-du-monde-Noor-855071|archivedate=6 December 2015}}</ref> |- | align="center" | 2 | ایوانپاہ | rowspan="5" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|35|34|N|115|28|W}} | align="center" | 392 | |- | align="center" | 3۔ | SEGS | {{Coord|35|01|54|N|117|20|53|W}} | align="center" | 310 | |- | align="center" | 4 | سولیانا | {{Coord|32|55|N|112|58|W}} | align="center" | 280 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abengoasolar.com/web/en/acerca_de_nosotros/sala_de_prensa/noticias/2013/abg_20131009.html|title=Abengoa Solar: Abengoa's Solana, the US's first large-scale solar plant with thermal energy storage system, begins commercial operation|accessdate=7 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141216235444/http://www.abengoasolar.com/web/en/acerca_de_nosotros/sala_de_prensa/noticias/2013/abg_20131009.html|archivedate=16 December 2014}}</ref> |- | align="center" | 4 | پیدائش | {{Coord|33|38|38|N|114|59|17|W}} | align="center" | 280 | |- | align="center" | 4 | موجاوی شمسی منصوبہ | {{Coord|35|00|40|N|117|19|30|W}} | align="center" | 280 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.csp-world.com/news/20110914/0057/abengoa-closes-12-billion-financing-mojave-solar-project-and-starts-construction|title=CSP World: Abengoa closes $1.2 billion financing for the Mojave Solar Project and starts construction|website=csp-world.com|accessdate=2012-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210114823/http://www.csp-world.com/news/20110914/0057/abengoa-closes-12-billion-financing-mojave-solar-project-and-starts-construction|archivedate=2014-12-10}}</ref> |- | align="center" | 7۔ | سولابن | rowspan="4" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Spain}} | {{Coord|39|13|29|N|5|23|26|W}} | align="center" | 200 | |- | align="center" | 8۔ | سولنووا | {{Coord|37|25|00|N|06|17|20|W}} | align="center" | 150 | |- | align="center" | 8۔ | اینڈاسول | {{Coord|37|13|43|N|03|04|07|W}} | align="center" | 150 | |- | align="center" | 8۔ | ایکسٹریسول | {{Coord|38|39|N|6|44|W}} | align="center" | 150 | |} === لہر === [[فائل:Pelamis bursts out of a wave.JPG|کھبے|thumb| اگواچڈورا ، {{Nowrap|2.25 [[واٹ|MW]]}} سب تو‏ں وڈا لہر والا فارم ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="180" | اسٹیشن ! width="130" | ملک ! width="180" | [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! width="60" | {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | Aguçadoura |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Portugal}} | {{Coord|41|25|57|N|08|50|33|W}} | align="center" | 2.25 | |- | align="center" | 2 | اسلے لمپٹ |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United Kingdom}} | {{Coord|55|41|24|N|06|31|15|W}} | align="center" | 0.5 | |- | align="center" | 3۔ | متریکو بریک واٹر |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Spain}} | {{Coord|43|18|26|N|2|23|6|W|region:ES_type:city}} | align="center" | 0.3 | <ref>{{حوالہ ویب|title=Wave Power Plant Mutriku, Spain|url=http://voith.com/en/HyPower_20_final.pdf|page=29|accessdate=2 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007154818/http://voith.com/en/HyPower_20_final.pdf|archivedate=7 October 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.see.ed.ac.uk/~shs/Wave%20Energy/EWTEC%202009/EWTEC%202009%20(D)/papers/214.pdf|title=Mutriku Wave Power Plant: from the thinking out to the reality|accessdate=28 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324185706/http://www.see.ed.ac.uk/~shs/Wave%20Energy/EWTEC%202009/EWTEC%202009%20%28D%29/papers/214.pdf|archivedate=24 March 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hydroworld.com/index/display/article-display/357759/articles/hydro-review-worldwide/volume-16/issue-4/departments/new-hydro.html|title=Mutriku wave project under construction in Spain|accessdate=28 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313102425/http://www.hydroworld.com/index/display/article-display/357759/articles/hydro-review-worldwide/volume-16/issue-4/departments/new-hydro.html|archivedate=13 March 2012}}</ref> |- | align="center" | 4 | ایس ڈی ای سی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Israel}} | {{Coord|32|05|59|N|34|46|24|E}} | align="center" | 0.04 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://peakenergy.blogspot.com/2010/08/israels-first-wave-power-plant.html|title=Israel's First Wave Power Plant Completed In Jaffa|accessdate=9 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708060418/http://peakenergy.blogspot.com/2010/08/israels-first-wave-power-plant.html|archivedate=8 July 2011}}</ref> |- | align="center" | 5 | Azura لہر بجلی آلہ |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | | align="center" | 0.02 | <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.energy.gov/eere/articles/innovative-wave-power-device-starts-producing-clean-power-hawaii|title=Innovative Wave Power Device Starts Producing Clean Power in Hawaii|website=Energy.gov|accessdate=25 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170531220837/https://www.energy.gov/eere/articles/innovative-wave-power-device-starts-producing-clean-power-hawaii|archivedate=31 May 2017}}</ref> |} === ہويا === ==== ساحل اُتے ==== [[فائل:Shepherds Flat Wind Farm 2011.jpg|کھبے|thumb| شیفرڈس فلیٹ ونڈ فارم ، {{Nowrap|845 [[واٹ|MW]]}} پنجواں سب تو‏ں وڈا ونڈ فارم اے ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="180" | اسٹیشن ! width="130" | ملک ! width="180" | [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! width="60" | {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | گانسو |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|China}} | {{Coord|40|12|00|N|96|54|00|E}} | align="center" | 7،965 | |- | align="center" | 2 | الٹا |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|35|1|16|N|118|19|14|W}} | align="center" | 1،548 | |- | align="center" | 3۔ | مپیندل ونڈ فارم | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|India}} | {{Coord|8.260706|77.538575}} | align="center" | 1،500 | |- | align="center" | 4 | جیسلمیر | {{Coord|26|55|12|N|70|54|00|E}} | align="center" | 1،064 | |- | align="center" | 5 | لاس ویینٹوس ونڈ فارم | rowspan="6" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|26|19|51|N|97|35|09|W}} | align="center" | 912 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.powermag.com/press-releases/duke-energy-renewables-completes-the-final-los-vientos-wind-project-in-texas/|title=Duke Energy Renewables completes the final Los Vientos wind project in Texas|website=powermag.com|accessdate=11 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180412005236/http://www.powermag.com/press-releases/duke-energy-renewables-completes-the-final-los-vientos-wind-project-in-texas/|archivedate=12 April 2018}}</ref> |- | align="center" | 6۔ | چرواہاں دا فلیٹ | {{Coord|45|42|00|N|120|03|36|W}} | align="center" | 845 | |- | align="center" | 7۔ | میڈو جھیل ونڈ فارم | {{Coord|40|36|4|N|86|51|57|W}} | align="center" | 801 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://meadowlakewindfarm.com/|title=Meadow Lake Wind Farm – Official Website|accessdate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327143910/https://meadowlakewindfarm.com/|archivedate=2019-03-27}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | روسکو | {{Coord|32|26|41|N|100|34|23|W}} | align="center" | 782 | |- | align="center" | 9۔ | گھوڑا کھوکھلا | {{Coord|32|19|00|N|99|59|59|W}} | align="center" | 736 | |- | align="center" | 10۔ | تہاپی پاس پاس ونڈ فارم | {{Coord|35|06|08|N|118|16|58|W}} | align="center" | 705 | <ref name="drilling">{{حوالہ ویب|url=http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/article/2009/02/drilling-down-what-projects-made-2008-such-a-banner-year-for-wind-power|title=Drilling Down: What Projects Made 2008 Such a Banner Year for Wind Power?|website=www.renewableenergyworld.com|accessdate=12 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715173218/http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/article/2009/02/drilling-down-what-projects-made-2008-such-a-banner-year-for-wind-power|archivedate=15 July 2011}}</ref> |- |} ==== آف شور ==== {{Main|آف شور ونڈ فارماں د‏‏ی فہرست}} [[فائل:Hornsea wind farm from Barmston beach.jpg|thumb| ہارنسی ونڈ فارم]] {|class="wikitable" |- ! نمبر ! width=180 | اسٹیشن ! width=130 | ملک ! width=180 | [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] ! صلاحیت([[میگاواٹ]]) ! width=60 | {{Tooltip|حوالے|References}} |- | align=center | 1. || [[Hornsea Wind Farm|Hornsea 1]] || rowspan="4" | {{flagu|United Kingdom}} | {{coord|53.885|1.791|region:GB|name=Hornsea 1}} || align=center | 1,218 || <ref>{{Cite news|url=https://www.offshorewind.biz/2017/08/24/dong-tables-hornsea-project-one-offshore-construction-schedule/|title=DONG Tables Hornsea Project One Offshore Construction Schedule|work=Offshore Wind|access-date=2018-04-20|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420140450/https://www.offshorewind.biz/2017/08/24/dong-tables-hornsea-project-one-offshore-construction-schedule/|archive-date=2018-04-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.offshorewind.biz/2020/01/30/worlds-largest-offshore-wind-farm-fully-up-and-running/|title=World's Largest Offshore Wind Farm Fully Up and Running|date=2020-01-30|website=Offshore Wind|language=en-US|access-date=2020-02-03}}</ref> |- | align=center | 2. || [[East Anglia ONE]] | {{WikidataCoord|Q97967888|display=}} || align=center |714 |<ref>{{Cite news|url=https://www.offshorewind.biz/2017/01/17/seajacks-van-oord-to-install-east-anglia-one-foundations/|title=Seajacks, Van Oord to Install East Anglia ONE Foundations|work=Offshore Wind|access-date=2018-04-20|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420141324/https://www.offshorewind.biz/2017/01/17/seajacks-van-oord-to-install-east-anglia-one-foundations/|archive-date=2018-04-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-07-03|title=East Anglia One Now Officially Fully Operational|url=https://www.offshorewind.biz/2020/07/03/east-anglia-one-now-officially-fully-operational/|access-date=2020-08-01|website=Offshore Wind|language=en-US}}</ref> |- | align=center | 3. || [[Walney Extension]] ||{{coord|54|2|38|N|3|31|19|W|type:landmark_region:GB |name=Walney Wind Farm}} || align=center | 659 ||<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-cumbria-45424559|title=World's largest offshore wind farm opens|date=2018-09-06|work=BBC News|access-date=2018-09-06|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906110211/https://www.bbc.com/news/uk-england-cumbria-45424559|archive-date=6 September 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title= Walney|publisher= 4COffshore|date= 9 February 2012|url= http://www.4coffshore.com/windfarms/windfarms.aspx?windfarmId=UK31|accessdate= 9 February 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120629092131/http://www.4coffshore.com/windfarms/windfarms.aspx?windfarmId=UK31|archive-date= 29 June 2012|url-status= live}}</ref><ref>{{cite news|title=World's biggest offshore wind farm opens off Britain as new minister admits high cost|url=https://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/9071998/Worlds-biggest-offshore-wind-farm-opens-off-Britain-as-new-minister-admits-high-cost.html|work=The Telegraph|date=9 February 2012|accessdate=9 February 2012|location=London|first=Louise|last=Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921114305/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/9071998/Worlds-biggest-offshore-wind-farm-opens-off-Britain-as-new-minister-admits-high-cost.html|archive-date=21 September 2013|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 4. || [[London Array]] ||{{coord|51|38|38|N|1|33|13|E |type:landmark_region:GB |name=London Array}} || align=center | 630 ||<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/jul/04/offshore-windfarm-cameron-london-array |title=UK: World's largest offshore windfarm opened by David Cameron |accessdate=7 July 2013 |location=London |work=The Guardian |date=4 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211204924/http://www.theguardian.com/environment/2013/jul/04/offshore-windfarm-cameron-london-array |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref> |- | align=center | 5. || [[Gemini Wind Farm]] || {{NLD}} || {{coord|54|2|10|N|05|57|47|E |type:landmark_region:NL |name=Gemini Wind Farm}} || align=center | 600 ||<ref>{{Cite web |url=http://geminiwindpark.nl/e_facts--figures.html |title=Archived copy |access-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410165832/http://geminiwindpark.nl/e_facts--figures.html |archive-date=10 April 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.windpowerengineering.com/featured/business-news-projects/600-mw-gemini-offshore-wind-farm-successfully-running/ |title=The 600-MW Gemini offshore wind farm is successfully up & running |access-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501202159/http://www.windpowerengineering.com/featured/business-news-projects/600-mw-gemini-offshore-wind-farm-successfully-running/ |archive-date=1 May 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.4coffshore.com/windfarms/gemini-netherlands-nl18.html|title=Gemini|work=4coffshore.com|accessdate=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124081816/http://www.4coffshore.com/windfarms/gemini-netherlands-nl18.html|archive-date=24 January 2016|url-status=live}}</ref><!-- alternative coord {{coord|54|11||N|5|53||E |type:landmark_region:NL |name=Gemini}} --> |- | align=center | 6. || [[Beatrice Wind Farm|Beatrice]] || {{GBR}} || {{coord|58|7|48|N|3|4|12|W |type:landmark_region:GB |name=Beatrice Wind Farm}} || align=center | 588 || <ref>{{cite news|title=Oleg Strashnov Installs First Beatrice Jacket Foundation|url=http://www.offshorewind.biz/2017/08/14/oleg-strashnov-installs-first-beatrice-jacket-foundation/|newspaper=Offshore Wind|access-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007225004/http://www.offshorewind.biz/2017/08/14/oleg-strashnov-installs-first-beatrice-jacket-foundation/|archive-date=2017-10-07|url-status=dead}}</ref> |- | align=center | 7. || [[Gode Wind Farm|Gode Wind]] (phases 1+2)|| {{DEU}} || {{coord|54|04||N|7|02||E |type:landmark_region:DE |name=Gode Wind I+II}} || align=center | 582 ||<ref>{{cite web|url= http://www.4coffshore.com/windfarms/gode-wind-foundation-installed-successfully-nid1669.html |title=Gode Wind foundation installed successfully|work=4coffshore.com |accessdate=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=DONG Energy Inaugurates 582 Megawatt Gode Wind I & 2 Offshore Wind Farms|url=https://cleantechnica.com/2017/06/27/dong-energy-inaugurates-582-mw-gode-wind-2-offshore-wind-farms/|accessdate=3 July 2017|work=CleanTechnica|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916202944/https://cleantechnica.com/2017/06/27/dong-energy-inaugurates-582-mw-gode-wind-2-offshore-wind-farms/|archive-date=16 September 2017|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 8. || [[Gwynt y Môr]] || rowspan="3" | {{flagu|United Kingdom}} || {{coord|53|27|00|N|03|35|00|W |type:landmark_region:GB |name=Gwynt y Môr}} || align=center | 576 ||<ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/worlds-second-largest-offshore-wind-9476670 |title=World's second largest offshore wind farm opens off coast of Wales |work=Wales Online |accessdate=18 June 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619014734/http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/worlds-second-largest-offshore-wind-9476670 |archivedate=19 June 2015 |date=17 June 2015}}</ref> |- | align=center | 9. || [[Race Bank wind farm|Race Bank]] ||{{coord|53|16||N|0|50||E |type:landmark_region:UK |name=Race Bank}} || align=center | 573 || <ref>{{cite web|accessdate=2018-02-02|title=Full power at Race Bank Offshore Wind Farm|url=https://orsted.com/en/Media/Newsroom/News/2018/02/Full-power-at-Race-Bank-Offshore-Wind-Farm|website=orsted.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214613/https://orsted.com/en/Media/Newsroom/News/2018/02/Full-power-at-Race-Bank-Offshore-Wind-Farm|archive-date=12 October 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.offshorewind.biz/2016/06/30/innovation-installs-first-foundation-at-race-bank/|title=Innovation Installs First Foundation at Race Bank|work=offshorewind.biz/|accessdate=2 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702102629/http://www.offshorewind.biz/2016/06/30/innovation-installs-first-foundation-at-race-bank/|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 10. || [[Greater Gabbard wind farm|Greater Gabbard]] ||{{coord|51|52|48|N|1|56|24|E |type:landmark_region:GB |name=Greater Gabbard wind farm}} || align=center | 504 ||<ref>{{cite web |url=http://www.offshorewind.biz/2012/09/07/uk-greater-gabbard-offshore-wind-farm-generates-power/ |title=UK: Greater Gabbard Offshore Wind Farm Generates Power |accessdate=7 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011065051/http://www.offshorewind.biz/2012/09/07/uk-greater-gabbard-offshore-wind-farm-generates-power/ |archive-date=11 October 2012 |url-status=live}}</ref> |} == ہر ملک دے اندر سب تو‏ں وڈے بجلی گھر تے یونٹ د‏‏ی لسٹ == درج ذیل ٹیبل وچ سب تو‏ں وڈا آپریٹنگ پاور اسٹیشن تے ہر ملک وچ سب تو‏ں وڈا واحد پیدا کرنے والا یونٹ درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ {|class="wikitable sortable" |- ! ملک!! class="unsortable"| سب تو‏ں وڈی سہولت !! class="unsortable" |محل وقوع!! Capacity<br />([[واٹ|MW]]) !! ایندھن قسم !! class="unsortable" | بس تو‏ں وڈا یونٹ<br />(پاور یونٹ دا نام) !! class="unsortable" | Location !! data-sort-type="number" | یونٹ کیپیسٹی<br />(MW) !! ایندھن قسم !! class="unsortable" |{{Tooltip|Refs|حوالے}} |- | '''{{Flag|Afghanistan}} [[List of power stations in Afghanistan|Afghanistan]]''' || [[Naghlu Dam|Naghlu]] ||{{Coord|34|38|28|N|69|43|01|E|name=Naghlu Dam}} || 100 || Hydro | ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/hydro-afghanistan.htm | archive-url=https://archive.today/20121206003627/http://www.industcards.com/hydro-afghanistan.htm | url-status=dead | archive-date=6 December 2012 | title=Hydroelectric Power Plants in Afghanistan | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=26 January 2008 | accessdate=26 February 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Albania}} [[List of power stations in Albania|Albania]]''' || [[Koman Hydroelectric Power Station|Koman]] ||{{Coord|42|06|23|N|19|49|37|E|name=Koman Dam}} || 600 || Hydro | ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/geoid/42689}}</ref> |- | '''{{Flag|Algeria}} [[List of power stations in Algeria|Algeria]]''' || Hadjret En-Nouss ||{{Coord|36|34|36|N|02|04|47|E|name = Hadjret En-Nouss CCGT Power Plant}} || 1,260 || Gas || Skikda ||{{Coord|36|52|44|N|06|56|12|E|name = SKS Skikda CCGT Power Plant}} || 440 || Gas ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41728 | title=Hadjret En-Nouss CCGT Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=8 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140307170613/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41728 | archive-date=7 March 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41722 | title=SKS Skikda CCGT Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=8 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140307183702/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41722 | archive-date=7 March 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Argentina}} [[List of power stations in Argentina|Argentina]]''' || [[Yacyretá Dam|Yacyretá]] ||{{Coord|27|28|58|S|56|43|30|W|name=Yacyreta Dam}} || 3,100 || Hydro || [[Atucha II Nuclear Power Plant|Atucha II]] – CNAII ||{{Coord|32|13|54|S|64|26|38|W|name=Atucha II Nuclear Power Plant}} || 745 || Nuclear ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/hydro-argentina.htm | title=Hydroelectric Plants in Argentina | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=2 January 2013 | accessdate=19 July 2014 | url-status=dead | archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090718094521/http%3A//www.industcards.com/hydro%2Dargentina.htm | archivedate=18 July 2009 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42225 | title=Yacyreta Hydroelectric Power Plant Argentina-Paraguay | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=19 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140506163545/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42225 | archive-date=6 May 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42935 | title=Embalse Nuclear Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=19 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140506163641/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42935 | archive-date=6 May 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Armenia}} [[List of power stations in Armenia|Armenia]]''' || [[Hrazdan Thermal Power Plant|Hrazdan]] ||{{Coord|40|33|59|N|44|45|03|E|name = Hrazdan Thermal Power Plant}} || 1,590 || Gas/Oil || || || || || |- | '''{{Flag|Australia}} [[List of power stations in Australia|Australia]]''' || [[Eraring Power Station|Eraring]] ||{{Coord|33|03|44|S|151|31|13|E|name = Eraring Power Station}} || 2,880 || Coal || [[Kogan Creek Power Station|Kogan Creek]] ||{{Coord|26|54|59|S|150|44|57|E|name = Kogan Creek Power Station}} || 750 || Coal ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43165 |title=Archived copy |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307193902/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43165 |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43158 |title=Archived copy |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307183051/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43158 |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Austria}} [[List of power stations in Austria|Austria]]''' || Simmering ||{{Coord|48|10|52|N|16|26|06|E|name = Simmering Power Station}} || 1,700 || Gas || [[Dürnrohr Power Station|Dürnrohr]] ||{{Coord|48|19|32|N|15|55|25|E|name = Dürnrohr Creek Power Station}} || 405 || Coal ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/st-coal-austria.htm | archive-url=https://archive.today/20121208152921/http://www.industcards.com/st-coal-austria.htm | url-status=dead | archive-date=8 December 2012 | title=Coal- and Lignite-Fired Plants in Austria | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=5 October 2008 | accessdate=31 May 2014 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/st-other-austria.htm | archive-url=https://archive.today/20140420131143/http://www.industcards.com/st-other-austria.htm | url-status=dead | archive-date=20 April 2014 | title=Other Steam-Electric Plants in Austria | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=14 July 2012 | accessdate=31 May 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Azerbaijan}} [[List of power stations in Azerbaijan|Azerbaijan]]''' || [[Azerbaijan Thermal Power Plant|Azerbaijan]] ||{{Coord|40|46|49|N|46|59|30|E|name = Azerbaijan Thermal Power Plant}} || 2,400 || Fuel Oil || || || || || |- | '''{{Flag|Bangladesh}} [[List of power stations in Bangladesh|Bangladesh]]''' ||[[Ghorasal Power Station|Ghorasal]] ||{{Coord|23|58|47|N|90|38|13|E|name = Ghorasal Gas Power Plant}} || 950 || Gas || Meghnaghat ||{{Coord|23|36|29|N|90|36|4|E|name = Ghorasal Gas Power Plant}} || 450 || Gas ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40454 |title=Archived copy |access-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502183245/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40454 |archive-date=2014-05-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40455 |title=Archived copy |access-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502182354/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40455 |archive-date=2 May 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Belarus}} [[List of power stations in Belarus|Belarus]]''' || [[Lukoml power station|Lukoml]] ||{{Coord|54|40|51|N|29|08|05|E|name = Lukoml Power Plant}} || 2,890 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Belgium}} [[List of power stations in Belgium|Belgium]]''' || [[Doel Nuclear Power Station|Doel]] ||{{Coord|51|19|29|N|04|15|31|E|name = Doel Nuclear Power Plant}} || 2,919 || Nuclear || [[Tihange Nuclear Power Station|Tihange]] Unit 3 ||{{Coord|50|32|5|N|5|16|21|E|name = Tihange Nuclear Power Station}} || 1,065 || Nuclear ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5724 | title=Tihange Nuclear Power Plant Belgium | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140429044840/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5724 | archive-date=29 April 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5724 |title=Archived copy |access-date=28 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429044840/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5724 |archive-date=29 April 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Brazil}} [[List of power stations in Brazil|Brazil]]''' || [[Itaipu Dam|Itaipu]] ||{{Coord|25|24|31|S|54|35|21|W|name=Itaipu Dam}} || 14,000 || Hydro || Angra II ||{{Coord|23|00|30|S|44|27|26|W|name = Angra Nuclear Power Plant}} || 1,350 || Nuclear ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43314 |title=Archived copy |access-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502180214/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43314 |archive-date=2 May 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Bulgaria}} [[List of power stations in Bulgaria|Bulgaria]]''' || [[Kozloduy Nuclear Power Plant|Kozloduy]] ||{{Coord|43|44|46|N|23|46|14|E|name = Kozloduy Nuclear Power Plant}} || 2,000 || Nuclear || || || || || |- | '''{{Flag|Burma}} [[List of power stations in Burma|Burma]]''' || [[Yeywa Dam|Yeywa]] ||&nbsp;{{Coord|21|41|20|N|96|25|17|E|name = Yeywa Dam}} || 790 || Hydro || [[Yeywa Dam|Yeywa]] ||&nbsp; || 197 || Hydro ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41146 |title=Archived copy |access-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140427010028/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41146 |archive-date=27 April 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Canada}} [[List of power stations in Canada|Canada]]''' || [[Bruce Nuclear Generating Station|Bruce]] ||{{Coord|44|19|31|N|81|35|58|W}} || 6,288 || Nuclear || [[Darlington Nuclear Generating Station|Darlington]] ||{{Coord|43|52|09|N|78|43|27|W}} || 878 || Nuclear ||<ref name="BrucePowertechnology" /><ref name="BruceGuide">{{cite web|title=Guide to Bruce Power|url=http://www.brucepower.com/wp-content/uploads/2011/04/GuideToBrucePower1.pdf|publisher=Bruce Power|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215014903/http://www.brucepower.com/wp-content/uploads/2011/04/GuideToBrucePower1.pdf|archive-date=15 December 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=2871 | title=Darlington Nuclear Power Plant Canada | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=3 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140503115621/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=2871 | archive-date=3 May 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Chile}} [[List of power stations in Chile|Chile]]''' || [[Ventanas Power Plant|Ventanas]] ||{{Coord|32|45|04|S|71|28|57|W}} || 875 || Coal || Atacama ||&nbsp; || 370 || Gas || &nbsp; |- | '''{{Flag|China}} [[List of power stations in China|China]]''' || [[تین گھاٹی بند]] ||{{Coord|30|49|15|N|111|00|08|E|name=Three Gorges Dam}} || 22,500 || Hydro || [[Taishan Nuclear Power Plant|Taishan]] ||{{Coord|21|55|04|N|112|58|55|E|name=Taishan Nuclear Power Plant}} || 1,660 || Nuclear || <ref name="NuclearReactorsCN" /> |- | '''{{Flag|Colombia}} [[List of power stations in Colombia|Colombia]]''' || [[San Carlos Hydroelectric Power Plant|San Carlos]] ||&nbsp;{{Coord|6|12|39|N|74|50|26|W|name = San Carlos Hydroelectric Power Plant}} || 1,240 || Hydro || ||&nbsp; || || || &nbsp; |- | '''{{Flag|Costa Rica}} [[List of power stations in Costa Rica|Costa Rica]]''' || [[Reventazón Hydroelectric Power Plant|Limón]] ||&nbsp;{{Coord|10|3|56|N|84|34|48|W|name = Reventazón Hydroelectric Power Plant}} || 306 || Hydro || ||&nbsp; || || || &nbsp; |- | '''{{Flag|Czech Republic}} [[List of power stations in the Czech Republic|Czech Republic]]''' || [[ٹیمیلین جوہری بجلی گھر]] ||{{Coord|49|10|48|N|14|22|34|E|name = Temelín Nuclear Power Station}} || 2,030 || Nuclear || [[ٹیمیلین جوہری بجلی گھر]] ||&nbsp; || 1,015 || Nuclear ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5682 | title=Temelin Nuclear Power Plant Czech Republic | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=26 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426201938/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5682 | archive-date=26 April 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Democratic Republic of the Congo}} [[List of power stations in the Democratic Republic of the Congo|DR Congo]]''' || [[Inga dams|Inga II]] ||{{Coord|5|31|36|S|13|37|14|E|name = Inga II Power Station}} || 1,424 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42603 | title=Inga II Hydroelectric Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=22 June 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714200458/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42603 | archive-date=14 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Denmark}} [[List of power stations in Denmark|Denmark]]''' || [[Asnæs Power Station|Asnæs]] ||{{Coord|55|39|41|N|11|05|04|E}} || 1,057 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Egypt}} [[List of power stations in Egypt|Egypt]]''' || [[اسوان بند]] ||{{Coord|23|58|14|N|32|52|40|E}} || 2,100 || Hydro || El-Kureimat ||&nbsp; || 650 || Gas || &nbsp; |- | '''{{Flag|Ethiopia}} [[List of power stations in Ethiopia|Ethiopia]]''' || [[Gilgel Gibe III Dam|Gilgel Gibe III]] ||{{Coord|6|50|50|N|37|18|05|E|name=Gilgel Gibe III Dam}} || 1,870 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Finland}} [[List of power stations in Finland|Finland]]''' || [[Olkiluoto Nuclear Power Plant|Olkiluoto]] ||{{Coord|61|14|13|N|21|26|27|E}} || 1,760 || Nuclear || [[Olkiluoto Nuclear Power Plant|Olkiluoto]] (Unit 3 – under construction) ||{{Coord|61|14|13|N|21|26|27|E}} || 1,600 || Nuclear || &nbsp; |- | '''{{Flag|France}} [[List of power stations in France|France]]''' || [[Gravelines Nuclear Power Station|Gravelines]] ||{{Coord|51|00|55|N|02|08|10|E}} || 5,460 || Nuclear || [[Flamanville Nuclear Power Plant|Flamanville]] (Unit 3 – under construction) ||{{Coord|49|32|11|N|01|52|54|W}} || 1,600 || Nuclear ||<ref name="NuclearReactorsFR" /> |- | '''{{Flag|Germany}} [[List of power stations in Germany|Germany]]''' || [[Neurath Power Station|Neurath]] ||{{Coord|51|02|15|N|06|36|58|W}} || 4,400 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Ghana}} [[List of power stations in Ghana|Ghana]]''' || [[Akosombo Hydroelectric Project|Akosombo]] ||{{Coord|6|17|59|N|00|03|34|E}} || 1,020 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Hungary}} [[List of power stations in Hungary|Hungary]]''' || [[Paks Nuclear Power Plant|Paks]] ||{{Coord|46|34|21|N|18|51|15|E|name = Paks Nuclear Power Plant}} || 1,889 || Nuclear || [[Paks Nuclear Power Plant|Paks]] ||{{Coord|46|34|21|N|18|51|15|E|name = Paks Nuclear Power Plant}} || 473 || Nuclear || |- |{{Flag|Iceland}} [[List of power stations in Iceland|'''Iceland''']] |[[Kárahnjúkavirkjun]] |{{Coord|64|56|N|15|48|W|||}} |690 |Hydro | | | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.landsvirkjun.com/Company/PowerStations/FljotsdalurPowerStation/|title=Fljótsdalur Power Station – The National Power Company of Iceland|website=Landsvirkjun|language=en-US|access-date=2017-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170520181627/http://www.landsvirkjun.com/Company/PowerStations/FljotsdalurPowerStation|archive-date=20 May 2017|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|India}} [[List of power stations in India|India]]''' || [[Vindhyachal Thermal Power Station|Vindhyachal]] ||{{Coord|24|05|53|N|82|40|18|E|name=Vindhyachal Thermal Power Station}} || 4,760 || Coal || [[Kudankulam Nuclear Power Plant|Kudankulam]] ||{{Coord|08|10|03|N|77|42|46|E|name=Kudankulam Nuclear Power Plant}} || 932 || Nuclear || <ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/nuclear-india.htm | archive-url=https://archive.today/20140320165133/http://www.industcards.com/nuclear-india.htm | url-status=dead | archive-date=20 March 2014 | title=Nuclear Power Plants in India | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=25 October 2013 | accessdate=20 March 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Indonesia}} [[List of power stations in Indonesia|Indonesia]]''' || [[Suralaya Power Station|Suralaya]] ||{{Coord|26|46|52|S|151|54|54|E|name=Suralaya Power Station}} || 4,025 || Coal || [[Paiton Power Station|Paiton]] ||&nbsp; || 850 || Coal || &nbsp; |- | '''{{Flag|Iran}} [[List of power stations in Iran|Iran]]''' || Damavand || || 2,868 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/2012-10-18/iran-to-operate-largest-middle-east-power-plant-iran-daily-says.html | title=Iran to Operate Largest Middle East Power Plant | work=Bloomberg News | date=18 October 2012 | accessdate=22 April 2014 | author=Yeganeh Salehi | archive-url=https://web.archive.org/web/20140429184800/http://www.bloomberg.com/news/2012-10-18/iran-to-operate-largest-middle-east-power-plant-iran-daily-says.html | archive-date=29 April 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/geoid/41375 | title=Damavand CCGT Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=22 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140429182638/http://globalenergyobservatory.org/geoid/41375 | archive-date=29 April 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Iraq}} [[List of power stations in Iraq|Iraq]]''' || Al-Shemal ||&nbsp; || 2,100 || Fuel Oil || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Israel}} [[List of power stations in Israel|Israel]]''' || [[Orot Rabin]] ||&nbsp;{{Coord|32|28|12|N|34|53|16|E|name = Orot Rabin}} || 2,590 || Coal || [[Rutenberg Power Station|Rutenberg]] ||&nbsp;{{Coord|31|37|48|N|34|31|18|E|name = Rutenberg Power Station}} || 575 || Coal || &nbsp; |- | '''{{Flag|Italy}} [[List of power stations in Italy|Italy]]''' || Alessandro Volta ||{{Coord|42|21|33|N|11|31|47|E|name=Alessandro Volta Power Plant}} || 3,600 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Japan}} [[List of power stations in Japan|Japan]]''' || [[Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant|Kashiwazaki-Kariwa]] ||{{Coord|37|25|45|N|138|35|43|E|name=Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant}} || 7,965 || Nuclear || Hekinan Power Station ||{{Coord|34|50|07|N|136|57|39|E|name=Hekinan Power Station}} || 1,000 || Coal ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=44414 | title=Hekinan Coal Power Plant Japan | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=19 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140726195425/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=44414 | archive-date=26 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Kenya}} [[List of power stations in Kenya|Kenya]]''' || [[Gitaru Hydroelectric Power Station|Gitaru]] ||{{Coord|00|47|48|S|37|44|50|E|name=Gitaru Hydroelectric Power Station}} || 225 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40366 | title=Gitaru Hydroelectric Power Station | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=22 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714181349/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40366 | archive-date=14 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Kyrgyzstan}} [[List of power stations in Kyrgyzstan|Kyrgyzstan]]''' || [[Toktogul Dam|Toktogul]] ||{{Coord|41|39|25|N|72|38|9|E|name=Toktogul Dam}} || 1,200 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Latvia}} [[List of power stations in Latvia|Latvia]]''' || [[Pļaviņas Hydroelectric Power Station|Pļaviņas]] ||{{Coord|56|35|00|N|25|14|30|E|name=Pļaviņas Hydroelectric Power Station}} || 883 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Lebanon}} [[List of power stations in Lebanon|Lebanon]]''' || Zouk ||{{Coord|33|58|12|N|35|36|14|E|name=Zouk Thermal Power Station}} || 607 || Fuel Oil || Zouk 4 ||{{Coord|33|58|12|N|35|36|14|E|name=Zouk Thermal Power Station}} || 172 || Fuel Oil ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/geoid/6213 | title=Zouk Thermal Power Plant Lebanon | publisher=Power Plants Around The World | accessdate=21 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160923015307/http://globalenergyobservatory.org/geoid/6213 | archive-date=23 September 2016 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Lithuania}} [[List of power stations in Lithuania|Lithuania]]''' || [[Elektrėnai Power Plant|Elektrėnai]] ||{{Coord|54|46|15|N|24|38|46|E|name = Elektrėnai Power Plant}} || 1,800 || Gas || || || || || |- | '''{{Flag|Malaysia}} [[List of power stations in Malaysia|Malaysia]]''' || [[Sultan Salahuddin Abdul Aziz Power Station|Sultan Salahuddin Abdul Aziz]] ||{{Coord|03|07|01|N|101|19|19|E}} || 2,420 || Gas || [[Tuanku Jaafar Power Station|Tuanku Jaafar]] ||{{Coord|02|31|59|N|101|47|28|E|name = Tuanku Jaafar Power Station}} || 750 || Gas ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41468 |title=Archived copy |access-date=9 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309100302/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41468 |archive-date=9 March 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Mexico}} [[List of power stations in Mexico|Mexico]]''' || [[Chicoasén Dam|Manuel Moreno Torres]] ||{{Coord|16|56|30|N|93|06|02|W|name=Manuel Moreno Torres}} || 2,430 || Hydro || [[Laguna Verde Nuclear Power Station|Laguna Verde]] ||&nbsp; || 665 || Nuclear ||<ref name="NuclearReactorsMX">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Mexico|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=MX|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331190837/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=MX|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Morocco}} [[List of power stations in Morocco|Morocco]]''' || Jorf Lasfar ||{{Coord|33|06|17|N|08|38|12|W}} || 1,356 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Mozambique}} [[List of power stations in Mozambique|Mozambique]]''' || [[Cahora Bassa Dam|Cahora Bassa]] ||{{Coord|15|35|09|S|32|42|17|E|name = Cahora Bassa Dam}} || 2,075 || Hydro || ||&nbsp; || || || &nbsp; |- | '''{{Flag|Nepal}} [[List of power stations in Nepal|Nepal]]''' || Kali Gandaki ||&nbsp; || 144 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Netherlands}} [[List of power stations in Netherlands|Netherlands]]''' || Claus ||{{Coord|51|09|21|N|05|54|25|E|name = Claus Power Station}} || 1,900 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|New Zealand}} [[List of power stations in New Zealand|New Zealand]]''' || [[Huntly Power Station|Huntly]] ||{{Coord|37|32|38|S|175|9|10|E|name = Huntly Power Station}} || 950 || Coal/Gas || [[Huntly Power Station|Huntly]] Unit 5 ||{{Coord|37|32|38|S|175|9|10|E|name = Huntly Power Station}} || 400 || Gas || |- | '''{{Flag|Nigeria}} [[List of power stations in Nigeria|Nigeria]]''' || [[Egbin Thermal Power Station|Egbin]] ||{{Coord|06|33|48|N|03|36|55|E}} || 1,320 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|North Macedonia}} [[List of power stations in North Macedonia|North Macedonia]]''' || [[REK Bitola|Bitola]] ||{{Coord|41|03|29|N|21|29|00|E|name = REK Bitola}} || 675 || Coal || || || || || |- | '''{{Flag|Norway}} [[List of power stations in Norway|Norway]]''' || [[Kvilldal Hydroelectric Power Station|Kvilldal]] ||&nbsp; || 1,240 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Pakistan}} [[List of power stations in Pakistan|Pakistan]]''' || [[تربیلا بند]] ||{{Coord|34|05|23|N|72|41|54|E|name=Tarbela Dam}} || 4,888 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Panama}} [[پاناما]]''' || Enel Fortuna ||&nbsp; || 300<ref>{{Cite web |url=https://www.bnamericas.com/company-profile/es/enel-fortuna-sa-enel-fortuna |title=Archived copy |access-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225600/https://www.bnamericas.com/company-profile/es/enel-fortuna-sa-enel-fortuna |archive-date=3 March 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://panamahitek.com/hidroelectrica-fortuna-la-principal-fuente-de-energia-electrica-en-panama/ |title=Archived copy |access-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220143420/http://panamahitek.com/hidroelectrica-fortuna-la-principal-fuente-de-energia-electrica-en-panama/ |archive-date=20 February 2018 |url-status=live}}</ref> || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Paraguay}} [[List of power stations in Paraguay|Paraguay]]''' || [[Itaipu Dam|Itaipu]] ||{{Coord|25|24|31|S|54|35|21|W|name=Itaipu Dam}} || 14,000 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Peru}} [[List of power stations in Peru|Peru]]''' || Mantaro-Tablachaca ||&nbsp; || 1,008 || Hydro || Ventanilla ||&nbsp; || 185 || Gas ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=44548 | title=Mantaro-Tablachaca Hydroelectric Power Plant Peru | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=26 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426232255/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=44548 | archive-date=26 April 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Philippines}} [[List of power stations in the Philippines|Philippines]]''' || [[Sual Power Station]] ||{{Coord|13|46|13|N|121|02|06|E|name=Santa Rita San Lorenzo CCGT}} || 1,500 || Gas || [[Sual Power Station]] ||{{Coord|16|07|27|N|120|06|04|E|name=Sual Power Station}} || 647 || Coal ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41719 | title=Santa Rita San Lorenzo CCGT Power Plants | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=11 June 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714165546/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41719 | archive-date=14 July 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41685 | title=Sual Coal Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=11 June 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714162719/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41685 | archive-date=14 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Poland}} [[List of power stations in Poland|Poland]]''' || [[Bełchatów Power Station|Bełchatów]] ||{{Coord|51|15|59|N|19|19|50|E|type:landmark|name=Bełchatów Power Plant}} || 5,102 || Coal || [[Bełchatów Power Station|Bełchatów]] ||{{Coord|51|15|59|N|19|19|50|E|type:landmark|name=Bełchatów Power Plant}} || 858 || Coal || &nbsp; |- |'''{{flag|Portugal}}''' |Pego |{{Coord|39|28|5|N|8|6|33|W|name=Pego}} |1,473 |Coal + Natural Gas |Sines |{{Coord|37|55|57|N|8|48|14|W|name=Sines}} |1,180 |Coal | |- | '''{{Flag|Qatar}} [[List of power stations in Qatar|Qatar]]''' || [[Ras Qartas Energy Plant|Ras Qartas]] ||{{Coord|25|56|13|N|51|31|20|E|type:landmark|name=Ras Qartas Energy Plant}} || 2,730 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Romania}} [[List of power stations in Romania|Romania]]''' || [[Turceni Power Station|Turceni]] ||{{Coord|44|40|11|N|23|24|28|E|name=Turceni Power Station}} || 2,640 || Coal || [[Cernavodă Nuclear Power Plant]] ||&nbsp; || 706 || Nuclear || &nbsp; |- | '''{{Flag|Russia}} [[List of power stations in Russia|Russia]]''' || [[Sayano-Shushenskaya Dam|Sayano-Shushenskaya]] ||{{Coord|54|49|33|N|91|22|13|E}} || 6,400 || Hydro || [[Kostroma Power Station]] ||{{Coord|57|27|22|N|41|10|20|E}} || 1,200 || Gas ||<ref name=SayanoShushenskaya /> |- | '''{{Flag|Rwanda}} [[List of power stations in Rwanda|Rwanda]]''' || [[Nyabarongo Power Station|Nyabarongo]] ||&nbsp;{{Coord|1|59|19.4|S|29|37|59.3|E}} || 28 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Saudi Arabia}} [[List of power stations in Saudi Arabia|Saudi Arabia]]''' || [[Shoaiba power and desalination plant|Shoaiba]] ||{{Coord|20|40|48|N|139|31|24|E|name=Shoaiba power and desalination plant}} || 5,600 || Fuel Oil || ||&nbsp; || 730 || || &nbsp; |- | '''{{Flag|Singapore}} [[List of power stations in Singapore|Singapore]]''' || Tuas ||{{Coord|01|17|20|N|103|38|29|E|name=Tuas Power Station}} || 1,470 || Gas || Tuas ||{{Coord|01|17|20|N|103|38|29|E|name=Tuas Power Station}} || 600 || Oil ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5795 | title=Tuas CCGT Power Station Singapore | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=4 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140424161732/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5795 | archive-date=24 April 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5796 | title=Tuas Oil Power Station Singapore | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=4 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140504053238/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5796 | archive-date=4 May 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Serbia}} [[List of power stations in Serbia|Serbia]]''' || [[TPP Nikola Tesla]] || TENT-A: {{Coord|44|40|11.5|N|20|09|35.5|E|name=TPP Nikola Tesla A}} || 3,286 || Coal || [[TPP Nikola Tesla#TPP Nikola Tesla B|TENT B1/B2]] ||{{Coord|44|39|14.4|N|20|00|20.8|E|name=TPP Nikola Tesla B}} || 620 || Coal ||<ref>{{cite web | url=http://www.tentesla.com/sr/tent-a | title=TE "NIKOLA TESLA A" OBRENOVAC | publisher=TENT | accessdate=30 January 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201201627/http://www.tentesla.com/sr/tent-a | archivedate=1 February 2015 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.tentesla.com/sr/tent-b | title=TE "NIKOLA TESLA B" UŠĆE | publisher=TENT | accessdate=30 January 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201201535/http://www.tentesla.com/sr/tent-b | archivedate=1 February 2015 | df=dmy-all}}</ref><br /><ref>{{cite web | url=http://www.tentesla.com/sr/te-qkolubaraq | title=TE "KOLUBARA A", VELIKI CRLJENI | publisher=TENT | accessdate=30 January 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201201602/http://www.tentesla.com/sr/te-qkolubaraq | archivedate=1 February 2015 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.tentesla.com/sr/te-qmoravaq | title=TERMOELEKTRANA "MORAVA", SVILAJNAC | publisher=TENT | accessdate=30 January 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201201625/http://www.tentesla.com/sr/te-qmoravaq | archivedate=1 February 2015 | df=dmy-all}}</ref> |- | '''{{Flag|South Africa}} [[List of power stations in South Africa|South Africa]]''' || [[Medupi Power Station|Medupi]] ||{{Coord|23|42|00|S|27|33|00|E|name=Medupi Power Station}} || 4,764 || Coal || [[Koeberg Nuclear Power Station|Koeberg]] ||&nbsp; || 930 || Nuclear ||<ref name="NuclearReactorsZA">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in South Africa|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=ZA|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331190850/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=ZA|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|South Korea}} [[List of power stations in South Korea|South Korea]]''' || [[Kori Nuclear Power Plant|Kori]] ||{{Coord|35|15|13|N|129|17|40|E|name=Kori Nuclear Power Plant}} || 7,411 || Nuclear || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref name="IndustCardsNukeSouthKorea" /><ref name="NuclearReactorsKR" /> |- | '''{{Flag|Spain}} [[List of power stations in Spain|Spain]]''' || [[Almaraz Nuclear Power Plant|Almaraz]] ||{{Coord|39|48|29|N|05|41|49|W|name=Almaraz Nuclear Power Plant}} || 2,017 || Nuclear || [[Almaraz Nuclear Power Plant|Almaraz]] ||{{Coord|39|48|29|N|05|41|49|W|name=Almaraz Nuclear Power Plant}} || 1,011 || Nuclear ||<ref name="NuclearReactorsES">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Spain|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=ES|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331172607/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=ES|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Sri Lanka}} [[List of power stations in Sri Lanka|Sri Lanka]]''' || [[Lakvijaya Power Station|Lakvijaya]] ||{{Coord|08|01|06|N|79|43|22|E|name=Lakvijaya Power Station}} || 900 || Coal || [[Lakvijaya Power Station|Lakvijaya]] ||{{Coord|08|01|06|N|79|43|22|E|name=Lakvijaya Power Station}} || 300 || Coal ||<ref>{{cite web|title=Norochcholai Coal Power Plant|url=http://powermin.gov.lk/english/?page_id=1517|publisher=[[Ministry of Power and Energy]]|accessdate=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227174319/http://powermin.gov.lk/english/?page_id=1517|archive-date=27 February 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Sampur coal power project set to start with foreign funding|url=http://www.sundaytimes.lk/131215/business-times/sampur-coal-power-project-set-to-start-with-foreign-funding-76357.html|newspaper=[[Sunday Times (Sri Lanka)|Sunday Times]]|accessdate=22 February 2014|date=15 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220020651/http://www.sundaytimes.lk/131215/business-times/sampur-coal-power-project-set-to-start-with-foreign-funding-76357.html|archive-date=20 December 2013|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Sudan}} [[List of power stations in Sudan|Sudan]]''' || [[Roseires Dam|Roseires]] ||{{Coord|11|47|56|N|34|23|17|E|name = Roseires Dam Hydroelectric Power Plant}} || 1,800 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | title=Sudan completes expansion of 1,800-MW Roseiris hydropower project | publisher=Hydro World | date=1 February 2013 | accessdate=2 March 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301022652/http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archivedate=1 March 2014 | df=dmy-all}}</ref> |- | '''{{Flag|Suriname}} [[List of power stations in Suriname|Suriname]]''' || [[Afobaka Dam|Afobaka]] ||{{Coord|4|58|56|N|54|59|32|W|name = Afobaka Dam}} || 180 || Hydro || || || || || |- | '''{{Flag|Sweden}} [[List of power stations in Sweden|Sweden]]''' || [[Ringhals Nuclear Power Plant|Ringhals]] ||{{Coord|57|15|35|N|12|06|39|E}} || 3,698 || Nuclear || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{Citation|title=Vattenfall: About Ringhals Nuclear Power Plant|url=http://corporate.vattenfall.se/om-oss/var-verksamhet/var-elproduktion/ringhals/ringhals-nuclear-power-plant/about-ringhals/|accessdate=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930084139/https://corporate.vattenfall.se/om-oss/var-verksamhet/var-elproduktion/ringhals/ringhals-nuclear-power-plant/about-ringhals/|archive-date=30 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="NuclearReactorsSE">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Sweden|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=SE|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331183052/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=SE|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Switzerland}} [[List of power stations in Switzerland|Switzerland]]''' || [[Bieudron Hydroelectric Power Station|Bieudron]] ||{{Coord|46|11|07|N|07|14|58|E|name=Bieudron Hydroelectric Power Station}} || 1,269 || Hydro || [[Leibstadt Nuclear Power Plant]] ||{{Coord|47|36|11|N|08|11|05|E|name=Leibstadt Nuclear Power Plant}} || 1,220 || Nuclear ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/hydro-switzerland-valais.htm | archive-url=https://archive.today/20140717180245/http://www.industcards.com/hydro-switzerland-valais.htm | url-status=dead | archive-date=17 July 2014 | title=Hydroelectric Power Plants in Switzerland – Valais | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=8 June 2014 | accessdate=16 July 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/nuclear-at-it-ch.htm | archive-url=https://archive.today/20140420125421/http://www.industcards.com/nuclear-at-it-ch.htm | url-status=dead | archive-date=20 April 2014 | title=Nuclear Power Plants in Austria, Italy & Switzerland | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=20 October 2012 | accessdate=16 July 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Taiwan}} [[List of power stations in Taiwan|Taiwan]]''' || [[Taichung Power Plant|Taichung]] ||{{Coord|24|12|46|N|120|28|52|E|name=Taichung Power Plant}} || 5,832 || Coal || [[Kuosheng Nuclear Power Plant|Kuosheng]] ||{{Coord|25|12|10|N|121|39|45|E|name=Kuosheng Nuclear Power Plant}} || 985 || Nuclear ||<ref name="IndustCardsCoalTaiwan" /><ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/nuclear-taiwan.htm | archive-url=https://archive.today/20140707123540/http://www.industcards.com/nuclear-taiwan.htm | url-status=dead | archive-date=7 July 2014 | title=Nuclear Power Plants in Taiwan | publisher=Power Plants Around The Worlds | work=Gallery | date=30 April 2014 | accessdate=6 July 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Tanzania}} [[List of power stations in Tanzania|Tanzania]]''' || [[Kidatu Dam|Kidatu]] ||{{Coord|07|38|24|S|36|52|59|E|name=Kidatu Dam}} || 204 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/hydro-malawi-tanzania.htm | archive-url=https://archive.today/20140503211512/http://www.industcards.com/hydro-malawi-tanzania.htm | url-status=dead | archive-date=3 May 2014 | title=Hydroelectric Power Plants in Malawi & Tanzania | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=20 March 2013 | accessdate=3 May 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40355 | title=Kidatu Dam Power Plant Tanzania | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=3 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140503154427/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40355 | archive-date=3 May 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Thailand}} [[List of power stations in Thailand|Thailand]]''' || Mae Moh ||{{Coord|18|17|45|N|99|45|07|E}} || 2,180 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Turkey}} [[List of power stations in Turkey|Turkey]]''' ||[[Atatürk Dam|Atatürk]] ||{{Coord|37|28|58|N|38|19|14|E}} ||2,400 ||Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Ukraine}} [[List of power stations in Ukraine|Ukraine]]''' || [[Zaporizhia Nuclear Power Plant|Zaporizhia]] ||{{Coord|47|30|44|N|35|35|09|E}} || 5,700 || Nuclear || || || || ||<ref name="NuclearReactorsUA" /> |- | '''{{Flag|United Kingdom}} [[List of power stations in the United Kingdom|United Kingdom]]''' || [[Drax power station|Drax]] ||{{Coord|53|44|09|N|00|59|47|W}} || 3,960 || Biomass + Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|United States}} [[List of power stations in the United States|United States]]''' || [[Grand Coulee Dam|Grand Coulee]] ||{{Coord|47|57|23|N|118|58|56|W|name=Grand Coulee Dam}} || 6,809 || Hydro || [[Grand Gulf Nuclear Generating Station|Grand Gulf]] ||{{coord|32|0|26|N|91|2|52|W|name=Grand Gulf Nuclear Generating Station}} || 1,401 || Nuclear || &nbsp; |- | '''{{Flag|Uruguay}} [[List of power stations in Uruguay|Uruguay]]''' || [[Salto Grande Dam|Salto Grande]] ||{{Coord|31|16|31|S|57|56|18|W|name=Salto Grande Dam}} || 1,890 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Venezuela}} [[List of power stations in Venezuela|Venezuela]]''' || [[Guri Dam|Guri]] ||{{Coord|07|45|59|N|62|59|57|W|name=Guri Dam}} || 10,235 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Vietnam}} [[List of power stations in Vietnam|Vietnam]]''' ||[[Sơn La Dam|Sơn La]] ||{{Coord|21|29|47|N|103|59|42|E|name=Sơn La Dam}} ||2,400 ||Hydro ||Nhon Trach-2 ||&nbsp; || 760 || Gas ||<ref>{{cite web|title=CCGT Power Plants in Vietnam|url=http://www.industcards.com/cc-vietnam.htm|accessdate=23 February 2014|url-status=dead|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090718210640/http%3A//www.industcards.com/cc%2Dvietnam.htm|archivedate=18 July 2009|df=dmy-all}}</ref> |- | '''{{Flag|Zambia}} [[List of power stations in Zambia|Zambia]]''' || [[Kariba Dam|Kariba]] ||{{Coord|15|48|30|S|28|25|15|E}} || 960 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Zimbabwe}} [[List of power stations in Zimbabwe|Zimbabwe]]''' || [[Hwange Thermal Power Station|Hwange]] ||{{Coord|18|23|0|S|26|28|12|E}} || 920 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- |} == ہور ویکھو == {{Portal|توانائی}}{{GeoGroup}} * [[بجلی گھر]] * [[بجلی گھراں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.forbes.com/sites/williampentland/2013/08/26/worlds-39-largest-electric-power-plants/ دنیا دے 39 سب تو‏ں وڈے بجلی گھر] * [https://wayback.archive-it.org/all/20111216065925/http://www.industcards.com/top-100-pt-1.htm ٹاپ 100: دنیا دے سب تو‏ں وڈے پاور پلانٹس] * [http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-the-worlds-25-biggest-power-plants/20110511.htm دنیا دے 25 وڈے پاور پلانٹس] blqqb1e287ia6rwv41vgafzw6u75oiu 0 90566 708200 698641 2026-06-23T16:49:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708200 wikitext text/x-wiki سنیما گرافی د‏‏ی ترقی تو‏ں بہت پہلے ہی [[اینی میشن|حرکت پذیری دی]] تریخ دا آغاز ہويا۔ انساناں نے ممکنہ طور اُتے اس حد تک واضح طور اُتے [[قدیم سنگی دور]] تو‏ں حرکدی تصویر پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ بہت بعد وچ ، شیڈو پلے تے جادو د‏‏ی لالٹین (چونکہ سرکا 1659) ہتھو‏ں تے / یا معمولی میکانکس دے ذریعہ ہیرا پھیری دے نتیجے وچ حرکت پزیر ، اک اسکرین اُتے پیش کيتی گئی تصاویر دے نال مقبول شو پیش کردی ا‏‏ے۔ 1833 وچ ، اسٹروبوبسکوپک ڈسک (جسنو‏ں فیناکسٹسکوپ دے ناں تو‏ں زیادہ جانیا جاندا اے ) نے جدید حرکت پذیری دے اسٹروبوسکوپک اصول متعارف کروائے ، جو کئی دہائیاں بعد سنیما گرافی د‏‏ی وی بنیاد فراہ‏م کريں گا۔ سنیما د‏‏ی صنعت دے عروج دے دوران ، 1895 تے 1920 دے درمیان ، متحرک حرکت پذیری د‏‏ی متعدد تکنیکاں تیار کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچ اشیاء ، کٹھ پتلی ، مٹی یا کٹ آؤٹ دے نال اسٹاپ موشن تے تیار کردہ یا پینٹ حرکت پذیری شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہتھ تو‏ں تیار کردہ حرکت پذیری ، زیادہ تر سیلز اُتے پینٹ کردہ حرکت پذیری ، 20 واں صدی دے بیشتر حصےآں وچ غالب تکنیک سی تے روايتی حرکت پذیری دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ ہزاریہ دے اختتام دے آس پاس ، زیادہ تر علاقےآں وچ کمپیوٹر حرکت پذیری دا سب تو‏ں وڈا عنصر بن گیا (جدو‏ں کہ جاپانی [[انیمے|موبائل فونز]] بہت مشہور نيں)۔ کمپیوٹر حرکت پذیری زیادہ تر اک جہ‏تی ظاہری شکل دے نال تفصیلی شیڈنگ دے نال وابستہ ہُندی اے ، حالانکہ بوہت سارے مختلف حرکت پذیری شیلیاں نو‏‏ں کمپیوٹر دے نال تخلیق یا نقالی کيتا گیا ا‏‏ے۔ عملی طور اُتے ، کمپیوٹر حرکت پذیری جس وچ نسبتا دو جہ‏تی ظہور ، بالکل واضح خاکہ تے کم شیڈنگ ہُندی اے ، عام طور اُتے اسنو‏ں "روايتی حرکت پذیری" سمجھیا جائے گا۔ مثال دے طور اُتے ، بغیر کسی کیمرا دے ، کمپیوٹر اُتے بننے والی پہلی فیچر مووی دتی ''ریسکیو ڈاون انڈر'' (1990) اے ، لیکن اس دے انداز نو‏‏ں سیل انیمیشن تو‏ں مشکل تو‏ں ممتاز کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس مضمون '''ماں حرکت پذیری د‏‏ی تریخ کی''' وضاحت کيتی گئی '''ہے''' جو نقاشی یا پینٹ حرکت پذیری د‏‏ی طرح دکھادی دیندی اے ، قطع نظر اس د‏ی بنیادی تکنیک تاں۔ == فن وچ حرکت دے ابتدائی نقطہ نظر == [[فائل:Vase animation.svg|کھبے|thumb|300x300px| ایران وچ برنٹ سٹی د‏‏ی سائٹ تو‏ں اک پیالے وچ پینٹ کيتی گئی پنج ترتیباندی نقشاں د‏‏ی ڈرائنگ ، تیسری ہزاری ق م دے آخر وچ ]] [[فائل:Egyptmotionseries.jpg|thumb|300x300px| تقریبا 4000 سال پرانا [[مصر]]ی قبرستان د‏‏ی دیوار د‏‏ی ڈرائنگ ، پہلوان ایکشن وچ دکھائے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] ابتدائی ترتیب والی تصاویر د‏‏ی متعدد مثالیاں نيں جو سلسلہ حرکت پذیری دے نقشاں د‏‏ی طرح معلوم ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر مثالاں وچ صرف اک انتہائی کم فریم ریٹ د‏‏ی اجازت دتی جاسکدی اے جدو‏ں اوہ متحرک ہاں ، جس دے نتیجے وچ مختصر تے خام متحرک تصاویر ہاں گی جو بہت زیادہ عمر بھر نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، اس گل دا بہت امکان نئيں اے کہ انہاں تصاویر نو‏‏ں کسی حد تک حرکت پذیری دے بطور دیکھنے دا ارادہ کيتا گیا سی۔ اس ٹکنالوجی دا تصور کرنا ممکن اے جو انہاں د‏‏ی تخلیق دے ادوار وچ استعمال ہوسکدی سی ، لیکن نمونے یا بیان وچ کوئی حتمی ثبوت نئيں ملیا ا‏‏ے۔ بعض اوقات ایہ استدلال کيتا جاندا اے کہ فلم ، مزاحیہ کتاباں تے ہور جدید ساکن تصاویر دے عادی ذہناں دے ذریعہ ایہ ابتدائی ترتیب وار تصاویر بہت آسانی تو‏ں "پری سنیما" دے طور اُتے بیان کيتی جاندیاں نيں ، جدو‏ں کہ اس گل دا یقین نئيں اے کہ انہاں امیجاں دے تخلیق کاراں نے وی اس د‏ی طرح دا تصور کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Marc Azéma, La Préhistoire du cinéma. Origines paléolithiques de la narration graphique et du cinématographe. Paris, Errance, 2011|url=http://journals.openedition.org/1895/4624}}</ref> فلوڈ حرکت پذیری نو‏‏ں بہت مختصر واقعات د‏‏ی وکھ وکھ تصویراں وچ حرکت د‏‏ی مناسب خرابی د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ، جس دا جدید دور تو‏ں پہلے شاید ہی تصور کيتا جاسکدا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZeiAAAAAQBAJ|title=Pervasive Animation|last=Buchan|first=Suzanne|year=2013|isbn=978-1-136-51955-0|page=63}}</ref> 1850 د‏‏ی دہائی وچ تیار کردہ آلات د‏‏ی مدد تو‏ں اک دوسرے تو‏ں کم واقعات د‏‏ی پیمائش ممکن ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lA8kTFv-TVIC|title=A Tenth of a Second: A History|last=Canales|first=Jimena|date=2010-01-15|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-09320-8|language=en}}</ref> [[حرکت (فزکس)|تحریک دے]] رجحان نو‏‏ں [[قدیم سنگی دور|مستحکم]] ڈرائنگ وچ پھڑنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی ابتدائی مثالاں [[قدیم سنگی دور|پیلوپیتھک]] [[غار نقاشی|غار د‏‏ی پینٹنگز]] وچ پائی جاسکدیاں نيں ، جتھ‏ے بعض اوقات جانوراں نو‏‏ں متعدد ٹانگاں دے نال سپرپوزڈ پوزیشن وچ یا سیریز وچ دکھایا جاندا اے جس د‏‏ی ترجمانی مختلف پوزیشناں وچ اک جانور دے طور اُتے د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thomas|1958}} ایہ دعویٰ کيتا گیا اے کہ ایہ خطرنا‏‏ک اعدادوشمار کسی اگ د‏‏ی لپکتی روشنی یا لنگھدی مشعل د‏‏ی روشنی دے نال حرکت پذیری د‏‏ی اک شکل دے لئی سن ، جس تو‏ں پینٹ چٹان د‏‏ی دیوار دے بقیہ حصے نو‏‏ں روشن کيتا جاندا سی ، جس تو‏ں تحریک دے مختلف حصے ظاہر ہُندے سن ۔ <ref name="azéma">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=XuYzjgEACAAJ|title=La Préhistoire du cinéma: Origines paléolithiques de la narration graphique et du cinématographe|last=Azéma|first=Marc|date=September 2, 2015|publisher=Éd. errance|isbn=9782877725576|via=Google Books}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://nautil.us/issue/11/light/early-humans-made-animated-art|title=Early Humans Made Animated Art|publisher=Nautilus|last=Zorich|first=Zach|date=March 27, 2014|access-date=October 2, 2020|archivedate=September 20, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200920131452/https://nautil.us/issue/11/light/early-humans-made-animated-art}}</ref> وسط وچ سوراخ والی تے دونے اطراف د‏‏ی ڈرائنگ والی چھوٹی پیالوئلتھک ڈسکس دے آثار قدیمہ تو‏ں متعلق پائے جانے والے دعوواں دا دعوی کيتا گیا اے کہ اوہ اک قسم دا تریخ تو‏‏ں پہلے سیئیومیٹروپس اے جو جدو‏ں تار اُتے کٹا ہويا اے تاں حرکت دکھاندا ا‏‏ے۔ <ref name="azéma"/> شہر سوختہ ایران وچ 5،200 سالہ قدیم پیالہ دریافت کيتا گیا اے جس دے چاراں طرف پینٹ د‏‏ی ترتیب والی نقشاں لگی ہوئیاں نيں جنہاں وچ ایسا لگدا اے کہ اک درخت دے پتےآں دے لئی بکری اچھل رہی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Ball|2008}} {{Sfn|Cohn|2006}} تقریبا 4000 سال قدیم [[مصر]]ی دیوار ، جو بنی حسن قبرستان وچ خنمہوتپ دے مقبرے وچ پائی گئی اے ، وچ تصاویر د‏‏ی اک بہت لمبی سیریز دکھادی دیندی اے جس وچ بظاہر اک ریسلنگ میچ وچ واقعات د‏‏ی ترتیب نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="lessing">{{حوالہ ویب|title=Egypt Thomb|date=2011-02-15|website=Lessing Photo|url=http://www.lessing-photo.com/dispimg.asp?i=08011040+&cr=40&cl=1}}</ref> پارتھینن فریز (تقریبا 400 ق م) نو‏‏ں تحریک دے تجزیہ نو‏‏ں ظاہر کرنے تے تحریک دے مراحل د‏‏ی نمائندگی کرنے ، تعارفی تال تے سنجیدہ جداں اسيں منصباں دے نال میلاناندی طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ دعوی کيتا گیا اے کہ جے اعداد و شمار نو‏‏ں فریم دے ذریعہ شوٹ کيتا جائے تاں حصے دراصل اک مربوط حرکت پذیری بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9qzMCgAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PT35#v=onepage|title=Animation: A World History: Volume I: Foundations – the Golden Age|last=Bendazzi|first=Giannalberto|date=2015-10-23|isbn=978-1-317-52083-2}}</ref> اگرچہ اس ڈھانچے وچ جگہ جگہ دا اک انوکھا سلسلہ جاری رہندا اے ، لیکن اس وچ روايتی حکمت عملی ا‏‏ے۔ <ref>https://www.academia.edu/12708283/Classical_Moments--Time_in_the_Parthenon_Frieze</ref> رومن شاعر تے فلسفی لوسٹریس ( 99ق م - 55 ق م) نے اپنی نظم ''ڈی ریریم ناتورا'' وچ کچھ سطراں لکھياں جو حرکت پذیری دے بنیادی اصولاں دے نیڑے آندیاں نيں: "... جدو‏ں پہلی شبیہہ فنا ہوجاندی اے تے دوسرا نقش فیر کسی تے پوزیشن وچ پیدا ہويا ، ایسا لگدا اے کہ سابقہ نے اس دے لاحقہ نو‏‏ں تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ یقینا ایہ بہت تیزی تو‏ں ہونا چاہیے: انہاں د‏‏ی رفتار اِنّی وڈی اے ، کسی وی لمحے وچ ذرات دا ذخیرہ ، تاکہ سپلائی سامنے آسک‏‏ے۔ ایہ کسی حقیقی یا خیالی ٹکنالوجی دے ذریعہ تیار کردہ تصاویر د‏‏ی بجائے ، خواباں د‏‏ی تصاویر دے تناظر وچ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=aLiyFCm5ylMC&pg=PA207|title=A Natural History of Vision|last=Wade|first=Nicholas J.|date=January 31, 2000|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-73129-4|via=Google Books}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=L11NAAAAcAAJ&pg=PT171|title=Notices|last=Plateau|first=Joseph|date=August 23, 1827|via=Google Books}}</ref> قرون وسطی دے کوڈیکس ''سیگنوٹ'' ( ''سرقہ'' 1470) وچ کارروائی دے مختلف مراحل دے وچکار نسبتا مختصر وقفاں دے نال ترتیب وار روشنیاں ہُندیاں نيں ۔ ہر صفحے دے متن دے اُتے اک فریم دے اندر اک تصویر اے جس وچ پوری کتاب وچ جسامت تے مقام وچ کافی مستقل مزاجی اے (ہر صفحے دے ریکٹو تے اس دے برعکس اطراف دے لئی سائز وچ مستقل فرق اے )۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg67/0001/thumbs?sid=cf04d0c1f1b9e65a5338bc1a06222e96#/current_page|title=Sigenot|publisher=Workshop Ludwig Henfflin|year=1470|isbn=|location=Stuttgart|language=de}}</ref> [[لیونارڈو ڈا ونچی]] (1452–1519) دے ڈرائنگ دا صفحہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gallery.nen.gov.uk/asset672895_15010-swgfl.html|title=South West Grid for Learning Trust : The muscles of the shoulder, arm and neck|website=gallery.nen.gov.uk|access-date=2020-10-02|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801171603/http://gallery.nen.gov.uk/asset672895_15010-swgfl.html}}</ref> اک آدمی دے کندھے ، بازو تے گردن دے پٹھاں دے چار مختلف زاویاں دے نال جسمانی مطالعات نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ چار ڈرائنگ نو‏‏ں گھومنے والی حرکت دے طور اُتے پڑھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ قدیم چینی ریکارڈاں وچ آلات دے متعدد تذکرے شامل نيں ، جنہاں وچ اک ایجاد کار ڈنگ ہوان نے بنایا سی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ انہاں وچ موجود انساناں یا جانوراں دیاں شخصیتاں د‏‏ی اک سیریز نو‏‏ں "نقل و حرکت دا تاثر" پیش کيتا جائے ، {{Sfn|Needham|1962}} لیکن ایہ اکاؤنٹس غیر واضح نيں تے ایہ صرف حوالہ دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ خلا دے ذریعہ اعداد و شمار د‏‏ی اصل نقل و حرکت تک۔ {{Sfn|Rojas|2013}} چونکہ 1000 عیسوی تو‏ں پہلے ہی چینیاں دے پاس اک گھومنے والا لالٹین سی جس وچ پتلی کاغذاں دے پتلے پہلوآں دا اندازہ ہُندا سی جو اک دوسرے دا پِچھا کردے دکھادی دیندے سن ۔ اسنو‏ں "ٹراٹنگ ہارس لیمپ" کہیا جاندا اے [走馬燈] کیونجے اس وچ عام طور اُتے گھوڑےآں تے گھوڑےآں اُتے سوار افراد نو‏‏ں دکھایا جاندا ا‏‏ے۔ کٹ آؤٹ سلہیٹ لالٹین دے اندر کسی شافٹ دے نال جڑا ہويا سی ، جس وچ اک کاغذ واین امپیلر سی جس اُتے چراغ تو‏ں اٹھنے والی گرم ہويا نے گھمایا سی۔ کچھ ورژن وچ مشترکہ سراں ، پیراں یا اعدادوشمار دے ہتھو‏ں دے نال اضافی حرکت شامل ہُندی اے جو عبور تو‏ں مربوط لوہے دے تار تو‏ں متحرک ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Js_lBAAAQBAJ&pg=PA308|title=A History of Chinese Science and Technology, Volume 3|last=Yongxiang Lu|date=2014-10-20|isbn=978-3-662-44163-3|pages=308–310}}</ref> والیولاں دے چلنے والے حصے ہُندے نيں ، لیکن ایہ تے ہور کاغذی مواد جو حرکت وچ آسکدے نيں انہاں نو‏‏ں عام طور اُتے حرکت پذیری دے طور اُتے شمار نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ == سایہ کھیل == [[فائل:OFB-Qianlongsatz03-Krieger.JPG|thumb| شیڈو پلے د‏‏ی شبایتھے ، تقریبا 1780۔ ]] حرکت پذیری دے نال شیڈو پلے د‏‏ی بہت زیادہ مشابہت اے: لوک اسکرین اُتے چلدے پھردے اعداد و شمار نو‏‏ں تفریح د‏‏ی اک مقبول شکل دے طور اُتے دیکھدے نيں ، عام طور اُتے مکالمہ ، آواز تے موسیقی والی کہانی۔ اعداد و شمار بہت تفصیلی تے بہت واضح ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ امیجاں د‏‏ی ابتدائی پروجیکشن غالبا قدیم تریخ نال ملن والی ابتدائی تصنیف وچ کيتی گئی سی۔ ایہ سائے د‏‏ی پتلی د‏‏ی زیادہ بہتر شکلاں وچ تیار ہويا ، زیادہ تر فلیٹ جوڑ کٹ آؤٹ دے اعداد و شمار دے نال جو روشنی دے منبع تے اک پارباسی سکرین دے وچکار رکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کٹھ پتلیاں د‏‏ی شکلاں وچ کدی کدی پارباسی رنگ یا دوسری قسم د‏‏ی تفصیلات شامل ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ سائے کٹھ پتلیاں د‏‏ی تریخ غیر یقینی اے ، لیکن ایسا لگدا اے کہ اس د‏ی ابتدا ایشیا وچ ، ممکنہ طور اُتے پہلی صدی ق م وچ ہوئی سی۔ واضح ہُندا اے کہ ریکارڈ 900 عیسوی دے نیڑے ہی جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بعد وچ [[سلطنت عثمانیہ]] وچ پھیل گیا تے ایسا لگدا اے کہ 17 ويں صدی تو‏ں پہلے تک اوہ یورپ نئيں پہنچیا سی۔ ایہ 18 ويں صدی دے آخر وچ فرانس وچ مقبول ہويا۔ فرانسوا ڈومینک سرافین نے 1771 وچ اپنے وسیع و عریض شیڈو شوز دا آغاز کيتا تے 1800 وچ اپنی موت تک ایہ مظاہرہ کيتا۔ اس دے ورثاء 1870 وچ تھیٹر بند ہونے تک جاری رہ‏‏ے۔ صرافین نے کدی کدی شو نو‏‏ں خودکار کرنے دے لئی [[ساعتکار|گھڑی دے کم دے]] طریقہ کار دا استعمال کيتا۔ سنیماٹوگرافی تیار ہونے دے تقریبا ، مونٹ مارٹیر دے متعدد تھیٹراں نے وسیع و عریض ، کامیاب "اومبریس چائنائزز" شو دکھائے۔ مشہور لی چیٹ نور نے 1885 تو‏ں 1896 دے درمیان 45 مختلف شو تیار کیتے۔ == جادو لالٹین == [[فائل:1659 Christiaan Huygens - figure1 for magic lantern.jpg|thumb| کرسٹیان ہیوجینس دے 1659 خاکے موت دے اس پروجیکشن دے لئی اس دے سر نو‏‏ں اتار رہے نيں ]] [[فائل:Fantoccini-chromatrope.jpg|thumb| اک فینٹاکینی ٹریپیز آرٹسٹ تے کرومیٹروپ بارڈر ڈیزائن (سرکا 1880) دے نال سلائیڈ کرن ]] 1659 وچ کرسٹیہان ہیجینس دے ایجاد ہونے دے بعد تو‏ں ممکنہ طور اُتے نقل و حرکت د‏‏ی تصاویر جادو د‏‏ی لالٹین تو‏ں لگائی گئياں۔ جادو لالٹین د‏‏ی سلائیڈاں دے ل His اس دے خاکے اس سال د‏‏ی تریخ دے مطابق نيں تے جادو لالٹین تو‏ں متعلق قدیم ترین دستاویز ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=Christiaan|last=Huygens|title=Pour des representations par le moyen de verres convexes à la lampe|url=http://www.dbnl.org/tekst/huyg003oeuv22_01/huyg003oeuv22_01_0093.php|language=French}}</ref> اک گھیرے ہوئے خادے ميں موت د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی اے جس تو‏ں اس دے پیر د‏‏ی انگلیاں تو‏ں اپنے سر د‏‏ی طرف ودھیا ہويا اے ، دوسرا اسنو‏ں دکھاندا اے کہ اس دا دایاں بازو اپنی کہنی تو‏ں اُتے تے تھلے د‏‏ی طرف بڑھدا اے تے دوسرا اس د‏ی کھوپئی نو‏‏ں اس د‏ی گردن تو‏ں اتاردا اے تے اسنو‏ں پِچھے رکھدا ا‏‏ے۔ بندیدار لائناں مطلوبہ حرکتاں د‏‏ی نشان دہی کردی ني‏‏‏‏ں۔ جادو لالٹین دے لئی پینٹ گلاس سلائیڈاں وچ حرکت شامل کرنے د‏‏ی تکنیکاں نو‏‏ں سرکا 1700 دے بعد تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ عام طور اُتے شامل حصے (مثال دے طور اُتے اعضاء) شیشے دے اک یا اک تو‏ں زیادہ اضافی ٹکڑےآں اُتے پینٹ کیتے گئے ہتھو‏ں یا چھوٹے میکانزم دے ذریعہ اسٹیشنری سلائیڈ وچ منتقل کیتے جاندے نيں جس وچ باقی تصویر دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ <ref name="Rossell2005">{{حوالہ کتاب|url=https://www.academia.edu/341263|title=The Magic Lantern and Moving Images before 1800|last=Rossell|first=Deac|year=2005}}</ref> مکینیکل سلائڈز دے مشہور مضامین وچ ونڈ مل دے موڑ دے سیل ، اعداد و شمار دا جلوس ، اک شراب پینے والا شخص اپنے گلاسنو‏ں منہ تک اٹھاندا اے ، چلدی اکھاں والا سر ، ناک بہت لمبی لمبی ودھدی اے ، نیند دے منہ وچ چوہے اچھلدے نيں آدمی. 19 ويں صدی د‏‏ی اک ہور پیچیدہ ریک کم نے اس وقت دے مشہور اٹھ سیارے تے انہاں دے سیٹلائٹ نو‏‏ں سورج دے گرد چکر لگاندے ہوئے دکھایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.luikerwaal.com/wipwaps01_uk.htm|title=Magic lantern – collection of moving magic lantern slides part 1.|publisher=Luikerwaal}}</ref> شیشے اُتے پینٹ لہراں د‏‏ی دو پرتاں اک پرسکو‏ن سمندر دا اک قائل برم پیدا کر سکدیاں نيں جس تو‏ں مختلف حصےآں د‏‏ی ہیرا پھیری د‏‏ی رفتار وچ اضافہ کرکے کچھ کشتیاں نو‏‏ں ٹاسکدے ہوئے اک طوفانی سمندر وچ بدل جاندا ا‏‏ے۔ 1770 وچ ایڈمے-گلز گیوٹ نے دسیا کہ کس طرح دھوئيں اُتے جادو د‏‏ی لالٹین د‏‏ی تصویر پیش کيت‏ی جاسکدی اے تاکہ اک گھمدے بھوت د‏‏ی اک شفاف ، چمکتی ہوئی تصویر بنائی جاسک‏‏ے۔ اس تکنیک دا استعمال '''[[فینٹاسماگوریا|فینٹاسماگوریہ]]''' شوز وچ کیہ گیا سی جو 1790 تو‏ں 1830 د‏‏ی دہائی دے درمیان یورپ دے متعدد حصےآں وچ مقبول ہويا۔ ماضی دے قائل تجربات تیار کرنے دے لئی ہور تکنیک تیار کيتیاں گئیاں۔ پروجیکشن نو‏‏ں اسکرین اُتے منتقل کرنے دے لئی لالٹین نو‏‏ں ہینڈ ہیلڈ کيتا گیا سی (جو عام طور اُتے تقریبا پوشیدہ شفاف اسکرین سی جس دے پِچھے لالٹینسٹ اندھیرے وچ چھپا ہويا سی)۔ ایسا لگدا اے کہ اک بھوت اسکرین تو‏ں لالٹین نو‏‏ں دور کردے ہوئے سامعین تو‏ں رجوع کردا اے یا وڈا ہوسکدا اے ، کدی کدی ریلاں اُتے ٹرالی اُتے لالٹین لے ک‏ے۔ متعدد لالٹیناں نے بھوتاں نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے حرکت وچ لیایا تے کدی کدائيں پیچیدہ مناظر د‏‏ی تشکیل وچ سپر پاور دے لئی استعمال ہُندا سی۔ <ref name="Heard2006">Heard, Mervyn. ''Phantasmagoria: The Secret History of the Magic Lantern''. The Projection Box, 2006</ref> '''گھلدے ہوئے خیالات''' خاص طور اُتے 1830 ء تے 1840 د‏‏ی دہائی وچ انگلینڈ وچ اک مقبول جادو د‏‏ی لالٹین شو بن گئے۔ <ref name="Heard2006">Heard, Mervyn. ''Phantasmagoria: The Secret History of the Magic Lantern''. The Projection Box, 2006</ref> دوسری سلائڈ دے منسلک پروجیکشن دا تعارف کردے ہوئے انہاں وچ عام طور اُتے زمین د‏‏ی تزئین د‏‏ی نمائش ہُندی اے جو موسم سرما دے ورژن تو‏ں موسم بہار یا موسم گرما وچ مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="luikerdissolve">{{حوالہ ویب|title=Luikerwaal – Mechanical Slides|url=https://www.luikerwaal.com/newframe_uk.htm?/dissolving_uk.htm}}</ref> اک ہور استعمال تو‏ں ، مثال دے طور اُتے ، گرجا گھراں وچ گرواں د‏‏ی بتدریج تبدیلی ظاہر ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://archive.spectator.co.uk/article/18th-july-1835/13/the-colosseum|title=The Spectator|date=1835-07-18|page=13}}</ref> 1840 ء تو‏ں 1870 ء دے درمیان کئی تجریدی جادو لالٹین اثرات تیار ہوئے۔ اس وچ کرومیٹروپ شامل سی جس نے دو رنگاں والے شیشاں د‏‏ی ڈسکےآں نو‏‏ں مخالف سمتاں وچ گھما کر چمکدار رنگین ہندسی نمونےآں دا تخمینہ لگایا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=N0cxAQAAMAAJ|title=The Athenæum|date=1845-01-04}}</ref> کدی کدائيں فینٹسماگوریا شوز وچ چھوٹے پردے دا استعمال کيتا جاندا سی۔ <ref name="Heard2006">Heard, Mervyn. ''Phantasmagoria: The Secret History of the Magic Lantern''. The Projection Box, 2006</ref> لیور ، پتلی سلاخاں یا کیم تے کیڑے دے پہیے دے ذریعہ حرکت وچ آنے والی مشترکہ اعداد و شمار دے نال جادو د‏‏ی لالٹین سلائیڈاں وی تجارتی طور اُتے تیار کيتیاں گئیاں تے 1891 وچ پیٹنٹ کيتیاں گئیاں۔ انہاں "فنٹاکینی سلائڈز" دے اک مشہور ورژن وچ میکرزم تو‏ں منسلک اسلحہ دے نال کچھ توڑنے والا بندر سی جس نے اسنو‏ں پیراں تو‏ں گھٹناں دا شکار کر دتا۔ مونٹونیٹس یا جمپنگ جیک جداں کٹھ پتلیاں دے لئی اطالوی بولی دے ناں دے نال ہی فنٹاکینی سلائڈز دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.luikerwaal.com/newframe_uk.htm?/fantoccini1_uk.htm|title=Luikerwaal – Fantoccini Slides}}</ref> == فلم تو‏ں پہلے حرکت پذیری == [[فائل:Illustrations of Michael Faraday's paper "On a Peculiar Class of Optical Deceptions" (1831).jpg|thumb| مائیکل فراڈے دے کوگس یا ترجمان دے نال گھمدے ہوئے پہیہ دے تجربات (1831) د‏‏ی مثال ]] [[فائل:Prof. Stampfer's Stroboscopische Scheibe No. X.gif|thumb| ''پروفیسر'' ''اسٹیمپفرس اسٹروبوسکوپیشی شیبی نمبر X'' (1833) ]] [[فائل:Linnet kineograph 1886.jpg|کھبے|thumb| کینوگراف دا 1868 عکاسی ]] [[فائل:Emile Reynaud Bande praxinoscope 4.ogg|thumb|لی سنگج میوزین (1878) پراکسنوسکوپ حرکت پذیری]] متحرک تصاویر نو‏‏ں کامیابی دے نال ظاہر کرنے والے متعدد آلات موشن پکچر د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے اچھی طرح تو‏ں متعارف کرائے گئے سن ۔ ایہ آلات تفریح ، حیرت زدہ کرنے تے کدی کدی لوکاں نو‏‏ں خوفزدہ کرنے دے لئی استعمال ہُندے سن ۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر آلات نے اپنی تصاویر پیش نئيں کيتیاں تے اک وقت وچ صرف اک یا کچھ افراد ہی دیکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ حرکت پذیری جداں وڈے پیمانے اُتے [[تفریح|تفریحی صنعت دے]] آلات د‏‏ی بجائے انہاں نو‏ں آپٹیکل کھلونے سمجھیا جاندا سی۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے آلات حالے تک فلمی طلبہ دے ذریعہ بنائے گئے نيں تے انیمیشن دے بنیادی اصولاں نو‏‏ں سیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ === پہل === ''سہ ماہی جرنل آف سائنس ، ادبیات تے آرٹس'' (1821) <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/stream/quarterlyjournal10roya#page/282/mode/2up|title=Account of an optical deception|last=J.M.|date=1820-12-01}}</ref> اک مضمون وچ عمودی یپرچرز دے ذریعے نظر آنے والے گھومنے والے پہیے وچ مڑے ہوئے ترجمان دے نظری برم وچ دلچسپی لیائی گئی۔ 1824 وچ پیٹر مارک روجٹ نے نمودار ہونے والے منحنی خطوط دے بارے وچ ریاضی د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م کيتیاں تے اس مشاہدے نو‏‏ں شامل کيتا کہ ترجمان بے حرکت دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ روجٹ نے دعویٰ کيتا کہ ایہ وہم اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کہ "ریٹنا اُتے کرناں د‏‏ی اک پنسل نے جو تاثر دتا جے اوہ کافی حد تک واضح اے تاں اس دا سبب ختم ہونے دے بعد اک خاص وقت تک باقی رہے گا۔" <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/115/131.full.pdf+html|title=Explanation of an optical deception in the appearance of the spokes of a wheel when seen through vertical apertures|last=Roget|first=Peter Mark|date=1824-12-09}}</ref> بعد وچ اسنو‏ں "ثابت قدمی" دے نظریہ د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے دیکھیا گیا اس اصول دے طور اُتے کہ اسيں فلم نو‏‏ں حرکت دے طور اُتے کس طرح دیکھدے نيں بجائے اس دے کہ حقیقت وچ اکھاں دے سامنے پیش د‏‏ی جانے والی مستحکم تصاویر دا اک سلسلہ جاری ا‏‏ے۔ اس نظریہ نو‏‏ں 1912 دے بعد تو‏ں اثر دے واحد (واحد) اصول دے طور اُتے مسترد کر دتا گیا اے ، لیکن فلمی تریخ د‏‏ی بہت ساریاں وضاحتاں وچ باقی ا‏‏ے۔ اُتے ، روجٹ دے تجربات تے وضاحت تو‏ں [[مائیکل فیراڈے|مائیکل فراڈے]] تے جوزف پلیٹو د‏‏ی ہور تحقیق د‏‏ی تحریک ملی جس نے آخر کار حرکت پذیری د‏‏ی ایجاد کيتی۔ === تھوماتروپ (1825) === اپریل 1825 وچ پہلا تھوماتروپ ڈبلیو فلپس ( جان آئرٹن پیرس دے نال گمنام رفاقت وچ ) دے ذریعہ شائع کيتا گیا سی تے ایہ اک مشہور کھلونا بن گیا سی۔ <ref name="Herbert">{{حوالہ ویب|url=http://www.stephenherbert.co.uk/thaumatropeTEXT1.htm|title=The Thaumatrope|last=Herbert|first=Stephen|website=Wheel of Life|access-date=2020-10-02|archivedate=2014-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140505163311/http://www.stephenherbert.co.uk/thaumatropeTEXT1.htm}}</ref> چھوٹی گتے ڈسک دے دونے اطراف د‏‏ی تصاویر اک مشترکہ شبیہہ وچ گھل مل جاندیاں نيں جدو‏ں منسلک ڈوراں دے ذریعہ اسنو‏ں تیزی تو‏ں جوڑا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اکثر اس د‏ی مثال دے طور اُتے استعمال ہُندا اے جسنو‏ں اکثر " نظریہ استقامت " کہیا جاندا اے ، غالبا اس اثر دا ذکر کردے نيں جس وچ اک ہی شبیہ دا تاثر برقرار رہندا اے حالانکہ حقیقت وچ دو مختلف تصاویر نو‏‏ں رکاوٹاں دے نال پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ واضح نئيں اے کہ اس دا اثر کس قدر مثبت آفٹر امیچ تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اگرچہ سیئیومیٹروپ نو‏‏ں دو مرحلے دے حرکت پذیری دے لئی وی استعمال کيتا جاسکدا اے ، لیکن کوئی ایسی مثال نئيں ملی اے جدو‏ں تک کہ اس اثر دے نال فیناکسٹیوپ نے حرکت پذیری دے اصول نو‏‏ں قائم کيتا سی۔ === فیناکسٹی سکوپ (1833) === فیناکسٹی سکوپ (جو غلط فینگاکسٹسکوپ یا فیناکیسٹوسکوپ تو‏ں بہتر طور اُتے جانیا جاندا اے ) پہلا حرکت پذیری آلہ سی جس وچ تسلسل والی تصویراں دا تسلسل دے نال متبادل استعمال کيتا جاندا سی۔ تصاویر نو‏‏ں اک ڈسک دے ارد گرد یکساں طور اُتے فاصلہ اُتے رکھیا جاندا اے ، جس وچ ڈسک دے کنارے اُتے چھوٹے آئتاکار یپرچر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ حرکت پذیری نو‏‏ں آئینے دے سامنے اسپننگ ڈسک دے ٹکڑےآں دے ذریعے دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ایجاد نومبر یا دسمبر 1832 وچ بیلجیئم دے جوزف مرتفع نے کيت‏ی سی تے تقریبا بیک وقت آسٹریا دے سائمن وان اسٹمپفر نے وی ۔ پلوٹو پہلی بار جنوری 1833 وچ اپنی ایجاد دے بارے وچ شائع ہويا۔ اشاعت وچ اک فینٹاسکوپ د‏‏ی اک مثال پلیٹ شامل سی جس وچ 16 فریماں وچ پیروائٹنگ ڈانسر نو‏‏ں دکھایا گیا سی۔ فیناکیسٹی سیوپ اک نیاپن کھلونا دے طور اُتے کامیاب رہیا تے اک سال دے اندر پورے یورپ وچ اسٹروبوسکوپک ڈسکس دے بوہت سارے سیٹ شائع ہوئے ، جنہاں وچ اس آلے دے لگ بھگ مختلف ناں شامل سن - جنہاں وچ فینٹاسکوپ (پلوٹو) ، اسٹروبسکوپ (اسٹیمپفر) تے فیناکسٹیوپ (پیرس دے ناشر گیروکس & Cie). === زوئیٹروپ (1833/1866) === جولائ‏ی 1833 وچ سائمن اسٹیمپیر نے فونیکسٹوپ دے اپنے ورژن دے دوسرے ایڈیشن دے نال آئے ہوئے اک پرچے وچ سلنڈر وچ (اسی طرح لوپڈ سٹرپس پر) اسٹرو بوسکوپ اصول استعمال کرنے دے امکان نو‏‏ں بیان کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xUk0AQAAMAAJ&pg=PA10-IA1|title=Die stroboscopischen Scheiben; oder, Optischen Zauberscheiben: Deren Theorie und wissenschaftliche Anwendung|last=Stampfer|first=Simon|year=1833}}</ref> برطانوی ریاضی دان ولیم جارج ہورنر نے جنوری 1834 وچ پلاٹیو دے فیناکسٹیوٹوپ وچ بیلناکار تغیر تجویز کيتا۔ ہورنر نے ''بریسٹل وچ '' کنگ ، جونیئر دے نال اس ''ڈاڈیلیم'' نو‏‏ں شائع کرنے دا ارادہ کيتا سی لیکن اس نے "شاید اعداد و شمار د‏‏ی خاکہ نگاری وچ کچھ رکاوٹاں دا سامنا کيتا"۔ <ref name="horner-1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=XmrkAAAAMAAJ&pg=PA36|title=The London and Edinburgh Philosophical Magazine and Journal of Science|year=1834|pages=36}}</ref> 1865 وچ ولیم انسنگ لنکن نے تصاویر د‏‏ی آسانی تو‏ں بدل پٹی والی پٹیاں دے نال حتمی زوئٹرپ ایجاد کيتی۔ اس دے پاس اڈے اُتے اک مصوری کاغذی ڈسک وی سی ، جو تجارتی طور اُتے تیار شدہ ورژن اُتے ہمیشہ استمعال نئيں کيت‏‏ی جاندی سی۔ <ref name="Herbert1">{{حوالہ ویب|url=http://www.stephenherbert.co.uk/wheelZOETROPEpart1.htm|title=From Daedaleum to Zoetrope (Part 1)|last=Herbert|first=Stephen|website=Wheel of Life}}</ref> لنکن نے ملٹن بریڈلی اینڈ کمپنی نو‏‏ں اپنی ایجاد دا لائسنس دتا جس نے سب تو‏ں پہلے 15 دسمبر 1866 نو‏‏ں اس د‏ی تشہیر د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Colman's rural world|date=December 15, 1866|pages=366}}</ref> === فلیب بک (1868) === جان بارنس لینیٹ نے ''بطور کینی گراف'' 1868 وچ پہلی فلپ کتاب پیٹنٹ کيتا۔ {{Sfn|Solomon|1989}} اک پلٹاواں کتاب اک چھوٹی سی کتاب اے جس وچ نسبتا بہار والے صفحات ہُندے نيں ، ہر اک انیمیڈش امیجز د‏‏ی اک سیریز وچ ہُندا اے جو اس دے غیر کنارے دے نیڑے واقع ہُندا ا‏‏ے۔ صارف اپنے تمام صفحات نو‏‏ں عام طور اُتے انگوٹھے دے نال پِچھے موڑ دیندا اے ، فیر ہتھ د‏‏ی آہستہ آہستہ حرکت دے ذریعے اوہ اک وقت وچ آزادانہ بہار د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ جداں کہ فیناکیسٹوسکوپ ، زوٹرپروپ تے پراکسینوسکوپ د‏‏ی طرح ، حرکت دا وہم سیریز وچ اگلی اک تصویر دے اچانک متبادل دے ذریعہ پیدا ہُندا اے ، لیکن انہاں ہور ایجادات دے برعکس ، دیکھنے وچ خلل ڈالنے والا شٹر یا آئینہ د‏‏ی مجلس د‏‏ی ضرورت نئيں اے تے دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملدی ا‏‏ے۔ صارف دے ہتھ دے علاوہ کوئی تے آلہ بالکل ضروری ا‏‏ے۔ ابتدائی فلم متحرک افراد نے پلٹاواں والی کتاباں نو‏‏ں انہاں دے پریردا دے طور اُتے پہلے دے آلات د‏‏ی نسبت زیادہ تر حوالہ کيتا ، جو سامعین تک نئيں پہنچ پائے۔ {{Sfn|Crafton|1993}} پرانے ڈیوائسز انہاں د‏‏ی نوعیت دے مطابق انہاں تصاویر د‏‏ی تعداد نو‏‏ں سختی تو‏ں محدود کردے نيں جنہاں نو‏ں آلہ نو‏‏ں بہت وڈا یا تصاویر نو‏‏ں غیر عملی طور اُتے چھوٹا بنائے بغیر تسلسل وچ شامل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ کتاب د‏‏ی شکل حالے وی جسمانی حد نافذ کردی اے ، لیکن کافی سائز د‏‏ی کئی درجن تصاویر آسانی تو‏ں جگہ دتی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ موجداں نے اس حد تک توسیع د‏‏ی ، 1894 وچ پیٹنٹ دتی تے کدی کدی تفریحی آرکیڈز وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک رہائشی مکان وچ دور دراز پابند فلپ کتاب اُتے مشتمل اے ، جس وچ دیکھنے دا عینک تے کرینک ہینڈل اے جو اک ایسا طریقہ کار چلاندا اے جو فلم د‏‏ی پوری ریل دے چلنے والے وقت تو‏ں مطابقت پزیر ہونے دے بعد ، تصاویر نو‏‏ں جمع کرنے والی تصویر نو‏‏ں آہستہ آہستہ گھما دیندا ا‏‏ے۔ === پراکسنوسکوپ (1877) === فرانسیسی موجد چارلس - آئمیل ریاناڈ نے 1876 وچ پراکسنوسکوپ تیار کيتی تے 1877 وچ اسنو‏ں پیٹنٹ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://emilereynaud.fr/index.php/post/Le-Praxinoscope|title=Le Praxinoscope|website=emilereynaud.fr|language=fr|accessdate=2019-07-25}}</ref> ایہ زیٹروپ تو‏ں ملدا جلدا اے لیکن سلنڈر وچ پھسلنے د‏‏ی بجائے اس وچ بارہ مستطیل آئینے لگے نيں جو سلنڈر دے وچکار یکساں طور اُتے رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ہر آئینے وچ سلنڈر د‏‏ی اندرونی دیوار دے برعکس رکھی گئی تصویر د‏‏ی پٹی د‏‏ی اک ہور تصویر د‏‏ی عکاسی ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں پراکسینوسکوپ نو‏‏ں گھُمیاندے نيں تاں ترتیب وار تصاویر اک اک کرکے دکھاندی نيں ، جس دے نتیجے وچ مائع حرکت پذیری ہُندی ا‏‏ے۔ زیکروپ دے مقابلے وچ پراکسینوسکوپ نے حرکت پزیر امیج نو‏‏ں واضح طور اُتے دیکھنے د‏‏ی اجازت دتی ، کیونجے زوٹرپ د‏‏ی تصاویر دراصل زیادہ تر خالی جگہاں دے ذریعہ اس دے ٹکڑےآں دے وچکار غیر واضح ہوچکيت‏یاں نيں۔ 1879 وچ ، ریانود نے ''پراکسینوسکوپ تھیٹر'' نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی پراکسینوسکوپ پیٹنٹ وچ اک ترمیم دا اندراج کيتا ، جس نے پیپر دے بھوت اثر نو‏‏ں متحرک اعداد و شمار نو‏‏ں تبادلے دے قابل پس منظر وچ پیش کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ بعد وچ ہونے والی بہتری وچ "پراکسینوسکوپ à پروجیکشن" (1882 دے بعد تو‏ں فروخت کيتا گیا) وی شامل سی جس نے پس منظر دے ہن وی پروجیکشن اُتے متحرک اعداد و شمار نو‏‏ں پیش کرنے دے لئی ڈبل جادو لالٹین دا استعمال کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://emilereynaud.fr/index.php/post/Le-Praxinoscope-a-projection|title=Le Praxinoscope à projection|website=emilereynaud.fr|language=fr|accessdate=2019-07-25}}</ref> === زوپرایکسکوپ (1879) === ایڈوورڈ میو برج نے زوپراکسسکوپ پروجیکٹر دے لئی شیشے دے ڈسکس اُتے پینٹ کیتے جانے والے اپنے 70 مشہور کرونوفوٹوگرافک سلسلے سرکا کیتے سن جو انہاں نے 1880 تو‏ں 1895 دے درمیان اپنے مشہور لیکچراں وچ استعمال کیتے سن ۔ 1880 د‏‏ی دہائی وچ ، شیشے اُتے سیاہ رنگ دے نقشے اُتے تصاویر پینٹ کيتیاں گئیاں۔ بعد وچ 1892 تو‏ں 1894 دے درمیان د‏‏ی جانے والی ڈسکس وچ ایرون ایف فائبر نے تیار کردہ خاکہ تیار کيتا سی جو تصویر اُتے ڈسک اُتے چھپی ہوئیاں سن تے فیر ہتھ تو‏ں رنگے ہوئے سن ، لیکن ایہ شاید کدی لیکچرز وچ استعمال نئيں ہوئے سن ۔ پینٹ شدہ اعداد و شمار وڈی تعداد وچ تصاویر تو‏ں منتقل کیتے گئے سن ، لیکن بوہت سارے خیالی امتزاج بنائے گئے سن تے بعض اوقات خیالی عناصر وی شامل ک‏ے دتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.stephenherbert.co.uk/mZoo.htm|title=COMPLEAT EADWEARD MUYBRIDGE – ZOOPRAXISCOPE STORY|website=www.stephenherbert.co.uk|accessdate=2019-07-25|archivedate=2022-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221028225500/http://www.stephenherbert.co.uk/mZoo.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.kingston.gov.uk/info/200246/museum_collections_and_exhibitions/539/eadweard_muybridge/3|title=Eadweard Muybridge|last=Thames|first=The Royal Borough of Kingston upon|website=www.kingston.gov.uk|language=en|accessdate=2019-07-25|archivedate=2019-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224173618/https://www.kingston.gov.uk/info/200246/museum_collections_and_exhibitions/539/eadweard_muybridge/3}}</ref> == 1888–1908: فلم وچ ابتدائی متحرک تصاویر == [[فائل:Pauvre Pierrot (Emile Reynaud, 1892).webm|سجے|وقت_thumb=40|thumb|''Pauvre پیرروٹ'' (1892) repainted کيتا کلپ]] [[فائل:Katsudō Shashin (1907).webm|متبادل=Brief animated film of a boy removing his hat and waving.|thumb|''[[کاتسودو شاشین|Katsudō Shashin]]'' (سرکا 1910?)]] [[فائل:The Enchanted Drawing.ogv|thumb|''[[:en:The Enchanted Drawing|The Enchanted Drawing]]'' (1900)]] [[فائل:Humorous Phases of Funny Faces.ogg|thumb|''[[:en:Humorous Phases of Funny Faces|Humorous Phases of Funny Faces]]'' (1906)]] [[فائل:Emile Cohl - Fantasmagorie 1908 - YouTube.theora.ogv|سجے|thumb|''[[:en:Fantasmagorie (1908 film)|Fantasmagorie]]'' (1908)]] === تھیٹر آپٹیک === چارلس - آئمیل رائناؤڈ نے ہور کہیا کہ دسمبر 1888 وچ پیٹنٹ لگنے والے دو اسپلاں دے وچکار اک لمبی سوراخ والی پٹی دے زخم اُتے شفاف ہتھ تو‏ں پینٹ رنگین تصویراں دے نال اپنے پروجیکشن پراکسنوسکوپ نو‏‏ں تھریٹ آپٹیک وچ تیار کيتا گیا۔ 28 اکتوبر 1892 تو‏ں مارچ 1900 تک ریانود نے پیرس وچ موسی گرون وچ 500،000 تو‏ں زیادہ زائرین نو‏‏ں 12،800 تو‏ں زیادہ شوز دیے۔ انہاں د‏‏ی متحرک فلماں د‏‏ی ''پینٹمائمز لومینیوس'' سیریز وچ ہر اک فلم وچ 10 تو‏ں 15 منٹ تک جاری رہنے وچ 300 تو‏ں 700 فریم شامل سن ۔ اک پس منظر دا منظر وکھ تو‏ں پیش کيتا گیا سی۔ پیانو موسیقی ، گانا تے کچھ مکالمے براہ راست پیش کیتے گئے ، جدو‏ں کہ کچھ صو‏‏تی اثرات نو‏‏ں برقی مقناطیس دے نال ہ‏‏م آہنگ کيتا گیا۔ پہلے پروگرام وچ تن کارٹون شامل سن : ''پاؤری پیئرروٹ'' (1892 وچ تیار کيتا گیا سی) ، ''ان بون بوک'' (1892 وچ تخلیق ہويا ، ہن کھو گیا اے ) تے ''لی کلون ایٹ سیز چیئن'' (1892 وچ تخلیق شدہ ، ہن کھو گیا اے )۔ بعد وچ ''آٹور ڈیو کیبن'' (1894 وچ تخلیق کردہ) عنوانات اُتے تے ''اے روی آو سک‏‏ے ڈو فیو'' اس پرفارمنس دا حصہ ہون گے۔ === معیاری تصویر والی فلم === ریناڈ د‏‏ی فلماں د‏‏ی کامیابی دے باوجود ، فلمی صنعت وچ حرکت پذیری تو‏ں پہلے کچھ وقت لگ گیا جو 1895 وچ لمیئر دے سینماگراف دے تعارف دے بعد سامنے آیا سی۔ جارجس ملیس د‏‏ی ابتدائی فنتاسی تے چالاں والی فلماں (1896 تو‏ں 1913 دے درمیان ریلیز ہوئی) کدی کدائيں اسٹاپ ٹرک اثرات ، پینٹ پرپس یا پینٹ مخلوق دے نال حرکت پذیری دے نیڑے آدیاں سن جو پینٹ پس منظر (زیادہ تر تاراں دا استعمال کردے ہوئے) دے سامنے حرکت پزیر ہُندیاں نيں تے ہتھ تو‏ں فلمی رنگائ . ملیس نے اسٹاپ ٹرک نو‏‏ں وی مقبول کيتا ، شاٹس دے درمیان منظر وچ اک ہی تبدیلی دے نال ، جو 1895 وچ ایڈیسن ''دی دتی ایگزیکیوشن آف مریم اسٹوارٹ'' وچ پہلے ہی استعمال ہوچکيت‏ی سی تے شاید کچھ سال بعد اسٹاپ موشن حرکت پذیری د‏‏ی ترقی دا باعث بنی۔ <ref name="Cohl">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GBUABAAAQBAJ&pg=PA128|title=Emile Cohl, Caricature, and Film|last=Crafton|first=Donald|date=July 14, 2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6071-5|via=Google Books}}</ref> ایسا لگدا اے کہ سنیما گھراں وچ مناسب متحرک فلماں د‏‏ی نمائش تو‏ں پہلے ایہ 1906 تک جاری رہی۔ انیمیشن دے نال پہلے والی فلماں د‏‏ی ڈیٹنگ دا مقابلہ کيتا گیا اے ، جدو‏ں کہ دوسری فلماں جنہاں وچ اسٹاپ موشن یا ہور حرکت پذیری د‏‏ی تکنیک استعمال کیت‏‏ی گئی اے اوہ گم ہوچکيت‏یاں نيں تے انہاں د‏‏ی جانچ نئيں کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ ==== چھپی ہوئی حرکت پذیری فلم ==== 1897 وچ جرمن کھلونا بنانے والی کمپنی جبرڈر بنگ دے پاس انہاں دے کائنات گراف دا پہلا پروٹو ٹائپ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.zinnfiguren-bleifiguren.com/Firmengeschichten/Bing/Bing.html#Top|title=Bing|website=www.zinnfiguren-bleifiguren.com}}</ref> نومبر 1898 وچ انہاں نے ایہ کھلونا فلم پروجیکٹر ، ممکنہ طور اُتے اپنی نوعیت دا پہلا ، لیپزگ وچ اک کھلونا میلے وچ پیش کيتا۔ جلد ہی ہور کھلونا مینوفیکچراں ، جنہاں وچ ارنسٹ پلانک تے جارجز کیریٹ شامل سن ، نے ايس‏ے طرح دے آلات فروخت کیتے۔ ايس‏ے دوران فرانسیسی کمپنی لاپیئر نے ايس‏ے طرح دے پروجیکٹر د‏‏ی مارکیٹنگ کيتی۔ کھلونا سنیما گراف وچ کھلونا جادو د‏‏ی لالٹیناں نو‏‏ں اک یا دو چھوٹے اسپل دے نال ڈھال لیا گیا سی جس وچ معیاری "ایڈیسن پروریشن" 35 ملی میٹر د‏‏ی فلم استعمال کیت‏‏ی گئی سی۔ ایہ پروجیکٹر ايس‏ے طرح دے "گھریلو تفریح" دے کھلونےآں د‏‏ی منڈی دے لئی سن جو انہاں وچو‏ں زیادہ تر مینوفیکچر پہلے ہی پراکسنوسکوپس تے کھلونا جادو د‏‏ی لالٹین مہیا کردے سن ۔ نسبتا مہنگی لائیو ایکشن فلماں دے علاوہ ، مینوفیکچررز نے لتھوگرافڈ ڈرائنگ پرنٹ کرکے بہت سستی فلماں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ متحرک تصاویر شاید 1898 یا 1899 دے دوران سیاہ و سفید وچ کيتیاں گئیاں ، لیکن تازہ ترین 1902 وچ اوہ رنگ وچ بن گئياں۔ تصویراں نو‏‏ں اکثر براہ راست ایکشن فلماں (زیادہ تر بعد د‏‏ی روٹوسکوپنگ تکنیک د‏‏ی طرح) تو‏ں وی حاصل کيتا گیا سی۔ انہاں بہت ہی مختصر فلماں وچ اک سادہ دہرائی گئی ایکشن دکھادی گئی سی تے اسنو‏ں اک لوپ د‏‏ی طرح پیش کرنے دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ لیتھوگراف عمل تے لوپ فارمیٹ اس روایت کيتی پیروی کردے نيں جو زیٹروپ تے پراکسینوسکوپ نے ترتیب دتی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://litten.de/abstrtoc/abstr6.htm|title=Animated Film in Japan until 1919. Western Animation and the Beginnings of Anime|last=Litten|first=Frederick S.|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-08-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200801171149/http://litten.de/abstrtoc/abstr6.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://litten.de/fulltext/color.pdf|title=Japanese color animation from ca. 1907 to 1945|last=Litten|first=Frederick S.}}</ref> نامعلوم تخلیق کار نال تعلق رکھنے والے ''[[کاتسودو شاشین|کٹسسو ششین]]'' نو‏‏ں 2005 وچ دریافت کيتا گیا سی تے اس دا تخمینہ [[انیمے|جاپان وچ حرکت پذیری]] دا سب تو‏ں قدیم کم سی ، جس وچ ناٹسوکی ماتسووموٹو ، {{Refn|{{lang|ja|松本 夏樹}}, b.&nbsp;1952}} {{Sfn|Matsumoto|2011}} اوساکا یونیورسٹی آف آرٹس وچ نقش نگاری دے ماہر {{Sfn|Clements|McCarthy|2006}} تے حرکت پذیری مؤرخ تو‏ں Nobuyuki Tsugata {{Refn|{{lang|ja|津堅 信之}}, b.&nbsp;1968}} دا تعین فلم سب تو‏ں زیادہ امکان 1907 تے 1911. درمیان بنایا گیا سی {{Sfn|López|2012}} فلم اک دے پنجاہ فریم اُتے کارٹون تصاویر د‏‏ی اک سیریز اُتے مشتمل ہُندا اے سیلیولائڈ د‏‏ی پٹی تے سولہ وچ تن سیکنڈ تک رہندا فی سیکنڈ فریم . {{Sfn|Anime News Network staff|2005}} اس وچ ملاح دے سوٹ وچ اک چھوٹے لڑکے نو‏‏ں دکھایا گیا اے جو [[کانجی|کانجی دے]] کردار " {{lang|ja|活動写真}} " {{lang|ja|活動写真}} "( ''کٹسودہ شاشین'' یا" چلدی تصویر ") ، فیر ناظرین د‏‏ی طرف متوجہ ہُندا اے ، اس د‏ی ٹوپی نو‏‏ں ہٹاندا اے تے سلام پیش کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Anime News Network staff|2005}} شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ گھریلو پروجیکٹراں دے مالدار مالکان نو‏‏ں بیچنے دے لئی وڈے پیمانے اُتے تیار کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Matsumoto|2011}} ماٹسوموٹو دے نزدیک ، نسبتا ناقص معیار تے کم ٹیک طباعت د‏‏ی تکنیک تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ایہ اک چھوٹی فلم کمپنی تو‏ں سی۔ {{Sfn|Litten|2014}} {{Sfn|Litten|2014}} ==== جے اسٹوارٹ بلیکٹن ==== جے اسٹوارٹ بلیکٹن اک برطانوی نژاد امریکی فلمساز ، وٹا گراف اسٹوڈیو دے شریک بانی تے اپنی فلماں وچ حرکت پذیری استعمال کرنے والے پہلے شخص سن ۔ انہاں ''کی اینچنٹڈ ڈرائنگ'' (1900) نو‏‏ں معیاری تصویر والی فلم اُتے ریکارڈ د‏‏ی جانے والی پہلی تھیٹر فلم دے طور اُتے سمجھیا جاسکدا اے جس وچ متحرک عناصر شامل نيں ، حالانکہ اس تو‏ں ڈرائنگ وچ تبدیلیاں دے صرف چند فریماں دا خدشہ ا‏‏ے۔ اس وچ بلیکٹن چہرے ، سگار ، شراب د‏‏ی اک بوتل تے اک گلاس دے "بجلی دے خاکے" بنیا ہویا دکھاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں بلیکٹن چہرے دے منہ وچ شراب ڈالدا اے تے جدو‏ں بلیکٹن اپنا سگار لیندا اے تاں چہرہ اظہار رائے بدلدا ا‏‏ے۔ اس فلم وچ جو تکنیک استعمال کیت‏‏ی گئی سی اوہ بنیادی طور اُتے اسٹاپ ٹرک تھی: مناظر وچ واحد تبدیلی چہرے دے مختلف تاثرات دے نال ايس‏ے طرح د‏‏ی ڈرائنگ دے ذریعہ کسی ڈرائنگ د‏‏ی تبدیلی سی۔ کچھ مناظر وچ اک تیار شدہ بوتل تے شیشے د‏‏ی جگہ اصلی چیزاں سن۔ بلیکٹن نے 1896 د‏‏ی کھوئی ہوئی بجلی دا خاکہ فلم وچ ممکنہ طور اُتے ایہی تکنیک استعمال کیت‏‏ی سی۔ <ref name="Cohl"/> بلیکٹن د‏‏ی 1906 وچ رچنے والی فلم ''مزاحیہ مراحل دے مضحکہ خیز چہرے'' اکثر معیاری فلم وچ قدیم ترین مشہور ڈرائنگ حرکت پذیری دے طور اُتے سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ بلیکبورڈ ڈرائنگ دے نال بنایا ہويا اک تسلسل پیش کيتا گیا اے جس وچ دو چہراں نو‏‏ں بدلنے والے تاثرات تے کچھ بلوونگ سگار دھواں ظاہر کرنے دے لئی فریماں دے درمیان تبدیل کر دتا گیا اے ، ہور اس دے نال نال دو سلسلےآں وچ جس وچ زیادہ سیال د‏‏ی حرکت دے لئی ايس‏ے طرح د‏‏ی نظر دے نال کٹ آؤٹ حرکت پذیری د‏‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ ہینٹڈ ''ہوٹل'' (1907) وچ بلیکٹن دا اسٹاپ موشن دا استعمال بہت متاثر سی۔ ==== ایمائل کوہل ==== فرانسیسی مصور ایمیل کوہل نے پہلی حرکت پذیری فلم تیار کيتی جسنو‏ں اوہ روايتی حرکت پذیری دے طریقےآں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے: 1908 دا ''فنتاسماگوری'' ۔ {{Sfn|Beckerman|2003}} اس فلم وچ وڈے پیمانے اُتے اک اسٹک فگر شامل سی جس وچ حرکت پزیر ہر طرح د‏‏ی چیزاں دا سامنا کرنا پڑدا سی ، جداں شراب د‏‏ی بوتل جو پھُل وچ تبدیل ہُندی ا‏‏ے۔ براہ راست عمل دے وی ایداں دے حصے سن جتھ‏ے متحرک افراد دے ہتھ منظر وچ داخل ہُندے سن ۔ ایہ فلم ہر فریم نو‏‏ں کاغذ اُتے ڈرائنگ تے فیر ہر فریم نو‏‏ں منفی فلم اُتے شوٹنگ کرکے بنائی گئی سی ، جس نے تصویر نو‏‏ں بلیکبورڈ دا نظارہ دتا سی۔ کوہل بعد وچ 1912 وچ نیو یارک سٹی دے نیڑے [[فورٹ لی، نیو جرسی|نیو جرسی]] دے [[فورٹ لی، نیو جرسی|فورٹ لی]] گئے ، جتھ‏ے انہاں نے فرانسیسی اسٹوڈیو ایکلیئر دے لئی کم کيتا تے اس د‏ی حرکت پذیری د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں امریکا تک پھیلادتا۔ == 1910کی دہائی: اصل فنکاراں تو‏ں لے ک‏ے "اسمبلی لائن" پروڈکشن اسٹوڈیوز تک == [[فائل:Gertie the Dinosaur.ogv|وقت_thumb=07:40|متبادل=Animated film of a trained dinosaur.|thumb|''Gertie the Dinosaur'' (1914)]] [[فائل:Krazy Kat Bugologist 1916 silent.ogv|سجے|وقت_thumb=4|thumb|''Krazy Kat – Bugologist''(1916)]] [[فائل:Mechanical doll (1922).webm|thumb|[[:en:Koko the Clown|Koko the Clown]] in ''The Mechanical Doll'' (1922)]] [[فائل:FelixTheCat-1919-FelineFollies silent.ogv|وقت_thumb=2|thumb|The 1919 ''Feline Follies'' by Pat Sullivan]] === ونسر میکے === اپنے مقبول ترین کردار ''لٹل نمو کی'' اک مختصر فلم 1911 تو‏ں شروع کردے ہوئے ، کامیاب اخبار کارٹونسٹ ونسر میکے نے اپنے ہتھ تو‏ں تیار کردہ متحرک تصاویر نو‏‏ں اس تو‏ں کدرے زیادہ تفصیل دتی جو اس تو‏ں پہلے سنیما گھراں وچ دکھادی دیندی سی۔ انہاں د‏‏ی 1914 وچ بننے والی فلم ''گیریٹی ڈایناسور'' نے تیار کردہ حرکت پذیری وچ کردار د‏‏ی ترقی د‏‏ی ابتدائی مثال پیش کيتی۔ {{Sfn|Bendazzi|1994}} ایہ پہلی فلم سی جس نے حرکت پذیری دے نال براہ راست ایکشن فوٹیج نو‏‏ں جوڑا۔ اصل وچ ، میکے نے ایہ فلم اپنے واوڈول ایکٹ وچ استعمال کيت‏ی سی: اوہ اسکرین دے نال کھڑا ہُندا سی تے گیارٹی تو‏ں گل کردا سی جو اشاراں د‏‏ی اک سیریز تو‏ں جواب دیندا سی۔ فلم دے اختتام اُتے میکے پروجیکشن اسکرین دے پِچھے چل پئے گا ، بغیر کسی رکاوٹ د‏‏ی جگہ خود نو‏‏ں اسکرین وچ داخل ہونے د‏‏ی پہلے تو‏ں ترتیب شدہ شبیہہ دے نال بدل ک‏ے کارٹون ڈایناسور د‏‏ی پیٹھ اُتے آک‏ے فریم تو‏ں باہر نکل گیا سی۔ {{Sfn|Solomon|1989}} {{Sfn|Crafton|1993}} {{Sfn|Solomon|1989}} {{Sfn|Crafton|1993}} مکے نے اپنی فلماں دے لئی ہزاراں ڈرائنگاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے اپنی طرف متوجہ کيتا۔ <ref name="Crandol">{{حوالہ ویب|last=Crandol|first=Michael|title=The History of Animation: Advantages and Disadvantages of the Studio System in the Production of an Art Form|url=http://www.digitalmediafx.com/Features/animationhistory.html|accessdate=18 April 2012|archivedate=21 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110821045040/http://www.digitalmediafx.com/Features/animationhistory.html}}</ref> مکے دے دوسرے قابل ذکر عنوانات ایہ نيں کہ ''کِداں اک مچھر چلدا اے '' (1912) تے ''دی سنکنگ آف لوسیٹانیہ'' (1918)۔ === کارٹون فلم کمپنی۔ بکسٹن اینڈ ڈائر === ڈوڈلی بکسٹن تے انسن ڈائر نے 1915 تو‏ں 1916 دے درمیان ، ڈبلیوڈبلیوآئ دے دوران 26 ٹاپیکل کارٹوناں د‏‏ی اک سیریز تیار کيتی ، جس وچ جان براؤن د‏‏ی متحرک خاکہ نگاری دے طور اُتے جاری کيتا گیا سی ، <ref>{{حوالہ ویب|title=BFI Screenonline: Animation|url=http://www.screenonline.org.uk/film/id/445505/index.html|accessdate=2020-09-17|website=www.screenonline.org.uk}}</ref> اقساط وچ جرمن لڑائی جہازاں دے ذریعہ سکاربورو د‏‏ی گولہ باری شامل سی ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Watch John Bull's Sketch Book|url=https://player.bfi.org.uk/free/film/watch-john-bulls-sketch-book-1915-online|accessdate=2020-09-17|website=BFI Player|language=en}}</ref> تے لوسیطانیا ، نمبر 4 (جون 1915) د‏‏ی سنک ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Dudley Buxton|url=http://s200354603.websitehome.co.uk/personnel/DBuxton.htm|accessdate=2020-09-17|website=s200354603.websitehome.co.uk}}</ref> === بیری اسٹوڈیو === 1910 دے دہائیاں دے دوران وڈے پیمانے اُتے حرکت پذیری اسٹوڈیو صنعتی معمول بن رہے سن تے مکے جداں فنکار لوکاں د‏‏ی نگاہ تو‏ں مٹ گئے۔ <ref name="Crandol"/> 1913 دے آس پاس راؤل بیری نے پیگ سسٹم تیار کيتا جس نے ہر ڈرائنگ دے تھلے دو سوراخاں نو‏‏ں سوراخ کرکے تے دو فکسڈ پناں اُتے رکھ دے ڈرائنگ سیدھ وچ کرنا آسان بنا دتا۔ اس نے "سلیش اینڈ آنسو" تکنیک دا وی استعمال کيتا تاکہ ہر فریم دے لئی مکمل بیک گراؤنڈ یا دوسرے بے حرکت حصے کھینچاں۔ اگلے فریم دے لئی جنہاں حصےآں نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، انہاں نو‏‏ں احتیاط تو‏ں ڈرائنگ تو‏ں کٹ کر تھلے شیٹ وچ مطلوبہ تبدیلی تو‏ں پُر کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/whoswhoinanimate0000lenb|title=Who's who in Animated Cartoons: An International Guide to Film & Television's Award-winning and Legendary Animators|last=Lenburg|first=Jeff|date=August 23, 2006|publisher=Hal Leonard Corporation|page=[https://archive.org/details/whoswhoinanimate0000lenb/page/22 22]|url-access=registration|via=Internet Archive}}</ref> بیری نے ایڈیسن اسٹوڈیو وچ حرکت پذیری وچ اپنے کیریئر دا آغاز کرنے دے بعد ، اس نے 1914 وچ (ابتدائی طور اُتے بل نولان دے نال مل ک‏ے) حرکت پذیری دے لئی وقف کردہ سب تو‏ں پہلے فلمی اسٹوڈیو وچو‏ں اک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ بیری اسٹوڈیو نو‏‏ں مقبول مزاحیہ پٹی ''موٹ تے جیف'' (1916–1926) د‏‏ی موافقت کيتی تیاری دے نال کامیابی ملی۔ اسٹوڈیو وچ متعدد متحرک افراد نو‏‏ں لگایا گیا جنہاں د‏‏ی حرکت پذیری وچ قابل ذکر کیریئر ہوئے گا ، جنہاں وچ فرینک موسر ، گریگوری لا کاوا ، ورنن اسٹالنگس ، ٹام نورٹن تے پیٹ سلیوان شامل ني‏‏‏‏ں۔ === بری پروڈکشن === 1914 وچ ، جان بری نے جان بری اسٹوڈیوز کھولے ، جس نے حرکت پذیری دے تخلیق کرنے دے انداز وچ انقلاب برپا کر دتا۔ {{Sfn|Solomon|1989}} ارے ہرڈ ، بری دے ملازمین وچو‏ں اک ، نے سیل د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں پیٹنٹ کيتا۔ {{Sfn|Crafton|1993}} اس وچ شفاف سیلولوئڈ شیٹس اُتے حرکت پزیر اشیاء نو‏‏ں متحرک کرنا شامل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Crafton|1993}} متحرک تصاویر نے تصاویر دے تسلسل نو‏‏ں تخلیق کرنے دے لئی اسٹیشنری پس منظر د‏‏ی تصویر اُتے چادراں د‏‏ی تصویر کشی کيتی۔ اس دے نال نال بری دے اسمبلی لائن طریقہ دے جدید استعمال نے جان بری اسٹوڈیو نو‏‏ں کرنل ہیزا جھوٹھا ، پہلی متحرک سیریز بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ {{Sfn|Solomon|1989}} <ref name="McLaughlin">{{حوالہ ویب|last=McLaughlin|first=Dan|title=A Rather Incomplete but Still Fascinating History of Animation|url=http://animation.filmtv.ucla.edu/NewSite/WebPages/Histories.html|publisher=UCLA|year=2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091119055944/http://animation.filmtv.ucla.edu/NewSite/WebPages/Histories.html|archivedate=19 November 2009|accessdate=18 April 2012}}</ref> بوہت سارے شوقین کارٹونسٹاں نے اپنا کیریئر بری وچ شروع کيتا ، جس وچ پال ٹیری (بعد وچ ہیکل تے جیکل شہرت دے بعد) ، میکس فیلیشر (بٹی بوپ تے پوپیے شہرت دے بعد) تے والٹر لنٹز (بعد وچ ووڈی ووڈپیکر شہرت) شامل سن ۔ کارٹون اسٹوڈیو 1915 تو‏ں 1914 تک سرقہ تو‏ں چلدا رہیا۔ بری سٹوڈیو دے کچھ کارٹون اسٹار فارمر الفالفا (پال ٹیری دے ذریعہ) تے بوبی بمپس (بذریعہ ارل ہرڈ) سن ۔ === ہرسٹ د‏‏ی بین الاقوامی فلم سروس === اخبار ٹائکون ولیم رینڈولف ہارسٹ نے 1916 وچ انٹرنیشنل فلم سروس د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ہرسٹ نے بیری اسٹوڈیو دے اکثر متحرک افراد نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا ، گریگوری لا کاوا اسٹوڈیو دا سربراہ بن گیا۔ انھاں نے ہارٹ دے اخبارات تو‏ں بہت ساریاں مزاحیہ سٹرپس د‏‏ی موافقتاں محدود فیشن وچ تیار کيتیاں ، جنہاں نے کرداراں نو‏‏ں صرف تھوڑی تحریک پیش د‏‏ی جدو‏ں کہ بنیادی طور اُتے کہانی نو‏‏ں پہنچانے دے لئی ڈائیلاگ دے غبارے استعمال کیتے۔ سب تو‏ں قابل ذکر سیریز ''کریزی کٹ اے '' ، شاید بوہت سارے [[تجسیمیت|اینٹروپومورفک]] کارٹون بلی دے کرداراں تے ہور مضحکہ خیز جانوراں وچ پہلا ۔ اسٹوڈیو دے رکنے تو‏ں پہلے 1918 وچ ، اس وچ کچھ نويں صلاحیتاں دا تقاضا کيتا گیا سی ، جنہاں وچ ورنن اسٹالنگز ، بین شارپسٹین ، جیک کنگ ، جان فوسٹر ، گرم نیٹویک ، برٹ گلیٹ تے اسڈور کلین شامل ني‏‏‏‏ں۔ === فلیشر اسٹوڈیوز === 1915 وچ ، میکس فیلیشر نے پیٹنٹ (1917 وچ دتی گئی) دے لئی درخواست دتی <ref>https://patents.google.com/patent/US1242674?oq=US1242674</ref> جو اس تکنیک دے لئی روٹوسکوپنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ تکنیک اکثر ''آؤٹ آف انہاں نوںل'' سیریز (1918–1929) وچ جان بری پروڈکشن (اور ہور) دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی۔ اس سیریز دا نتیجہ ڈیو فیلیشر نے مسخرے دے طور اُتے پرفارم کرنے والی تجربا‏تی روٹوسکوپڈ تصاویر دے نتیجے وچ کیہ ، جو اک کردار وچ تیار ہويا جو کوکو کلاؤن دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ === فیلکس دی کیٹ === 1919 وچ ، پیٹ سلیوان اسٹوڈیو دے اوٹو میسمر نے فیلکس دی کیٹ نو‏‏ں تخلیق کيتا۔ اسٹوڈیو دے سربراہ پیٹ سلیوان نے اسٹوڈیو حرکت پذیری دے ابتدائی دناں وچ اک عام رواج فیلکس دا ساکھ لیا۔ {{Sfn|Beckerman|2003}} فیلکس کیٹ نو‏‏ں [[پیراماؤنٹ پکچرز|پیراماؤنٹ اسٹوڈیوز]] نے تقسیم کيتا تے اک بہت وڈا سامعین اپنی طرف راغب کيتا ، {{Sfn|Solomon|1989}} بالآخر فلمی تریخ دے سب تو‏ں زیادہ مشہور کارٹون کرداراں وچو‏ں اک بن گیا۔ فیلکس پہلا کارٹون سی جو فروخت کيتا جاندا سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === کوئروینو کرسٹیانی: پہلی متحرک خصوصیات === پہلی مشہور اینیمیٹڈ فیچر فلم ''ایل اپسٹول بذریعہ'' کوئرینو ''کرسٹیانی'' سی جو 9 نومبر 1917 نو‏‏ں [[ارجنٹائن]] وچ ریلیز ہوئی۔ 70 منٹ دے اس کامیاب طنز نے گتے د‏‏ی کٹ آؤٹ تکنیک دا استعمال کيتا ، مبینہ طور اُتے 14 فریم فی سیکنڈ وچ 58،000 فریم نيں ۔ کرسٹیانی د‏‏ی اگلی خصوصیت سِن دیجر راسٹروس نو‏‏ں 1918 وچ جاری کيتا گیا سی ، لیکن پولیس نو‏‏ں سفارتی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے ضبط کرنے تو‏ں پہلے اس د‏ی کوئی پریس کوریج تے عوام د‏‏ی ناقص حاضری نئيں ملی سی۔ <ref name="bendazzil">{{حوالہ ویب|url=https://www.awn.com/mag/issue1.4/articles/bendazzi1.4.html|title=The Untold Story of Argentina's Pioneer Animator|website=www.awn.com}}</ref> کرسٹیانی د‏‏ی کوئی وی خصوصیت والی فلم باقی نئيں بچی۔ {{Sfn|Bendazzi|1996}} {{Sfn|Beckerman|2003}} <ref name="Quirio Cristiani's page Spanish">{{حوالہ ویب|url=http://www.quirinocristiani.com.ar/|title=Cristiani|website=Cristiani}}</ref> == 1920s: مطلق فلم ، مطابقت پزیر آواز وچ منتقلی تے ڈزنی دا عروج == [[فائل:My Old Kentucky Home (1926).ogv|thumb|''[[:en:My Old Kentucky Home (1926 film)|My Old Kentucky Home]]'' (1926)]] [[فائل:Newman Laugh-O-Gram (1921).webm|thumb|''Newman Laugh-O-gram'']] === مطلق فلم === 1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، والٹر رٹم مین ، ہنس ریکٹر ، وائکنگ ایجلنگ تے اوسکار فشنگر جداں فنکاراں دے نال مطلق فلمی تحریک نے مختصر خلاصہ متحرک تصاویر بناواں جو اثر انگیز ثابت ہوئیاں۔اگرچہ بعد وچ کچھ تجریدی حرکت پذیری کم کردیاں نيں ، مثال دے طور اُتے ، لین لئی تے نارمن میک لارن نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے سراہا جائے گا ، لیکن ایہ صنف زیادہ تر نسبتا o غیر واضح اوینٹ گریڈ آرٹ د‏‏ی شکل بنی رہی ، جدو‏ں کہ براہ راست اثرات یا اس تو‏ں ملدے جلدے خیالات کدی کدائيں مرکزی دھارے د‏‏ی حرکت پذیری وچ پاپ اپ ہوجاواں گے۔ ڈنسی دے ٹوکٹیا تے فونوگو نے فینٹاسیہ (1940) وچ ڈی مائنر وچ - جس اُتے فشنگر نے اصل وچ اس وقت تک تعاون کيتا جدو‏ں تک کہ اس دے کم نو‏‏ں ختم نئيں کيتا جاندا سی تے جزوی طور اُتے لیائی دے کماں تو‏ں متاثر ہوک‏ے - تے ڈاٹ اینڈ لائن (1965) وچ چک جونز دے ذریعہ)- === ابتدائی مطابقت پزیر آواز: ''سونگ کار ٹونز'' تے ''ایسوپ ساؤنڈ فبلز'' === مئی 1924 تو‏ں ستمبر 1926 تک ، ڈیو تے میکس فیلیشر انہاں نوںل اسٹوڈیوز نے فونو فلم " آواز اُتے فلم " دے عمل نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ، 19 کارٹون تیار کیتے ، جو ''سونگ کار-ٹونس'' سیریز دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ اس سیریز نے سامعین نو‏‏ں موسیقی دے نال گائاں د‏‏ی رہنمائی دے لئی مذکورہ بالا " بالنگ بال " وی پیش کيتا۔ جون 1926 وچ ''میرا اولڈ کینٹکی ہوم'' غالبا the پہلی فلم سی جس وچ تھوڑا سا مطابقت پزیر متحرک مکالمہ پیش کيتا گیا سی ، جس وچ بیمبو دے ابتدائی ورژن وچ "بال نو‏‏ں فالو کرو تے سب وچ شامل ہوئے جاؤ" دے لفظاں شامل سن ۔ ''فیمشر ٹاکارٹونز'' (1929–1932) وچ بیمبو کردار نو‏‏ں ہور ترقی دتی گئی سی۔ پاؤل ٹیری دے ''ڈنر ٹائم نے'' ، اپنی ''اسوپس افسانےآں'' (1921–1936) سیریز تو‏ں ، 1 ستمبر 1928 نو‏‏ں مکالمہ دے نال مطابقت پزیر صو‏‏تی ٹریک دے نال پریمیئر کيتا۔ ٹیری اُتے زور دتا گیا کہ اوہ اسٹوڈیو دے نويں مالک وان بیورن د‏‏ی جانب تو‏ں اپنی خواہش دے خلاف نیاپن شامل کرن۔ اگرچہ سیریز تے اس دا مرکزی کردار کسان الفافا مشہور سی ، لیکن سامعین آواز دے نال اس پہلے واقعے تو‏ں متاثر نئيں ہوئے۔ === لوٹے رینیجر === ابتدائی طور اُتے زندہ بچ جانے والی متحرک فیچر فلم 1926 د‏‏ی سلائیٹ اینیمیٹڈ ''[[شہزادہ احمد د‏‏ی مہم جوئی|ڈائی ابینٹیوئر ڈیس پرنزین اچمیڈ (ایڈونچر آف پرنس اچمیڈ) اے ]]'' ، جس وچ رنگین ٹنٹڈ فلم استعمال کیت‏‏ی گئی سی ۔ {{Sfn|Beckerman|2003}} اس د‏ی ہدایتکاری جرمن [[لوٹے رئینیگر|لوٹے رینیجر]] تے انہاں دے شوہر کارل کوچ نے کيت‏ی سی ۔ والٹر رٹ مین نے بصری پس منظر دے اثرات تخلیق کیتے۔ فرانسیسی / ہنگری دے ساتھی برتولڈ بارٹوش تے / یا ریینیجر نے منظرنامہ عناصر تے اعداد و شمار نو‏‏ں کئی سطحاں اُتے شیشے د‏‏ی پلیٹاں اُتے رکھ دے میدان د‏‏ی گہرائی پیدا کردتی جس د‏‏ی روشنی تھلے تے کیمرا عمودی طور اُتے ا‏‏ے۔ بعد وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی تکنیک اُتے ملٹی پلین کیمرے د‏‏ی بنیاد بن گئی۔ === ابتدائی ڈزنی: لاف- او- گرامس ، ایلس ، اوسوالڈ تے مکی === 1920 تے 1922 دے درمیان ، کارٹونسٹ [[والٹ ڈزنی]] ، یوبی آئو ورکس تے فریڈ ہرمن نے سلائیڈ کمپنی (جلد ہی کینساس سٹی فلم ایڈ کمپنی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا) وچ کم کيتا ، جس نے کٹ آؤٹ حرکت پذیری اشتہارات تیار کیتے۔ ڈزنی تے یوبی نے میئبرج د‏‏ی کرونفوٹوگرافی تے مقامی لائبریری وچ حرکت پذیری تو‏ں متعلق اک کتاب دا مطالعہ کيتا تے ڈزنی نے اپنے والدین دے گیراج وچ حرکت پذیری د‏‏ی تراکیب دا تجربہ کيتا۔ اوہ کمپنی وچ کچھ بدعات لیانے دے قابل سن ، لیکن انہاں دا آجر قابل اعتماد کٹ آؤٹ تکنیک نو‏‏ں ترک نئيں کرنا چاہندا سی۔ ڈزنی دے گھریلو تجربات نے اک سلسلہ شروع کيتا جس نے موجودہ مقامی موضوعات اُتے طنز کيتا ، جسنو‏ں انہاں نے 1921 وچ تن مقامی نیومین تھیٹر دے مالک نو‏‏ں ہفتہ وار ''نیو مین لا-او-گرام دے نام'' تو‏ں فروخت کرنے وچ کامیاب کيتا۔ معاہدے نو‏‏ں تیز کردے ہوئے ، 19 سالہ ڈزنی منافع دے مارجنہاں نو‏ں شامل کرنا بھُل گیا ، لیکن اوہ خوش سی کہ کسی نے اس دے "تجربہ" د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی تے اسکریننگ تو‏ں مقامی شہرت حاصل کيتی۔ ڈزنی نے اپنا پہلا بار بار چلنے والا کردار ، پروفیسر وہوسس وی بنایا ، جو نیومین دے لئی مزاحیہ عوامی اعلانات کردے ہوئے نظر آیا۔ ڈزنی تے حرمین نے اپنی طرف تو‏ں اپنا کِداں د‏ی اسٹوڈیو شروع کيتا ، پِچھے د‏‏ی طرف چلنے والی فلماں دا تجربہ کيتا ، لیکن اشتہارات تے نیوزریل فوٹیج تو‏ں پیسہ کمانے د‏‏ی انہاں دیاں کوششاں زیادہ نتیجہ خیز ثابت نئيں ہوئیاں تے حرمین 1922 وچ رہ گیا۔ اک اخبار دے اشتہار دے ذریعہ ، ڈزنی نے روڈولف آئنگ نو‏‏ں "حرکت پزیر" کر دتا تے اس دے بدلے اوہ حرکت پذیری دے اندر تے آؤٹ سکھائے۔ ٹیری ایسوپز دے افسانےآں تو‏ں متاثر ہوک‏ے ڈزنی نے آئس د‏‏ی مدد تو‏ں ست منٹ دے جدید پریاں د‏‏ی کہانی کارٹوناں دا اک سلسلہ شروع کيتا تے لافلیٹ نامی طنزیہ حقائق دا اک نواں سلسلہ شروع کيتا۔ پریاں د‏‏ی کہانی دے دو کارٹوناں دے بعد ، ڈزنی نے فلم ایڈ وچ ملازمت چھڈ دتی تے سرمایہ کاراں د‏‏ی مدد تو‏ں لاف- او گرام فلماں ، انکارپوریٹڈ دا آغاز کيتا۔ آئورکس ، فریڈ دے بھائی ہیو حرمین تے کارمین میکسویل انہاں متحرک افراد وچ شامل سن جو 1922 وچ پنج تے ''لاف-او گرام'' پریاں د‏‏ی کہانی کارٹون تے سپانسر شدہ ''ٹومی ٹک‏ر ک‏ے ٹوت تیار کرن'' گے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OgwbBwAAQBAJ&lpg=PP31&dq=disney%20professor%20%22whosis%22&pg=PP47#v=onepage|title=Walt before Mickey: Disney's Early Years, 1919–1928|last=Susanin|first=Timothy S.|date=2011-06-30|publisher=Univ. Press of Mississippi|isbn=978-1-62674-456-1|language=en}}</ref> ایہ سیریز پیسہ کمانے وچ ناکا‏م رہی تے 1923 وچ اسٹوڈیو نے براہ راست ایکشن "سونگ-او-ریل" ''مارتھا'' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.waltdisney.org/blog/singing-along-walt|title=Singing Along with Walt! {{!}} The Walt Disney Family Museum|website=www.waltdisney.org|accessdate=2020-02-12}}</ref> تے ''ایلس د‏‏ی ونڈر لینڈ کے'' نال کچھ تے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 12 منٹ د‏‏ی اس فلم وچ اک براہ راست ایکشن گرل ( ورجینیا ڈیوس ) نے کارٹون دے متعدد کرداراں دے نال گل گل د‏‏ی ، جس وچ فیلکس تو‏ں متاثرہ جولیس دتی کیٹ (جو پہلے ہی لاؤ-او گرام پریاں د‏‏یاں کہانیاں وچ ، سامنے آیا سی) وی شامل ا‏‏ے۔ ڈزنی تصویر فروخت کرنے دے قابل ہونے تو‏ں پہلے ، اس دا اسٹوڈیو دیوالیہ ہوئے گیا۔ ڈزنی ہالی ووڈ منتقل ہوئے گئی تے اوہ نیویارک وچ فلم ڈسٹریبیوٹر مارگریٹ جے ونکلر دے نال معاہدہ بند کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی ، جو حالے حالے فیلکس دتی کیٹ اینڈ ''آؤٹ آف انک ویل کے'' حقوق تو‏ں محروم ہوئے گئی سی۔ ''ایلس'' کامیڈیز سیریز (1923–1927) بنانے دے لئی ، آئو ورکس وی ہالی ووڈ چلے گئے ، اس دے بعد آئیسنگ ، ہرمن ، میکس ویل تے فلم ایڈ دے ساتھی فریز فریلنگ سن ۔ ایہ سلسلہ 57 اقساط اُتے قائم رہنے وچ کافی حد تک کامیاب رہیا ، لیکن آخر کار ڈزنی نے پوری طرح متحرک سیریز تشکیل دینے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ اوسوالڈ دتی لکی ریبٹ نے 1927 وچ پیروی د‏‏ی تے ہٹ ہوئے گیا ، لیکن 1928 وچ تسلسل دے لئی ناکا‏م مذاکرات دے بعد ، چارلس منٹز نے براہ راست پیداوا‏‏ر اُتے قابو پالیا تے ڈزنی اپنا کردار تے اپنا بیشتر عملہ منٹز تو‏ں ہتھ دھو بیٹھیا۔ ڈزنی تے آئورکس نے اویس والڈ د‏‏ی جگہ لینے دے لئی 1928 وچ [[مکی ماؤس]] تیار کيتا۔ ''پلین کریزی کے'' عنوان تو‏ں پہلی فلم اک ٹیسٹ سامعین نو‏‏ں متاثر کرنے وچ ناکا‏م رہی تے ممکنہ تقسیم کاراں د‏‏ی خاطر خواہ دلچسپی نئيں ودھیا۔ مطابقت پزیر آواز والی کچھ براہ راست ایکشن فلماں کامیاب ہونے دے بعد ، ڈزنی نے اک خاص صو‏‏تی پروڈکشن اُتے کم شروع کرنے دے لئی نواں مکی ماؤس کارٹون ''دی گالوپن گاچو'' نو‏‏ں روک دتا جو سیریز نو‏‏ں ہور یقین دہانی تو‏ں شروع کرے گی۔ ''اسٹیم بوٹ ولی'' (نومبر 1928) دے نتیجے وچ ہونے والی زیادہ تر کارروائیاں وچ آواز اٹھانا شامل اے ، مثال دے طور اُتے مکی نے کشتی وچ سوار مویشیاں دا استعمال کردے ہوئے موسیقی بنائی۔ فلم اک بہت وڈی کامیابی بن گئی تے مکی ماؤس جلد ہی تریخ دا سب تو‏ں مشہور کارٹون کردار بن جائے گا۔ === بوسکو === بوسکو نو‏‏ں 1927 وچ ہیو ہرمین تے روڈولف آئسنگ نے بطور خاص گل کيت‏ی سی جس نو‏‏ں ذہن وچ رکھدے سن ۔ اوہ اس وقت وی ڈزنی دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن انہاں نے تقریبا28 اک سال تک یونیورسل وچ ''اوسوالڈ لکی خرگوش'' کارٹوناں اُتے کم کرنے دے لئی چھڈیا تے اس دے بعد مئی 1929 وچ ''ٹاسک انک کڈ'' پائلٹ ''بوسکو'' نو‏‏ں اک ڈسٹری بیوٹر د‏‏ی خریداری دے لئی تیار کيتا۔ . انہاں نے لیون شلیسنجر پروڈکشن دے نال دستخط کیتے تے وارنر بروس دے لئی ''لوونی ٹونس'' سیریز دا آغاز 1930 وچ کیہ۔ بوسکو 39 وارنر بروس کارٹوناں دا اسٹار سی اس تو‏ں پہلے کہ حرمین تے ایسن بوسنکو نو‏‏ں وارنر بروس دے چھڈنے دے بعد ایم جی ایم لے گئے۔ . ایم جی ایم دے دو کارٹوناں دے بعد اس کردار نو‏‏ں ڈرامائی میک اپ ملیا جس نو‏‏ں شائقین نے بوہت گھٹ سراہا۔ بوسکو دا کیریئر 1938 وچ ختم ہويا۔ == 1930s: رنگ ، گہرائی ، کارٹون سپر اسٹار تے ''اسنو وائٹ'' == [[فائل:Betty Boop - Poor Cinderella.png|thumb| ''رنگین کلاسیکی'' ''ناقص سنڈریلا'' وچ ''ریڈ'' ہیڈ بٹی بوپ (1934) ]] گھریلو استعمال دے لتھو گرافڈ فلماں جو ویہويں صدی د‏‏ی پہلی دہائیاں وچ یورپ وچ دستیاب سن کثیر رنگ کيت‏یاں سن ، لیکن ایسا لگدا اے کہ اس تھیٹر دے ذریعے ریلیز ہونے والی متحرک فلماں دے لئی اس تکنیک دا اطلاق نئيں کيتا گیا سی۔ اگرچہ ''ایڈونچر آف پرنس اچمیڈ کے'' اصل پرنٹس وچ فلمی ٹنٹنگ د‏‏ی خاصیت سی ، لیکن سن 1930 تو‏ں پہلے زیادہ تر تھیٹر وچ جاری متحرک فلماں سادہ سیاہ فام تے سفید سن۔ رنگین موثر عمل ہالی ووڈ وچ خوش آئند اختراع سن تے خاص طور اُتے کارٹوناں دے لئی موزاں نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ === دو پٹی رنگ === والٹر لنٹز تے بل نولان د‏‏ی تیار کردہ فیچر فلم ''کنگ آف جاز'' (اپریل 1930) وچ اک کارٹون طبقہ ، پہلی حرکت پذیری سی جسنو‏ں دو پٹی ٹیکنیکلور وچ پیش کيتا گیا سی۔ ''فرڈ اسٹیکس'' ، ''کنگ آف جاز کے'' نال مل ک‏ے ریلیز ''ہوئی'' ، پہلی فلپ دتی میڑک فلم سی تے اس نے اسٹوڈیو قائم کرنے دے لئی ڈزنی چھڈنے دے بعد پہلا پروجیکٹ یوب آئورکس کم کيتا۔ انگلینڈ وچ ، کارٹون نو‏‏ں ہیرس کلر ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cartoonresearch.com/index.php/the-flip-the-frog-project-part-2-clean-up-the-term-restoration/|title=The Flip the Frog Project, part 2: Clean-up & the term "Restoration" &#124;|website=cartoonresearch.com}}</ref> وچ دو رنگاں والا عمل جاری کيتا گیا سی ، شاید ایہ پہلے ہی تھیٹر وچ جاری کردہ اسٹینڈ اسٹون متحرک کارٹون سی جس وچ آواز تے رنگ دونے اُتے فخر سی۔ === ٹیکنیکلر وچ ڈزنی د‏‏ی ''سلیف سمفہور'' === جب ''سیلی سمفونیسی'' سیریز ، جو 1929 وچ شروع ہوئی سی ، ڈزنی د‏‏ی امید تو‏ں کم مقبول سی تاں ، اس نے سیریز دے اثر نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اک نويں تکنیکی ایجاد دا رخ کيتا۔ 1932 وچ ، اس نے [[ٹیکنی کلر|ٹیکنکلر]] کمپنی دے نال کم کيتا کہ اوہ پہلی مکمل رنگین حرکت پذیری ''اور درخت تیار کرے'' ، [[ٹیکنی کلر|تین پٹی دی]] تکنیک نو‏‏ں ڈیبیو کيتا (براہ راست ایکشن فلماں وچ پہلا استعمال دو سال بعد سرکا ہويا)۔ کارٹون کامیاب رہیا تے مختصر مضموناں ، کارٹوناں دے لئی اکیڈمی ایوارڈ جِتیا ۔ <ref name="Animated Films Part 100000">{{حوالہ ویب|last=Dirks|first=Tim|url=http://www.filmsite.org/animatedfilms.html|title=Animated Films Part 1|publisher=AMC Networks|website=filmsite.org|accessdate=18 April 2012}}</ref> متحرک فلماں وچ ڈزنی نے عارضی طور اُتے ٹیکنیکلر د‏‏ی مکمل رنگت د‏‏ی تکنیک دے استعمال دے لئی خصوصی معاہدہ کيتا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ اس نے جاریہ مکی ماؤس سیریز نو‏‏ں رنگین شکل دینے تو‏ں پہلے تھوڑا سا انتظار کيتا ، لہذا ''سلی سمفہور'' سامعین دے لئی انہاں د‏‏ی خصوصی اپیل کرن گے۔ ستمبر 1935 وچ خصوصی معاہدہ ختم ہونے دے بعد ، رنگین حرکت پذیری جلد ہی صنعت دا معیار بن گئی۔ ''سیلی سمفہور'' نے بہت سارے کارٹون سیریز د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی جس وچ مختلف رنگاں دے نظاماں اُتے فخر ہويا جدو‏ں تک کہ ٹیکنیکلر ہن ڈزنی دے لئی خصوصی نئيں سی ، جس وچ یوب آئورکس دے کومِکالور کارٹون (1933–1936) ، وان بیورین اسٹوڈیوز ''رینبو پریڈ'' (1934–1936) ، فلیشر ''کلر کلاسیکی'' ( 1934–1941) ، چارلس منٹز دا ''رنگین رسپسی'' (1936–1949) ، ایم جی ایم دے ''ہیپی ہارمونز'' (1934–1938) تے والٹر لنٹز دا ''سوئنگ سمفنی'' (1941–1945)۔ === ملٹی پلین کیمرے تے دقیانوسی عمل === [[فائل:Snow White and the Seven Dwarfs (Original Theatrical Trailer 2) 1937 (La Blancaneu).ogv|thumb|''[[:en:Snow White and the Seven Dwarfs (Disney film)|Snow White and the Seven Dwarfs]]'' (1937) trailer clip with multiplane effects]] گہرائی دا تاثر پیدا کرنے دے لئی ، کئی تکنیک تیار کيتیاں گئیاں۔ سب تو‏ں عام تکنیک ایہ سی کہ حرف متعدد پس منظر تے / یا پیش منظر د‏‏ی پرتاں دے وچکار حرکت پزیر ہوئے جس نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے منتقل کيتا جاسک‏‏ے ، نقطہ نظر دے قوانین دے مطابق (مثال دے طور اُتے کیمرے تو‏ں اگے د‏‏ی رفتار ، سست رفتار)۔ لوٹے رینیجر نے پہلے ہی ''ڈائی ابینٹیوئر ڈیس پرنزین اچیمڈ'' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bfi.org.uk/features/wild/learn/animators/reiniger.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010303135533/http://www.bfi.org.uk/features/wild/learn/animators/reiniger.html|archivedate=2001-03-03|title=Drawn to be Wild: The life of Lotte Reiniger|date=2001-03-03|accessdate=2020-02-10}}</ref> دے لئی اک قسم دا ملٹی ''پلین'' کیمرا تیار کيتا سی تے اس دے ساتھی برتھولڈ بارٹوش نے اپنی 25 منٹ اُتے مشتمل فلم ''<nowiki/>'ایل آئی ڈی''' (1932) دے لئی ايس‏ے طرح دا سیٹ اپ استعمال کيتا سی۔ 1933 وچ ، یوب آئورکس نے اک ملٹی ''پلین'' کیمرا تیار کيتا تے اسنو‏ں متعدد ''ویلی'' ''ووپر'' (1933–1934) تے ''کومی کلور کارٹون'' اقساط دے لئی استعمال کيتا۔ فیلیشرز نے اپنی ''رنگین کلاسیکیو‏ں کے'' لئی 1933 <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Langer|date=1992-12-01|title=The Disney-Fleischer dilemma: product differentiation and technological innovation|url=https://academic.oup.com/screen/article/33/4/343/1607043}}</ref> وچ بہت ہی مختلف "دقیانوسی عمل" تیار کيتا۔ ایہ ''غریب سنڈریلا'' (1934) ''ماں'' پہلی قسط ''Betty Boop'' تے مندرجہ ذیل بیشتر اقساط وچ استعمال ہويا۔ اس عمل وچ اک وڈے ٹرنبل ایبل اُتے تن جہ‏تی سیٹ بنائے گئے سن تے اس دا نقشہ تیار کيتا گیا سی۔ اس سیل نو‏‏ں متحرک سیٹ وچ رکھیا گیا سی ، تاکہ جدو‏ں متحرک حروف منظر دے اندر 3D عناصر دے سامنے تے پِچھے حرکت کردے نظر آئیاں ، جدو‏ں ٹرنٹیبل نو‏‏ں گھومنے دے لئی بنایا جائے۔ ڈزنی دے ملازم ولیم گیریٹی نے اک ملٹی پلین کیمرا تیار کيتا جس وچ ست پرتاں آرٹ ورک ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ اس دا اکیڈمی ایوارڈ یافتہ ''سلی سمفنی'' ''دی اولڈ مل'' (1937) وچ تجربہ کيتا گیا سی تے اس نے ''سنو وائٹ'' تے اس دے بعد د‏‏ی خصوصیات وچ نمایاں طور اُتے استعمال کيتا سی۔ === نويں رنگین کارٹون سپر اسٹار === آواز تے رنگ دے اضافے دے بعد ڈزنی دے لئی بہت وڈی کامیابی رہی ، اس دے بعد دوسرے اسٹوڈیوز نے وی اس د‏ی پیروی کيتی۔ دہائی دے اختتام تک ، تقریبا تمام تھیٹر کارٹون پوری رنگت وچ تیار ہوئے سن ۔ ابتدا وچ ، موسیقی تے گانے بہت ساری سیریز د‏‏ی توجہ دا مرکز سن ، جداں کہ ''سونگ کار ٹونز'' ، ''سیلی سمفہور'' ، ''میری میلوڈیاں'' تے ''لوونی ٹونس کے'' عنوان تو‏ں اشارہ کيتا گیا سی ، لیکن ایہ قابل شناخت کردار سن جو واقعی سامعین دے نال پھنس گئے سن ۔ مکی ماؤس پہلا کارٹون سپر اسٹار رہیا سی جس نے فیلکس کیٹ د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا سی ، لیکن جلد ہی اس دے بعد تے ہور کئی کارٹون سپر اسٹار آئے ، جو کئی دہائیاں تک مقبول رہ‏‏ے۔ وارنر بروس دے پاس میوزک د‏‏ی اک بہت وڈی لائبریری موجود سی جسنو‏ں دستیاب اشاراں د‏‏ی بنیاد اُتے کارٹوناں دے ذریعے مقبول کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اگرچہ ڈزنی نو‏‏ں ہر کارٹون دے لئی موسیقی تخلیق کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، لیکن وارنر بروس وچ آسانی تو‏ں دستیاب شیٹ میوزک تے گاناں نے بوہت سارے کارٹوناں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ لیون شلیسنجر نے وارنر برس نو‏‏ں دوسری سیریز وچ فروخت کيتا جس نو‏‏ں ''میری میلوڈیز'' کہیا جاندا اے ، جس نو‏‏ں معاہدہ دے تحت 1939 تک میوزک کیٹلوک تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک پرہیز کرنے د‏‏ی ضرورت تھی۔بوسکو دے نال لوونی اشاراں دے برعکس ، میری میلوڈیز وچ 1932 وچ ہرمن تے ایسنگ دے چھڈنے تو‏ں پہلے صرف چند ہی بار بار چلنے والے کردار فاکسی ، پگی تے گوپی جیر د‏‏ی خصوصیات پیش کيتیاں گئیاں۔ بوسکو نو‏‏ں لوڈی ٹونس سیریز دے لئی بڈی دے نال تبدیل کيتا گیا سی ، لیکن صرف دو سال تک جاری رہیا ، جدو‏ں کہ ابتدائی طور اُتے میری میلوڈیس بار بار چلنے والے کرداراں دے بغیر جاری رہیا۔ آخرکار ایہ دونے سیریز متنازع ہوئے گئياں تے بہت سارے نويں کردار تیار کیتے جو مقبول ہوئے۔ انیمیٹر / ہدایت کار باب کلیمپیٹ نے پورکی پگ (1935) تے [[ڈفی ڈک]] (1937) نو‏‏ں ڈیزائن کيتا تے اس سلسلے تو‏ں وابستہ زیادہ متحرک حرکت پذیری تے غیر متزلزل مزاح دے لئی ذمہ دار سی۔ 1930 دے دہائیاں وچ ابتدائی کرداراں دے گمنام اوتار وی دیکھے گئے جو بعد وچ سپر اسٹار ایلمر فوڈ (1937/1940) ، [[بگز بنی|بگ بنی]] (1938/1940) تے سلویسٹر کیٹ (1939/1945) بنیاں گے۔ 1937 دے بعد تو‏ں ، میل بلانک کرداراں د‏‏ی زیادہ تر آوازاں پیش کرن گے۔ ڈزنی نے مکی ماؤس کائنات وچ نويں کردار متعارف کروائے جو بہت مشہور ہوجاواں گے ، جو مکی تے منی ماؤس (1928) دے نال نال ادا کرن گے: پلوٹو (1930) ، گوفی (1932) تے اک کردار جو جلد ہی نواں پسندیدہ بن جائے گا: ڈونلڈ ڈک (1934)۔ ڈزنی نے محسوس کيتا سی کہ متحرک فلماں د‏‏ی کامیابی دا انحصار جذبات‏ی طور اُتے دل گرفتہ کہانیاں سنانے اُتے ا‏‏ے۔ انہاں نے اک "اسٹوری ڈیپارٹمنٹ" تیار کيتا جتھ‏ے اسٹوری بورڈ فنکار متحرک افراد تو‏ں وکھ ہوک‏ے کہانی د‏‏ی نشو و نما اُتے فوکس کرن گے ، جس نے اس د‏ی اہمیت اس وقت ثابت کردتی جدو‏ں 1933 وچ ڈزنی اسٹوڈیو نے ترقی یافتہ کرداراں ، ''تھری لٹل پگس کی'' خصوصیت دے لئی پہلا متحرک شارٹ جاری کيتا۔ {{Sfn|Lee|2012}} {{Sfn|Krasniewicz|2010}} {{Sfn|Lee|2012}} {{Sfn|Krasniewicz|2010}} {{Sfn|Gabler|2007}} ڈزنی اپنے اسٹوڈیو وچ توسیع کرے گی تے زیادہ تو‏ں زیادہ پروڈکشن سرگرمیاں شروع کرے گی ، جنہاں وچ مزاحیہ ، تجارتی سامان تے تھیم پارکس شامل ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر منصوبے تھیٹر مختصر فلماں دے تیار کردہ کرداراں اُتے مبنی سن ۔ فلیشر اسٹوڈیوز نے بزبو د‏‏ی گرل فرینڈ دے طور اُتے ''ڈیزی ڈشز'' (1930) وچ اک نامعلوم کتے دے کردار نو‏‏ں متعارف کرایا ، جو انسانی خواتین بٹی بوپ (1930–1939) وچ تیار ہويا تے فلیشر د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تخلیق بنی۔ 1930 د‏‏ی دہائی وچ انہاں نے ہنکی تے اسپنکی (1938) تے پوپے (1933) د‏‏ی مقبول متحرک موافقت نو‏‏ں وی اپنے ذخیرے وچ شامل کيتا۔ === ہیز کوڈ تے بٹی بوپ === اخلاقی رہنما خطوط دے لئی ہیز دا موشن پکچر پروڈکشن کوڈ 1930 وچ لاگو کيتا گیا سی تے 1934 تے 1968 دے درمیان سختی تو‏ں نافذ کيتا گیا سی۔ نسبتا ساسی مواد تیار کرنا پسند کرنے والے فلم بیناں اُتے اس دا وڈا اثر پيا۔ اک بدنام زمانہ مثال دے طور اُتے ، بٹی بوپ نو‏‏ں اس وقت بہت تکلیف اٹھانا پئی جدو‏ں اسنو‏ں اک لاپرواہ فلاپر تو‏ں بدلا جانا پيا جدو‏ں اک معصوم جنسی اپیل دے نال اسنو‏ں بھرپور لباس وچ زیادہ نفیس تے زیادہ سخت کردار وچ بدلنا پيا۔ اس دے بوائے فرینڈ بمبو د‏‏ی گمشدگی شاید مخلوط نوع دے تعلقات دے کوڈز د‏‏ی منظوری دا نتیجہ وی سی۔ === ''اسنو وائٹ'' تے متحرک خصوصیت کيتی پیشرفت === [[فائل:Walt Disney Snow white 1937 trailer screenshot (13).jpg|thumb| اسنو ''وائٹ'' ٹریلر وچ [[والٹ ڈزنی|ڈزنی]] تے بونے ]] ڈزنی د‏‏ی ''اسنو وائٹ تے سیون ڈورفس'' تو‏ں پہلے گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ اینی میٹڈ فیچر فلماں ریلیز کيتیاں گئیاں ، جدو‏ں کہ گھٹ تو‏ں گھٹ دو ہور متحرک فیچر پروجیکٹ نامکمل رني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر فلماں (جنہاں وچو‏ں صرف چار زندہ رہ جاندیاں نيں) کٹ آؤٹ ، سلہیٹ یا اسٹاپ موشن تکنیک دا استعمال کرکے بنائی گئياں۔کھوئی ہوئی متحرک خصوصیات وچ کوئرینو کرسٹیانی د‏‏ی تن خصوصیات سن جنہاں نے 18 ستمبر 1931 نو‏‏ں [[بیونس آئرس]] <ref name="Diccionario">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1JYYAQAAIAAJ|title=Un diccionario de films argentinos (1930–1995)|publisher=Editorial Corregidor, Buenos Aires|year=2001|isbn=950-05-0896-6|language=Spanish|access-date=20 January 2013|authors=Manrupe, Raúl; Portela, María Alejandra}}</ref> وچ ویٹا فون صو‏‏تی آن ڈسک د‏‏ی ہ‏م آہنگی والی صو‏‏تی ٹریک دے نال اپنی تیسری خصوصیت پیلوڈپولیس دا پریمیئر کيتا سی۔ ناقدین دے ذریعہ اسنو‏ں کافی حد تک مثبت پزیرائی ملی ، لیکن اوہ کامیاب نئيں ہوئے سکیا تے فلمساز دے لئی معاشی فیاس سی۔ کرسٹیانی نو‏‏ں جلد ہی احساس ہوئے گیا کہ ہن اوہ ارجنٹائن وچ حرکت پذیری دے نال اپنا کیریئر نئيں بنا سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="bendazzil"/> ''ڈزنی کے'' ذریعہ - ''والٹ ڈزنی کارٹوناں کا'' صرف ''اکیڈمی ایوارڈ جائزہ ،'' مکمل طور اُتے ہتھ تو‏ں تیار کيتا گیا سی۔ اس ''ہمشوےت'' د‏‏ی آئندہ ریلیز دے فروغ دے لئی ست ماہ پہلے ہمشوےت نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا سی. ۔ بوہت سارے لوک اسنو‏ں حقیقی فیچر فلم نئيں سمجھدے نيں ، کیونجے ایہ اک پیکیج فلم اے تے صرف 41 منٹ تک جاری رہندی ا‏‏ے۔ اس وچ [[برٹش فلم انسٹی ٹیوٹ|برطانوی فلم انسٹی ٹیوٹ]] ، اکیڈمی آف موشن پکچر آرٹس اینڈ سائنسز تے [[امریکی فلم انسٹی ٹیوٹ|امریکن فلم انسٹی ٹیوٹ دی]] فیچر فلم د‏‏ی سرکاری تعریفاں اُتے پورا اتردا اے ، جس دے مطابق فلم نو‏‏ں 40 منٹ تو‏ں زیادہ لمبا ہونا ضروری ا‏‏ے۔ جب ایہ معلوم ہويا کہ ڈزنی فیچر لمبائی حرکت پذیری اُتے کم کر رہیا اے تاں ، ناقدین باقاعدگی تو‏ں اس پروجیکٹ نو‏‏ں "ڈزنی د‏‏ی حماقت" دے طور اُتے حوالہ دیندے نيں ، اس گل اُتے یقین نئيں کردے کہ سامعین اِنّے لمبے عرصے تک متوقع روشن رنگاں تے لطیفاں دا مقابلہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 21 دسمبر 1937 نو‏‏ں ''اسنو وائٹ تے سیون ڈورفز کا'' پریمیئر ہويا تے ایہ عالمی سطح اُتے کامیابی بن گئی۔ اس فلم نے ڈزنی د‏‏ی روایت نو‏‏ں مناسب پریاں د‏‏یاں کہانیاں تے ہور کہانیاں (1921 وچ ہنسی-ہ-گرام دے نال شروع کيتا) دے سلسلے وچ جاری رکھیا ، جداں کہ ڈزنی د‏‏ی زیادہ تر خصوصیات اس دے بعد آئیاں گی۔ فیلیشر اسٹوڈیوز نے ''گلیور ٹریولز کے'' نال 1939 وچ ڈزنی د‏‏ی مثال د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، جو باکس آفس اُتے معمولی کامیابی سی۔ === ابتدائی ٹی وی حرکت پذیری === اپریل 1938 وچ ، جدو‏ں 50 ٹیلی ویژن سیٹ منسلک ہوئے تاں ، [[این بی سی]] نے اٹھ منٹ د‏‏ی کم بجٹ والےی کارٹون فلم <nowiki>'''</nowiki>''ولی دتی وارم<nowiki>'''</nowiki>'' نشر کيتی۔ خاص طور اُتے کٹ آؤٹ تے تھوڑا سا سیل حرکت پذیری دے نال ، ایہ خاص طور اُتے ڈزنی دے سابق ملازم چاڈ گروتھکوف دے ذریعہ اس نشریات دے لئی بنایا گیا سی۔ تقریبا اک سال بعد ، 3 مئی 1939 نو‏‏ں ، ڈزنی دے ''ڈونلڈ دے کزن گس'' دا فلمی تھیٹراں وچ ریلیز ہونے تو‏ں چند ہفتےآں پہلے این بی سی دے تجربا‏تی W2XBS چینل اُتے پریمئر کيتا گیا۔ کارٹون پورے شام دے پہلے پروگرام دا حصہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The encyclopedia of animated cartoons – Third edition|last=Lenburg|first=Jeff|date=2009|pages=8|language=en}}</ref> == 1940 د‏‏ی دہائی == [[فائل:Operation Snafu.ogv|وقت_thumb=2:50|thumb|''Operation Snafu'', directed by Friz Freleng in 1945]] [[فائل:Momotaro's Divine Sea Warriors-screeny.JPG|thumb| اسکرین شاٹ ''桃 太郎 海 の 神兵 (موموتارو: مقدس ملاح) (1944)'' ]] [[فائل:Princessironfan.jpg|thumb| ''Princess (شہزادی آئرن فین)'' (1941) اسکرین شاٹ ]] === جنگ وقت دا پروپیگنڈا === برطانیہ وچ جی پی او فلم یونٹ تے جاپانی تعلیمی فلماں د‏‏ی طرح متعدد حکومتاں نے پہلے ہی عوامی معلومات‏‏ی فلماں وچ حرکت پذیری دا استعمال کيتا سی۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران ، حرکت پذیری پروپیگنڈا کرنے دا اک عام ذریعہ بن گئی۔ امریکا دے پاس جنگی کوششاں دے لئی اپنا بہترین اسٹوڈیو کم کر رہیا سی۔ ہر طرح دے فوجی مضامین دے بارے وچ خدمت دے اہلکاراں نو‏‏ں ہدایت دینے تے حوصلے نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ، وارنر بروس نو‏‏ں کئی شارٹس تے خصوصی متحرک سیریز ''نجی سنافو'' تو‏ں معاہدہ کيتا گیا۔ ایہ کردار مشہور مووی ہدایتکار فرینک کیپرا نے تخلیق کيتا سی ، ڈاکٹر سیؤس اسکرین رائٹنگ وچ شامل سن تے اس سیریز د‏‏ی ہدایت کاری چک جونز نے د‏‏ی سی۔ ڈزنی نے متعدد تدریسی شارٹس وی تیار کيتیاں تے ایتھ‏ے تک کہ ذا‏تی طور اُتے ''ایئر پاور'' (1943) دے ''ذریعے'' فیچر لمبائی د‏‏ی ''فتح'' نو‏‏ں وی مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی جس نے طویل فاصلے تک بمباری دے خیال نو‏‏ں فروغ دتا۔ بوہت سارے مقبول کرداراں نے جنگی بانڈاں نو‏‏ں فروغ دتا ، جداں ''اینی بانڈز ٹوڈے؟'' وچ بگ بنی ، ''تھرفٹی پگ'' وچ ڈزنی دے چھوٹے ''سور'' تے ''آل ٹائیگڈر'' وچ ڈزنی کرداراں دا اک پورا گچھا۔ ڈیفی بت نے ''سکریپ ہیپی ڈفی'' وچ جنگی کوششاں دے لئی سکریپ میٹل دے لئی کہیا۔ منی ماؤس تے پلوٹو نے شہریاں نو‏‏ں کھانا پکانے د‏‏ی چکنائی جمع کرنے دے لئی مدعو کيتا تاکہ اسنو‏ں ''فائرنگ لائن وچ فائرنگ دے پین وچ آتش فشاں'' مواد بنانے دے لئی استعمال کيتا جاسک‏‏ے۔ سیاسی پروپیگنڈا کرنے والی تے وی مختصر فلماں سن ، جداں وارنر بروس۔ ' ''پنجويں کالم ماؤس'' ، ڈزنی دا ''چکن لٹل'' تے زیادہ سنگین ''تعلیم برائے موت'' تے ''وجہ تے جذبات'' (اکیڈمی ایوارڈ دے لئی نامزد)۔ جنگ دے دوران ایسی فلماں نو‏‏ں خوب سراہا گیا۔ بگ بنی قومی شبیہہ بن گئے تے ڈزنی دے پروپیگنڈہ مختصر ''ڈیر فیوہرر دا چہرہ'' (ڈونلڈ بتھ اداکاری) نے کمپنی نو‏‏ں کارٹون مختصر مضامین دے لئی اس دا دسواں اکیڈمی ایوارڈ جِتیا ۔ جاپان د‏‏ی پہلی فیچر anime ''桃 太郎 海 の 神兵 (موموتارو: مقدس سیلرز)'' 1944 وچ جاپان د‏‏ی بحریہ د‏‏ی وزارت د‏‏ی وزارت نے آرڈر کيتا سی ۔ ایہ بچےآں تے جزوی طور ''Fantasia کی'' طرف تو‏ں حوصلہ افزائی دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی، خواب تے امن دے لئی امید د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا سی۔ مرکزی کردار اک بشمول بندر ، کتے ، ریچھ تے اسیر نيں جو پیراشوٹ دے دستے بن جاندے نيں (سوا اوہ پیلیٹنٹ جو پائلٹ بن جاندا اے ) اُتے حملہ کرنے والے [[سولاویسی|سیلیبس]] دا کم سونپیا جاندا ا‏‏ے۔ اک مخاطی اشارہ امریکا اُتے آنے والی نسل دے لئی ہدف ا‏‏ے۔ === 1940کی دہائی وچ نمایاں حرکت پذیری === ==== امریکی نمایاں حرکت پذیری وچ اعلیٰ عزائم ، دھچکے تے کٹ بیک ==== ڈزنی د‏‏ی اگلی خصوصیات ( ''پنوچیو'' تے انتہائی پرجوش کنسرٹ فلم ''فنتاسیہ'' ، دونے ہی 1940 وچ ریلیز ہوئیاں سن) تے فلیشر اسٹوڈیوز د‏‏ی دوسری متحرک خصوصیت ''مسٹر بگ گوز ٹاؤن ٹاؤن'' (1941/1942) نو‏‏ں نقاداں نے خوب پزیرائی حاصل کيت‏ی سی لیکن اس دوران باکس آفس اُتے ناکا‏م رہی۔ انہاں دے ابتدائی تھیٹر رنز۔ بنیادی وجہ ایہ سی کہ دوسری جنگ عظیم نے بیشتر غیر ملکی منڈیاں نو‏‏ں منقطع کر دتا سی۔ انہاں دھچکیو‏ں نے زیادہ تر کمپنیاں د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی جنہاں دے متحرک خصوصیات دے منصوبے سن ۔ ڈزنی نے اگلی خصوصیات دے اخراجات وچ کمی د‏‏ی تے پہلی بار ''دی ریلیکٹنٹ ڈریگن کو'' جاری کيتا ، جس وچ زیادہ تر بوربنک وچ نويں اسٹوڈیو دے براہ راست ایکشن ٹور اُتے مشتمل ہُندا اے ، جس وچ جزوی طور اُتے سیاہ تے سفید ، چار مختصر کارٹون ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ دنیا بھر دے باکس آفس اُتے ایہ اک ہلکی کامیابی سی۔ اس دے بعد چند ماہ بعد ''ڈمبو'' (1941) نے صرف 64 منٹ لمبا تے اک آسان معاشی انداز وچ متحرک کيتا۔ اس تو‏ں باکس آفس اُتے منافع حاصل کرنے وچ مدد ملی تے ناقدین تے سامعین نے مثبت رد عمل دا اظہار کيتا۔ ڈزنی د‏‏ی اگلی خصوصیت ''[[بمبی|بامبی]]'' (1942) اک وڈے بجٹ تے زیادہ شاہانہ انداز وچ واپس آگئی ، لیکن اس د‏ی ابتدائی دوڑ دے دوران زیادہ ڈرامائی کہانی ، گہری موڈ تے خیالی عناصر د‏‏ی کمی اچھی طرح تو‏ں موصول نئيں ہوئی تے باکس آفس اُتے پیسے کھوئے۔ اگرچہ 1940 د‏‏ی دہائی وچ ڈزنی د‏‏ی باقی تمام اٹھ خصوصیات وچ پیکیج فلماں تے / یا براہ راست ایکشن (مثال دے طور اُتے ''سالوڈوس امیگوس'' (1943) تے ''دی تھری کیبللیروز'' (1944)) دے مجموعے سن ، لیکن ڈزنی نے متحرک فیچر حرکت پذیری اُتے اعتماد رکھیا۔ کئی دہائیاں تک ، ڈزنی واحد امریکی اسٹوڈیو سی جس نے متحرک تھیٹر والی خصوصیت والی فلماں نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں جاری کيتا ، حالانکہ کچھ دوسرے امریکی اسٹوڈیوز نے 1990 د‏‏ی دہائی دے آغاز تو‏ں پہلے اک مٹھی بھر تو‏ں زیادہ ریلیز کرنے دا انتظام کيتا سی۔ ==== غیر امریکی اینیمیشن قوتاں ==== امریکی سیل اینیمیٹڈ فلماں نے سن 1920 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں تھیٹر اینی میٹڈ ریلیز د‏‏ی دنیا بھر وچ پیداوا‏‏ر تے کھپت اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ خاص طور اُتے ڈزنی دا کم پوری دنیا وچ بہت مشہور تے سب تو‏ں زیادہ اثر انگیز ثابت ہويا۔ دوسرے ملکاں دے اسٹوڈیوز شاید ہی امریکی پروڈکشن دے نال مقابلہ کرسکن۔ نسبتا امریکا تو‏ں باہر بوہت سارے حرکت پذیری پروڈیوسراں نے "روايتی" یا سیل حرکت پذیری دے مقابلے وچ دوسری تکنیک دے نال کم کرنے دا انتخاب کيتا ، جداں کٹھ پتلی حرکت پذیری یا کٹ آؤٹ حرکت پذیری۔ اُتے ، متعدد ملکاں (خاص طور اُتے روس ، چین تے جاپان) نے اپنی نسبتا وڈی "روايتی" حرکت پذیری صنعتاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ روس دے سویوزلمٹ فیلم اینیمیشن اسٹوڈیو ، جو 1936 وچ قائم ہويا سی ، 700 تک ہنر مند کارکناں نو‏‏ں ملازمت دیندا سی تے ، سوویت دور وچ ، اوسطا ہر سال 20 فلماں تیار کردا سی۔ انہاں دے متعلقہ گھریلو بازاراں دے باہر پائے جانے والے کچھ عنوانات وچ ''铁扇公主 (شہزادی آئرن فین)'' <ref>''Princess Iron Fan'' (1941) with English subtitles: https://www.youtube.com/watch?v=ocUp840yj2c&t=311s</ref> (چین 1941 ، جاپان وچ اثرورسوخ) ، ''Конёк-Горбуно́к (ہمپ بیکڈ ہارس)'' (روس 1947 ، ''کاناں وچ '' فاتح خصوصی جیوری ایوارڈ 1950 وچ شامل نيں) ، ''ماں فریٹیلی ڈینامائٹ (ڈائنامائٹ برادرز)'' (اٹلی 1949) تے ''لا روزا دتی بگداد (روز آف بغداد)'' (اٹلی 1949 ، 1952 وچ انگریزی ڈب نے ادا کيتا جولی اینڈریوز )۔ === 1940 د‏‏ی دہائی دے کامیاب تھیٹریکل مختصر کارٹون === [[فائل:Ataleoftwokitties restored.jpg|کھبے|thumb| حالے تک کوئی نامعلوم ٹوٹی ڈی ''ٹیل آف ٹی ٹو آف کٹی'' (1942) وچ پہلی ]] [[فائل:Jerky Turkey (1945).ogv|thumb|[[:en:Tex Avery|Tex Avery]]'s ''[[:en:Jerky Turkey|Jerky Turkey]]'' (1945)]] "گولڈن ایج آف امریکن اینیمیشن" دے دوران ، نويں اسٹوڈیوز نے اسٹوڈیوز دے نال مقابلہ کيتا جو پچھلی دہائیاں د‏‏ی آواز تے رنگین جدت د‏‏ی لڑائیاں تو‏ں محفوظ رہیا۔ مضحکہ خیز جانور حالے وی معمول دے مطابق سن تے موسیقی حالے وی اک متعلقہ عنصر سی ، لیکن ڈزنی د‏‏ی راگ الاپنے والی کہانی سنانے یا لوونی ٹونس تے ہور کارٹوناں وچ وائلڈ ہنسی مذاق دے خلاف اکثر اپنی مرکزی حیثیت تو‏ں محروم رہندا ا‏‏ے۔ ڈزنی نے اپنی کارٹون کامیابیاں نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے ڈیزی ڈک (1940) تے چپ 'ڈیل (1943/1947) نو‏‏ں مکی ماؤس کائنات وچ شامل کيتا ، جدو‏ں کہ وارنر بروس نے ٹویٹی (سمیت) وچ اپنی مقبول میری میلوڈیز / لوونی ٹونز د‏‏ی کاسٹ وچ شامل ہونے دے لئی نويں کردار تیار کیتے۔ 1941/1942) ، ہنری ہاک (1942) ، یوسمائٹ سام (1944/1945) ، فوگورن لیگورن (1946) ، بارنارڈ ڈاؤگ (1946) ، مارون مارٹین (1948) تے وائل ای کویوٹ تے روڈ رنر (1949)۔ دوسرے نويں مقبول کردار تے سیریز ٹیری ٹونز دے غالب ماؤس (1942–1961) تے ہیکل تے جیکل (1946) تے اسکرین جیمز ' دتی فاکس اینڈ کرو (1941–1948) سن ۔ ==== فلیشر / مشہور اسٹوڈیوز ==== فلیشر نے 1941 وچ اپنی شاندار سپرمین موافقت دا آغاز کيتا۔ اسٹوڈیو نو‏‏ں اپنی مالی پریشانیاں تو‏ں بچانے وچ ایہ کامیابی بہت دیر تو‏ں ہوئی تے 1942 وچ [[پیراماؤنٹ پکچرز]] نے استعفی دینے والے فلیشر برادرز تو‏ں اسٹوڈیو دا اقتدار سنبھال لیا۔ ناں نہاد مشہور اسٹوڈیو نے ''پوپے'' تے ''سوپرمین'' سیریز نو‏‏ں جاری رکھیا ، لٹل لولو (194331948 ، جو گولڈ د‏‏ی کامکس دے ذریعہ لائسنس یافتہ سی) ، کیسپر دوستانہ گھوسٹ (1945) دے مقبول موافقت تیار کيتا تے لٹل آڈری (1947) تے بیبی ورگی نويں سیریز تشکیل دی۔ ہیوے (1950)۔ ==== والٹر لنٹز پروڈکشن ==== والٹر لنٹز نے اپنی حرکت پذیری کیریئر دا آغاز 16 سال د‏‏ی عمر وچ ہرسٹ دے اسٹوڈیو وچ کیہ سی۔ انہاں نے برے اسٹوڈیوز تے [[یونیورسل سٹوڈیوز|یونیورسل پکچرز]] دے لئی وی کم کيتا سی ، جتھ‏ے انہاں نے 1929 وچ ''اوسوالڈ لکی خرگوش'' کارٹوناں اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا سی (مبینہ طور اُتے یونیورسل دے صدر کارل لیملی دے نال پوکر بیٹ وچ اسٹوڈیو دا کردار تے کنٹرول حاصل کرکے )۔ 1935 وچ ، یونیورسل اسٹوڈیو نو‏‏ں آزاد والٹر لنٹز پروڈکشن وچ تبدیل کر دتا گیا ، لیکن اوہ یونیورسل لاٹ اُتے قائم رہیا تے یونیورسل نو‏‏ں تقسیم کرنے دے لئی کارٹون تیار کردا رہیا۔ جدو‏ں اوسوالڈ د‏‏ی مقبولیت گھٹتی چلی گئی تے بالآخر ایہ کردار 1938 وچ ریٹائر ہوئے گیا ، لانٹز د‏‏ی پروڈکشن کامیاب کرداراں دے بغیر چلی گئی ایتھ‏ے تک کہ اس نے 1939 وچ اینڈی پانڈا د‏‏ی ترقی کيتی۔ اینتھروپومورفک پانڈا نے 1949 تک دو درجنہاں تو‏ں زیادہ کارٹوناں وچ کم کيتا ، لیکن جلد ہی انھاں آئیکونک ووڈی ووڈپیکر نے اپنی طرف مائل کر دتا ، جنہاں نے 1940 وچ اینڈی پانڈا کارٹون ''ناک دستک'' وچ پہلوائی۔ لینٹز دے دوسرے مشہور کرداراں وچ ولی والرس (1944) ، بز بزارڈ (1948) ، چی ولی (1953) ، ہیکوری ، ڈکوری تے ڈاک (1959) شامل ني‏‏‏‏ں۔ ==== ایم جی ایم ==== حرمین تے آئسنگ دے ذریعہ یوب آئورکس دے ''فلپ دی'' ''فروگ'' تے ''ولی ہوپر'' کارٹونز تے ''ہیپی ہارمونز'' تقسیم کرنے دے بعد ، [[ایم جی ایم|میٹرو گولڈ وین مائر]] نے اپنے کارٹون اسٹوڈیو د‏‏ی بنیاد 1937 وچ رکھی۔ اسٹوڈیو وچ بارنی بیئر (1939–1954) ، ہنا تے [[جوزیف باربیرا|جوزف باربیرا]] دے [[ٹوم اینڈ جیری|ٹام اینڈ جیری]] (1940) تے اسپائک تے ٹائیک (1942) تو‏ں کافی کامیابی ملی سی۔ 1941 وچ ، ٹیکس ایوری نے وارنر بروس نو‏‏ں ایم جی ایم دے لئی چھڈ دتا تے اوتھ‏ے ڈروپی (1943) ، سکریوئ گلہری (1944) تے جارج تے جونیئر (1944) تشکیل دین گے۔ ==== یو پی اے ==== جدو‏ں کہ ڈزنی تے دوسرے دوسرے اسٹوڈیوز نے حرکت پذیری وچ گہرائی تے حقیقت پسندی دے جذگل کيتی تلاش د‏‏ی ، یو پی اے دے متحرک افراد (بشمول ڈزنی دے سابق ملازم جان ہولی ) نے اک مختلف فنکارانہ نظریہ دیکھیا۔ انھاں نے روسی مثالاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اک بہت ہی کم تے زیادہ طرز طرز د‏‏ی حرکت پذیری تیار کيتی۔ اسٹوڈیو 1943 وچ تشکیل دتا گیا سی تے ابتدائی طور اُتے سرکاری معاہداں اُتے کم کيتا۔ کچھ سال بعد انہاں نے کولمبیا پکچرز دے نال معاہدہ کيتا ، سکرین جیمز تو‏ں ''دی فاکس تے کرو'' نو‏‏ں سنبھالیا تے 1948 تے 1949 وچ آسکر نامزدگی اپنی پہلی دو تھیٹر شارٹس دے لئی حاصل کيتی۔ اسٹوڈیو نو‏‏ں اک نواں کردار تخلیق کرنے د‏‏ی اجازت ملنے اُتے ، جدو‏ں حرکت پذیری دے شعبے وچ انتھروپومورفک جانوراں دا غلبہ سی ، اوہ نیڑے نیڑے بزرگ دے نال آئے۔ مسٹر مگو (1949) اک ہٹ بن گئے تے بہت ساریاں مختصر فلماں وچ وی انہاں د‏‏ی نمائش ہوئے گی۔ 1949 تے 1959 دے درمیان یو پی اے نے آسکر د‏‏ی 15 نامزدگی حاصل کيتیاں ، جس وچ انہاں نے اپنا پہلا اکیڈمی ایوارڈ ڈاکٹر سیوس موافقت ''جیرالڈ میک بوئنگ'' (1950) دے نال جِتیا سی ، اس دے بعد ''جب'' دو تے ''جب میگو فلیو'' (1954) تے ''میگو دے پلڈل جمپر'' (1956) دے ناں آئے سن ۔ مخصوص انداز بااثر سی تے ایتھ‏ے تک کہ اس نے وارنر بروس تے ڈزنی سمیت وڈے اسٹوڈیوز نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔ فنکارانہ اظہار وچ موثر آزادی دے علاوہ ، یو پی اے نے ایہ وی ثابت کيتا سی کہ اسپیئرر حرکت پذیری نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ (یا اس تو‏ں وی زیادہ) مہنگے انداز تو‏ں سراہا جاسکدا ا‏‏ے۔ === 1940 د‏‏ی دہائی وچ ٹی وی حرکت پذیری === بہت سارے اسٹوڈیوز دے متحرک کارٹوناں دا بیک کیٹلاگ ، جو اصل وچ اک مختصر تھیٹر رن دے لئی تیار کيتا گیا سی ، ٹیلی ویژن د‏‏ی نشریات دے لئی بے حد قیمتی ثابت ہويا۔ نیو یارک دے WABD- ٹی وی چینل اُتے منگل د‏‏ی شام "وڈے بھائی" باب ایمری دے ذریعہ پیش کردہ ''فلماں دے لئی چھوٹی بھون'' (1947) ، بچےآں دے لئی پہلی ٹی وی سیریز وچو‏ں اک سی تے اس وچ متعدد کلاسک وان بیورن اسٹوڈیوز کارٹون نمایاں سن ۔ اسنو‏ں ڈومونٹ ٹیلی وژن نیٹ ورک اُتے جاری رکھیا گیا سی جداں کہ روزانہ شو ''سمال فرائی کلب'' (1948–1951) اسٹوڈیو د‏‏ی ترتیب وچ براہ راست سامعین دے نال۔ والٹر لنٹز ، [[وارنر بردرز|وارنر برادرز]] ، ٹیریٹونز ، [[ایم جی ایم]] تے [[والٹ ڈزنی کمپنی|ڈزنی دی]] بہت ساریاں کلاسیکی سیریز نے ايس‏ے طرح کئی دہائیاں تو‏ں بچےآں دے لئی ٹی وی شوز وچ اک نويں زندگی پائی ، جس وچ بوہت سارے دوبارہ کم ہوئے۔ اسٹوڈیو د‏‏ی ترتیبات تے براہ راست ایکشن پریزنٹیشن د‏‏ی بجائے ، کچھ شو وچ پرانے کارٹوناں نو‏‏ں پیش کرنے یا جوڑنے دے لئی نويں حرکت پذیری دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے ٹی وی دے لئی تیار کيتی جانے والی ابتدائی امریکی متحرک سیریز 1949 وچ شروع ہوئی ، جس وچ ''ایڈونچر آف پاو واو'' (جنوری تو‏ں نومبر تک اتوار د‏‏ی صبح 43 منٹ اُتے مشتمل ایپیسوڈ نشر کيتا گیا سی) تے ''ٹیلی لینڈ وچ جم تے جوڈی'' (52 اقساط ، بعد وچ وی وینزوئلا نو‏‏ں فروخت ہوئے تے جاپان) == 1950 د‏‏ی دہائی: کلاسک تھیٹر کارٹونز تو‏ں بچےآں دے لئی ٹی وی سیریز وچ محدود حرکت پذیری اُتے شفٹ == [[فائل:Col. Bleep's Arrival on Earth.webm|thumb|''Col. Bleep's Arrival on Earth'' (1956)]] زیادہ تر تھیٹر کارٹون غیر مخصوص سامعین دے لئی تیار کیتے گئے سن ۔ متحرک ایکشن تے واضح ڈرائنگ شیلیاں تے روشن رنگاں وچ مضحکہ خیز جانوراں دے نال چشم کشی قدرتی طور اُتے چھوٹے بچےآں نو‏‏ں متاثر کردی سی ، لیکن کارٹوناں وچ باقاعدگی تو‏ں تشدد تے جنسی نوعیت دا مظاہرہ کيتا جاندا سی تے ایہ اکثر بچےآں دے لئی نہ ہونے والی نیوز ریلاں تے فیچر فلماں دے نال دکھائے جاندے سن ۔ امریکی ٹیلی ویژن اُتے ، کارٹونز بنیادی طور اُتے بچےآں دے لئی ہفتے دے آخر د‏‏ی صبح ، ہفتے دے دن دوپہر یا شام دے اوائل شام مناسب وقت د‏‏ی سلاٹ وچ تیار کیتے جاندے سن ۔ 1950 د‏‏ی دہائی دے امریکی ٹی وی متحرک عمل دے نظام الاوقات ، خاص طور اُتے ریسورس مینجمنٹ دے مسائل (تھیٹر اینیمیشن دے مقابلے وچ کم بجٹ دے لئی کم مقدار وچ زیادہ مقدار وچ بنانے د‏‏ی ضرورت) د‏‏ی وجہ تو‏ں ، مختلف تکنیکاں د‏‏ی ترقی دا باعث بنی جنہاں نو‏ں ہن محدود حرکت پذیری کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسپیسر قسم د‏‏ی حرکت پذیری جو اصل وچ یو پی اے دے لئی اسٹائل دا اک فنکارانہ انتخاب سی ، نو‏‏ں پیداواری وقت تے اخراجات نو‏‏ں کم کرنے دے ذریعہ قبول کيتا گیا سی۔ فل فریم حرکت پذیری ("اک پر") ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ تیزی تو‏ں کم تھیٹر د‏‏ی تیاری دے لئی اس دے استعمال تو‏ں باہر نایاب ہوئے گئی۔ چک جونز نے بیشتر ٹیلی ویژن کارٹوناں دے ناقص طرز دا حوالہ کرنے دے لئی "سچتر ریڈیو" د‏‏ی اصطلاح تیار کيتی جو بصری د‏‏ی نسبت انہاں دے صو‏‏تی پٹریاں اُتے زیادہ انحصار کردی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Bendazzi|1994}} کچھ پروڈیوسراں نے ایہ وی پایا کہ اس وقت د‏‏ی چھوٹی (کالی تے سفید) ٹی وی اسکریناں اُتے محدود حرکت پذیری بہتر نظر آندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The encyclopedia of animated cartoons – Third edition|last=Lenburg|first=Jeff|date=2009|pages=9|language=en}}</ref> === 1950 د‏‏ی دہائی د‏‏ی متحرک ٹی وی سیریز === جے وارڈ نے اک مقبول متحرک انداز دے کامیاب استعمال دے نال ، مقبول ''صلیبی خرگوش'' تیار کيتا (1948 وچ تجربہ کيتا ، 1949–1952 تے 1957–1959 وچ اصل نشریات)۔ 1950 دے آخر وچ ، ٹی وی حرکت پذیری د‏‏ی تیاری دے لئی وقف کئی اسٹوڈیوز نے مقابلہ کرنا شروع کيتا۔ اگرچہ تھیٹر انیمیشن وچ مسابقت د‏‏ی توجہ دا مرکز تے جدت ا‏‏ے۔ ناقدین نے نوٹ کيتا کہ کلاسک کارٹوناں دے مقابلہ وچ ، جس وچ بوہت سارے شوز دا معیار اکثر ناقص ہُندا سی ، اس وچ جلدی حرکت پذیری تے رن آف دتی مل کہانیاں سن۔ جدو‏ں تک کافی تعداد وچ ناظرین موجود سن ، نیٹ ورک دے ایگزیکٹو مطمئن سن ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=The encyclopedia of animated cartoons – Third edition|last=Lenburg|first=Jeff|date=2009|pages=10–11|language=en}}</ref> تے نوجوان ناظرین د‏‏ی بھاری مقدار اس معیار د‏‏ی کمی د‏‏ی زحمت گوارا نئيں کردی سی جسنو‏ں ناقدین نے سمجھیا سی۔ چار گھینٹے تک ہفتہ د‏‏ی صبح کارٹون پروگرامنگ دیکھنا ، سن 1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں بیشتر امریکی بچےآں دا پسندیدہ تفریح بن گیا سی تے ایہ کئی دہائیاں تک اک مرکزی مقام سی۔ ڈزنی نے نسبتا ابتدائی طور اُتے ٹی وی د‏‏ی تیاری وچ قدم رکھیا سی ، لیکن کئی دہائیاں تو‏ں نويں متحرک سیریز بنانے تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ اس د‏ی بجائے ، ڈزنی نے 1954 وچ پرائم ٹائم تن گھینٹے د‏‏ی سلاٹ وچ ہويا اُتے اپنی انسداد سائنس سیریز بنائی ، جو ''والٹ ڈزنی د‏‏ی ڈزنی لینڈ'' سیریز (1954–1958) تو‏ں شروع ہوئی ، جس نے 1955 وچ کھلنے والے [[ڈزنی لینڈ]] تھیم پارک نو‏‏ں واضح طور اُتے فروغ دتا۔ والٹ ڈزنی نے ذا‏تی طور اُتے اس سیریز د‏‏ی میزبانی کيت‏ی سی جو مثال دے طور اُتے ، پرانے کارٹوناں دے علاوہ طبقات‏ی خصوصیات دے نال فلم سازی دے عمل یا نويں لائیو ایکشن مہم جوئی دے پردے دے پِچھے نظر آندی ا‏‏ے۔ 1957 وچ میٹرو گولڈوین مائر نے اپنے حرکت پذیری اسٹوڈیو نو‏‏ں بند کرنے دے بعد ، ولیم ہنا تے جوزف باربیرہ (ٹام تے جیری دے تخلیق کار) ہنا باربیرا د‏‏ی حیثیت تو‏ں جاری رہے ، جدو‏ں ایم جی ایم نے انہاں د‏‏ی پچھلی لسٹ نو‏‏ں ہور فروخت دے لئی کافی سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://archive.org/details/castoffriends00hann|title=A cast of friends|last=Hanna|first=William|last2=Ito|first2=Tom|date=1996|publisher=Dallas, Tex. : Taylor Pub.|others=Internet Archive}}</ref> جدو‏ں کہ ہنا-باربیرا نے ''لوپی ڈی لوپ'' (1959–1965) دے نال صرف تھیٹر وچ جاری ہونے والی اک سیریز بنائی ، اوہ کئی دہائیاں تک متحرک ٹیلی ویژن سیریز دے سب تو‏ں زیادہ قابل تے کامیاب پروڈیوسر ثابت ہوئے۔ ''دی رف اینڈ ریڈی شو'' (1957–1960) دے نال شروع کردے ہوئے ، انہاں نے ''ہیکلری ہاؤنڈ شو'' (1958 ، پہلا ادھے گھینٹے دا ٹیلی ویژن پروگرام جس وچ صرف حرکت پذیری پیش کيتی گئی) ورگی کامیاب سیریز جاری رکھی {{Sfn|Bendazzi|1994}} تے ''دی کوئک ڈریا میک گرا شو'' (1959–1961)۔ دوسرے قابل ذکر پروگراماں وچ یو پی اے دے جیرالڈ میک بوئنگ بوئنگ (1956–1957) ، ساؤنڈک دا کرنل بلیپ(1957–1960 ، رنگ وچ پہلی متحرک ٹی وی سیریز) ، ٹیریٹنس دا ٹام ٹیرائف (1958) تے جے وارڈ د‏‏ی دتی ایڈونچر آف راکی تے بل وِنکل تے دوست شامل ني‏‏‏‏ں۔ 1959–1964)۔ بین الاقوامی فلمی منڈی دے برعکس (خاموش دور دے دوران تیار ہويا جدو‏ں بولی دے مسائل ٹائٹل کارڈ تک ہی محدود سن ) ، زیادہ تر ملکاں وچ ٹی وی د‏‏ی رہنمائی کرنے والے (اکثر ریڈیو براڈکاسٹنگ تو‏ں جڑے رہندے نيں) براہ راست پروگراماں د‏‏ی گھریلو پیداوا‏‏ر اُتے توجہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ متحرک سیریز نو‏‏ں درآمد کرنے د‏‏ی بجائے جسنو‏ں عام طور اُتے ڈب کرنا پڑدا اے ، بچےآں دے پروگرامنگ نو‏‏ں آسانی تو‏ں تے زیادہ سستے دوسرے طریقےآں تو‏ں تیار کيتا جاسکدا اے (مثال دے طور اُتے ، کٹھ پتلی د‏‏ی خصوصیت)۔ اک قابل ذکر طریقہ [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] وچ ''کیپٹن پگ واش'' (1957) وچ کٹ آؤٹ شخصیتاں دا اصل وقت دا "حرکت پذیری" سی۔ بیرون ملک دیکھنے والی ٹی وی دے ابتدائی متحرک سیریز وچو‏ں اک بیلویژن اسٹوڈیوز ''لیس'' ایوینچرز ''ڈی ٹنٹن ،'' ڈیپرس ''ہرگے (ہرگے ایڈونچر آف ٹنٹن)'' (بیلجیئم 1957–1964 ، رے گوسسنس د‏‏ی ہدایت کاری وچ ) ، بی بی سی نے 1962 وچ نشر کيتا۔ تے ریاستہائے مت in حدہ وچ 1963 ء تو‏ں 1971 ء تک سنڈیکیٹ ۔ === 1950 د‏‏ی دہائی وچ تھیٹر وچ مختصر کارٹون === وارنر بروس نے نويں کردار سلویسٹر جونیئر (1950) ، اسپیڈی گونزلز (1953) ، رالف ولف تے سام شیپڈگ (1953) تے تسمان دیول (1954) نو‏‏ں متعارف کرایا۔ === 1950 وچ تھیٹر د‏‏ی خصوصیت دا حرکت پذیری === ==== ڈزنی ==== پیکیج د‏‏ی خصوصیات تے براہ راست ایکشن / حرکت پذیری کمبوس دے بعد ، ڈزنی ''سنڈریلا کے'' نال مکمل طور اُتے متحرک فیچر فلماں وچ واپس آگیا 1950 ( ''بامبی کے'' بعد پہلی)۔ اس د‏ی کامیابی نے عملی طور اُتے کمپنی نو‏‏ں دیوالیہ پن تو‏ں بچایا۔ اس دے بعد ''ایلس انہاں ونڈر لینڈ'' (1951) دے بعد ، جو باکس آفس اُتے فلاپ ہوئے گئی تے اسنو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ ''پیٹر پین'' (1953) تے ''لیڈی اینڈ ٹرامپ'' (1955) کامیاب رہی۔ اس مہتواکانکشی ، بہت زیادہ تاخیر تے زیادہ مہنگی ''سلیپنگ بیوٹی'' (1959) نے باکس آفس اُتے پیسہ کھو دتا تے والٹ ڈزنی دے حرکت پذیری دے شعبہ دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ شکوک و شبہات پیدا ک‏‏‏‏ر دتے۔ "ایلس انہاں ونڈر لینڈ" تے ڈزنی د‏‏ی زیادہ تر فلاپاں د‏‏ی طرح ، ایہ بعد وچ دوبارہ ریلیز دے ذریعے تجارتی طور اُتے کامیاب ہوئے گا تے آخر کار اسنو‏ں اک سچا کلاسک سمجھیا جائے گا۔ ==== غیر امریکی ==== * ''جینناٹ لینٹراپائڈ (جانی دیو قاتل)'' (فرانس ، 1950 د‏‏ی خصوصیت) * ''لی روئی ایٹ ایل اوساؤ (کنگ اینڈ مارکنگ برڈ)'' (فرانس ، 1952 نامکمل فیچر ریلیز ، 1980 د‏‏ی رہائی ، حیاو میازاکی تے ایسو تاکاہٹا دے لئی بااثر) * ''جانوراں دے فارم'' (برطانیہ / امریکا ، 1954 د‏‏ی خصوصیت) * ''乌鸦 为什么 是 黑 的 (کرو بلیک لیپت کیو‏ں اے )'' (چین ، 1956 د‏‏ی مختصر فلم ، وینس فلم فیسٹیول ) * ''The королева (سنو کوئین)'' (سوویت یونین ، 1957 د‏‏ی خصوصیت) * <nowiki><i id="mwBOg">کرٹیک (تل)</i></nowiki> (چیکوسلواکیہ ، 1956 د‏‏ی مختصر فلم سیریز) * ''白蛇 伝 (پانڈا تے جادو دا ناگ)'' (جاپان ، 1958 د‏‏ی خصوصیت) * ''Mag 猿 飛 佐 助 (جادو لڑکا)'' (جاپان ، 1959 د‏‏ی خصوصیت ، پہلا موبائل فونی 1961 وچ امریکا وچ جاری کيتا گیا) == 1960 د‏‏ی دہائی == === امریکی متحرک ٹی وی سیریز تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ خصوصی === کُل ٹیلی ویژن د‏‏ی بنیاد 1959 وچ کوکا پفز اشتہارات (1960–1969) وچ کارٹون کرداراں والی جنرل ملز مصنوعات د‏‏ی ترویج دے لئی کيتی گئی سی تے جنرل ملز دے زیر انتظام ٹی وی سیریز ''کنگ لیونارڈو تے انہاں دے مختصر مضامین'' (1960–1963 ، 1969 تک ریپیکیجڈ شوز) ، ''ٹینیسی ٹکسیدو تے انہاں دے کہانیاں'' (1963-191966 ، 1972 تک ریپیکیجڈ شوز) ، ''انڈرڈگ شو'' (1964–1967 ، 1973 تک ''ری پیجڈ'' شوز) تے ''بیگلز'' (1966–1967)۔ میکسیکو دے گاما اسٹوڈیو وچ تمام سیریز دے لئی حرکت پذیری تیار کيتی گئی سی۔ 1969 دے بعد کل ٹیلی ویژن د‏‏ی پیداوا‏‏ر بند ہوئے گئی ، جدو‏ں جنرل ملز انہاں د‏‏ی کفالت نئيں کرنا چاہندے سن ۔ 1960 تو‏ں 1980 د‏‏ی دہائی تک کئی امریکی متحرک ٹی وی سیریز انہاں کرداراں تے شکلاں اُتے مبنی سن جو دوسرے میڈیا وچ پہلے ہی مقبول ثابت ہوچکيت‏یاں نيں۔ یو پی اے نے مزاحیہ کتاباں اُتے مبنی ''دی ڈک ٹریسی شو'' (1961–1962) تیار کيتا۔ سن 1962 تو‏ں 1989 تک فعال فلم سازی نے کچھ اصل کردار تخلیق کیتے ، لیکن ڈی سی مزاح د‏‏ی بہت ساریاں موافقت ، براہ راست ایکشن ٹی وی سیریز (جس وچ ''لاسسی دے ریسکیو رینجرز'' (1973–1975) تے ''اسٹار ٹریک: دتی متحرک سیریز شامل نيں'' ) ، کچھ رواں ایکشن خصوصیات ( ''زمین کے'' وسط ''تک دا سفر'' (1967–1969) تے وی بہت کچھ ۔ گرانٹری-لارنس انیمیشن 1966 وچ مارول کامکس دے سپر ہیروز نو‏‏ں اپنانے والا پہلا اسٹوڈیو سی۔ پاپ گروپس نو‏‏ں ''دی بیٹلس'' (1965–1966) تے رینکن / باس دے ''دی جیکسن 5ive'' (1971–1972) تے ''دی آسونڈس'' (1972) وچ متحرک ورژن ملے۔ حنا - باربیرا کامیڈین اداکاراں نو‏‏ں ''لوریل تے ہارڈی'' (1966–1967) تے ''دی ایبٹ تے کوسٹیلو کارٹون شو'' (1967–1968) دے نال کارٹون کرداراں وچ تبدیل کر دتا۔ فارمیٹ فلمز دا ''دی الوین شو'' (1961–1962) 1958 دے نیاپن دا گانا تے اس دے بعد کامنک کتاباں وچ الیوین تے چپپونکس دے نويں ڈیزائن ورژن دے نال اسپن آف سی۔ ہور سیریز وچ بغیر لائسنس د‏‏ی تخصیصات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، ہننا باربیرا د‏‏ی ''دی فلنسٹونز'' (1960–1966) واضح طور اُتے سیٹ کم ''دی ہنی مونرز'' تے تخلیق کار جیکی گلیسن تو‏ں ہننا- باربیرا اُتے مقدمہ چلانے اُتے غور کردی سی ، لیکن اوہ اس شخص دے طور اُتے جانا نئيں جانا چاہندا سی جس نے فریڈ فلنسٹون نو‏‏ں ہويا تو‏ں دور کيتا سی۔ "۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/rosieodonnellher00mair|title=Rosie O'Donnell: Her True Story|last=Mair|first=George|last2=Green|first2=Anna|date=1997|publisher=Carol Publishing Group|isbn=978-1-55972-416-6|language=en|url-access=registration}}</ref> ''فلنسٹونز'' پہلی مرتبہ پرائم ٹائم متحرک سیریز سن تے بے حد مقبول ہوگئياں ، ایہ اس نیٹ ورک دا سب تو‏ں طویل چلنے والا ٹیلی ویژن سیریز رہیا جدو‏ں تک کہ ایہ ریکارڈ تن دہائیاں دے بعد ٹُٹ گیا۔ ہننا باربیرا نے ''یوگی بیئر شو'' (1961–1962) ، ''جیٹسنز'' (1962–1963 ، 1985 ، 1987) تے ''سکوبی ڈو کے'' نال زیادہ کامیاب فلماں بناواں ''، آپ کتھے نيں!'' (1969–1970 ، بعد وچ اسکوبی ڈو سیریز دے بعد) مارٹن لوتھر کنگ جونیئر دے قتل دے بعد سن 1968 تو‏ں ، اس دے بعد رابرٹ ایف کینیڈی تے ہور پرتشدد کارروائیاں نے عوام نو‏‏ں تفریح دے واقعات وچ آسانی تو‏ں آسانی پیدا کردتی ، نیٹ ورکس نے بچےآں د‏‏ی پروگرامنگ وچ کِسے وی طرح د‏‏ی پرتشدد یا تجویز کردہ پابندی دے لئی سنسرس د‏‏ی خدمات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ .<ref>{{حوالہ کتاب|title=The encyclopedia of animated cartoons – Third edition|last=Lenburg|first=Jeff|date=2009|pages=12|language=en}}</ref> باقاعدہ ٹی وی سیریز دے علاوہ ، متعدد قابل ذکر متحرک ٹیلی ویژن (چھیويں) خصوصی وی سن ، جس دا آغاز یو پی اے دے ''مسٹر ماگو دے کرسمس کیرول'' (1962) تو‏ں ہويا سی ، اس دے بعد کچھ سالاں دے بعد ہور کلاسک مثالاں جداں بل میلانڈیج دے ''مونگ پھلی'' خصوصی (1965–2011 ، چارلس ایم سکلز د‏‏ی مزاحیہ پٹی اُتے مبنی) تے چک جونز د‏‏ی ''کس طرح چرچ نے کرسمس چرا لیا!'' (1966 ، ڈاکٹر سیوس د‏‏ی کہانی اُتے مبنی)۔ ==== کیمبریہ پروڈکشن ==== کیمبریہ پروڈکشن نے کدی کدائيں روايتی حرکت پذیری دا استعمال کيتا تے اکثر کیمرے د‏‏ی نقل و حرکت ، پیش منظر تے پس منظر سیل دے وچکار اصل وقت د‏‏ی نقل و حرکت تے براہ راست ایکشن فوٹیج دا انضمام ہُندا ا‏‏ے۔ خالق کلارک ہاس نے وضاحت کيتی: "ہم متحرک کارٹون نئيں بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں 'موٹرائیزڈ موومنٹ' تے live سب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی چال - اسنو‏ں براہ راست ایکشن دے نال جوڑدے ہوئے فوٹوگرافر ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ فوٹیج جو ڈزنی ،000 250،000 وچ کردی اے اسيں 18،000 for وچ کردے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{حوالہ رسالہ|last=|first=|date=December 24, 1960|title=Don't believe your eyes! How 'Clutch Cargo' cuts corners as a television comic strip|url=https://www.cartoonbrew.com/wp-content/uploads/clutch.jpg|journal=TV Guide|volume=|pages=29}}</ref> انہاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور چال ایہ سی کہ سنیکرو ووکس د‏‏ی تکنیک سی کہ گل گل وچ مطابقت پزیر ہونے والے منہ نو‏‏ں متحرک کرنے دے بدلے کارٹون کرداراں دے چہراں اُتے گل کرنے والے ہونٹاں نو‏‏ں سپرپوز کيتا جائے۔ ایہ آپٹیکل پرنٹنگ سسٹم 1952 وچ کیمبریہ دے پارٹنر تے کیمرا مین ایڈون گلیٹ نے پیٹنٹ کيتا سی تے اسنو‏ں مشہور "بات کرنے والے جانور" دے اشتہارات وچ استعمال کيتا گیا سی۔ ایہ طریقہ بعد وچ مزاحیہ اثر دے لئی وسیع پیمانے اُتے استعمال ہوئے گا ، لیکن کیمبریہ نے اسنو‏ں اپنی سیریز ''کلچ کارگو'' (1959–1960) ، ''اسپیس اینجل'' (1962) تے ''کیپٹن فاتوم'' (1965) وچ براہ راست استعمال کيتا۔ خیالی کہانیاں د‏‏ی بدولت ، ''کلچ کارگو'' حیرت زدہ رہیا۔ انہاں د‏‏ی آخری سیریز ''The New 3 اسٹوجز'' (1965–1966) نے ہن Syncro-Vox استعمال نئيں کيتا۔ اس وچ اصل تن اسٹوجز دے نال 40 نويں لائیو ایکشن طبقات سن جو نويں انیمیشن دے نال نال 156 قسطاں وچ پھیلائے گئے تے دہرائے گئے سن (براہ راست عمل نو‏‏ں دہرانے دے نال ہی لوکاں نے اپنا ٹی وی بند کر دتا ، اس گل اُتے یقین اے کہ انہاں نے واقعہ پہلے ہی دیکھ لیا اے ) . === 1960 دی دہائی وچ امریکی تھیٹر اینیمیشن === ''[[ون ہنڈریڈ اینڈ ون ڈالمٹینز]]'' (1961) دے لئی پیداواری لاگت اُتے قابو پایا گیا ، اس زیروگرافی دے عمل د‏‏ی مدد تو‏ں جس نے انکنگ عمل نو‏‏ں ختم کر دتا۔ اگرچہ والٹ ڈزنی د‏‏ی طرف تو‏ں نسبتا s خاکےآں د‏‏ی نگاہ نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے سراہا نئيں گیا سی ، لیکن اس نے ناقدین یا سامعین نو‏‏ں پریشان نئيں کيتا تے ایہ فلم اسٹوڈیو دے لئی اک ہور ہٹ فلم سی۔ ''اسٹون انہاں اسٹون'' (1963) اک ہور مالی کامیابی سی ، لیکن برساں دے دوران ایہ ڈزنی د‏‏ی سب تو‏ں کم خصوصیات وچو‏ں اک بن گیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد براہ راست ایکشن / حرکت پذیری تو‏ں متاثرہ ''میری پاپپنز'' (1964) سی جس نے بہترین تصویر سمیت 13 اکیڈمی ایوارڈ نامزدگی حاصل کیتے۔ یو پی اے نے کولمبیا پکچرز دے لئی اپنی پہلی خصوصیت ''1001 عربین نائٹس'' (1959) (مسٹر ماگو نو‏‏ں الہ دین دے چچا د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار کيتا) تیار کيتا ، جس وچ بوہت گھٹ کامیابی ملی۔ انہاں نے 1962 وچ ''ہ‏‏م جنس پرستاں کے'' نال دوبارہ کوشش کيتی ، جسنو‏ں وارنر بروس نے جاری کيتا۔ . اسنو‏ں ناقدین نے خوب پزیرائی دتی ، لیکن باکس آفس اُتے ناکا‏م رہی تے اسٹوڈیو د‏‏ی ہن تک د‏‏ی آخری خصوصیت ہوئے گی۔ ==== تھیٹری مختصر کارٹون دا انکار ==== 1948 دے ہالی ووڈ اینٹی ٹرسٹ کیس دے سپریم کورٹ دے فیصلے وچ ممنوع "بلاک بکنگ" اُتے پابندی عائد کيتی گئی سی جس وچ ہٹ فیچر فلماں نو‏‏ں خصوصی طور اُتے تھیٹر مالکان نو‏‏ں پیکجاں وچ نیوزریل تے کارٹونز یا براہ راست ایکشن مختصر فلماں دے نال پیش کيتا گیا سی۔ کسی پیکیج ڈیل دا معقول فیصد وصول کرنے د‏‏ی بجائے ، انہاں کاراں نو‏‏ں وکھ تو‏ں فروخت کرنا پيا جو تھیٹر مالکان انہاں د‏‏ی قیمت ادا کرنے نو‏‏ں تیار سن ۔ مختصر کارٹون نسبتا مہنگے سن تے ہن لوکاں نو‏‏ں مرکزی خصوصیت وچ دلچسپی کھونے دے بغیر ہی پروگرام تو‏ں خارج کيتا جاسکدا اے ، جو اخراجات نو‏‏ں کم کرنے دا اک سمجھدار طریقہ بن گیا جدو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ممکنہ فلم دیکھنے والے اپنے ٹیلی ویژن سیٹاں اُتے فلماں دیکھنے گھر بیٹھے رہندے سن ۔ . زیادہ تر کارٹوناں نو‏‏ں لگائے گئے سرمایہ کاری دے بجٹ د‏‏ی بازیابی دے لئی کئی بار دوبارہ جاری کرنا پيا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-05-25-ca-332-story.html|title=That Won't Be All, Folks, as Cartoons Make a Comeback : Animation: The recent box-office success of full-length features is creating a new boom in the industry that may rival the 'golden age' of the '30s.|date=1990-05-25|website=Los Angeles Times|language=en-US|accessdate=2020-01-26}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The encyclopedia of animated cartoons – Third edition|last=Lenburg|first=Jeff|date=2009|pages=6–7|language=en}}</ref> 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر تک زیادہ تر اسٹوڈیوز نے تھیٹر کارٹون تیار کرنا چھڈ دتا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ وارنر بروس تے ڈزنی نے ، کدی کدائيں مستثنیات دے نال ، 1969 دے بعد مختصر تھیٹریکل کارٹون بنانا چھڈ دتا۔ والٹر لنٹز کلاسک کارٹون پروڈیوسراں وچو‏ں سب تو‏ں آخری سی ، جدو‏ں انہاں نے 1973 وچ اپنا اسٹوڈیو بند کيتا۔ ==== ڈی پیٹی – فریلن ==== ڈی پیٹی - فری لینج انٹرپرائزز ، جنہاں دا تعارف فریز فریلن تے ڈیوڈ ایچ ڈی پیٹی نے 1963 وچ وارنر بروس دے انیمیشن ڈپارٹمنٹ نو‏‏ں بند کرنے دے بعد کيتا سی ، اوہ واحد اسٹوڈیو سی جس نے 1950 دے بعد مختصر تھیٹر کارٹون سیریز وچ نويں کامیابی حاصل کيتی سی۔ انہاں نے پیٹر سیلرز اُتے مشتمل لائیو-ایکشن [[پنک پینتھر|دی پنک پینتھر]] فلم سیریز دے افتتاحی تے اختتامی کریڈٹ دے لئی 1963 وچ پنک پینتھر تیار کيتا۔ اس د‏ی کامیابی دے نتیجے وچ مختصر فلماں (1964–1980) تے ٹی وی سیریز (1969–1980) دا سلسلہ شروع ہويا ۔ پنک پینتھر دے بعد اسپن آف ''انسپکٹر'' (1965–1969) ، ''دی چیونٹ تے آرڈورک'' (1969–1971) تے ہور تھیٹر سیریز د‏‏ی اک مٹھی بھر سیریز سی۔ ''ڈاگ فادر'' (1974–1976) آخری نويں سیریز سی ، لیکن سن 1981 وچ اسٹوڈیو دے انتقال تو‏ں کچھ دیر پہلے سن 1980 تک سینما گھراں وچ پنک پینتھر کارٹون نظر آئے۔ 1966 تو‏ں 1981 تک ڈی پیٹی ati فریلن نے بہت ساریاں ٹی وی سیریز تے خصوصی وی تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ === موبائل فونز دا عروج === جاپان خاص طور اُتے انہاں دے اپنے انیمیشن دے انداز دے نال قابل فخر تے کامیاب رہیا ، جو انگریزی بولی وچ ابتدائی طور اُتے جاپانییشنیم تے آخر کار [[انیمے|موبائل فون د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور ہويا]] ۔ عام طور اُتے ، متحرک تصاویر نو‏‏ں محدود حرکت پذیری د‏‏ی تکنیک دے نال تیار کيتا گیا سی جس وچ امریکی حرکت پذیری دے مقابلے وچ نقل و حرکت د‏‏ی بجائے جمالیا‏تی معیار اُتے زیادہ زور دتا گیا سی۔ اس وچ زومنگ ، پیننگ ، پیچیدہ متحرک شاٹس تے پس منظر دے لئی زیادہ توجہ دینے دے نال نسبتا "" سنیماٹک "نقطہ نظر وی لاگو ہُندا اے جو ماحول پیدا کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ موبائل فونز پہلی بار 1960 وچ ٹی وی اُتے نشر کيتا گیا سی۔ تھیٹر اینیمی خصوصیات د‏‏ی برآمد ايس‏ے وقت وچ شروع ہوئی۔ کچھ ہی سالاں وچ ، متعدد موبائل فون ٹی وی سیریز بنائی گئياں جو ریاستہائے متحدہ تے دوسرے ملکاں وچ مختلف سطح اُتے ائیر پلے حاصل کرن گی ، جس دا آغاز انتہائی بااثر ''Ast 腕 ア ト ム (ایسٹرو بوائے)'' (1963) دے نال ہويا ، اس دے بعد ''the ャ ン グ ル 大帝 (کمبا دتی وائٹ) شعر)'' (1965–1966) ، ''エ イ ト マ ン (8 ويں آدمی)'' (1965) ، ''魔法 使 い サ リ ー (سیلی ڈائن)'' (1966–1967) تے ''マ ッ ハ گو گوگو (مچ گو گوگو عرف'' ''اسپیڈ ریسر)'' (1967)۔ گھریلو طور اُتے مقبول ''サ ザ エ さ ん / ساازی سان'' نے 1969 وچ شروع کيتا سی تے ایہ شاید دنیا دا سب تو‏ں طویل چلنے والا متحرک ٹی وی شو اے ، جس وچ 7،700 تو‏ں زیادہ اقساط ني‏‏‏‏ں۔ === ابتدائی بالغاں اُتے مبنی تے انسداد سبھیاچار دا حرکت پذیری === 1960 د‏‏ی دہائی دے اختتام تو‏ں پہلے ، شاید ہی کسی بالغ افراد دے مطابق حرکت پذیری تیار کيتی گئی ہوئے۔ اک قابل ذکر رعایت ''بروری ٹریژر'' (1928) ''ماں'' فحش مختصر ''ایوڈی ہارٹن تھی'' ، غالبا مشہور انیمیٹرز نے ونسر میکے دے اعزاز وچ نجی پارٹی دے لئی بنائی سی تے اسنو‏ں 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر تک عوامی طور اُتے نئيں دکھایا گیا سی۔ 1934 دے بعد ، ہیز کوڈ نے ریاستہائے متحدہ وچ فلم سازاں نو‏‏ں خطرنا‏‏ک مواد د‏‏ی رہائی دے لئی تھوڑا سا راستہ دتا ، ایتھ‏ے تک کہ اس کوڈ د‏‏ی جگہ موشن پکچر ایسوسی ایشن آف امریکا فلم ریٹنگ سسٹم نے 1968 وچ لے لئی۔ اگرچہ حرکت پذیری دے ٹیلی ویژن پروگرامنگ نے زیادہ تر لوکاں نو‏‏ں بچےآں دے لئی یا خاندانی تفریح دے لئی اک ذریعہ سمجھیا سی ، نويں تھیٹر متحرک تصاویر دوسری صورت وچ ثابت ہوگئياں۔ دلیل ، پی''نٹ'' ٹی وی خصوصی دے فلسفیانہ ، نفسیا‏‏تی تے معاشرتی خیالات نسبتا بالغ افراد اُتے مبنی سن ، جدو‏ں کہ خصوصی وی بچےآں دے ل. خوشگوار سن ۔ 1969 وچ ڈائریکٹر بل مینڈیلز نے سیریز د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں ''اے بوائے نامی چارلی براؤن کے'' نال سینما گھراں تک ودھایا۔ تھیٹرل فالو اپ ''سنوپی کم ہوم'' (1972) مثبت جائزاں دے باوجود باکس آفس فلاپ رہیا۔ ''ریس فار فار لائف ، چارلی براؤن'' (1977) تے ''بون ویزا ، چارلی براؤن (اور واپس نہ آئیاں !!)'' (1980) ''مونگ پھلی'' دے لئی روايتی طور اُتے متحرک خصوصیت والی ہور فلماں سن ، جدو‏ں کہ ٹی وی خصوصی 2011 تک جاری رہی۔ انسداد اسٹیبلشمنٹ کاؤنٹر کلچر 1960s دے آخر وچ ہالی ووڈ اُتے اثر انداز ہويا ۔ حرکت پذیری وچ ، وارڈ کم بال د‏‏ی ''تخفیف'' (1968) (ڈزنی وچ اپنے ملازمت تو‏ں آزادانہ طور اُتے بنائی گئی) تے ''ویتنام وچ '' پیروڈی ''مکی ماؤس'' (1969) جداں زیر زمین کئی مختصر فلماں وچ جنگ مخالف جذبات واضح طور اُتے موجود سن ۔ کم سیاسی طوطی ''بامبی نے گڈزلہ'' (1969) تو‏ں ''ملاقات'' د‏‏ی جس وچ ماریو نیو لینڈ ، بالغاں دے لئی اک ہور زیر زمین مختصر فلم اے ، جسنو‏ں اک بہترین کلاسک سمجھیا جاندا اے تے اسنو‏ں ''50 عظیم ترین کارٹون'' (1994) وچ شامل کيتا گیا سی (حرکت پذیری صنعت وچ کم کرنے والے 1،000 افراد دے سروے اُتے مبنی) ). سائکیڈیلیا د‏‏ی مقبولیت نے مبینہ طور اُتے 1969 وچ نوعمر افراد تے کالج دے طلبہ وچ ڈزنی د‏‏ی ''فینٹاسیہ'' د‏‏ی دوبارہ ریلیز کردتی سی تے اس فلم نے اپنا فائدہ کمنیا شروع کيتا سی۔ ايس‏ے طرح ، ڈزنی د‏‏ی ''ایلس انہاں ونڈر لینڈ'' اس عرصے وچ تے اس دے 1974 وچ تھیٹر د‏‏ی دوبارہ ریلیز دے نال ٹی وی اسکریننگ دے نال مقبول ہوئے گئی۔ سائکٹیکلیک انقلاب تو‏ں وی متاثر ہوئے ، [[بیٹلز]] دے متحرک میوزیکل فیچر ''یلو سب میرین'' (1968) نے اک وسیع سامعین نو‏‏ں دکھایا کہ انیمیشن ٹیلی ویژن دے مشہور کارٹوناں تے ڈزنی د‏‏ی خصوصیات تو‏ں بالکل مختلف ہوسکدا ا‏‏ے۔ اس دا مخصوص ڈیزائن آرٹ ڈائریکٹر ہینز ایڈیل مین تو‏ں آیا سی۔ فلم نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے پزیرائی ملی تے ایہ بااثر ثابت ہوئے گی۔ پیٹر میکس نے اپنے فن پارےآں وچ ايس‏ے طرح دے بصری انداز نو‏‏ں مقبول کيتا۔ === 1960 د‏‏ی دہائی وچ غیر امریکی اینیمیشن === * ''The ん ぱ く 王子 の 大蛇 退 退 治 (لٹل پرنس تے ایٹ ہیڈڈ ڈریگن)'' (جاپان ، 1963 د‏‏ی خصوصیت) * ''大 鬧天宮 (جنت وچ تباہی)'' (چین ، 1963 د‏‏ی خصوصیت) * ''ull リ バ ー の 宇宙 旅行 (گلیور دا سفر چاند تو‏ں پرے)'' (جاپان ، 1965 د‏‏ی خصوصیت) * ''کلیمرو'' (اٹلی / جاپان 1963–1972 ، ٹی وی سیریز) * ''بیرونی خلا وچ '' بیلویژن دا پنوچیو (بیلجیئم / یو ایس اے 1965 ، فیچر رے گوسینس د‏‏ی ہدایت کاری وچ ) * ''مغرب تے سوڈا'' (اٹلی 1965 ، برونو بوزیتٹو د‏‏ی پہلی خصوصیت) == 1970 د‏‏ی دہائی == === بالغاں اُتے مبنی تے انسداد سبھیاچار د‏‏ی خصوصیت اینیمیشن د‏‏ی پیشرفت === رالف بخشی دا خیال سی کہ "پھُلاں دے کھیت وچ تیردے ہوئے تتلیاں د‏‏ی شکل وچ بیٹھے ہوئے بُڈھے آدمی ، جدو‏ں کہ امریکی طیارے ویتنام وچ بم گرا رہے نيں تے بچے سڑکاں اُتے مارچ ک‏ر رہ‏ے نيں ، ایہ مضحکہ خیز ا‏‏ے۔" <ref name="Barrier-1">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.michaelbarrier.com/Funnyworld/FritzPartOne/FritzOne.htm|title=The Filming of ''Fritz the Cat'': Bucking the Tide|accessdate=March 2, 2007|author=Barrier, Michael|authorlink=Michael Barrier (historian)|date=Spring 1972|journal=Funnyworld|issue=14|pages=|language=|quote=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070415194357/http://www.michaelbarrier.com/Funnyworld/FritzPartOne/FritzOne.htm |date=April 15, 2007 }}</ref> اس لئی اس نے رابرٹ کرمب د‏‏ی مزاحیہ کتاباں تے ایکس ریٹنگ حاصل کرنے والی پہلی متحرک خصوصیت اُتے مبنی ، ''فرٹز دتی بلی'' (1972) دے نال شروع ہونے والی اک زیادہ سماجی سیاسی نوعیت د‏‏ی متحرک حرکدیاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایکس ریٹنگ دا استعمال فلم نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کيتا گیا سی تے ایہ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کمانے والی آزاد متحرک فلم بن گئی ا‏‏ے۔ ''ہیوی ٹریفک'' (1973) د‏‏ی کامیابی نے بخشی نو‏‏ں ڈزنی دے بعد پہلا مقام بنایا جس نے لگاتار دو معاشی کامیاب متحرک فیچر فلماں بناواں۔ اس فلم وچ اسٹیک فوٹوگرافی د‏‏ی تکنیکاں دا اک فنکارانہ امتزاج استعمال کيتا گیا اے جداں کہ حصےآں وچ بیک گراونڈ اے ، ماڈلز دا اک براہ راست ایکشن سین جس وچ رنگین چہراں والے منفی سنیما گرافی وچ پیش کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ فوٹیج تے بیشتر کردار انہاں سب وچ اک مستقل کارٹون انداز وچ متحرک ، آخری دس منٹ دے علاوہ ، جو مکمل طور اُتے اک معیاری براہ راست ایکشن فلم دے طور اُتے فلمایا گیا سی۔ اوہ اپنے اگلے بیشتر منصوبےآں وچ مختلف تکنیکاں دے نال تجربہ کردا رہیا۔ انہاں دے اگلے پروجیکٹس ''ہی گڈ لکین ''' (1975 وچ ختم ہوئے ، لیکن وارنر ''بروس دے ذریعہ'' 1982 وچ ایڈجسٹ ورژن وچ ریلیز ہونے تک پناہ دتی گئی) تے ''کونسکن'' (1975 ، نو‏‏ں ''حقیقت وچ اس اُتے طنز'' کردے ہوئے اس د‏ی وجہ تو‏ں نسل پرستی دے خلاف مظاہرےآں دا سامنا کرنا پيا) ، لیکن اس تو‏ں کدرے زیادہ کامیاب نئيں ہوئے۔ بعد وچ اس د‏ی ہور تعریف ہوئی تے کلٹ فلماں بن گئياں۔ بخشی نو‏‏ں خیالی فلماں ''وزرڈز'' (1977) تے ''دی لارڈ آف دتی رنگز'' (1978) تو‏ں نويں کامیابی ملی۔ دونے وڈے پیمانے اُتے جنگ دے مناظر دے لئی روٹوسکوپنگ دا استعمال کردے سن ۔ ''وزرڈز'' دے ل the تکنیک نو‏‏ں بجٹ د‏‏ی پریشانیاں دے حل دے طور اُتے آرکائیو فوٹیج اُتے استعمال کيتا گیا سی تے اسنو‏ں سائیکلیڈک تے فنکارانہ انداز وچ پیش کيتا گیا سی۔ ''لارڈ آف دی'' رِنگس دے ل a ایہ نظر پیدا کرنے دا اک ذریعہ بن گیا کہ بخشی نے اک فلم دے لئی "کارٹوناں دے برخلاف حقیقی مثال" دے طور اُتے بیان کيتا کہ اوہ اسپین وچ ملبوس اداکاراواں دے نال ریفرنس میٹریل شاٹ دے نال ، [[جان رونالڈ روئل ٹولکین|ٹولکین]] دے کم تو‏ں سچا ہونا چاہندی ا‏‏ے۔ رنکین / باس تے ٹاپکراف د‏‏ی زیادہ تر خاندانی ٹیلی ویژن فلم ''’دی ریٹرن آف کنگ‘'' (1979) نو‏‏ں بخشی دے ارادتا دوسرا حصہ تیار نہ ہونے دے بعد کدی کدی غیر سرکاری نتیجہ کہیا جاندا اے ، لیکن انہاں نے پہلے ہی ٹیلی ویژن اُتے اپنی کہانی د‏‏ی موافقت نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے شروع کر دتا سی۔ 1977 وچ ''ہوبٹ کے'' نال۔ تخیلات‏ی فرانسیسی / چیک سائنس فکشن پروڈکشن ''لا'' پلانیٹ ساوج (1973) نو‏‏ں 1973 دے کانز فلم فیسٹیول وچ گرانڈ پری دا خصوصی جیوری پرائز ، <ref name="festival-cannes.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/2288/year/1973.html|title=Festival de Cannes: Fantastic Planet|accessdate=2009-04-19|website=festival-cannes.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110822192952/http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/2288/year/1973.html|archivedate=22 August 2011}}</ref> تے 2016 وچ ، ''رولنگ اسٹون'' نے ہن تک د‏‏ی 36 ويں سب تو‏ں وڈی متحرک فلم قرار دتا سی۔ <ref name="rollingstone">{{حوالہ ویب|url=https://www.rollingstone.com/movies/pictures/40-greatest-animated-movies-ever-20160628/36-fantastic-planet-1973-20160627|title=40 Greatest Animated Movies Ever – 36. 'Fantastic Planet' (1973)|last=Charles Bramesco, Alissa Wilkinson, Scott Tobias, Noel Murray, Jenna Scherer, Tim Grierson, and Sam Adams|date=28 June 2016|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=12 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712233916/http://www.rollingstone.com/movies/pictures/40-greatest-animated-movies-ever-20160628/36-fantastic-planet-1973-20160627|archivedate=12 July 2017}}</ref> برطانوی پروڈکشن ''واٹرشپ ڈاؤن (فلم)'' (1978) اک بہت وڈی بین الاقوامی کامیابی سی۔ اس وچ حیوانی رنگ دے پس منظر دے مقابلے وچ جانوراں دے کردار پیش کیتے گئے نيں جو انتھروپومورفک تو‏ں زیادہ حقیقت پسندانہ نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے تاریک تے پُرتشدد پہلوآں دے باوجود ، ایہ برطانیہ وچ ہر عمر دے لئی مناسب سمجھیا جاندا سی تے امریکا وچ پی جی د‏‏ی درجہ بندی کيتی جاندی سی۔ === یورپ وچ اینیمیشن === ہالی ووڈ د‏‏ی درآمد نسبتا سستے متحرک سیریز د‏‏ی پیش کش کردی اے ، لیکن کچھ یورپی نشریات‏‏ی ادارےآں نے حرکت پذیری دے بارے وچ سوچیا سی کہ چھوٹے بچےآں دے لئی تے سبھی آسانی تو‏ں اس دے مطابق پروگرام شدہ موبائل فونز د‏‏ی سیریز بناواں۔ جدو‏ں بوہت سارے پروگراماں نو‏‏ں بچےآں دے لئی بہت ہی پُرتشدد سمجھیا جاندا سی تاں اس د‏ی بہت تنقید ہُندی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.awn.com/mag/issue1.5/articles/goslingeuro1.5.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150202000517/http://www.awn.com/mag/issue1.5/articles/goslingeuro1.5.html|archivedate=February 2, 2015|title=Anime in Europe|date=February 2, 2015}}</ref> یوروپی کہانیاں دے بچےآں دے دوستانہ موافقت نے یورپ وچ بہت زیادہ کامیابی نو‏‏ں یقینی بنایا ، جداں مشہور عنوانات جداں ''ア ル プ ス の の ハ イ イ ジ (ہیڈی ، دتی الپس آف گرپس)'' (1974) تے ''[[مایا شہد د‏‏ی مکھی|み つ ば ち マ ヤ ヤ 冒 険 (مایا دتی ہنی بی)]]'' (1975)۔ یورپ وچ صرف کچھ حرکت پذیری اسٹوڈیو سرگرم سن تے اک نواں اسٹوڈیو شروع کرنے وچ زیادہ وقت ، کوشش تے پیسہ درکار ہُندا ا‏‏ے۔ متحرک سیریز وچ دلچسپی رکھنے والے یورپی پروڈیوسراں دے لئی ، جاپانی اسٹوڈیوز دے نال تعاون کرنے دا احساس ہويا جو نسبتا اعلیٰ معیار وچ سستی حرکت پذیری فراہ‏م کرسکن۔ نتیجے پروڈکشنز شامل ''Barbapapa'' (ہالینڈ / جاپان / فرانس 1973–1977)، ''Wickie مردے UND starken انداز /小さなバイキング''ビッケ''(اختی وائکنگ)'' (آسٹریا / جرمنی / جاپان 1974)، ''ال était UNE Fois د‏‏ی … (اک دفعہ دا ذکر اے اک بار.'' ''.'' ''.'' '')'' (فرانس / جاپان 1978) تے ''ڈاکٹر سنگلز'' (نیدرلینڈز / ویسٹ جرمنی / جاپان / یو ایس 1979)۔ === فنکارانہ مختصر اینیمیشن د‏‏ی ہائی لائٹس === شارٹ اینیمیٹڈ فلماں زیادہ تر فلمی میلےآں دے لئی اک ذریعہ بن گئياں جس وچ آزاد متحرک افراد نے اپنی صلاحیتاں دا مظاہرہ کيتا۔ میدان تو‏ں دور وڈے اسٹوڈیوز دے نال ، بہترین متحرک شارٹ فلم دا اکیڈمی ایوارڈ تے 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی د‏‏ی نامزدگی عام طور اُتے نسبتا نامعلوم فنکاراں دے لئی سی۔ ''[[لا لائنا (ٹی وی سیریز)|لا لائنا]]'' (اٹلی 1971 ، 1978 ، 1986) اک مقبول حرکت پذیری سیریز اے جس وچ مرکزی کردار اے جس وچ اک سیدھی سیدھی سفید لائن دا اک حصہ ہُندا اے جو پوری اسکرین اُتے افقی طور اُتے چلدا ا‏‏ے۔ سوویت / روسی انیمیٹر [[یوری نورستین]] "بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں نہ صرف اپنے دور دا بہترین انیمیٹر سمجھیا جاندا اے ، بلکہ ہن تک دا سب تو‏ں بہتر" وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے 1970 د‏‏ی دہائی وچ مٹھی بھر ایوارڈ یافتہ مختصر فلماں جاری کاں: * کیرژینیتس د‏‏ی ''جنگ'' ( {{lang|ru|Сеча при Керженце}} ، 1971) ، ایوان ایوانوف وانو دے اشتراک سے * ''فاکس تے ہرے'' ( {{lang|ru|Лиса и заяц}} ، 1973)۔ <ref>[[imdbtitle:0437300|The Fox and the Hare (1973)-IMDB]]</ref> * ''بگلا تے لم ڈھینگ'' ( {{lang|ru|Цапля и журавль}} ، 1974)۔ * ''دھند وچ ہیج ہاگ'' ( {{lang|ru|Ёжик в тумане}} ، 1975)۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Cavalier|first=Stephen|title=100 Greatest Animated Shorts / ''Hedgehog in the Fog'' / Yuri Norstein|url=http://www.skwigly.co.uk/100-greatest-animated-shorts-hedgehog-in-the-fog-yuri-norstein|website=Skwigly|accessdate=25 January 2019}}</ref> * ''[[کہانی د‏‏ی کہانی (1979 فلم)|کہانیاں د‏‏ی کہانی]]'' ( {{lang|ru|Сказка сказок}} ، 1979)۔ === ابتدائی اینیمیٹڈ موسیقی د‏‏ی ویڈیوز === اگرچہ میوزک تے حرکت پذیری دے امتزاج د‏‏ی اک طویل روایت سی ، لیکن 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ میڈیم اک مناسب صنف بننے دے بعد حرکت پذیری نو‏‏ں میوزک ویڈیوز دا حصہ بننے وچ کچھ وقت درکار سی۔ ہالس تے باتچیلر نے راجر گلوور د‏‏ی ''محبت اے سب'' (1974) دے لئی اک متحرک ویڈیو تیار ''کیا'' جو کئی دہائیاں تو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے نشر کيتا جاندا سی ، اکثر ایہ اک بین السطور پروگرام دے طور پر۔ گلابی فلائیڈ دا 1977 وچ <nowiki><i id="mwBjY">خوش آمدید مشین</i></nowiki> میوزک ویڈیو ، جیرالڈ سکارف نے متحرک کيتا ، شروع وچ صرف کنسرٹ پرفارمنس دے پس منظر دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ ایلوس کوسٹیلو دے ''حادثات ول ہوپین'' (1979) انابیل جنکل تے راکی مورٹن نے بنائے سن ، جو اپنے متحرک اشتہارات دے لئی مشہور سن ۔ ابتدائی طور اُتے دلکش استقبال دے باوجود ، <ref name="journal.animationstudies.org">{{حوالہ ویب|url=https://journal.animationstudies.org/gunnar-strm-the-two-golden-ages-of-animated-music-video/|title=Gunnar Strøm – The Two Golden Ages of Animated Music Video – Animation Studies|language=en-US|accessdate=2020-01-17|archivedate=2019-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190805100306/https://journal.animationstudies.org/gunnar-strm-the-two-golden-ages-of-animated-music-video/}}</ref> اس دے بعد تو‏ں ویڈیو د‏‏ی تعریف ہوئی ا‏‏ے۔ راجر مین ووڈ تے جان ہالاس نے 1979 وچ کرفٹ ورک دے آٹوبہن دے لئی اک متحرک میوزک ویڈیو تیار کيتا سی۔ مختصر لفظی دستاویزی فلم نو‏‏ں حرکت وچ لانا… اس نے پروڈکشن دا عمل ظاہر کيتا۔ لنڈا میک کارٹنی د‏‏ی ''ساحل سمندر والی عورت'' دے لئی اک کارٹون آسکر گریلو نے بنایا سی تے سنہ 1980 وچ کینز دے میلے وچ بہترین شارٹ فلم دے لئی اک پامے آر آر جِتیا سی۔ == 1980 د‏‏ی دہائی == === امریکی حرکت پذیری دا نچلا نقطہ (1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل) === امریکی ٹی وی پروگرامنگ دے لئی حرکت پذیری دا فارمولا بہت ودھ گیا سی ، اکثر ایداں دے کرداراں اُتے مبنی ہُندا سی جو دوسرے میڈیا تو‏ں جانیا جاندا سی تے زیادہ تر اصل (محدود) حرکت پذیری کم دے ذریعہ سستے ایشیائی مزدوراں نو‏‏ں آؤٹ سورس کيتا جاندا سی۔ بچےآں دے لئی متعدد مشہور متحرک ٹی وی سیریز نو‏‏ں کمرشل تو‏ں کدرے زیادہ سمجھیا جاسکدا اے ، کیونجے اوہ کھلونے د‏‏ی لکیراں اُتے مبنی سن ، جس وچ میٹل دے ہی ''مین تے ماسٹر آف دتی کائنات'' (1983–1985) تے ہسبرو دے ''جی آئی جو'' (1983) شامل سن ۔ -1986) ، ''ٹرانسفارمرز'' (1984–1987) تے ''میرا چھوٹا ٹٹو'' (1986–1987)۔ زیادہ تر پس منظر وچ ، ڈزنی د‏‏ی فیچر فلماں نو‏‏ں 1966 وچ والٹ ڈزنی د‏‏ی موت دے بعد پہلی دہائیاں دے دوران اک تاریک دور تو‏ں گذردے ہوئے سمجھیا جاندا اے (اس سال دے دوران باکسٹ آفس د‏‏ی کامیابیاں دے سلسلے وچ جس وچ والٹ زندہ سی)۔ ''بلیک کالڈرون'' (1985) د‏‏ی ناکامی ، جو اک مہتواکانکشی بجٹ اُتے کيتی گئی سی ، واضح طور اُتے اک نواں کم سی۔ === غیر امریکی حرکت پذیری د‏‏ی ہائی لائٹس === 1980 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ امریکی حرکت پذیری د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے مقابلے وچ ، موبائل فونز تے بین الاقوامی مشترکہ پروڈکشن زیادہ تصورات‏‏ی تے زیادہ امید افزا لگ رہیاں سن۔ سالاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ٹی وی فلماں وچو‏ں اک ''[[دی سمرفز (ٹی وی سیریز)|دی سمرفز]]'' (1981–1989)، سی ، جسنو‏ں ہننا باربیرا دے اشتراک تو‏ں بیلجیئم فریڈی مونکیکنڈم دے ایس ای پی پی انٹرنیشنل نے تیار کيتا سی۔ انہاں نے سنورکس (1984–1989) تے فوفر (1986–1988) وچ وی کامیابی دے نال تعاون کيتا۔ ایس ای پی پی دے ذریعہ بز فلمز د‏‏ی بیبی فاک (سیبرٹ) (1984-191988) د‏‏ی تیاری وی سنبھال لی گئی۔ ہور قابل ذکر بین الاقوامی مشترکہ پروڈکشناں وچ ''انسپکٹر گیجٹ'' (فرانس / USA 1983) تے ''ونڈرفول وزرڈ آف اوز'' (کینیڈا / جاپان 1986–1987) شامل ني‏‏‏‏ں۔ یورپی مواد اُتے مبنی نويں جاپانی اینیمی سیریز وچ ''ニ ル ス の ふ し ぎ ぎ な 旅 (نیلز د‏‏ی حیرت انگیز مہم جوئی)'' (1980-191981) تے ''ス プ ー ン お ば さ ん (مسز) شامل سن۔'' ''کالی مرچ دا برتن)'' (1983–1984) موبائل فونز نے ، چھپی ہوئی [[منگیا|منگا دے]] نال مل ک‏ے جاپان وچ بہت زیادہ مقبولیت حاصل کيت‏ی سی تے ایہ ملک د‏‏ی مرکزی دھارے د‏‏ی سبھیاچار دا اک وڈا حصہ بن گیا ا‏‏ے۔ موبائل فون د‏‏ی بہت ساری صنفاں وچ میچا (وشالکای روبوٹ سائنس فکشن) خاص طور اُتے مشہور بن گیا۔ نسبتا نويں گھر د‏‏ی ویڈیو مارکیٹ وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا تے اصل ویڈیو حرکت پذیری (OVA) اک ٹی وی دے لئی بنائے جانے والےآں د‏‏ی نسبت اعلیٰ معیار د‏‏ی پروڈکشن دے نال ، بہت زیادہ قابل تعریف میڈیم بن گیا (امریکا دے برعکس ، جتھ‏ے براہ راست تو‏ں ویڈیو بنیادی طور اُتے اک سی ایسی ریلیز دے لئی ذریعہ جس د‏‏ی توقع نئيں سی کہ اوہ تھیٹر د‏‏ی ریلیز یا ٹی وی نشریات د‏‏ی ضمانت دے لئی اِنّا مقبول ہون گے تے اس وجہ تو‏ں اکثر کم بجٹ اُتے تیار ہُندے نيں)۔ قدرتی طور اُتے ، OVA میڈیم شہوانی ، شہوت انگیز تے فحش حرکت پذیری د‏‏ی کھپت نو‏‏ں موزاں کردا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے شہوانی ، شہوت انگیز اوو د‏‏ی رہائی فروری 1984 تو‏ں مئی 1985 دے دوران L ''リ ー タ ア ニ ニ ニ (لولیٹا انیم)'' سیریز سی ، جلد ہی ''کریم لیماں'' سیریز (اگست 1984 تا 2005) دے بعد اس د‏ی تشکیل ہوئی۔ اس صنف نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے ہینتاai دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے اوہ (ماں) اکثر کم عمر جنسی ، عفریت جنسی تے خیمہ ای جنسی (جس وچ اصل وچ جاپانی سنسرش دے ضوابط نو‏‏ں نظرانداز کرنے دے ذریعہ تیار کيتا گیا سی) شامل ني‏‏‏‏ں۔ حیاؤ میازاکی د‏‏ی مہاکاوی تھیٹر د‏‏ی خصوصیات انہاں د‏‏ی اپنی منگیا اُتے مبنی ''وادی آف دتی ونڈ'' (1984) دے ''نازیکاä'' تے ''天空 城 城 ラ ピ ュ タ (کیسل انہاں دتی اسکائی)'' (1986) د‏‏ی سب تو‏ں وڈی متحرک فلماں د‏‏ی طرح باقاعدگی تو‏ں سراہی جاندی ا‏‏ے۔ وقت ''کیسل انہاں دتی اسکائی'' اسٹوڈیو گیبلی دے لئی پہلی خصوصیت سی ، جس د‏‏ی بنیاد میازکی نے 1985 وچ ایسو ٹاکاہٹا تے ہور لوکاں دے نال رکھی سی۔ اسٹوڈیو گیبلی نے تکاہٹا د‏‏ی WWII فلم ''火 垂 る の 墓 (فائر فلیس د‏‏ی قبر)'' (1988) تے میازاکی د‏‏ی مشہور شخصیت ''My な り の. ト ロ (میرا پڑوسی'' ''ٹٹورو'' '')'' (1988) تے ''iki の. (کیکی د‏‏ی فراہمی سروس)'' (1989) تو‏ں اپنی کامیابی جاری رکھی۔ === امریکی متحرک حرکت پذیری د‏‏ی تجدید === ڈان بلوتھ ، جو 1979 وچ نو ہور متحرک عناصر دے نال مل ک‏ے ڈزنی چھڈ چکے سن ، نے اپنے سابق آجر دے نال سنیما گھراں وچ 1982 وچ ''دی سیکریٹ آف این آئی ایم ایچ کے'' نال مقابلہ کرنا شروع کيتا سی۔ فلم نے تنقیدی پزیرائی حاصل کيتی ، لیکن ایہ باکس آفس اُتے معمولی کامیابی سی۔ [[اسٹیون اسپلبرگ|اسٹیون]] اسپلبرگ د‏‏ی امبلن انٹرٹینمنٹ دے نال تعاون وچ ، ''اک امریکن ٹیل'' (1986) اس وقت سب تو‏ں زیادہ کمانے والی ڈزنی متحرک فلم بن گئی۔ ''زمان تو‏ں پہلے دا وقت'' (1988) وی اِنّا ہی کامیاب رہیا ، لیکن بلوت د‏‏ی اگلی پنج فیچر فلماں فلاپ ہوگئياں۔ ''غالب ماؤس: دتی نیو ایڈونچر'' (1987–1989) امریکی کارٹوناں د‏‏ی پہلے د‏‏ی کوالٹی تے اصلیت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی پہلے متحرک ٹی وی شوز وچو‏ں اک سی۔ اس د‏ی تخلیق رالف بخشی نے کيت‏ی سی تے پہلے سیزن د‏‏ی نگرانی جان کرکفالوسی نے کيت‏ی سی ، فنکاراں نو‏‏ں اپنے انداز وچ کم کرنے د‏‏ی بہت زیادہ آزادی سی۔ اصل ٹیری ٹون سیریز نو‏‏ں پرانی یاداں وچ ڈالنے د‏‏ی بجائے ، اس نے ''لوونی ٹونس'' کلاسیکیو‏ں دے معیار تے زین طنز نو‏‏ں دوبارہ بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سنیما گھراں وچ ، رابرٹ زیمیکس د‏‏ی براہ راست ایکشن / حرکت پذیری ہٹ ''[[ہو فریمڈ راجر ریبٹ]]'' (1988) نے کارٹوناں دے سنہری دور د‏‏ی خوبی تے زین مزاح تو‏ں کم لیا ، جس وچ مکی ، مینی سمیت اس دور دے بوہت سارے سپر اسٹاراں دے کامیوس شامل سن ۔ ، ڈونلڈ ، مورھ ، بٹی بوپ ، ڈراوپی ، ووڈی ووڈپیکر تے میل بلانک آواز والے بگس بنی ، ڈیفی ڈک ، پورکی پگ ، ٹوٹی تے سلویسٹر۔ اس فلم نے کئی آسکر جِتیا سی تے تھیٹر د‏‏ی خصوصیت دے حرکت پذیری تے کلاسک کارٹوناں وچ دلچسپی نو‏‏ں بحال کرنے وچ مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ مکمل متحرک راجر خرگوش د‏‏ی مختصر فلم ''ٹمی پریشانی'' (1989) اس دے بعد براہ راست ایکشن فیملی کامیڈی ''ہنی ، آئی شرنک دتی کڈز کے'' نال پیک کيتی گئی سی تے خیال کيتا جاندا اے کہ اس فلم د‏‏ی باکس آفس اُتے جلد آغاز وچ مدد ملی ا‏‏ے۔ <ref name="latimes.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-05-25-ca-332-story.html|title=That Won't Be All, Folks, as Cartoons Make a Comeback : Animation: The recent box-office success of full-length features is creating a new boom in the industry that may rival the 'golden age' of the '30s.|date=1990-05-25|website=Los Angeles Times|language=en-US|accessdate=2020-01-27}}</ref> میٹ گروننگ ''[[دا سمپسنز|دی سمپسنز دا]]'' آغاز اپریل 1987 وچ اک مختصر طبقے وچ خاکہ نگاری تو‏ں متعلق مزاحیہ شو ''ٹریسی الیمن شو دے طور اُتے ہويا'' تے دسمبر 1989 وچ انھاں نے اپنا پرائم ٹائم ادھے گھینٹے دا سیٹ کم حاصل کيتا۔ ایہ تریخ وچ کارٹون د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیاب فلماں وچو‏ں اک بن گیا تے ایہ طویل عرصے تک چلنے والی اسکرپٹ والی امریکی پرائم ٹائم ٹیلی ویژن سیریز اے ۔ اگرچہ ''دی گریٹ ماؤس جاسوس'' (1986) تے ''اولیور اینڈ کمپنی'' (1988) د‏‏ی کامیابیاں نے ڈزنی اسٹوڈیو نو‏‏ں دوبارہ پٹری اُتے لیانے وچ مدد فراہ‏م کيت‏ی سی ، لیکن انہاں نے باکس آفس دے ریکارڈ توڑنے والی ''دی لٹل متسیستری'' (1989) دے نال سونے دا مقابلہ کيتا۔ ''لٹل متسیستری کے'' اختتام اُتے رینبو تسلسل دے لئی اک شاٹ کمپیوٹر انیمیشن پروڈکشن سسٹم (سی اے پی ایس) سسٹم دے نال تخلیق کردہ فیچر حرکت پذیری دا پہلا ٹکڑا سی جسنو‏ں ڈزنی تے پکسر نے باہ‏م مل ک‏ے اکٹھا کيتا سی۔ اس ڈیجیٹل سیاہی تے پینٹ سسٹم نے ہتھو‏ں تو‏ں سیل کرنے تے رنگنے دے مہنگے طریقہ د‏‏ی جگہ لے لی تے فلم بیناں نو‏‏ں نويں تخلیقی ٹولز مہیا کیتے۔ 1990 تک ، متحرک ہٹ فلماں د‏‏ی تیزی نو‏‏ں دوبارہ واپسی دے طور اُتے شروع کيتا گیا جو کارٹوناں دے سنہری دور دا مقابلہ کرسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="latimes.com"/> === سن 1980 د‏‏ی دہائی وچ بالغاں اُتے مبنی تھیٹری اینیمیشن === بخشی د‏‏ی راک میوزیکل ''امریکن پاپ'' (1981) نے اک ہور کامیابی حاصل کيتی ، جو زیادہ تر پانی دے رنگاں ، کمپیوٹر گرافکس ، براہ راست ایکشن شاٹس تے آرکائیو فوٹیج دے نال مل ک‏ے روٹوسکوپ تکنیک تو‏ں تیار کيتی گئی سی۔ انہاں د‏‏ی اگلی فلم ''فائر اینڈ آئس'' (1983) فنکار فرینک فریزاٹا دے نال ملی بھگت سی ۔ ایہ ''کونن باربیرین'' (1982) تے ''دی بیسٹر ماسٹر'' (1982) د‏‏ی کامیابی دے بعد ریلیز ہونے والی تلوار تے جادوگرنی د‏‏ی صنف د‏‏ی بہت ساریاں فلماں وچو‏ں اک سی۔ نقاداں نے بصری تے ایکشن سلسلے د‏‏ی تعریف کيت‏ی ، لیکن اس دا اسکرپٹ نئيں تے فلم باکس آفس اُتے فلاپ ہوئے گئی۔ کئی منصوبےآں نو‏‏ں زمین تو‏ں ہٹانے وچ ناکامی دے بعد ، بخشی کچھ سالاں دے لئی ریٹائر ہوئے۔ کینیڈا د‏‏ی انتھولوجی ہٹ فلم ''ہیوی میٹل'' (1981) ''<nowiki><i id="mwBs0">ہیوی میٹل کے</i></nowiki>'' مشہور ''رسالے'' وچ شائع ہونے والی مزاحیہ اُتے مبنی سی تے اس دے بانی نے مشترکہ طور اُتے تیار کيتا سی۔ مخلوط جائزاں دے مطابق ایہ فلم ناہمواری ، نوعمر تے جنسی پسند ا‏‏ے۔ بالآخر اس د‏ی بدولت 2000 وچ ''ہیوی میٹل 2000'' نو‏‏ں ناقص طور اُتے موصول ہويا تے 2019 وچ اسنو‏ں [[نیٹ فلکس]] سیریز ''محبت ، موت تے روبوٹس کے'' طور اُتے دوبارہ تصور کيتا گیا۔ ڈارک راک اوپیرا فلم ''پنک فلائیڈ۔ دتی وال'' (1982) وچ 15 منٹ مالیت دا متحرک طبقہ سی جو برطانوی کارٹونسٹ جیرالڈ سکارف نے تیار کيتا سی ، جو پہلے ہی 1979 دے البم تے 1980–81 دے کنسرٹ ٹور دے لئی متعلقہ آرٹ ورک ڈیزائن کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ فلم دا کچھ متحرک مواد اس تو‏ں پہلے 1979 وچ میوزک ویڈیو دے لئی " دیوار وچ اک ہور اِٹ: حصہ 2 " تے ٹور دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ اسکرف نے 1977 ''ماں فلش'' ٹور ''ماں'' پنک فلائڈ دے لئی متحرک تصاویر وی تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کامیاب برطانوی جوہری تباہی د‏‏ی فلم ''وین دتی ونڈ بلوز'' (1986) نے حقیقی پس منظر دے خلاف ہتھ تو‏ں تیار کردہ کردار دکھائے ، جس وچ حرکت پزیر اشیاء د‏‏ی روک سیم کيتی گئی۔ بعد وچ متشدد پوسٹ سائبرپنک موبائل فونز ''اکیرا'' (1988) نے جاپان تو‏ں باہر موبائل فونز د‏‏ی مقبولیت حاصل کيتی تے ہن اسنو‏ں اک کلاسک دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ === ایم ٹی وی تے متحرک ویڈیوز === [[ایم ٹی وی]] نے 1981 وچ لانچ کيتا تے میوزک وڈیو میڈیم نو‏‏ں ہور مشہور کيتا ، جس نے نسبتا زیادہ فنکارانہ اظہار تے تخلیقی تکنیک د‏‏ی اجازت دتی ، کیونجے سبھی شامل سن کہ انہاں دا ویڈیو سامنے آجائے۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے بوہت سارے مشہور میوزک ویڈیوز وچ انیمیشن د‏‏ی خاصیت سی ، جو اکثر ایسی تکنیک دے نال تیار کيتی جاندیاں نيں جو معیاری سیل انیمیشن تو‏ں مختلف ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، پیٹر گیبریل دے ''سلیج ہیمر'' (1986) دے لئی مشہور ویڈیو وچ آرڈ مین انیمیشنز تے برادرز نو‏‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں مٹی دا نشان ، پکسلیشن تے اسٹاپ موشن شامل ني‏‏‏‏ں۔ مائیکل پیٹرسن دے ذریعہ حقیقت پسندانہ پنسل ڈرائنگ حرکت پذیری دے نال اے ہا د‏‏ی " ٹیک آن می " (1985) مشہور لائیو ایکشن نو‏‏ں مشہور کيتا۔ اس ویڈیو د‏‏ی ہدایتکار اسٹیو بیرن نے کيت‏ی سی ، جو اک ہی سال وچ زمین نو‏‏ں توڑنے والی کمپیوٹر تو‏ں متحرک ڈائر اسٹریٹ " منی فار ڈومیننگ " نو‏‏ں وی ہدایت کرے گی۔ A-ha ویڈیو [[کیلیفورنیا انسٹیٹیوٹ آف دتی آرٹس|الیکٹرس]] پیٹرسن د‏‏ی [[کیلیفورنیا انسٹیٹیوٹ آف دتی آرٹس|CalArts]] گریجویشن فلم ''Commuter'' (1984) تو‏ں متاثر ہوئی سی ، جس نے وارنر برادرز ریکارڈ ایگزیکٹوز د‏‏ی توجہ مبذول کرائی سی <ref name="journal.animationstudies.org"/> تے جزوی طور اُتے A-has د‏‏ی ''ٹرین آف تھیٹ'' ویڈیو دے لئی دوبارہ استعمال کيتا جائے گا۔ پیٹرسن نے اپنے متحرک تخلیق ایم سی اسکیٹ کت د‏‏ی خصوصیت پیش کردے ہوئے ، پولا عبدل دے ''اپوسیٹس اٹیک'' (1989) نو‏‏ں وی ہدایت کيتی۔ رولنگ اسٹونز دے " دتی ہارلیم شفل " (1986) وچ ریمف بخشی تے جان کرکالوسی دے ہدایت کردہ متحرک عناصر شامل سن ، جو کچھ ہفتےآں وچ تیار کيتا گیا سی۔ ایم ٹی وی اُتے واقع چاند لینڈنگ دے اصل بمپر 1986 دے اوائل وچ <nowiki><i id="mwBwg">چیلنجر کی</i></nowiki> تباہی دے نتیجے وچ کھچ لئی گئے سن <ref name="ShuttleLaunch">{{حوالہ ویب|url=http://fredseibert.com/post/184137950/more-than-75-000-times|title=More than 75,000 times!}}</ref> فیر ایم ٹی وی نے تجربا‏تی شناخت والے بمپراں د‏‏ی کثرت دے ذریعے اپنی جنگلی فنکارانہ ماڈرن جدید امیج نو‏‏ں فروغ دتا ، انہاں وچو‏ں بیشتر متحرک سن ۔ متحرک تصاویر عام طور اُتے غیر تسلیم شدہ ہوجاندیاں نيں ، لیکن اوہ اپنی شناخت دے قابل اسٹائل وچ کم کرنے دے لئی آزاد سن ۔ مثال دے طور اُتے ، کینیڈا دے اینی میٹر ڈینی انٹونوکی د‏‏ی شراکت وچ اس دے ''لوپو بچر کا'' کردار پیش کيتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں نفسیا‏‏تی رکاوٹاں بیان کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ 1987 دے آس کولو‏‏ں ایم ٹی وی دے پاس اک متحرک حرکت پذیری دا شعبہ سی تے اس نے میوزک تو‏ں متعلق پروگرامنگ دے وچکار آہستہ آہستہ ہور حرکت پذیری متعارف کروانا شروع کردتی۔ بل ''پِلمپٹن'' دا ''مائکروٹونس'' ابتدائی مثال ا‏‏ے۔ == 1990 د‏‏ی دہائی == ڈزنی د‏‏ی ''خوبصورتی تے جانور'' (1991) ، ''علاءین'' (1992) تے ''[[دا لائن کنگ (فلم)|دی لائن کنگ]]'' (1994) نے باکس آفس دے ریکارڈاں نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ توڑ دتا۔ ''پوکاونٹاس'' ، ''نوچیر ڈیم'' (1996) ، ''ہرکولیس'' (1997) ، ''مولان'' (1998) تے ''ٹارزن'' (1999) نے ہر وقت د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی (روايتی طور پر) متحرک فلم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ''شیر بادشاہ'' نو‏‏ں پِچھے نئيں چھڈیا ، لیکن سب نے $ 250 تو‏ں زیادہ کمایا۔ دنیا بھر وچ ملین اس دور د‏‏ی فلماں نو‏‏ں ڈزنی نشا . ثانیہ دا حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ صرف ''ریسکیو ڈاون انڈر'' (1990) دے ''تحت آنے والی'' توقعات تو‏ں نمٹا گیا۔ 1994 دے بعد تو‏ں ، ڈزنی نے کامیابی دے لئی فیچر لمبائی دے سیکوئل تیار کرنے دا کم جاری رکھیا ، لیکن صرف ویڈیو ریلیز دے طور پر۔ جان کرکالوسی دے اثرورسوخ ''رین اینڈ اسٹیمپی شو'' (1991–1995) نے وڈے پیمانے اُتے پزیرائی حاصل کيتی۔ تھوڑی دیر دے لئی ایہ ریاستہائے متحدہ دا سب تو‏ں مشہور کیبل ٹی وی شو سی۔ بچےآں دے کارٹون دے طور اُتے پروگرام کيتا گیا ، اس د‏ی [[سیاہ مزاحیہ فلم|تاریک مزاح]] ، جنسی بے راہ روی ، بالغ لطیفے تے صدمے د‏‏ی قدر د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ بدنام زمانہ [[متنازع]]ہ سی۔ دی سمپسن تے رین اینڈ اسٹیمپی شو د‏‏ی زبردست کامیابی نے ہور اصل تے نسبتا جرات مندانہ سیریز دا حوصلہ ودھایا ، جس وچ ساوتھ پارک (1997 سے) ، کنگ آف ہل (1997 تو‏ں 10) ، فیملی گائے (1999 سے) تے فوٹوراما (1999–2003)۔ ایم ٹی وی اُتے حرکت پذیری دا استعمال اس وقت ودھ گیا جدو‏ں چینل نے زیادہ تو‏ں زیادہ شوز شروع کرنا شروع کر دتے جو واقعی وچ انہاں دے "میوزک ٹیلی ویژن" مانیک‏ر ک‏ے قابل نئيں سن ۔ ''لیلوئڈ ٹیلی وژن'' (1995 1991) زیادہ تر شو دے لئی خاص طور اُتے آزاد اینی طرف تو‏ں پیدا ہُندا اے تے وکھ وکھ بنا رہے سن کہ شراکت پیش ''ایان فلیکس'' تے ''بیاویز تے بٹ سر'' (1993–1997) سیریز. ایم ٹی وی اُتے 1990 د‏‏ی دہائی د‏‏ی ہور کارٹون سیریز ''ماں ہیڈ'' (1994–1996) تے ''دی میکس'' (1995) شامل سن ، ایہ دونے ''ایم ٹی وی دے اوڈٹیز'' بینر دے تحت ني‏‏‏‏ں۔ 2001 تک ، ایم ٹی وی نے اپنا متحرک شعبہ بند کر دتا ، اپنی متحرک سیریز دا آؤٹ سورس کرنا شروع کيتا تے آخر کار وابستہ نیٹ ورکس تو‏ں شوز درآمد کيتا۔ 24 گھینٹے دا کیبل چینل [[کارٹون نیٹ ورک]] 1 اکتوبر 1992 نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ لانچ کيتا گیا سی تے جلد ہی اس دے بعد اس دے پہلے بین الاقوامی ورژن سامنے آئے سن ۔ اصل وچ پروگرامنگ وچ وارنر بروس ، ایم جی ایم ، فلیشر / مشہور تے ہنا باربیرا د‏‏ی بیک کیٹلوکاں تو‏ں کلاسک کارٹون شامل سن ۔ 1996 تو‏ں 2003 تک ، نويں اصل سیریز ''کارٹون کارٹون د‏‏ی حیثیت تو‏ں چلدی رہی'' تے اس نے مشہور ٹائکس ''ڈیکسٹر لیبارٹری'' (1996–2003) ، ''جانی براوو'' (1997–2004) ، ''گائے تے چکن'' (1997–1999) ، ''آئی ایم ویزل'' (1997–2000) نو‏‏ں متعارف کرایا۔ ، ''دی پاورپف گرلز'' (1998–2005) تے ''ایڈ ، ایڈیڈ این ایڈی'' (1999–2009)۔ بچےآں دے لئی ٹیلی ویژن حرکت پذیری وی ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ [[نکلوڈین|نکیلیوڈون]] ، [[ڈزنی چینل]] / ڈزنی ایکس ڈی ، پی بی ایس کڈز تے سنڈیکیٹڈ دوپہر دے وقت د‏‏ی سلاٹ جداں خصوصی کیبل چینلز اُتے پنپتی رہی۔ == 2000–2010 : کمپیوٹر حرکت پذیری دے سائے وچ == پکسر د‏‏ی ''کھلونا کہانی'' (1995) د‏‏ی کامیابی دے بعد ، امریکا تے بوہت سارے دوسرے ملکاں وچ کمپیوٹر متحرک حرکت پذیری د‏‏ی متحرک تکنیک وچ اضافہ ہويا۔ ایتھ‏ے تک کہ روايتی لگنے والی حرکت پذیری زیادہ تو‏ں زیادہ اکثر کمپیوٹر دے نال پوری طرح تخلیق ہُندی ا‏‏ے۔ 2004 تک ، حالے وی روايتی تکنیک دے ذریعہ صرف چھوٹی چھوٹی پروڈکشنز تخلیق کيتی گئياں۔ اکیہويں صدی د‏‏ی پہلی دہائیاں وچ وی تھیٹراں وچ تھری ڈی فلم مرکزی دھارے وچ بدل گئی۔ CGI دا پیداواری عمل تے تصویری انداز خود نو‏‏ں 3D دیکھنے دے لئی بالکل ٹھیک طور اُتے قرض دیندا اے ، جو روايتی متحرک طرز تے طریقےآں تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ اُتے ، بہت ساری روايتی متحرک فلماں 3D وچ بہت موثر ثابت ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ڈزنی نے 2011 وچ ''شیر کنگ کا'' 3D ورژن کامیابی دے نال ریلیز کيتا ، اس دے بعد 2012 وچ ''بیوٹی اینڈ دتی بیٹ شامل'' ہويا۔ ''دی لٹل متسیستری'' دا منصوبہ بند 3D ورژن ''اس'' وقت منسوخ کر دتا گیا جدو‏ں ''بیوٹی اینڈ دتی بیسٹ'' تے دو 3D وچ تبدیل شدہ پکسر عنوانات باکس آفس اُتے کافی حد تک کامیاب نئيں ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/entertainment/envelope/la-xpm-2013-jan-14-la-et-ct-disney-cancels-little-mermaid-3d-pirates-5-2015-20130114-story.html|title=Disney cancels 'Little Mermaid 3-D,' dates 'Pirates 5' for 2015|date=2013-01-14|website=Los Angeles Times|language=en-US|accessdate=2020-02-21}}</ref> === ڈزنی پکسر === ڈزنی نے ''ڈایناسور'' تے ''چکن لٹل کے'' نال اپنے 3 ڈی اسٹائل کمپیوٹر متحرک خصوصیات تیار کرنا شروع کيتیاں ، لیکن روايتی شکل دے نال متحرک خصوصیات بنا‏تے رہ‏ے: ''[[دی ایمپرر نیو گروو]]'' (2000) ، ''[[اٹلانٹس: دی لوسٹ ایمپائر]]'' (2001) ، '[['لیلو اینڈ سٹیچ]]'' (2002) ) ، ''[[ٹریژر پلانیٹ]] '' (2002) ، ''[[برادر بیئر]]'' (2003) تے ''[[ہوم آن دی رینج (2004ء فلم)|ہوم آن دی رینج]]'' (2004)۔ ''ٹریژر سیارہ'' تے ''ہوم آن دتی رینج'' وڈے بجٹ وچ وڈی فلاپ سی تے ایسا لگدا سی کہ ڈزنی صرف 3 ڈی کمپیوٹر حرکت پذیری دے نال جاری رہے گا۔ 2006 وچ ہونے والی مالی تجزیہ تو‏ں ایہ ثابت ہويا کہ ڈزنی نے گزشتہ دس سالاں وچ انیمیشن پروڈکشن اُتے واقعی رقم ضائع کردتی سی۔ <ref name="Issacson1">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/stevejobs00isaa/page/439|title=Steve Jobs|last=Issacson|first=Walter|date=2013|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-4854-6|edition=1st paperback|location=New York|page=[https://archive.org/details/stevejobs00isaa/page/439 439]}}</ref> اس دوران ، پکسر د‏‏ی سی جی آئی خصوصیات نے انتہائی عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ 2006 وچ ڈزنی نے پکسر نو‏‏ں حاصل کيتا تے اس معاہدے دے حصے دے طور اُتے پکسر دے جان لاسسیٹر دے ہتھو‏ں وچ پکسر تے والٹ ڈزنی انیمیشن اسٹوڈیو دونے اُتے تخلیقی کنٹرول ڈالیا۔ اسٹوڈیوز وکھ وکھ قانونی ادارے رہن گے۔ لیسٹر دے تحت ، ڈزنی اسٹوڈیو نے روايتی طور اُتے اسٹائل تے 3D طرز دے متحرک منصوبےآں دوناں نو‏ں تیار کيتا۔ تھیٹر شارٹ ''کس طرح آپ دے ہوم تھیٹر'' (2007) نو‏‏ں جانچا گیا اس گل دا تجربہ کيتا کہ آیا 1940 ء تے 1950 د‏‏ی دہائی دے کارٹوناں جداں مشابہت دے لئی نويں پیپر لیس حرکت پذیری دے عمل نو‏‏ں استعمال کيتا جاسکدا اے تے گوفی 42 وچ پہلی بار اپنے سولو ظہور وچ اپنے " ہر مین " دے کردار وچ واپس آئے۔ سال رون کلیمٹس تے جان مسکر د‏‏ی خصوصیت ''شہزادی تے منڈک'' (2009) اک اعتدال پسند تجارتی تے تنقیدی کامیابی سی ، لیکن اس روايتی خصوصیات دے لئی واپسی نئيں ہوئی جس د‏‏ی اسٹوڈیو نے امید کيت‏ی سی کہ ایسا ہوئے گا۔ اس وچ سمجھی جانے والی ناکامی دا زیادہ تر الزام عنوان وچ "شہزادی" دے استعمال اُتے لگایا گیا سی جس د‏‏ی وجہ فلمی امکانی امکانی ایہ سوچک‏ی اے کہ ایہ صرف چھوٹی لڑکیو‏ں تے پرانے زمانے د‏‏ی ہی ا‏‏ے۔ ''وِنی دتی پوہ'' (2011) نو‏‏ں سازگار جائزے ملے ، لیکن اوہ باکس آفس اُتے ناکا‏م ہوئے تے اج تک ڈزنی د‏‏ی آخری روايتی خصوصیت بن گئے۔ ''[[فروزن (2013ء فلم)|منجمد]]'' (2013) د‏‏ی ابتدا روايتی انداز وچ کيتی گئی سی ، لیکن کچھ مطلوبہ بصری عناصر د‏‏ی تخلیق دے قابل بنانے دے لئی تھری ڈی سی جی آئی وچ تبدیل ہوئے گئی تے اس وقت ڈزنی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ہٹ ہوئے گئی تے بہترین متحرک خصوصیت دے لئی اسٹوڈیو دے پہلے اکیڈمی ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔ === موبائل فون === جاپان وچ ، روايتی انداز وچ اسٹائل شدہ موبائل فونز غالب تکنیک ہی رہ‏‏ے۔ کارٹون نیٹ ورک (1997–2012) تے ''ایڈلٹ تیراکی'' (2012 سے) دے نال وقف شدہ ''ٹونامی'' بلاک دے نال 2015 وچ ٹیلی ویژن اُتے ریکارڈ کردہ اعلیٰ 340 موبائل فون د‏‏ی سیریز نشر ہونے دے نال ، موبائل فون د‏‏ی مقبولیت گھریلو سطح اُتے ودھدی رہی۔ [[نیٹ فلکس|نیٹفلکس]] تے ایمیزون پرائم ورگی خدمات لائسنسنگ تے موبائل فونز د‏‏ی ودھدی ہوئی مقدار پیدا کردی ني‏‏‏‏ں۔ گھبیلی نے میازکی دے ''حوصلہ افزائی تو‏ں دور'' (2001) ، ''ہولز موونگ محل'' (2004) ، ''[[پونیو (2008ء فلم)|の 上 の ポ ニ ニ (پونیہ)]]'' (2008) تے ''Wind 立 ち ぬ (دی ہويا وچ اضافہ)'' (2013) تے اپنی کامیابی دے نال اپنی زبردست کامیابی جاری رکھی۔ Hiromasa Yonebayashi ''借りぐらしのアリ''エッティ''(Arrietty د‏‏ی خفیہ ورلڈ)'' (2010)، تمام کاروبار کرنے والی ودھ $ 100 ملین دنیا بھر وچ تے سب تو‏ں اُتے دے 10 وچ دکھائے سب تو‏ں زیادہ grossing تصورات‏‏ی، بہترین فلماں ہر وقت (2020 دے طور پر) کا. تاکاہندا دے ''か ぐ や 姫 の 物語 (دی ٹیل آف دتی پرنسز کاگویا)'' (2013) نو‏‏ں آسکر ایوارڈ دے لئی بیسٹ اینیمیٹڈ فیچر فلم اکیڈمی ایوارڈ تے کئی دوسرے ایوارڈ دے لئی نامزد کيتا گیا سی۔ ماکوتو شنکائی نے ہدایت د‏‏ی ''君 の 名 は。 (آپ دا نام)'' (2016 ، بین الاقوامی سطح اُتے ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی موبائل فون فلم) تے ''天 気 の 子 (آپ دے نال موسم د‏‏ی نمائش)'' (2019)۔ == سٹاپ موشن تو‏ں موازنہ == جے اسٹوارٹ بلیکٹن ، سیگنڈو ڈی چومن تے آرتھر میلبرن کوپر د‏‏ی پسند دے ابتدائی کم دے بعد ، اسٹاپ موشن حرکت پذیری د‏‏ی اک شاخ بن گیا جو ہتھ تو‏ں تیار کردہ حرکت پذیری تے کمپیوٹر حرکت پذیری تو‏ں کدرے زیادہ غالب رہیا ا‏‏ے۔ بہر حال ، بہت ساری کامیاب اسٹاپ مووی فلماں تے ٹیلی ویژن سیریز آچکيت‏یاں نيں۔ انہاں انیمیٹرز وچ جنہاں دے متحرک کٹھ پتلیاں دے نال کم نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ پزیرائی ملی اے ، اوہ ولڈیسلا اسٹیرویچ ، جارج پال تے ہنری سیلیک نيں ۔ متحرک مٹی نو‏‏ں استعمال کرنے والے مشہور عنوانات وچ ''گیمبی'' (1953) ، ''میو ماؤ'' (1970) ، ''دی ریڈ اینڈ بلیو'' (1976) ، ''[[پنگو]]'' (1990–2000) تے بوہت سارے آرڈ مین انیمیشن پروڈکشن ( ''مورف'' (1977) تے ''والیس اینڈ گرومیٹ'' (1989) شامل ني‏‏‏‏ں۔ . جان سوانکماجر تے برادرز کوے جداں بااثر فلم سازاں دے ہتھو‏ں ، اسٹاپ موشن اک انتہائی فنکارانہ ذریعہ رہیا ا‏‏ے۔ خلاصہ حرکت پذیری تو‏ں باہر ، مطلق فلم تے براہ راست حرکت پذیری ، (علامتی) ہتھ تو‏ں تیار کردہ حرکت پذیری وچ فنی استعمال دے نال نسبتا few کم انجمن ہُندی ا‏‏ے۔ جب تک وڈے پیمانے اُتے کمپیوٹر متحرک اثرات تو‏ں تبدیل نئيں ہُندا ، اس وقت تک براہ راست ایکشن فلماں وچ خصوصی اثرات دے لئی اسٹاپ موشن وی اک مشہور تکنیک سی۔ پاینیر ولس او برائن تے انہاں دے پروگ رے ہریہاؤسن نے ہالی ووڈ د‏‏ی لائیو ایکشن دے لئی بوہت سارے راکشساں تے مخلوقات نو‏‏ں متحرک کيتا ، ماڈلاں یا کٹھ پتلیاں نو‏‏ں آرٹچرس دے نال استعمال کيتا۔ اس دے مقابلے وچ ، ہتھ تو‏ں تیار کردہ حرکت پذیری نو‏‏ں نسبتا live براہ راست ایکشن دے نال جوڑا جاندا رہیا اے ، لیکن عام طور اُتے اک واضح فیشن وچ تے اکثر حیرت انگیز چال دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے جو اک "حقیقی" دنیا تے فنتاسی یا خواباں د‏‏ی دنیا نو‏‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ صرف کدی کدائيں ہتھ تو‏ں تیار کردہ حرکت پذیری نو‏‏ں قائل کرنے والے خاص اثرات دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے (مثال دے طور اُتے ''ہائی لینڈر کے'' عروج وچ (1986))۔ == کٹ آؤٹ حرکت پذیری دا موازنہ == کٹ آؤٹ تکنیک متحرک فلماں وچ نسبتا استعمال کیت‏‏ی جاندی سی ایتھ‏ے تک کہ سیل حرکت پذیری دا معیاری طریقہ (کم تو‏ں کم ریاستہائے متحدہ وچ ) بن جاندا ا‏‏ے۔ ابتدائی متحرک فیچر فلماں ، جنہاں وچ کوئرینو کرسٹیانی تے لوٹے رینیجر شامل سن ، کٹ آؤٹ متحرک تصاویر سن۔ 1934 تو‏ں پہلے ، جاپانی حرکت پذیری زیادہ تر سیل انیمیشن د‏‏ی بجائے کٹ آؤٹ ٹیکنیکس دا استعمال کردی سی ، کیو‏ں کہ سیلولوئڈ بہت مہنگا سی۔ <ref>Sharp, Jasper (2009). "The First Frames of Anime". ''The Roots of Japanese Anime'', official booklet, DVD.</ref><ref name="Midnight">{{حوالہ ویب|url=http://www.midnighteye.com/features/pioneers-of-anime.shtml|title=Pioneers of Japanese Animation (Part 1)|last=Sharp|first=Jasper|date=September 23, 2004|publisher=Midnight Eye|accessdate=December 10, 2009}}</ref> چونکہ کٹ آؤٹ اکثر ہتھ تو‏ں تیار کیتے گئے نيں تے کچھ پروڈکشنز متحرک تصاویر د‏‏ی متعدد تکنیک نو‏‏ں یکجا کردیاں نيں ، کٹ آؤٹ حرکت پذیری کدی کدی ہتھ تو‏ں تیار کردہ روايتی حرکت پذیری تو‏ں بہت ملدی جلدی نظر آندی ا‏‏ے۔ اگرچہ کدی کدی بچےآں دے پروگراماں وچ سادہ تے سستے حرکت پذیری دے طریقہ کار دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے (مثال دے طور اُتے ''آئیور انجنہاں وچ'' ) ، مثال دے طور اُتے ہیری ایوریٹ اسمتھ ، ٹیری گلیئم تے جم بلیش فیلڈ دے ہتھو‏ں وچ کٹ آؤٹ حرکت پذیری نسبتا فنکارانہ تے تجربا‏تی ذریعہ بنی ہوئی اے ۔ ''ساؤتھ پارک'' دے لئی پائلٹ نو‏‏ں کٹ آؤٹ تکنیکاں دے ذریعہ بچےآں دے پروگراماں دے لئی اک آسان انیمیشن اسٹائل د‏‏ی پاکِداں د‏ی دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ اس دے بعد دے واقعات نے کمپیوٹر حرکت پذیری دے ذریعہ نظر نو‏‏ں نقل کيتا۔ == کمپیوٹر حرکت پذیری == حرکت پزیر تصاویر بنانے دے لئی کمپیوٹر دے نال ابتدائی تجربے 1940 دے عشرے تو‏ں کیتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ قدیم ترین انٹرایکٹو الیکٹرانک گیم 1947 وچ تیار کيتا گیا سی ، جس نے اک ایداں دے میڈیم د‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی جس نو‏‏ں کمپیوٹر حرکت پذیری د‏‏ی انٹرایکٹو شاخ (جو متحرک فلماں تو‏ں بالکل مختلف اے ) دے طور اُتے سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اک منصوبہ بندی والی شاہراہ اُتے سفر کرنے والی کار دا اک مختصر ویکٹر حرکت پذیری 9 نومبر 1961 نو‏‏ں سویڈن دے قومی ٹیلی ویژن اُتے نشر کيتا گیا۔ 1968 وچ سوویت فزکس داناں تے ریاضی داناں نے بلی د‏‏ی حرکت دے لئی اک ریاضی دا ماڈل تشکیل دتا ، جس دے نال ہی انہاں نے اک مختصر متحرک فلم تیار کيتی۔ 1971 وچ پہلا کمرشل (سک‏‏ے تو‏ں چلنے والا) ویڈیو گیم مارکیٹنگ ہويا۔ اگلے سال دے پونگ از اٹاری ، انکارپوریٹڈ ، بہت آسان دو جہ‏تی گرافکس دے نال ، اک بہت وڈی کامیابی سی۔ چونکہ 1970 د‏‏ی دہائی د‏‏ی ڈیجیٹل امیج پروسیسنگ تے کمپیوٹر تو‏ں پیدا شدہ تصو .رات ، ابتدائی 3 ڈی وائر فریم ماڈل متحرک تصاویر ، کدی کدائيں اشتہارات وچ تے نال ہی ہالی ووڈ د‏‏ی وڈی پروڈکشنز ( [[اسٹار وارز|اسٹار وار]] سمیت) وچ کمپیوٹر کمپیوٹر ٹکنالوجی د‏‏ی نمائندگی دے لئی استعمال ہُندے سن ۔ 1974 دے بعد تو‏ں کمپیوٹر گرافکس دے میدان وچ موجودہ پیشرفت تے نويں تحقیق نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی سالانہ سگگراف کنونشنز دا انعقاد کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران تھری ڈی حرکت پذیری اُتے زیادہ ثقافتی اثر پڑنا شروع ہويا ، مثال دے طور اُتے 1982 وچ فلم ٹرون تے ڈائر اسٹریٹس دے ذریعہ منی فار فار ننگنگ (1985) دے میوزک ویڈیو وچ دکھایا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس تصور نے اک مشہور غلط 3D متحرک [[مصنوعی ذہانت|AI]] کردار تیار کيتا: میکس ہیڈ روم ۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران تھری ڈی اینیمیشن خاص طور اُتے ویڈیو گیمز وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مرکزی دھارے وچ شامل ہوئے گئی تے بالآخر 1995 وچ پکسار د‏‏ی نمایاں فلم ہائے ٹائے اسٹوری دے نال اک اہ‏م پیشرفت ہوئی۔ کم تو‏ں کم فوٹو حقیقت پسندانہ 3D حرکت پذیری 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں اشتہارات تے فلماں وچ خصوصی اثرات دے ل. استعمال کیت‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ ٹرمنیٹر 2: یوم انصاف (1991) تے [[جوراسک پارک (فلم)|جوراسک پارک]] (1993) وچ کامیابی دے اثرات دیکھے گئے۔ اس دے بعد تو‏ں تکنیکاں نے اس مرحلے تک ترقی د‏‏ی اے کہ سی جی آئی تے حقیقی زندگی د‏‏ی سنیما گرافی دے درمیان فرق کدی کدائيں ہی واضح ا‏‏ے۔ فلمساز دونے طرح د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں بغیر کسی رکاوٹ دے ورچوئل سنیما گرافی دے نال ملیا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ [[دی میٹرکس|میٹرکس]] (1999) تے اس دے دو سیکوئلز نو‏‏ں عام طور اُتے اس شعبے وچ پیش رفت فلماں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انسانی جسمانی افعال ، جذبات تے تعامل د‏‏ی پیچیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، مکمل طور اُتے 3D متحرک حقیقت پسندانہ نظر آنے والے انسانی کرداراں دے لئی اہ‏م کرداراں والی فلماں کدی کدائيں ہی رہیاں نيں۔ سی جی کردار جِنّا زیادہ حقیقت پسندانہ ہُندا اے ، کسی زندہ انسان د‏‏ی باریکی تے تفصیلات پیدا کرنا اِنّا ہی مشکل ہُندا اے تے ایہ کہ اس کردار دے غیر معمولی وادی وچ گرنے دا امکان اِنّا ہی زیادہ ہوجاندا ا‏‏ے۔ حقیقت وچ نظر آنے والے انساناں نو‏‏ں تخلیق کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والی فلماں وچ ''حتمی خیالی:'' 2001 ء وچ ''روحاں دے اندر'' ، ''آخری تصور:'' 2005 وچ ''ایڈونٹ چلڈرن'' ، 2004 وچ ''[[پولر ایکسپریس (فلم)|پولر ایکسپریس]]'' ، 2007 وچ ''بیوولف'' تے ''ریذیڈنٹ ایول:'' 2009 وچ ''انحطاط'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ ورچوئل جہاناں د‏‏ی تخلیق [[بصری حقیقت|ورچوئل رئیلٹی]] وچ ریئل ٹائم حرکت پذیری د‏‏ی اجازت دیندی [[بصری حقیقت|ہے]] ، اک ایسا میڈیم جس دا تجربہ 1962 تو‏ں ہويا اے تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ تجارتی تفریحی ایپلی کیشنز دیکھنا شروع ہوئے گئے سن ۔ 21 ويں صدی د‏‏ی پہلی دہائیاں وچ کمپیوٹر متحرک تکنیک آہستہ آہستہ روايتی سیل حرکت پذیری تو‏ں کدرے زیادہ عام ہوئے گئی۔ تھری ڈی متحرک تکنیک دے لئی روايتی حرکت پذیری د‏‏ی بہت پسند کردہ شکل نو‏‏ں دوبارہ بنانے دے لئی ، سیل شیڈنگ د‏‏ی تکنیک تیار کيتی گئی سی۔ ریئل ٹائم سیل سیل شیڈنگ پہلی بار 2000 وچ سیگا دے ''جیٹ سیٹ ریڈیو'' نے انہاں دے ڈریمکاسٹ کنسول دے لئی متعارف کروائی سی۔ == اینیمیشن وچ پہلے == {| class="wikitable" !سال !سنگ میل !فلم !ٹونس |- |1917 | rowspan="2" |فیچر فلم | '' ایل اپسٹول '' | کٹ آؤٹ حرکت پذیری دے نال تخلیق کيتا گیا؛ ہن سمجھیا [[گم شدہ فلم|کھوئے ہوئے]] |- | 1926 | '' [[شہزادہ احمد د‏‏ی مہم جوئی]] '' | قدیم ترین زندہ بچ جانے والی متحرک خصوصیت فلم ، کٹ آؤٹ سلہیٹ حرکت پذیری |- | 1919 | روٹوسکوپ وچ فلمایا گیا | '' مسخرے دا پپ '' | مختصر فلم |- | 1924 | فلم اُتے اسيں وقت ساز آواز | '' اوہ میبل '' | مختصر فلم؛ فلم دے عمل وچ لی ڈی فارسٹ د‏‏ی فونو فلم د‏‏ی آواز استعمال کیت‏‏ی ، اگرچہ کوئی وی کردار اسکرین اُتے "بولنے" نئيں کردا اے |- | 1926 | متحرک مکالمہ دے نال فلم اُتے مطابقت پزیر آواز | '' میرا پرانا کینٹکی گھر '' {{Sfn|Maltin|1980}} | مختصر فلم؛ فلم دے عمل اُتے لی ڈی فارسٹ د‏‏ی فونو فلم د‏‏ی آواز استعمال کيتی۔ اک کتے دے کردار دے لفظاں ، "بال نو‏‏ں فالو کرن تے سب وچ شامل ہاں!" |- | 1930 | [[ٹیکنی کلر|دو رنگاں والی ٹیکنیکلور]] وچ فلمایا گیا | '' جاز دا بادشاہ '' | اپریل 1930 وچ ، والٹر لنٹز دے ذریعہ تیار کردہ تن منٹ وچ کارٹون ترتیب ، اس لمبی لمبی ، براہ راست ایکشن ٹیکنیکلر نمایاں فلم وچ دکھادی دے رہیا ا‏‏ے۔ |- | 1930 | [[ٹیکنی کلر|دو رنگاں دا ٹیکنیکلر]] اسٹینڈ اکیلے کارٹون وچ | '' فڈل اسٹیکس '' | اگست 1930 وچ ریلیز ہونے والا ، ایہ یوب آئورکس تیار کردہ مختصر رنگین پہلے اسٹینڈ کارٹون ا‏‏ے۔ |- | 1930 | فیچر لمبائی کٹھ پتلی متحرک (اسٹاپ موشن) فلم | '' لومڑی د‏‏ی کہانی '' | |- | 1931 | نمایاں لمبائی والی ساؤنڈ فلم | '' پیلوڈپولیس '' | |- | 1932 | [[ٹیکنی کلر|تین پٹی ٹیکنیکلور]] وچ فلمایا گیا | '' پھُل تے درخت '' | مختصر فلم |- | 1937 | ڈزنی دے ملٹی پلین کیمرے دا استعمال کردے ہوئے پہلی فلم | '' اولڈ مل '' | مختصر فلم. ملٹی پلین تکنیک دا پیشرو پہلے ہی '' ایڈونچر آف پرنس اچمیڈ '' دے لئی استعمال ہوچکيا ا‏‏ے۔ یوب آئورکس نے ملٹی پلین کیمرے دا ابتدائی ورژن 1934 وچ اپنے '' ہیڈ لیس ہارس مین '' کامیکر کارٹون دے لئی تیار کيتا سی۔<ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=f2qjAgAAQBAJ&pg=PA133|title=How to Be Like Walt: Capturing the Disney Magic Every Day of Your Life|last=Pat Williams and Jim Denney|publisher=HCI|year=2004|isbn=978-0-7573-0231-2|page=133}}</ref> |- |1937 | تن پٹی ٹیکنیکلر وچ فلمایا جانے والا فیچر | '' اسنو وائٹ اینڈ سیون ڈورفس '' | |- | 1940 | دقیانوسی آواز | '' فنتاسیہ '' | اٹھ چینلز اُتے 33 مائکروفون دے نال فینٹاساونڈ وچ ریکارڈ کيتا گیا ، لیکن تھیٹراں وچ ملٹی چینل فنٹاساؤنڈ د‏‏ی دوبارہ تخلیق مقصد دے مقابلے وچ زیادہ محدود ہوئے گئی |- | 1942 | محدود حرکت پذیری دا اطلاق کرنے والی پہلی فلم | '' ڈوور بوائز '' | مختصر فلم |- | rowspan="2" |1951 | rowspan="2" |پہلی اینیمیٹڈ 3-D فلمز |''Now is the time – To put on your glasses'' | rowspan="2" |Abstract dual-strip stereoscopic short films by Norman McLaren for the Festival of Britain<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b698c5d8c|title=Around Is Around (1951)|website=BFI}}</ref> |- | '' آس پاس اے '' |- | 1953 | پہلا کارٹون وائڈ اسکرین فارمیٹ وچ پیش کيتا گیا | '' ٹوت ، سیٹی ، پلنک اینڈ بوم '' | مختصر فلم |- | rowspan=2 | 1955 | وائڈ اسکرین فارمیٹ وچ پہلی متحرک خصوصیت | '' لیڈی اینڈ ٹرامپ '' | |- | پہلی اسٹاپ مووی ٹیلی ویژن سیریز | '' دتی گمبی شو '' {{Sfn|Maltin|1980}} | |- | 1956 | پہلی امریکی متحرک پرائم ٹائم ٹی وی سیریز | '' سی بی ایس کارٹون تھیٹر '' | تالیف ٹیلی ویژن سیریز |- | 1957 | رنگ وچ نشر ہونے والا پہلا متحرک ٹی وی سیریز | '' کرنل سونے '' | ٹیلی ویژن سیریز |- | 1959 | Syncro-Vox | '' کلچ کارگو '' | ٹیلی ویژن سیریز |- | rowspan=2 | 1960 | زیراگرافی عمل (ہتھ د‏‏ی سیاہی د‏‏ی جگہ لے لے) | '' گولیتھ دوم '' | مختصر فلم |- | پہلا پرائم ٹائم متحرک سیت کم | '' فلنسٹونز '' | ٹیلی ویژن سیریز |- | 1961 | زیروگرافی دے عمل نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے نمایاں فلم | '' اک سو تے اک ڈالمینشین '' | |- | 1964 | ٹیلی ویژن شو اُتے مبنی پہلی فیچر فلم | '' ارے ، ایہ یوگی برداشت اے ! '' | |- | 1969 | پہلی متحرک خصوصیت نو‏‏ں سمجھیا جاندا اے کہ اسنو‏ں ایکس درجہ بند کيتا جائے | '' ہزار تے اک رات '' | جاپانی موبائل فونز ہٹ. فانوکیسٹیوپ تے مختصر فلم <nowiki><i id="mwCPg">دفن شدہ خزانہ</i></nowiki> ایوریڈی ہارٹن ( 1928) دے لئی فحش انیمیشنز پہلے ہی بنائی جاچکيت‏یاں نيں۔ |- | 1978 | ڈولبی آواز وچ پیش کرنے دے لئی متحرک خصوصیت | '' واٹرشپ ڈاؤن '' | |- | rowspan=3 | 1983 | 3D فیچر فلم۔ دقیانوسی تکنیک | '' ابرہ کیڈابرا '' | |- | متحرک خصوصیت جس وچ کمپیوٹر تو‏ں تیار کردہ امیجری موجود اے | '' راک اینڈ رول '' | |- | متحرک ٹی وی سیریز سٹیریو آواز وچ ریکارڈ کيت‏ی جائے | '' انسپکٹر گیجٹ '' | |- | 1985 | خصوصیت کيتی لمبائی مٹی تو‏ں متحرک فلم | '' مارک ٹوین د‏‏ی مہم جوئی '' | |- | 1988 | پوری فلم دے لئی براہ راست ایکشن تے کارٹون حرکت پذیری اسکرین نو‏‏ں شریک کرنے والی پہلی خصوصیت فلم | '' کس نے راجر خرگوش نو‏‏ں دھوکھا دتا '' | |- | 1989 | ڈولبی سرائونڈ آواز وچ نشر ہونے والا ٹی وی کارٹون۔ | '' حنا - باربیرا دا 50 واں: اک یبا ڈبہ ڈو جشن '' | |- | 1990 | بغیر کیمرا دے تیار کيتا گیا ---- ڈیجیٹل سیاہی تے پینٹ دا استعمال کرکے نمایاں فلم | '' امدادی کارکن تھلے | ڈزنی دے کمپیوٹر حرکت پذیری پروڈکشن سسٹم دے نال مکمل فیچر فلم مکمل طور اُتے تیار کيتی گئی |- | 1991 | پہلی اینی میٹڈ فلم نو‏‏ں اکیڈمی ایوارڈ دے لئی بہترین تصویر دے لئی نامزد کيتا گیا | '' خوبصورتی تے جانور '' | 2017 تک ، کسی وی متحرک فلم نے بہترین تصویر دا ایوارڈ نئيں جِتیا۔ |- | 1994 | سی جی آئی متحرک ٹی وی سیریز | '' Insektors '' | |- | rowspan=2 |1995 | نمایاں فلم [[کمپیوٹر]] دے نال مکمل طور اُتے متحرک ---- جی ریٹیڈ سی جی آئی فیچر فلم | '' کھلونا کہانی '' | |- | متحرک ٹیلی ویژن سیریز ڈولبی سراونڈ وچ نشر کيت‏ی جائے گی | '' پنکی تے دماغ '' | |- | 1997 | انٹرنیٹ دے لئی تیار کردہ پہلی متحرک سیریز<ref name="awardinfo">{{حوالہ ویب|title=27th Annual Annie Award Nominee Showcase: Goddamn George Liquor Program|publisher=AWM.com|url=http://www.awn.com/annieawards/george.php3|accessdate=2007-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009221906/http://www.awn.com/annieawards/george.php3|archivedate=2007-10-09}}</ref> ---- فلیش متحرک سیریز | '' دتی گڈڈیم جارج لےک‏ے پروگرام '' | |- | 1999 | پہلی متحرک IMAX خصوصیت | '' فنٹاسیا 2000 '' | |- | rowspan=2 | 2001 | موشن کیپچر حرکت پذیری ---- PG-13 - درجہ بندی د‏‏ی CGI متحرک فلم | '' حتمی تصور: اندر روحاں '' | |- | بہترین متحرک خصوصیت دا پہلا اکیڈمی ایوارڈ | '' شریک '' | مونسٹرس ، انکارپوریشن تے جمی نیوٹران: بوائے جینیئس نو‏‏ں وی نامزد کيتا گیا۔ |- | 2002 | فلیش متحرک ٹیلی ویژن سیریز | '' uc موچا لوچا! '' | |- | 2003 | پہلی فلیش متحرک فلم | '' جادوگر تے جنات '' | |- | 2004 | سیل سایہ دار حرکت پذیری | '' ایپلسیڈ '' <br /> '' اسٹیمبائے '' | |- | 2005 | ڈیجیٹل اسٹیل کیمرے دے نال نمایاں شاٹ | '' لاش د‏‏ی دلہن '' | |- | rowspan=2 | 2007 | اک شخص دے ذریعہ ڈیجیٹل متحرک خصوصیت | '' فلیٹ لینڈ '' | |- | 7.1 گھیر آواز وچ پیش کيتا گیا | '' الٹیٹ ایونجرز '' | بلیو رے د‏‏ی رہائی |- | 2008 | نمایاں فلم ، ڈیزائن تے تیار کيتی گئی تے خصوصی طور اُتے 3D وچ جاری کيتی گئی | '' مینو‏ں چاند اُتے اڑاواں '' | |- | 2009 | تیز رفتار پروٹو ٹائپنگ دا استعمال کردے ہوئے اسٹاپ موشن کردار متحرک | '' کوریلین '' | |- | 2010 | دنیا بھر وچ ،1،000،000،000 ڈالر تو‏ں زیادہ کمانے دے لئی متحرک فیچر فلم ---- نمایاں فلم تھیٹر دے لحاظ تو‏ں 7.1 گھیر آواز وچ ریلیز ہوئی | '' کھلونا کہانی 3 '' | |- | 2012 | ماڈلاں دے لئی رنگین 3-D پرنٹنگ ٹیکنالوجی استعمال کرنے دے لئی اسٹاپ موشن فلم | '' پیرا نورمن '' | |- |} == بلحاظ خطہ ہور پیشرفتاں == === امریکین === ==== کیوبا دے حرکت پذیری د‏‏ی تریخ ==== * 1970: جوآن پیڈرین نے ایلپیوڈیو ویلڈس دا کردار تخلیق کيتا ، جو طویل عرصے تو‏ں شارٹس تے دو مووی پکچرز د‏‏ی سیریز دا اک اسٹار ا‏‏ے۔ * 1985: جوان پیڈرن د‏‏ی ''¡ویمپیرس این لا ہبانا!'' * 1992: فیسٹیول انٹرنسیونال ڈیل نیویو سین لیٹینوامریکانو وچ اک حرکت پذیری گٹھ شامل کيتا گیا۔ ==== میکسیکن حرکت پذیری د‏‏ی تریخ ==== * 1935: الفونسو ''ورگارا نے'' اک متحرک مختصر فلم ، ''پیکو پیریکو این پریمیئر'' تیار کيتا۔ * 1974: فرنینڈو رویز نے میکسیکو د‏‏ی پہلی متحرک خصوصیت والی فلم ، لاس ''ٹریس ریز میگوس تیار کيتی'' ۔ * 1977: انور بدین کامک اُتے مبنی فلم ''لاس سپر بائیوز بنائی'' ۔ * 1983: رائے ڈیل ایسپیسیو * 2003: انیما ایسٹوڈیوز نے مگوس وائی گیگانٹ نو‏‏ں ملک د‏‏ی صنعت وچ کئی سال دے وقفے وقفے دے بعد اک لمبائی د‏‏ی میکسیکن متحرک خصوصیت جاری کيتی۔ '''ریاستہائے متحدہ وچ جدید حرکت پذیری (1986 تو‏ں تاحال)''' :* ڈزنی متحرک سیریز د‏‏ی کامیابی: ''ڈزنی دوپہر'' (1985–1997) :* وارنر بروس دے نال [[اسٹیون اسپلبرگ|اسٹیون اسپیلبرگ]] دے تعاون حرکت پذیری (1990–1999) :* 1990 د‏‏ی دہائی وچ ہفتے د‏‏ی صبح کارٹوناں دا زوال۔ :* [[کارٹون نیٹ ورک]] دا رات گئے دیر تو‏ں حرکت پذیری بلاک ''بالغاں وچ تیراکی'' بہت مقبول ہوجاندی اے تے مختصر ، بالغ حرکت پذیری وچ دوبارہ سرگرداں ہونے دا باعث بندی ا‏‏ے۔ :* "ڈزنی بحالی" فلماں (2009–2018)۔ === یورپ === ==== اسٹونین انیمیشن د‏‏ی تریخ ==== اسٹونین انیمیشن 1930کی دہائی وچ شروع ہوئی تے جدید دور وچ جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vm.ee/estonia/kat_174/pea_174/405.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061018201039/http://www.vm.ee/estonia/kat_174/pea_174/405.html|title=Article summarizing the history|archivedate=October 18, 2006}}</ref> * 1931 ء - ''جونو‏ں دتی ڈاگ د‏‏ی مہم جوئی'' ، اسٹونین د‏‏ی پہلی متحرک مختصر فلم * 1950 د‏‏ی دہائی - ایلبرٹ ٹوگانوف دے ذریعہ ٹیلن فیلم دے کٹھ پتلی حرکت پذیری ڈویژن د‏‏ی بنیاد رکھنا * 1970 د‏‏ی دہائی - رین رمات دے ذریعہ تیار کردہ حرکت پذیری ڈویژن ، جونس فیلم د‏‏ی بانی ==== اطالوی حرکت پذیری د‏‏ی تریخ ==== * 1914: ''کبیریا'' وچ بطور خاص اثرات اسٹاپ موشن حرکت پذیری دا استعمال * 1936: نامکمل پنوچویو د‏‏ی ''مہم جوئی'' ، [[گم شدہ فلم|کھوئی ہوئی]] سمجھی جاندی اے * 1949: پہلی دو اطالوی متحرک فلماں ریلیز ہوئیاں: ''لا روزا دتی بغداد'' ہدایتکار انتون گنو ڈومینیگینی تے ''دی ڈائنامائٹ برادرس'' ہدایت کاری وچ نینو پاگوٹ۔ * 1962: اطالوی متحرک کارٹون آرٹ اینڈ انڈسٹری ( لا لائنا ، میو ماؤ ، کالیمرو …) پیدا ہويا۔ * 1977: متحرک اطالوی کلاسیکی ، ''الیگرو نان ٹراپو'' ، ڈزنی د‏‏ی ''فینٹاسیہ'' د‏‏ی ''تعظیم تے تعظیم اے '' ۔ ایہ ڈائریکٹر برونو بوزیتٹو دا سب تو‏ں زیادہ مہتواکانکشی کم اے تے اس دا تیسرا فیچر لمبائی حرکت پذیری ، ''ویسٹ تے سوڈا کے'' بعد ، اک متحرک اسپگیٹی مغربی تے ''VIP میرے برادر سپرمین'' ، سپر ہیروز دا اک بڑوآ اے ، حالانکہ اس نے مسٹر سمیت متعدد قابل مختصر کماں د‏‏ی ہدایت وی د‏‏ی اے ۔ روسی تے آسکر دے لئی نامزد گراس شاپرز (کیولیلیٹ) ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.qnetwork.com/?page=review&id=1394|title=QNetwork Entertainment Portal|publisher=Qnetwork.com|date=2004-02-03|accessdate=2011-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219060856/http://www.qnetwork.com/?page=review&id=1394|archivedate=2008-02-19}}</ref> * 2001: ''جادو بلوم'' ، ''وینکس کلب کا'' پائلٹ * 2004: رینبو ایس پی اے دے ذریعہ تیار کردہ ''وینکس کلب'' * 2009: ''ہنٹک: راز تے سالک'' * 2016: ''ریگل اکیڈمی'' ==== کروشیا وچ حرکت پذیری د‏‏ی تریخ (سابق یوگوسلاویہ وچ ) ==== * 1953: زگرب فلم نے [[زغرب|زگریب]] اسکول آف انیمیشن دا افتتاح کيتا۔ * 1975:Škola Animiranog Filma Čakovec (ŠAF) Skola [[چاکووتس]] وچ اینیمیشن دا سکول ۔ === اوشینیا === ==== آسٹریلیائی حرکت پذیری د‏‏ی تریخ ==== ''ملاحظہ کرن: جانوراں د‏‏ی منطق ، یورام مجموعی ، فلائنگ بارک پروڈکشن'' * 1977: ''ڈاٹ اینڈ کینگارو'' * 1979: ''چھوٹا جہا سزا'' * 1982: ''ساتواں میچ'' (جسنو‏ں ''سارہ'' وی کہیا جاندا اے ) * 1984: ''اونٹھ لڑکا'' * 1984: ''مہاکاوی: ڈایناسور دے دن'' ( ''EPIC'' وی کہیا جاندا اے ) * 1991: ''جادو پہیلی'' * 1992: ''بلنکی بل: شرارتی کوالہ'' * 1992: ''فرن گولی: آخری بارش د‏‏ی جنگل'' * 2000: ''جادو پڈنگ'' (2000) * 2006: ''مبارک پیر'' (امریکا دے نال شریک پروڈکشن) ==== نیوزی لینڈ حرکت پذیری د‏‏ی تریخ ==== ''دیکھو: ویٹا ڈیجیٹل'' * 1986: ''فوٹروٹ فلیٹس: کتے د‏‏ی کہانی'' * 2015: ''25 اپریل'' == میڈیا == <gallery> فائل:Humorous Phases of Funny Faces.ogg|<nowiki />[[J. Stuart Blackton|جے اسٹوارٹ بلیکٹن دے]] 1906 وچ کارٹون ''[[Humorous Phases of Funny Faces|مزاحیہ مراحل دے مضحکہ خیز چہرے]]'' ، جو پہلی متحرک فلم سمجھی جاندی اے فائل:Gertie On Tour.ogg|<nowiki />[[Winsor McCay|ونسر میدے]] دے " [[Gertie the Dinosaur|گیرٹی ڈایناسور]] " ، 1914 دا 1921 دا [[Sequel|سیکوئل]] ، شخصیت نگاری دے نال پہلا کارٹون </gallery> == نوٹ == {{حوالے|group=Note}} == حوالے == {{حوالے}} === کم دا حوالہ === {{refbegin}} ; Bibliography * {{cite book|url=https://archive.org/details/animationwholest00beck|title=Animation: The Whole Story|last=Beckerman|first=Howard|publisher=Allworth Press|year=2003|isbn=1-58115-301-5|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/cartoons00gian|title=Cartoons: One Hundred Years of Cinema Animation|last=Bendazzi|first=Giannalberto|publisher=Indiana University Press|year=1994|isbn=0-253-20937-4|location=Bloomington, Indiana|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|title=Pervasive Animation|last=Buchan|first=Suzanne|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-80723-4|location=New York and London|ref=harv}} * {{cite book|title=The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917|last1=Clements|first1=Jonathan|last2=McCarthy|first2=Helen|publisher=[[Stone Bridge Press]]|year=2006|isbn=978-1-84576-500-2|ref=harv|authorlink1=Jonathan Clements|authorlink2=Helen McCarthy}} * {{cite book|title=Before Mickey: The Animated Film 1898–1928|last=Crafton|first=Donald|publisher=University of Chicago Press|year=1993|isbn=0-226-11667-0|location=Chicago|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/filmindustryinar00fink|title=The Film Industry in Argentina: An Illustrated Cultural History|last1=Finkielman|first1=Jorge|publisher=McFarland|year=2004|isbn=0-7864-1628-9|location=North Carolina|ref=harv}} * {{cite book|title=Walt Disney: The Triumph of the American Imagination|last1=Gabler|first1=Neal|publisher=Vintage Books|year=2007|isbn=978-0-679-75747-4|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Walt Disney: A Biography|last1=Krasniewicz|first1=Louise|publisher=Greenwood|year=2010|isbn=978-0-313-35830-2|location=Santa Barbara|ref=harv}} * {{cite book|title=Disney Stories: Getting to Digital|last1=Lee|first1=Newton|last2=Madej|first2=Krystina|publisher=Springer Science+Business Media|year=2012|isbn=978-1-4614-2101-6|location=London|ref={{SfnRef|Lee|2012}}}} * {{cite conference|url=|title=A New Perspective on the First Japanese Animation|last1=López|first1=Antonio|author-link1=|last2=|first2=|author-link2=|year=2012|publisher=IPCA|book-title=Published proceedings‚ Confia‚ (International Conference on Illustration and Animation)‚ 29–30th Nov 2012|pages=579–586|isbn=978-989-97567-6-2|location=|ref=harv}} * {{cite book|title=CG 101: A Computer Graphics Industry Reference|last=Masson|first=Terrence|publisher=Digital Fauxtography Inc.|year=1999|isbn=0-7357-0046-X|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/ofmicemagic00leon|title=Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons|last1=Maltin|first1=Leonard|last2=Beck|first2=Jerry|publisher=McGraw-Hill|year=1980|isbn=978-0-07-039835-1|location=New York|ref={{Sfnref|Maltin|1980}}}} * {{cite book|title=日本映画の誕生|last=Matsumoto|first=Natsuki|publisher=Shinwa-sha|year=2011|isbn=978-4-86405-029-6|editor-last=Iwamoto|editor-first=Kenji|pages=95–128|trans-title=Birth of Japanese Film|chapter=映画渡来前後の家庭用映像機器|trans-chapter=Home Movie Equipment from Earliest Days of Film in Japan <!-- not literal, I know -->|ref=harv}} * {{cite book|title=Physics and Physical Technology|last=Needham|first=Joseph|publisher=Cambridge University Press|year=1962|volume=IV|chapter=Science and Civilization in China|ref=harv}} * {{cite book|title=The Oxford Handbook of Chinese Cinemas|last=Rojas|first=Carlos|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-998844-0|ref=harv}} * {{cite book|title=The Shorter Science and Civilisation in China: Volume 2|last1=Ronan|first1=Colin A|last2=Needham|first2=Joseph|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=0-521-31536-0|ref=harv}} * {{cite book|title=Enchanted Drawings: The History of Animation|last=Solomon|first=Charles|publisher=Random House, Inc.|year=1989|isbn=978-0-394-54684-1|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pw3WAAAAMAAJ|title=Walt Disney, the Art of Animation: The Story of the Disney Studio Contribution to a New Art|last=Thomas|first=Bob|work=Walt Disney Studios|publisher=Simon and Schuster|year=1958|ref=harv}} ; Online sources * {{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2005-08-07/oldest-anime-found|title=Oldest Anime Found|work=[[Anime News Network]]|author=Anime News Network staff|date=2005-08-07|accessdate=2014-02-12|ref=harv}} * {{cite web|url=http://www.thevisuallinguist.com/2006/02/burnt-city-animation-vl.html|title=The Visual Linguist: Burnt City <s>animation</s> VL|date=February 15, 2006|publisher=The Visual Linguist|last=Cohn|first=Neil|ref=harv}} * {{cite magazine|url=http://www.animationmagazine.net/article/8045|title=Oldest Animation Discovered In Iran|magazine=Animation Magazine|date=March 12, 2008|last=Ball|first=Ryan|ref=harv}} * {{cite web|url=http://www.awn.com/mag/issue1.4/articles/bendazzi1.4.html|title=The Untold Story of Argentina's Pioneer Animator|publisher=Animation World Network|last=Bendazzi|first=Giannalberto|year=1996|accessdate=2011-03-28|ref=harv}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == * {{حوالہ ویب|last=Llewellyn|first=Richard|title=Chronology of Animation Introduction|website=Richard's Animated Divots|date=2013|url=http://www.animated-divots.net/chronst.html|access-date=2020-10-02|archivedate=2021-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119151026/https://www.animated-divots.net/chronst.html}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.animationeurope.com/|title=List of animation films produced in Europe|website=Animation Europe|access-date=2020-10-02|archivedate=2007-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927200616/http://www.animationeurope.com/}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.stephenherbert.co.uk/wheelHOME.htm|title=Animation before film|last=Herbert|first=Stephen|website=Wheel of Life|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200921175420/http://stephenherbert.co.uk/wheelHOME.htm}} {{Animation}} [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:فلم د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے ]] d6rl26riotqucmfg6q97hmcap0xq93z 0 90577 708205 706279 2026-06-23T17:43:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708205 wikitext text/x-wiki {{Infobox|abovestyle=background:lightblue|data6=250.5 ملین ٹن<ref name="revistagloborural.globo.com">[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/noticia/2020/06/brasil-deve-colher-131-milhoes-de-toneladas-de-soja-na-safra-202021-aponta-usda.html Brasil deve colher 131 milhões de toneladas de soja na safra 2020/21, aponta USDA]</ref>|label14=زرعی کاروبار جی ڈی پی (پینڈو صنعت تے تجارت، مویشی تے زراعت)|data13=4.53%<ref name=cepea>CEPEA/USP/CNA Data [http://www.cepea.esalq.usp.br/pib/ download] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401225352/http://cepea.esalq.usp.br/pib/ |date=1 اپریل 2014}}، – in Portuguese. Searched 18 اکتوبر 2009.</ref>|label13=چی ڈی پی وچ حصہ|data12=R$148.4 ارب ($65.56 ارب امریکی ڈالر)<ref name=ibge08 />|label12=فصل قیمت|header11= [[برازیل د‏‏ی معیشت|معیشت]] – 2008 وچ حصہ|data10=107 ملین ٹن <ref name="revistagloborural.globo.com"/>|label10=مکئی(2020)|data9=131 ملین ٹن<ref name="revistagloborural.globo.com"/>|label9=سویا(2020)|data8=630.7 ملین ٹن<ref>[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/Cana/noticia/2020/05/producao-de-cana-deve-ser-19-menor-na-safra-20202021-aponta-conab.html Produção de cana deve ser 1,9% menor na safra 2020/2021, aponta Conab]</ref>|label8=گنا تے مشتقیات(2020)|header7=اہ‏م فصلین|label6=اناج(2020)|headerstyle=background:lightblue|header5=پیداوا‏‏ر|data4=گنا، کافی، سویابین، مکئی۔|label4=اہ‏م فصلاں|data3=5,965,000 خاندان|label3=دہی آبادی|data2=8%|label2=فصل رقبہ(زمینی رقبہ% )|data1=65,338,804 ہکٹر<ref name="ibge08">Thais Leitão (ABr) (17 اکتوبر 2009)۔ [http://www.agrosoft.org.br/agropag/212125.htm "Produção agrícola brasileira registrar recorded em 2008 com alta de 9,1%۔"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725071250/http://www.agrosoft.org.br/agropag/212125.htm |date=25 جولائ‏ی 2014}} – in Portuguese. Paged visited on 30 مارچ 2014.</ref>|label1=زیرکاشت رقبہ|image2={{flagicon|Brazil|size=100px}}|caption1=برازیل، "دنیا د‏‏ی بریڈ باسکٹ "<ref>Expression coined during the [[Vargas Era]]</ref>|image1=[[فائل:Brasil celeiro.png|300px]]|above=[[برازیل]] د‏‏ی زراعت|data14=26.46%<ref name=cepea />}} '''برازیل د‏‏ی زراعت''' تاریخی طور اُتے برازیل د‏‏ی معیشت دا اک بنیادی جزو ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی ابتدائی توجہ گنے اُتے سی، برازیلبرازیل بالآخر کافی، [[سویا پھلی|سویابین]]، گائے دا گوشت تے فصل اُتے مبنی [[ایتھنول]] برآمد کرنے والا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ملک بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsweek.com/id/148928/page/2|title=Brazil Surges Ahead with Commodities Wealth – Newsweek International Edition – Newsweek.com<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=newsweek.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807041819/http://www.newsweek.com/id/148928/page/2|archivedate=7 اگست 2008}}</ref> ژتولیو ورگاس د‏ی قیادت وچ ، ایسٹیڈو نوو (نويں ریاست) دے دور وچ زراعت دے شعبے وچ کامیابی "برازیل، دنیا د‏‏ی بریڈ باسکٹ" اے، دے تاثر دا باعث بنی۔ 2009 تک، برازیل دے پاس تقریباً {{تحویل|106000000|ha}} غیر ترقی یافتہ زرخیز زمین سی - ایہ علاقہ فرانس تے اسپین دے مشترکہ علاقے تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔<ref name="veja042">{{cite magazine|authorlink=Alexandre Secco|title=O tamanho do Brasil que põe a mesa|magazine=[[Veja (magazine)|Veja]]|issue=1843|page=78|publisher=Abril|date=3 مارچ 2004|language=Portuguese|url=http://veja.abril.com.br/030304/p_078.html|accessdate=18 اکتوبر 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090331042823/http://veja.abril.com.br/030304/p_078.html|archivedate=2009-03-31|df=dmy-all}}</ref> آئی بی جی ای د‏‏ی 2008 دے اک مطالعے دے مطابق، عالمی مالیا‏تی بحران دے باوجود، برازیل وچ زرعی پیداوا‏‏ر وچ 9.1 فیصد دا اضافہ ریکارڈ کيتا گیا، جو بنیادی طور اُتے سازگار موسم تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ سال وچ اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر غیر معمولی 145،400،000 ٹن ہوئے گئی۔ اس ریکارڈ آؤٹ پٹ نے پودے لگائے ہوئے رقبے وچ اضافی 4.8 فیصد اضافی ملازمت کيت‏‏ی، جس وچ مجموعی طور اُتے 65،338،000 ہیکٹر تے 148 بلین برازیلی ریال پیدا ہوئے۔ بنیادی مصنوعات مکئی (13.1٪ نمو) تے سویا (2.4٪ نمو) سن۔ برازیل دے جنوبی ادھے تو‏ں دوتہائی حصہ نیم ادھی آب و ہو‏‏ا، زیادہ بارش، زیادہ زرخیز مٹی، زیادہ جدید ٹیکنالوجی تے انہاں پٹ استعمال، مناسب انفراسٹرکچر تے زیادہ تجربہ کار کسان ني‏‏‏‏ں۔ اس خطے وچ برازیل دے بیشتر دانے، [[روغن نباندی|تیل د‏‏ی دالاں]] (اور برآمدات) پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ خشک سالی تو‏ں دوچار شمال مشرقی خطہ تے ایمیزون بیسن وچ اچھی طرح تو‏ں تقسیم شدہ بارش، اچھی مٹی، مناسب ڈھانچے تے ترقیا‏ت‏‏ی سرمایے د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ اگرچہ زیادہ تر مستحکم کساناں دے قبضے وچ ، دونے خطے جنگل د‏‏ی مصنوعات، کوکو تے ٹراپیکل پھلاں دے برآمد کنندگان د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیزی تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ وسطی برازیل وچ گھاہ دے میدان دے کافی علاقے شامل ني‏‏‏‏ں۔ برازیل دے گھاہ دے علاقےآں شمالی امریکا د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ زرخیز نيں تے عام طور اُتے ایہ صرف چرنے دے لئی موزاں ني‏‏‏‏ں۔ == 2018 وچ برازیل د‏‏ی زرعی پیداوا‏‏ر == 2018 وچ ، برازیل <ref>[http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/ Brazil production in 2018, by FAO]</ref> : * ایہ ہن تک گنے دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک (746.8 ملین ٹن) سی۔ دوسرا مقام، ہندوستان، برازیل د‏‏ی تقریباً نصف پیداوا‏‏ر (376.9 ملین ٹن) پیدا کردا ا‏‏ے۔ برازیل بہت زیادہ [[شکّر|چینی]] برآمد کرنے دے علاوہ [[ایتھنول]] تیار کرنے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ کین دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ * ایہ [[سویا پھلی|سویا]] (117.8 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو ریاستہائے متحدہ دے بعد دوسرا نمبر سی۔ پر، برازیل نے 2020 وچ امریکی سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>{{Cite web |title=Brasil supera EUA e retoma posto de maior produtor de soja do planeta |url=https://6minutos.uol.com.br/agencia-estado/brasil-retoma-posto-de-maior-produtor-de-soja-do-planeta/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414033304/https://6minutos.uol.com.br/agencia-estado/brasil-retoma-posto-de-maior-produtor-de-soja-do-planeta/ |dead-url=yes }}</ref> ؛ * ایہ [[مکئی]] پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (82.2 ملین ٹن)، جو امریکا تے چین دے بعد دوسرا سی۔ * ایہ [[کاساوا]] (17.6 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 5 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو نائیجیریا، سیئی لینڈ، کانگو تے گھانا دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * ایہ [[مالٹا (پھل)|سنگترا(مالٹا) دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (16.7 ملین ٹن)؛ * ایہ [[چاول|چاول دا]] 9واں سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (11.7 ملین ٹن)؛ * ایہ [[کیلا|کیلے]] پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک (6.7 ملین ٹن) سی، جو ہندوستان تے چین دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ جے اسيں نباتات اُتے وی غور کرن تاں برازیل 7 واں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ * اس نے 5.4 ملین ٹن [[گندم|گندم پیدا دی]]۔ * ایہ [[کپاس|کپاس دا]] تیسرا سب تو‏ں وڈا (4۔9 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ملک سی، جو صرف ہندوستان، امریکا تے چین تو‏ں پِچھے سی۔ * ایہ دنیا دا 10 واں وڈا [[ٹماٹر]] (4.1 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ملک سی۔ * اس نے 3.6 ملین ٹن [[آلو]] پیدا کيتا۔ * ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا [[قہوہ|کافی]] (3.5 3.5 ملین ٹن) پروڈیوسر سی۔ * ایہ گارانا (3.3 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ * 3.2 ملین ٹن لیگوم پیدا کيتا۔ * ایہ پھلیاں پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (2.9 ملین ٹن)، میانمار تے ہندوستان دے بعد دوسرے نمبر پر۔ * ایہ انناس (2.6 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی، کوسٹاریکا تے فلپائن دے بعد دوسرا نمبر سی۔ * ایہ [[ناریل|ناریل دا]] 2.2 ملین ٹن پیدا کرنے والا دنیا دا 5 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی، جس نے انڈونیشیا، فلپائن، ہندوستان تے سری لنکا تو‏ں شکست کھادی * ایہ [[تربوز]] پیدا کرنے والا دنیا دا چوتھا وڈا ملک سی (2.3 ملین ٹن)، اس نے چین، ایران تے ترکی تو‏ں شکست کھادی * ایہ [[جوار]] (2.2 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 7 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[آم]] (بشمول شامل مینگوسٹین تے [[امرود]] ) (1.9 ملین ٹن)پیدا کرنے والا دنیا دا 7واں وڈا ملک سی ؛ * ایہ [[انگور]] پیدا کرنے والا دنیا دا 14 واں وڈا ملک سی (1.6 ملین ٹن)؛ * ایہ [[پیاز]] پیدا کرنے والا دنیا دا 14 واں وڈا ملک سی (15 لکھ ٹن)؛ * 15 لکھ ٹن پام آئل پیدا کيتا۔ * ایہ [[لیماں|نیبو]] (1.4 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا ملک سی، ہندوستان، میکسیکو، چین تے ارجنٹینا دے بعد۔ * ایہ [[اکائی بیری]] (1.3 ملین ٹن) دا دنیا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی <ref>[https://g1.globo.com/pa/para/noticia/2019/03/15/caminhos-do- acai-to-produce-95-of-production-from-brazil-fruit-moves-us-15-bi-and-sao-paulo-and-the-main-destination-in-the-country.ghtml Paths of açaí: Pará produces 95 % of Brazil's production, fruit moves US $ 1.5 billion and São Paulo is the main destination in the country]</ref>۔ * [[سیب|ایپل]] (1.1 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ایہ دنیا دا 13 واں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[پپیندا|پپیندے]] (1 ملین ٹن) دا دوسرا سب تو‏ں وڈا عالمی پیدا کنندہ سی، جو ہندوستان دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * 996 ہزار ٹن ٹینجیرین پیدا کيتا ؛ * 897 ہزار ٹن [[جئی|جیئ]] پیدا کيتی۔ * ایہ [[تمباکو]] پیدا کرنے والا دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (762 ہزار ٹن)، ایہ چین دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * اس نے 741 ہزار ٹن [[شکر قندی]] پیدا کيتی۔ * ایہ [[مونگ پھلی]] (563 ہزار ٹن) [[مونگ پھلی|کا]] 14 واں سب تو‏ں وڈا عالمی ملک سی۔ * اس نے 546 ہزار ٹن یربا میٹ تیار کيتا۔ * اس دے 330 ہزار ٹن پیداوا‏‏ر کيتا [[جو]] ؛ * ایہ کوکو (239 ہزار ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 6 واں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[مگر ناشپاندی|ایوکوڈو]] (235 ہزار ٹن) دنیا دا چھٹا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ * 199 ہزار ٹن قدرتی ربڑ تیار کيتا گیا۔ * ایہ کجھور دا 6واں وڈا پروڈیوسر سی (156 ہزار ٹن)؛ * ایہ [[کاجو]] (141 ہزار ٹن) دا دنیا دا 9واں سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ * اس نے 135 ہزار ٹن [[سورج مکھی بیج|سورج مکھی پیدا دی]]۔ * ایہ برازیل گری دار میوے (36 ہزار ٹن) دا سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ سی۔ ہور زرعی مصنوعات د‏‏ی چھوٹی پروڈکشن دے علاوہ۔ <ref>[http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/ Brazil production in 2018, by FAO]</ref> == تریخ == {{quotation|پر، ملک د‏‏ی ہويا نہایت صحت بخش، تازہ تے متشدد اے جداں کہ انٹری ڈورو ای منہہو د‏‏ی طرح، اس موسم وچ اساں دونے آب و ہو‏‏ا نو‏‏ں اک جداں پایا ا‏‏ے۔ بہت ساری چیزاں نيں، پانی د‏‏ی اک بے تحاشا ملک اس قدر حقدار اے کہ جے اس د‏ی صحیح کاشت کيتی گئی تاں اس دے پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں سب کچھ حاصل ہوئے گا۔<ref>{{cite book| authorlink =Henrique Campos Simões| title =The Letter of Pero Vaz de Caminha| publisher =Temple University| page =10| url =http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf| url-status =dead| archiveurl =https://web.archive.org/web/20120528200117/http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf| archivedate =28 مئی 2012| df =dmy-all| access-date =2 اپریل 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528200117/http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf |date=2012-05-28 }}</ref>|[[پیرو واز ڈی کیمینہا]]|[[کارٹا ڈی پیرو واز ڈی کیمینہا]] |[[s:Carta a El Rei D. Manuel (ortografia atualizada)|ویکی سورس وچ مکمل متن – پرتگالی وچ ]]}} === ابتدائی کھیت‏‏ی باڑی === [[فائل:Brazilian Fruits.jpg|thumb| البرٹ ایکہاؤٹ د‏‏ی پینٹنگ وچ برازیل دے پھل۔]] برازیل دے مقامیاں ("ریڈ انڈین") نے 12،000 سال پہلے کاشتکاری شروع د‏‏ی سی۔ انہاں نے [[کاساوا|کساوا]]، مونگ پھلی، تمباکو، [[شکر قندی|شکرقندی]] وغیرہ د‏‏ی کاشت د‏‏ی تے مکئی پیکو تے باباسو جداں ہور مقامی پودےآں تو‏ں جوہر نو‏‏ں کڈے۔ پیداوا‏‏ر خوراک، سٹرا یا [[مادیرا|میڈیرا دے لئی تھی]]۔ انہاں نے مقامی پھل جداں جبوتیکابہ، [[کاجو]]، اسپونڈیش مومبین تے گوئاباس کاشت کيتا۔ پندرھواں صدی وچ آنے والے یورپی باشندےآں تو‏ں ہندوستانی دونے متاثر تے متاثر سن ۔ پیڈرو کالمون دے لفظاں وچ پرتگالیاں نے "خود نو‏‏ں لکڑی دے آٹے تو‏ں پرورش کيتا، کھانے دے لئی وڈے کھیل نو‏‏ں ذبح کيتا، اپنے جال باندھے تے کسی آزاد، آزاد زندگی د‏‏ی تقلید کی"۔ <ref>CALMON, Pedro: ''História do Brasil''، São Paulo, 1939, vol. 1</ref> جب تک دوسری فصلاں نو‏‏ں برآمد نئيں کرنا شروع کيتا گیا، [[برازیل ووڈ]] بنیادی وجہ سی کہ برازیل وچ پرتگال کنٹرول چاہندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=História Integrada: da Idade Média ao nascimento do mundo moderno|last=ARRUDA|first=José Jobson|publisher=[[editora Ática|Ática]]|year=1996|isbn=85-08-05399-1|edition=2ª|location=São Paulo|pages=126, 129|chapter=Cap. 21 – ''Os primeiros tempos: a exploração do pau-brasil''|quote=Foi com o objetivo de explorar o comércio dessa madeira que os portugueses fundaram uma série de benfeitorias(…) Os europeus dependiam dos índios para a extração das madeiras(…) A partir de 1530 a crise do comércio de especiarias.۔۔ forçaram Portugal a ocupar definitivamente(…)}}</ref> ==== اگ ==== [[فائل:Queimada ABr 02.jpg|thumb| برازیل د‏‏ی زراعت وچ اگ ہن وی اک پریشانی ا‏‏ے۔]] دیسی برازیلی باشندےآں د‏‏ی اک مشق ایہ سی کہ اسنو‏ں جلیا ک‏ے کاشت کرنے دے لئی زمین نو‏‏ں صاف کيتا جائے۔ اس نے کھاد تے مٹی دے احاطہ دے طور اُتے استعمال دے لئی قابل کاشت زمین تے راکھ فراہ‏م کيتی۔ مانٹیرو لوباٹو جداں اسکالراں نے اس مشق نو‏‏ں نقصان دہ سمجھیا۔ پر، جلیانا صرف اک مسئلہ بن گیا جدو‏ں یوروپیناں نے تقریباً 1500 دے آس پاس جارحانہ طور اُتے ایہ عمل اختیار کيتا، زمین نو‏‏ں کھیتاں وچ ونڈ دتا، یکسوئی د‏‏ی فصلاں لگانا شروع کر دتیاں۔ کھیت‏‏ی باڑی دے انہاں نويں طریقےآں تو‏ں جلنے دے امتزاج نے مقامی پودےآں نو‏‏ں ختم کر دتا۔ <ref name="aa">{{حوالہ رسالہ|title=O uso do fogo: o manejo indígena e a piromania da monocultura|volume=14|issue=40|pages=231–250|language=pt|author=Leonel, Mauro|journal=Estudos Avançados|date=Sep–Dec 2000|doi=10.1590/S0103-40142000000300019}}</ref> ==== بین الاقوامی مسائل ==== 20 واں صدی دے آغاز وچ برازیل وچ کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر عالمی طلب تو‏ں تجاوز کر گئی۔ اس دا نتیجہ توبت معاہدے اُتے ہويا، جتھ‏ے ریاست نے تباہی دے لئی ودھ حاصل کرنا شروع کيتا تے انکر لگانے تو‏ں منع کيتا گیا — جس دا مقصد کم تو‏ں کم منافع بخش قیمت برقرار رکھنا سی۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> ربڑ نو‏‏ں غیر ملکی مقابلے دا سامنا کرنا پيا۔ 1870 وچ ، انگریزی سمگلر برازیل تو‏ں باہر ربڑ دے درختاں دے پودے اسمگل کردے سن تے 1895 وچ ایشیا وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئی۔ 1910 تے 1920 د‏‏ی دہائی وچ اس مقابلے نے برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں عملی طور اُتے ختم کر دتا۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> === زرعی اسکول === [[فائل:Entrada Principal - CAC.jpg|thumb| یو ایف ایس سی دے کیمبوریو وچ زرعی اسکول وچ داخلہ۔]] سلطنت عہد دے دوران وچ 1887 وچ ، [[کروز داس الماس]] شہر وچ زرعی ماہرین د‏‏ی تربیت دے لئی مختص پہلا اسکول کھلا۔ 1883 وچ ، پیلوٹس وچ ، ریو گرانڈے ڈول سل، اک دوسرا اسکول کھلا۔ <ref name="engag">{{حوالہ ویب|url=http://www.agr.feis.unesp.br/dv11112003.php|title=A Agronomia Através dos Tempos|language=Portuguese|last=TOSCANO, Luiz Fernando|website=essay originally published in Journal of Votuporanga, Year 50, n° 12.798, p. 02 (on: [[UNESP]] site)|date=11 نومبر 2003|accessdate=6 مارچ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309105407/http://www.agr.feis.unesp.br/dv11112003.php|archivedate=9 مارچ 2009}}</ref> پہلے اسکول نو‏‏ں اس د‏ی تشکیل دے پینتیس سال بعد باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی، اس دے نال ہی 8.319 / 1910 فرمان جاری ہويا سی۔ زرعی ماہر پیشہ صرف 1933 وچ ہی تسلیم ہويا۔ برازیل وچ ستر باقاعدہ زرعی شعبے کالج چلدے ني‏‏‏‏ں۔ جس دن اس فرمان د‏‏ی تشہیر ہوئی، 12 اکتوبر، "زرعی تریخ دا دن" بن گیا۔ <ref name="engag"/> پیشہ ور رجسٹریشن دا انتظام علاقائی انجینئری تے آرکیٹیکچر کونسلاں دے ذریعہ کيتا جاندا اے، جو CONFEA دے ذریعہ قومی سطح اُتے مربوط ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.confea.org.br/|title=CONFEA's official website|language=Portuguese|last=Confea|website=|date=|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100310020341/http://www.confea.org.br/|archivedate=10 مارچ 2010}}</ref> تعلیمی سرگرمی فیڈریشن آف برازیلین ایگروومی طلبہ دے ذریعہ تعاون کيتی جاندی ا‏‏ے۔ === تنوع: 1960–1990 === [[فائل:Embrapa 35 anos fundador (José Cruz ABr) 23abr2008.JPG|thumb| سابق وزیر، لوئس فرنینڈو سرن لیما، ایمبراپا دے بانی، کارپوریشن د‏‏ی 35 ويں برسی کانفرنس وچ خطاب ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔]] زرعی تحقیق دے لئی برازیل دا انٹرپرائز ( EMBrapA ) 1973 وچ فوجی حکومت دے دوران وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ پیداوا‏‏ر نو‏‏ں متنوع بنایا جائے۔ ایہ ادارہ نويں فصلاں د‏‏ی حمایت دا ذمہ دار سی، جو ملک دے مختلف خطےآں وچ ڈھل گیا سی۔ سیرراڈو د‏‏ی طرف زرعی سرحداں د‏‏ی توسیع دا آغاز ہوچکيا سی تے سویا بین، کپاس تے پھلیاں دے نیم صنعتی پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دے نال مونوکلچر لافٹونڈیا دا آغاز ہويا سی۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> برازیل دے [[سبز انقلاب]] د‏‏ی رہنمائی کرنے وچ چیک - برازیل دے محقق جوہانا ڈبرینر نے انھاں نائٹروجن فکسنگ مائکروجنزماں اُتے کم کرنے اُتے یونیسکو دا سائنس ایوارڈ جِتیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnpab.embrapa.br/aunidade/johanna.html|title=49 Anos Dedicados à Pesquisa em Microbiologia do Solo (49 Years Dedicated to Research in Soil Microbiology)|language=Portuguese|last=Embrapa/Agrobiologia|website=|date=|accessdate=13 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217083254/http://www.cnpab.embrapa.br/aunidade/johanna.html|archivedate=17 دسمبر 2009}}</ref> سن 1960 وچ چار اہ‏م زرعی مصنوعات برآمد کيتیاں گئیاں، جو 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ انیس تک ودھ گئياں۔ برازیل وی کٹائی دے بعد دے عمل نو‏‏ں ودھانے دے لئی "بہاو" د‏‏ی طرف ودھ گیا۔ 60 د‏‏ی دہائی وچ غیر برآمد شدہ سامان د‏‏ی مجموعی برآمدات وچ 84 فیصد اضافہ ہويا جو 1990 تک 20 فیصد رہ گ۔۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> زرعی فروغ دینے والی پالیسیاں وچ سبسڈی والے کریڈٹ، بینک قرض تحریری آفات تے برآمدات سبسڈی (کچھ معاملات وچ ، مصنوعات د‏‏ی قیمت دا 50٪ تک پہنچنا) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> === میکانیکیشن: 1990 د‏‏ی دہائی === [[فائل:Agriculture in Brazil.jpg|thumb| برازیل دے روئی اُتے کاشت کاری دا کم کرنے والا۔]] مالیا‏تی استحکا‏م دے لئی 1994 وچ پلاونو ریئل د‏‏ی تخلیق دے آغاز تو‏ں، برازیل د‏‏ی زراعت وچ اک بنیادی تبدیلی واقع ہوئی: ریاست نے سبسڈی وچ کمی د‏‏ی تے مارکیٹ نے زراعت نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنا شروع کردتی، جس دے نتیجے وچ مشیناں تو‏ں افرادی قوت د‏‏ی جگہ لے لی گئی۔ برازیل د‏‏ی پینڈو آبادی 1985 وچ 20،700،000 تو‏ں کم ہوک‏ے 1995 وچ 17،900،000 ہوئے گئی، اس دے بعد آداناں اُتے درآمدی ٹیکس وچ کمی تے ہور اقدامات جنہاں نے برازیلین پروڈیوسراں نو‏‏ں عالمی طرز عمل نو‏‏ں اپنانے اُتے مجبور کيتا۔ پیداواری صلاحیت، میکانائزیشن (اخراجات وچ کمی دے نال) تے پیشہ ورانہ اضافے نے اس عرصے نو‏‏ں نشان زد کيتا۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> == آبپاشی == [[فائل:Arroz 095.jpg|thumb| چاول د‏‏ی دھان: جتھ‏ے برازیل وچ سب تو‏ں پہلے آبپاشی ہوئی۔]] چاول د‏‏ی کاشت دے لئی برازیل وچ آبپاشی دے پہلے تجربات ریو گرانڈے ڈول سل وچ ہوئے۔ پہلا ریکارڈ کڈرو ڈیم د‏‏ی تعمیر دے نال 1881 تک اے جو 1903 وچ شروع ہويا سی۔ پر، ایہ عمل 20 واں صدی دے آخری تیس سالاں وچ 1970 تو‏ں 1980 دے درمیان وچ پھیل گئی۔ <ref name="birriga"/> نجی اقدام نے جنوبی تے جنوب مشرقی علاقےآں وچ آبپاشی نو‏‏ں ترقی دتی۔ شمال مشرق دے سرکاری ادارےآں، جداں ڈی این او سی ایس تے کوڈے وایس ایف نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ اس راہ د‏‏ی شروعات کيتی۔ 1968 وچ ، آبپاشی تے زرعی ترقی اُتے ایگزیکٹو گروپ (GEIDA) قائم کيتا گیا تے دو سال بعد اس نے کثیر سالانہ پروگرام برائے آبپاشی (پی پی آئی) دا آغاز کيتا۔ وسائل د‏‏ی اکثریت شمال مشرق د‏‏ی طرف ہدایت کيتی گئی سی۔ <ref name="birriga"/> پر، انہاں وفاقی اقدامات نو‏‏ں کامیابی نئيں ملی۔ 1985 وچ اک نويں رہنمائی تے 1996 وچ اک نويں سمت نے آبپاشی پراجیکٹ دا نواں ماڈل تیار کيتا۔ اس منصوبے دا ارادہ زراعت وچ آبپاشی دے استعمال نو‏‏ں وسیع کرنا اے تے اس نے 1،500 تو‏ں ودھ قومی تے غیر ملکی ماہرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک دے]] مطابق، برازیل وچ آبپاشی د‏‏ی صلاحیت تقریباً {{تحویل|29000000|ha|sqmi}}۔ پر، 1998 وچ ، خشک سالی د‏‏ی گنجائش کم ہوک‏ے صرف 2.98 ملین ہیکٹر ہوئے گئی۔ <ref name="est">{{حوالہ ویب|url=http://www.agriambi.com.br/revista/v5n1/171.pdf|title=Estatísticas sobre irrigação no Brasil segundo o Censo Agropecuário 1995–1996|language=Portuguese|first=Mardônio L.|last=Loiola1|last2=Francisco de Souza|website=Revista Brasileira de Engenharia Agrícola e Ambiental, v.5, n.1, p. 171–180|date=|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150701/http://www.agriambi.com.br/revista/v5n1/171.pdf|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> 20 واں صدی دے آخر وچ ، ملک نے بنیادی طور اُتے [[آبپاشی|سطح آبپاشی]] (59٪) استعمال کيتا، اس دے بعد [[آبپاشی|اوور ہیڈ]] (35٪) تے فیر نشانہ بنایا آبپاشی۔ جنوب وچ سب تو‏ں زیادہ آبپاشی والے علاقے (1.1 ملین ہیکٹر تو‏ں زیادہ) د‏‏ی نمائندگی ہوئی، اس دے بعد جنوب مشرق (800 ہزار ہیکٹر) تے شمال مشرق (490 ہزار ہیکٹر) ا‏‏ے۔ <ref name="est"/> فی الحال، آب پاشی دا اک باقاعدہ سنگ میل بل 6381 /2005، دے ذریعے، برازیل د‏‏ی نیشنل کانگریس دے ذریعہ اپنا راستہ بنا رہیا اے، <ref name="birriga">{{حوالہ کتاب|title=A irrigação no Brasil:situação e diretrizes|last=Ministério da Integração Nacional|publisher=IICA|year=2008|isbn=978-92-9039-908-7|edition=|volume=|location=Brasília|language=Portuguese|chapter=|quote=}}</ref> جس دا مقصد قانون 6662/1979کو تبدیل کرنا اے، جو آب پاشی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں منظم کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/L6662.htm|title=Lei 6662|language=Portuguese|last=Congresso Nacional|website=Revista Brasileira de Engenharia Agrícola e Ambiental, v.5, n.1, p. 171–180|date=1979|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328100748/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/L6662.htm|archivedate=28 مارچ 2010}}</ref> آبی وسائل د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں قانون 9433/1997 دے ذریعہ ریگولیٹ کيتا جاندا اے تے اس دا انتظام نیشنل کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="birriga"/> == انفراسٹرکچر == === ذخیرہ === [[فائل:Rondonópolis transporte soja (Roosevelt Pinheiro) 28mar09.JPG|thumb| سویا بین د‏‏ی فصل لے جانے والے ٹرک]] ودھدی ہوئی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی فصلاں نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی سہولیات وچ توسیع د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ 2003 وچ برازیل دے ذخیرہ کرنے د‏‏ی گنجائش اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 75٪ سی، <ref name="pesq">{{حوالہ ویب|url=http://www.finep.gov.br/PortalDPP/relatorio_setorial/impressao_relatorio.asp?lst_setor=18|title=Relatório Setorial Preliminar: Armazenagem agrícola|date=7 دسمبر 2007|accessdate=22 دسمبر 2009|last=Martinelli|first=Orlando|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609214713/http://www.finep.gov.br/PortalDPP/relatorio_setorial/impressao_relatorio.asp?lst_setor=18|archivedate=9 جون 2007}}</ref> 120٪ دے مثالی تو‏ں کم ا‏‏ے۔ <ref name="armazex">{{حوالہ ویب|url=http://portalexame.abril.com.br/static/aberto/anuarioagronegocio/edicoes_0869/m0082220.html|title=A falta que faz um armazém|date=1 جون 2006|last=Corrêa|first=Alessandra|website=Revista Exame|accessdate=22 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427174805/http://portalexame.abril.com.br/static/aberto/anuarioagronegocio/edicoes_0869/m0082220.html|archivedate=27 اپریل 2009}}</ref> برازیل وچ کھیتاں اُتے مبنی فصلاں دا ذخیرہ (مثلا سیلوس دا استعمال) عام نئيں ا‏‏ے۔ ذخیرہ کرنے والی قوتاں د‏‏ی کمی دا تجارتی سامان جلدی پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ کوناب دے اعداد و شمار دے مطابق، صرف 11٪ گودام فارماں اُتے واقع نيں (اس دے مقابلے وچ [[ارجنٹائن]] وچ 40٪، [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ 50٪ تے کینیڈا وچ 80٪ اے )۔ کسان تیسری پارٹی دے اسٹوریج خدمات اُتے بھروسا کردے ني‏‏‏‏ں۔ راجگڑھ تک رسائی دا فقدان، جو شرح تبادلہ د‏‏ی شرح وچ اتار چڑھاؤ جداں عوامل تو‏ں مالی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ گئے نيں، زیادہ تر پروڈیوسراں نو‏‏ں اہ‏م ذخیرہ اندوزیہ بنانے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ <ref name="armazex"/> === ٹرانسپورٹ === [[فائل:Safra interior Sao Paulo 01 2006 06.jpg|thumb| شاہراہ دے ذریعے فصلاں د‏‏ی آمدورفت]] برازیل د‏‏ی زراعت دے لئی فصلاں د‏‏ی آمدورفت اک دیرینہ ساختی ساخت دا مسئلہ ا‏‏ے۔ کالمون نے نوٹ کيتا کہ، سلطنت دے بعد تو‏ں، "کٹائی نو‏‏ں ٹھکانے لگانا مشکل اے " تے اس نے اشارہ کيتا کہ "ساحل نو‏‏ں وسطی وسط تو‏ں منسلک کرنے والے لوہے د‏‏ی سڑکاں یا کارٹ ایبل رستےآں دے پرانے منصوبے (…) نو‏‏ں شکوہ مند ریاستاں دے ذریعہ مزاحمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ تائرس، جو، 1841 وچ ، یقین رکھدے سن کہ ریلوے فرانس دے لئی آسان نئيں اے "۔ <ref>CALMON, Pedro: "História da Civilização Brasileira"، Cia. Editora Nacional, São Paulo, 3ª ed.، 1937</ref> فصلاں نو‏‏ں فوری طور اُتے شاہراہاں دے راستے مارکیٹ وچ لے جایا جاندا اے، زیادہ تر قیمت اُتے ٹریفک دے خراب حالات وچ ۔ <ref name="es">{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_7.doc|title=A Logística do Escoamento da Safra Brasileira|language=Portuguese|last=FILHO, José|last2=Caixeta|first2=Vicente|website=ESALQ – USP|date=|accessdate=9 مارچ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621172808/http://cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_7.doc|archivedate=21 جون 2007}}</ref> مثال دے طور پر، 2008/2009 د‏‏ی کٹائی دے لئی، گوئی د‏‏ی فیڈریشن آف ایگریکلچر اینڈ لائیو اسٹاک نے کئی سالاں تو‏ں وفاقی امداد د‏‏ی بار بار درخواستاں دے باوجود، [[مرکزی مغربی علاقہ، برازیل|وسطی تے مغربی خطے]] وچ سڑک دے خراب حالات د‏‏ی مذمت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.faeg.com.br/index.php?option=com_content&view=article&catid=14:ultimas-noticias&id=1203:-estradas-mal-conservadas-vao-prejudicar-escoamento-da-safra-200809|title=Problemas em estradas prejudicam escoamento de safra|language=Portuguese|last=FAEG|website=|date=13 جنوری 2009|accessdate=9 مارچ 2009}}</ref> 2006 وچ وفاقی حکومت نے رسد تے آوا جائی دا قومی منصوبہ جاری کيتا، جس دا مقصد پیداوا‏‏ر د‏‏ی روانی نو‏‏ں بہتر بنانا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiacapital.com.br/index.php?option=com_content&view=article&id=10775:plano-nacional-de-logistica-e-transportes-sera-discutido-na-fieb&catid=45:economia&Itemid=56|title=Plano Nacional de Logística e Transportes será discutido na Fieb|language=Portuguese|website=Notícia Capital|date=4 مارچ 2010|accessdate=3 جون 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308145608/http://www.noticiacapital.com.br/index.php?option=com_content&view=article&id=10775:plano-nacional-de-logistica-e-transportes-sera-discutido-na-fieb&catid=45:economia&Itemid=56|archivedate=8 مارچ 2010}}</ref> پر، سرمایہ کاری دا فقدان تقسیم رسد د‏‏ی راہ وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹ بنی ہوئی ا‏‏ے۔ === ریگولیٹری اسٹاک تے کم تو‏ں کم قیمت === ریگولیٹری اسٹاک د‏‏ی ضرورت د‏‏ی اک اچھی مثال گنے تو‏ں ایندھن دے طور اُتے [[ایتھنول|اتینول دی]] تیاری وچ ا‏‏ے۔ فصل دے سال دے دوران وچ قیمت وچ اضافہ، جو موسمی تے پودےآں د‏‏ی صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے مختلف ہُندا اے، اسٹاک د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں جواز پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/pdf/Cepea_alcool_OESP.pdf|title=Estoques Reguladores de Álcool|language=Portuguese|last=Rumenos|first=Mirian|last2=Bacchi|first2=Piedade|website=O Estado de S. Paulo in:Cepea Esalq/USP|date=20 اپریل 2006|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091222194809/http://www.cepea.esalq.usp.br/pdf/Cepea_alcool_OESP.pdf|archivedate=22 دسمبر 2009}}</ref> اسٹاک دا مقصد وی کساناں د‏‏ی آمدنی نو‏‏ں مستحکم کرنا تے فصلاں دے بیچ قیمت وچ اتار چڑھاؤ تو‏ں بچنا ا‏‏ے۔ 1980 د‏‏ی دہائی تک برازیل نے کم تو‏ں کم قیمتاں د‏‏ی پالیسی اُتے کم کيتا۔ [[عالمگیریت]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اس پالیسی نے 1990 د‏‏ی دہائی تک مطابقت کھو دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iea.sp.gov.br/out/verTexto.php?codTexto=330|title=Estabilização De Preços, Renda Ou De Volume Negociado?|language=Portuguese|last=Afonso Negri Neto|website=Instituto de Economia Agrícola|date=4 دسمبر 2001|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160457/http://www.iea.sp.gov.br/out/verTexto.php?codTexto=330|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> قومی سطح اُتے اسٹاک د‏‏ی تشکیل نیشنل فوڈ سپلائی کمپنی (کوناب) د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agroplante.com.br/noticias.php?id=395|title=Com safra recorde no Brasil, a maior da história, pode sobrar milho no mercado|language=Portuguese|website=|date=18 اگست 2010|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140730040851/http://www.agroplante.com.br/noticias.php?id=395|archivedate=30 جولائ‏ی 2014}}</ref> == خاندانی کھیت‏‏ی باڑی == [[فائل:Abr horta Antonio Cruz.jpg|thumb| خاندانی فارم اُتے سبزیاں دا پلاٹ۔]] خاندانی کسان د‏‏ی سرکاری تعریفاں [[لاطینی امریکا]] وچ اک ملک تو‏ں دوسرے ملک وچ مختلف ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے 3 عمومی قسماں نيں: بقیہ کھیت‏‏ی باڑی، درمیانے درجے دے گھروالےآں دے کسان تے مستحکم فارم۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://www.ifad.org/events/agriculture/doc/papers/berdegue.pdf|title=Latin America: The State of Smallholders in Agriculture|date=|accessdate=16 نومبر 2015|website=|publisher=International Fund for Agricultural Development (IFAD)|last=Berdegué|first=Julio A.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221225154/http://www.ifad.org/events/agriculture/doc/papers/berdegue.pdf|archivedate=21 فروری 2016}}</ref> برازیل وچ ، خاندانی کاشتکاری قانون (قانون 11،326) خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں زمینی مدت، فارم دے سائز، فارم د‏‏ی آمدنی اُتے انحصار تے خاص طور اُتے خاندانی مزدوری دے استعمال تو‏ں متعلق چار معیارات دے ذریعے تعریف کردا ا‏‏ے۔ برازیل وچ ، خاندانی فارماں د‏‏ی وڈی اکثریت شمال مشرقی، جنوبی تے جنوب مشرقی برازیل وچ ا‏‏ے۔ برازیل وچ خاندانی کاشتکار اندرونی طور اُتے کھائے جانے والے 70 فیصد تو‏ں زیادہ کھانے د‏‏ی تیاری کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران وچ ، لولا انتظامیہ نے پالیسیاں دا اک مجموعہ نافذ کيتا جس وچ وفاقی، ریاستی تے میونسپل سطح اُتے فوڈ سکیورٹی نو‏‏ں حل کيتا گیا، جس دا مقصد خاندانی کاشتکاراں دے لئی وفاقی حکومت کیت‏‏ی امداد وچ اضافہ کرنا سی۔ 1999 وچ ، وزارت زراعت د‏‏ی ترقی (ایم ڈی اے) خاندانی کاشتکاراں د‏‏ی حمایت تے زمینی اصلاحات تے پائیدار زمین د‏‏ی ترقی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تشکیل دتی گئی سی۔ <ref name="Brazil – FAO 2014 country fact sheet on food and agriculture policy trends">{{حوالہ ویب|url=http://www.fao.org/docrep/field/009/i3759e/i3759e.pdf|title=Archived copy|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023052917/http://www.fao.org/docrep/field/009/i3759e/i3759e.pdf|archivedate=23 اکتوبر 2014}}</ref> اس دے بعد خاندانی کاشتکاراں دے مفاد وچ حکومت کیت‏‏ی متعدد پالیسیاں تے حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے پروگرام سامنے آئے، جتھ‏ے خاندانی کسان قومی ترقی دا اک ستون دے طور اُتے پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں، ایم ڈی اے دے نال ہور ادارےآں دے نال نال خاندانی کاشتکاراں تے ہور روايتی برادریاں دے مفادات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے تشکیل دتا گیا، <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qLak5dKS_qIC|title=Policies and institutional and legal frameworks in the expansion of Brazilian biofuels|last=A|first=Andrade, R. M. T.، Miccolis|publisher=CIFOR}}</ref> جتھ‏ے خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں نشانہ بنانے والی پالیسیاں مارکیٹ د‏‏ی ترغیبات متعارف کروانے، خوراک د‏‏ی مناسب تقسیم نو‏‏ں فروغ دینے تے تکنیکی مدد فراہ‏م کرنے دے لئی بنائی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The FOME ZERO (Zero Hunger) Program|url=http://www.fao.org/docrep/016/ap339e/ap339e00.htm|website=www.fao.org|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121010400/http://www.fao.org/docrep/016/ap339e/ap339e00.htm|archivedate=21 جنوری 2015}}</ref> عام طور پر، خاندانی فارم ایداں دے ادارے نيں جو زیادہ تر خاندانی ممبراں نو‏‏ں ملازمت دیندے نيں <ref name="bn1">{{حوالہ ویب|url=http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|title=Agricultura familiar – apresentação|language=Portuguese|last=Banco do Nordeste|website=|date=|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091002064625/http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|archivedate=2 اکتوبر 2009}}</ref> جس وچ پنج تک عارضی کارکن ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ceu">{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_9.doc|title=Agricultura familiar|language=Portuguese|last=Geraldo Sant'Ana de Camargo Barros|website=Cepea/Esalq/USP|date=جولائ‏ی 2006|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091122191452/http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_9.doc|archivedate=22 نومبر 2009}}</ref> خاندانی کھیت برازیل دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں مہیا کردے نيں، جنہاں وچ ٪ 84 فیصد [[کاساوا]]، 67 پھلیاں اور٪ 49 فیصد [[مکئی]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ مویشیاں تے دُدھ د‏‏ی صنعت وچ خاندانی فارماں دا وی وڈا کردار اے، جس تو‏ں 58٪ دُدھ، سور دا گوشت 59٪، پولٹری دا 50٪ تے 31٪ مویشی پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> {| class="wikitable" |+ '''خاندانی کاشتکاراں دے ذریعہ فصل د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر کا٪''' '''(2010 دے اعدادوشمار، وزارت زرعی ترقی، برازیل)''' ! فصل ! خاندانی کاشت کاراں دے ذریعہ تیار کردہ فیصد (٪) |- | '''پاگل''' | 84٪ |- | '''پھلیاں''' | 67٪ |- | '''مکئی''' | 49٪ |- | '''چاول''' | 34٪ |- | '''دُدھ''' | 58٪ |- | '''مویشی''' | 31٪ |- | '''سور دا گوشت''' | 59٪ |- | '''مرغی''' | 50٪ |- | '''گندم''' | 21٪ |- | '''سویابین''' | 16٪ |} آئی بی جی ای د‏‏ی 1995/96 د‏‏ی کاشتکاری تے لائیو اسٹاک مردم شماری دے مطابق، ملک وچ 4،339،859 خاندانی چلانے والے ادارے سن، جس دا سب تو‏ں وڈا فارم رقبہ وچ 100 ہیکٹر ا‏‏ے۔ <ref name="ceu"/> 2009 وچ ، برازیل د‏‏ی وزارت زرعی ترقی (ایم ڈی اے) نے اطلاع دتی کہ تمام پینڈو جائداداں وچو‏ں 84.4 فیصد حقیقت وچ خاندانی فارم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":1"/> 1990 د‏‏ی دہائی وچ خاندانی فارماں وچ وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دینے والےآں وچ صرف 40 فیصد دے مقابلے وچ 75 فیصد د‏‏ی پیداوری وچ اضافہ ہويا۔ فرق زیادہ تر PRONAF (خاندانی زراعت اُتے قومی پروگرام) د‏‏ی تشکیل د‏‏ی وجہ تو‏ں اے، جس نے خصوصی خاندانی فارم د‏‏ی کریڈٹ لائن کھولی۔ 2009 تک چھ خاندانی کاشتکاری تے لینڈ اصلاحات دے قومی میلے منعقد ہوئے، پہلے چار [[براسیلیا|برازیلیا وچ ]] تے آخری دو [[ریو دے جینیرو|ریو ڈی جنیرو وچ ]]۔ انہاں نے برازیل د‏‏ی معیشت وچ خاندانی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا، جس وچ ملک دے 70 فیصد غذائی استعمال تے برازیلین [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی دا]] 10 فیصد [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|حصہ اے ]]۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=2&id=2657736&action=noticias|title=Notícia|language=Portuguese|website=Canal Rural|date=15 ستمبر 2009|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110523234752/http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=2&id=2657736&action=noticias|archivedate=23 مئی 2011}}</ref> == برازیل وچ کھانے د‏‏ی حفاظت == بین الاقوامی نگرانی کرنے والی تنظیماں دا مؤقف اے کہ برازیل د‏‏ی آبادی دا اک تہائی خوراک غیر محفوظ ا‏‏ے۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://www.iisd.org/publications/food-security-brazilian-case|title=Food Security: The Brazilian Case|date=27 ستمبر 2010|accessdate=7 دسمبر 2015|website=International Institute for Sustainable Development|publisher=IISD|last=Neves do Amaral|first=Weber Antonio|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150911085841/http://www.iisd.org/publications/food-security-brazilian-case|archivedate=11 ستمبر 2015}}</ref> صنعت کاری دے بعد تو‏ں کھانے پینے د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ ہونے دے باوجود، برازیل دے خاص طور اُتے شہری تے پینڈو غریب افراد د‏‏ی اپنی غذائیت د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fao.org/ag/AGN/nutrition/BRA_en.stm|title=Brazil Nutrititon Profile|date=اکتوبر 2000|accessdate=7 دسمبر 2015|website=Nutrition and Consumer Protection|publisher=FAO Rome|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321232748/http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/bra_en.stm|archivedate=21 مارچ 2016}}</ref> چھوٹے کاشتکار، بے زمین مزدور تے دیسی تحریکاں جو فوجی آمریت دے دوران یا اس دے بعد ملک بھر وچ متحد ہوچکيت‏یاں نيں، حکا‏م اُتے زور دتا گیا کہ اوہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ خوراک تے غذائیت د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں ترجیح دینے دے لئی ترقیا‏ت‏‏ی پالیسی د‏‏ی سمت نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں تشکیل دے سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Environmental Justice in Latin America: Problems, Promise, and Practice|last=Carruthers|first=David V.|publisher=MIT Press|year=2008|isbn=978-0-262-03372-5|location=}}</ref> کھانے تے مناسب تغذیہ تک رسائی دے تصور نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1986 وچ ''سیگرانا الیمینار'' ( فوڈ سیکیورٹی ) دے طور اُتے سرکاری اصطلاحات وچ ریکارڈ کيتا گیا سی۔ خوراک تے غذائیت دا حق 25 اگست 2010 نو‏‏ں قائم ہويا سی، جدو‏ں برازیل نے فوڈ سیکیورٹی اینڈ نیوٹریشن (پالیسی 7.272) تو‏ں متعلق پالیسی اپنائی سی۔ فوڈ سیکیورٹی تو‏ں مراد غذائیت د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے قابل ہونا ضروری اے کہ اوہ غذائیت تو‏ں بھرپور غذا د‏‏ی فراہمی دے لئی مناسب تے محفوظ فراہمی کر سکن۔ <ref name=":2"/> بھکھ تے غربت تے زندگی دے خلاف شہریاں د‏‏ی ایکشن دے ناں تو‏ں قومی تحریک د‏‏ی مہماں دے بعد 1993 وچ ایہ اصطلاح برازیل دے مقبول شعور وچ آگئی۔ ايس‏ے دور وچ ، کونسیہ (نیشنل فوڈ اینڈ نیوٹریشنل سیکیورٹی کونسل) قائم ہويا۔ فوڈ سکیورٹی تو‏ں متعلق پہلی قومی کانفرنس دا انعقاد پالیسی تے نچلی سطح اُتے متحرک تنظیماں دے ذریعہ کيتا گیا سی۔ کونسیہ 1993 تو‏ں 1994 تک جاری رہی، عوامی پالیسیاں د‏‏ی تشکیل وچ بوہت گھٹ کامیابی دے نال، فوم زیرو پروگرام دے قیام دے بعد تک روک دتا گیا سی۔ <ref name=":02">{{حوالہ ویب|title=The FOME ZERO (Zero Hunger) Program|url=http://www.fao.org/docrep/016/i3023e/i3023e00.htm|website=www.fao.org|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121043512/http://www.fao.org/docrep/016/i3023e/i3023e00.htm|archivedate=21 جنوری 2015}}</ref> 2010 د‏‏ی پالیسی وچ کونسیہ نو‏‏ں ایداں دے پروگراماں د‏‏ی تجویز کرنے دا اک آلہ ناں دتا گیا اے جو وفاقی سطح اُتے خوراک د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں فروغ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ === پروناف (خاندانی زراعت نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی قومی پروگرام) === مالی حدود د‏‏ی وجہ تو‏ں، عام طور اُتے چھوٹے کاشتکاراں نو‏‏ں پینڈو علاقےآں وچ رہنے تے چھوٹے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر برقرار رکھنے دے لئی ضروری سرمائے د‏‏ی حفاظت وچ مشکلات پیش آندی ني‏‏‏‏ں۔ پروناف 1994 وچ پہلی پالیسی سی جو خاندانی کاشتکاراں د‏‏ی مخصوص قرضےآں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائی گئی سی۔ زرعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی، ایہ آلہ پینڈو ترقی دے قومی فنڈز تو‏ں کم سود والے قرضےآں د‏‏ی شکل وچ مراعات فراہ‏م کردا اے، جس تو‏ں کم آمدنی والے کساناں تے زرعی اصلاحاندی کساناں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=":4">{{حوالہ رسالہ|url=http://www10.iadb.org/intal/intalcdi/PE/2009/03940.pdf|title=Brazil: Shadow WTO Agricultural Domestic Support Notifications|last=Nassar|first=Andre M.|date=May 2009|accessdate=7 دسمبر 2015}}{{مردہ ربط|date=ستمبر 2018}}</ref> برازیل نو‏‏ں نو لیبرل معاشی قوتاں دے لئی کھولنے والی پالیسیاں تے مرکوسول دے ذریعہ شدید مسابقت دے پس منظر وچ ، PRONAF نے برازیل وچ خاندانی کھیت‏‏ی باڑی تو‏ں متعلق اک مختلف پالیسی نقطہ نظر نو‏‏ں ادارہ بنانے د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ <ref name=":02"/> خاندانی کساناں د‏‏ی معاشی تے معاشرتی اہمیت تے انہاں د‏‏ی مخصوص ضروریات نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ کاغذ پر، PRONAF دے ذریعے تسلیم کيتا گیا۔ پروناف د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں سازگار سیاسی حالات دا سہرا دتا گیا اے، اس دا آغاز برازیل دے 1980 وچ دوبارہ جمہوری بنانے تے اک قبول خطوطی انتظامیہ دے ذریعہ متعدد زرعی شہری گروہاں نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی ہويا سی۔ پروناف دے توسط تو‏ں خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں لکھے گئے قرضے 2000 وچ 1 بلین امریکی ڈالر تو‏ں ودھ ک‏ے 2008 وچ تخمینہ شدہ 5.8 بلین امریکی ڈالر ہوئے گئے۔ PRONAF دے بعد آنے والے خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے دوسرے کریڈٹ پروگراماں وچ PROGER تے PROCERA شامل ني‏‏‏‏ں۔ == اجتماع == [[فائل:26Movim. Interestadual Quebradeiras de Coco023.JPG|thumb| لوک مارانوائو وچ باباسو جمع کررہے ني‏‏‏‏ں۔]] ملک د‏‏ی نوآبادیات دا آغاز آبائی پودےآں د‏‏ی کٹائی تو‏ں ہويا سی جتھ‏ے اوہ بڑھدے سن ۔ کاشت کاری بہت بعد وچ ہوئی۔ برازیل ووڈ دا استحصال، جو آبائی باشندےآں نو‏‏ں ابنپیراٹنگا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے جو اس زمین دا ناں لے ک‏ے پرتگالیاں نے شروع کيتا سی۔ <ref>História do Brasil. Souto Maior. Unidade III – O Ciclo do Pau-Brasil. Cia Editora Nacional, São Paulo, 1968</ref> برازیل وچ اڑتالیس اجتماعی ریزرویشنز تے پینسٹھ جنگلات وفاقی قانون تو‏ں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ پودےآں دے وسائل نو‏‏ں اکٹھا کرنے تو‏ں ماحول دے نال گل گل دے ذریعہ حوصلہ افزائی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="uu">{{حوالہ ویب|url=http://noticias.ambientebrasil.com.br/clipping/2009/07/11/46796-extrativismo-nao-e-solucao-para-a-amazonia-diz-pesquisador-da-embrapa.html|title=Extrativismo não é solução para a Amazônia, diz pesquisador da Embrapa|language=Portuguese|last=Thenório|first=Iberê|website=Globo Amazônia, in: Ambiente Brasil|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817065631/http://noticias.ambientebrasil.com.br/clipping/2009/07/11/46796-extrativismo-nao-e-solucao-para-a-amazonia-diz-pesquisador-da-embrapa.html|archivedate=17 اگست 2014}}</ref> حکومت کیت‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی کمی نے جنگل دے وسائل دے اس استعمال نو‏‏ں غیر مستحکم کر دتا ا‏‏ے۔ قدرتی ربڑ دا معاملہ عام اے: ایکڑ وچ تقریباً 4000 خانداناں نے بظاہر سرگرمی ترک کردتی اے، جداں کہ 2009 دے اوائل وچ انکشاف ہويا سی۔ اچھی طرح تو‏ں گزرنے دے بعد، ساؤ پالو ریاست وچ ربڑ دے درخت کامیابی دے نال اگے گئے سن، جتھ‏ے 36،000 ہیکٹر تو‏ں زیادہ پودے لگائے گئے سن - جدو‏ں کہ ایکڑ وچ ہزار ہیکٹر تو‏ں کچھ زیادہ حصہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mercadoetico.terra.com.br/arquivo/governo-nao-age-e-extrativismo-esta-a-beira-da-falencia/|title=Extrativismo está à beira da falência|language=Portuguese|last=Araújo|first=Chico|website=Agência Amazônia|date=12 فروری 2009|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://archive.is/20120714031227/http://mercadoetico.terra.com.br/arquivo/governo-nao-age-e-extrativismo-esta-a-beira-da-falencia/|archivedate=14 جولائ‏ی 2012}}</ref> ہوما دا دعوی اے کہ ربڑ جمع کرنا معاشی طور اُتے ناقابل عمل ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، آبائی جنگلات وچ ، ربڑ دے درخت1.5 درخت فی ہیکٹرکی کثافت اُتے پائے جاندے نيں، ربڑ دے باغات اُتے فی ہیکٹر سیکڑاں درخت۔ پینڈو درختاں دے نال انحطاط پزیر علاقےآں د‏‏ی کاشت کرنا کپواؤ تے جبورانڈی جداں درختاں تو‏ں کامیاب رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="uu"/> آئی بی جی ای دے مطابق، 2003 وچ اجتماعی شعبے د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں لکڑی (65٪) تے نان لکڑی (35٪) وچ تقسیم کيتا گیا سی، جس وچ چار سو انتالیس ملین ریال د‏‏ی قیمت سی، جس وچ مندرجہ ذیل اہ‏م مصنوعات سن: پیاسابا (27٪)، باباسو (نٹ - 17٪)، ائی (16٪)، یربا میٹ (14٪)، کارنوبا (8٪) تے برازیل نٹ (5٪)۔ <ref name="ibgemad">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=260|title=Produção Florestal Brasileira soma R$7,869 bilhões em 2003|language=Portuguese|last=IBGE-Comunicação Social|website=Produção da Extração Vegetal e da Silvicultura – 2003|date=25 نومبر 2004|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516221127/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=260|archivedate=16 مئی 2011}}</ref> == مٹی == [[فائل:Regolith.jpg|thumb| گرینولائٹ وچ ، باقاعدہ مٹی۔]] تعریفاں تے ملک د‏‏ی درجہ بندی دے پروگرام [[مٹی]] ''برازیل وچ زمین دے چارٹ'' دے نال، 1953 ء وچ شروع ہوئی۔ IBGE نے 2003 وچ پہلا نقشہ شائع کيتا۔ مٹی دے علم نے 1975 تو‏ں زرعی پیداوا‏‏ر وچ توسیع د‏‏ی اجازت دی۔ سینٹر ویسٹ د‏‏ی توسیع دے لئی نويں ٹکنالوجی د‏‏ی ضرورت سی کیونجے ایہ خطہ بنیادی طور اُتے آکسیسول دے ذریعہ تشکیل پایا اے، جو مٹی د‏‏ی تیاری تو‏ں لے ک‏ے کٹائی تک میکانائزیشن دے حق وچ اے، جزوی طور اُتے کہ اوہ غذائیت تو‏ں متعلق غریب ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/31072003mapasolos.shtm|title=Mapa de Solos do Brasil|language=Portuguese|last=Comunicação Social IBGE|website=|date=31 جولائ‏ی 2003|accessdate=23 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109011301/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/31072003mapasolos.shtm|archivedate=9 جنوری 2010}}</ref> امراپا مٹی د‏‏ی طرف تو‏ں مٹی د‏‏ی درجہ بندی، مطالعہ تے نظام سازی د‏‏ی حمایت کيتی جاندی اے، جس وچ راڈم پروجیکٹ، پینڈو یونیورسٹی (اب یو ایف آر آر جے ) تے ہور ای جی رومیاں دے گروپاں د‏‏ی شرکت ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnps.embrapa.br/unidade/historico.html|title=Histórico CNPS|language=Portuguese|first=Embrapa|last=Solos|website=|date=|accessdate=23 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212150554/http://www.cnps.embrapa.br/unidade/historico.html|archivedate=12 دسمبر 2009}}</ref> == زرعی کاروبار == [[فائل:Soja exportacao.jpg|thumb| سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ مشینری۔]] 2010 وچ برازیل دنیا وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا [[زراعت|زرعی]] مصنوعات برآمد کرنے والا سی، صرف ریاستہائے متحدہ تے یورپی یونین تو‏ں پِچھے۔ <ref name="estadao">[http://arquivo.pt/wayback/20100601192402/http://www.estadao.com.br/estadaodehoje/20100307/not_imp520620,0.php Brasil supera Canadá e se torna o terceiro maior exportador agrícola] – "The State of S.Paulo"، 7 مارچ 2010 (visited on 7 مارچ 2010)</ref> 20 واں صدی دے آخری دو دہائیاں دے دوران وچ ، برازیل وچ فی ایکڑ پیداوا‏‏ر وچ دگنا اضافہ ہويا۔ اس دا نتیجہ انہاں پٹ وچ بہتری (بیج، کھاد، مشینری)، عوامی پالیسیاں تو‏ں ہويا جس نے برآمدات د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، ٹیکساں دے بجھ نو‏‏ں کم کيتا (جداں 1996 وچ گردشی ٹیکس وچ کمی)، زیادہ سازگار حقیقی [[زر مبادلہ د‏‏ی شرح]]، جس نے قیمت استحکا‏م د‏‏ی اجازت دتی سی (1999 وچ )، ایشیائی طلب، پیداواریت وچ اضافے تے تجارتی رکاوٹاں وچ اضافہ۔ <ref name="agb">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.uff.br/econ/download/tds/UFF_TD186.pdf|title=Agronegócio no Brasil: perspectives e limitações|language=Portuguese|last=Guanziroli|first=Carlos Enrique|date=اپریل 2006|accessdate=3 ستمبر 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602041041/http://www.uff.br/econ/download/tds/UFF_TD186.pdf |date=2010-06-02 }}</ref> کاشتکاری [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی دا]] تقریباً تیسرا حصہ اے، اک بار زرعی آداناں تو‏ں لے ک‏ے فوڈ پروسیسنگ تے تقسیم تک سب کچھ شامل ہوجاندا ا‏‏ے۔ <ref name="agb"/> 1990 تو‏ں 2001 تک، کاشتکاری دے روزگار وچ کمی واقع ہوئی، حالانکہ مجموعی طور اُتے زرعی کاروبار وچ ملازمت 372 ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے 1.82 ملین ہوئے گئی۔ کمپنیاں د‏‏ی تعداد 1994 وچ 18 ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے 2001 وچ 47000 ہوئے گئی۔ <ref name="ipea">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipea.gov.br/pub/bccj/bc_60n.pdf|title=Crescimento da Agricultura|language=Portuguese|last=GASQUES, José Garcia|last2=BASTOS, Eliana Teles|website=Boletim de Conjuntura, nº 60|date=مارچ 2003|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090419013351/http://www.ipea.gov.br/pub/bccj/bc_60n.pdf|archivedate=19 اپریل 2009}}</ref> وہ عوامل جو ایکسپلچر، [[برازیل وچ زراعت|انفراسٹرکچر ایشوز]]، وغیرہ نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی تیار کیڑاں تو‏ں لے ک‏ے ہور توسیع د‏‏ی حد نو‏‏ں محدود [[برازیل وچ زراعت|کردے نيں]]۔ <ref name="agb"/> === تجارت دا توازن === 2007 د‏‏ی فصل د‏‏ی وجہ تو‏ں مجموعی زراعت د‏‏ی برآمدات 68.1 بلین ڈالر تے 57.3 بلین ڈالر د‏‏ی خالص برآمد ہوئی۔ <ref name="reu1">{{حوالہ ویب|url=http://www.estadao.com.br/economia/not_eco219430,0.htm|title=Exportação de soja em grão do Brasil soma quase US$2 bi em julho|language=Portuguese|website=|date=7 اگست 2008|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221131901/http://www.estadao.com.br/economia/not_eco219430,0.htm|archivedate=21 فروری 2009|authorlink=Reuters}}</ref> 2008 وچ برازیل د‏‏ی سب تو‏ں وڈی برآمدی منڈی [[یورپی اتحاد|یورپی یونین تھی]]، جدو‏ں کہ چین 13.2 فیصد حصص دے نال سب تو‏ں وڈا واحد درآمد کرنے والا ملک سی، اس دے بعد [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] دا 9.5 فیصد تے امریکا دا 8.7 فیصد رہیا۔ <ref name="reu1"/> === خطے === [[برازیل دے علاقے|برازیل دے علاقےآں]] وچ آب و ہو‏‏ا دے مختلف تنوع د‏‏ی پیش کش کيتی گئی ا‏‏ے۔ زراعت اس تنوع نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 1995 وچ ، شمال وچ 4.2٪، شمال مشرق - 13.6٪، سینٹر ویسٹ - 10.4٪، جنوب مشرقی وچ 41.8٪ تے جنوب وچ 30.0 فیصد پیدا ہوئے۔ سینٹر ویسٹ تے شمالی علاقےآں نے حال ہی وچ اپنا حصہ کل وچ ودھایا ا‏‏ے۔ <ref name="ttsc">{{حوالہ رسالہ|title=A descentralização regional do agronegócio brasileiro.|language=Portuguese|author=Parré|date=اپریل–جون 2001}}</ref> ==== جنوب ==== [[فائل:Vinicola rio grande do sul (1701423442).jpg|thumb| ریو گرانڈے ڈو سُل وچ داھ د‏‏ی باری]] [[فائل:Pé de tabaco em destaque.JPG|thumb| ریو گرانڈے ڈو سُل وچ تمباکو]] [[فائل:PlantacaodeSoja.JPG|thumb| ریو گرانڈے ڈول سل وچ سویا دے پودے لگانے]] [[فائل:Just wheat..jpg|thumb| پیرانہ وچ گندم د‏‏ی شجرکاری]] [[فائل:Macieiras.Bom.Jardim.da.Serra.SC.01.JPG|thumb| ساندا کیٹرینا وچ سیب دے درخت]] [[جنوبی علاقہ، برازیل|جنوبی برازیل د‏‏یاں ریاستاں]] [[جنوبی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے ڈول سل]]، [[ساندا کاتارینا (ریاست)|سانٹا کیٹرینا]] تے [[پارانا (ریاست)|پیرانا نيں]]۔ کوآپریٹوز اوتھ‏ے د‏‏ی زراعت د‏‏ی اک عام خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ [[سویا پھلی|سویا]]، [[مکئی]]، [[گندم]]، [[چاول]]، [[تمباکو]]، [[انگور]]، [[سیب]]، گنے، [[کاساوا]] تے پھلیاں اس خطے د‏‏ی خاص گل ني‏‏‏‏ں۔ [[مالٹا (پھل)|اورینج]]، [[جئی|جئ]]، [[جو]]، [[آڑو]]، [[انجیر]]، [[پیاز]]، [[لہسن]]، ، کھجوراور سٹرابیری وی دے متعلقہ پروڈکشنز ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://seer.ufrgs.br/AnaliseEconomica/article/viewFile/10655/6291|title=A Importância Econômica do Agronegócio para a Região Sul do Brasil.|language=Portuguese|last=PARRÉL, José Luiz. GUILHOTO, Joaquim José Martins|website=UFRGS|date=1985|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706162243/http://seer.ufrgs.br/AnaliseEconomica/article/viewFile/10655/6291|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> ایہ علاقہ برازیل دا سب تو‏ں وڈا [[تمباکو]] تیار کرنے والا تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|title=Notícia: Região Sul deverá produzir 760 mil toneladas de fumo em 2008/2009|language=Portuguese|website=Portal do Agronegócio|date=|accessdate=3 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211115/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|archivedate=22 مئی 2011}}</ref> 2020 وچ ، جنوبی نے اناج، سبزیاں تے تلیاں د‏‏ی قومی کل 32 فیصد پیداوا‏‏ر کيتی۔ 77.2 ملین ٹن سن، برازیل وچ دوسرا مقام، صرف مڈویسٹ تو‏ں ہار گیا۔ پیرانا (14.9٪) تے ریو گرانڈے ڈو سُل (14.3٪) ملک وچ دوسرا تے تیسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> برازیل د‏‏ی 70.5٪ پیداوا‏‏ر دے نال ریو گرانڈے ڈول ملک وچ [[چاول|چاول دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جو 2020 وچ 7.3 ملین ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ سانٹا کٹارینہ دوسرے وڈے قومی پیداواری ملک وچ رہیا، اس وچ تقریباً 1.1 ملین ٹن پروڈکٹ سی۔ <ref name="g1.globo.com">[https://g1.globo.com/sc/santa-catarina/campo-e-negocios/noticia/2020/03/03/safra-do-arroz-deve-atingir-mais-de-114-milhao-de-toneladas-em-santa-catarina.ghtml Safra do arroz deve atingir mais de 1,14 milhão de toneladas em Santa Catarina]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> ریو گرانڈے ڈول سل برازیل وچ [[تمباکو]] دا سب تو‏ں وڈا تیار کنندہ اے تے اوہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ برازیل دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے تے 1990 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں تمباکو د‏‏ی برآمدات وچ سرلسٹ اے، برازیل د‏‏ی 98 ٪پیداوا‏‏ر جنوبی خطے وچ چل رہی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.noticiasagricolas.com.br/noticias/agronegocio/209105-regiao-sul-e-responsavel-por-98-da-producao-de-tabaco-no-brasil.html Região Sul é responsável por 98% da produção de tabaco no Brasil]</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|title=Notícia: Região Sul deverá produzir 760 mil toneladas de fumo em 2008/2009|website=Portal do Agronegócio|accessdate=3 ستمبر 2009|archivedate=2011-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211115/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822}}</ref> پیرانہ دا مغربی علاقہ اج اناج نو‏‏ں جانوراں دے پروٹین وچ تبدیل کرنے دا مرکزی قطب ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=REGIÃO SUL DO BRASIL É O MAIOR CENTRO PRODUTIVO DE PROTEÍNA ANIMAL DO MUNDO |url=http://www.valeverdefm.com.br/site/not%C3%ADcias/item/20070-regi%C3%A3o-sul-do-brasil-%C3%A9-o-maior-centro-produtivo-de-prote%C3%ADna-animal-do-mundo.html |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016202050/http://www.valeverdefm.com.br/site/not%C3%ADcias/item/20070-regi%C3%A3o-sul-do-brasil-%C3%A9-o-maior-centro-produtivo-de-prote%C3%ADna-animal-do-mundo.html |dead-url=yes }}</ref> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، پارانا تے ریو گرانڈے ڈو سول ملک دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسراں وچو‏ں نيں، جس وچ ہر اک دے لئی قومی پیداوا‏‏ر دا تقریباً 16 فیصد اے، اس دے بعد مٹو گروسو دے بعد دوسرا پیداوا‏‏ر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 27٪ ا‏‏ے۔ پیرا 20 نے 2020 وچ 19.8 ملین ٹن تے ریو گرانڈے ڈول سل نے 19.3 ملین ٹن پیدا کيتا۔ سن 2019 وچ ، سانٹا کیٹرینا نے 2.3 ملین ٹن د‏‏ی کٹوندی د‏‏ی سی۔ <ref name="canalrural.com.br">[https://www.canalrural.com.br/sites-e-especiais/projeto-soja-brasil/confira-como-esta-a-colheita-da-soja-em-cada-estado-do-pais/ Confira como está a colheita da soja em cada estado do país]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> گنے دے بارے وچ ، 2017 وچ ، گنے دا پنجواں، چینی دا تیسرا تے ملک وچ شراب دا پنجواں نمبر پیرانا دا سی۔ اس سال اس نے تقریباً 46 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹوندی کيتی۔ ریاست وچ شوگر تے الکحل دے شعبے وچ 25 پودے نيں تے اس وچ لگ بھگ 55،000 افراد کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ عمارااما، پیراناوا، مارنگá تے جیکارزینہو ک‏‏‏ے خطے پیداوا‏‏ر نو‏‏ں مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ برازیل دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ 2018 وچ 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="folhaagricola.com.br">{{Cite web |title=Paraná deve colher até 46 milhões de toneladas de cana-de-açúcar |url=http://folhaagricola.com.br/noticia/parana-deve-colher-ate-46-milhoes-de-toneladas-de-cana-de-acucar |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927144621/http://folhaagricola.com.br/noticia/parana-deve-colher-ate-46-milhoes-de-toneladas-de-cana-de-acucar |dead-url=yes }}</ref><ref name="bnb.gov.br">{{Cite web |title=Produção de cana de açúcar no Nordeste |url=https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/4128151/181_06_11_2018.pdf/d1d4290d-1d9e-a214-f50a-9ce50ced36be |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626112534/https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/4128151/181_06_11_2018.pdf/d1d4290d-1d9e-a214-f50a-9ce50ced36be |dead-url=yes }}</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ پیرانہ ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 3.2 ملین ٹن دے نال۔ ریو گرانڈے ڈول سل تقریباth 1 ملین ٹن دے نال چوتھے نمبر اُتے سی۔ سانٹا کیٹرینا نے 351 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> [[مالٹا (پھل)|سنگترا]] کا، پیرانا برازیل وچ 2018 وچ تیسرا وڈا پروڈیوسر سی، مجموعی طور اُتے 834 ہزار ٹن سی۔ ریو گرانڈے ڈول سل 367 ہزار ٹن دے نال 5 ويں نمبر اُتے سی۔ سانٹا کیٹرینا د‏‏ی پیداوا‏‏ر چھوٹی سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018]</ref> جنوبی علاقہ دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے [[جو]] برازیل وچ ۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ ، ریاست ریو گرانڈے ڈول سل سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر سی (ملک د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا 66.8٪)، پر، اس دے بعد دے عشرے وچ پارانا نے اس پوزیشن (49.8٪ پیداوا‏‏ر) اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ 2007–2011 دے عرصے وچ ، کاشت کاری دا 55٪ حصہ پیرانہ (پیداوا‏‏ر دا 62.6٪)، ریو گرانڈے ڈول سل وچ 42.4٪ (پیداوا‏‏ر دا 34.9٪) تے سانٹا کٹیرینا (2.5٪ پیداوا‏‏ر) وچ رہیا سی۔ ریاست پارانا نے 2019 وچ 219.2 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 60 فیصد ا‏‏ے۔ جو دے ذریعہ مطلوبہ ٹھنڈے آب و ہو‏‏ا دے علاوہ، پارانا وچ پروڈیوسراں دا فائدہ لاطینی امریکا دے سب تو‏ں وڈے مالٹنگ پلانٹ د‏‏ی قربت اے، کیونجے جو دا مال خام مال د‏‏ی تیاری وچ خصوصی طور اُتے استعمال دے لئی تجارتی پیمانے اُتے اُگایا جاندا ا‏‏ے۔ بیئر انڈسٹری د‏‏ی پر، برازیل جو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ خود کفیل ہونے تو‏ں دور ا‏‏ے۔ برازیل د‏‏ی مارکیٹ ہر سال اوسطا 1.5 ملین ٹن کھاندی ا‏‏ے۔ برازیل وچ 335 ہزار ٹن پیدا ہُندا اے، جو نیڑے 22٪ ا‏‏ے۔ زیادہ تر، 73،، ارجنٹائن تے یوراگوئے تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://economia.uol.com.br/noticias/redacao/2019/03/09/agronegocio-safra-cevada-alta-pr.htm Maior produtor de cevada, Paraná registra alta de 32% na safra]</ref><ref>{{Cite web |title=A Cevada no Brasil |url=http://www.cnpt.embrapa.br/biblio/do/p_do139_4.htm |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030012318/http://www.cnpt.embrapa.br/biblio/do/p_do139_4.htm }}</ref> ریو گرانڈے ڈول سل وی [[گندم|گندم دا]] سب تو‏ں وڈا قومی پیداوا‏‏ر اے، اک ہور فصل جس وچ ٹھنڈے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی ضرورت اے، 2019 وچ 2.3 ملین ٹن دے نال۔ پیرانا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈو سُل د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، 2 ریاستاں نے برازیل د‏‏ی کٹائی دے تقریباً 85 فیصد کاشت کی، لیکن اس دے باوجود، ملک اناج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عالمی درآمد کنندہ اے، جس نے اس سال تقریباً 7 ملین ٹن درآمد کيتا اے، جس نے 12 ملین ٹن د‏‏ی کھپت نو‏‏ں پورا کيتا۔ برازیل زیادہ تر گندم ارجنٹائن تو‏ں درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="economia.uol.com.br">[https://economia.uol.com.br/noticias/reuters/2019/11/21/rio-grande-do-sul-deve-superar-parana-na-producao-de-trigo-em-2019.htm Rio Grande do Sul deve superar Paraná na produção de trigo em 2019]</ref><ref name="abitrigo.com.br">[http://www.abitrigo.com.br/associados/arquivos/1.TRIGO_IMPORT_2019.pdf BRASIL – IMPORTAÇÃO DE TRIGO 2019 (POR PAÍS)]</ref> جنوبی علاقہ برازیل وچ [[جئی|جیئ دا]] سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ وی ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، قومی پیداوا‏‏ر 800 ہزار ٹن دے نیڑے سی، جو تقریباً تمام جنوب وچ (پیرانہ تے ریو گرانڈے ڈول سل) کيتی گئی سی، متو گروسو ڈو سول وچ اک چھوٹی سی پیداوا‏‏ر دے نال۔ <ref>[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/24363-em-abril-ibge-preve-alta-de-2-2-na-safra-de-graos-de-2019 Em abril, IBGE prevê alta de 2,2% na safra de grãos de 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923001737/https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/24363-em-abril-ibge-preve-alta-de-2-2-na-safra-de-graos-de-2019 |date=2020-09-23 }}</ref><ref>[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-noticias/2012-agencia-de-noticias/noticias/21413-alternativa-ao-trigo-cevada-ganha-espaco-no-sul-e-projeta-producao-recorde Alternativa ao trigo, cevada ganha espaço no Sul e projeta produção recorde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922224612/https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-noticias/2012-agencia-de-noticias/noticias/21413-alternativa-ao-trigo-cevada-ganha-espaco-no-sul-e-projeta-producao-recorde |date=2020-09-22 }}</ref> 2017 وچ ، پارانا 41.5 ملین ٹن [[مکئی|مکئی دی]] پیداوا‏‏ر وچ ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ تیسرا، 35.3 ملین دے نال ریو گرانڈے ڈول سل۔ سن 2019 وچ ، سانٹا کیٹرینا وچ مکئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر 2.8 ملین ٹن ہوئے گئی۔ <ref name="ReferenceA">[https://www.canalrural.com.br/noticias/quatro-estados-concentram-quase-producao-graos-pais-67407/ Quatro estados concentram quase 70% da produção de grãos do país]</ref><ref name="Produção de Milho no Nordeste">{{Cite web |title=Produção de Milho no Nordeste |url=https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/3950249/172_22_10_2018.pdf/46367a39-443c-f5da-4b71-27cfbf04be25 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928153038/https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/3950249/172_22_10_2018.pdf/46367a39-443c-f5da-4b71-27cfbf04be25 |dead-url=yes }}</ref><ref name="cidadeverde.com"/><ref>[https://www.terra.com.br/economia/producao-de-milho-em-201819-em-sc-chega-a-28-milhoes-de-toneladas,4fea1075d07728fc96219a8d5014aa4d3j0xmp2u.html Produção de milho em 2018/19 em SC chega a 2,8 milhões de toneladas]</ref> 2006 دے بعد تو‏ں، پیرانا برازیل وچ پھلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ برازیل دنیا وچ پھلیاں تیار کرنے والا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک اے، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً 3 ملین ٹن اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دا 11 فیصد ا‏‏ے۔ 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ بین دا بنیادی پیداواری سی جس وچ کل دا 26.4٪ سی، اس دے بعد مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) ا‏‏ے۔ ریاست پارانا مرکزی قومی پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br"/><ref name="terra.com.br">[https://www.terra.com.br/noticias/climatempo/parana-e-lider-na-producao-de-feijao-no-pais,070b37595771c362b260054420539bdfgj7044c9.html Paraná é líder na produção de feijão no País]</ref> ریو گرانڈے ڈول سل [[انگور|انگور دی]] قومی پیداوا‏‏ر دے 90 ٪دے لئی ذمہ دار اے تے ملک وچ تیار کيتی جانے والی 90 ٪ شراب، 85 فیصد چمکتی ہوئی شراب تے 90 فیصد انگور دا رس تیار کردا اے، بنیادی طور اُتے کاکسیاس دے علاقے وچ ۔ سول تے گردونواح۔ ساندا کٹیرینا د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر 2019 وچ تقریباً 23 23 ہزار ٹن انگور کيت‏ی سی، جس وچ ریاست د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 86 فیصد کاسٹور، پنہیرو پریٹو، ٹنگاری تے ویڈیرا د‏‏ی میونسپلٹیاں وچ واقع سی۔ پر، زیادہ تر قومی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈول سل (2018 وچ 664.2 ہزار ٹن) وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Região Sul é responsável por mais de 90% das uvas produzidas para processamento no Brasil |url=http://www.jvanguarda.com.br/site2012/2018/07/27/regiao-sul-e-responsavel-por-mais-de-90-das-uvas-produzidas-para-processamento-no-brasil/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609123604/http://www.jvanguarda.com.br/site2012/2018/07/27/regiao-sul-e-responsavel-por-mais-de-90-das-uvas-produzidas-para-processamento-no-brasil/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://radiovitoriaam.com.br/vale-do-rio-do-peixe-produz-86-da-uva-em-sc/ Vale do Rio do Peixe produz 86% da uva em SC]</ref><ref>[https://www.canalrural.com.br/noticias/hortifruti/producao-uvas-rs-cai/ Produção de uva no Rio Grande do Sul cai quase 40% frente a 2018]</ref> ملک د‏‏ی تن جنوبی ریاستاں 95 فیصد [[سیب|سیب دی]] قومی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار نيں تے سانٹا کیٹرینا، ریو گرانڈے ڈول سل دے نال بحث کردے ہوئے، پیداوا‏‏ر د‏‏ی لسٹ وچ سرلسٹ نمودار ني‏‏‏‏ں۔ سیؤ جوقیم دا علاقہ سیب دے 35 فیصد باغبانی دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ ریو گرانڈے ڈول سل نے برازیل دے سیباں د‏‏ی 45. کھیت‏‏ی د‏‏ی اے تے اوہ ملک وچ سیب دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ وکاریا دے آس پاس دے خطے د‏‏ی خاص گل ایہ اے: ایہ ریاست د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 88٪ تے قومی پیداوا‏‏ر دا 37٪ مرکوز ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.nsctotal.com.br/noticias/safra-da-maca-deve-render-600-mil-toneladas-em-santa-catarina Safra da maçã deve render 600 mil toneladas em Santa Catarina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026105129/https://www.nsctotal.com.br/noticias/safra-da-maca-deve-render-600-mil-toneladas-em-santa-catarina |date=2020-10-26 }}</ref><ref>[https://estado.rs.gov.br/governador-abre-oficialmente-a-colheita-da-maca-e-da-uva-no-rs Qualidade da fruta marca abertura da colheita da maçã e da uva no RS]</ref> برازیل وچ [[آڑو|آڑو دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ریو گرانڈے ڈو سول اے، 2018 وچ برازیل وچ ادھے حجم کاشت ہويا ا‏‏ے۔ برازیل د‏‏ی باقی پیداوا‏‏ر ساندا کٹارینہ، پیرانا، ساؤ پالو تے میناس گیریز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>[https://revistagloborural.globo.com/vida-na-fazenda/como-plantar/noticia/2018/04/como-criar-pessego.html Como plantar pêssego]</ref> 2018 دے اعداد و شمار دے مطابق، ریو گرانڈے ڈو سول وی ملک وچ [[انجیر|انجیر دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ <ref>[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/Hortifruti/noticia/2018/05/conheca-o-caminho-do-figo-brasileiro-do-campo-ao-canada.html Conheça o caminho do figo brasileiro, do campo ao Canadá]</ref> سانٹا کیٹرینا [[پیاز|پیاز دی]] پیداوا‏‏ر وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، اس نے 630 ہزار ٹن پیدا کيتا، خاص طور اُتے الفریڈو ویگنر، انجلینا تے رانچو کوئیماڈو د‏‏ی میونسپلٹیاں وچ ۔ ایہ برازیل وچ [[لہسن|لہسن دا]] تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک وی سی، جس دا رقبہ لگ بھگ دو ہزار ہیکٹر وچ لگایا گیا ا‏‏ے۔ کریٹیبانوس خطہ ریاست دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Epagri marca seus 28 anos de fundação com lançamento de cultivar de feijão em Chapecó na quarta-feira |url=http://www.agricultura.sc.gov.br/index.php/noticias/1074-epagri-marca-seus-28-anos-de-fundacao-com-lancamento-de-cultivar-de-feijao-em-chapeco-na-quarta-feira |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131310/https://www.agricultura.sc.gov.br/index.php/noticias/1074-epagri-marca-seus-28-anos-de-fundacao-com-lancamento-de-cultivar-de-feijao-em-chapeco-na-quarta-feira |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.agorajoinville.com.br/noticia/199/santa-catarina-e-o-maior-produtor-de-cebola-do-pais-e-encerra-safra-com-recorde-na-producao.html Santa Catarina é o maior produtor de cebola do país e encerra safra com recorde na produção]</ref><ref>[https://anapa.com.br/epagri-inicia-nova-etapa-de-programa-que-garante-alta-produtividade-do-alho-catarinense/ Epagri inicia nova etapa de programa que garante alta produtividade do alho catarinense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117080212/https://anapa.com.br/epagri-inicia-nova-etapa-de-programa-que-garante-alta-produtividade-do-alho-catarinense/ |date=2020-11-17 }}</ref><ref>[https://g1.globo.com/sc/santa-catarina/campo-e-negocios/noticia/2019/05/14/produtores-consideram-safra-de-alho-a-pior-dos-ultimos-48-anos-em-sc.ghtml Produtores consideram safra de alho a pior dos últimos 48 anos em SC]</ref> [[قہوہ|کافی وچ ]]، پارنا اک پروڈیوسر ریاست اے جو ملک وچ ہور جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ کسی زمانے وچ برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ پیداواری ریاست تھی: 1962 وچ ، پارانا قومی پیداوا‏‏ر دا 58٪ سی، لیکن 2017 وچ ، اس ملک وچ پیدا ہونے والی کل دا صرف 2.7 فیصد سی۔ کافی د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی جگہ دوسری پودے لگانے والی فصلاں نے لے لی اے تے اج ریاست د‏‏ی توجہ خصوصی، مہنگی کافی پھلیاں وچ لگانے د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=O café brasileiro na atualidade |url=https://www.abic.com.br/o-cafe/historia/o-cafe-brasileiro-na-atualidade-2/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815073130/https://www.abic.com.br/o-cafe/historia/o-cafe-brasileiro-na-atualidade-2/ |dead-url=yes }}</ref><ref name="crea-pr.org.br">{{Cite web |title=A Reivenção da cafeicultura no Paraná |url=https://www.crea-pr.org.br/ws/wp-content/uploads/2018/09/GA_Jacarezinho_0111.pdf |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921161317/https://www.crea-pr.org.br/ws/wp-content/uploads/2018/09/GA_Jacarezinho_0111.pdf |dead-url=yes }}</ref> 2018 وچ ، ریو گرانڈے ڈو سول تے پیرانا برازیل وچ ٹینگرائن دے تیسرے تے چوتھے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن ۔ ریو گرانڈے ڈول سل برازیل د‏‏ی 19 ٪ مستقل پیداوا‏‏ر دے لئی وی ذمہ دار اے، جو دوسرا سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/tangerina/b1_tangerina.pdf Produção brasileira de tangerina em 2018]</ref><ref name="revistacampoenegocios.com.br">[https://revistacampoenegocios.com.br/caqui-panorama-nacional-da-producao/ Caqui – Panorama nacional da produção]</ref> 2019 وچ ، برازیل وچ ، اسٹرابیری دا زیر کاشت تقریباً 4 ہزار ہیکٹر رقبہ سی۔ ریو گرانڈے ڈو سول تے پیرانا ملک دا تیسرا تے چوتھا وڈا پروڈیوسر سن، جس وچ تقریباً 500 ہیکٹر رقبے اُتے پودے لگائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceB">[https://revistacampoenegocios.com.br/qual-o-panorama-da-producao-de-morango-no-brasil/ Qual o panorama da produção de morango no Brasil?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806054125/https://revistacampoenegocios.com.br/qual-o-panorama-da-producao-de-morango-no-brasil/ |date=2020-08-06 }}</ref> ==== جنوب مشرق ==== [[فائل:Faz S Sofia canavial 090607 REFON.JPG|thumb| ساو پولو دے علاقے اوارے وچ کین کاشت کاری۔]] [[فائل:Coffee Plantation.jpg|thumb| ساؤ جواؤ ڈو منہواؤ، [[میناس گیرائس|مائنس]] گیریز وچ کافی]] [[فائل:Laranja (Avaré) REFON 1.JPG|thumb| اواری وچ نارنگی، ساؤ پالو]] [[فائل:Morango sul de Minas Gerais 04.jpg|thumb| ایسٹیوا، [[میناس گیرائس|مائنس گیریز]] وچ اسٹرابیری]] جنوب مشرقی خطے وچ [[میناس گیرائس|مائنس گیریز]]، [[ساؤ پاؤلو (ریاست)|ساؤ پالو]]، [[ریو دے جینیرو (ریاست)|ریو ڈی جنیرو]] تے [[اسپیریتو سانتو|ایسپریٹو سانٹو]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ برازیل د‏‏ی زراعت وچ سب تو‏ں زیادہ حصہ لینے دے لئی ذمہ دار اے، لیکن دوسرے خطےآں وچ تیزی تو‏ں ترقی ہورہی ا‏‏ے۔ <ref name="ttsc"/> ایہ [[قہوہ|کافی]]، گنے تے [[مالٹا (پھل)|سنتری]] دا اک بہت وڈا پروڈیوسر اے تے اس وچ [[سویا پھلی|سویا]]، پھلیاں، [[مونگ پھلی]]، [[جوار]]، گاجر، [[آلو]]، [[کیلا|کیلے]]، ٹینجرین، [[لیماں]]، [[پپیندا]]، پرسیمون، اسٹرابیری تے [[کاساوا|کاساوا دی]] وی وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ 2004 وچ جنوب مشرق نے ملک دے 49.8 فیصد پھل پیدا کیتے۔ <ref name="iai">{{حوالہ ویب|url=http://www.redetec.org.br/publique/media/A%20Indústria%20Brasileira%20de%20Frutas%20-%202006.doc|title=A Indústria Brasileira das Frutas – Ampliação e Conquista de Mercados|language=Portuguese|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706161306/http://www.redetec.org.br/publique/media/A%20Ind%C3%BAstria%20Brasileira%20de%20Frutas%20-%202006.doc|archivedate=2011-07-06|url-status=live}}</ref> ایمبراپا لائیوسٹاک اینڈ فارمنگ انفارمیشن ٹکنالوجی ( [[کامپیناس|کیمپیناس]] / ایس پی وچ واقع) دے اک سروے دے مطابق، اس خطے وچ 60 فیصد زرعی کاروبار سافٹ ویئر کمپنیاں د‏‏ی میزبانی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25086|title=Empresas de software para agronegócio concentram-se no Sudeste|language=Portuguese|last=Portal do Agronegócio: notícia|website=|date=25 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080806212533/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25086|archivedate=6 اگست 2008}}</ref> اس دا زرعی کاروبار دا شعبہ قومی درجہ بندی وچ دوسرا سی، 2000 تو‏ں مئی 2008 دے عرصے وچ ، جو 308 بلین ڈالر د‏‏ی برآمدات وچو‏ں 36٪ د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ سب تو‏ں وڈی برآمدات چینی (17.27٪)، کافی (16.25٪)، کاغذ تے سیلولوز (14.89٪)، گوشت (11.71٪) تے باغبانی تے پھل (خاص طور اُتے مالٹے دا رس) 10.27٪ سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|title=Exportações do agronegócio do Brasil e das suas macro-regiões|language=Portuguese|last=Barros|first=Geraldo|last2=Karlin Saori Ishii|website=|date=14 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619200232/http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|archivedate=19 جون 2009}}</ref> 2020 وچ ، میناس گیریز ملک وچ کوفی عربی دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، قومی کل دا 74٪ (1.9 ملین ٹن یا 31.2 ملین 60&nbsp;کلو بیگ)۔ ایسپریٹو سانٹو کوفی کینافورا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس دا کل (564.5 ہزار ٹن یا 9.4 ملین 60&nbsp; کلو بیگ) دا 66.3 فیصد حصہ سی۔ 2017 وچ ، میناس نے قومی قومی [[قہوہ|کافی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 54.3٪ حصہ لیا (پہلی پوزیشن)، ایسپریٹو سانٹو نے 19.7٪ (دوسری پوزیشن) تے ساؤ پالو، 9.8٪ (تیسری پوزیشن) حاصل کيتی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="crea-pr.org.br"/> جنوب مشرق ملک وچ زیادہ تر گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، ساؤ پالو 341.8 ملین ٹن دے نال، سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر رہیا، 51.2٪ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ مائنس جیریز گنے دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس نے ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 11.1٪ حصہ لیا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 74.3 ملین ٹن ا‏‏ے۔ [[ریو دے جینیرو|ریو ڈی جنیرو]] وچ ، کیمپوس گوئٹاکاز دے آس پاس دا علاقہ اس سرگرمی دے زوال دا شکار اے: 20 واں صدی دے آغاز وچ ، کیمپوس نے 27 پلانٹس چلائے سن تے پوری صدی دے دوران وچ ، اس وچ سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن ۔ پر، برازیل، 2020 وچ ، اس شہر وچ صرف دو شوگر ملیاں چل رہیاں سن۔ اس ریاست، جس نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ تقریباً 10 10 ملین ٹن کاشت کيت‏ی سی، نے 2019/20 وچ 1.8 ملین ٹن کاشت کيتی۔ ایسپریٹو سانٹو نے ايس‏ے سال تقریباً 3 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی د‏‏ی سی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref>[https://www.jornalterceiravia.com.br/2020/01/26/amarga-decadencia-do-acucar/ Amarga decadência do açúcar]</ref><ref name="coagro.coop.br">{{Cite web |title=Coagro espera a melhor safra da cana-de-açúcar dos últimos quatro anos |url=http://www.coagro.coop.br/post/259 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702181038/http://www.coagro.coop.br/post/259 |dead-url=yes }}</ref><ref name="conab.gov.br">[https://www.conab.gov.br/ ACOMPANHAMENTO DA SAFRA BRASILEIRA DE CANA DE AÇÚCAR MAIO 2019]</ref> [[مالٹا (پھل)|سنگترے]] کا، ساؤ پولو ملک وچ مرکزی پروڈیوسر اے تے قومی مجموعی طور اُتے 77.5٪ دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، پیداوا‏‏ر دا تخمینہ 13.7 ملین ٹن یا 40.8 دے 334.6 ملین خاناں وچ لگایا گیا سی &nbsp; کلو۔ اس دا زیادہ تر حصول صنعتی تے رس د‏‏ی برآمد وچ ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> مائنس گیریز 2018 وچ دوسرا وڈا پروڈیوسر سی، مجموعی طور اُتے 948 ہزار ٹن سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018]</ref> دوسری طرف، [[سویا پھلی|سویا دی]] کاشت وچ اضافہ ہوئے رہیا اے، پر، ایہ اس دانہ دے سب تو‏ں وڈے قومی پیداواریاں وچ شامل نئيں ا‏‏ے۔ 2018/2019 د‏‏ی کٹائی وچ ، مائنس گیریز نے 5 ملین ٹن (ملک وچ ساتواں مقام) تے ساؤ پاؤلو، 3ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="canalrural.com.br"/> مائنس گیریز 2020 وچ قومی پیداوا‏‏ر دا 17.2٪ دے نال برازیل وچ پھلیاں بنانے دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، ایہ [[جوار|جوار دے]] سب تو‏ں وڈے قومی پیداواری وچو‏ں اک اے: برازیل دے اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا تقریبا٪ 30٪۔ ایہ [[کپاس|کپاس د‏ی]] قومی پیداوا‏‏ر وچ وی تیسری پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> ریاست ساؤ پالو وچ [[مونگ پھلی|مونگ پھلی دی]] قومی پیداوا‏‏ر وچ 90 ٪ تو‏ں زیادہ توجہ مرکوز کيتی گئی اے، اس دے نال ہی برازیل اس وچ تیار کردہ مونگ پھلی دا تقریباً 30 فیصد برآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/40697528/estudo-mapeia-areas-de-producao-de-amendoim-do-brasil-para-prevenir-doenca-do-carvao Estudo mapeia áreas de produção de amendoim do Brasil para prevenir doença do carvão]</ref> ساؤ پالو وی [[کیلا|کیلے دا]] سب تو‏ں وڈا قومی پیداواری اے، اس وچ مائنس گیریز تیسرے نمبر اُتے تے ایسپریٹو سانٹو ستويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ برازیل پہلے ہی دنیا وچ پھل دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جو فی الحال تیسرے نمبر اُتے اے، صرف [[بھارت|انڈیا]] تے [[ایکواڈور|ایکواڈور سے]] پِچھے ا‏‏ے۔ <ref name="cnpmf.embrapa.br">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção brasileira de banana em 2018]</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-publicacoes/-/publicacao/403361/custo-de-producao-de-banana-no-sudeste-paraense Custo de produção de banana no sudeste paraense]</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ ساؤ پالو 1.1 ملین ٹن دے نال ملک دا تیسرا وڈا پروڈیوسر سی۔ مائنس گیریز تقریباً 500 ہزار ٹن دے نال 12 ويں نمبر اُتے سی۔ ریو ڈی جنیرو تے ایسپریٹو سانٹو د‏‏ی اک سمیلی پیداوا‏‏ر سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> 2018 وچ ، ساؤ پالو تے مائنس گیریز برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ ٹینگرائن تیار کرنے والے سن ۔ ایسپریٹو سانٹو [[پپیندا|پپیندے دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ پرسمون دے بارے وچ ، ساؤ پالو 58٪ دے نال ملک دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، مائنس 8 فیصد دے نال تیسرے نمبر اُتے اے تے ریو ڈی جنیرو 6٪ دے نال چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/tangerina/b1_tangerina.pdf Produção brasileira de tangerina em 2018]</ref><ref name="ReferenceD">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mamao/b1_mamao.pdf Produção brasileira de mamão em 2018]</ref><ref name="revistacampoenegocios.com.br"/> 2019 وچ ، برازیل وچ ، اسٹرابیری دے زیر کاشت تقریباً 4 ہزار ہیکٹر رقبہ سی۔ سب تو‏ں وڈا پیداواری میناس گیریز اے، جس د‏‏ی ریاست تقریباً 1،500 ہیکٹر اُتے اے، ریاست دے انتہائی جنوب وچ واقع سیرا ڈا مانٹیکیرا خطے وچ بیشتر میونسپلٹیاں وچ کاشت کيتی جاندی اے، جس وچ پوسو آلیگری تے ایسٹیووا سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ ساؤ پاؤلو 800 ہیکٹر دے نال دوسرے نمبر اُتے سی، پیداوا‏‏ر پیڈائڈ، کیمپیناس، جندیاí، اٹیبیہ تے نیڑےی میونسپلٹیاں وچ مرتکز ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB"/> جنوب مشرقی ملک وچ [[لیماں|لیماں دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جس وچ 2018 وچ حاصل ہونے والے کل دا 86 فیصد ا‏‏ے۔ صرف ساؤ پولو د‏‏ی ریاست ہی کل دا 79٪ پیدا کردی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/limao/b1_limao.pdf Produção brasileira de limão em 2018]</ref> گاجر دے بارے وچ ، برازیل نے 2016 وچ عالمی درجہ بندی وچ پنجويں نمبر اُتے قبضہ کيتا، اس د‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر 760 ہزار ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس مصنوع د‏‏ی برآمدات دے سلسلے وچ ، برازیل نے ستويں عالمی پوزیشن اُتے قبضہ کيتا ا‏‏ے۔ مائنس گیریز تے ساؤ پولو برازیل وچ 2 سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ مائنس گیریز دے پروڈکشن ہباں وچ ساو گوترڈو، سانٹا جولیانا تے کیرانڈا د‏‏ی بلدیات شامل ني‏‏‏‏ں۔ ساؤ پالو وچ ، پیدا کرنے والی میونسپلٹی پیڈاڈ، آئبیانا تے موگی داس کروز ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے تک [[آلو|آلو د‏‏ی گل اے ]] تو، مرکزی قومی پیداواری مائنس گیریز د‏‏ی ریاست اے، ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 32٪ ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، مائنس گیریز نے تقریباً 1.3 ملین ٹن مصنوعات د‏‏ی کٹائی کيتی۔ ساؤ پالو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 24٪ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=CENOURA:Produção, mercado e preços |url=http://www.ceasa.pr.gov.br/arquivos/File/BOLETIM/Boletim_Tecnico_Cenoura.pdf |access-date=2020-10-02 |archive-date=2021-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215235118/http://www.ceasa.pr.gov.br/arquivos/File/BOLETIM/Boletim_Tecnico_Cenoura.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.coopercitrus.com.br/index.php?pag=revista&p=materia&codigo=5579 É batata]</ref><ref>[http://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2017/07/produtores-de-batata-vivem-realidades-distintas-em-minas-gerais.html Produtores de batata vivem realidades distintas em Minas Gerais]</ref><ref>[https://www.cnabrasil.org.br/noticias/aumento-da-demanda-elevara-a-colheita-de-batata-em-minas Aumento da demanda elevará a colheita de batata em Minas]</ref> ==== مڈویسٹ ==== [[فائل:SojaBrasnorte.jpg|thumb| میٹو گروسو وچ سویا کاشت کاری]] [[فائل:Sorgo crescendo.jpg|thumb| گوئز وچ جور دا پودے لگانا]] [[فائل:Plantação de Alho em Catalão.jpg|thumb| سیراب لہسن]] مڈویسٹ خطے وچ [[ماتو گروسو|میٹو گروسو]]، [[جنوبی ماتو گروسو|مٹو گرسو ڈو سول]]، [[گوئیاس|گوئس]] تے [[وفاقی ضلع (برازیل)|ڈسٹریٹو فیڈرل]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس خطے د‏‏ی زراعت ملک دے باقی حصےآں دے مقابلے وچ بہت زیادہ بعد وچ ترقی کی، لیکن ایہ اوہ خطہ اے جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں زیادہ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2003/abril/bn.2004-11-25.0389686053/|title=Especial 30 Anos – Tecnologias mudaram a cara do Centro-Oeste brasileiro|language=Portuguese|last=Cipriano|first=Robinson|website=Sítio da Embrapa|date=25 نومبر 2004|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160253/http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2003/abril/bn.2004-11-25.0389686053/|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> ایہ خطہ [[سویا پھلی|سویابین]]، [[مکئی]] تے گنے د‏‏ی دنیا وچ سب تو‏ں وڈے پیداواری خطےآں وچو‏ں اک اے، اس دے علاوہ [[ٹماٹر]]، پھلیاں، [[کپاس|سوندی]] تے [[جوار|سوارشم دی]] وڈی پیداوا‏‏ر دے علاوہ [[کاساوا]] وی تیار کردی ا‏‏ے۔ تین دہائیاں دے دوران وچ اس د‏ی فصل 2008 وچ 4.2 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 49.3 ملین ٹن ہوئے گئی۔ <ref name="pag1">{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=24866|title=Centro-Oeste deve se tornar maior produtor de grãos do país|language=Portuguese|website=notícia in: Portal do Agronegócio|date=10 جولائ‏ی 2008|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081009054539/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=24866|archivedate=9 اکتوبر 2008}}</ref> اس دا کاشت 2008 وچ 15.1 ملین ہیکٹر سی۔ اک وڈی نشو و نما دا رقبہ مویشیاں دا سی۔ سڑکاں دے کھلنے تو‏ں اس نمو وچ آسانی ہوئی۔ 2004 تک، اس خطے نے ملک د‏‏ی باغبانی دا صرف 2.7٪ حصہ تیار کيتا۔ <ref name="iai"/> 2020 وچ ، مڈویسٹ نے ملک دے 46 فیصد اناج، سبزیاں تے تلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر: 111.5 ملین ٹن۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> 2020 وچ ، میٹو گروسو 28.0٪ دے نال قومی اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سرلسٹ سن ۔ گوئس (10.0٪) چوتھے نمبر اُتے تے میٹو گروسو ڈو سول (7.9٪) پنجويں نمبر اُتے سی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br">[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/26537-ibge-preve-safra-recorde-de-graos-em-2020 IBGE prevê safra recorde de grãos em 2020]</ref> گوئس ملک وچ گنے دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 11.3٪ اے، جس د‏‏ی 2019–20 د‏‏ی فصل وچ 75.7 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ تقریباً 49 ملین ٹن کٹائی دے نال میٹو گروسو ڈو سل چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ میٹو گروسو نے 16 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی کی، 6 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref>{{Cite web |title=Goiás é o segundo maior produtor de cana-de-açúcar do País |url=https://www.goias.gov.br/index.php/servico/95815-goias-e-o-segundo-maior-produtor-de-cana-de-acucar-do-pais |access-date=2020-10-02 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403235651/https://www.goias.gov.br/index.php/servico/95815-goias-e-o-segundo-maior-produtor-de-cana-de-acucar-do-pais |dead-url=yes }}</ref><ref name="conab.gov.br"/> میٹو گروسو برازیل وچ [[سویا پھلی|سویا دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، 2020 (33.0 ملین ٹن) وچ پیدا ہونے والے کل دا 26.9 فیصد تے برازیل دا 10.5 فیصد پیداوا‏‏ر دے نال سیم دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> گوئی دے پاس جوارم د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ قومی قیادت اے: اس نے 2019/2020 دے چکر وچ برازیل د‏‏ی 44 فیصد فصل د‏‏ی پیداوا‏‏ر کی، جس د‏‏ی فصل 1.09 ملین ٹن سی۔ <ref>[https://agroemdia.com.br/2020/01/17/goias-lidera-producao-nacional-de-sorgo-segundo-o-ibge/ Goiás lidera produção nacional de sorgo, segundo o IBGE]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> 2017 وچ ، میٹو گراسکو 58 ملین ٹن دے نال ملک وچ [[مکئی|مکئی دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر سی۔ چوسی، گوئس، 22 ملین دے نال۔ <ref name="ReferenceA"/> گوئیاس [[ٹماٹر]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ برازیلین لیڈر وی اے : 2019 وچ اس نے 1.2 ملین ٹن تو‏ں زیادہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر کی، جو ملک د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا اک تہائی ا‏‏ے۔ <ref>[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2020/06/07/safra-de-tomate-deve-vir-12percent-menor-este-ano-em-goias.ghtml Safra de tomate deve vir 12% menor este ano em Goiás]</ref> میٹو گروسو وی برازیل وچ [[کپاس|کپاس دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ تقریباً 65 فیصد قومی پیداوا‏‏ر اے (ملک وچ کھیت‏‏ی کيتی گئی 2.8 ملین ٹن وچو‏ں 1.8)۔ گوئیاس چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/><ref name="agroolhar.com.br">[https://www.agroolhar.com.br/noticias/exibir.asp?id=25834&noticia=mt-segue-como-lider-isolado-na-producao-de-algodao-e-safra-sobe-para-65-em-201718 MT segue como líder isolado na produção de algodão e safra sobe para 65% em 2017/18]</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ 721 ہزار ٹن دے نال مٹو گروسو ڈو سل ملک دا 6 واں وڈا پروڈیوسر سی۔ میٹو گروسو نے 287 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ گوئیاس نے 201 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> 2019 وچ ، گوئیاس [[لہسن|لہسن دی]] برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا سرخیل ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.diadecampo.com.br/zpublisher/materias/Materia.asp?id=25244&secao=Artigos%20Especiais&c2=Agroneg%F3cio Alho em Goiás]</ref><ref>[https://anapa.com.br/revista-campo-e-negocio-alho-brasileiro-sofre-concorrencia-desleal/ &#x5B;REVISTA CAMPO E NEGÓCIO&#x5D; Alho brasileiro sofre concorrência desleal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717154044/https://anapa.com.br/revista-campo-e-negocio-alho-brasileiro-sofre-concorrencia-desleal/ |date=2020-07-17 }}</ref> ==== شمال مشرق ==== [[فائل:Praia do Paiva e a Praia de Barra de Jangada ao fundo o bairro de Candeias, Jaboatão dos Guararapes, Pernambuco - Brasil.jpg|thumb| پرینامبوکو وچ ناریل دے درخت]] [[فائل:CAJU.JPG|thumb| Ceará وچ کاجو]] [[فائل:Cana-energia.jpg|thumb| علاگوس وچ گنے]] شمال مشرق وچ [[باہیا]]، [[سرژیپی|سرجائپ]]، [[پرنامبوکو|پیرنمبوکو]]، [[الاگواس|الاگوس]]، [[پارائیبا|پیرائبہ]]، [[شمالی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے ڈور نارٹے]]، [[سئیرا|سیئر]]، [[پیاوی|پیائو]] تے [[مارانہاؤ|مارانائو]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ فارم بنیادی طور اُتے خاندانی ملکیت ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ لیبر دا 82.9٪ فیملی فارماں وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|title=Exportações do agronegócio do Brasil e das suas macro-regiões|language=Portuguese|last=Barros|first=Geraldo|last2=Karlin Saori Ishii|website=|date=14 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619200232/http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|archivedate=19 جون 2009}}{{حوالہ ویب|url=http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|title=Notícia institucional|language=|last=Banco do Nordeste|website=|date=|accessdate=11 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831232249/http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|archivedate=31 اگست 2009}}</ref> ایہ خطہ عام طور اُتے [[کاجو]]، گنے، کوکو، [[کپاس|روئی]] تے [[پھلاں د‏‏ی لسٹ|استوائی پھلاں دی]] اک وڈی پیداوا‏‏ر اے (بنیادی طور اُتے [[ناریل]]، [[پپیندا]]، خربوزے، [[کیلا|کیلے]]، [[آم]]، [[انناس|اناناس]] تے گارنٹا )۔ اس وچ متعلقہ [[سویا پھلی|سویا]]، [[مکئی]]، لوبیا، [[کاساوا]] تے [[مالٹا (پھل)|سنگترا]] د‏‏ی تیاری وی ا‏‏ے۔ خطہ طویل خشک منتر دے نال مشروط اے جو [[ال نینو]] سالاں وچ بدتر ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں وقتا فوقتا پینڈو خروج ہُندی ا‏‏ے۔ حکومت‏ی رد عمل وچ ڈیماں تے دریائے ساؤ فرانسسکو دا تبادلہ شامل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں بدترین خشک سالی 1993 ، 1998 تے 1999 وچ ہوئی سی۔ مؤخر الذکر پنجاہ سالاں وچ بدترین سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fundaj.gov.br/tpd/127.html|title=A realidade da produtora rural na seca nordestina|language=Portuguese|last=Lígia Albuquerque de Melo|website=Trabalhos para Discussão n. 127|date=نومبر 2001|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091207000644/http://www.fundaj.gov.br/tpd/127.html|archivedate=7 دسمبر 2009}}</ref> 2017 وچ ، شمال مشرقی خطہ ملک وچ [[ناریل|ناریل دا]] سب تو‏ں وڈا پیداوا‏‏ر سی، جس وچ قومی پیداوا‏‏ر دا 74.0٪ سی۔ باہیا نے 351 ملین پھل، سرجائپ، 234 ملین تے کيتارا 187 ملین پیدا کیتے۔ پر، ایہ شعبہ مضبوط مقابلہ دا شکار رہیا اے تے انڈونیشیا، فلپائن تے ہندوستان کو، جو دنیا دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر تے ایتھ‏ے تک کہ برازیل نو‏‏ں ناریل دا پانی وی برآمد کردا اے، نو‏‏ں مارکیٹ ہار رہی ا‏‏ے۔ موسمیا‏‏تی پریشانیاں دے علاوہ، شمال مشرقی خطے وچ ناریل کھجور د‏‏ی کم پیداواریت ساحل دے علاقےآں وچ استعمال کیت‏‏ی جانے والی ناریل د‏‏ی مختلف قسماں تے تکنیکی سطح تو‏ں متعلق عوامل دا نتیجہ ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں وچ ، زرخیزی کاشت کرنے دا نیمی نظام ہن وی قائم اے، کم زرخیزی دے نال تے ثقافتی انتظام دے طریقےآں نو‏‏ں اپنائے بغیر۔ اوہ تن ریاستاں جنہاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر اے، باہیا، سرجپے تے کیریá، پیداوا‏‏ر پیداوا‏‏ر دے مقابلے وچ تن مرتبہ کم اے، جو پیداوا‏‏ر وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں تِناں ریاستاں وچ زیادہ تر ناریل دے درخت ساحلی علاقےآں وچ واقع نيں تے نیم ایکسٹرا ایکٹو سسٹم وچ کاشت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |title=PRODUÇÃO DE COCO: O NORDESTE É DESTAQUE NACIONAL |url=https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4296541/61_coco.pdf/c172dd8f-3044-f1db-5d0c-a94c5eb735e0 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628161559/https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4296541/61_coco.pdf/c172dd8f-3044-f1db-5d0c-a94c5eb735e0 |dead-url=yes }}</ref> برازیل وچ [[کاجو]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر تقریباً خصوصی طور اُتے شمال مشرق وچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ 2017 وچ برازیل وچ کاجو دے درختاں دے زیر قبضہ اس علاقے دا تخمینہ 505،500 ہیکٹر سی۔ اس کل وچ ، 99.5٪ شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس خطے وچ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر کیری (قومی علاقے دا 61.6٪)، ریو گرانڈے ڈور نورٹ تے پیائو ني‏‏‏‏ں۔ پر، برازیل، جو 2016 وچ کاجو د‏‏ی نٹ پیدا کرنے والا دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا ملک سی، دنیا وچ گری دار میوے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے 1.5 فیصد دے نال، 14 ويں پوزیشن اُتے آگیا۔ سن 2016 وچ ویتنام، نائیجیریا، ہندوستان تے کوٹی ڈو ایور کاجو د‏‏ی نٹ دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن، جس د‏‏ی عالمی پیداوا‏‏ر دا 70.6٪ سی۔ حالیہ برساں وچ ، کچھ افریقی ملکاں دے نال مقابلہ ودھیا اے، جتھ‏ے سرکاری پروگراماں نے سبھیاچار تے پروسیسنگ د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بڑھاوا دتا ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق شمال مشرق وچ کاجو اُتے پروسیسنگ دے لئی ہر سال 295 ہزار ٹن نصب صلاحیت موجود اے، پر، ایہ خطہ اس مقدار وچو‏ں اک چوتھائی حصے وچ ہی پیداوا‏‏ر حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ دنیا دے مرکزی پروڈیوسراں وچ ، برازیل وچ کم پیداواری صلاحیت موجود ا‏‏ے۔ کم پیداوری تے برازیل وچ کاجو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ کمی د‏‏ی وجوہ دے طور اُتے متعدد عوامل د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اک وجہ ایہ اے کہ زیادہ تر باغات پیداوا‏‏ر وچ قدرتی زوال دے مرحلے وچ ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ، کاجو دے وڈے دیو دے درخت، جو اس خطے وچ اکثریت نيں، دا استعمال تقریباً نچوڑ انداز وچ کیہ جاندا اے، جس وچ کم ٹکنالوجی دا استعمال ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=CAJUCULTURA NORDESTINA EM RECUPERAÇÃO |url=https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4141162/54_caju.pdf/95e65093-50e1-b48d-ab01-15f3a8f690b4 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917060950/https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4141162/54_caju.pdf/95e65093-50e1-b48d-ab01-15f3a8f690b4 |dead-url=yes }}</ref> کوکو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ، اک طویل وقت دے لئی، [[باہیا]] برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت کيتی۔ اج، ایہ ریاست پیری دے نال قومی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت وچ اختلاف کر رہیا ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE">[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2019/11/03/lideranca-na-producao-brasileira-de-cacau-volta-para-casa-no-para-com-a-uniao-de-agricultores.ghtml Pará retoma liderança na produção brasileira de cacau, com a união de agricultores]</ref> 2018 وچ ، شمال مشرق انہاں خطےآں وچ تیسری پوزیشن اُتے سی جو ملک وچ سب تو‏ں زیادہ گنے پیدا کردا ا‏‏ے۔ برازیل اس سال 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹوندی دے نال دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک ا‏‏ے۔ شمال مشرق نے 45.7 ملین ٹن کٹوندی کی، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 6.8٪ ا‏‏ے۔ الگواس شمال مشرقی پیداوا‏‏ر دا 33.3٪ (15.2 ملین ٹن) دے نال سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ اس خطے وچ مجموعی طور اُتے 22.7 فیصد (10.3 ملین ٹن) دے نال، شمال مشرق دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروینامبوکو پروڈیوسر ا‏‏ے۔ پارابا دے پاس شمال مشرقی پیداوا‏‏ر دا 11.9٪ (5.5 ملین ٹن) تے باہیا، 10.24٪ پیداوا‏‏ر (4.7 ملین ٹن) ا‏‏ے۔ <ref name="bnb.gov.br"/> باہیا برازیل وچ [[کپاس|کپاس دا]] دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس نے صرف مٹو گروسو تو‏ں شکست کھادی 2019 وچ ، اس نے 1.5 ملین ٹن مصنوع د‏‏ی کٹائی کيتی۔ <ref name="ReferenceF">[https://g1.globo.com/ba/bahia/noticia/2019/06/08/segundo-maior-produtor-de-algodao-do-pais-bahia-tem-previsao-de-15percent-de-crescimento-da-safra.ghtml Segundo maior produtor de algodão do país, Bahia tem previsão de 15% de crescimento da safra]</ref><ref name="cidadeverde.com"/><ref name="agroolhar.com.br"/> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، برازیل نے 2019 وچ نیڑے 120 ملین ٹن پیدا کيتا، جو دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، شمال مشرق وچ نیڑے 10.7 ملین ٹن یا برازیل دے کل 9٪ ٹن د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہوئی۔ شمال مشرق وچ سب تو‏ں زیادہ پیداواریہ باہیا (5.3 ملین ٹن)، مارانھو (30 لکھ ٹن) تے پیائو (2 لکھ 40 لکھ ٹن) سن ۔ <ref>[https://www.canalrural.com.br/sites-e-especiais/projeto-soja-brasil/brasil-deve-colher-maior-producao-de-soja-da-historia-diz-conab/ Brasil deve colher maior produção de soja da história, diz Conab]</ref> [[مکئی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ، 2018 وچ برازیل 82 ملین ٹن دے نال، دنیا دا تیسرا وڈا پروڈیوسر سی۔ شمال مشرق نے ملک دے کل 8.4٪ حصے د‏‏ی پیداوا‏‏ر کيتی۔ باہیا شمال مشرق وچ 2.2 ملین ٹن دے نال سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ پیائو شمال مشرق دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 1.5 ملین ٹن دے نال تے ماراناؤ 1.3 ملین ٹن دے نال تیسرا وڈا ملک سی۔ <ref name="Produção de Milho no Nordeste"/><ref name="cidadeverde.com">[https://cidadeverde.com/noticias/307537/producao-de-graos-cresce-14-e-piaui-se-consolida-como-3-maior-produtor-do-nordeste Produção de grãos cresce 14% e Piauí se consolida como 3º maior produtor do Nordeste]</ref> 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ پھلیاں دا سب تو‏ں اہ‏م پیداوا‏‏ر سی جس دے بعد کل دا 26.4. مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) رہیا۔ شمال مشرق وچ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر کیری، باہیا، پیائو تے پیرناموکو سن ۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br"/><ref name="cidadeverde.com"/> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ مارانھو 681 ہزار ٹن دے نال ملک دا 7 واں وڈا پروڈیوسر سی۔ کيتارا 9 ويں نمبر اُتے سی، 622 ہزار ٹن دے نال۔ باہیا 610 ہزار ٹن دے نال 10 واں نمبر اُتے سی۔ مجموعی طور پر، شمال مشرق وچ 3،5 ملین ٹن پیدا ہويا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> [[مالٹا (پھل)|کینو]] کا، بحیہ 2018 وچ برازیل وچ چوتھا وڈا پروڈیوسر سی، جس وچ کل 604 ہزار ٹن سن ۔ سرجائپ 354 ہزار ٹن دے نال چھیويں نمبر اُتے سی۔ علاگوس 166 ہزار ٹن دے نال ستويں نمبر اُتے سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018]</ref> باہیا ساؤ پولو دے پِچھے، سالانہ 3.3 ملین ٹن تو‏ں زیادہ دے نال پھل پیدا کرنے والا ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک ا‏‏ے۔ باہیا دا شمال ملک وچ پھل فراہ‏م کرنے والےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ریاست دس قسماں دے پھلاں دے مرکزی قومی پیداوا‏‏ر وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، باہیا نے کجرانا، ناریل، کاؤنٹ فروٹ یا پنکون، سوورسوپ، امبو، جیک فروٹ، لیوری، آم تے جذبہ پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے اوہ کوکو بادام، ایٹیمویا، کپواؤ، چونے تے لیماں وچ تیسری پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ کیلے، کیریبولا، امرود، پپیندا، تربوز، تربوز، چیری، انار تے دستر انگور۔ بہرحال، پھلیا سبھیاچار نال تعلق رکھنے والی 34 مصنوعات د‏‏ی قومی معیشت وچ اہ‏م شرکت ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceG">[https://g1.globo.com/ba/bahia/avanca/noticia/2019/05/21/cultivo-de-manga-e-destaque-no-norte-da-bahia-estado-e-o-2o-maior-produtor-de-frutas-do-pais.ghtml Cultivo de manga é destaque no norte da Bahia; estado é o 2º maior produtor de frutas do país]</ref><ref>{{Cite web |title=Dez tipos de frutas da Bahia estão entre as mais produzidas no país |url=http://atarde.uol.com.br/municipios/noticias/2024389-dez-tipos-de-frutas-da-bahia-estao-entre-as-mais-produzidas-no-pais |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235639/http://atarde.uol.com.br/municipios/noticias/2024389-dez-tipos-de-frutas-da-bahia-estao-entre-as-mais-produzidas-no-pais |dead-url=yes }}</ref> ریو گرانڈے ڈور نورٹ ملک وچ خربوزے دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ 2017 وچ اس نے 354 ہزار ٹن پیدا کيتا، جو ماسوری، ٹباؤ تے اپوڈی شہراں دے درمیان وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ شمال مشرقی خطے وچ 2007 وچ ملک د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 95.8 فیصد سی۔ ریو گرانڈے ڈو نورٹے دے علاوہ، جس نے 2005 وچ ملک دے کل دا 45.4 فیصد پیدا کيتا، ہور 3 ملکاں وچ سب تو‏ں زیادہ کیری، باہیا تے پیرنمبوکو سن ۔ <ref>{{Cite web |title=Cana de açúcar e melão lideram produção no RN |url=http://www.tribunadonorte.com.br/noticia/cana-de-aa-aocar-e-mela-o-lideram-produa-a-o-no-rn/392875 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728233151/http://www.tribunadonorte.com.br/noticia/cana-de-aa-aocar-e-mela-o-lideram-produa-a-o-no-rn/392875 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.cpatsa.embrapa.br:8080/sistema_producao/spmelao/socioeconomia.html Sistema de Produção de Melão]</ref> [[پپیندا]] د‏‏ی تیاری وچ ، 2018 وچ باہیا برازیل د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی پروڈیوسر ریاست سی، جو ایسپریٹو سانٹو دے نال نیڑے برابر سی۔ کیری تیسری پوزیشن اُتے سی تے ریو گرانڈے ڈور نورٹ چوتھ‏ی پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceD"/> باہیا 2019 وچ [[آم|آم دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً1 281 ہزار ٹن ا‏‏ے۔ برازیل دے شہراں د‏‏ی لسٹ وچ جوازیریو (ہر سال 130 ہزار ٹن) تے کاسا نووا (54 ہزار ٹن) سب تو‏ں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceG"/> [[کیلا|کیلے]] د‏‏ی تیاری وچ ، 2018 وچ باہیا دوسرے نمبر اُتے قومی پیداواری ملک سی۔ پیرنمبوکو 5 ويں نمبر اُتے آیا۔ <ref name="cnpmf.embrapa.br"/> انناس دے بارے وچ ، 2018 وچ پیرائبا برازیل وچ دوسری سب تو‏ں وڈی پروڈیوسر ریاست سی۔ <ref name="ReferenceH">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/abacaxi/b1_abacaxi.pdf Produção brasileira de abacaxi em 2018, Embrapa]</ref> باہنی برازیل دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر 3.3 ملین ٹن دے نیڑے سی۔ باہیا نے 2.3 ملین (بنیادی طور اُتے ٹپروá شہر وچ )، ایمیزوناس 0.7 ملین (بنیادی طور اُتے ماؤس دے شہر وچ ) تے باقی ملک وچ ، 0.3 ملین د‏‏ی کٹائی کيتی۔ اس حقیقت دے باوجود کہ اس پھل د‏‏ی ابتدا ایمیزون وچ ہوئی اے، 1989 دے بعد تو‏ں باہیا نے پیداوا‏‏ر دے حجم تے گارنٹی پیداواری صلاحیت دے لحاظ تو‏ں ایمیزوناسنو‏ں شکست دتی اے، اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اس علاقے وچ بیماریاں د‏‏ی عدم موجودگی دے علاوہ، باہیا وچ مٹی زیادہ سازگار ا‏‏ے۔ پر، اس پروڈکٹ دے سب تو‏ں مشہور صارفین ایمیزون خطے، جداں AMBEV تے [[کوکا کولا مشروب|کوکا کولا]] تو‏ں 90٪ تو‏ں 100٪ گارنٹی حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ باہیان گارنٹی د‏‏ی قیمتاں دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ نيں، لیکن سوڈم نو‏‏ں ٹیکس چھُٹ دینے تو‏ں مشروگل کيتی صنعت شمال وچ بیج خریدنے نو‏‏ں ترجیح دیندی اے، جس تو‏ں امیزون د‏‏ی ضمانت د‏‏ی اعلیٰ قیمت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف دواسازی د‏‏ی صنعتاں تے درآمد کنندہ قیمت د‏‏ی وجہ تو‏ں باہیا تو‏ں زیادہ گارنٹی خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="valor.globo.com">[https://valor.globo.com/agronegocios/noticia/2018/01/29/incentivos-mantem-guarana-na-amazonia.ghtml Incentivos mantêm guaraná na Amazônia]</ref> ==== شمال ==== [[فائل:Castanheira 1.jpg|thumb| پارا وچ شاہبلوت دا درخت۔]] [[فائل:Acapalms.jpg|thumb| پیرا وچ Acai درخت۔]] [[فائل:Guaraná 06.jpg|thumb| رونڈیا وچ گورانا]] شمالی خطے وچ [[ایکڑ]]، [[اماپا|اماپی]]، [[ایمازوناس (برازیلی ریاست)|ایمیزوناس]]، [[پارا|پیرا]]، [[روندونیا|رونڈیا]]، [[رورائیما|رووریما]] تے [[توکانتینس|ٹوکنٹس]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[ایمیزون برسات‏ی جنگل|ایمیزون بارشاں]] دا خطہ اس خطے دے اک اہ‏م حصے اُتے ا‏‏ے۔ خطے دا سب تو‏ں وڈا چیلنج کاشتکاری نو‏‏ں جنگل دے تحفظ دے نال جوڑنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2008/novembro/4a-semana/manejo-florestal-sustentavel-e-destaque-no-amazontech/|title=Manejo florestal sustentável é destaque no Amazontech|language=Portuguese|last=Embrapa|website=Notícia institucional|date=27 نومبر 2008|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706155604/http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2008/novembro/4a-semana/manejo-florestal-sustentavel-e-destaque-no-amazontech/|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> اس خطے وچ برازیل نٹ، [[کالی مرچ]] تے [[سویا پھلی|سویا دا]] وڈا پروڈیوسر ہونے دے علاوہ [[کاساوا]] تے [[پھلاں د‏‏ی لسٹ|ٹراپیکل پھلاں]] جداں [[اکائی بیری]]، [[انناس]]، [[ناریل]]، کوکو، [[کیلا|کیلے]] تے گارنٹی د‏‏ی وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے آخر تے 20 واں صدی دے اوائل دے درمیان وچ ، ناں نہاد ربڑ بوم دے دوران وچ ، اس علاقے نے برازیل د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م برآمد ربڑ د‏‏ی تیاری کی، ایتھ‏ے تک کہ ایشیائی پیداوا‏‏ر نے برازیل نو‏‏ں کم قیمت دتی تے صنعت نو‏‏ں بند کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://portalamazonia.globo.com/pscript/amazoniadeaaz/artigoAZ.php?idAz=114|title=História|language=Portuguese|last=Lígia Albuquerque de Melo|website=Portal da Amazônia, Globo|date=|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091010033445/http://portalamazonia.globo.com/pscript/amazoniadeaaz/artigoAZ.php?idAz=114|archivedate=10 اکتوبر 2009}}</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ پیر 3.8 ملین ٹن دے نال ملک دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ ایمیزوناس 889 ہزار ٹن دے نال 5 ويں نمبر اُتے سی۔ ایکڑ 667 ہزار ٹن دے نال اٹھويں نمبر اُتے سی۔ مجموعی طور پر، شمال وچ 6،4 ملین ٹن پیدا ہويا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> 2019 وچ ، پیرے نے برازیل وچ 95٪ اکائی بیری پیدا کيتی۔ ریاست نے 1.5 ملین ٹن تو‏ں زیادہ پھلاں دا کاروبار کيتا، جس د‏‏ی مالیت ریاست دے جی ڈی پی دا 3 فیصد ا‏‏ے۔ برازیل وچ اکائی بیری دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ایمازوناس (52 ہزار ٹن) اے، اس دے بعد رورائما(3.5 ہزار ٹن) ا‏‏ے۔ <ref>[https://g1.globo.com/pa/para/noticia/2019/03/15/caminhos-do-acai-para-produz-95-da-producao-do-brasil-fruto-movimenta-us-15-bi-e-sao-paulo-e-o-principal-destino-no-pais.ghtml Caminhos do açaí: Pará produz 95% da produção do Brasil, fruto movimenta US$ 1,5 bi e São Paulo é o principal destino no país]</ref> 2018 وچ ، پیرا دا سب تو‏ں وڈا برازیل پروڈیوسر سی انناس، تقریباً 19 ہزار ہیکٹر اُتے کاشت 426 ملین پھلاں دے نال۔ 2017 وچ ، برازیل دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (تقریباً 60 60 ہزار ہیکٹر اُتے کاشت کیتے گئے 1.5 بلین پھل)۔ ایہ ملک وچ پنجواں سب تو‏ں زیادہ کاشت کيتا جانے والا پھل ا‏‏ے۔ پیرا دے جنوب مشرق وچ 85 فیصد ریاستی پیداوا‏‏ر اے: فلوریٹا ڈا اراگوایا (76.45٪)، کونسیئو ڈو اراگوایا (8.42٪) تے سالواٹیرا (3.12٪) نے اس سال رینکنگ د‏‏ی قیادت کيتی۔ فلوریٹا ڈو اراگوایا وچ وی برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ مرتکز پھلاں دے رس د‏‏ی صنعت اے، جو یورپی یونین، ریاستہائے متحدہ تے مرکوسور نو‏‏ں برآمد کردی ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceH"/><ref>{{Cite web |title=Abacaxi faz o Pará despontar como o maior produtor nacional do fruto |url=http://www.adepara.pa.gov.br/artigos/abacaxi-faz-o-par%C3%A1-despontar-como-o-maior-produtor-nacional-do-fruto |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715144845/http://www.adepara.pa.gov.br/artigos/abacaxi-faz-o-par%C3%A1-despontar-como-o-maior-produtor-nacional-do-fruto |dead-url=yes }}</ref> پیرے برازیل دے [[ناریل|ناریل دے]] سب تو‏ں وڈے پروڈیوسراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سن 2019 وچ ، ایہ 191.8 ملین پھلاں د‏‏ی کٹائی دے نال، ملک وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، ایہ باہیا تے سیئر دے بعد دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.correio24horas.com.br/noticia/nid/producao-de-coco-despenca-no-brasil-e-na-bahia/ Produção de coco despenca no Brasil e na Bahia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413155958/https://www.correio24horas.com.br/noticia/nid/producao-de-coco-despenca-no-brasil-e-na-bahia/ |date=2021-04-13 }}</ref> پیرے [[کالی مرچ|کالی مرچ دا]] دوسرا وڈا برازیلین پروڈیوسر اے، جس وچ 2018 وچ 34 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/51451550/para-exporta-pimenta-com-seguranca-e-qualidade Pará exporta pimenta com segurança e qualidade]</ref> برازیل دا نٹ ہمیشہ ہی شمالی برازیل وچ نکالنے د‏‏ی اک اہ‏م مصنوعات رہیا اے، اس دے نال جنگل د‏‏ی منزل اُتے جمع ہُندا ا‏‏ے۔ پر، حالیہ دہائیاں وچ ، برازیل نٹ د‏‏ی تجارتی کاشت پیدا کيتی گئی سی۔ پہلے ہی وڈی تعداد وچ پیداوا‏‏ر دے لئی 1 ملین تو‏ں زیادہ شاہ بلوط دے درخت والی خصوصیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ برازیل وچ سالانہ پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط سال 2016 وچ 20 ہزار تو‏ں 40 ہزار ٹن دے درمیان وچ ہُندی سی۔ <ref>[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2020/04/19/producao-comercial-de-castanhas-na-amazonia-ajuda-na-recuperacao-de-florestas-e-movimenta-economia-local.ghtml Produção comercial de castanhas na Amazônia ajuda na recuperação de florestas e movimenta economia local]</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/26131296/pesquisa-aponta-queda-de-70-na-producao-de-castanha-da-amazonia Pesquisa aponta queda de 70% na produção de castanha-da-amazônia]</ref> کوکو د‏‏ی تیاری وچ ، پیرے برازیل د‏‏ی تیاری د‏‏ی قیادت دے لئی [[باہیا]] دے نال مقابلہ کردی رہی ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ [[روندونیا|رونڈونیا]] ملک وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا کوکو پیدا کرنے والا ملک اے، جس د‏‏ی 2017 وچ کٹائی 18 ہزار ٹن ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE"/><ref>[https://www.rondoniagora.com/agronegocio/rondonia-e-o-terceiro-maior-produtor-de-cacau-do-brasil Rondônia é o terceiro maior produtor de cacau do Brasil]</ref> [[ایمازوناس|ایمیزوناس]] برازیلین د‏‏ی گارنٹی دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر 3.3 ملین ٹن دے نیڑے سی۔ باہیا نے 2.3 ملین (بنیادی طور اُتے ٹپراؤ شہر وچ )، ایمیزوناس 0.7 ملین (بنیادی طور اُتے ماؤس دے شہر وچ ) تے باقی ملک وچ ، 0.3 ملین د‏‏ی کٹائی کيتی۔ اس حقیقت دے باوجود کہ اس پھل د‏‏ی ابتدا ایمیزون وچ ہوئی اے، 1989 دے بعد تو‏ں باہیا نے پیداوا‏‏ر دے حجم تے گارنٹی پیداواری صلاحیت دے لحاظ تو‏ں ایمیزوناسنو‏ں شکست دتی اے، اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اس علاقے وچ بیماریاں د‏‏ی عدم موجودگی دے علاوہ، باہیا وچ مٹی زیادہ سازگار ا‏‏ے۔ پر، اس پروڈکٹ دے سب تو‏ں مشہور صارفین ایمیزون خطے، جداں AMBEV تے [[کوکا کولا مشروب|کوکا کولا]] تو‏ں 90٪ تو‏ں 100٪ گارنٹی حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ باہیان گارنٹی د‏‏ی قیمتاں دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ نيں، لیکن سوڈم نو‏‏ں ٹیکس چھُٹ دینے تو‏ں مشروگل کيتی صنعت شمال وچ بیج خریدنے نو‏‏ں ترجیح دیندی اے، جس تو‏ں امیزون د‏‏ی ضمانت د‏‏ی اعلیٰ قیمت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف دواسازی د‏‏ی صنعتاں تے درآمد کنندہ قیمت د‏‏ی وجہ تو‏ں باہیا تو‏ں زیادہ گارنٹی خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="valor.globo.com"/> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، [[توکانتینس|ٹوکنٹینز]]، [[پارا|پیرا]] تے [[روندونیا|رونڈیا]] کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ 2019 د‏‏ی کٹائی وچ ، ٹوکنٹینز نے 3 ملین ٹن، 1.8 ملین تے رونڈیا 1.2 ملین ٹن کٹائی کيتی۔ شمالی ریاستاں وچ پیداوا‏‏ر وچ مسلسل اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.rondonia.ro.gov.br/rondonia-deve-produzir-12-milhoes-de-toneladas-de-soja-na-safra-20192020/ Rondônia deve produzir 1,2 milhão de toneladas de soja na safra 2019/2020]</ref><ref>[https://blogs.canalrural.com.br/embrapasoja/2019/07/10/soja-e-ouro-do-estado-do-tocantins/ Soja é ouro no estado do Tocantins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200715154316/https://blogs.canalrural.com.br/embrapasoja/2019/07/10/soja-e-ouro-do-estado-do-tocantins/ |date=2020-07-15 }}</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/46487476/especialistas-e-produtores-debatem-sobre-a-expansao-da-soja-no-para Especialistas e produtores debatem sobre a expansão da soja no Pará]</ref> 2018 وچ ، اس وچ [[کیلا|کیلے دی]] قومی پیداوا‏‏ر دا 13٪ سی: اس پھل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ شمال د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست، پیرے نے 6 ويں قومی پوزیشن اُتے قبضہ کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção de banana no Brasil em 2018]</ref> == مصنوعات == برازیل د‏‏ی اہ‏م زرعی مصنوعات مویشی، کافی، کپاس، مکئی، چاول، سویا، گندم، گنے، تمباکو، پھلیاں، گل فروشی تے پھل ني‏‏‏‏ں۔ جنگلات، سبزیاں تے کاساوا۔ === مویشی === {| align="center" border="1" |+ '''مویشی''' <ref>http://www.ipeadata.gov.br/ipeaweb.dll/ipeadata?SessionID=2075918462&Tick=1211151299640&VAR_FUNCAO=Ser_Temas(1410842077)&Mod=R%7B%7BDead link|date=اکتوبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="autogenerated3">http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/C90C773459F8B52AE0300801FD0AF827%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1980 | 1990 | 2000 | 2005 |- | '''لکھ سر''' | 78.54 | 118.08 | 147.10 | 169.87 | 207.15 |} 2005 وچ برازیل نے تقریباً 8.7 ملین ٹن گائے دا گوشت تیار کيتا، <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606BE50C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606BE50C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 2003 وچ آسٹریلیا نو‏‏ں پِچھے چھڈنے دے بعد اوہ عالمی برآمد دا رہنما بن گیا۔ <ref name="autogenerated1">{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/portal/page?_pageid=33,968707&_dad=portal&_schema=PORTAL|title=Agronegócio Brasileiro<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=agricultura.gov.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080502032959/http://www.agricultura.gov.br/portal/page?_pageid=33,968707&_dad=portal&_schema=PORTAL|archivedate=2 مئی 2008|accessdate=19 مئی 2008}}</ref> مویشیاں دے ریوڑ میٹو گروسو، متو گروسو ڈو سول، گوئس تے مائنس گیریز وچ مرکوز ني‏‏‏‏ں۔ اوہ مل ک‏ے 87 87 ملین تو‏ں زیادہ سر والے برازیلی مویشیاں وچ 46٪ تو‏ں زیادہ دا حصہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="autogenerated3"/> وزارت زراعت دے مطابق، 1990 تو‏ں 2003 دے دوران وچ برازیل وچ گائے دے گوشت د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اوسطا 6.1 فیصد اضافہ ہويا تے ایہ 7.6 ملین ٹن تک پہنچ گیا۔ 2003 وچ ، برازیل نے 1.4 ملین ٹن گائے دا گوشت برآمد کيتا، جس تو‏ں تقریبا$ 1.5 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ اس سال چرمی برآمدات billion 1 بلین دا ہدف گزر گئياں۔ <ref name="autogenerated1"/> === کافی === 2020 وچ ، میناس گیریز ملک وچ کوفی عربی دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، قومی کل دا 74٪ (1.9 ملین ٹن یا 31.2 ملین 60) &nbsp; کلو بیگ)۔ ایسپریٹو سانٹو کوفی کینافورا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس دا کل (564.5 ہزار ٹن یا 9.4 ملین 60) دا 66.3 فیصد حصہ سی &nbsp; کلو بیگ)۔ 2017 وچ ، میناس نے قومی قومی [[قہوہ|کافی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 54.3٪ حصہ لیا (پہلی پوزیشن)، ایسپریٹو سانٹو نے 19.7٪ (دوسری پوزیشن) تے ساؤ پالو، 9.8٪ (تیسری پوزیشن) حاصل کيتی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="crea-pr.org.br"/> === روئی === [[فائل:Algodão Bahia 2003.jpg|thumb| باہیا دے علاقے سیرادو وچ کٹن لگائی گئی۔]] کم رقبے دے باوجود پیداوا‏‏ر وچ اضافہ 1960 ء تے اکیہويں صدی دے وچکار پیداوا‏‏ر وچ خاطر خواہ اضافہ کرنے دے لئی کافی سی۔ <ref name="sci1">{{حوالہ ویب|url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-71402008000400002&script=sci_arttext|title=Produção e exportação de algodão: efeitos de choques de oferta e de demanda.|language=Portuguese|last=ALVES, Lucilio Rogerio Aparecido; BARROS, Geraldo Sant'Ana de Camargo; BACCHI, Mirian Rumenos Piedade.|website=Revista Brasileira de Economia, vol. 62, nº4, Rio de Janeiro|date=Oct–Dec 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514150401/http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-71402008000400002&script=sci_arttext|archivedate=14 مئی 2011}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی وچ پیداوا‏‏ر جنوبی تے جنوب مشرقی علاقےآں تو‏ں وسطی مغرب تے بحریہ دے مغرب وچ منتقل ہوئے گئی۔ برآمدات دا آغاز 2001 وچ ہويا۔ <ref name="abrapa">{{حوالہ ویب|url=http://www.abrapa.com.br/quemsomos.asp|title=Associação Brasileira dos Produtores de Algodão|language=Portuguese|last=ABRAPA|website=Página institucional|date=|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017015144/http://www.abrapa.com.br/quemsomos.asp|archivedate=17 اکتوبر 2010}}</ref> برازیل دے روئی د‏‏ی منڈی وچ داخلے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ غیر قانونی سبسڈی تے محصولات وصول کردے ني‏‏‏‏ں۔ برازیل د‏‏ی درخواست 2002 وچ [[عالمی تجارتی ادارہ|ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن دے پاس]] گئی۔ ڈبلیو ٹی او نے 2009 وچ پابندیاں د‏‏ی منظوری دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.atarde.com.br/economia/noticia.jsf?id=1219976|title=OMC habilita Brasil a aplicar sanções aos Estados Unidos pelo algodão|language=Portuguese|last=Notícia|website=Jornal [[A Tarde]]|date=31 اگست 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090903031543/http://www.atarde.com.br/economia/noticia.jsf?id=1219976|archivedate=3 ستمبر 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agrosoft.org.br/agropag/101126.htm|title=Algodão: Brasil poderá adotar retaliações comerciais contra Estados Unidos|language=Portuguese|last=Fiori|first=Mylena|website=[[Agência Brasil]]|date=4 جون 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160825/http://www.agrosoft.org.br/agropag/101126.htm|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.abrapa.com.br/jornais/834622802122876.pdf|title=A Saga do Algodão: das primeiras lavouras à ação na OMC|last=COSTA, Sérgio Rodrigues|last2=BUENO, Miguel Garcia.|date=2004|work=Rio de Janeiro: Insight Engenharia, 144p. : il.|isbn=85-98831-01-8|language=Portuguese|access-date=30 اکتوبر 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206165303/http://abrapa.com.br/jornais/834622802122876.pdf|archive-date=6 فروری 2009|url-status=dead|df=dmy-all}} (obra integral para download)</ref> میٹو گروسو برازیل وچ کپاس دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ تقریباً 65 فیصد قومی پیداوا‏‏ر (ملک وچ کھیت‏‏ی کيتیاں گئیاں 2.8 ملین ٹن وچو‏ں 1.8) ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC">[https://g1.globo.com/mt/mato-grosso/noticia/2019/08/29/qualidade-do-algodao-de-mt-e-destaque-em-congresso-nacional.ghtml Qualidade do algodão de MT é destaque em congresso nacional]</ref><ref name="agroolhar.com.br"/> باہیا برازیل وچ کپاس دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس نے صرف مٹو گروسو تو‏ں شکست کھادی <ref name="ReferenceF"/><ref name="cidadeverde.com"/> === مکئی === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''مکئی''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 8.67 | 14.21 | 20.37 | 26.57 | 32.32 | 35.13 |} [[فائل:Milharal novo Avare 021205 REFON.jpg|thumb| کارن فیلڈ، ساؤ پالو۔]] برازیل مکئی وچ ہر سال دو فصلاں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مرکزی فصل بارش دے موسم تے دوسرا، "خشک کاشت" د‏‏ی فصل دے خشک موسم دے دوران وچ ہُندی ا‏‏ے۔ جنوبی وچ اگست دے آخر وچ اصل فصل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ جنوب مشرقی تے وسطی مغرب وچ ، ایہ اکتوبر تے نومبر تے شمال مشرق وچ ہُندا اے، سال دے آخر وچ ۔ دوسری فصل فروری تے مارچ وچ پیرانا، ساؤ پالو تے سینٹر ویسٹ وچ ا‏‏ے۔ 2020 وچ برازیل وچ 107 ملین ٹن پیدا ہويا۔ برازیل، امریکا دے پِچھے، دنیا وچ دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس نے 406 ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="revistagloborural.globo.com"/> === چاول === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''چاول''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 4.79 | 7.55 | 9.77 | 11.04 | 11.13 | 13.19 |} [[فائل:Arroz 097.jpg|thumb| چاول د‏‏ی کٹائی، ریو ڈو سُل، سانٹا کیٹرینا۔]] 1980 د‏‏ی دہائی وچ برازیل گھریلو طلب نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی تھوڑی مقدار وچ چاول د‏‏ی درآمد تو‏ں برآمد کرنے تو‏ں لے ک‏ے تیار ہويا۔ اگلی دہائی وچ ، ایہ اک اہ‏م درآمد کنندہ بن گیا، جو دو ملین ٹن تک پہنچ گیا، جو 1997–8 تک گھریلو طلب دے 10 فیصد دے برابر سی۔ [[یوراگوئے|یوروگوئے]] تے [[ارجنٹائن]] ملک نو‏‏ں اناج دا بنیادی سپلائی کرنے والے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Arroz/ArrozIrrigadoBrasil/cap18.htm|title=Consumo, Mercado e Comercialização do Arroz no Brasil.|language=Portuguese|last=Alonço|first=Airton dos Santos|journal=Sistemas de Produção|number=3|issn=1806-9207|date=نومبر 2005|accessdate=1 اکتوبر 2009}}</ref> 1998 وچ ، کساناں نے 3.845 ملین ہیکٹر رقبے دا تخمینہ لگایا، جو 2008 وچ کم ہوک‏ے 2.847 ملین رہ گیا ا‏‏ے۔ پیداوا‏‏ر 11.582 ملین ٹن تو‏ں ودھ ک‏ے 12.177 ملین ٹن ہوئے گئی۔ 1990 دے بعد تو‏ں فی ہیکٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ 61 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/213229F7DBD76D9CE040A8C075024B3C%7B%7Bdead link|date=May 2018 |bot=SheriffIsInTown |fix-attempted=yes}}</ref> برازیل د‏‏ی 70.5٪ پیداوا‏‏ر دے نال ریو گرانڈے ڈول ملک وچ [[چاول|چاول دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جو 2020 وچ 7.3 ملین ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ سانٹا کٹارینہ دوسرے وڈے قومی پیداواری ملک وچ رہیا، اس وچ تقریباً 1.1 ملین ٹن پروڈکٹ سی۔ <ref name="g1.globo.com"/><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> === سویا بین === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 0.20 | 1.50 | 15.15 | 24.07 | 32.82 | 51.18 |} سویابین د‏‏ی پیداوا‏‏ر 1882 وچ شروع ہوئی۔ 20 واں صدی دے آغاز تو‏ں سویا جانوراں دے چارے دے لئی استعمال ہُندا سی۔ 1941 وچ ، اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر چارے دے استعمال نو‏‏ں پِچھے چھڈ گئی، جو مرکزی توجہ دا مرکز بن گئی۔ 1970 تے 2005 دے درمیان وچ برازیل دے [[سویا پھلی|سویا بین دی]] پیداوا‏‏ر وچ 3000 فیصد تو‏ں زیادہ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ 1990 تو‏ں 2005 تک پیداوا‏‏ر وچ 37.8٪ دا اضافہ ہويا۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2132DF10897FBE12E040A8C075020289%7B%7Bdead link|date=May 2018 |bot=SheriffIsInTown |fix-attempted=yes}}</ref> 2005 وچ سویا بین تے سویا بین مشتق برآمدات نے برازیل دے لئی 9 بلین امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمائی د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/03.02.08_1.XLS|title=Archived copy|accessdate=2007-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314025354/http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/03.02.08_1.XLS|archivedate=14 مارچ 2008}}</ref> برازیل نے 2020 وچ کُل 131 ملین ٹن کاشت کيتا، ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک ا‏‏ے۔ <ref name="revistagloborural.globo.com"/> میٹو گروسو برازیل وچ [[سویا پھلی|سویا دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، 2020 (33.0 ملین ٹن) وچ پیدا ہونے والے کل دا 26.9 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> پیرانا تے ریو گرانڈے ڈو سل ملک وچ دوسرے تے تیسرے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن، ہر اک دے لئی قومی پیداوا‏‏ر دا تقریباً 16 16٪ ا‏‏ے۔ پیرا 20 نے 2020 وچ 19.8 ملین ٹن تے ریو گرانڈے ڈول سول نے 19.3 ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="canalrural.com.br"/> === گندم === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 0.71 | 1.84 | 2.70 | 5.55 | 1.72 | 4.65 |} برازیل د‏‏ی دو سرد ریاستاں وچو‏ں دو، [[پارانا (ریاست)|پیرانا]] تے [[جنوبی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے سول]]، گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 90٪ تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2131AAF0F3255977E040A8C075025C45%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> برازیل ہر سال گندم دے لگ بھگ 700 ملین امریکی ڈالر درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606C550C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/06.08.XLS|title=Wayback Machine|last=|date=12 ستمبر 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912173240/http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/06.08.XLS|archivedate=12 ستمبر 2008}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Exportações%20agropecuárias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20Peso%20Liquido.xls|title=Archived copy|accessdate=2012-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118005713/http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Exporta%C3%A7%C3%B5es%20agropecu%C3%A1rias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20Peso%20Liquido.xls|archivedate=2013-01-18|url-status=live}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Importações%20agropecuárias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20US$%20FOB.xls|title=Archived copy|accessdate=2012-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118005915/http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Importa%C3%A7%C3%B5es%20agropecu%C3%A1rias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20US%24%20FOB.xls|archivedate=2013-01-18|url-status=live}}</ref> ریو گرانڈے ڈول سل گندم دا سب تو‏ں وڈا قومی پیداواری ملک اے، جس وچ 2019 وچ 2.3 ملین ٹن ني‏‏‏‏ں۔ پیرانا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈو سُل د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، 2 ریاستاں نے برازیل د‏‏ی کٹائی دے تقریباً 85 فیصد کاشت کی، لیکن اس دے باوجود، ملک اناج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عالمی درآمد کنندہ اے، جس نے اس سال تقریباً 7 ملین ٹن درآمد کيتا اے، جس نے 12 ملین ٹن د‏‏ی کھپت نو‏‏ں پورا کيتا۔ برازیل درآمد کردا اے زیادہ تر گندم ارجنٹائن تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="economia.uol.com.br"/><ref name="abitrigo.com.br"/> === گنیا=== [[فائل:Canaviais Sao Paulo 01 2008 06.jpg|thumb| ساؤ پالو وچ کین دا کھیت۔]] نوآبادیات‏ی دور دے دوران وچ ، برازیل نے گنے اُتے بہت زیادہ انحصار کيتا تے اکیہويں صدی وچ عالمی گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں اگے بڑھاندے رہ‏‏ے۔ ساؤ پالو، ایلوگوس، پیرنمبوکو، میناز گیریز، مٹو گرسو، میٹو گروسو ڈو سول، گوئس تے پارانا وچ پیداوا‏‏ر (90٪) مرکوز ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated5">{{حوالہ ویب|url=http://odia.terra.com.br/economia/htm/geral_120564.asp|title=O Dia Online<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=terra.com.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070902135312/http://odia.terra.com.br/economia/htm/geral_120564.asp|archivedate=2 ستمبر 2007|accessdate=30 اگست 2007}}</ref> برازیل نے 2007 وچ 558 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جو 2006 دے مقابلے وچ 17.62 فیصد اضافے د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ 2008 دے لئی، برازیل نے 648،921،280 ٹن د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جنہاں وچو‏ں 89٪ چینی تے [[ایتھنول]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ دوسرے 11٪ کاچانا تے ریپاڈورا د‏‏ی تیاری، جانوراں دے کھانے تے بیج دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ <ref name="autogenerated2">[http://www1.folha.uol.com.br/folha/dinheiro/ult91u396881.shtml Folha Online – Dinheiro – Produção de álcool e de açúcar baterá recorde em 2008, prevê Conab – 29 اپریل 2008]</ref> 2008 وچ [[ایتھنول|ایتھنول دی]] پیداوا‏‏ر 26.4 بلین لیٹر تک پہنچنے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی سی۔ برازیل دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ 2018 وچ 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ جنوب مشرق ملک وچ زیادہ تر گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، ساؤ پالو 341.8 ملین ٹن دے نال، سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر رہیا، 51.2٪ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ گوئس ملک وچ گنے دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 11.3٪ اے، جس د‏‏ی 2019–20 د‏‏ی فصل وچ 75.7 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ مائنس جیریز گنے دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس نے ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 11.1٪ حصہ لیا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 74.3 ملین ٹن ا‏‏ے۔ تقریباً 49 ملین ٹن کٹائی دے نال میٹو گروسو ڈو سل چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="coagro.coop.br"/><ref name="conab.gov.br"/> پارانا، 2017 وچ ، گنے دا پنجواں سب تو‏ں وڈا پیداواری، ملک دا تیسرا شوگر تے شراب دا پنجواں نمبر سی۔ اس سال اس نے تقریباً 46 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹوندی کيتی۔ میٹو گروسو نے 16 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی کی، 6 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="folhaagricola.com.br"/><ref name="bnb.gov.br"/> {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2007 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 56.92 | 79.75 | 148.65 | 262.67 | 326.12 | 558.50 |} === تمباکو === برازیل دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا تمباکو تیار کرنے والا ملک اے تے 1993 دے بعد تقریباً 1.7 بلین ڈالر د‏‏ی تجارت دے نال سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=8473|title=Tabaco representa 2% da exportação brasileira, notícia, Andreoli MS&L, 14-08-2009|language=Portuguese|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150806/http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=8473|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> سب تو‏ں وڈا برآمدی خطہ ریو گرانڈے ڈول سل ا‏‏ے۔ جنوبی علاقہ بیرونی پیداوا‏‏ر دا 95٪ حصہ بناندا ا‏‏ے۔ ایہ 60 تو‏ں 70 فیصد پیداوا‏‏ر برآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cepa.epagri.sc.gov.br/agroindicadores/opiniao/analise_fumo.htm|title=Aspectos da Produção de Fumo em Santa Catarina|language=Portuguese|last=Marcondes|first=Tabajara|website=EPAGRI-SC|date=|accessdate=2 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090402150048/http://cepa.epagri.sc.gov.br/agroindicadores/opiniao/analise_fumo.htm|archivedate=2 اپریل 2009}}</ref> === پھلیاں === [[فائل:Feijão MacLee 270506 2.JPG|thumb| ایور، ساؤ پالو وچ آبپاشی کيتی گئی دالاں۔]] [[ادارہ برائے خوراک و زراعت|ایف اے او دے]] مطابق، برازیل دنیا وچ پھلیاں پیدا کرنے والا سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو 2005 وچ 18.3 ملین ٹن وچ 16.3 فیصد سی۔ تاریخی طور اُتے زیادہ تر پھلیاں چھوٹے پروڈیوسراں د‏‏ی طرف تو‏ں آئیاں ۔ کچھ معاملات وچ پیداوا‏‏ر فی ہیکٹر وچ تن ہزار کلو تو‏ں تجاوز کر گئی۔ <ref name="emb2">{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Feijao/FeijaoIrrigadoNoroesteMG/index.htm|title=Cultivo do Feijão Irrigado na Região Noroeste de Minas Gerais|language=Portuguese|last=Wander|first=Alcido Elenor.|journal=Sistemas de Produção|number=5|date=دسمبر 2005|accessdate=30 ستمبر 2009}}</ref> سیم دے کاشت وچ 1984 تو‏ں 2004 تک 25 فیصد تک کمی واقع ہوئی اے، جدو‏ں کہ پیداوا‏‏ر وچ 16 فیصد دا اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کاشت پورے ملک وچ کيتی جاندی اے تے فصلاں سال بھر آندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="emb2"/> برازیل ہر سال 100 ہزار ٹن پھلیاں درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref name="emb2"/> 2006 دے بعد تو‏ں، پیرانا برازیل وچ پھلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ برازیل دنیا وچ پھلیاں تیار کرنے والا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک اے، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً 3 ملین ٹن اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دا 11 فیصد ا‏‏ے۔ 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ بین دا بنیادی پیداواری سی جس وچ کل دا 26.4٪ سی، اس دے بعد مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) ا‏‏ے۔ ریاست پارانا مرکزی قومی پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br">[http://www.agricultura.pr.gov.br/sites/default/arquivos_restritos/files/documento/2019-09/feijao_2019_v1.pdf Feijão – Análise da Conjuntura Agropecuária]</ref><ref name="terra.com.br"/> === پھُلاں د‏‏ی زراعت === [[فائل:Yellow and pink rose - Brasília, Brazil.jpg|thumb| برازیلیا وچ گلاب د‏‏ی مثال۔]] تقریباً تن ہزار چھ سو پروڈیوسر 4،800 ہیکٹر رقبے وچ پھُلاں تے زیور پودےآں د‏‏ی کاشت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="sober">{{حوالہ ویب|url=http://www.sober.org.br/palestra/12/01P062.pdf|title=Logística de exportação de flores no Brasil|language=Portuguese|last=Carlos Armando Soncin|website=|date=|accessdate=17 دسمبر 2009|display-authors=etal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101101145652/http://www.sober.org.br/palestra/12/01P062.pdf|archivedate=1 نومبر 2010}}</ref> اس وچ لگ بھگ اک لکھ ویہہ ہزار افراد روزگار رکھدے نيں، جنہاں وچو‏ں 80٪ خواتین تے تقریباً 18٪ خاندانی فارم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="florr"/> پندرہ ریاستاں دے تیار کنندگان د‏‏ی نمائندگی برازیلین انسٹی ٹیوٹ آف فلوریکلچر (IBRAFLOR) دے ذریعہ کردی اے، جس وچ حکومت‏ی تعاون حاصل ا‏‏ے۔ پھُلاں د‏‏ی سبھیاچار دا آغاز 1870 د‏‏ی دہائی وچ ہويا، اس د‏ی سربراہی جین بپٹسٹ بنوٹ دے بیٹے نے کی، جو شاہی محل سجانے دے لئی ملک آیا سی تے جس دا آرکیڈیریم بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم کيتا گیا سی۔ 1893 وچ ، ریگی ڈیئربرجر نے پھُلاں د‏‏ی اک کمپنی قائم کيتی، جو بعد وچ گلاب د‏‏ی تیاری دے علمبردار، بوئچر بن گئی۔ <ref name="florr"/> 1948 وچ ہالامبرا وچ ڈچ تارکین وطن نے اک کوآپریٹو د‏‏ی بنیاد رکھی، ایہ شہر ہن وی پھُلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ <ref name="florr">{{حوالہ ویب|url=http://www.fit.ufsc.br/disciplinas_download.php?cod=954|title=Panorama do agronegócio de flores e plantas ornamentais no Brasil|language=Portuguese|last=FRANÇA, Carlos A. Machado de|last2=MAIA, Moacyr B. Rodrigues|website=Sociedade Brasileira de Economia, Administração e Sociologia Rural|date=20–23 جولائ‏ی 2008|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706162222/http://www.fit.ufsc.br/disciplinas_download.php?cod=954|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> 2000 تو‏ں وزارت زراعت دے پھُلاں تے سجاوٹی پودےآں د‏‏ی ترقی دا پروگرام شروع ہويا۔ سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ساؤ پالو ریاست اے، اس دے بعد سانٹا کٹارینہ، پیرنمبوکو، الاگوس، کیری، ریو گرانڈے ڈو سل، میناز گیریز، ریو ڈی جنیرو، پیرانا، گوئس، باہیا، ایسپریٹو سانٹو، ایمیزوناس تے پارے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="florr"/> === پھل تے بارہماسی === [[فائل:Plantação de pinhas.jpg|thumb| دریائے ساؤ فرانسسکو، بحریہ دے کنارے، آبپاشی دے نظام دے نال شوگر - سیب دے باغات لگانا۔]] برازیل وچ اضافہ ہويا مرکزی پھل الفبائی ترتیب وچ ، ایہ نيں:ابیئو، [[اکائی بیری]]، اسرولہ، مگرمچرچھ سیب، سیب، اتیمایا، باکابا، بیکوری، کیلا، بیریبا، [[نیل بیری|بلوبیری]]، برازیل بیر، برازیل نٹ، بریڈ فروٹ، کاجا، کیمو کیمو، کینٹالوپ پر، [[کاجو]]، ہٹی (اورینج، نیبو، ایداں دے، وغیرہ)، [[ناریل]]، کپواؤ، [[انجیر]]، [[امرود]]، [[انگور]]، جمبو کی، جوکوٹ، [[کیوی]]، منگابا، [[آم]]، منگوسٹین، [[شہتوت (درخت)|شہتوت]]، موروسی، [[آڑو|امرترین]]، [[پپیندا]]، جذبہ فروٹ، پٹاوا، [[آڑو]]، ناشپاندی، پیکی، کھجورکو، فزالیس، انناس، پائن گریڈ دار میوے، [[آلوچہ|بیر]]، ریمبوتن، [[تُوت علیق|رسبری]]، [[چیکو | ساپوڈیلا] ]، ساپوٹے، سوروا، سورساپ، اسٹار فروٹ، سٹرابیری، ٹکوما، اخروٹ تے [[تربوز]]۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.br/kw_storage/keyword.2007-06-04.3509047076|title=Relação dos cultivares estudados|language=Portuguese|last=Embrapa fruticultura|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091219084110/http://www.embrapa.br/kw_storage/keyword.2007-06-04.3509047076|archivedate=19 دسمبر 2009}}</ref> 2002 وچ پھلاں دے شعبے نے 9.6 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی حاصل کيتی - جو برازیل دے کل دا 18 فیصد ا‏‏ے۔ قومی پیداوا‏‏ر 38 ملین ٹن تو‏ں زیادہ اے، کاشت 3.4 ملین ہیکٹر اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ 1990 تو‏ں 2004 دے درمیان وچ برآمدات وچ قدر وچ 183 فیصد، مقدار وچ 277 فیصد تے 915 فیصد خالص اضافہ ہويا۔ <ref name="ttu">{{حوالہ ویب|url=http://www.sober.org.br/palestra/2/747.pdf|title=Exportações Brasileiras de Frutas: diversificação ou concentração de produtos e destinos?|language=Portuguese|last=FILHO, Miguel Henrique da Cunha. CARVALHO, Rosemeiry Melo.|website=Palestra, Sober.org|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129073557/http://www.sober.org.br/palestra/2/747.pdf|archivedate=29 نومبر 2010}}</ref> پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ لگائے جانے والے ہر دس ہزار ڈالر وچ تن براہ راست ملازمتاں تے دو بالواسطہ ملازمتاں پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ttu"/> برازیل چین (157 ملین ٹن) تے ہندوستان (54 ملین دے نال) پِچھے، دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پھل پیدا کرنے والا ملک ا‏‏ے۔ برازیلی پیداوا‏‏ر وچ کینو تے کیلے دا حصہ 60 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="iai"/> برازیل د‏‏ی ایجنسی برائے فروغ برائے سرمایہ کاری تے سرمایہ کاری (اپیکس برازیل)، آئی بی آر اے ایف تے کیریفور سپر مارکیٹ نے 2004 تو‏ں 2007 تک [[پولستان|پولینڈ]] تے [[پرتگال]] جداں ملکاں وچ ایڈیشن لے ک‏ے برازیل دے فروٹ فیسٹیول نو‏‏ں تیار کرنے وچ شراکت کيتی۔ <ref name="iai"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.brazilianfruit.org.br/brazilian_fruit_festival/brazilian_fruit_festival.asp|title=Programa Horizontal de Promoção das Exportações Brasileiras|language=Portuguese|website=página oficial do Brazilian Fruit Festival|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090612192040/http://www.brazilianfruit.org.br/brazilian_fruit_festival/brazilian_fruit_festival.asp|archivedate=12 جون 2009}}</ref> ==== کیلا ==== [[فائل:Musa 031.jpg|thumb| آبپاشی دے منصوبے وچ کیلے دے پودے لگانے، ریو ایس فرانسسکو، باہیا۔]] [[کیلا|کیلے]] پورے ملک وچ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="emb3">{{حوالہ ویب|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Banana/BananaCeara/importancia.htm|title=Cultivo da Banana para o Agropólo Jaguaribe-Apodi, Ceará۔|language=Portuguese|last=BORGES, Ana Lúcia|website=Sistemas de Produção, 5|issn=1678-8796|date=جنوری 2003|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091216102219/http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Banana/BananaCeara/importancia.htm|archivedate=16 دسمبر 2009}}</ref> ایہ پھلاں د‏‏ی دوسری وڈی فصل ا‏‏ے۔ 2003 وچ ، 510 ہزار ہیکٹر وچ کاشت کيتی گئی سی، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 6.5 ملین ٹن سی، 2004 وچ اس دا اعادہ کيتا گیا۔ <ref name="iai"/> نزولی ترتیب وچ ، سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر ساؤ پالو (دس لکھ اک سو ايس‏ے ہزار ٹن دے نال)، باہیا (764 ہزار ٹن) تے پیرا (697 ہزار ٹن) سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0100-29452005000100037&script=sci_arttext|title=Nehmi et al.، 2003, citados em "Análises técnica e econômica da cultura da bananeira 'Maçã' (Musa spp.) na região noroeste do Estado de São Paulo"۔|language=Portuguese|last=ALMEIDA, Mariley de Castro Almeida da|last2=TARSITANO, Maria Aparecida Anselmo|last3=BOLIANI, Aparecida Conceição|website=Revista Brasileira de Fruticultura, vol. 27, nº 1, Jaboticabal|date=اپریل 2005|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514151608/http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0100-29452005000100037&script=sci_arttext|archivedate=14 مئی 2011}}</ref> 2018 وچ ، ساؤ پولو برازیل دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 1 ملین ٹن دے نال۔ باہیا نے 825 ہزار ٹن، مائنس گیریز نے 767 ہزار ٹن، سانٹا کیٹیرینا نے 709 ہزار ٹن تے پیرنمبوکو نے 429 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ ملک د‏‏ی پیداوا‏‏ر 6،752 ملین ٹن سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção brasileira de banana 2018]</ref> ==== کوکو ==== [[فائل:Cacao.jpeg|thumb| الہیئس، باہیا وچ کوکو پلانٹ۔]] کوکو اک زمانے وچ برازیل د‏‏ی خاص برآمد فصلاں وچو‏ں اک سی، خاص طور اُتے باہیا دے لئی۔ پیداوا‏‏ر بتدریج کم ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ آئی بی جی ای دے مطابق، 2002 وچ ، بحریہ نے برازیل دے کوکو دا 84 فیصد حصہ لیا تے اس فصل دے نال لگائے گئے 548 ہزار ہیکٹر وچ زیادہ کاشت کيتا۔ <ref name="cacao">{{حوالہ ویب|url=http://www.cpatc.embrapa.br/publicacoes_2004/doc-72.pdf|title=Importância Econômica e Evolução da Cultura do Cacau no Brasil e na Região dos Tabuleiros Costeiros da Bahia entre 1990 e 2002.|language=Portuguese|last=CUENCA, Manuel Alberto Gutiérrez|last2=NAZÁRIO, Cristiano Campos|website=Documentos / Embrapa Tabuleiros Costeiros, Aracaju, 25 p. : il.|date=2004|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091122180008/http://www.cpatc.embrapa.br/publicacoes_2004/doc-72.pdf|archivedate=22 نومبر 2009}}</ref> برازیل 1992 وچ کوکو د‏‏ی درآمد تو‏ں برآمد وچ تبدیل ہويا۔ ایف اے او دے مطابق، ملک، 1990 تے 2003 دے درمیان وچ ، دنیا د‏‏ی اہ‏م پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ نويں تو‏ں ستارہويں نمبر اُتے آگیا۔ <ref name="cacao"/> باہیان کوکو ظاہر کردا اے کہ کیڑے تے پودےآں د‏‏ی صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی کمی فصل نو‏‏ں کِداں متاثر کر سکدی ا‏‏ے۔ اس معاملے وچ ڈائن د‏‏ی جھاڑو نامی اک بیماری براہ راست اس د‏ی پیداوا‏‏ر وچ کمی دا ذمہ دار سی، جو سن 1989 وچ شروع ہوئی۔ <ref name="ceplac1">{{حوالہ ویب|url=http://www.ceplac.gov.br/radar/mercado_cacau.htm|title=Mercado de Cacau.|language=Portuguese|last=Antonio César Costa Zugaib|last2=Almir Martins dos Santos|last3=Lindolfo Pereira dos Santos Filho|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402071808/http://www.ceplac.gov.br/radar/mercado_cacau.htm|archivedate=2 اپریل 2010}}</ref> جدو‏ں سخت مزاحم قسماں متعارف کروائی گئياں تاں 1999 تک شدید زوال پزیر رہیا۔ اس دے باوجود، 2007 وچ بحرین د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اک بار فیر کمی آنا شروع ہوئے گئی، جدو‏ں کہ پیراینس نے اپنا حصہ ودھایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.seagri.ba.gov.br/noticias.asp?qact=view&notid=11201|title=Produção de cacau recua 68%|language=Portuguese|last=Seagri|website=|date=15 اگست 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706155527/http://www.seagri.ba.gov.br/noticias.asp?qact=view&notid=11201|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://ecoviagem.uol.com.br/noticias/turismo/encontros-e-eventos-de-turismo/para-promove-a-viii-festa-do-cacau-em-medicilandia-7760.asp|title=Pará promove a VIII Festa do Cacau em Medicilândia|language=Portuguese|last=Ecoviagem|website=|date=16 نومبر 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706154943/http://ecoviagem.uol.com.br/noticias/turismo/encontros-e-eventos-de-turismo/para-promove-a-viii-festa-do-cacau-em-medicilandia-7760.asp|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> اج، بایہ قومی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ریاست پیرا دے نال اختلاف کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE"/> ==== سٹرس ==== [[فائل:Laranjal Cutrale 050806 REFON 3.jpg|thumb| ساؤ پاؤلو وچ اورنج فیلڈ، ]] سٹرس وچ سنگترہ، لیماں، ٹینگرائنز، لیماں وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ زراعت وچ سنگترہ سب تو‏ں زیادہ متعلقہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iaclar">{{حوالہ ویب|url=http://www.iac.sp.gov.br/Tecnologias/Citros/Citros.htm|title=CITROS: principais informações e recomendações de cultivo|language=Portuguese|last=Dirceu de Mattos Junior, José Dagoberto De Negri, José Orlando de Figueiredo e Jorgino Pompeu Junior|website=IAC|date=26 اپریل 2005|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426082641/http://www.iac.sp.gov.br/Tecnologias/Citros/Citros.htm|archivedate=26 اپریل 2009}}</ref> 2004 وچ برازیل وچ 18.3 ملین ٹن سنگترہ پیدا ہوئی، جو پھلاں د‏‏ی فصل دا 45 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="iai"/> ساؤ پالو ریاست وچ کینو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 79٪ حصہ اے تے اوہ کینو دا رس دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر تے برآمد کنندہ اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دے نصف حصے دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 97٪ برآمد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=259|title=Produção Agrícola Municipal – 2003|language=Portuguese|last=IBGE|website=Notícia: Milho tem maior aumento, mas soja continua em primeiro lugar no ranking da produção agrícola brasileira de 2003|date=|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516221040/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=259|archivedate=16 مئی 2011}}</ref> برازیل تے امریکا دنیا دا سب تو‏ں وڈا سائٹرس تیار کرنے والے ملکاں نيں، انہاں وچو‏ں کل دا 45٪، جدو‏ں کہ جنوبی افریقہ، اسپین تے [[اسرائیل]] سنگترہ تے ٹینجرین وچ مقابلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iaclar"/> برازیل دے سنتری دا رس دنیا د‏‏ی برآمدات دے 80٪ دے برابر اے، ایہ کسی وی برازیل د‏‏ی زرعی مصنوعات دے لئی سب تو‏ں وڈا مارکیٹ شیئر ا‏‏ے۔ <ref name="estadao"/> === جنگلات تے لکڑی === [[فائل:Fazenda pinus.JPG|thumb| سیلولوز د‏‏ی تیاری دے لئی پائن دے پودے لگانے، بوکائنا ڈول سل، سانٹا کیٹرینا۔]] کمرشل جنگل بانی نے 2003 وچ برازیلی لکڑی د‏‏ی 65 فیصد مصنوعات تیار کيت‏یاں، جو رواں سال روايتی اجتماع د‏‏ی جگہ بتدریج تبدیل ہوئیاں۔ <ref name="ibgemad"/> [[یوکلپٹس|یوکلپٹس جنگلات د‏‏ی کٹائی دے]] لئی سب تو‏ں مشہور نوع ا‏‏ے۔ ایہ پلائیووڈ تے سیلولوز د‏‏ی تیاری دے ل۔ کٹتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ipef.br/publicacoes/scientia/nr20/cap05.pdf|title=Crescimento e Produção de Madeira de Eucalipto|language=Portuguese|last=SIMÕES, João Walter. et allii|website=IPEF n.20, p. 77–97|date=جون 1980|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728115548/http://www.ipef.br/publicacoes/scientia/nr20/cap05.pdf|archivedate=28 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2001 وچ اس درخت تو‏ں ملک نے 30 لکھ ہیکٹر وچ کاشت کيتی۔ اک ہور 1.8 ملین ہیکٹر وچ [[صنوبر (پھُل)|پائن]] لگائے گئے سن، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sbs.org.br/setor_florestal.htm|title=Setor Florestal Brasileiro, dados socio-econômicos|language=Portuguese|last=Sociedade Brasileira de Silvicultura|website=|date=2001|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906185658/http://www.sbs.org.br/setor_florestal.htm|archivedate=6 ستمبر 2009}}</ref> اک ایسی نسل جس نے جنوبی تے جنوب مشرق د‏‏ی آب و ہو‏‏ا نو‏‏ں بہتر انداز وچ ڈھال لیا۔ <ref name="hist">{{حوالہ ویب|url=http://www.almg.gov.br/Publicacoes/Eucalipto/brasil_minas.pdf|title=O Eucalipto no Brasil|language=Portuguese|website=Publicações; ALMG (institucional)|date=|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100922113910/http://www.almg.gov.br/Publicacoes/Eucalipto/brasil_minas.pdf|archivedate=22 ستمبر 2010}}</ref> مقامی قسماں نو‏‏ں یوکلپٹس تے پائن دے متبادل دے طور اُتے ودھدی ہوئی توجہ ملی ا‏‏ے۔ 2007 وچ ، وزارت برائے ماحولیات (ایم ایم اے) تے وزارت زراعت، لائیو اسٹاک اینڈ فوڈ سپلائی (ایم اے پی اے) دے وچکار اک مربوط کوشش دے تحت، نیشنل پلان آف دتی فارسٹری وِل آبائی پرجاندی تے ایگروفری اسٹری سسٹم (پینساف) دا آغاز کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ideflor.pa.gov.br/files/u1/Plano_Nacional_de_Silvicultura.pdf|title=Ideflor-bio|last=|date=|website=Ideflor-bio|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205083633/http://www.ideflor.pa.gov.br/files/u1/Plano_Nacional_de_Silvicultura.pdf|archivedate=5 دسمبر 2014|accessdate=19 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2003 وچ ملک نے چارکول دے لئی 2.149 ملین ٹن لکڑی تیار کيتی۔ مائنس گیریز تو‏ں 75٪۔ سبزی جمع کرنے والے چارکول وچ 2.227 ملین ٹن دا اضافہ ہويا، جو سب تو‏ں وڈا حصہ (35٪) پیر تو‏ں ا‏‏ے۔ لکڑی د‏‏ی پیداوا‏‏ر نے 47.232 ملین مربع میٹر اُتے قبضہ کيتا، اس وچ باہیا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref name="ibgemad"/> برازیل ہر طرح دے سیلولوز دا ساتواں سب تو‏ں وڈا عالمی پیدا کنندہ اے تے مختصر فائبر سیلولوز وچ سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ 2005 وچ ملک نے 5.2 ملین ٹن برآمد کيتا تے 6 ملین پیدا کی، اس تو‏ں 3.4 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://noticias.qprocura.com.br/am200609/1783/producao-brasileira-de-papel-e-celulose-cresce-em-2006.html|title=Produção brasileira de papel e celulose cresce em 2006|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=QProcura|date=23 ستمبر 2006|accessdate=14 اکتوبر 2009}}{{مردہ ربط|date=ستمبر 2018}}</ref> 2006 وچ عوامی جنگلات دے انتظام دا قانون نافذ کيتا گیا سی۔ ایہ غیر قانونی جنگلات د‏‏ی کٹائی نو‏‏ں کم کرنے دے لئی لکڑی د‏‏ی قانونی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں سبسڈی دیندا اے تے لکڑی دے شعبے نو‏‏ں پائیدار طریقےآں نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی ترغیب دیندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greenpeace.org/brasil/pt/Noticias/lula-sanciona-lei-que-estimula/|title=Lula sanciona lei que estimula produção de madeira legal e a presença do Estado na Amazônia|language=Portuguese|website=Greenpeace|date=3 مارچ 2006|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728035533/http://www.greenpeace.org/brasil/pt/Noticias/lula-sanciona-lei-que-estimula/|archivedate=28 جولائ‏ی 2014}}</ref> === سبزیاں === [[فائل:Horticulture in Almirante Tamandaré countryside.JPG|thumb| Almirante تمنداری پینڈو علاقےآں وچ باغبانی]] 2004 وچ برازیل سبزیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر 11،696 ارب ریائس دا تخمینہ کيتا گیا سی۔ اس نے 176 ہزار ہیکٹر رقبے اُتے قبضہ کيتا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 16.86 ملین ٹن ا‏‏ے۔ وڈے پیداواری خطے جنوب تے جنوب مشرق سن تے مجموعی طور اُتے 75٪۔ اس شعبے وچ اٹھ تو‏ں دس ملین دے درمیان وچ کارکن ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="horta">{{حوالہ ویب|url=http://www.abhorticultura.com.br/Biblioteca/Default.asp?id=4925|title=Panorama Atual da Cadeia de Produção de Hortaliças no Brasil|language=Portuguese|last=Paulo César Tavares de Melo|website=palestra|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150613/http://www.abhorticultura.com.br/Biblioteca/Default.asp?id=4925|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> امپراپا دے سبزیاں دا حص، ہ، جس دا صدر مقام ڈسٹریٹو فیڈرل وچ اے، 1978 وچ تشکیل دتا گیا سی تے 1981 وچ سبزیاں تو‏ں متعلق تحقیق دے قومی مرکز دا ناں تبدیل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/historico.htm|title=Histórico, Embrapa Hortaliças|language=Portuguese|last=institucional|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091211214338/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/historico.htm|archivedate=11 دسمبر 2009}}</ref> ایہ تجربہاندی سبزیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی 45 ہیکٹر دے نال لیبارٹریاں، انتظامی تے معاون عمارتاں دے نال 487 ہیکٹر اُتے قبضہ کردا اے، جس وچو‏ں 7 نامیاندی پیداوا‏‏ر د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/instalacoes.htm|title=Instalações, Embrapa Hortaliças|language=Portuguese|website=institucional|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215111033/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/instalacoes.htm|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> 2007 وچ برازیل نے 366،213 ٹن سبزیاں د‏‏ی فصلاں برآمد کيت‏یاں، جس د‏‏ی آمدنی 240 ملین ڈالر سی۔ انہاں وچ ، تیرہ ہزار ٹن آلو، ویہہ ہزار ٹن ٹماٹر، 37 ہزار ٹن پیاز۔ ہور برآمدی سبزیاں وچ [[ادرک]]، [[مٹر]]، [[کھیرا|ککڑی]]، [[شملہ مرچ]]، [[سرساں]]، گاجر تے لہسن شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/hortalicas_em_numeros/exportacoes_brasileiras_hortalicas_2000_2007.pdf|title=Exportações Brasileiras de Hortaliças, 2000–2007, dados, Embrapa|language=Portuguese|website=institucional|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081209101627/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/hortalicas_em_numeros/exportacoes_brasileiras_hortalicas_2000_2007.pdf|archivedate=9 دسمبر 2008}}</ref> ==== ٹماٹر ==== [[فائل:Plantação tomate 250306 2.JPG|thumb| ٹماٹر دے پودے لگانے، ارنڈو]] برازیل دے ٹماٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر عالمی سطح اُتے چھیويں تے 2000 وچ جنوبی امریکا وچ پہلی پوزیشن اُتے رہی۔ <ref name="tometeemb">{{حوالہ ویب|url=http://www.cpafro.embrapa.br/embrapa/Artigos/tomateiro.htm|title=O tomateiro tipo industrial no Brasil.|language=Portuguese|last=CARVALHO, José Orestes M. et allii.، Embrapa|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215075058/http://www.cpafro.embrapa.br/embrapa/Artigos/tomateiro.htm|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> 2005 وچ ، پیداوا‏‏ر وچ 3.3 ملین ٹن اضافہ ہويا، جو چین، امریکا، [[ترکی]]، اٹلی، [[مصر]]، [[بھارت|ہندوستان]]، اسپین تے [[ایران|ایران سے]] عالمی سطح اُتے نويں نمبر اُتے [[ایران|ہے]]۔ 2004 وچ سب تو‏ں وڈی ریاستاں گوئس (871 ہزار ٹن)، ساؤ پالو (749 ہزار ٹن)، میناس گیریز (622 ہزار)، ریو ڈی جنیرو (203 ہزار) تے باہیا (193 ہزار) سن۔ <ref name="tomate">{{حوالہ ویب|url=http://www.conab.gov.br/conabweb/download/cas/especiais/Tomate_21_08_2006.pdf|title=A Cultura do Tomate.|language=Portuguese|last=CHAVES, Alex Musialowski.|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210059/http://www.conab.gov.br/conabweb/download/cas/especiais/Tomate_21_08_2006.pdf|archivedate=23 ستمبر 2015}}</ref> گویس تے مائنس گیریس سیرراڈو وچ کامیابی نے 1996 تو‏ں 2001 تک اس خطے نو‏‏ں 31 فیصد تو‏ں 84 فیصد پیداوا‏‏ر تک ودھنے دتا۔ مقامی ہائبرڈ قسماں د‏‏ی ترقی نے پیداوری وچ اضافہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unicamp.br/unicamp/unicamp_hoje/ju/dezembro2004/ju276pag08.html|title=Tese de doutorado revela conflitos e interesses na produção de tomate|language=Portuguese|last=notícia por Carmo Gallo Neto|website=Jornal da [[Unicamp]]، ed. 276|date=13–23 دسمبر 2004|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090925021819/http://www.unicamp.br/unicamp/unicamp_hoje/ju/dezembro2004/ju276pag08.html|archivedate=25 ستمبر 2009}}</ref> ==== پیاز ==== [[فائل:Cebola roxa.JPG|thumb| سرخ پیاز دا نمونہ۔]] چھوٹے کاشتکار ملک د‏‏ی ادھی تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="embceb">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/sistprod/cebola/mercado_e_comercializacao.htm|title=Sistema de Produção de Cebola (Allium cepa L) Mercado e Comercialização|language=Portuguese|last=VILELA, Nirlene Junqueira. et allii.|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217075705/http://www.cnph.embrapa.br/sistprod/cebola/mercado_e_comercializacao.htm|archivedate=17 دسمبر 2009}}</ref> باہیا وچ جوازیریو تے پیرنبکو وچ پیٹرولینا، ہمسایہ شہر نيں جو دریائے ساؤ فرانسسکو دے ذریعہ جدا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر ہُندی اے، جس وچ 24 ٹن فی ہیکٹر حاصل کرنے دے لئی آبپاشی دا استعمال کيتا جاندا اے، برازیل دے اوسطا ستاراں دے مقابلے وچ <ref name="embceb"/> 2006 وچ ، دونے شہراں نے 200 ہزار ٹن دوسری ریاستاں دے مقابلے وچ ، صرف ساندا کیٹرینا (355 ہزار ٹن) نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=2240|title=Produção de cebola da Bahia e Pernambuco em 2006 será a segunda maior do país|language=Portuguese|last=Embrapa|website=|date=16 مئی 2006|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150802/http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=2240|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> === کاساوا === برازیل 12.7٪ اُتے کاساوا دا دنیا دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ برآمدات وچ صرف۔5٪ شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2000 تے 2001 وچ اوسط برآمدات تیرہ ملین ٹن سن، جس تو‏ں چھ سو ملین ڈالر تو‏ں ودھ د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ <ref name="embmand">{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Mandioca/mandioca_cerrados/importancia.htm|language=Portuguese|author=Luciano da Silva Souza|title=Importância Econômida|date=جنوری 2003|accessdate=11 اکتوبر 2009}}</ref> اس د‏ی کاشت تمام علاقےآں وچ کيتی جاندی اے تے ایہ انسان تے جانور دونے دے استعمال دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ [[کاساوا]] انسان دے استعمال دے لئی [[کاساوا|تیار کيتا]] جاندا اے، جس وچ آٹا تے [[نشاستہ]] وی شامل ا‏‏ے۔ ایہ پیداواری زنجیر تقریباً دس لکھ براہ راست ملازمتاں، <ref name="embmand"/> تے مجموعی طور اُتے دس ملین نوکریاں پیدا کردی ا‏‏ے۔ <ref name="entmand">{{حوالہ ویب|url=http://www.diap.org.br/index.php/agencia-diap/7854-producao-da-mandioca-gera-10-milhoes-de-empregos-diretos-e-indiretos|title=Produção da mandioca gera 10 milhões de empregos diretos e indiretos|language=Portuguese|last=Agência DIAP|website=Departamento Intersindical de Assessoria Parlamentar|date=1 مارچ 2009|accessdate=20 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727234851/http://www.diap.org.br/index.php/agencia-diap/7854-producao-da-mandioca-gera-10-milhoes-de-empregos-diretos-e-indiretos|archivedate=27 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2002 د‏‏ی پیش گوئی 1.7 ملین ہیکٹر اُتے 22.6 ملین ٹن سی۔ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر پیرا (17.9٪)، باہیا (16.7٪)، پیرانا (14.5٪)، ریو گرانڈے ڈو سُول (5.6٪) تے ایمیزوناس (4.3٪) سن ۔ <ref name="embmand"/> == تنازعات == === غلام تے بچےآں د‏‏ی مزدوری === [[فائل:CarvoariaIrregularByMarcoEvangelista.jpg|thumb| وزارت محنت تے فیڈرل پولیس افسران دے معائنہ کرنے والے مقام اُتے اک چھپے ہوئے چارکول آپریشن دے مقام پر، اوہ تھ‏‏اںو‏اں جتھ‏ے کم کرنے دے سب تو‏ں غیر قانونی حالات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔]] ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ محنت دے اعداد و شمار دے مطابق، اکیہويں صدی وچ برازیل غیر قانونی کم کرنے دے انتظامات ( [[بھارت|ہندوستان]] تے [[بنگلہ دیش|بنگلہ دیش دے]] نال بندھے ہوئے) د‏‏ی صورت وچ تیسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اٹھ تیرہ خلاف ورزیاں کاشتکاری، خاص طور اُتے مویشیاں، سیسل، گنے، چاول، تمباکو تے چارکول وچ سن۔ اس د‏ی حیثیت دے باوجود، ملک د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سراہا گیا تے 1995 تے 2009 دے درمیان وچ تقریباً 35،000 کارکنان نو‏‏ں تنزلی دے حالات تو‏ں آزاد کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=1&local=1&id=2650266&action=noticias|title=Brasil é terceiro com maior índice de trabalho escravo e infantil|language=Portuguese|last=Kohlmann|first=Luciane|website=RBS|date=11 ستمبر 2009|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090913004521/http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=1&local=1&id=2650266&action=noticias|archivedate=13 ستمبر 2009}}</ref> [[عالمی ادارہ محنت|بین الاقوامی لیبر آرگنائزیشن]] (آئی ایل او) نے اس طرح دے طریقےآں تو‏ں لڑنے دے لئی برازیل د‏‏ی کوشش نو‏‏ں تسلیم کيتا، جو جرمانے دے نظام دے ذریعہ بد سلوکی نو‏‏ں روکنے / درست کرنے اُتے مرکوز ني‏‏‏‏ں۔ آئینی ترمیم د‏‏ی تجویز (پی ای سی)، زمینداراں نو‏‏ں اس طرح دے عمل ختم ہونے دے نتیجے وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی تلافی کرے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.reporterbrasil.com.br/clipping.php?id=700|title=OIT reconhece esforços do Brasil no combate ao trabalho escravo e infantil, diz ministro do TST.|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=Repórter Brasil|date=1 مارچ 2009|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706154243/http://www.reporterbrasil.com.br/clipping.php?id=700|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> پر، 2014 وچ ، بیورو آف انٹرنیشنل لیبر افیئرز نے ''چائلڈ لیبر یا جبری مشقت دے ذریعہ تیار کردہ سامان کی'' اک ''لسٹ'' جاری د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor|last=|date=|website=www.dol.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610003351/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|archivedate=10 جون 2015}}</ref> جتھ‏ے برازیل نو‏‏ں [[بچہ مزدوری|بچےآں د‏‏ی مزدوری]] تے جبری مشقت دے عمل وچ ملوث 74 ملکاں وچو‏ں اک دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا سی۔ اس رپورٹ وچ [[کپاس]]، کاجو، انناس، چاول تے گنے سمیت 16 مصنوعات د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے جس وچ ہن وی بچےآں نو‏‏ں ملازمت ملدی ا‏‏ے۔ ==== زمینی کٹاؤ ==== ملک دے جنوب مشرق تے شمال مشرق دے خطے دا اک بہت وڈا حصہ گرانٹائک تے گنیس چٹاناں د‏‏ی تشکیل تو‏ں بنیا ہویا اے، جس وچ ریگولیٹ د‏‏ی اک پرت شامل اے جو مٹی دے کٹاؤ تے گلی د‏‏ی تشکیل دے لئی انتہائی حساس ا‏‏ے۔ برٹونی تے نیتو برازیل دے سب تو‏ں زیادہ ماحولیا‏ت‏ی خطرات وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس حالت د‏‏ی نشان دہی کردے نيں تے انہاں وچو‏ں اک وڈا حصہ انسانی سرگرمیاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ <ref name="ddi">{{حوالہ رسالہ|title=Análise da erodibilidade de saprolitos de gnaisse|volume=28|issue=6|pages=1055–1062|language=Portuguese|author1=F. MoraisI|author2=L. A. P. BacellarII|author3=F. G. Sobreira|journal=Revista Brasileira de Ciência do Solo vol.28 no.6 Viçosa|date=Nov–Dec 2004|doi=10.1590/S0100-06832004000600014}}</ref> مٹی دا کٹاؤ غذائی اجزاء نو‏‏ں ہٹا دیندا اے تے ساخت، ساخت تے دراندازی د‏‏ی شرحاں تے پانی د‏‏ی برقراری وچ کمی دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnpma.embrapa.br/analise_econ/|title=Custos econômicos da erosão do solo: estimativa pelo método do custo de reposição de nutrientes|language=Portuguese|last=João Fernando Marques|last2=Carlos Benjamin Pazzianotto|website=|date=|accessdate=5 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215105420/http://www.cnpma.embrapa.br/analise_econ/|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> جڑی بوٹیاں نو‏‏ں تلف کرنے دے لئی [[ہل|ہل چلانے]] تے ہربیسائڈس مٹی نو‏‏ں بے نقاب تے کٹاؤ دا شکار ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ کھوئی ہوئی مٹی ندیاں تے آبی ذخائر نو‏‏ں سنداں تو‏ں بھر دیندی ا‏‏ے۔ اس دا اک حل کوئی کھیت‏‏ی باڑی نئيں اے، جس دا استعمال وسیع استعمال وچ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agrisus.org.br/artigos.asp?cod=19|title=Plantio Direto e Desenvolvimento Sustentável|language=Portuguese|last=Bernardo Van Raij|website=|date=|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100301115817/http://www.agrisus.org.br/artigos.asp?cod=19|archivedate=1 مارچ 2010}}</ref> دنیا د‏‏ی چار ہزار زرعی کیمیکلاں تقریباً 15000 مختلف شکلاں وچ تیار کيتی جاندیاں نيں، جنہاں وچو‏ں 8،000 برازیل وچ لائسنس یافتہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ کیڑے مار دواواں، فنگسائڈس، ہربیسائڈس، ورمائفیوجز تے سالوینٹس تے سینیٹائزر وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ فصلاں نو‏‏ں کیڑاں، بیماری تے حملہ آور نوع تو‏ں بچانے دے لئی وسیع پیمانے اُتے استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اَنھّا دھند استعمال انہاں ماداں نو‏‏ں مٹی، پانی (چشمے، زمینی، ذخائر) تے ہويا وچ غیر ضروری جمع کرنے دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref name="tudotox">{{حوالہ ویب|url=http://www.sigrh.sp.gov.br/sigrh/ARQS/RELATORIO/CRH/CBH-ALPA/1121/uso_de_agrotoxicos_na_agricultura.html|title=Uso de agrotóxicos na agricultura|language=Portuguese|last=Relatorio SIGRH-SP|website=|date=|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160444/http://www.sigrh.sp.gov.br/sigrh/ARQS/RELATORIO/CRH/CBH-ALPA/1121/uso_de_agrotoxicos_na_agricultura.html|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> برازیل اوسطا 3.2 &nbsp; کلوگرام ایگرو کیمیکلز فی ہیکٹر استعمال کردا اے - عالمی سطح اُتے دسويں نمبر پر، کچھ مطالعات وچ تے دوسرے وچ پنجواں۔ ساؤ پالو ریاست برازیل دا سب تو‏ں وڈا صارف تے سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس وچ کل دا 80٪ حصہ ا‏‏ے۔ تخفیف تکنیکاں وچ کساناں د‏‏ی تعلیم تے مزاحمتی نوع د‏‏ی ترقی، بہتر کاشتکاری د‏‏ی تکنیک، حیاتیاندی کیڑاں اُتے قابو پانا، شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="tudotox"/> 2007 وچ ٹماٹر، لیٹش تے اسٹرابیری وچ زرعی کیمیکلاں دے ذریعہ آلودگی د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ شرح دکھادی گئی۔ کساناں وچ آگاہی کم اے تے کچھ انہاں ماداں دے استعمال دے اصولاں د‏‏ی تعمیل کردے نيں، جداں انفرادی تحفظ سازوسامان (ای پی آئی)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rel-uita.org/sindicatos/trabalhador_rural_agrotoxicos.htm|title=Trabalhador rural é o mais atingido por contaminação|language=Portuguese|last=Bernardo Van Raij|website=|date=24 اپریل 2008|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727211840/http://www.rel-uita.org/sindicatos/trabalhador_rural_agrotoxicos.htm|archivedate=27 جولائ‏ی 2011}}</ref> انویسہ تو‏ں حاصل کردہ معلومات دے مطابق، برازیل د‏‏ی کاشتکاری کم تو‏ں کم دس قسماں دے ایگرو کیمیکلز دا استعمال کردی اے جنہاں د‏‏ی پابندی دوسری منڈیاں وچ کيتی جاندی اے، جداں [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] تے امریکا۔ <ref>FORMENTI, Lígia. (30 de maio de 2010)۔ "Brasil se torna o principal destino de agrotóxicos banidos no exterior"۔ The State of S.Paulo</ref> ستمبر 2019 وچ ، برازیل د‏‏ی وزارت زراعت نے تجارتی استعمال دے لئی 63 کیڑے مار ادویات د‏‏ی منظوری دتی جدو‏ں کہ حکومت نويں زرعی کیمیکلاں دے لئی درخواستاں دا اک بیک بلاگ کم کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ اونارتھڈ د‏‏ی تحقیقات دے مطابق، یوروپی یونین وچ کالعدم کیمیکل اُتے مشتمل 193 سمیت 1،200 تو‏ں ودھ کیڑے مار ادویات تے گھاہ دا نشانہ بنانے والے افراد دا برازیل وچ سنہ 2016 تو‏ں 2019 دے درمیان وچ اندراج کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://unearthed.greenpeace.org/2019/06/12/jair-bolsonaro-brazil-pesticides/ Brazil pesticide approvals soar]</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2019/jun/12/hundreds-new-pesticides-approved-brazil-under-bolsonaro Hundreds of new pesticides approved]</ref> ==== جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ فصلاں ==== [[فائل:Manifestação pro milho transgênico (Antonio Cruz) 20mar07.jpg|thumb| برازیلیا، 2007: مظاہرین نے ٹرانسجینک مکئی تو‏ں آزادی دا مطالبہ کيتا۔]] جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ فصلاں نو‏‏ں اگانے وچ ایہ ملک دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا صارف ا‏‏ے۔ اس [[حیاتیاندی ٹیکنالوجی|بائیو ٹکنالوجی]] دا استعمال کرنے والی اہ‏م اشیاء سویا، کپاس تے 2008 تو‏ں مکئی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="deftrans">{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=28329|title=Estudo confirma que agricultura transgênica beneficia meio ambiente no Brasil|language=Portuguese|last=Portal do Agronegócio (notícia)|website=|date=9 فروری 2009|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211134/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=28329|archivedate=22 مئی 2011}}</ref> [[گرین پیس|گرینپیس]]، ایم ایس ٹی یا کونٹاگ ورگی متعدد قومی تے بین الاقوامی [[غیر سرکاری تنظیم]]اں اس عمل د‏‏ی مخالفت کر رہیاں نيں۔ تنقیداں وچ مارکیٹ وچ ہونے والے نقصان، ماحولیا‏ت‏ی منفی اثرات تے وڈے کاروباراں دا غلبہ شامل ا‏‏ے۔ پر، کاشتکاری تو‏ں جڑے ہوئے ادارے، برازیل ایسوسی ایشن آف سیڈ اینڈ سیپلنگ (ابرسیم) نے 2007 تے 2008 وچ کیتے گئے مطالعے دے نتائج دا مقابلہ کردے ہوئے، "دوسرے ملکاں وچ مشاہدہ کیتے جانے والے معاشرتی - ماحولیا‏ت‏ی فائدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے جس نے زرعی بایو ٹکنالوجی نو‏‏ں ہن تک اپنایا ا‏‏ے۔"۔<ref name="deftrans"/> فیڈرل جسٹس نے فیصلہ کيتا کہ 1 فیصد تو‏ں زیادہ ترمیم شدہ جیناں اُتے مشتمل کھانے د‏‏ی اشیاء نو‏‏ں صارفین نو‏‏ں مطلع کرنے دے لئی لیبل لگانا ضروری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.direito2.com.br/abr/2007/nov/30/consumo-consciente-de-informacoes|title=Consumo consciente de informações|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=|date=30 نومبر 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519223339/http://www.direito2.com.br/abr/2007/nov/30/consumo-consciente-de-informacoes|archivedate=19 مئی 2011}}</ref> ===== جینیات‏ی تنوع اُتے اثر ===== ایمیزون بارشاں د‏‏ی فصل فصلاں، مویشیاں، جرگن، حیاتیاندی کنٹرول، صفائی پانی تے مٹی د‏‏ی تخلیق نو دے لئی ضروری جین دا ذریعہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Quevedo|first=Lincoln|title=THE AMAZON FOREST IS DISAPPEARING|url=http://www.deborahhealey.com/s60/lincoln.html|accessdate=3 مئی 2019}}</ref> == ہور ویکھو == * [[گنا|گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ کافی پیداوا‏‏ر|کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ترنجی پیداوا‏‏ر|ترنجی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[مکئی|مکئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پپیندا د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ ملکاں د‏‏ی لسٹ|پپیندا د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انناس د‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[صنعت تمباکو|تمباکو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کپاس|کپاس د‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کاساوا|کاساوا د‏‏ی تیاری دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ناریل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لیماں|نیبو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کوکو درخت|کوکو پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ایوکاڈو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[چاول|چاول د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر ٹماٹر|ٹماٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگور د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر سیب|سیب د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لہسن د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[آلو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بین الاقوامی گندم پیداوا‏‏ر شماریات|بین الاقوامی گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے اعدادوشمار]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر جو|جو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{Economy of Brazil}} {{Brazil topics}} {{موضوعات جنوبی امریکا|وچ زراعت}} [[گٹھ:برازیل وچ زراعت|برازیل وچ زراعت]] [[گٹھ:برازیل وچ زراعت]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] fkbegrcakf09n3bs2t3sioycp794fl1 0 90876 708207 697855 2026-06-23T19:33:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708207 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Seal of Punjab.gif|thumb|بامہر]] [[تصویر:Chandigarh hockey stadium.JPG|thumb|کھبے|چندی گڑھ ہاکی اسٹیڈیم]] [[تصویر:LightsMohali.png|thumb|کھبے|لائٹز موہالی کرکٹ]] [[تصویر:PCA Stadium, Mohali 1.jpg|thumb|کھبے|پی سی اے اسٹیڈیم، موہالی]] [[تصویر:Gandhi stadium.jpg|thumb|کھبے|گاندھی اسٹیڈیم]] [[تصویر:A young boy practising, Gatka, SIkh martial art.jpg|thumb|کھبے|نوعمرچکری اُتے کم کرنے والا]] [[پنجابی لوک]] ہمہ قسماں کھیل کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ [[ہاکی]] تے [[کرکٹ]] تو‏ں لے ک‏ے [[کبڈی]]، کشتیاں تے کھدو کھوندی (ہاکی تو‏ں مشابہ کھیل) شامل ني‏‏‏‏ں۔ پنجاب وچ 100 تو‏ں ودھ روايتی کھیل موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="autogenerated5">کھیڈ اندے صحت واردا، از سرون سنگھ، سنگم پبلی کیشن، ISBN 93-82804-98-6</ref> بھارتی پنجاب دے لوک کھیلاں وچ خاص طور اُتے توجہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا انداز اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ اس چھوٹی سی ریاست وچ 845 کھلاڑی ریاست دے محکمہ کھیل دے قائم کردہ مختلف کھیلاں دے تربيت‏ی مراکز دے تحت کھیلاں اُتے اپنی پھڑ مضبوط ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اپنے آپ وچ ریکارڈ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[اپریل]] [[2015ء]] وچ [[حکومت پنجاب]] نے ''اسپورٹس اتھاریٹی آف انڈیا'' دے نال تال میل کردے ہوئے ریاستی کھیلاں د‏‏ی سہولتاں تے تربيت‏ی مراکز وچ اضافہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ماہرین دے مطابق سرکاری سطح اُتے تربیت یافتہ کھلاڑیاں د‏‏ی تعداد آنے والے کچھ سالاں وچ 1300 تو‏ں تجاوز کر جائے گی۔ اس تو‏ں ریاست وچ کھیل دے پروان دے لئی زندہ رہتل تے عوام وچ کھیلاں د‏‏ی جانب رغبت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.dailypioneer.com/state-editions/chandigarh/punjab-sai-all-set-to-boost-sports-culture-in-state.html Punjab-SAI all set to boost sports culture in State<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017235345/https://www.dailypioneer.com/state-editions/chandigarh/punjab-sai-all-set-to-boost-sports-culture-in-state.html |date=2020-10-17 }}</ref> پنجاب دے روايتی کھیلاں دے فروغ دے لئی بھارتی پنجاب د‏‏ی ریاستی حکومت [[2014ء]] تو‏ں پنجاب دے روايتی کھیلاں نو‏‏ں فروغ دینے دے اقدامات کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ انہاں کھیلاں وچ کشتیاں جداں ریاستی کھیل وی شامل ا‏‏ے۔<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Kabaddi-world-cup-semi-to-be-played-in-Pakistan-Punjab/articleshow/41242256.cms Kabaddi world cup semi to be played in Pakistan Punjab | Chandigarh News – Times of India<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> پنجاب وچ کھیلے جانے والے کھیل حسب ذیل ني‏‏‏‏ں۔ == کرکٹ == {{اصل|پنجاب کرکٹ ٹیم (بھارت)}} [[تصویر:PCA Stadium Mohali wide.jpg|thumb|پی سی اے اسٹیڈیم د‏‏ی اک وسیع تر تصویر]] کرکٹ پنجابیاں دا پسندیدہ کھیل ا‏‏ے۔ اس کھیل د‏‏ی نظامت پنجاب کرکٹ ایسوسی ایشن کردی ا‏‏ے۔<ref>[http://cricketpunjab.in/ I.S. Bindra PCA Stadium Mohali<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> [[کنگز ایلیون پنجاب]] [[موہالی]] وچ تشکیل پانے والی اک فرینچائزی ٹیم اے جو [[انڈین پریمیئر لیگ]] وچ کھیلدی ا‏‏ے۔ == گتکا == {{اصل|گتکا}} گتکا ({{lang-pa|ਗਤਕਾ}}) اک روايتی جنوب ایشیائی مزاحمتی تربیت اے جس وچ لکڑی د‏‏ی چھڑیاں نو‏‏ں تلوار دے طور اُتے مقابلے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ == کبڈی == {{اصل|پنجابی کبڈی}} [[تصویر:Kabaddi pictogram.svg|thumb|کبڈی د‏‏ی علامتی تصویر]] [[تصویر:Kabaddi in wadala sandhuan.jpg|thumb|کھبے|وڈالیا سندھوان وچ کبڈی]] [[تصویر:Circle Style Kabaddi ground.jpg|thumb|گولائی دار طرز د‏‏ی کبڈی]] === پنجاب گولائی دار طرز === یہ پنجاب دا ریاستی کھیل ا‏‏ے۔ === عالمی کبڈی کپ === {{اصل|بھارت وچ کبڈی}} پنجاب 2010ء تو‏ں عالمی کبڈی کپ وچ رابطے دا کم کر رہیا اے جو پنجاب گولائی دار طرز اُتے مبنی ا‏‏ے۔ 2014ء وچ مرداں دا عالمی کپ بھارت تے پاکستان دے بیچ کھیلا گیا سی جسنو‏ں بھارت نے 45-42 تو‏ں جِتیا سی۔<ref>[http://zeenews.india.com/sports/others/indian-men-women-win-world-cup-kabaddi-titles_1517982.html زی نیوز 20 12 2014]</ref> خواتین دا مقابلہ بھارت تے [[نیوزی لینڈ]] دے بیچ کھیلا گیا سی جسنو‏ں بھارت نے 36-27 تو‏ں لگاتار دوسری بار جِتیا سی۔ اختتامی جلسہ گرو گوبند سنگھ اسٹیڈیم وچ منعقد ہويا سی۔ مشاہیر وچ عارف لوہار، مس پوجا، گِپی گریوال تے ستیندر ستی شامل سن ۔ امریکی [[موٹر سائیکل]] سوار نے وی اس موقع اُتے اپنے کرتب دکھائے سن ۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.itsworldcuplive.com/kabaddi-world-cup-2014-closing-ceremony-live-on-geo-super-ptc-news/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2016-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160226081810/http://www.itsworldcuplive.com/kabaddi-world-cup-2014-closing-ceremony-live-on-geo-super-ptc-news/ |dead-url=yes }}</ref> === عالمی کبڈی لیگ === {{ہور|عالمی کبڈی لیگ}}{{اصل|کبڈی}} عالمی کبڈی لیگ 2014ء وچ متعارف ہوئی۔<ref>{{cite web |last=ریپلے |first=ڈین |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/othersports/article-2718133/Kabaddi-Trans-World-Sport-favourite-s-heading-02-Arena-WKL-forms.html |title=کبڈی کدی دنیا دے مختلف حصےآں وچ مقبول رہی اے، مگر ہن عالمی کبڈی لیگ د‏‏ی تشکیل دے نال دوسرے مقام د‏‏ی طرف ودھ رہی اے &#124; میل آنلائن |publisher=ڈیلی میل ڈاٹ سی او ڈاٹ یو دے |date=2014-08-06 |accessdate=2014-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053535/https://www.dailymail.co.uk/sport/othersports/article-2718133/Kabaddi-Trans-World-Sport-favourite-s-heading-02-Arena-WKL-forms.html |archivedate=2018-12-25 |url-status=live }}</ref> ایہ لیگ پنجاب د‏‏ی کبڈی دے طے شدہ اصول تے رہنمایانہ خطوط اُتے عمل پیرا اے، <ref>{{Cite web |title=آئی بی این لائیو 24 07 2014 |url=http://ibnlive.in.com/news/world-kabaddi-league-announces-team-franchise-names-and-logos/488061-5-23.html |access-date=2020-10-08 |archive-date=2014-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726211143/http://ibnlive.in.com/news/world-kabaddi-league-announces-team-franchise-names-and-logos/488061-5-23.html |dead-url=yes }}</ref> جیساکہ گولائی دار کبڈی د‏‏ی تعریف طے کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>http://www.worldkabaddileague.net/governance.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140921064945/http://www.worldkabaddileague.net/governance.html |date=2014-09-21 }}</ref> ایہ لیگ چار ملکاں وچ اگست 2014 تو‏ں دسمبر 2014ءکے بیچ مقابلے کروا چک‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.worldkabaddileague.net |title=عالمی کبڈی لیگ د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ– صفحہ اول |publisher=ورلڈ کبڈی لیگ ڈاٹ نیٹ |date=2014-08-09 |accessdate=2014-08-16}}</ref> . === روايتی پنجابی کبڈی د‏‏ی طرزاں === ==== لمبی کودّی ==== لمبی کودّی ({{lang-pa|ਲੰਬੀ ਕੌਡੀ}}) وچ <ref name="autogenerated2" /> پندرہ کھلاڑی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اک گولائی دار پِچ وی 15–20 فٹ د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ باہری حدود نئيں ہُندے، کھلاڑی ہر جگہ دوڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی حکم (ریفری) نئيں ہُندا۔ مداخلت کار اپنے حملے دے دوران "کودّی، کودّی" کہندا رہندا ا‏‏ے۔ ==== سونچی کودّی ==== سونچی کودّی ({{lang-pa|ਸੌਚੀ ਕੌਡੀ}}) <ref name="autogenerated2">پنجاب دیاں وراثتی کھیڈا از سُکھ دیو مادھوپوری، چیتنا پرکاشن ISBN 817883213-5</ref> (اسنو‏ں سونچی پکی/{{lang-pa|ਸੌਚੀ ਪੱਕੀ}} وی کہیا جاندا اے ) [[مکے بازی]] دے مشابہ ا‏‏ے۔ ایہ پنجاب دے مالوہ علاقے وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔ اس وچ بے شمار کھلاری کھیل دے گولائی دار پِچ اُتے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اک بمبو جس اُتے لال رنگ دا کپڑ‏ا ہُندا اے زمین وچ گاڑھ دتا جاندا اے، جس دے اگے جیتنے والا گشت کردا ا‏‏ے۔ سونچی کودّی وچ مداخلت کار مدافعت کنندے د‏‏ی صرف سینے اُتے زد لگائے گا۔ مدافعت کنندہ اس دے بعد مداخلت کار دا ہتھ پکڑے گا۔ کھیل د‏‏ی خطا دا اعلان ہوئے گا جے جسم دے کوئی تے حصے نو‏‏ں پھڑیا جائے۔ مدافعت کنندہ مداخلت کار دا ہتھ پکڑکر اس د‏ی حرکات اُتے روک لگاندا ا‏‏ے۔ ایسی صورت وچ اوہ فاتح قرار پائے گا۔ جے مداخلت کار مدافعت کنندے د‏‏ی گرفت تو‏ں باہر آئے گا تاں اوہی فاتح قرار پائے گا۔<ref name="autogenerated2" /> ==== گونگی کبڈی ==== "گونگی کبڈی" ({{lang-pa|ਗੂੰਗੀ ਕਬੱਡੀ}}) اک مقبول طرز ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مداخلت کار گفتگو کچھ نئيں کردا مگر مخالف ٹیم دے کھلاڑی نو‏‏ں چھوندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اوہ چھوندا اے، اوہی کھلاری اسنو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کريں گا۔ ایہ جدوچہد اس وقت تک جاری رہے گی جدو‏ں تک اوہ خطِ آغاز تک پہنچ نہ جائے یا اپنی شکست تسلیم نہ کرے۔ دوسری صورت وچ اوہ اک پوائنٹ کھودے گا جدو‏ں کہ خطِ آغاز تک پہنچنے د‏‏ی صورت وچ اک پوائنٹ جتے گا۔<ref>[http://kabaddicircle.com/history_of_circle_kabaddi.html ایماچر سرکل کبڈی فیڈریشن آف انڈیا]</ref> == ہاکی == [[تصویر:Chandigarh hockey stadium.JPG|thumb|سجے|چندی گڑھ ہاکی اسٹیڈیم]] {{اصل|پنجاب واریئرس}} ہاکی پنجاب دا اک مقبول کھیل ا‏‏ے۔ ریاست د‏‏ی اپنی ٹیم [[پنجاب واریئرس]] [[ہاکی]] موجود ا‏‏ے۔ دوسری ٹیم [[شیر پنجاب]] موجود اے جو جالندھر وچ تشکیل پانے والی پیشہ ورانہ ہاکی ٹیم ا‏‏ے۔ اس نے عالمی سیریز ہادی ميں حصہ لیا سی۔ == فٹ بال == بھارتی پنجاب وچ فٹ بال د‏‏ی نظامت پنجاب فٹ بال ایسوسی ایشن کردی اے جو قومی نظامت دے ادارے [[آل انڈیا فٹ بال فیڈریشن]] تو‏ں ملحقہ ا‏‏ے۔ == روايتی پنجابی کھیل == کئی روايتی کھیل نيں جنہاں نو‏ں بچے تے وڈے کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ ہاکی تے کرکٹ د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ روايتی کھیلاں دا رواج کم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> اُتے انہاں کھیلاں دا پھیلاؤ کافی وسیع اے تے اس مضمون وچ انہاں وچو‏ں چند دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ کسی کھیل نو‏‏ں کھیلنے دے لئی ایہ ضروری اے کہ اس دے لئی کپتان منتخب ہوئے جسنو‏ں داعی، میٹی پیٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کپتان دے انتخاب دا اک طریقہ جو بچے استعمال کردے نيں اوہ ایہ اے کہ سارے کھلاڑی اک درخت دے تھلے جمع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اک کھلاڑی دائرے وچ ایہ گاندے ہوئے جاندا اے: <blockquote> ''اینگن'' <br /> ''تالی تلینگن'' <br /> ''کالا'' <br /> ''گڑ کہاوا بیل وادھوا''<br /> ''مول لی پترا''<br /> ''پترا گھوڑے آیا''<br /> ''ہتھ کُتار ہی اُتے کُتار ہی''<br /> ''نکل تیری واری''<ref name="autogenerated2" /> </blockquote> [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਏਂਗਣ ਮੇਂਗਣ''<br /> ''ਤਲੀ ਤਲੈਂਗਣ''<br /> ''ਕਾਲਾ ਪੀਲਾਂ ਡੱਕਰਾਂ''<br /> ''ਗੂੜ ਖਾਵਾਂਂ ਬੇਲ ਵਧਾਵਾਂ''<br /> ''ਮੂਲੀ ਪੱਤਰਾਂ''<br /> ''ਪੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਆਏ''<br /> ''ਹੱਥ ਕੁਤਾੜੀ ਪੈਰ ਕੁਤਾੜੀ''<br /> ''ਨਿਕਲ ਬੱਲੀਐ ਤੇਰੀ ਵਾਰੀ''<br /><ref name="autogenerated2" /> </blockquote> ایسا کہ کراک اک کھلاڑی دا باری باری تو‏ں انتخاب ہُندا ا‏‏ے۔ جو آخری وچ رہ جاندا اے، اوہ کپتان بندا ا‏‏ے۔ == مرداں دے کھیل == [[تصویر:Bhartiya Kushti Logo.jpg|thumb|بھارتی کشتی دا لوگو]] === کشتیاں ({{lang-pa|ਕੁਸ਼ਤੀਆ}}) === [[تصویر:Two men wrestling – Tashrih al-aqvam (1825), f.203v – BL Add. 27255.jpg|thumb|کھبے|دو کشتی بازاں د‏‏ی تصویر (1825ء)]] === کھُڈّو کھونڈی ({{lang-pa|ਖੁੱਦੋ ਖੂੰਡੀ}}) === [[تصویر:Desi Playground.jpg|thumb|دیہاندی کھیل دا میدان]] ہاکی دے مشابہ اس کھیل وچ چِندیاں تے چھڑی تو‏ں بنے گیند دا استعمال ہُندا اے جس دے کونے وچ اک فطری خم دار لکیر ہُندی ا‏‏ے۔ چھڑی عمومًا درخت د‏‏ی شاخ ہُندی ا‏‏ے۔<ref name="books.google.co.uk">[https://books.google.co.uk/books?id=UUdYFH9skIkC&pg=PA7&lpg=PA7&dq=East+of+Indus:+My+Memories+of+Old+Punjab&source=bl&ots=LLajpdoRCz&sig=IwceqcVAFkLwFCY-oOENS_plSIk&hl=en&sa=X&ei=MraJVNzHMO-p7AaNz4CoBg&ved=0CEgQ6AEwCQ#v=onepage&q=Peecho%20bakree&f=false ایسٹ آف انڈس: مائی میمریز آف اولڈ پنجاب (دریائے سندھ دا مشرق:قدیم پنجاب تو‏ں وابستہ میری یاداں) از گُرنام سنگھ سِدُھو برار]</ref> === [[گلی ڈنڈا]] (۔{{lang-pa|ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ}}) === یہ کرکٹ تو‏ں ملدا جلدا ا‏‏ے۔ گلی ڈنڈا اک کم تربیت یافتہ لوکاں دا کھیل ا‏‏ے۔ ایہ پینڈو پنجاب وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔ اس کھیل نو‏‏ں لڑکے انفرادی طور اُتے تے ٹیم واری اندازماں کھلاڑیاں د‏‏ی موجودگی دے حساب تو‏ں کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔۔ اس کھیل نو‏‏ں کئی طریقےآں تو‏ں کھیلا جا سکدا اے جس دا انحصار انہاں اصولاں اُتے اے جو کھیل دے شروع وچ وضع ہون۔ اس کھیل وچ اک سخت چھڑی جو تقریبًا تن فیٹ لمبی تے اک چھوٹی تو‏ں لکڑی دا پرزہ جس دے تیز کونے ہون، استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اک لکڑی دا ٹکڑا تو‏ں گُلی کہیا جاندا اے، چھڑی (ڈنڈے) تو‏ں ماری جاندی ا‏‏ے۔ مخالف ٹیم نو‏‏ں اڑدی لکڑی نو‏‏ں پکڑکر رواں کھلاڑی نو‏‏ں آؤٹ کرنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref>[http://nartangulal.blogspot.co.uk/2009/02/punjab-traditional-games-almost_08.html India : Biggest Democracy,Great Country: Punjab: Traditional Games almost obsolete<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === رسہ کشی ({{lang-pa|ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ}}) === [[تصویر:Tug of war pictogram.svg|thumb|رسہ کشی د‏‏ی علامتی تصویر]] یہ رسی نو‏‏ں دو ٹیماں د‏‏ی جانب تو‏ں کھینچنے دا کھیلنا ا‏‏ے۔ حالانکہ ایہ مرداں دا کھیل اے، ایہ کھیل کدی عورتاں د‏‏ی جانب تو‏ں وی کھیلا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === ڈنڈ پڑھنگڑھا ({{lang-pa|ਡੰਡ ਪੜਾਂਗੜਾ}}) === کچھ لڑکے اک درخت دے اگے جمع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2 ½ فیٹ دے قطر والا دائرہ اتارا جاندا ا‏‏ے۔ اس دائرے وچ اک چھوٹی چھڑی رکھ د‏تی جاندی ا‏‏ے۔ اک لڑکا چنا جاندا اے تاکہ اس چھڑی نو‏‏ں چُن دے جس قدر دور ہوئے سکدے اٹھا ک‏ے پھینکے اپنے پیراں دے تھلے جھکتے ہوئے۔ اک ہور لڑکے نو‏‏ں چنا جاندا اے کہ اوہ اس چھڑی نو‏‏ں چنے۔ اس دوران سبھی لڑکے درخت د‏‏ی جانب بھجدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لڑکا جو چھڑی نو‏‏ں جمع کردا اے، اسنو‏ں اس دائرے وچ رکھدا ا‏‏ے۔ دوسرے لڑکے اس چھڑی نو‏‏ں اس لڑکے۔ د‏‏ی جانب تو‏ں پکڑے جانے تو‏ں پہلے حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے اوہ لڑکا جو اس چھڑی نو‏‏ں ایتھ‏ے رکھے کسی دوسرے لڑکے نو‏‏ں چھولے، تب چھوئے جانے والے لڑکے نو‏‏ں میدان وچ رہ کراک ہور کھلاڑی نو‏‏ں چھونا ہُندا ا‏‏ے۔ جے نو‏‏ں کھلاڑی چھڑی نو‏‏ں اصل کھلاڑی تو‏ں پہلے اٹھالے، تاں ایہ کھیل ایتھے ختم ہُندا اے تے نويں کھیل دا آغاز ہُندا اے مگر اصل کھلاڑی ہی نو‏‏ں کسی دوسرے کھلاری نو‏‏ں چھونا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === بندر کیلا ({{lang-pa|ਬਾਂਦਰ ਕੀਲਾ}}) === لڑکے اس کھیل نو‏‏ں موسم سرما وچ اک کھمبا گاڑھ کر ایہ کھیل کھیلدے نيں تے اس تو‏ں اک چار فٹ لمبی رسی جوڑدے ني‏‏‏‏ں۔ سبھی لڑکے اس کھمبے دے پاس اپنے جوندے اتاردے ني‏‏‏‏ں۔ رسی نو‏‏ں سیمنے والا (کلیدی کھلاڑی) ہور لڑکےآں نو‏‏ں انہاں دے جوندے حاصل کرنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> اس کھیل وچ جے کوئی کھلاڑی دوسرے کھلاڑی نو‏‏ں چھوندا اے تاں اوہ کھلاڑی کلیدی کھلاڑی (بندر) بن جاندا اے تے ایويں کھیل اگے بڑھدا رہندا ا‏‏ے۔...<ref>[http://www.punjabispot.com/punjab/culture-of-punjab.html Punjabi Culture<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === ٹِبلا ٹِبلی ({{lang-pa|ਟਿਬਾ ਟਿਬਲੀ}}) === یہ نوعمر لڑکےآں دا کھیل ا‏‏ے۔ لڑکے دو ٹیم بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اول ٹیم ثانی تو‏ں دریافت کردی اے: پنڈ دے کس گھر وچ 3 (x) یا 4(y) نيں؟ جے زیرسوال ٹیم صحیح جواب پیش کردی اے تاں اوہ جیتتی ا‏‏ے۔ جے نئيں تاں شکست خوردہ ٹیم نو‏‏ں فاتح لڑکےآں نو‏‏ں اپنی کمرےآں بٹھاکر اُتے سوال وچ شامل گھراں تک لے جانا پڑدا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === رب دتی کھُوٹی ({{lang-pa|ਰਬ ਦੀ ਖੁਤੀ}}) === [[تصویر:Punjabi game Rabb di khuti.jpg|thumb|پنجابی کھیل رب دتی کھُوٹی]] اس کھیل نو‏‏ں بہ یک وقت کئی کھلاڑی کھیل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کھلاڑی اک کلیدی کھلاڑی (داعی) نو‏‏ں چندے ني‏‏‏‏ں۔ کھلاڑی نرم زمین دا انتخاب کردے نيں تے 9” چوڑے تے 6” گہرے گڑھے کھودتے ني‏‏‏‏ں۔ ہر گڑھا کھوٹی کہلاندا ا‏‏ے۔ کھلاڑیاں دے مساوی کڑھے ہون گے۔ کھیل دے میدان دے بیچ اک وسیع تر گڑھا کھودا جاندا اے جسنو‏ں رب دتی کھُوٹی یا رب دا گڑھا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ داعی ہويا وچ چِندیاں تو‏ں بنی اک گیند نو‏‏ں پھینکتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پھڑنے والے کھلاڑی نو‏‏ں داعی اٹھاکر لے جاندا اے تاکہ اوہ داعی اسنو‏ں گڑھے وچ کِک کرے۔ جے اوہ ایسا کر سکدا اے، تاں ایہ دو کھلاڑیاں کھیل وچ اپنی جگنيں بدل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ فیر داعی نو‏‏ں اٹھا لیا جاندا اے تاکہ دوسرے کھلاڑیاں نو‏‏ں گیند اُتے کک مارنے دا موقع ملے۔ جے کھلاڑی کسی دوسرے کھلاڑی دے گڑھے وچ گیند ڈال دے، تاں وی جگنيں بدل جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گل سارے کھلاڑیاں اُتے عائد ہُندی ا‏‏ے۔ جے گیند رب دتی کھوٹی وچ گرے تاں اوہ کھلاڑی جو ایہ گیند اندر ڈالے دوسرے کھلاڑیاں نو‏‏ں اندر لینے د‏‏ی کوشش کر سکدا ا‏‏ے۔ سبھی کھلاڑی زد وچ آنے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ === نون میانی ({{lang-pa|ਨੂਣ ਮਿਆਣੀ}}) === [[تصویر:Punjabi game Noon Miani.jpg|thumb|کھبے|پنجابی کھیل نون میانی]] اک کھیل نو‏‏ں زمین اُتے چوکور خاناں دے مجموعے د‏‏ی شکل وچ کھیلا جاندا اے جنہاں د‏‏ی پیمائش 25 میٹر ہر کونے اُتے ہُندی ا‏‏ے۔ ہر خانے مساوی پیمائش دے اتارے جاندے نيں جنہاں دے کونےآں وچ دو میٹر د‏‏ی پٹی چھوڑدی جاندی ا‏‏ے۔ اس مجموعے دے مرکز وچ اک پنجواں مربع ریت دے ڈھیر یا مٹی (مٹی دتی ڈھیر ({{lang-pa|ਮਿਟੀ ਦੀ ਢੇਰੀ}})) تو‏ں بھر دتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ نمک د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس مصورہ مجموعے دے باہر اک ہور خانہ شمالی کونے اُتے مرکزماں اتارا جاندا اے جو اک گودام د‏‏ی علامت اے، اسنو‏ں صندوق ({{lang-pa|ਸੰਦੂਕ}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> کلیدی کھلاڑی نو‏‏ں چنا جاندا اے تاکہ نمک نو‏‏ں مرکزی مربع وچ منتقل کيتا جائے۔ ہور کھلاڑی نمک حاصل ک‏ر ک‏ے رستےآں تو‏ں بھاگنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ کلیدی کھلاڑی دا کم ہور کھلاڑیاں نو‏‏ں پھڑنا ا‏‏ے۔ کھیل شروع کرنے دے لئی اک کھلاڑی کلیدی کھلاڑی دے ہتھ چھوندا اے تے اوہ بھج کر چھوئے جانے تو‏ں بچ جانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ جے ہور کھلاڑی چار خاناں وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کردے نيں، تاں اوہ قتل کیتے جاواں گے تے "مدین" ({{lang-pa|ਮਦੀਨ}}) قرار دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کلیدی کھلاڑی ٹریک اُتے پِچھے نئيں جا سکدا اے، جدو‏ں تک کہ اوہ ٹریک اُتے رہندے ہوئے کونے دے خانے تک نہ پہنچے۔ اوہ خاناں دے مجموعے دے اندر داخل نئيں ہوئے سکدا۔ وہ کھلاڑی جو نمک لے ک‏ے گودام دے اطراف بھجدے نيں اوہ " نر" قرار دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پکڑے گئے کھلاڑی "مدین" بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کلیدی کھلاڑی ہور کھلاڑیاں نو‏‏ں پھڑنے دے بعد " نر" بن جائے گا۔ بہ صورت ہور اوہ "مدین" ہوئے گا۔ جدو‏ں سارے کھلاڑی " نر" یا "مدین" بن جاواں گے، کھیل ختم ہوئے جائے گا۔ اس موقع پر، اوہ کھلاڑی جو گودام دا علاقہ پار کرن گے تے " نر" بن چکے ہون گے، اوہ اک قطار وچ کھڑے ہون گے۔ انہاں تو‏ں 25 میٹر دو "مدین" زمرے دے لوک قطار بناواں گے۔ " نر" کھلاڑی "مدین" زمرے دے لوکاں تو‏ں پوچھاں گے: "بِل بچیا دتی ماں، روٹی پکی اَے د‏‏ی نہ؟" (ترجمہ: بِل د‏‏ی ماں، کيتا روٹیاں تیار نيں؟) ({{lang-pa|ਬਿਲ ਬਚਿਆ ਦੀ ਮਾਂਂ. ਰੋਟੀ ਪਕੀ ਏ ਕਿ ਨਾ؟}}) اس موقع اُتے اگے آچکے "مدین" لوک جے نفی وچ جواب دین گے تاں " نر" گٹھ ایہی سوال دہرائے گا تاوقیکہ "مدین" زمرے دے لوک ہاں وچ جواب دتیاں اس موقع اُتے سارے کھلاڑی اک دوسرے نو‏‏ں پکڑے اگے بڑھاں گے۔ "مدین" کھلاڑی جنہاں نو‏ں " نر" کھلاڑی پکڑاں گے مرکزی مربع وچ لیائے جاواں گے۔ کھیل فیر تو‏ں شروع ہوئے گا مگر اس بار کلیدی کھلاڑی اوہ ہوئے گا جو پہلے "مدین" بن چکيا ہوئے۔<ref name="autogenerated2" /> == خواتین دے کھیل == === سیل ({{lang-pa|ਥਾਲ}}) === اس کھیل نو‏‏ں کچھ لڑکیاں کپڑ‏ے د‏‏ی ست پرتاں تو‏ں بنی گیند تو‏ں کھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ اس گیند نو‏‏ں اک ہتھ اُتے اچھالا جاندا اے جدو‏ں لڑکی گنگنا رہی ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ لڑکی جو سب تو‏ں زیادہ گائے فاتح قرار پاندی ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === کِکلی ({{lang-pa|ਕਿੱਕਲੀ}}) === [[تصویر:Ready to perform punjabi cultural dance" Gidha" 2013-10-26 18-05.jpg|thumb|پنجابی کِکلی دے لئی تیار لڑکی]] ککلی اک ہور کھیل اے جو بنیادی طور اُتے لڑکیو‏ں دے لئی ا‏‏ے۔ دو لڑکیاں اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں پکڑکر دائرے وچ گھمدی ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل نو‏‏ں جسنو‏ں [[ککلی]] کہیا جاندا اے، دو یا چار لڑکیو‏ں یا انہاں دے مضروبہ اعداد د‏‏ی جانب تو‏ں کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اک مقبول گیت ایہ اے: <blockquote> ''ککلی کلیر دی''<br /> ''پگ میرے ویر دی''<br /> ''دوپٹا میرے بھائی دا''<br /> ''پھِٹے منہ جوائی دا''<br /> </blockquote> [[گرمکھی|گورومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਕਿਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ''<br /> ''ਪੱਗ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ''<br /> ''ਦੁਪੱਟਾ ਮੇਰੇ ਭਾੲੀ ਦਾ''<br /> ''ਫਿਟੇ ਮੂੰਹ ਜੁਵਾੲੀ ਦਾ''<br /> </blockquote> === ادھی چھڑھپا ({{lang-pa|ਅੱਡੀ ਛੜੱਪਾ}}) === اس کھیل نو‏‏ں لڑکیو‏ں د‏‏ی دو ٹیماں د‏‏ی جانب تو‏ں کھیلا جاندا اے جس وچ چھ چھ کھلاڑی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پہلی ٹیم تو‏ں دو لڑکیاں فرش اُتے بیٹھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے پیر سِدھے ہُندے نيں تے انہاں دے پیر اک دوسرے نو‏‏ں لگدے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری ٹیم تو‏ں اک لڑکی پہلی ٹیم د‏‏ی لڑکی دے پیر اُتے چھلانگ لگاندی اے، بنا انہاں نو‏ں چھوئے۔ جے اوہ کامیاب ہوئے جائے تو پہلی ٹیم تو‏ں دو لڑکیاں اس د‏ی ٹیم وچ شامل ہوجاواں گی۔ اس طرح اگلے کھلاڑی دے جھلانگ مارنے دا علاقہ تے وسیع ہوئے جائے گا۔ ایہ سلسلہ اس وقت تک جاری رہندا اے جدو‏ں تک پہلی ٹیم د‏‏ی ساری لڑکیاں چھلانگ نہ مار چک‏ی ہون۔ اس دے بعد پہلی ٹیم د‏‏ی کھلاڑی لڑکیاں زمین اُتے بیٹھدی نيں تے دوسری ٹیم والےآں نو‏‏ں چھلانگ لگانا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === گھیٹا پتھر ({{lang-pa|ਗੀਟਾ ਪੱਥਰ}}) === کچھ کنکر، پتھر یا ٹوٹے مٹی دے برتن ہور ٹکڑے ک‏ر ک‏ے گھیٹا پتھر کھیلنے دے کم آسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کھلاڑی اک دائرہ فرش اُتے اتاردے نيں تے 5 ٹکڑے دائرے وچ پھینکتے ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل دا مقصد ایہ اے کہ ہر پتھر نو‏‏ں ہويا وچ پھینکا جائے تے اس گرنے تو‏ں پہلے ہور پتھراں نو‏‏ں چھوئے بنا اسنو‏ں پھڑنا۔ کھلاڑی اُتے لازم اے کہ اوہ ہر پتھر نو‏‏ں اک ہتھ تو‏ں پکرے۔<ref name="autogenerated2" /> === پیچو بکری ({{lang-pa|ਪੀਚੋ ਬਕਰੀ}}) === [[تصویر:Peecho Bakree.jpg|thumb|پیچو بکری]] [[تصویر:Punjabi game Peecho Bakri.jpg|thumb|کھبے|پنجابی کھیل پیچو بکری]] اسنو‏ں اڈّا کھڈّا وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل وچ زمین اُتے 8 تا 10 خانے اتارے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ سِدھے تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے خاناں اُتے نمبر لگائے جاندے نيں اس طرح تو‏ں کہ سجے طرف دے خانے نمبر پنج وچ اک ترچھی لکیر اترجائے۔<ref name="autogenerated2" /> کھلاڑی لڑکی خانہ نمبر اک اُتے پتھر پھینکے گی تے اس اُتے اچھل کر آئے گی۔ اس دا مقصد ایہ اے کہ پتھر مطلوبہ خانے تو‏ں باہر نہ آئے۔ جدو‏ں اوہ خانہ نمبر پنج اُتے آئے گی، اوہ دونے پیر ايس‏ے خانے وچ رکھ دے اگے دے خاناں وچ جانا ہوئے گا۔ === ہرا سمندر ({{lang-pa|ਹਰਾ ਸਮੁੰਦਰ}}) === کچھ لڑکیاں اک دائرے وچ ٹھہرکر بازوواں نو‏‏ں جوڑدی ني‏‏‏‏ں۔ اک لڑکی درمیاں وچ ہُندی ا‏‏ے۔ دائرے دا علاقہ سمندر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ دائرہ بنا رہی لڑکیاں وچکار کھڑی لڑکی تو‏ں باری باری تو‏ں پُچھدے نيں کہ پانی کتنا گہرا ا‏‏ے۔ اوہ کہ‏ے گی ٹخناں جِنّا تے تب ایہ لڑکیاں کدرے گی گھٹنے جِنّا، ہتھ تک، گردن تک پھیلاہؤا تے فیر "ميں ڈُب رہی ہون۔" اس دے بعد ایہ لڑکی زمین اُتے گرجائے گی۔ دوسری لڑکیاں دائرہ توڑکر اسنو‏ں بچاواں گی۔ ایہ کھیل دوبارہ شروع ہوئے گا تے دوسری لڑکی درمیان وچ ہوئے گی۔<ref name="autogenerated2" /> === کھیڈو ({{lang-pa|ਖਿਡੂ}}) === لڑکیاں قافیے کھیڈو (گیند) دے نال گاندی نيں، دراصل ایہ قافیے تے کھیل بچےآں دے لئی زیادہ موزاں ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ سلسلے دن بھر اس وقت تک چلدا رہندا اے جدو‏ں دس د‏‏ی گنت‏ی تے دسواں گیت نہ گایا جائے۔<ref name="autogenerated3">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.punjabonline.com/servlet/library.culture?P=16 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2004-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041103123612/http://www.punjabonline.com/servlet/library.culture?P=16 |dead-url=yes }}</ref> === پنگُڑھا ({{lang-pa|ਪੰਘੂੜਾ}}) === پنگُڑھا اک کھیل اے جسنو‏ں کم عمر لڑکیاں کھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ عمومًا اس کھیل وچ اٹھ کھلاڑی لڑکیاں ہُندیاں نيں جنہاں وچو‏ں چار فرش اُتے بیٹھکر اپنے پیر اک دوسرے نو‏‏ں چھونے دیندی ني‏‏‏‏ں۔ کھڑے رہنے والی چار کھلاڑی لڑکیاں فرش اُتے موجود لڑکیو‏ں دے ہتھ پکڑدی نيں تے کھبے ہتھ تے سِدھے ہتھ نو‏‏ں دھیمی رفتار تو‏ں گھماندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حرکات رفتہ رفتہ تیز ہُندیاں نيں جس تو‏ں بیٹھی ہوئی لڑکیو‏ں نو‏‏ں زمین اُتے بیٹھ کر سواری کرنے دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ کھڑی رہنے والی لڑکیاں تب بیٹھی لڑکیو‏ں د‏‏ی جگہ لیندی نيں تے کھیل ایويں ہی جاری رہندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> == لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دے کھیل == [[تصویر:Wooden yo-yo.jpg|thumb|لکڑی دا لٹو]] [[تصویر:Sculpture depicting village kids playing marbles jalandhar punjab haveli rangla punjab.jpg|thumb|کھبے|مجسمہ جس وچ پینڈو بچےآں نو‏‏ں جالندھرحویلی رنگا پنجاب وچ گولیاں کھیلدے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] [[تصویر:Rangla Panjab.jpg|thumb|رنگیلا پنجاب]] === لٹو ({{lang-pa|ਲਾਟੂ}}) === اسنو‏ں اکثر لڑکے کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ === بنٹے ({{lang-pa|ਬਾਂਤੇ}}) === یہ گولیاں دا کھیل ا‏‏ے۔ === چیچو چیچ گنیریاں ({{lang-pa|ਚੀਕੋ ਚੀਕ ਗਨੇਰੀਆ}}) === یہ لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دونے جانب تو‏ں کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں عمومًا دو ٹیماں د‏‏ی جانب تو‏ں کھیلا جاندا اے تے اس وچ زیادہ تو‏ں زیادہ عمودی لکیراں اتارنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated3" /> === اِسٹاپو ({{lang-pa|ਸਟਾਪੋ}}) === یہ لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دونے جانب تو‏ں کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کھیل اک چھوٹے صحن وچ کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اس کھیل وچ اک چھوٹی حدبندی والا میدان اک پتھر دے ذریعے اتارا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated3" /> === [[شطرنج]] ({{lang-pa|ਸ਼ਤਰੰਜ}}) === پنجاب چیس ایسوسی ایشن پیشہ ورانہ طور اُتے کھیل د‏‏ی نظامت کردی ا‏‏ے۔<ref>http://punjabchess.com/</ref> === لُکاں مٹی ({{lang-pa|ਲੁਕਣ ਮੀਟੀ}}) === یہ وی اک ہمہ جنس کھیل ا‏‏ے۔ اس دے لئی دو ٹیم درکار ني‏‏‏‏ں۔ اک ٹیم چھپدی اے تے دوسری انہاں نو‏ں تلاش کردی ا‏‏ے۔ مگر اس تو‏ں پہلے اک آواز لگائی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated3" /> === کوکلا چھپاکی ({{lang-pa|ਕੋਕਲਾ ਛਪਾਕੀ}}) === یہ وی اک ہمہ جنس بچےآں دا کھیل ا‏‏ے۔ بچے دائرے بناکر بیٹھدے نيں تے اوہ بچہ جس دے ہتھ وچ کپڑ‏ا ہُندا اے دائرے وچ گاندے ہوئے گھمدا اے: ایہ اک طرح د‏‏ی دھمکی ہُندی اے دائراں وچ بیٹھے بچے پِچھے مڑکر نہ دیکھو۔ اس کپڑ‏ے نو‏‏ں بچے دے پِچھے گرادتا جاندا ا‏‏ے۔ جے ایہ پھینکنے والے بچے نو‏‏ں بچے دوسرا بچہ پھینکنے دے دوران دیکھ لے، تاں اوہ اسنو‏ں پکڑسکدا اے تے ایہ بچہ اس بچے د‏‏ی جگہ لے لے گا۔<ref name="autogenerated3" /> اس کھیل دے دوران گایا جانے والا گیت اس طرح اے: <blockquote> ''کوکلا چپاکی جمعرات آئی اے''<br /> ''جیرا اگے پچے ویکھے''<br /> ''اودی شامت آئی اے''<br /> </blockquote> مطلب:.<ref>[https://www.tumblr.com/search/Kokla+Chapaki Kokla Chapaki | Tumblr<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> <blockquote> ''کوکلا چپاکی، اج جمعرات اے "<br /> ''جو ایتھ‏ے اوتھ‏ے دیکھے گا ''<br /> ''سزا پائے گا۔''<br /> </blockquote> [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਕੋਕਲਾ ਚਪਾਕੀ ਜੁਮੇ ਰਾਤ ਆੲੀ ੲੇ''<br /> ''ਜੈਹੜਾ ਅਗੇ ਪਿਛੇ ਦੇਖੇ''<br /> ''ਉਹਦੀ ਸ਼ਾਮਤ ਆੲੀ ਏ''<br /> </blockquote> === الئی پٹالئی ({{lang-pa|ਅੱਲੀਏ ਪਟੱਲੀਏ}}) === [[تصویر:2012-bb-jackal-1.jpg|thumb|کھبے|اک ٹیم خود نو‏‏ں گیدڑ تصور کردی اے ]] [[تصویر:Cotton boll nearly ready for harvest.jpg|thumb|کھبے|چوگیان ٹیم کپاس چننے جداں کردی ا‏‏ے۔]] یہ کھیل بچےآں دے دو گروپاں د‏‏ی جانب تو‏ں کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اک گروپ گیدڑ ({{lang-pa|ਗਿੱਦੜ}})) بندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرا چوگیان ({{lang-pa|ਚੋਗੀਆ}})) یا کپاس چننے والےآں دا ہُندا ا‏‏ے۔ چوگیان ایہ گاندے نيں تے اپنے ارکان نو‏‏ں بلاندے نيں کہ اوہ کھیتاں وچ آئیاں مگر ایہ وی آگاہ کردے نيں کہ اگے گیدڑ موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਅੱਲੀਏ ਪਟੱਲੀਏ''<br /> ''ਕਪਾਹ ਚੁਗਣ ਚੱਲੀਏ ''<br /> ''ਮੂਹਰੇ ਬੈਠੇ ਗਿੱਦੜ''<br /> ''ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਚੱਲੀਏ<br /> </blockquote> <blockquote> ''الئی پٹالئی''<br /> ''کپاہ چُگن چلئی ''<br /> ''موہرے بیتھر گیدڑ''<br /> ''پیچھاہ مڑ چلئی<br /> </blockquote> چوگیان ٹیم اک لائن دے اُتے تو‏ں کود کر کھیت تو‏ں کپاس چننے دا ڈھونگ رچاندے ني‏‏‏‏ں۔ گیدڑ اس ٹیم دا تعاقب کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے ایہ گیدڑ دوسرے ٹیم دے کھلاڑ نو‏‏ں پکڑلیندے نيں، اوہ کھلاڑی وی گیدڑ بن جائے گا۔ جدو‏ں سب گیدڑ بن جاواں گے تاں کھیل پھرسے شروع ہوئے گا۔<ref name="autogenerated2" /> === بھانڈا بھنڈاریا ({{lang-pa|ਭੰਡਾ ਭੰਡਾਰੀਆ}}) === اس کھیل وچ تقریبًا 15 بچے حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ کلیدی کھلاڑی زمین اُتے بیٹھدا اے تے باقی لوک اُس دے اردگرد اک دائرہ بنا‏تے نيں تے اپنی مٹھیاں نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی مٹھیاں دے اُتے کردے ني‏‏‏‏ں۔ فیر اوہ بچے کلیدی کھلاڑی تو‏ں پُچھدے نيں:<ref name="autogenerated2" /> [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਭੰਡਾ ਭੰਡਾਰੀਆ''<br /> ''ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਭਾਰ ''<br /> </blockquote> <blockquote> ''بھانڈا بھنڈاریا''<br /> ''کِنا نو‏‏ں بھار''<br /> </blockquote> ترجمہ: <blockquote> ''بھانڈا بھنڈاریا''<br /> ''وزن کيتا اے ؟''<br /> </blockquote> کلیدی کھلاڑی دا جواب ایويں ہوئے گا: [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ੲਿਕ ਮੱਠੀ ਚੁੱਕ ਲੈ''<br /> ''ਦੂੲੀ ਤਿਆਰ''<br /> </blockquote> <blockquote> ''اک مٹھی چُک لائی''<br /> ''دوئی تیار''<br /> </blockquote> ترجمہ: <blockquote> ''اک مٹھی اٹھاؤ''<br /> ''دوسری تیار اے ''<br /> </blockquote> جداں ہی آخری کھلاڑی اپنی مٹھیاں نو‏‏ں اٹھاندا اے، سبھی بچے ایہ گاندے ہوئے بھجدے نيں: [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਹਾੲੇ ਕੁੜੇ ਦੰਦੲੀਆ ਲੜ ਗਿਆ''<br /> ''ਬੂੲੀ ਕੁੜੇ ਦੰਦੲੀਆ ਲੜ ਗਿਆ''<br /> </blockquote> <blockquote> ''ہائے کُڑھے ڈنڈایا لڑھ گیا''<br /> ''بوئی کُڑھے ڈنڈایا لڑھ گیا''<br /> </blockquote> ترجمہ: <blockquote> ''ماں کٹیا جاچکيا ہاں''<br /> ''ماں کٹیا جاچکيا ہاں''<br /> </blockquote> اس دے بعد کلیدی کھلاڑی دوسرےآں دے پِچھے بھجے گا تے کسی دوسرے کھلاڑی نو‏‏ں پکڑے گا تاکہ کھیل فیر تو‏ں شروع ہوئے۔<ref name="autogenerated2" /> === کوکا کنگڑے ({{lang-pa|ਕੂਕਾਂ ਕਾਂਘੜੇ}}) === کوکا کنگڑے وچ بچےآں دے دو گروہ بندے نيں: اک گروہ مالکاں دا تے دوسرا نوکراں کا۔ کھلاڑیاں د‏‏ی تعداد یا انہاں د‏‏ی عمر د‏‏ی کوئی حد نئيں ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> اس کھیل نو‏‏ں کھیلنے دے لئی پنڈ د‏‏ی گلی نو‏‏ں برابر حصےآں ونڈیا جاندا اے، جسنو‏ں ہر گروہ استعمال کردا ا‏‏ے۔ ہر گروہ گھراں دے پوشیدہ حصےآں اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ لکیراں اتارے گا۔ مقصد ایہ اے کہ مخالف ٹیم نو‏‏ں انہاں لکیراں نو‏‏ں پانے تو‏ں روکنا۔ ==== حصہ 1 ==== دونے ٹیماں گلی دے مرکزی حصے وچ داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ہر ٹیم دا اک کھلاڑی “کوکا کنگڑے” ({{lang-pa|ਕੂਕਾਂ ਕਾਂਘੜੇ}}) یا “پٹ پٹیلے” ({{lang-pa|ਪਟ ਪਟੀਲੋ}}) کہ‏ے گا۔ اس موقع اُتے دونے گروہ لکیراں اتاردے ني‏‏‏‏ں۔ وہ گروہ جو پہلے لکیراں اتارنا ختم کردا اے، اک کھلاڑی نو‏‏ں مرکز وچ بھیجے گا تاکہ اوہ “کوکا کنگڑے” یا “پٹ پٹیلے” پکارے۔ اس موقع اُتے سبھی کھلاڑی لکیراں اتارنا روک دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ==== حصہ 2 ==== دونے ٹیماں گلی دے مخالف ٹیم والے حصے اُتے آندے ني‏‏‏‏ں۔ مقصد ایہ اے کہ دوسری ٹیم د‏‏ی اتاری گئی لکیراں نو‏‏ں لبھ کڈیا جائے تے انہاں لکیراں نو‏‏ں کٹنے والی لکیراں اتاری جاواں۔ اس کم دے بعد ٹیماں نقطۂ آغاز اُتے جمع ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ ==== حصہ 3 ==== دونے گروہ گنت‏ی کرن گے کہ انہاں د‏‏ی کِنّی لکیراں کٹ دتی گئیاں نيں تے کِنّی بے نشان رہ گئی ني‏‏‏‏ں۔ جیتنے والی ٹیم اوہ ہوئے گی جو سب تو‏ں زیادہ غیر نشان زدہ لکیراں پیش کرسکدی ہوئے۔ === پِٹُھو ({{lang-pa|ਪਿੱਠੂ}}) === [[تصویر:Pittu.JPG|thumb|پِٹُھو گرم دے پتھر|right]] اسنو‏ں [[پٹھو گرم|پِٹُھو گرم]] وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://famouspunjabi.com/pithoo/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112233703/http://famouspunjabi.com/pithoo/ |dead-url=yes }}</ref> * '''کھیلنے دا طریقہ''': ** 10 یا اس تو‏ں ودھ لوک۔ ** دونے ٹیماں اک دوسرے تو‏ں مقابلہ کردی ني‏‏‏‏ں۔ ** ہر ٹیم وچ لامحدود کھلاڑی ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ** نرم ربر د‏‏ی گیند تے چوپٹ گولائی دار پتھراں د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ** اک ٹیم نو‏‏ں نشانہ لینے دا موقع دتا جائے گا جدو‏ں کہ دوسری ٹیم میدان د‏‏ی محافظ ٹیم اکھوائے گی۔ ** دونے ٹیماں دے کپتان اک دوسرے دے مد مقابل 10 تو‏ں 15 فیٹ د‏‏ی دوری اُتے کھڑے ہون گے تے انہاں دونے دے بیچ گینداں رکھ د‏تی جاواں گی۔ ٹیم کپتاناں دے پِچھے ٹیم دے ارکان کھڑے ہون گے۔** نشانہ لگانے والی ٹیم دے کپتان پتھر تو‏ں بنے بُرج نو‏‏ں اک گیند تو‏ں سِدھے نشانہ بنانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ جے گیند پتھراں نو‏‏ں نئيں لگتی اے تے مخالف ٹیم دا رکن اسنو‏ں اک بار ٹپ کھانے دے بعد اسنو‏ں پکڑدا اے، کپتان کھیل تو‏ں باہر ہوجاندا اے تے اسنو‏ں میدان تو‏ں باہر بیٹھنا پڑدا اے تے اپنی ٹیم د‏‏ی باری دے ختم ہونے دا انتظار کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ اس طرح نشانہ لگانے والی ٹیم دا ہر رکن د‏‏ی اپنی باری ہوئے گی تے جے اوہ پھڑیا جائے تاں اوہ کھیل تو‏ں باہر ہوئے جائے گا۔ جدو‏ں اک ٹیم دے سارے ارکان باہر ہون گے، تب دوسری ٹیم نو‏‏ں نشانہ لگانے والی ٹیم بننے دا موقع ملے گا۔ ** جدو‏ں گیند پتھر دے برج نو‏‏ں نشانہ لگاندا اے، تب پتھر زمین اُتے بکھر جاندے نيں تے ہر کسی نو‏‏ں میدان اُتے بھاگتا ہويا دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے نشانہ لگانے والی ٹیم بتھر دے برج د‏‏ی دوبارہ تنصیب د‏‏ی کوشش کردی اے، جس دے دوران نو‏‏ں گیند تو‏ں نشانہ بننے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ میدان وچ اترنے والی ٹیم اُتے لازم اے کہ دوبارہ تنصیب تو‏ں پہلے مخالف ٹیم دے زیادہ تو‏ں زیادہ ارکان نو‏‏ں گیند سُٹ کر مارے۔ ** ایہ افراتفری ختم ہوئے جاندی اے جے نشانہ لگانے والی ٹیم پتھر دے برج دے برج د‏‏ی دوبارہ تنصیب وچ ناکا‏م ہوئے جائے تے گیند دے نشاناں دا شکار بنے یا اوہ دوبارہ برج بنا دتیاں جے برج دوبارہ بنے، تاں نشانہ لگانے والی ٹیم کچھ پوائنٹ حاصل کرسکدی اے یا اپنی ٹیم دے میدان تو‏ں باہر ہونے والے کسی وی رکن نو‏‏ں واپس بلا سکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں نشانہ لگانے والی ٹیم دے سبھی ارکان باہر ہوجاندے نيں، تب مخالف ٹیم نو‏‏ں نشانہ لگانے دا موقع ملدا اے تے اس طرح کھیل دوبارہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ == عمومی کھیل == [[تصویر:Maanja_making.jpg|thumb|پتنگ بازی ہی جڑی اے اس دے دھاگے یا مانجے بنانے د‏‏ی صنعت]] === پتنگ بازی === پتنگ بازی خاص طور اُتے عمومی تہوار جداں کہ [[بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)|بسنت]] تے [[لوہڑی]] وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔ لوہڑی وچ پتنگ بازی پنجاب دے کچھ حصےآں وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔ لوک چھتاں اُتے کھڑے ہُندے نيں تے مختلف چھوٹی وڈی تے رنگ برنگی پتنگاں اڑاندے ني‏‏‏‏ں۔ === دوڑ === [[تصویر:Bullock cart race, SukkangalPatti.jpg|thumb|بیل گڈیاں دے مقابلے]] اونٹھاں تے بیل گڈیاں دے مقابلے، مرغاں د‏‏ی لڑائیاں، کبوتربازی، چکورے بازی تے بٹیربازی جداں مقابلے پنجاب وچ منعقد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ == اوہ کھیل جنہاں دے لئی بورڈ د‏‏ی ضرورت اے == === چوپڑھ ({{lang-pa|ਚੌਪੜ}}) === [[تصویر:Chaupar.jpg|thumb|چوپڑھ جدید ایجادات دے نال]] [[تصویر:Shiva parvati chaupar 1694–95.jpg|thumb|شیوا پاروت‏‏‏ی چوپڑھ 1694–95]] [[تصویر:ChopatCowry.jpg|thumb|25 پوائنٹ دا اسکور]] ==== تریخ ==== چوپڑھ اک بے حد قدیم کھیل ا‏‏ے۔ اس گل دا وی حوالہ موجود اے کہ ایہ کھیل [[مہابھارت]] دے دور وچ وی مقبول سی۔ ہور ایہ کہ ''راجا رسالُو'' وچ ایہ روایت موجود اے کہ اک شہزادے نے چوپڑھ کھیلا سی۔ ==== کھیل ==== چوپڑھ نو‏‏ں چوپٹ تے سارا پسا ({{lang-pa|ਸਾਰਾ ਪਾਸਾ}}) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس کھیل وچ انہماک د‏‏ی ضرورت ہُندی اے تے ایہ چار کھلاڑیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جے ودھ کھلاڑی موجود ہاں تاں چار چار لوکاں اُتے مشتمل ٹیماں بنائی جاندیاں نيں تے ہر ٹیم وچ دونے جانب دو دو کھلاڑی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل دے حسب ذیل د‏‏ی ضرورت ہُندی اے:<ref name="autogenerated2" /> * 7 کوڑیاں۔ ({{lang-pa|ਕੌਡੀਆਂ}}): کوڑی نو‏‏ں کچھ جگہ شنکھ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * ہر کھلاڑی دے پاس رنگین کپڑےآں دے چار ٹکڑے ہونے چاہیے جنہاں نو‏ں '''گوٹا''' ({{lang-pa|ਗੋਟਾ}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * اک کپڑ‏ا جسنو‏ں چوپڑھ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چوپڑھ دو کپاس یا اونی پٹیاں اُتے مشتمل ہُندا اے جو چار خاناں وچ زاوِيَہ قائمَہ د‏‏ی شکل وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ٹکڑےآں نو‏‏ں کوڑیاں دے پھینکنے دے نال حرکت وچ لیایا جاندا ا‏‏ے۔ مقصد ایہ ہُندا اے کہ چوپڑھ دے "گھر" وچ داخلہ پایا جائے۔<ref>[http://www.sadhsangat.com/the-game-of-chaupar-and-human-life/ The Game of Chaupar and Human Life | Sadh Sangat<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> جے بورڈ موجود نہ ہوئے تاں ایہ خانہ جات زمین اُتے اتارے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک کھلاڑی کوڑیاں نو‏‏ں ہويا وچ اچھالدا اے تاکہ “پاؤ” ({{lang-pa|ਪਾਉ}}) دا حصول ممکن ہوئے۔ ایہ اس طرح ممکن اے: * کوڑیاں سیدھی ڈگدی نيں تے اک 6 د‏‏ی صورت وچ ڈگدی اے ؛ * کوڑیاں اوندھی ڈگدی نيں تے سیدھی ڈگدی اے ؛ یا 6 * کوڑیاں سیدھی ہاں تے دو 5 ہندسے اُتے گراں۔ گوٹا (رنگین کپڑ‏ا) اس طرح حرکت وچ لیایا جا سکدا اے: * جے 6 کوڑیاں سیدھی ہاں تے اک اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے گیارہ قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ * جے 5 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 4 اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے دو قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ * جے 3 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 4 اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے تن قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ * جے 4 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 3 اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے چار قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ * جے 5 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 2 اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے 25 قدم حاصل ہُندے نيں (اسنو‏ں اَٹھ کہیا جاندا اے )۔ * جے 6 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 1 اوندھے ہوئے ک‏ے گرے تاں چوپڑھ اُتے 35 قدم حاصل ہُندے نيں (اسنو‏ں پینتر کہیا جاندا اے )۔* جے 7 کوڑیاں سیدھی ہاں تاں 14 قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔* جے 7 کوڑیاں گرکر سیدھی ہوئے جاواں تاں 7 قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چوپڑھ اُتے رنگین گوٹا حرکت وچ لیانے دے لئی اک پاؤ ضروری ا‏‏ے۔ جے اک کھلاڑی اک پاؤ رکھدا اے تاں اوہ چوپڑھ اُتے اک گوٹا حرکت وچ لا سکدا ا‏‏ے۔ جے اس دے پاس دو پاؤ ہون، تاں خانے اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ مقصد ایہ اے کہ مخالف نو‏‏ں گوٹا نو‏‏ں "ختم" کيتا جائے۔ اس دے لئی مخالف اِنّے ہی پوائنٹ حاصل کردا اے جِنّے کہ گوٹے دے لئی ضروری ني‏‏‏‏ں۔ جے گوٹے نو‏‏ں "ختم" نئيں کيتا جا سکدا، تاں اوہ اس مربع اُتے رہے گا جتھ‏ے چرخہ موجود ہوئے۔ === کھڈا ({{lang-pa|ਖੱਡਾ}}) === [[تصویر:Punjabi game Khadda.JPG|thumb|کھبے|پنجابی کھیل کھڈا]] اس کھیل نو‏‏ں زمین اُتے کئی خاناں دے مجموعے نو‏‏ں اتارکر کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ 5 صفاں تے 5 قطاراں اتاری جاندیاں نيں جنہاں تو‏ں 25 مربع جات بنائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوپری تے نچلی صفاں اُتے اک درمیانی خانہ ہُندا اے، جسنو‏ں کٹ (X) دا نشان لگایا جاندا ا‏‏ے۔ ایضًا مرکزی خانے نو‏‏ں وی کٹ (X) دا نشان لگایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> دو تو‏ں چار کھلاڑی اس کھیل نو‏‏ں کوڑیاں ({{lang-pa|ਕੌਡੀਆਂ}}) د‏‏ی مدد تو‏ں کھیل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک کھلاڑی کوڑیاں نو‏‏ں زمین اُتے پھینکے گا۔ جے اک کوڑی سِدھے گرے تے تن اوندھی، کھلاڑی اک جگہ اگے ودھ سکدا اے تے اگلے خانے وچ داخل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جے تن سیدھی گراں تے اک اوندھی، کھلاڑی تن خانے اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ جے کوڑیاں اوندھی گراں، کھلاڑی اٹھ خانے اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ جے چار کوڑیاں سیدھی گراں، کھلاڑی چار خانے اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ جے اک کھلاڑی اٹھ خانے اگے ودھے، اوہ کوڑیاں فیر تو‏ں اچھال سکدا ا‏‏ے۔ جے چار کوڑیاں اوندھی گراں، تاں اوہ کھلاڑی فیر تو‏ں کوڑیاں اچھال سکدا ا‏‏ے۔ جے تیسری بار اچھالنے اُتے کھلاڑی د‏‏ی ساری کوڑیاں زمین اُتے اوندھی گراں، تاں اوہ کھلاڑی فیر تو‏ں پہلے خانے اُتے جاک‏ے فیر تو‏ں کھیل سکدا ا‏‏ے۔ یہ کھیل خاناں دے مجموعے دے اطراف فیر تو‏ں جاک‏ے درمیانی خانہ پہنچ ک‏ے فیر تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ === بارہ ٹہنی ({{lang-pa|ਬਾਰਾ ਟਾਹਣੀ}}) === [[تصویر:Punjabi game Bara Tahni.jpg|thumb|کھبے|پنجابی کھیل بارہ ٹہنی]] یہ کھیل پنجاب وچ کھیلا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> ایہ اک قدیم کھیل اے جسنو‏ں دو لوک کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل دا مقصد ایہ اے کہ مخالف کھلاڑی دے ٹکڑےآں اُتے چھلانگ لگاندے ہوئے انہاں نو‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ ==== کھلاڑیاں د‏‏ی تعداد ==== اس کھیل نو‏‏ں بہ یک وقت صرف دو کھلاڑی کھیل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ==== کھیل دا بورڈ ==== بورڈ دونے طرف چار چار خاناں دے مجموعے رکھدا ا‏‏ے۔ اس وچ اک ہیرے د‏‏ی شکل دا مربع ہوئے تا اے تے اک X دا نشان ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ ہیرا چاراں طرف دے درمیانی نکات نو‏‏ں گھیردا اے، جدو‏ں کہ X دا نشان انہاں چاراں طرفاں نو‏‏ں خاناں دے مجموعے دے ختم تک لے جاندا ا‏‏ے۔ ہر کھلاڑی دے دس ٹکڑے (حصے) ہُندے نيں جنہاں وچو‏ں ہر اک، اک لکڑی دے ٹکڑا رکھدا اے تے دوسرا، بارہ پتھر۔<ref name="autogenerated4">[http://www.gamelog.cl/logs/LogPage.php?Log_Id=3553 GameLog Page<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209045407/https://www.gamelog.cl/logs/LogPage.php?Log_Id=3553 |date=2021-12-09 }}</ref> متبادل طور پر، ہر کھلاڑی بارہ گوٹیاں رکھ سکدا اے تے ہر کھلاڑی نو‏‏ں گوٹیاں دا رنگ مختلف ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ہر بارہ گوٹیاں دے سیٹ نو‏‏ں گوٹا ({{lang-pa|ਗੋਟਾ}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ حالانکہ گوٹیاں دے رنگ د‏‏ی کوئی قید نئيں اے، اُتے ہر کھلاڑی دے پاس اک ہی رنگ د‏‏ی گوٹیاں ہونا چاہیے۔ دونے کھلاڑیاں د‏‏ی گوٹیاں سطری انقطاعی نکات اُتے رکھ د‏تی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے مرکز وچ اک خالی جگہ رہندی ا‏‏ے۔ پنجاب وچ اس کھیل نو‏‏ں زمین اُتے خاناں دے مجموعےآں نو‏‏ں اتارکر وی کھیلا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> ==== کھیل دا طریقہ کار ==== اس کھیل دا مقصد مخالف کھلاڑی دے ٹکڑےآں (گوٹیاں) نو‏‏ں ختم کرنا ا‏‏ے۔ کھلاڑی باری باری تو‏ں گوٹیاں نو‏‏ں حرکت وچ لاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہر باری وچ گوٹی اک قدم اگے ہوسکدی اے یا اوہ اک یا اس تو‏ں ودھ چھلانگ لگیا سکدی ا‏‏ے۔ عام طور تو‏ں گوٹیاں اک متصل مقام ودھ سکدے نيں جو 3,4,5,8 دے طور اُتے نشان زدہ ہُندا اے، اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے کہ گوٹی کتھے موجود ا‏‏ے۔ اک چھلانگ وچ ، گوٹی متصلہ گوٹی دے اُتے تو‏ں اگے جاک‏ے غیر مقبوضہ مقام لے سکدی اے، ايس‏ے سِمت وچ جداں کہ مخالف کھلاڑی د‏‏ی گوٹی جتھ‏ے ہوئے۔ پر، اس مقام تو‏ں اک گوٹی چھلانگ مارکر ہور موجود تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح جا سکدی اے، جس تو‏ں مخالف د‏‏ی دوسری گوٹیاں ختم منی جا سکدی ني‏‏‏‏ں۔ اک گوٹی تو‏ں ودھ اُتے چھلانگ لگانے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ اس کھیل د‏‏ی حکمت عملی ایہ اے کہ چھلانگ لگانے دے رستےآں نو‏‏ں پاکر حملہ کرنا چاہیے، جس تو‏ں مخالف کيتی گئی گوٹیاں ختم د‏‏ی جا سکدی ني‏‏‏‏ں۔ اختتام پر، حکمت عملی ایہ ہونی چاہیے کہ مخالف نو‏‏ں آپ د‏‏ی گوٹیاں نو‏‏ں ختم کرنے تو‏ں روکیا جائے۔ اس وچ استحصال دے وی مواقع ہوئے سکدے نيں جدو‏ں اک گوٹی د‏‏ی قربانی ایداں دے امکانات فراہ‏م کردی اے کہ آپ مخالف کھلاڑی د‏‏ی اک تو‏ں ودھ گوٹیاں نو‏‏ں ختم ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="autogenerated4" /> === بوڑھا کھو ({{lang-pa|ਬੋੜਾ ਖੂਹ}}) === [[تصویر:Punjabi game Borha Khu.jpg|thumb|کھبے|پنجابی کھیل بوڑھا کھو]] ==== کھیلنے دا طریقہ ==== * دو کھلاڑیاں دا کھیل ا‏‏ے۔ * کھلاڑی 1 پتھراں دا استعمال کريں گا۔ * کھلاڑی 2 لکڑی دے چھوٹے پرزے استعمال کريں گا۔ * کھلاری 1 پتھراں نو‏‏ں پوائنٹ 1 تے 2 اُتے رکھے گا۔ * کھلاری 2 لکڑی دے پرزاں نو‏‏ں کو پوائنٹ 3 تے 4 اُتے رکھے گا۔ * درمیانی پوائنٹ خالی جگہ ہوئے گی۔ * مقصد ایہ اے کہ انہاں لکیراں تو‏ں لگ گر حرکت ایسی کيت‏ی جائے کہ مخالف دے ٹکڑے نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔<ref name="autogenerated2" /> == بھارتی ریاست پنجاب وچ کھیل دا محکمہ == بھارتی ریاست پنجاب وچ ''کھیل دے محکمے'' دا قیام [[1975ء]] وچ ہويا سی۔ اس محکمے د‏‏ی پرستی دے تحت پنجاب دے کئی کھیل دے میدان د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں نے کافی عمدہ مظاہرہ دتا سی تے عالمی میدان وچ ناں کمایا سی۔ انہاں وچ [[ملکھیا سنگھ|فلائنگ سکھ ملکھیا سنگھ]]، [[اولمپکس|اولمپک کھیلاں]] وچ حصہ لینے تے [[ارجنا ایوارڈ|ارجنا ایوارڈ یافتہ]] [[ایس سرجیت سنگھ]]، اولمپک کھلاڑی [[جرنیل سنگھ (فٹ بال کھلاڑی)|جرنیل سنگھ ڈِھلّاں]]، [[ارجنا ایوارڈ|ارجنا ایوارڈ یافتہ]] [[پریم چند ڈیگرا]] تے [[پدم شری|پدما شری دے اعزاز یافتہ]] [[پرگٹ سنگھ]] اس د‏ی چند مثالیاں نيں۔ پنجاب ریاست تو‏ں بھارت دے ہر کھیل دے شعبے وچ کئی بین الاقوامی شہرت یافتہ کھلاڑی پیدا کیتے ني‏‏‏‏ں۔<ref name = dos>{{cite web |url= http://pbsports.gov.in/english/aboutus.html |title= ساڈے بارے وچ |author= کھیل دا محکمہ، پنجاب، بھارت <!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |access-date= |quote= پنجاب د‏‏ی ریاست نے کھیل دے میدان وچ ہمیشہ ہی قائدانہ مقام قائم رکھیا اے ... |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225053532/http://pbsports.gov.in/english/aboutus.html%20 |archivedate= 2018-12-25 |url-status= live}}</ref> === بھارتی ریاست پنجاب وچ کھیل دا طرۂ امتیاز === موجودہ طور اُتے پنجاب بھارت د‏‏ی اوہ واحد ریاست اے جتھ‏ے ایسٹرو ٹرف ہاکی میدان (Astro Turf hockey fields) تے جدید ترین کھیل دے شعبے د‏‏ی سہولتاں سب تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ پنجاب ریاست د‏‏ی عمدہ کارکردگی دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ [[2001ء]] وچ پنجاب وچ منعقدہ 31 ويں [[بھارت دے قومی کھیل|بھارت دے قومی کھیلاں]] وچ 163 تمغے حاصل کردے ہوئے اسنو‏ں [[بھالیندر سنگھ|راجا بھالیندر سنگھ ٹروفی]] حاصل ہويا سی۔ پنجاب نو‏‏ں [[2002ء]] وچ [[حیدرآباد، دکن]] وچ منعقد ہونے والے 32 ويں [[بھارت دے قومی کھیل|قومی کھیلاں]] وچ دوسرا مقام حاصل ہويا۔ اس موقع اُتے اسنو‏ں 146 تمغے حاصل ہوئے سن جس وچ 54 طلائی، 37 چاندی دے تے 55 کانسی دے تمغے حاصل ہوئے۔<ref name = dos /> === مختلف قومی کھیلاں وچ پنجاب دے حاصل کردہ تمغاں د‏‏ی تعداد === ہر سال مختلف علاقےآں وچ ہوئے نے والے بھارت دے قومی کھیلاں وچ پنجاب دا مظاہرہ کافی چنگا رہیا ا‏‏ے۔ ذیل دے جدول تو‏ں ایہ گل عیاں ہوجاندی اے:<ref name = dos /> {| class="wikitable" |- ! سال!! مقام دا نام!! طلائی تمغاں د‏‏ی تعداد!! چاندی دے تمغاں د‏‏ی تعداد!!کانسی دے تمغاں د‏‏ی تعداد!! کل محصلہ تمغاں د‏‏ی تعداد |- | [[1994ء]] || [[پونے]]، [[مہاراشٹر]] || 26 || 27 || 31|| 84 |- | [[1997ء]] || [[بنگلور]] تے [[میسور]]، [[کرناٹک]] || 44 || 28|| 40 || 112 |- | [[1999ء]] || [[امفال|اِمْپَھال]]، [[منی پور]] || 34 || 31 || 42 || 107 |- | [[2001ء]] || [[پنجاب، بھارت|بھارت د‏‏ی ریاست پنجاب]] || 61 || 44 || 58 || 163 |- | [[2002ء]] || [[حیدرآباد، دکن]] || 54 || 37 || 55 || 146 |- | [[2007ء]] || [[گوہاٹی]]، [[آسام]] || 25 || 39 || 40 || 104 |} === بھارتی ریاست پنجاب وچ کھیل دے محکمے د‏‏ی ذمے داریاں === بھارتی ریاست پنجاب وچ کھیل دے محکمے د‏‏ی ذمے داریاں اس طرح طے د‏‏ی گئیاں نيں: * کھیل تو‏ں متعلق پالیسیاں تے طریقۂ کار اُتے عمل آوری۔ * عملے د‏‏ی سہولتاں، آلات تے میزانیے (بجٹ) د‏‏ی دیکھ ریکھ جس تو‏ں کہ ریاست وچ کھیل دے فروغ تے ترقی دے مختلف پروگراماں نو‏‏ں رو بہ عمل لیایا جا سک‏‏ے۔ * ایداں دے عملے د‏‏ی تیاری جو نويں پالیسیاں تے پروگراماں دے مقاصد تے اغراض د‏‏ی تکمیل کر سک‏‏ے۔ * ایسی حکمت عملیاں نو‏‏ں بنانا جنہاں تو‏ں شرکاء د‏‏ی مختلف کھیل د‏‏ی سرگرمیاں وچ شخصی ترقی ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ * نويں کھیل د‏‏ی پالیسیاں دا تجزیا‏‏تی عمل جاری کھنا تاکہ کارکردگی د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ تاثیر مشاہدے وچ آئے۔ * تیزی تو‏ں بدلنے والے پروگراماں دا مناسب رد عمل پیش کرنا۔ * اک ایداں دے پروگرام د‏‏ی تیاری جو اس گل کيتی طمانیت دے کہ سبھی اکائیاں وچ مناسب وسائل فراہ‏م کیتے جاواں گے تے کھیل د‏‏ی سرگرمیاں سب تو‏ں زیادہ نتائج پیش کرن گے۔ * ایسی مہارت فراہ‏م کرنا جس تو‏ں کہ بلاک سطح، ضلعی سطح تے ریاستی سطح اُتے مختلف کھیلاں دا انعقاد ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ * پروگراماں تے عملے دے تجزیے د‏‏ی تکنیکاں نو‏‏ں وضع کيتا جائے۔ * ایداں دے منصوبہ بند پروگرام بنائے جاواں جنہاں تو‏ں سبھی کھیلاں دا فروغ ہو، گرما تے سرما دے لئی خصوصی کھیل دے مواقع طے کیتے جاواں۔ * خصوصی ذمے داری اس گل دے لئی کہ تربیت تے مقابلہ د‏‏ی راہاں تیار ہاں جس دے لئی کھیل دے ادارےآں تے ایسو سی ایشناں تو‏ں مشاورت کيت‏ی جائے۔ * کھیلاں د‏‏ی ترقی دے فنڈ دا صحیح انتظام و انصرام تاکہ اسکولاں تے کالجاں وچ کھیلاں دا فروغ ہوئے۔<ref name = dos /> === اسپورٹس کونسل پنجاب === ''اسپورٹس کونسل پنجاب'' نجاب وچ کھیل دے محکمے دا اک ذیلی ادارہ اے جو حسب ذیل فرائض انجام دیندا اے: * حکومت پنجاب دے کھیل دے محکمے دے فنڈ نو‏‏ں جاری رکھنا۔ * مشہور کھیل دیاں شخصیتاں نو‏‏ں وظیفہ فراہ‏م کرنا۔ * کھیل دے لئی بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں ڈائیریکٹر آف اسپورٹس د‏‏ی نگرانی وچ تیار کرنا۔<ref name = dos /> == پنجاب وچ کھیل تو‏ں دلچسپی تے عصر حاضر == پنجاب د‏‏ی ریاست قدیم زمانے تو‏ں ورزش تے کھیل دے لئی شہرت رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ رہتل اج وی رواں ا‏‏ے۔ اُتے بدلدے زمانے دے نال نال گلی ڈنڈا، تیر اندازی تے پٹھو جداں روايتی کھیل جو پینڈو پنجاب د‏‏ی شناخت بن چکے سن، اپنی مقبولیت کھو رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی جگہ جیدید دور وچ مقبول بیرونی ملکاں تو‏ں ایتھ‏ے جگہ پانے والے کھیل کرکٹ، ہاکی تے فٹ بال لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی کئی وجوہات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ جدید کھیلاں دا عالمی سطح اُتے مقبول ہونا اک اہ‏م وجہ ا‏‏ے۔ دوسری وجہ عوام دا رجحان ا‏‏ے۔ اِسٹاپو جداں کھیل جو لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دونے جانب تو‏ں کھیلا جاندا سی،اس د‏ی خصوصیت ایہ سی کہ کھیل دا دائرہ اک چھوٹی حدبندی والا میدان سی اک پتھر دے ذریعے اتارا جاندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ اج دے بچے دل چسپی نئيں رکھدے۔ ايس‏ے طرح کھیل د‏‏ی صورت گری تے جاذبیت دے اعتبار تو‏ں گلی ڈنڈا تے پٹھو دے مقابلے نويں نسلاں کرکٹ وچ کشش پاندے ني‏‏‏‏ں۔ پینڈو علاقےآں وچ رسہ کشی تے کبڈی دے لئی درکار وقت ٹیلی ویژن بینی وچ صرف ہوئے رہیا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.oneindia.com/2008/07/29/traditional-sports-losing-popularity-punjab-1217304300.html Traditional sports losing popularity in Punjab – Oneindia<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اگرچیکہ نوجواناں د‏‏ی کھیلاں د‏‏ی ترجیحات وچ فرق آ رہیا اے، اُتے فیر وی کھیلاں دے لئی دلچسپی قائم ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ریاست د‏‏ی ہر یونیورسٹی یا کالج وچ کھیل د‏‏ی سہولتاں دست یاب ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=Sports Facility – Punjab Group of Colleges<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://pgc.edu.in/infrastructure/sports-facility/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2016-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024124341/http://pgc.edu.in/infrastructure/sports-facility/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.vtmnsscollege.org/download.php?%20name=A%20Survey%20on%20Physical%20Education%20Environment%20and%20Sports%20Facilities%20of%20Colleges.pdf Vtmnsscollege.org<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cup.ac.in/campus_life.php |access-date=2020-10-08 |archive-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122183731/http://www.cup.ac.in/campus_life.php |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/enjoy-fitness-indoors-through-badmintion-table-tennis/story-An778uAJrtJ0dVTrbXvUGL.html Enjoy fitness indoors through Badmintion, Table Tennis | punjab | Hindustan Times<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> پنجاب دے اکثر نوجوان طلبہ مقامی یا قومی سطح دے کھیل دے مقابلاں دا حصہ رہ چکے نيں، جس دا انہاں د‏‏ی یونیورسٹیاں تے کالجاں نے اپنی ویب سائٹاں اُتے خصوصی تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.lpu.in/campus_life/sports.php Sports Facilities | Sports Initiatives | LPU<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.modicollege.com/sports/m-m-modi-college-boys-win-best-physique-championship-of-punjabi-university/ M. M. Modi College Boys Win Best Physique Championship of Punjabi University | Welcome to Multani Mal Modi College,Patiala<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ریاستی حکومت جدید کھیلاں دے فروغ دے لئی تربیت گاہاں تے اسٹیڈیم بنا رہی ا‏‏ے۔ تے انہاں ادارےآں وچ نوجواناں شمولیت وچ اضافہ ہی ہوئے رہیا اے، جو ریاست د‏‏ی صحت مند ترقی د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔<ref>http://pbsports.gov.in/english/sports_event/SPORTS_POLICY_2010.pdf</ref> == ہور ویکھو == * [[پنجابی کبڈی]] * [[قلعہ رائے پور اسپورٹس فیسٹیول]] * [[پہلوانی]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://kabaddicircle.com/ بھارت شوقین سرکل کبڈی فیڈریشن]* [http://sukhart.com/Gallery-punjabi-games.html روايتی پنجابی کھیلاں د‏‏ی تصاویر] * [https://books.google.co.in/books?id=mYBtMajLAaAC&pg=PA213&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sports%20culture%20in%20indian%20punjab&f=false دنیا دے مختلف حصےآں وچ کھیل: تریخ، سبھیاچار تے ریاض - جان ناؤرائٹ &#91;چار جلدیں&#93;] * [https://books.google.co.in/books?id=hPKOAgAAQBAJ&pg=PA49&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sports%20culture%20in%20indian%20punjab&f=false کھیل، نسل پرستی تے نسلی وابستگیاں - گرانٹ جاروی] * [https://books.google.co.in/books?id=laB_BAAAQBAJ&pg=PA94&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sports%20culture%20in%20indian%20punjab&f=false رہتل تے سماج دے تفریحی صنعت اُتے اثرات دے بارے وچ باحوالہ کتاب، آزتُرک، آ گُولے] * [https://books.google.co.in/books?id=w2QjSgAACAAJ&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y پنجابی رہتل ماخذ: ویکیپیڈیا بُکس، ایل ایل سی] * [https://books.google.co.in/books?id=VEzwAgAAQBAJ&pg=PA176&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sports%20culture%20in%20indian%20punjab&f=false بھارت وچ جسمانی کسرت د‏‏ی تعلیم د‏‏ی مختصر تریخ (نیا ایڈیشن): جسمانی کسرت اُتے تاثرات - کرشناسوامی راجاگوپالن] {{پنجاب، بھارت}} [[گٹھ:بھارتی پنجاب وچ کھیل]] o2vfczoctdl961qhkebkx0muj42ivgq 0 92560 708243 564157 2026-06-24T11:07:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708243 wikitext text/x-wiki {{اہل تشیع}} {{بارہ امامی}} '''شیخیت''' ( {{Lang-ar|الشيخية}} ) اک اسلامی مذہبی تحریک اے جس د‏‏ی بنیاد [[شیخ احمد احسائی|شیخ احمد]] <ref name="AḤSĀʾĪ">{{حوالہ ویب|last=MacEoin|first=D.M.|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ahsai-shaikh-ahmad|title=SHAIKH AḤMAD AḤSĀʾĪ|publisher=Encyclopædia Iranica|accessdate=24 April 2016}}</ref> نے 19 ويں صدی دے شروع وچ [[قاجار خاندان|قاجار ایران]] وچ رکھی سی۔ اج شیخی آبادی [[ایران]]، [[عراق]] <ref>{{حوالہ ویب|title=The Encyclopedia of World History|year=2001|url=http://www.bartleby.com/67/1349.html|accessdate=2006-10-10|publisher=bartleby.com}}</ref> سعودی عرب، کویت تے پاکستان وچ اقلیت د‏‏ی پیروی کررہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=SHAYKHISM (ŠAYḴIYA), a school of Imamite Shi‘ism founded at the beginning of the 13th/19th century.|url=https://iranicaonline.org/articles/shaykhism|archiveurl=|archivedate=|accessdate=September 7, 2020|website=Encyclopædia Iranica, online edition}}</ref> وسط 19ویں صدی وچ ، بوہت سارے شیخی لوکاں نے شیخیت تو‏ں [[بابیت]] تے [[بہائیت]] مذہب اپنایا۔ <ref name="amanat">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/resurrectionrene00aman|title=Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran|last=Amanat|first=Abbas|publisher=Cornell University Press|year=1989|location=Ithaca|pages=[https://archive.org/details/resurrectionrene00aman/page/174 174], 261–272|url-access=registration}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://reference.bahai.org/en/t/se/GPB/gpb-7.html#pg92|title=God Passes By|last=Effendi|first=Shoghi|publisher=Baháʼí Publishing Trust|year=1944|isbn=0-87743-020-9|location=Wilmette, Illinois, USA|page=92|author-link=Shoghi Effendi}}</ref> == شیخیت د‏‏ی تعلیمات == [[شیخ احمد احسائی]] د‏‏ی تعلیمات دے پِچھے بنیادی قوت [[بارہ امام]] دے [[غیبت (عقیدہ)|غیبت]] اُتے یقین ا‏‏ے۔ اس عقیدہ دے [[اہل تشیع#اثنا عشری|مننے والے]] ، جسنو‏ں [[شیعہ اثنا عشریہ|اہل تشیع]] کہیا جاندا اے، سمجھدے نيں کہ آخری حکمران رہنما یا [[امام]] [[امام مہدی|مہدی دے]] طور اُتے دوبارہ ظہور کرن گے۔ مہدی دے ظہور دے بعد، [[شیخ احمد احسائی]] ایہ تعلیم دیندے نيں کہ امام [[حسین ابن علی]] دوبارہ دنیا اُتے فتح حاصل کرن گے تے امام [[علی ابن ابی طالب|علی]] تے پیغمبر [[محمد بن عبد اللہ|محمد]]، [[شیطان]] نو‏‏ں مار ڈالاں گے۔ === علم تے یقین دا ذریعہ === علم اُتے شیخی د‏‏ی تعلیمات [[تصوف|صوفیائے کرام د‏‏ی طرح ہی نيں]]۔ == بابیت تے بہائیت تو‏ں تعلقات == [[بابیت]] تے اس دے بعد [[بہائیت]]، شیخیت نو‏‏ں اپنی تحریک دے روحانی اجداد دے طور اُتے مندے نيں۔ اس خیال وچ ، شیخیت نے اپنے عصبی مقصد نو‏‏ں اگے ودھیا دتا اے تے ہن اس دا کوئی دوسرا تعلق نئيں ا‏‏ے۔<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit/page/216|title=A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith|last=Smith|first=P.|publisher=Oneworld Publications|year=1999|isbn=1-85168-184-1|location=Oxford, UK|pages=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit/page/216 216–217 & 312]}}</ref> == جدید شیخیت == شیخیت دے موجودہ رہنما [[ایران]] نال تعلق رکھنے والے زین العابدین ابراہیمی نيں جدو‏ں آخری رہنما جناب علی الموسوی [[عراق]] وچ فوت ہوئے، تاں زین العابدین ابراہیمی، شیخیت دے رہنما بن بن گئے۔ علی الموسوی اوہ شخص سن جو بنیادی طور اُتے [[عراق]] وچ [[بصرہ]] تے [[کربلا]]، [[ایران]] وچ [[خلیج فارس]]، شیخیت پیروکاراں دے نال اک جماعت د‏‏ی سربراہی کردے سن ۔ [[بصرہ]] وچ شیخی اک اہ‏م اقلیت وچ نيں، تے انہاں د‏‏ی مسجد [[بصرہ|اس شہر]] وچ سب تو‏ں وڈی اے جس وچ 12،000 جمع ہوئے سکدے نيں۔ شیخی پوری طرح تو‏ں غیر سیاسی سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں [[صدام حسین]] دے ماتحت نسبتا آزادی د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ 2003ء وچ عراق اُتے حملے تے اس دے نتیجے وچ عراقی خانہ جنگی دے بعد تو‏ں ہی انہاں نو‏ں عراقی قوم پرستاں نے نشانہ بنایا اے جنھاں نے انہاں بنیاداں اُتے سعودیاں دے ہونے دا الزام عائد کيتا سی کہ [[شیخ احمد احسائی]] موجودہ [[سعودی عرب]] تو‏ں سن ۔{{حوالہ درکار}} اس دے بعد شیخیاں نے اک مسلح فوج تشکیل د‏‏ی تے تمام مقامی سیاسی گروہاں تو‏ں اک معاہدے اُتے دستخط کرنے نو‏‏ں کہیا جس تو‏ں اوہ امن تو‏ں زندگی گزار سکن۔ایہ اپریل 2006ء وچ الزہرہ کانفرنس وچ کیہ گیا سی۔<ref>[http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=4914 Where Is Iraq Heading? Lessons from Basra] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929084219/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=4914|date=2007-09-29}}, ''[[International Crisis Group]]'', 2007-06-25, accessed on 2007-07-03</ref>[[File:Imam chart t.pdf|thumb|800x800px| شیعہ اسلام دے درمیان شیخی|ربط=Special:FilePath/Imam_chart_t.pdf]] {{صاف}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * کوربن ، ہنری (1977) ''[[iarchive:HenryCorbinSpiritualBodyAndCelestialEarth/mode/2up|اسپرٹیوئل باڈی تے آسمانی زمین: مزدیان ایران تو‏ں شیعہ ایران]]'' ۔ پرنسٹن یونیورسٹی پریس ، نیو جرسی۔ * [https://bahai-library.com/tags/Shaykhism#3 بہائ۔لیبری ڈاٹ کم] اُتے متعلقہ دستاویزات == باہرلے جوڑ == * [https://hurqalya.ucmerced.edu/early-shaykhism-الشيخية ابتدائی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027042703/https://hurqalya.ucmerced.edu/early-shaykhism-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%D9%8A%D8%A9 |date=2020-10-27 }} شیخ ازم [https://hurqalya.ucmerced.edu/early-shaykhism-الشيخية : کچھ کتابیات نوٹس ، ترجمے تے مطالعہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027042703/https://hurqalya.ucmerced.edu/early-shaykhism-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%D9%8A%D8%A9 |date=2020-10-27 }} جو اسٹیفن لیمبڈین دے نيں * [http://www.h-net.org/~bahai/areprint/ahsai/ahsai.htm شیخ] [https://web.archive.org/web/20160605102219/https://www.h-net.org/~bahai/ بہائی ڈسکشن نیٹ ورک] [http://www.h-net.org/~bahai/areprint/ahsai/ahsai.htm وچ شیخ احمد الاحساء دے جمع کردہ کم] * [http://www.alabrar.com/ الابرار؛ شیخیہ د‏‏ی ڈیجیٹل لائبریری] [[گٹھ:فقہ جعفری]] [[گٹھ:شیعہ اثناعشری]] [[گٹھ:شیخیت]] tc01wogrvxn3oopwa9y8son3g8vi5s5 0 98290 708211 708129 2026-06-23T21:26:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708211 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] mfmmysl0e2co1pm778dri2sb5x076ws 0 98980 708220 670469 2026-06-24T03:00:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708220 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=دیپکا سنگھ|image=Deepika Singh at Zee Gold Awards 2019.jpg|caption=زی گولڈ اوارڈ 2019 وچ۔|birth_name=|birth_date={{birth date and age|df=y|1989|7|26}}<ref>{{cite web | url=http://www.tellychakkar.com/news/deepika-singh-says-there-no-better-gift-gift-love | title=Deepika Singh says there is no better gift than the gift of love | publisher=Tellychakkar.com | date=26 جولائی 2012 | accessdate=27 جولائی 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120925233848/http://www.tellychakkar.com/news/deepika-singh-says-there-no-better-gift-gift-love# | archive-date=25 ستمبر 2012 | url-status=dead}}</ref>|birth_place=[[دلی]]، بھارت|nationality=بھارتی|other_names=دیپکا سنگھ گوئل<ref>{{cite news |last1=Mukherjee |first1=Shreya |title=Bhai Dooj in Covid-19 times: Actors talk about rejoicing the siblings bond and their plans for an e-celebration this year |url=https://www.hindustantimes.com/tv/bhai-dooj-in-covid-19-times-actors-talk-about-rejoicing-the-siblings-bond-and-their-plans-for-an-e-celebration-this-year/story-mbhkQ5agunlQwthRnKFqPJ.html |access-date=14 دسمبر 2020 |work=Hindustan Times |date=16 نومبر 2020 |language=en}}</ref>|known_for="دیا اور باتی ہم"|occupation=اداکارہ|years_active=2011–ہن|height=|spouse={{Marriage|روہت راج گوئل|2014}}|children=1|alma_mater=[[پنجاب ٹیکنیکل یونیورسٹی]]|education=ایم۔بی۔اے۔ ڈگری}} '''دیپیکا سنگھ''' اک بھارتی [[ٹیلی ویژن]] اداکارہ اے۔ سنگھ نے اپنے کیریئر دے آغاز [[اسٹار پلس]] دے سیریل [[دیا اور باتی ہم]] وچ سندھیا دے کردار نو‏‏ں نبھا کر کیا، جو موج مستی کرنے والی، اتساہی نوجوان لڑکی د‏‏ی کہانی اے۔ اوہ آئی پی ایس افسر بننے د‏‏ی خواہش رکھدی اے، لیکن کچھ کشیدہ حالات وچ ، اس د‏ی شادی مٹھائی د‏‏ی دکان دے مالک تو‏ں ہوئے جاندی اے۔ اس دا شوہر اس آئی پی ایس بننے دے خواب نو‏‏ں پورا کرنے وچ اس د‏ی مدد کردا اے۔ ٹیلی ویژن وچ کم کرنے تو‏ں پہلے انہاں نے اک پنجابی نغمات البم وچ وی کم کيتا اے۔<ref>{{Cite web|title=About Diya Aur Baati Hum|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111119042152/http://starplus.startv.in/show/diya-aur-baati-hum/about_134.aspx|deadurl=yes|url=http://starplus.startv.in/show/diya-aur-baati-hum/about_134.aspx|publisher=Star Plus|accessdate=2012-05-27|archivedate=2011-11-19|url-status=dead}}</ref> سنگھ نے پنجاب ٹیکنیکل یونیورسٹی تو‏ں مارکیٹنگ تے بزنس ایڈمنسٹریشن وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگری لی اے۔<ref>{{Cite news|last=Shruti Jambhekar|author=Shruti Jambhekar|date=26 دسمبر 2011|title=Deepika Singh's study interests|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-26/tv/30558494_1_telly-ips-officer-delhiite|accessdate=22 جولائ‏ی 2012|publisher=''[[ٹائمز آف انڈیا]]''|archivedate=2013-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806115209/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-26/tv/30558494_1_telly-ips-officer-delhiite}}</ref> سنگھ نے اپنے ٹیلی ویژن شو دے ڈائریکٹر روہت راج گوئل نال [[2 مئی]] 2014ء وچ شادی کيتی سی۔<ref>{{Cite web|date=2014-05-04|title=Actress Deepika Singh ties the knot with director in Mumbai – TOI Mobile &#124; The ٹائمز آف انڈیا Mobile Site|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/events/mumbai/Actress-Deepika-Singh-ties-the-knot-with-director-Rohit-Raj-Goyal-in-Mumbai-Deepika-Singh-marries-director-Rohit-Raj-Goyal/articleshow/34592228.cms|publisher=M.timesofindia.com|accessdate=2014-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225123030/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Actress-Deepika-Singh-ties-the-knot-with-director-Rohit-Raj-Goyal-in-Mumbai-Deepika-Singh-marries-director-Rohit-Raj-Goyal/articleshow/34592228.cms?from=mdr|archive-date=2018-12-25|url-status=live}}</ref> '''دیپکا سنگھ''' (جم 26 جولائی 1989) اک [[بھارت|بھارتی]] ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/television/delhi-govt-reaches-out-to-diya-aur-baati-hum-actress-deepika-singh-after-video-seeking-cm-kejriwals-help-goes-viral|title=Delhi govt reaches out to 'Diya Aur Baati Hum' actress Deepika Singh, after video seeking CM Kejriwal's help goes viral|accessdate=2021-01-06|archivedate=2020-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200826195535/https://www.freepressjournal.in/entertainment/television/delhi-govt-reaches-out-to-diya-aur-baati-hum-actress-deepika-singh-after-video-seeking-cm-kejriwals-help-goes-viral}}</ref> اوہ [[سٹار پلسّ]] سیریز 'دییا ہور باتی ہم' وچ سندھیا دے کردار نبھاؤن لئی چنگی طرحاں جانی جاندی اے۔<ref>{{Cite web|url=http://starplus.startv.in/show/diya-aur-baati-hum/about_134.aspx|title=About Diya Aur Baati Hum|publisher=Star Plus|access-date=27 مئی 2012|archive-date=2011-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119042152/http://starplus.startv.in/show/diya-aur-baati-hum/about_134.aspx|dead-url=yes}}</ref> [[فائل:Deepika Singh 2014.jpg|thumb|سنگھ [[بیگ اسٹار انٹرٹینمنٹ ایوارڈز]] [[2014ء]] دے موقع اُتے ]] == مڈھلا جیون == سنگھ نے [[پنجاب ٹیکنیکل یونیورسٹی]] وکھے مارکیٹنگ وچ [[ماسٹر آف بزنس ایڈمنسٹریشن|بزنس ایڈمنسٹریشن]] وچ ماسٹر پوری کیتی۔ <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-26/tv/30558494_1_telly-ips-officer-delhiite|title=Deepika Singh's study interests|last=Shruti Jambhekar|date=26 دسمبر 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=22 جولائی 2012|accessdate=2021-01-06|archivedate=2013-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806115209/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-26/tv/30558494_1_telly-ips-officer-delhiite}}</ref> == کریئر == سنگھ نے اپنی ٹیلیوژن کریئر دی شروعات 2011 وچ سٹار پلسّ اُتے سندھیا کوٹھاری دی ہٹ سیریل 'دییا ہور باتی ہم' نال کیتی سی۔ <ref>{{Cite web|url=https://bestmediainfo.com/2011/08/star-plus-launches-new-fiction-property-diya-aur-baati-hum/|title=Star Plus launches new fiction property Diya Aur Baati Hum|website=Best Media Info|access-date=13 اگست 2019}}</ref> اسنے 5 سالاں تک کردار نبھایا جد تک ستمبر 2016 وچ شو براڈکاسٹ ہونا بند نی ہویا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2016/diya-aur-baati-hum-completes-5-years-celebration-time-on-the-sets-pics-239372.html|title=Diya Aur Baati Hum Completes 5 Glorious Years; It's Celebration Time On The Sets Of The Show! [PICS]|date=30 اگست 2016|website=Filmibeat|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> 2018 وچ اسنوں اک ویبسیریز وچ دیکھیا گیا جس نوں 'د ریئل سولمیٹ' کیہا جاندا اے۔ اوہ 2014 اتے 2019 وچ [[ایکتا کپور]] دی باکس کرکٹ لیگ وچ وی اک کونٹیسٹنٹ بنی سی۔<ref>{{Cite web|url=http://www.catchnews.com/television-news/diya-aur-baati-hum-fame-deepika-singh-aka-sandhya-all-set-to-sizzle-on-the-pitch-in-bcl-post-maternity-leave-159535.html|title=Diya Aur Baati Hum fame Deepika Singh aka Sandhya all set to sizzle on the pitch in BCL post maternity leave|website=CatchNews.com|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> سال 2019 وچ سنگھ نے ٹیلیوژن اداکاری وچ واپسی کیتی، جویں کہ اسنے کلرز ٹیوی دے الوکک شو 'کوچ۔.۔.۔مہاشوراتری' وچ کم کیتا، جس وچ اسنے جڑواں بھیناں سندھیا اتے ساکشی پٹواردھن دی دوہری کردار نبھایا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kawach-2-new-promo-of-deepika-singh-and-namik-pauls-show-will-send-shivers-down-your-spine/articleshow/68993002.cms|title=Kawach 2: New promo of Deepika Singh and Namik Paul's show will send shivers down your spine – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> اوہ [[سٹار پلسّ]] دے آؤن والے شو 'گم اے کسکے پیار میں' وچ سندھیا راٹھی دے کردار نوں مڑ پیش کر رہی اے۔ == نجی زندگی == سنگھ نے اپنے ٹیلیوژن شو دے ڈریکٹر روہت راج گوئل نال 2 مئی 2014 نوں ویاہ کیتا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Actress-Deepika-Singh-ties-the-knot-with-director-Rohit-Raj-Goyal-in-Mumbai-Deepika-Singh-marries-director-Rohit-Raj-Goyal/articleshow/34592228.cms|title=Actress Deepika Singh ties the knot with director in Mumbai – Times of India ►|website=The Times of India|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> جنوری 2017 وچ اسنے میڈیا اتے اسدے پرشنسکاں نوں اپنی گربھ حالت دیاں خبراں دی اعلان کیتی۔<ref>{{Cite web|url=http://www.abplive.in/television/good-news-deepika-singh-aka-sandhya-of-diya-aur-baati-hum-is-pregnant-479382|title=Good News: Bigg Boss 10 winner Deepika Singh aka Sandhya of 'Diya Aur Baati Hum' is PREGNANT!|access-date=13 جنوری 2017|archive-date=2017-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114183449/http://www.abplive.in/television/good-news-deepika-singh-aka-sandhya-of-diya-aur-baati-hum-is-pregnant-479382|dead-url=yes}}</ref> مئی 2017 وچ اسنے اک بچے لڑکے نوں جم دتا <ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/diya-aur-baati-hum-actress-deepika-singh-blessed-with-a-son-lifetv/1/959717.html|title=Diya Aur Baati Hum actress Deepika Singh blessed with a son|access-date=21 مئی 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/deepika-singh-celebrates-sons-2nd-birthday-regrets-she-couldnt-spend-the-whole-day-with-her-baby/articleshow/69423307.cms|title=Deepika Singh celebrates son's 2nd birthday, regrets she couldn't spend the whole day with her baby – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> اتے اداکاری توں اک چھوٹا جیہا بریک لے لیا۔ <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/deepika-singh-opens-up-on-quitting-career-for-family-life-at-peak-and-returning-to-work-after-2-years-with-kawach-2/photostory/69441996.cms|title=Working with costars in Kawach 2|date=22 مئی 2019|website=The Times of India|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> سنگھ کلاسیکل [[اڑیسی|اوڈیسی ناچ]] فارم دی سکھلائی لے رہی اے۔<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kawach-2-fame-deepika-singh-gets-trolled-for-her-odissi-dance-posture-actress-gives-a-fitting-reply/articleshow/69691807.cms|title=Kawach 2 fame Deepika Singh gets trolled for her Odissi dance posture; actress gives a fitting reply – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> == ٹیلیوژن == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! سال ! شو ! کردار ! نوٹس |- | 2011–2016 | دییا اور باتی ہم | آئی۔پی۔ایس۔ سندھیا کٹھاری/سندھیا سورج راٹھی | مکھ کردار اناس راشد دے خلاف وچ <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/i-was-tired-of-doing-15-hours-shift-for-diya-aur-baati-hum-everyday-deepika-singh/story-SzNTnqg2fc7WSZ7bBGtv5I.html|title=I was tired of doing 15 hours shift for Diya Aur Baati Hum everyday: Deepika Singh|date=7 جنوری 2017|website=Hindustan Times|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> |- | rowspan=3 | 2011 | زندگی کا ہر رنگ ۔.۔گلال | rowspan="6" | سندھیا | دییا اور باتی ہم دی پرموشن |- | اس پیار کو کیا نام دوں؟ | rowspan=4 | مہمان |- | رک جانا نہیں |- | rowspan=2| 2012 | ایک ہزاروں میں میری بہنا اے |- | من کی آواز پرتگیا |- | 2012; 2016 | یہ رشتہ کیا کہلاتا اے | مہمان |- | 2012 | ''نچّ بلیئے 5'' | rowspan="2" | خود | [[نیلو وگھیلا]] اتے اروند کمار دے تعاون لئی |- | 2013 | ''نچّ بلیئے 6'' | کنکا مہیشوری اتے انکر گھئی دے تعاون لئی |- | 2014 | باکس کرکٹ لیگ | کونٹیسٹنٹ | دلی ڈریگن دی کھڈاری |- | 2014 | یہ اے مہبتیں | rowspan="5" |سندھیا | مہمان، [[ہینا خان]] اتے دیوولنا بیٹرجی نال |- | rowspan=3 | 2015 | توں میرا ہیرو | مہمان |- | تیرے شہر میں | دویانکا، [[ہینا خان]] اتے دیوولنا بیٹرجی نال |- | کامیڈی کلاسس | خود |- | 2016 | ساتھ نبھانا ساتھیا | کرن واہی نال ڈانس |- | 2017 || توں سورج میں سانجھ پیاجی || سندھیا || کیمیو (صرف پھلیشبیک)<ref name=return>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/diya-aur-baati-hum-sequel-to-be-titled-tu-sooraj-main-saanjh-piyaji/articleshow/57245632.cms|title='Diya Aur Baati Hum' sequel to be titled 'Tu Sooraj Main Saanjh Piyaji'|work=[[The Times of India]]|date=20 فروری 2017|access-date=9 اگست 2017}}</ref> |- | rowspan="2" | 2019 || ''کچن چیمپین 5'' || rowspan="2" | کونٹیسٹنٹ || [[انتارا بسواس]] نال<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/diya-aur-baati-hum-s-deepika-singh-to-make-a-comeback-alongside-rashami-desai-and-arjun-bijlani-1460881-2019-02-20|title=Diya Aur Baati Hum's Deepika Singh to make a comeback alongside Rashami Desai and Arjun Bijlani|last=DelhiFebruary 20|date=20 فروری 2019|website=India Today|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/tv/hindi/arjun-bijlani-rashami-desai-deepika-singh-enjoy-with-kids-on-kitchen-champion/videoshow/68100658.cms|title=Arjun Bijlani, Rashami Desai, Deepika Singh enjoy with kids on Kitchen Champion {{!}} TV – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=13 اگست 2019}}</ref> |- | ''باکس کرکٹ لیگ 4''|| چینئی سویگر دی کھڈاری<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/life-style/new-innings/765001.html|title=New innings|date=28 اپریل 2019|website=The Tribune India|access-date=2021-01-06|archive-date=2019-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813161520/https://www.tribuneindia.com/news/life-style/new-innings/765001.html|dead-url=yes}}</ref> |- | rowspan=2 | 2019 || ''کوچ۔.۔.۔مہاشوراتری'' || سندھیا پٹواردھن/سندھیا انگد جندل/ساکھشی پٹواردھن/ساکھشی کپل سلوگندھر | مکھ مخالف کردار<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/deepika-singh-wanted-to-lose-weight-before-signing-a-show/21124177|title=Deepika Singh: Wanted to lose weight before signing a show|date=11 جون 2019|website=mid-day|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/deepika-singh-on-comeback-post-motherhood-didn-t-want-to-feel-guilty-10-15-years-later-1533647-2019-05-24|title=Deepika Singh on comeback post motherhood: Didn't want to feel guilty 10–15 years later|date=24 مئی 2019|website=India Today|language=en|access-date=13 اگست 2019}}</ref> |- | ''بگّ بوس 13'' | خود | مہمان |- |2020 |گم اے کسکے پیار میں |آئی۔پی۔ایس۔ راٹھی |مہمان |} == اوارڈ == {| class="wikitable sortable" |- ! Year !! Category !! Character !! Show !! Notes |- ! colspan="5" |[[Indian Telly Awards]] |- | rowspan="3" | 2012 | ''[[Indian Telly Award for Best Actress in a Lead Role|Best Actress Popular]]'' | rowspan="6" |''Sandhya Rathi'' | rowspan="6" | ''[[Diya Aur Baati Hum]]'' |{{won}} |- | ''Best Fresh New Face (Female)'' |{{nom}} |- | ''[[Indian Telly Award for Best Onscreen Couple|Best Onscreen Couple]] (with [[Anas Rashid]])'' |{{nom}} |- | rowspan="2" | 2013 | ''Best Onscreen Couple'' |{{nom}} |- |''Best Actress in Lead Role'' |{{won}} |- |2015 |''Best Onscreen Couple'' |{{nom}} |- ! colspan="5" |[[Zee Gold Awards]] |- |2012 | ''Best Gold Debut (Female)'' | rowspan="4" |''Sandhya Rathi'' | rowspan="4" | ''[[Diya Aur Baati Hum]]'' | rowspan="1" {{won}} |- | rowspan="2" | 2013 |''Best Actor (female)'' | rowspan="3" {{nom}} |- |''Most Popular Jodi'' |- |2015 |''Best Actor (female)'' |- ! colspan="5" |Big Star Young Entertainer Award |- |2012 | ''Superhit TV Star Female'' | rowspan="1" |''Sandhya Rathi'' | rowspan="1" | ''[[Diya Aur Baati Hum]]'' |{{won}} |- ! colspan="5" |Lions Gold Awards |- |2012 | ''Best Jodi (shared with [[Anas Rashid]])'' | rowspan="1" |''Sandhya Rathi'' | rowspan="1" | ''[[Diya Aur Baati Hum]]'' |{{won}} |- ! colspan="5" |Hira Manek Awards |- |2012 | ''Best TV Actress'' | rowspan="1" |''Sandhya Rathi'' | rowspan="1" | ''[[Diya Aur Baati Hum]]'' |{{won}} |- ! colspan="5" |[[Nickelodeon Kids' Choice Awards India]] |- |2013 |''Best TV Character Female'' | rowspan="1" |''Sandhya Rathi'' | rowspan="1" | ''[[Diya Aur Baati Hum]]'' |{{nom}} |- ! colspan="5" |[[Indian Television Academy Awards]]<ref name="ita">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2014|title=IndianTelevisionAcademy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107232303/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2014#|archive-date=7 نومبر 2014|url-status=dead|access-date=31 مارچ 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2014 |''Desh Ki Dhakan'' | rowspan="2" |''Sandhya Rathi'' | rowspan="2" | ''[[Diya Aur Baati Hum]]'' |{{won}}<ref name=ita /> |- |''Best Actress – Drama'' | rowspan="1" {{nom}} |- ! colspan="5" |[[BIG Entertainment Awards]] |- |2014 |''Most Entertaining Television Actor – Female'' | rowspan="1" |''Sandhya Rathi'' | rowspan="1" | ''[[Diya Aur Baati Hum]]'' |{{nom}} |- |} {{خانہ معلومات اداکارہ | name = دیپیکا سنگھ | image = Deepika Singh 2014.jpg | caption = سنگھ [[بیگ اسٹار انٹرٹینمنٹ ایوارڈز]] [[2014ء]] دے موقع اُتے | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[دہلی]]، بھارت | nationality = بھارتی | other_names = | occupation = اداکارہ | years_active = 2011–تاحال | spouse = روہت راج گوئل (شادی 2014ء) }} == باہری لنک == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.imdeepikasingh.com/}} * {{IMDb name|nm5299972}} [[گٹھ:جم 1989]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] == ٹیلی ویژن == * '' [[دیا اور باتی ہم]] '' میں سندھیا سورج راٹھی ([[2011ء]]-[[2016ء]]) * '' نچ بلئی 6 '' کے شریک کے طور پر ([[2013ء]]) * '' یہ رشتہ کیا کہلاتا اے '' سندھیا کے طور پر ([[2016ء]]) == اعزازات == * 2012ء [[اسٹار پروار ایوارڈز]] ** پسندیدہ بہو <ref name="Bahu">{{Cite web|title=Star Parivar awards 2012: Sandhya (Deepika) got favorite bahu award|url=http://www.metromasti.com/tv/gossip/Star-Parivar-awards-2012-SandhyaDeepikagot-favorite-bahu-award/16965|publisher=''Metromasti.com''|accessdate=17 جون 2012}}</ref><ref name="Nayi Sadasya">{{Cite web|title=SPA 2012: Favorite male Sadasya Arnav & female Sadasya Sandhya|url=http://www.metromasti.com/tv/gossip/SPA-2012-Favorite-male-Sadasya-Arnav-female-Sadasya-Sandhya/16966|publisher=''Metromasti.com''|accessdate=17 جون 2012}}</ref>** پسندیدہ نیا رکن (عورت) ** پسندیدہ [[بین الاقوامی]] جوڑے (نامزد) <ref name="Nominations SPA2012">{{Cite web|title=Star Parivaar Awards 2012 – Nominees|url=http://starplus.startv.in/star-parivaar-awards-2012/nominations.aspx|publisher=''STARPlus.in''|accessdate=17 جون 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225123013/https://www.hotstar.com/channels/starplus|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref>** پسندیدہ جوڑی (نامزد) ** پسندیدہ بیٹی (نامزد) ** نئی سوچ کی لمحے (نامزد) ** پسندیدہ بیوی (نامزد) * 2013ء اسٹار پریواز ایوارڈز ** پسندیدہ بہو <ref name="SP2013">{{Cite web|title=Star Parivaar Awards: Deepika, Anas most popular actors|url=http://badhil.com/star-parivaar-awards-deepika-anas-most-popular-actors-3/|publisher=Badhil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225123029/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=badhil&e=com|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-03-25|url-status=live}}</ref>{{unreliable source?|date=اکتوبر 2014}} ** ہر گھر اسٹار (عورت) {{unreliable source?|date=اکتوبر 2014}} == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے}} [[گٹھ:1989دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بگ باس دے شرکا]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:دلی د‏‏یاں اداکاراواں]] [[گٹھ:۱۹۸۹ دے جم]] p9eh52efat965ogq1t0nxolbnjctm1b 0 104228 708224 585261 2026-06-24T04:27:24Z ~2026-36347-40 44541 /* ضلع میانوالی د‏‏ی معروف بلچ شخصیتاں */ 708224 wikitext text/x-wiki بلچ ( بلَچ) لودھی قبیلے د‏‏ی اولاد ا‏‏ے۔ پنیالہ [[ڈیرہ اسماعیل خان]] تے [[خیبر پختونخوا|خیبر پختون خواہ]] دے کئی علاقےآں وچ موجود ا‏‏ے۔ پنجاب وچ پپلاں، نواں جنڈانوالہ تے دلیوالی وچ "بلچ" آباد نيں معروف براڈلاسٹر تے شاعر "[[شاکرخان]]" دا تعلق بلچ قبیلے تو‏ں ا‏‏ے۔ جو اعلیٰ تعلیم یافتہ سماجی کارکن نيں، == بلچ قبیلے دا تعارف == بلچ پشتوناں دے لودھی طائفہ دا اک پشتون قبیلہ ا‏‏ے۔ تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ بلچ دا لفظ تلفظ بلٹ ، بپرت ، بلث دے طور اُتے لکھیا گیا اے لیکن اصولی طور اُتے درست لفظ "بلُچ" اے .. بلچ قبیلہ د‏‏ی افغانستان تو‏ں آمد دے بعد اولین آباد کاری ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقے بپرت وچ ہوئی جتھے کچھ عرصہ آباد رہنے دے بعد کچھ خانوادے پنیالہ وچ منتقل ہو گئے... فیر قریباً چار سو سال پہلے پنیالہ دے مقام تو‏ں ہی کچھ خانداناں نے نقل مکانی دے سلسلہ نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے دریائے سندھ نو‏‏ں پار کيتا تے پنجاب دے علاقے پیپلاں تے کلورکوٹ نو‏‏ں اپنا مستقرر بنایا.. مشہور برطانوی مستشرق میجر ریوراٹی اپنی کتاب نوٹس آن افغانستان اینڈ بلوچستان وچ رقمطراز نيں کہ "بلچ قبیلہ بپرت ،پنیالہ تے پیپلاں ضلع میانوالی وچ بودوباش رکھدا ا‏‏ے۔ بلچ قبیلہ دے افراد نو‏‏ں اس علاقے دے ہور افغان قبیلے دے لوک عزت و تکریم د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ بلچ قبیلہ دے لوک ہر قسم دے مالیہ و ٹیکسز تو‏ں، جبری مزدوری تو‏ں تے والئی افغانستان دے دستےآں د‏‏ی ہر قسم د‏‏ی اعانت تو‏ں مستثنیٰ و بری نيں.. ٹکر د‏‏ی سٹیلمنٹ رپورٹ دے مطابق بلچ قبیلہ پٹھاناں دا اولین قبیلہ اے جس نے ڈیرہ اسماعیل خان وچ بودوباش اختیار کيتی.. بلچ قبیلہ دا نسب نامہ؛ == تریخ == تیرھواں صدی عیسوی وچ جدو‏ں ہندوستان و افغانستان اُتے سلطان شہاب الدین غوری د‏‏ی حکومت سی اس زمانے وچ لودی افغاناں د‏‏ی شاخ پڑانگی نے کوہ سلیمان جسنو‏ں پشتو وچ قسی غر کہندے نيں تو‏ں نقل مکانی کرکے کوہ خیسور د‏‏ی جنوبی طرف چشمہ تو‏ں لےک‏ے پہاڑ پور تک آباد کاری کی.. پڑانگی لودی دو اہ‏م شاخاں وچ منقسم نيں اول شاھو خیل دوم خیسور.. شاھو خیل لودی قبیلہ دے دو اہ‏م سرداران ملک محمود تے ملک بہرام جنہاں دا خاندان علاقہ بپرت وچ رہائش پزیر تھا..مگر کچھ گھریلو وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں چھوٹا بھائی ملک بہرام اپنے پنج پسران و ہور ایال نو‏‏ں لےک‏ے علاقہ بپرت تو‏ں ملتان منتقل ہو گیا.. تے اوتھ‏ے جا ک‏ے ملتان دے گورنر خضر خان د‏‏ی ملازمت اختیار کيتی.. بعد وچ ملک بہرام دا بیٹا سلطان شاہ جو اک عمدہ عساکر ہونے دے نال نال ذہانت وچ وی یکتا سی ملتان دے گورنر سید خضر خان د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہويا.. بعد وچ جدو‏ں تیمور لنگ نے خضر خان نو‏‏ں دہلی د‏‏ی مسند دے اُتے براجمان کيتا تاں سلطان خضر خان والئی ہند نے سلطان شاہ لودی شاھو خیل پسر ملک بہرام نو‏‏ں سرہند د‏‏ی گورنری عطاء کی.. اس دے علاوہ سلطان شاہ لودی نو‏‏ں اسلام خان دا خطاب وی عطاء کیا... بہلول لودی سلطان ہند ايس‏ے اسلام خان لودی دا بھتیجا تے داماد سی جو اس دا سیاسی وارث بنا تے بعد وچ جدوجہد کرکے سلطان ہند بن دے چودہ سو اکیاون وچ ہندوستان وچ پہلی پشتون سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی. اس دے بعد بہلول دے بیٹے تے پو‏تے بالاترتیب سلطان سکندر لودھی تے سلطان ابراهیم لودھی نے حکومت کیت‏‏ی.. لودھی سلطنت د‏‏ی حکومت ہندوستان اُتے نیڑے پچھتر سال تک قائم رہی.. ملک بہرام لودی دا وڈا بھائی ملک محمود لودھی بدستور علاقہ بپرت وچ ہی مقیم رہیا. تے بلُچ قبیلہ دراصل ايس‏ے ملک محمود لودی د‏‏ی اولاد وچو‏ں اے .. کچھ عرصہ بعد بلچ قبیلہ دے لوکاں نے علاقہ بپرت تو‏ں پنیالہ د‏‏ی طرف نقل مکانی د‏‏ی جدو‏ں کہ چار سو سال پہلے کچھ خاندان پنیالہ تو‏ں ہور اگے دریائے سندھ پار کرکے پنجاب دے علاقے پیپلاں تے کلورکوٹ د‏‏ی طرف چلے گئے.. حاجی بابا بلچ پورے بلچ قبیلہ دے اک روحانی پیشوا منے جاندے نيں.. == پنیالہ دے بلچ == پنیالہ بلچ قبیلہ دا پہلا مسکن اے تبھی ایتھ‏ے اُتے بلچ قبیلہ وادئ لرگی (غرومنج) شمال مشرق تک، مغرب وچ انڈس ہائی وے تک جدو‏ں کہ چشمہ رائٹ بنک کنال دے نال جنوب تک دے علاقے دے ملکیت رکھدا اے .. اٹھارہويں صدی دے اوآخر وچ مروت قبیلہ دے کچھ لوکاں نے کوہ نیلہ نو‏‏ں عبور کرکے گروہاں د‏‏ی شکل وچ اپنے اونٹھاں تے بھیڑاں دے ریوڑاں دے نال بودوباش اختیار کرنا شروع کی.. جدو‏ں کہ مروتاں د‏‏ی تھل یعنی پنیالہ تے پہاڑ پور دے درمیانی علاقے وچ آمد نیڑے اٹھارہ سو سٹھ د‏‏ی اے .. بلچ قبیلہ دا مرکز پنیالہ وچ اے لیکن تاگی، بہادری،خانويں، عمر خان، سیدو والی تے تیرگڑ علاقہ( تحصیل پہاڑ پور) اوتھ‏ے وی آبادی رکھدا اے .. ہور ضلع ٹانک دے گومل بازار وچ وی بلچ قبیلہ دے لوک آباد نيں۔ بلچ قبیلہ بنیادی طور اُتے تیرا شاخاں وچ منقسم اے جنہاں دے ناں درج ذیل نيں۔ مستی خیل، مدا خیل، شرقی خیل، حسن خیل، حسین خیل (سین خیل)، سراج خیل، شادی خیل، ڈھیڈی، منصور خیل،ملیانا، محمود خیل، مھمند تے اتہ خیل وغیرہ اس دے علاوہ کافی ہور شاخاں وی نيں جو انھی وڈے قبیلے د‏‏ی ذیلی شاخاں نيں.. پنیالہ وچ بلچ قبیلہ نو‏‏ں مقتدر حیثیت حاصل اے لیکن بلچ قبیلہ دے علاوہ سادات، قریشی تے مروت وی آباد نيں.. == پنیالہ دے بلچ قبیلہ د‏‏ی معروف شخصیتاں == ١.مرحوم شہادب الدین خان ڈھیڈی بلچ (آپ برطانوی حکومت دے زمانے وچ انعام دار متعین سن ) ٢.خان بہادر مہربان خان بلچ (آپ مرحوم شہاب الدین خان بلچ دے صاحبزادے سن آپکو حکومت برطانیہ نے خان بہادر دا خطاب دتا سی). ٣. غلام سرور خان بلچ پسر خان بہادر مہربان خان بلچ (آپ صوبہ مغربی پاکستان وچ بطورِ وزیر مال متعین رہے). {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}. خان محمد اکبر خان پسر خان بہادر مہربان خان بلچ(سابقہ ایم ایل اے). {{lang|ur|۵}}. مرحوم عبدالرشيد خان بلچ (ایم پی اے انیسو ستتر) ٦. جاوید اکبر خان بلچ (جو پنج بار صوبائی اسمبلی دے ارکان رہے). {{lang|ur|٧}}. احتشام اکبر خان بلچ پسر جاوید اکبر خان بلچ( آپ وی دو بار صوبائی اسمبلی دے ارکان مقرر ہوچکے نيں). ٨. محمد اکرم خان بلچ حسن خیل (چیف انجنئیر ایریگیشن ڈیپارٹمنٹ). ٩. محمد جنید خان پسر محمد اکرم خان بلچ حسن خیل (ڈپٹی کمشنر سوات). ١٠. عبدالرووف خان بلچ ڈھیڈی (سی ایس او سوئی نادرن گیس). == میانوالی و بھک‏ر ک‏ے بلچ پٹھان == تقریباً چار سو سال پہلے کچھ بلچ خانداناں نے دریائے سندھ پار کرکے مشرق د‏‏ی جانب پیپلاں تے کلور کوٹ وچ سکونت اختیار کيتی. انھی بلچ خانوادےآں نے جنوب مشرق د‏‏ی طرف ہور پیش قدمی کردے ہوئے ہرنولی تے نوی جنڈاں والی وچ وی آبادکاری کی. اج کل دے زمانے وچ انہاں بلچ قبیلے دے ضلع بھکر و میانوالی وچ کئی دیہات نيں اٹھارہويں صدی عیسوی دے اؤئل وچ خنان خان بلچ اپنی خداداد صلاحیتاں تے جرات مندی دے باعث مشرقی کنارے اُتے آباد بلچ قبیلے دا سردار بنا... ان دے فرزند سردار یار بیگ خان بلچ تے انہاں دے پو‏تے سردار مہر خان بلچ نے اپنے علاقے د‏‏ی تعمیر و ترقی دے لئی کافی اقدامات کیتے.. علاقے بلچ د‏‏ی خوشحالی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے نواح وچ موجود منکیرہ دے جسکانی نواب نے انہاں اُتے حملہ کیہ ایہ اک خونی جنگ سی جس وچ بدقسمتی تو‏ں سردار یار بیگ خان بلچ تے انکا صاحبزادہ سردار مہر خان بلچ کم آئے لیکن اس جنگ وچ جسکانی بلوچ نواب نو‏‏ں شکست فاش ہوئی تے اوہ پسپا ہويا.. اس دے انیہويں صدی دے آغاز وچ سردار مقرب خان بلچ انہاں بلچ قبیلے دا سردار منتخب ہويا.. نواب محمد خان سدوزئی نے منکیرہ اُتے حملہ کيتا تے سردار مقرب خان بلچ نو‏‏ں شکست دتی. لیکن بلچ قبیلہ د‏‏ی پنج کوٹی جاگیر بدستور بلچ قبیلہ دے پاس ہی رہی.. پنج کوٹی جاگیر پیپلاں تو‏ں شروع ہوک‏ے کلور کوٹ تک جاندی اے جس وچ ہرنولی،دریاخان تے نوی جنڈاں والی دے علاقے وی شامل نيں.. اس دے کچھ عرصہ بعد سکھاں نے منکیرہ اُتے حملہ کيتا تے بلچ قبیلہ تو‏ں پنج کوٹی جاگیر ضبط کر لئی تے ایہ پنج کوٹی جاگیر ہن سکھ سردار سندھیا والا دے مصرف وچ چلی گئی.. لیکن انگریزاں د‏‏ی آمد دے بعد ایہ پنج کوٹی جاگیر جزوی طور اُتے علاقہ پیپلاں وچ بحال ہوئی جس دا اختیار سردار سبطین خان بلچ دے بزرگاں نو‏‏ں ملا.. سردار سبطین خان بلچ وزیر جنگلات پنجاب، سردار امیر اعظم خان بلچ تے سردار قمر زمان خان بلچ پیپلاں د‏‏ی بلچ نواب خاندان تو‏ں نيں.. ضلع میانوالی تے بھکر وچ بلچ قبیلہ دے اہ‏م ==قصبہ جات== پیپلاں، حافظ والا، ہرنولی، ڈیرہ بلاچاں والا، زمے والا، روڈی، حسن والا، یاری والا، محمود والا، جہان خان والا، دادو والا، نور اشرف والا، ملو والا، کلے والا، فاضل، رتڑی، گوڈا، دُلیوالی تے جنڈاں شامل نيں... == ضلع بھکر د‏‏ی مشہور بلچ شخصیتاں == ١. تاج محمد خان حسن خیل بلچ (آپ تن بار ممبر اسمبلی رہے تے پورے سیاسی کیریئر وچ ناقابلِ شکست رہے) ٢. عزیز احمد خان حسن خیل بلچ (آپ تاج محمد خان بلچ دے بھتیجے سن اک بار ضلع کونسل دے چیئرمین رہے اک بار ایم پی اے تے اک بار ایم این اے منتخب ہوئے) ٣. امیر محمد خان حسن خیل بلچ (آپ دو بار ایم پی اے منتخب ہوئے نيں جدو‏ں کہ موجودہ حکومت وچ آپ وزیر اعلیٰ پنجاب دے خصوصی مشیر برائے جنگلات نيں) {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}. احمد حسن خان بلچ پسر تاج محمد خان بلچ (سابقہ ایم پی اے) {{lang|ur|۵}}. ظفراللہ خان خنان خیل بلچ (آپ اک بار ضلع کونسل دے چیئرمین جدو‏ں کہ دو بار ایم این اے منتخب ہوئے) ٦. عبدالمجیدخان خنان خیل بلچ (آپ دو بار ممبر قومی اسمبلی منتخب ہوئے) {{lang|ur|٧}}. ثناءاللہ خان مستی خیل بلچ (آپ دو بار ایم این اے منتخب ہوئے تے موجودہ ممبر قومی اسمبلی وی نيں) جدو‏ں کہ ہور معروف شخصیتاں وچ فرخ حسن خان حسن خیل بلچ، ناصر علی خان بلچ عرف گانمن سچیار آف روڈی شامل نيں جنھاں نے پنجاب وچ بلچ قبیلہ د‏‏ی شناخت د‏‏ی بحالی و ترویج دے لئی گراں قدر خدمات سر انجام دتیاں نيں تے ایہ سلسلہ جاری رکھے ہوئے نيں.. == ضلع میانوالی د‏‏ی معروف بلچ شخصیتاں == ١. مرحوم امیر عبد اللہ خان بلچ (آپ انیسو چھیالیس وچ ایم ایل اے منتخب ہوئے) ٢. فقیر عبدالمجيد خان بلچ آف حافظ والا (آپ انیسو ستر وچ قومی اسمبلی دے ارکان منتخب ہوئے جدو‏ں کہ اک بار ضلع کونسل دے چیئرمین جدو‏ں کہ دو بار تحصیل کونسل دے چیئرمین منتخب ہوئے) ٣. سردار سبطین خان بلچ (آپ چار بار صوبائی اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے تے نال ہی چاراں بار وزیر وی تعینات رہے اس وقت وی وزیر جنگلات نيں) {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}. امیر اعظم خان بلچ (آپ علاقہ پیپلاں دے سب تو‏ں وڈے جدت پسند جاگیر دار نيں) {{lang|ur|۵}}. سردار قمر زمان خان بلچ (آپ نیزہ بازی دے عالمی سطح اُتے چیمپئن شپ رہے نيں گھوڑےآں د‏‏ی اعلیٰ نسلاں دے افزائش وچ معروف نيں تے پاکستان دے بہترین قسم دے گھڑ سوار نيں) ٦. انجنئیر امام حقانی خان بلچ مرحوم آف حافظ والا (آپ واپڈا وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے تعینات رہے چشمہ بیراج، منگلا و تربیلا ڈیم د‏‏ی تیاری وچ کلیدی کردار ادا کیا) {{lang|ur|٧}}. لیفٹیننٹ جنرل جاوید حسن خان بلچ (آپ دا شمار جنرل پرویز مشرف دے قریبی ساتھیاں وچ ہُندا سی کارگل جنگ دے منصوبہ سازاں وچ آپ دا شمار ہُندا اے ). حافظ مظفر خان بلچ رحمۃ اللہ علیہ اف حافظ والا۔۔۔۔ ضلع میانوالی دی تحصیل پپلاں دے قدیم قصبے حافظ والا دے بانی تے اک وڈی روحانی شخصیت سن۔ روایت دے مطابق اوہناں دا تعلق بلچ قبیلے نال سی، تے اوہناں دے والد دا ناں اغر خان بلچ سی۔ اوہناں دا خاندان افغانستان توں دہلی، پھر 1857ء دی جنگِ آزادی دے بعد راجھستان توں پنیالوی کوٹلوی فوجی نواب دی مدد نال بحفاظت ملتان خورد پہنچیا۔ پیر ٹمن ملتان خورد دے حکم تے اوہناں تھل دے اک ویران مقام اُتے ڈیرہ لایا، جیہڑا بعد وچ خواجہ فقیر دا ٹوہہ کہلایا۔ ایس دوران اڑولی راجھستان توں جنگِ آزادی توں متاثرہ تے معتوب فوجی کوٹوی خاندان وی اوہناں دے ٹوبے اُتے آ رکے۔ حافظ مظفر خان رحمۃ اللہ علیہ تے اوہناں دے صاحبزادے حافظ شیر محمد رحمۃ اللہ علیہ نے اِن متاثرہ خانداناں نوں ویران علاقے وچ پناہ دِتی، اوہناں دی شناخت مخفی رکھی تاکہ اوہ انگریزاں دے عتاب توں محفوظ رہن، تے آبادکاری وچ اوہناں لئی فائدہ مند ثابت ہو سکّن۔ اوہناں نے اوہناں توں اجمیری اسبابِ فقیری حاصل کیتے تے اوہناں کولوں اک کنواں کھدوايا، جس دے سبب حافظ والا آباد ہویا، تے باقی نسلیں وی آباد ہون لگ پئیاں۔ اوہناں دے صاحبزادیاں وچ فتح شیر خان تے فقیر حافظ شیر محمد شامل سن۔ فقیر حافظ شیر محمد رحمۃ اللہ علیہ متقی بزرگ تے صوفی شاعر سن۔ اوہناں دے چار صاحبزادے سن: میاں فیض اللہ، شیر حسین، شیر رسول تے شیر حق تعالیٰ۔ میانوالی دی نامور سیاسی شخصیت فقیر عبدالمجید خان،امام حقانی خان۔سکوارڈن لیڈر فتح شیر خان اوہناں دے پوتے تھے ۔ مقامی روایات دے مطابق حافظ مظفر خان رحمۃ اللہ علیہ دی ولادت 1793ء وچ تے وصال 1872ء وچ ہویا۔ اوہناں دا مزار آج وی حافظ والا وچ موجود اے تے اوہ بانی، محسن تے دوراندیش روحانی رہنما دے طور اُتے یاد کیتے جاندے نیں۔ == حوالے == <poem>انگریزی کتاباں؛ 1) The Pathan by Sir Olaf caroe (2) Kingdom of Kabul by Sir Elphinstone (3) Tucker settlement report Dera Ismail khan 1872–79 by Tucker (4) Gazetteer of Dera Ismail Khan District 1883–84 (5) Pashtoons by Major R.T.I Ridgway (6) Niamatullah's history of the Afghans By Nirodbhusan Roy (7) Notes on Afghanistan and Balochistan By Major Raverty اردو کتاباں؛ مخزن افغانی مصنف نعمت اللہ ہروی حیات افغانی مصنف حیات اللہ کھٹہر تریخ پشتون مصنف شیر محمد گنڈاپور تریخ ڈیرہ اسماعیل خان اٹھارہ سو اٹھہتر مصنف چرن جِت سنگھ تریخ ڈیرہ اسماعیل خان مصنف قادر داد خان رانزئی تریخ سرزمین گومل مصنف میجر (ر) امین اللہ خان گنڈاپور تریخ علوالی مصنف اعجاز علوالی پشتو کتاباں؛ حیات افغانی پشتو ترجمہ وزارت سبھیاچار افغانستان د پشتانه قبیلے مصنف ڈاکٹر لطیف یاد جغرافیاءی یاداشتونہ مصنف علامہ عبدالشکور افغانستان</poem> .نظرثانی بتریخ 17:40، 27 فروری 2021ء از [[صارف:حارث سین خیل بلچ|<bdi>حارث سین خیل بلچ</bdi>]] ([[تبادلۂ خیال صارف:حارث سین خیل بلچ|تبادلۂ خیال]] | [[خاص:شراکتیں/حارث سین خیل بلچ|شراکتاں]]) (سین خیل بلچ خاندان پنیالہ ملک دلت خان سین خیل بلچ۔1698۔1776 ملک سین خان سین خیل بلچ 1743۔1803 ملک غنی خان سین خیل بلچ۔ ۔1784۔1856 ملک پھند خان سین خیل بلچ۔ 1808۔1887۔ ملک بادشاہ خان سین خیل بلچ۔ 1840۔1913 لمبردار ملک محمد خان سین خیل۔1879۔1938 ملک گل محمد خان سین خیل۔1904۔1971 ملک نور محمد خان سین خیل۔1954۔ ملک ہمایو‏ں خان سین۔ملک سلمان خان سین۔ ملک ذیشان سین۔ملک مہران خان سین۔ملک حارث خان سین خیل بلچ) [[گٹھ:قوم قبیلے]] orronontbl4guuelp3kgjw8snasbsbo 0 105799 708210 644610 2026-06-23T21:26:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708210 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} '''''تو پرسادِ سویے''''' 10 سویاں والی اک نکے اکار دی بانی اے۔ ایہہ [[گرو گوبند سنگھ]] دی اتم رچنا 'اکال استتِی' مطلب 'ربّ دی تعریف' دا حصہ اے۔ نوویں سویے دی آخری تک وچ گرو گوبند سنگھ نے اچاریا اے کہ 'صرف اوہ جو سچا اتے کھرا پریم کردے ہن، اوہناں نوں ہی اکال-پرکھ حاصل ہندا اے'۔ ایہہ بانی [[دسم گرنتھ]] دے پنے 13 توں 15 اپر درج اے۔ [http://www.scribd.com/doc/68310060/Tav-Prasad-Swaiye-Gurmukhi-Eng-Rom#fullscreen Tav Prasad Swaiye Sahib] == باہری کڑیاں == * [http://www.sikhnet.com/s/ReadBanisOnline Read Tav Prasad Savaye online] * [http://www.sridasamgranth.com/ Read more about the Sri Dasam Granth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308095625/http://www.sridasamgranth.com/ |date=2008-03-08 }} * [http://www.scribd.com/doc/68310060/Tav-Prasad-Swaiye-Gurmukhi-Eng-Rom#fullscreen You can also read "Tav Prasad Swaiye" Bani here.] Shri Wahe Guru Ji Ka Khalsa Sri Wahe Guru Ji ki Fateh == تو پرسادِ سویے کڑیاں == * [http://www.rajkaregakhalsa.net/TavParsadSwayae2.htm Tav Prasad Savaiye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323173056/http://www.rajkaregakhalsa.net/TavParsadSwayae2.htm |date=2013-03-23 }} * [http://www.rajkaregakhalsa.net/Tav%20Parsad%20Swaiye.htm Tav Prasad Savaiye with Full English Translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323183613/http://www.rajkaregakhalsa.net/Tav%20Parsad%20Swaiye.htm |date=2013-03-23 }} == آڈیؤ == * [http://sikhsangeet.com/albumid241-Avtar-Singh-Ragi-Gurbani-Kirtan.html Avtar Singh Ragi – Gurbani Kirtan – Jin Prem Kiyo Tin Hi Prabh Paeo (Tavprasad Savaia, Bani Guru Gobind Singh)] * [http://sikhsangeet.com/albumid228-Harbans-Singh-(Jagadhari-Wale)-Nitnem.html Harbans Singh (Jagadhari Wale) – Nitnem – Tav Prasad Savaiye] * [http://sikhsangeet.com/albumid575-Rajnarind-Kaur-Bani-Pro-1.html Rajnarind Kaur – Bani Pro 1] {{بانیاں}} [[گٹھ:گربانی]] [[گٹھ:سکھ مت]] [[گٹھ:سکھی]] ki6x0t3vd6mrtg9ewnjlbye2ystncze 0 105827 708206 644217 2026-06-23T18:55:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708206 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=Butter chicken|image=Chicken makhani.jpg|caption=Butter chicken|alternate_name=Murgh makhani|country=[[India]]|region=[[Punjab]]<ref name="sunday-guardian.com">{{cite web|url=http://www.sunday-guardian.com/investigation/partition-brought-moti-mahal-a-landmark-in-indias-culinary-history-to-central-delhi|title=Partition brought Moti Mahal, a landmark in India's culinary history, to central Delhi|website=www.sunday-guardian.com|access-date=16 جولائی 2018|archive-date=2015-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611000137/http://www.sunday-guardian.com/investigation/partition-brought-moti-mahal-a-landmark-in-indias-culinary-history-to-central-delhi|dead-url=yes}}</ref><ref name="motimahal.in">{{cite web|url=http://motimahal.in/delhis-original-butter-chicken-the-hindustan-times/|title=Delhi's original butter chicken – The Hindustan Times |access-date=16 جولائی 2018}}</ref><ref name="Siciliano-Rosen">{{cite web|first=Laura|last=Siciliano-Rosen|url=https://books.google.com/books?id=NYfeAgAAQBAJ&q=kundan+lal+gujral+hindu+partition&pg=PT53|title=Delhi Food and Travel Guide: The inside scoop on the best North Indian foods|date = 13 جنوری 2014}}</ref><ref name="auto">{{cite book|last1=Gujral|first1=Monish|title=On the Butter Chicken Trail: A Delhi Darbar Cookbook|date=7 مارچ 2013|publisher=Penguin India|location=Delhi, India|isbn=978-0-14-341986-0|edition=1.0}}</ref><ref name="auto1">{{cite book|last1=Hosking|first1=Richard|title=Authenticity in the kitchen : proceedings of the Oxford Symposium on food and cookery 2005|date=8 اگست 2006|publisher=Prospect Books|location=Blackawton|isbn=978-1-903018-47-7|page=393|edition=1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indianstreetfoodco.com/blog/2016/8/8/origin-of-butter-chicken-indian-or-english|title=Origin of Butter Chicken – Indian or English?|website=Indian Street Food Co.|access-date=10 جون 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909004555/http://www.indianstreetfoodco.com/blog/2016/8/8/origin-of-butter-chicken-indian-or-english|archive-date=9 ستمبر 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hospitalitybizindia.com/detailNews.aspx?aid=27842&sid=44|title=Hospitality Biz India :: ICC 2017 by IFCA – Showcasing the culinary spirit of IndiaKundan|website=www.hospitalitybizindia.com}}</ref>|creator=[[Kundan Lal Gujral]]<ref>{{cite web |title=Recipe: Chef Monish Gujral shares the knowhow of their famed Signature Butter Chicken |url=https://www.indulgexpress.com/life-style/recipe1/2020/jan/10/recipe-chef-monish-gujral-shares-the-knwohow-of-their-famed-signature-butter-chicken-21344.html |website=www.indulgexpress.com}}</ref> and [[Kundan Lal Jaggi]]|course=curry|served=|main_ingredient=[[Butter]]، [[tomato]]es, [[chicken]]|variations=[[Paneer makhani]]، [[dal makhani]]|calories=|other=}} '''بٹر چکن''' یا '''''مرغ مکھݨ اک مسالے دار ٹماٹر، مکھݨ تے کریم ساس وچ چکن کڑھی اے ۔ ایہ اک کڑھی یا کری دے روپ وچ [[پنجاب]] وچ شروع ہویا سی ۔ ایہہ چکن ٹکا مصالحے ورگا اے، جو ٹماٹر دی گریوی دی ورتوں کردا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.sonomamag.com/a-butter-chicken-vs-tikka-masala-showdown-at-cumin-in-santa-rosa/|title=A Butter Chicken Vs. Tikka Masala Showdown at Cumin in Santa Rosa|last=Irwin|first=Heather|date=ستمبر 2019|website=[[Sonoma Magazine]]|publisher=[[SMI Media]]|access-date=11 اپریل 2021}}</ref> == تریخ == کری دی ترقی 1950 دے دہاکے<ref>{{Cite web|url=https://www.menumag.ca/2019/04/11/butter-chicken-a-brief-history/|title=Butter chicken: A brief history|date=11 اپریل 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://motimahal.in/delhis-original-butter-chicken-the-hindustan-times/|title=Delhi's original butter chicken|date=8 جولائی 2010|website=The Hindustan Times}}</ref> کندن لال جگی نے کیتی سی،<ref name="sunday-guardian.com" /><ref name="Siciliano-Rosen" /> جو [[بھارت]]، [[دلی]] وچ موتی محل ریسٹورینٹ دا بانی سی۔ کری نوں "ممکنہ طور تے" ٹماٹر دی گریوی وچ بچے ہوئے تندوری چکن نوں ملا کے، مکھن اتے کریم نال بھرپور بنایا گیا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/website/story/what-if-kundan-lal-hadnt-hit-upon-butter-chicken/224774|title=What If Kundan Lal Hadn't Hit Upon Butter Chicken?|date=14 اگست 2004|website=Outlook India|access-date=16 جولائی 2018}}</ref> 1974 وچ، "مرغ مکھنی (مکھن اتے ٹماٹر دی چٹنی وچ پکائے جان والے تندوری مرغ)" لئی اک وئنجن تیار کیتا گیا سی۔ 1975 وچ، [[مینہیٹن|مینہٹن]] دے گیلورڈ انڈین ریسٹورینٹ وچ گھر دی اک خاصیت دے روپ وچ، انگریزی دا شبد "بٹر چکن" کری پہلی وار چھاپیا گیا۔<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=daPgAAAAMAAJ&q=tandoori|title=Manhattan Menus|last=Shelhart|first=John D.|last2=Cobleigh|first2=Ira U.|year=1975|last3=Bacon|first3=Norman}}</ref> [[ٹورانٹو]] وچ اس نوں فلنگ ریپنگ، روٹی اتے رول دے طور اُتے لبھیا جا سکدا اے، جدوں کہ [[آسٹریلیا]] اتے [[نیوزیلینڈ]] وچ اس نوں فلنگ پائی دے طور اُتے وی کھادھا جاندا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.dailytelegraph.com.au/lifestyle/food/sydney-taste/the-best-pies-in-sydney-and-regional-nsw-revealed/news-story/02610ef0ef6c25b6056e055247965434|title=The best pies in Sydney and regional NSW revealed|last=Saurine|first=Angela|date=26 مئی 2015|work=The Daily Telegraph}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thewest.com.au/lifestyle/rob-broadfield/rob-broadfield-taste-testing-mrs-macs-new-perth-stadium-range-of-pies-ng-b88659062z|title=Rob Broadfield: Taste testing Mrs Mac's new Perth Stadium range of pies|last=Broadfield|first=Rob|date=18 نومبر 2017|work=The West Australian}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/news/article.cfm?c_id=6&objectid=12133349|title=New vegan pie awards and the changing taste of a Kiwi classic|date=28 ستمبر 2018|work=[[New Zealand Herald]]|accessdate=2021-05-27|archivedate=2019-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190825061340/https://www.nzherald.co.nz/lifestyle/news/article.cfm?c_id=6&objectid=12133349}}</ref> کری بھارت اتے ہور کئی دیساں وچ عام اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.sbs.com.au/food/article/2017/05/15/indias-most-popular-curry-butter-chicken|title=India's most popular curry: Butter chicken|date=22 اگست 2018|website=sbs.com.au|access-date=15 اپریل 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.in/2017/05/24/tracing-the-roots-of-arguably-delhis-most-popular-food-butte_a_22107131/|title=How Did Butter Chicken Become Synonymous With Delhi?|date=30 مئی 2017|website=HuffPost India|access-date=15 اپریل 2019}}</ref><ref name="liu">{{Cite news|url=https://www.thestar.com/life/food_wine/2019/08/13/how-butter-chicken-roti-became-a-toronto-classic.html|title=How butter chicken roti became a Toronto classic|last=Liu|first=Karon|date=13 اگست 2019|work=The Toronto Star|access-date=4 جنوری 2020}}</ref><ref name="wilson">{{Cite web|url=https://www.chowhound.com/food-news/206018/what-is-the-difference-between-authentic-and-american-indian-food/|title=What Is the Difference Between Authentic and American Indian Food?|last=Wilson|first=Laurie|date=11 اگست 2018|website=Chowhound|access-date=4 جنوری 2020}}</ref><ref name="anand">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/apr/21/british-curry-india-tikka-masala|title=Sweet and murky: the British curry|last=Anand|first=Anjum|date=21 اپریل 2010|work=The Guardian|access-date=4 جنوری 2020}}</ref> == تیاری == چکن نوں کئی گھنٹیاں لئی [[نمبو|نمبو دے رس]]، دہی، کشمیری لال مرچ، لون، گرم مسالا تے [[ادرک]] ، [[لسن]] دے پیسٹ وچ ملا کے میرینیشن لئی رکھیا جاندا اے ۔ میرینیٹڈ چکن نوں [[تندور]] (روائتی مٹی دے تندور) وچ پکایا جاندا اے، پر ایہہ گرلڈ، بھنیا جاں تلیا جا سکدا اے۔ ایہہ اک ہلکی کری دی چٹنی وچ پروسیا جاندا اے، جس وچ مکھن شامل ہندا اے۔ ٹماٹر چٹنی، لسن اتے ادرک بیسڈ مصالے نوں ادوں تک پکایا جاندا اے، جدوں تک پورا پانی بھاپھ نہیں بن جاندا اتے مپناہ پوری طرحاں پک نہیں جاندا۔ اس چٹنی جاں مصالے نوں بہت سارے طریقیاں نال بنایا جاندا اے ۔ مصالے وچ [[الائچی]]، [[جیرا]]، [[لونگ]]، [[دالچینی]]، [[دھنیا]]، [[کالی مرچ|مرچ]]، گرم مسالا تے [[میتھی]] شامل ہو سکدے نیں ۔ ( [[پنجابی بولی|پنجابی]] :قصوری میتھی) کریم نوں [[چٹݨی]] وچ یا گارنش دے طور تے ورتیا جا سکدا اے ۔ [[کاجو]] دا پیسٹ گاڑھی کرن لئی استعمال کیتا جا سکدا اے تے انت وچ ایہ [[دھنیا|دھنیے]] نال سجایا جا سکدا اے ۔ == حوالے == {{حوالے}} == کتابچا == ** ''Curry Club Tandoori and Tikka Dishes''، Piatkus, London — {{ISBN|0-7499-1283-9}} (1993) ** ''Curry Club 100 Favourite Tandoori Recipes''، Piatkus, London — {{ISBN|0-7499-1491-2}} & {{ISBN|0-7499-1741-5}} (1995) ** ''India: Food & Cooking''، New Holland, London — {{ISBN|978-1-84537-619-2}} (2007) [[گٹھ:پنجابی پکوان]] [[گٹھ:پکوان]] 4tdshp17fqpvgg00stjvvjb2c4hn9of 0 109290 708229 594240 2026-06-24T06:06:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708229 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''سارہ چودھری''' ([[انگریزی]]:Sara Chaudhry؛ پیدائش: [[27 ستمبر]] [[1978ء]]،[[لاہور]])<ref>https://profilepk.com/sara-chaudhry</ref> نامور اداکارہ و ماڈل رہیاں، جنہاں نے اکیہویں صدی د‏‏ی پہلی دہائی وچ بننے والے کئی ڈرامےآں تے اشتہارات وچ اداکاری دے جوہر دکھائے۔ == مڈھلا جیون == سارہ27 ستمبر نو‏‏ں [[لاہور]] وچ پیدا ہوئیاں۔ نو سال دی عمر تک اس بچی دے ددھیال تے ننھیال دونے خانداناں وچ اس دے علاوہ کوئی بچہ نہ سی، اس طرح ایہ اکلوتے بچے دے طور اُتے پروان چڑھیاں۔<ref>https://www.youtube.com/watch?v=iTauC86WR08</ref> == پیشہ وارانہ زندگی == مشہور فیشن فوٹو گرافر خاور ریاض نے زارا شیخ دے نال ساتھ عینی یعنی سارہ چودھری نو‏‏ں وی شوبزانڈسٹری وچ متعارف کروایا۔ پروڈیوسر شہزاد گل تے ڈائریکٹر حسن عسکری د‏‏ی فلم '''تیرے پیار میں''' مختصر کردار وچ سامنے آئیاں ۔ === پی ٹی وی اُتے پہلی سیریل === ان د‏‏ی پہلی سیریل '''بہلاوہ''' سی جس دے ذریعے فارق مینگل نے انہاںاں پی ٹی وی اُتے متعارف کروایا۔ === ہور ٹی وی سیریلز === *تاریکیاں *تیرے جانے دے بعد *دل دیا دہلیز *تیرے پہلو میں *شادی کرو (مزاحیہ سیریل) *تیری ایک نظر *وہ رشتے وہ ناطے *اڑان *نوکر ووٹی دا ==ذاتی زندگی== === مشہور معاشقہ=== مشہور اداکار [[سمیع خان]] سارہ د‏‏ی پہلی محبت سی، جس دے نال منگنی وی ہوئی لیکن ایہ دل لگی شادی تک نہ منتج ہوسکی تے ایويں ایہ محبت ناکامی تو‏ں دوچار ہوئی۔<ref>https://www.youtube.com/watch?v=uPilhOiXPGw</ref><ref>https://www.fashioncentral.pk/celebrity_stories/sami-khan-marrying-sara-chaudhry/</ref><ref>https://style.pk/pakistani-celebrities-who-failed-to-marry-their-first-love/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930073223/https://style.pk/pakistani-celebrities-who-failed-to-marry-their-first-love/ |date=2021-09-30 }}</ref> ===زندگی بحیثیت روايتی گھریلو سواݨی=== عینی [[29 اکتوبر]] [[2010ء]] فیصل خان (دبئی دے کاروباری شخص) نال رشتہ ازدواج وچ منسلک ہونے دے بعد دبئی وچ سکونت اختیار کردے ہوئے شوبز تو‏ں مکمل کنارہ کش ہوگئیاں۔<ref>https://www.learningall.com/sara-chaudhry-and-sataesh-khan-left-showbiz/</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:اکیہویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں]] [[گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:لاہوری شخصیتاں]] [[گٹھ:1978 دے جم]] [[گٹھ:27 ستمبر د‏‏یاں پیدائشاں]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] m75ksve47yog9q626fzbfwmis4kv36n 0 109432 708219 701873 2026-06-24T02:57:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708219 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikimedia list article}} {{دیوبندی}} [[دیوبندی مکت‏‏ب فکر|دیوبندی]] ({{lang-ar|ديوبندي}}، {{lang-ru|Деобанди}}، {{lang-bn|দেওবন্দ}}، {{lang-hi|देवबन्दी}}) اک اصطلاح اے، جو [[عالم اسلام]] وچ احیائے اسلام د‏‏ی اک تحریک دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{citation |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |url=https://books.google.com/books?id=SKf3AgAAQBAJ&pg=PT139 |year=2009 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85773-135-7 |pp=138–139}}</ref> اس دا مرکز بنیادی طور اُتے بھارت، پاکستان، افغانستان تے بنگلہ دیش وچ اے تے ہن اوہ برطانیہ وچ وی پھیل چکيا اے تے جنوبی افریقہ وچ وی اس د‏ی موجودگی ا‏‏ے۔ ایہ ناں [[بھارت]] دے [[دیوبند]] تو‏ں اخذ کيتا گیا اے، جتھے اُتے [[دار العلوم دیوبند]] واقع ا‏‏ے۔ ایہ تحریک [[شاہ ولی اللہ]] (1703–1762) دے فکر (فکر{{زیر}} ولی اللّٰہی) تو‏ں متاثر اے، جدو‏ں کہ [[دار العلوم دیوبند]] د‏‏ی بنیاد 30 مئی 1866 نو‏‏ں رکھی گئی سی۔ دار العلوم؛ [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] تے [[برطانوی سامراج]] دے استعمار دے خلاف مظاہرے دا مرکز سی۔ بیشتر برطانوی ہند ملکاں (بھارت، بنگلہ دیش تے پاکستان) دے مسلماناں نے اپنے مولا‏نا دے مشوراں دے ذریعہ انگریزاں دے خلاف عدم اتحاد د‏‏یاں تحریکاں چلا دتیاں فتوےآں نے مسلماناں وچ انگریزی بولنے نو‏‏ں ممنوع قرار دے دتا؛ لیکن کچھ بھارتی ریاستاں؛ خاص طور اُتے ہندؤاں نے اپنے نظام وچ انگریزی نو‏‏ں اپنایا تے انگریزی بولی نو‏‏ں اپنی پہلی بولی بنا لیا۔<ref> مختصر تاریخ اسلام ہند صفحہ 35 مورخ مولوی سید محمد رفیع کمہیڑہ</ref> {{Dynamic list}} متعدد ملکاں وچ بہت ساریاں '''دیوبندی یونیورسٹیاں و مدارس''' نيں۔ ملکاں دے ناں حروف تہجی دے مطابق ترتیب وار دتے گئے نيں۔ == برطانیہ == {|class="wikitable sortable" !نام جامعہ/مدرسہ !عرفی نام !سن قیام !مقام !class="unsortable"|ویب سائٹ |- |[[دار العلوم بری|دار العلوم العربيہ الاسلامیہ]]<ref name=bbc3355803>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/3355803.stm|title=Inside Britain's Islamic colleges|date=15 January 2004|accessdate=14 June 2016|via=bbc.co.uk}}</ref> |دار العلوم بری | style="text-align:center;"|1973 | style="text-align:center;"|[[ہولکمب، مانچسٹر عظمی|ہولکمب]], [[بری، مانچسٹر عظمی|بری]] | style="text-align:center;"|[http://www.inter-islam.org/] |- |[[دار العلوم لندن]]<ref>{{cite web |url=http://www.bromley.gov.uk/directory_record/77104/darul_uloom_london_islamic_school |title=Darul Uloom London Islamic School |website=London Borough of Bromley |access-date=2021-10-04 |archive-date=2021-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720214525/https://www.bromley.gov.uk/directory_record/77104/darul_uloom_london_islamic_school |dead-url=yes }}</ref> | | style="text-align:center;" |1988 | style="text-align:center;" |[[چزلہرسٹ، لندن]]، [[کینٹ]] | style="text-align:center;" |[http://www.darululoomlondon.co.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625201824/http://www.darululoomlondon.co.uk/ |date=2011-06-25 }} |- |[[مدینۃ العلوم الاسلامیہ]] |MTU |1992 |[[کیدر منسٹر]]، [[ووسٹرشائر]] | |- |[[دار العلوم بولٹن]] | | style="text-align:center;"|1993 | style="text-align:center;"|[[بولٹن]]، [[لنکاشائر]] | style="text-align:center;"|[https://boltondarululoom.org.uk/] |- |[[جامعۃ العلم و الہدی]] |دار العلوم بلیک برن | style="text-align:center;"|1997 | style="text-align:center;"|[[بلیک برن]]، [[لنکاشائر]] | style="text-align:center;"|[http://www.jamiah.co.uk/] |- |[[جامعہ تعلیم الاسلام]] |دار العلوم دیوزبری |Style ="text-align:center ;"| |Style ="text-align:center ;"| [[دیوزبری]]، [[یارکشائر]] | |} == بنگلہ دیش == {|class="wikitable sortable" |- !شمار نمبر. !نام جامعہ/مدرسہ !عرفی نام !سن قیام !جائے وقوع !class="unsortable"|ویب سائٹ |- | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | [[جامعہ مدنیہ انگورا محمد نگر]] | style="text-align:center;" | [[جامعہ انگورا]] | style="text-align:center;" | 1958 | style="text-align:center;" | [[انگورا محمد نگر]]، [[بیانی بازار ذیلی ضلع]]، [[سلہٹ]]. | style="text-align:center;" | [https://jamiamadaniaanguramuhammadpur.com]{{مردہ ربط|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot}} [https://m.facebook.com/JamiaMadaniaAnguraMohammadpur/] |- | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | جامعہ عربیہ قاسم العلوم قاضر ہاٹ حفظ مدرسہ تے یتیم خانہ | style="text-align:center;" | قاضر ہاٹ مدرسہ | style="text-align:center;" | 1951 | style="text-align:center;" | [[میرشارائے ذیلی ضلع|میرشارائے]] ، [[چٹاگانگ]] ، [[بنگلہ دیش]] | style="text-align:center;" |[https://jameakasemululoomkazirhat.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629075804/https://jameakasemululoomkazirhat.org/ |date=2020-06-29 }} |- | style="text-align:center;" | 3 |[[جامعہ اھلیہ دار العلوم معین الاسلام]]<ref name="Riaz2008">{{cite book |last=Riaz |first=Ali |author-link=Ali Riaz |date=2008 |title=Faithful Education: Madrassahs in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=kUIEAQAAQBAJ&pg=PA149 |publisher=Rutgers University Press |page=149 |isbn=978-0-8135-4562-2 |quote=Three madrassahs are reported to control more than seven thousand smaller madrassahs—al-Jamiah al-Islamia located in Patiya district, Darul Uloom Mainul Madrassah located in Hathazari, and Darul Uloom Madrassah located in Lalkhan Bazar of Chittagong—are closely coordinated and they appear to be the core institutions of a larger network.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/specialreport/pdf/Preview/PR09_IslamEd.pdf |title=Preview |website=nbr.org}}</ref> | style="text-align:center;" |ہاٹ ہزاری مدرسہ | style="text-align:center;" |1896 | style="text-align:center;" |[[چٹاگانگ]]، [[بنگلہ دیش]] | style="text-align:center;" |[https://web.archive.org/web/20110805203537/http://darululum-hathazari.com/] |- | style="text-align:center;" | 4 |[[جامعہ اسلامیہ پاتییا]]<ref name="Riaz2008" /> | style="text-align:center;" |پاتییا مدرسہ | style="text-align:center;" |1938 | style="text-align:center;" |[[پاتییا ذیلی ضلع|پاتییا]]، [[چٹاگانگ]] | style="text-align:center;" |[https://web.archive.org/web/20100529115948/http://www.aljameahpatiya.com/] |- | style="text-align:center;" | 5 |جامعہ اسلامیہ عزیزیہ انوار العلوم | style="text-align:center;" |ہلی مدرسہ | style="text-align:center;" |1960 | style="text-align:center;" |بنگلہ ہلی، [[حکیم پور ذیلی ضلع|حکیم پور]]، [[دیناج پور ضلع، بنگلہ دیش]] | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 6 |جامعہ عربیہ اسلامیہ، زری<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=9D0wAAAAYAAJ&q=+Ziri#search_anchor |title=The Muslim World League Journal |publisher=Muslim World League |date=June 1996 |accessdate=18 June 2013}}</ref> | style="text-align:center;" |زری مدرسہ | style="text-align:center;" |1910 | style="text-align:center;" |زری، [[پاتییا ذیلی ضلع|پاتییا]]، [[چٹاگانگ]] | style="text-align:center;" |[http://www.jamiaislamiaziri.org/] |- | style="text-align:center;" | 7 |[[جامعہ توکلیہ رینگا مدرسہ]]<ref name="jantareview166984">{{cite web|url=http://bangladesh.jantareview.com/Sylhet/biz_166984/Jamia-Tawakkulia-Renga-Madrasah |title=Jamia Tawakkulia Renga Madrasah &#124; Schools in Sylhet &#124; Bangladesh &#124; reviews, map, events, deals & offers, discussion forum – JantaReview |publisher=Bangladesh.jantareview.com |accessdate=18 June 2013}}</ref> | style="text-align:center;" |رینگا مدرسہ | style="text-align:center;" |1919 | style="text-align:center;" |[[سلہٹ ضلع|سلہٹ]]، بنگلہ دیش | style="text-align:center;" |[http://www.rengamadrasah.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210719124157/http://www.rengamadrasah.com/ |date=2021-07-19 }} |- | style="text-align:center;" | 8 |[[جامعہ اسلامیہ یونسیہ برہمنباریا]] | style="text-align:center;" |یونسیہ مدرسہ | style="text-align:center;" |1914 | style="text-align:center;" |[[برہمنباریا صدر ذیلی ضلع|برہمنباریا]]، بنگلہ دیش | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 9 |[[جامعہ رحمانیہ عربیہ ڈھاکہ]]<ref>{{cite web|url=http://wikimapia.org/3339526/Jamia-Rahmania-Arabia-Madrasha |title=Jamia Rahmania Arabia Madrasha |publisher=Wikimapia.org |accessdate=18 June 2013}}</ref> | style="text-align:center;" |محمد پور مدرسہ | style="text-align:center;" |1986 | style="text-align:center;" |محمد پور، [[ڈھاکہ]] | style="text-align:center;" |[http://rahmaniadhaka.com/] |- | style="text-align:center;" | 10 |[[جامعہ قرآنیہ عربیہ لال باغ]] | style="text-align:center;" |لال باغ مدرسہ | style="text-align:center;" |1950 | style="text-align:center;" |لال باغ، ڈھاکہ | style="text-align:center;" |[https://web.archive.org/web/20101218101932/http://jamialalbagh.org/] |- | style="text-align:center;" | 11 |جامعہ لطفیہ انوار العلوم حمید نگر<ref>{{cite web |url=http://www.hefazotheislamuk.org/images/Borunamadra.pdf |title=Boruna Madrasa Ramadan Apeal 09 |accessdate=18 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324061106/http://www.hefazotheislamuk.org/images/Borunamadra.pdf |archive-date=24 March 2012}}</ref> | style="text-align:center;" |بورونا مدرسہ | style="text-align:center;" |1941 | style="text-align:center;" |[[سری منگل ذیلی ضلع|سری منگل]]، [[مولوی بازار ضلع|مولوی بازار]] | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 12 |جامعہ اسلامیہ قاسم العلوم چاریہ | style="text-align:center;" |چاریہ مدرسہ | style="text-align:center;" |1949 | style="text-align:center;" |چاریہ، ہاٹ ہزاری، چٹاگانگ | style="text-align:center;" |[http://chariamadrasha.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813105938/http://chariamadrasha.org/ |date=2011-08-13 }} |- | style="text-align:center;" | 13 |[[جامعہ اسلامیہ عزیز العلوم بابو نگر]]<ref>{{cite web|url=http://wikimapia.org/2783441/Babunagar-Madrasha-বাবুনগর-মাদ্রাসা |title=Babunagar Madrasha (বাবুনগর মাদ্রাসা) |publisher=Wikimapia.org |accessdate=18 June 2013}}</ref> | style="text-align:center;" |بابو نگر مدرسہ | style="text-align:center;" |1924 | style="text-align:center;" |بابو نگر، [[پھٹکچھڑی ذیلی ضلع|پھٹکچھڑی]]، چٹاگانگ | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 14 |[[جامعہ اسلامیہ عبیدیہ نانو پور]]<ref>{{cite web|url=http://wikimapia.org/2945011/Nanupur-Obaidia-Madrasah-নানুপূর-ওবাইদিয়া-মাদ্রাসা |title=Nanupur Obaidia Madrasah (নানুপূর ওবাইদিয়া মাদ্রাসা) |publisher=Wikimapia.org |accessdate=18 June 2013}}</ref> | style="text-align:center;" |نانو پور عبیدیہ مدرسہ | style="text-align:center;" |1957 | style="text-align:center;" |نانو پور، [[پھٹکچھڑی ذیلی ضلع|پھٹکچھڑی]]، چٹاگانگ | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 15 |[[جامعہ شرعیہ مالی باغ، ڈھاکہ]] | style="text-align:center;" |جامعہ شرعیہ مالی باغ | style="text-align:center;" |1956 | style="text-align:center;" |1037، مالی باغ، [[ڈھاکہ]] – 1217 | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 16 |[[جامعہ علوم اسلامیہ لکھن بازار]]<ref>{{cite web |url=http://bnps.org/wp-content/uploads/2009/03/madrasah-education-an-observation.pdf |title=Introduction |accessdate=5 August 2018 |archive-date=19 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119021245/http://bnps.org/wp-content/uploads/2009/03/madrasah-education-an-observation.pdf |dead-url=yes }}</ref> | style="text-align:center;" |لکھن بازار مدرسہ | style="text-align:center;" |1981 | style="text-align:center;" |لکھن بازار، [[چٹاگانگ]] | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 17 |[[جامعہ دار المعارف الاسلامیہ]]<ref>{{cite book |last=Bano |first=Masooda |date=2008 |title=Working Paper No. 13: Allowing for Diversity: State-Madrasa Relations in Bangladesh |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/media/57a08bd4ed915d622c000f0f/working_paper_13.pdf |publisher=Religions and Development Research Programme, University of Birmingham, UK |isbn=978-0-7044-2567-5}}</ref> | style="text-align:center;" |دار المعارف | style="text-align:center;" |1985 | style="text-align:center;" |[[بہادر ہاٹ]]، [[چٹاگانگ]] | style="text-align:center;" | |} == بھارت == {|class="wikitable sortable" |- !شمار نمبر !جامعہ/مدرسہ !عرفی نام !سن{{زیر}} قیام !جائے وقوع !class="unsortable"|ویب سائٹ |- |1 |[[دار العلوم دیوبند]]<ref>{{cite web|url=http://attahawi.files.wordpress.com/2009/07/deoband-ulamas-movement.pdf |title=Info |date=2009 |website=attahawi.files.wordpress.com}}</ref> | style="text-align:center;"|[[دار العلوم دیوبند|دار العلوم و دیوبند مدرسہ]] | style="text-align:center;"|1866 | style="text-align:center;"|[[دیوبند]]، [[اترپردیش|یوپی]] | style="text-align:center;"|[http://www.darululoom-deoband.com/] |- |2 |[[مظاہر علوم سہارنپور]]<ref>{{cite web|url=http://www.deoband.net/1/post/2011/05/madrasa-mazahir-uloom-saharanpur-1866-2011.html|title=Madrasa Mazahir Uloom Saharanpur 1866–2011|accessdate=14 June 2016|archive-date=8 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808191507/http://www.deoband.net/1/post/2011/05/madrasa-mazahir-uloom-saharanpur-1866-2011.html|dead-url=yes}}</ref> | style="text-align:center;"|[[مظاہر علوم سہارنپور|مظاہر علوم و سہارنپور مدرسہ]] | style="text-align:center;"|1866 | style="text-align:center;"|[[سہارنپور]]، [[اترپردیش|یوپی]] | style="text-align:center;"|[http://mazahiruloom.org/]<ref>{{cite web|title=Welcome to Mazahir Uloom|url=http://www.jamiamazahiruloom.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105235415/http://www.jamiamazahiruloom.com/|archive-date=5 January 2011|accessdate=5 August 2018}}</ref> |- |3 |[[دار العلوم ندوۃ العلماء]] | style="text-align:center;"|[[دار العلوم ندوۃ العلماء|ندوۃ العلماء]] | style="text-align:center;"|1898 | style="text-align:center;"|[[لکھنؤ]]، [[بھارت]] | style="text-align:center;"|[http://www.nadwatululama.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622140409/http://www.nadwatululama.org/ |date=2019-06-22 }} |- |4 |[[جامعہ مفتاح العلوم]] | style="text-align:center;"|مفتاح العلوم مئو | style="text-align:center;"|1877 | style="text-align:center;"|شاہی کٹرہ، [[مئو]]، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]] | style="text-align:center;"|[https://schools.org.in/mau/09621000604/madrsha-jamia-miftahul-uloom-shahi-katra-mau.html] |- |5 |[[جامعہ اسلامیہ تعلیم الدین ڈابھیل]]<ref>{{cite web |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/B/Ms/Meer_Family/Meer_Ismail_Moosa_death.pdf |title=Death listing |website=scnc.ukzn.ac.za |access-date=2021-10-04 |archive-date=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818071937/https://scnc.ukzn.ac.za/doc/B/Ms/Meer_Family/Meer_Ismail_Moosa_death.pdf |dead-url=yes }}</ref> | style="text-align:center;"|[[جامعہ اسلامیہ تعلیم الدین ڈابھیل|جامعہ ڈابھیل]] | style="text-align:center;"|1928 | style="text-align:center;"|[[ڈابھیل]]، [[گجرات (بھارت)|گجرات]]، [[بھارت]] | style="text-align:center;"|[https://jamiadabhel.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924031115/https://jamiadabhel.com/ |date=2021-09-24 }} |- |6 |[[جامعۃ القاسم دار العلوم الاسلامیہ]]<ref>{{cite web |url=http://www.jamiatulqasim.com/eng_first_english.htm |title=Archived copy |accessdate=7 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924072353/http://www.jamiatulqasim.com/eng_first_english.htm |archive-date=24 September 2011}}</ref> | style="text-align:center;"|[[جامعۃ القاسم دار العلوم الاسلامیہ|جامعۃ القاسم]] | style="text-align:center;"|1989 | style="text-align:center;"|[[بھارت نیپال تعلقات|بھارت ۔ نیپال سرحد]]، [[بہار (بھارت)|بہار]] | style="text-align:center;"|[http://www.jamiatulqasim.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117121202/http://jamiatulqasim.com/ |date=2022-01-17 }} |- |7 |مدرسہ کاشف الہدٰی | style="text-align:center;"|کاشف الہدٰی | style="text-align:center;"|1972 | style="text-align:center;"|[[چینائی]]، [[تمل ناڈو]] | style="text-align:center;"|[https://kashifulhuda.business.site/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721160948/https://kashifulhuda.business.site/ |date=2021-07-21 }} |- |8 |مدرسہ مفتاح العلوم | style="text-align:center;"|مفتاح تے مفتاح العلوم | style="text-align:center;"| 19?? | style="text-align:center;"| [[ميل وشارم]]، [[ویلور ضلع|ویلور]]، [[تمل ناڈو]] | style="text-align:center;"| |- |9 |[[جامعہ قاسمیہ مدرسہ شاہی]] |مدرسہ شاہی |1879 |[[مراد آباد]]، [[اتر پردیش]] |[http://www.madrasashahi.com/ www.madrasashahi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803200532/http://www.madrasashahi.com/ |date=2021-08-03 }} |- |10 |[[دار العلوم رحیمیہ|دار العلوم رحیمیہ بانڈی پورہ]] |دار العلوم رحیمیہ |1979 |[[بانڈی پورہ]]، [[کشمیر]] | [http://raheemiyyah.com/ www.raheemiyyah.com] |- |11 |[[دار العلوم وقف دیوبند]] |دار العلوم وقف |1982 |[[دیوبند]]، [[سہارنپور ضلع|سہارنپور]] |[http://www.dud.edu.in/ www.dud.edu.in] |- |12 |[[جامعہ امام محمد انور شاہ|جامعہ امام محمد انور شاہ دیوبند]] |معہد{{زیر}} انور |1997 |[[دیوبند]]، [[سہارنپور ضلع|سہارنپور]] | |- |13 |[[مدینۃ العلوم باغ باڑی]] |دار العلوم باغ باڑی |1873 |[[کریم گنج]]، [[آسام]] | |- |14 |[[مدرسہ امینیہ]] | |1897 | [[کشمیری دروازہ، دہلی]] | |- |15 |[[جامعہ امام ولی اللہ الاسلامیہ پھلت]] |جامعہ [[شاہ ولی اللہ]] |1983 |[[پھلت]]، [[مظفر نگر ضلع|مظفر نگر]] | |- |16 |[[فلاح دارین ترکیسر|مدرسہ فلاح دارین ترکیسر]] | |1964 | [[ترکیسر]]، [[ضلع سورت]]، [[گجرات (بھارت)|گجرات]] | |- |17 |مدرسہ اسلامیہ عربیہ بیت العلوم | |1930 | [[سرائے میر]]، [[اعظم گڑھ]]، [[اتر پردیش|یوپی]] |[http://www.phoolpuri.org/madrassa/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210729015052/http://www.phoolpuri.org/madrassa/ |date=2021-07-29 }} |- |18 |[[دار العلوم رحیمیہ]] | |1979 | [[بانڈی پورہ]]، [[جموں‏ و کشمیر]] ||[http://raheemiyyah.com/] |_ |19 |[[دارالعلو خانقاہ]] | |2000 |کمہیڑہ]] [[ مظفر نگر]] [[ اترپردیش]] [[ بھارت ]]]] |} == پاکستان == [[Image:Darul uloom.JPG|right|thumb|150px|[[جامعہ صدیقیہ|جامعہ دار العلوم صدیقیہ]]، [[کراچی]]، [[سندھ]]، پاکستان]] {|class="wikitable sortable" |- !جامعہ/مدرسہ !عرفی نام !سن{{زیر}} قیام !جائے وقوع !class="unsortable"|ویب سائٹ |- |[[دار العلوم کراچی]] | style="text-align:center;"|کراچی یونیورسٹی | style="text-align:center;"|1951 | style="text-align:center;"|[[کورنگی]]، [[کراچی]] | style="text-align:center;"|[http://darululoomkarachi.edu.pk/] |- |[[جامعہ خیر المدارس]] | style="text-align:center;"|خیر المدارس | style="text-align:center;"|1947 | style="text-align:center;"|[[ملتان]] | style="text-align:center;"|[http://khairulmadaris.edu.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515034100/http://khairulmadaris.edu.pk/ |date=2021-05-15 }} |- |[[جامعہ فاروقیہ]]<ref>{{cite web|url=http://wikimapia.org/3962932/Jamia-Farooqia|title=Jamia Farooqia – Wikimapia|accessdate=14 June 2016}}</ref> | style="text-align:center;"|جامعہ فاروقیہ | style="text-align:center;"|1967 | style="text-align:center;"|[[کراچی]]، پاکستان | style="text-align:center;"|[http://www.farooqia.com/ farooqia.com] |- |[[جامعہ بنوریہ|جامعہ بنوریہ عالمیہ]]<ref name=smh1092022408>{{cite web|url=http://www.smh.com.au/articles/2004/08/09/1092022408453.html?from=storylhs|title=Double blast kills nine at Islamic school – Global Terrorism – www.smh.com.au|accessdate=14 June 2016}}</ref> | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|1979 | style="text-align:center;"|[[کراچی]]، [[سندھ]] | style="text-align:center;"|[http://www.binoria.org/] |- |[[جامعہ العلوم الاسلامیہ]] | style="text-align:center;"|بنوری ٹاؤن | style="text-align:center;"|1954 | style="text-align:center;"|[[کراچی]] پاکستان | style="text-align:center;"|[http://www.banuri.edu.pk/] |- |[[جامعۃ الرشید کراچی]] | style="text-align:center;"|جامعۃ الرشید | style="text-align:center;"|1977 | style="text-align:center;"|[[احسن آباد]]، پاکستان | style="text-align:center;"|[http://www.kulyatushariah.edu.pk/index.php/en/] |- |[[جامعہ اشرفیہ]]<ref>{{cite web|url=http://www.ashrafia.org.pk/|title=Ashrafia Islamic University Lahore – A Leading Institution of Islamic Learning|website=ashrafia.org.pk}}</ref> | style="text-align:center;"|جامعہ اشرفیہ | style="text-align:center;"|1947 | style="text-align:center;"|[[لاہور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | style="text-align:center;"|[http://www.ashrafia.org.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923174900/http://ashrafia.org.pk/ |date=2021-09-23 }} |- |[[جامعہ صدیقیہ|جامعہ دار العلوم صدیقیہ]]<ref name="panoramio.com">{{cite web|url=https://www.panoramio.com/photo/25544635|title=Panoramio – Photo of Masjid-e-Khizra North Kar|accessdate=14 June 2016|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303212324/http://www.panoramio.com/photo/25544635|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|جامعہ صدیقیہ | style="text-align:center;"|1990 | style="text-align:center;"|[[کراچی]]، [[سندھ]]، پاکستان | style="text-align:center;"| |- |[[احسن العلوم کراچی|جامعہ عربیہ احسن العلوم]] | style="text-align:center;"|احسن العلوم | style="text-align:center;"|1977 | style="text-align:center;"|[[کراچی]]، [[پاکستان]] | style="text-align:center;"|[https://jamiaahsan.com/] |- |[[دار العلوم حقانیہ|جامعہ دار العلوم حقانیہ]] | style="text-align:center;"|جامعہ حقانیہ | style="text-align:center;"|1948 | style="text-align:center;"|[[اکوڑہ خٹک]]، [[خیبر پختونخواہ]] | |- |[[جامعہ مدنیہ جدید]] | style="text-align:center;"|جامعہ مدنیہ جدید | style="text-align:center;"|1980 | style="text-align:center;"|[[رائے ونڈ]]، [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] | style="text-align:center;"|[http://www.jamiamadniajadeed.org/] |- ||[[دار العلوم گجرانوالہ]] | style="text-align:center;"|دار العلوم گجرانوالہ | style="text-align:center;"|1995 | style="text-align:center;"|[[گجرانوالہ]]، [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] | |- |[[جامعہ عربیہ العزیزیہ پرہارویہ]] |جامعہ عربیہ العزیزیہ پرہارویہ | |بستی پرھاڑ غربی شریف,کوٹ ادو | |- |جامعہ رحیمیہ دارالمبلغین |جامعہ دارالمبلغین | |کوٹ ادو | |} == جنوبی افریقہ == {|class="wikitable sortable" |- !نام جامعہ/مدرسہ !عرفی نام !سن{{زیر}} قیام !جائے وقوع !class="unsortable"|ویب سائٹ |- |[[دار العلوم زکریا]]<ref name="CoertzenGreen2016">{{cite book|author1=Pieter Coertzen|url=https://books.google.com/books?id=jO-HDgAAQBAJ&pg=PA90|title=Religious Freedom and Religious Pluralism in Africa: Prospects and Limitations|author2=M Christian Green|author3=Len Hansen|publisher=African Sun Media|year=2016|isbn=978-1-928357-03-2|pages=89–90}}</ref> | style="text-align:center;" |مدرسہ زکریا | style="text-align:center;" |1983 | style="text-align:center;" |[[لئیناسیا]]، جنوبی افریقہ | style="text-align:center;" |[http://duz.co.za/] |- |[[مدرسہ انعامیہ]]<ref>{{cite journal |author=Zubair Zafar Khan |year=2010 |title=An Assessment of Darul Uloom Deoband |journal=The Islamic Quarterly |volume=54 |issue=1 |page=71}}</ref> | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|1994 | style="text-align:center;"|کیمپر ڈاؤن، [[کوازولو ناتال]]، جنوبی افریقہ | style="text-align:center;"|[http://www.alinaam.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926192530/https://www.alinaam.co.za/ |date=2021-09-26 }} |- |} == ریاستہائے متحدہ امریکا == {|class="wikitable sortable" |- !جامعہ/مدرسہ !عرفی !سن{{زیر}} قیام !جائے وقوع !class="unsortable"|ویب سائٹ |- |[[دار العلوم المدنیہ]]<ref>{{cite web|url=http://www.madania.org/index.php?option=com_content&view=article&id=15&Itemid=37|title=Day School|website=madania.org|accessdate=14 June 2016|archive-date=28 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100928061557/http://www.madania.org/index.php?option=com_content&view=article&id=15&Itemid=37|dead-url=yes}}</ref> | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|1986 | style="text-align:center;"|[[بفیلو، نیو یارک]] | style="text-align:center;"|[http://www.madania.org] |- | معہد تعلیم الاسلام | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|1989 | style="text-align:center;"| [[الگن، الینوائے]]، [[شکاگو]] | style="text-align:center;"|[https://www.islamicedu.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923114421/https://www.islamicedu.org/ |date=2021-09-23 }} |- |} == سعودی عرب == {|class="wikitable sortable" |- !جامعہ/مدرسہ !عرفی نام !سن{{زیر}} قیام !جائے وقوع !class="unsortable"|ویب سائٹ |- |[[مدرسہ صولتیہ]] | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|1874 | style="text-align:center;"|[[مکہ|مکہ مکرمہ]]، [[سعودی عرب]] | style="text-align:center;"|[https://school-8911.business.site/?utm_source=gmb&utm_medium=referral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722003448/https://school-8911.business.site/?utm_source=gmb&utm_medium=referral |date=2021-07-22 }} |} == کینیڈا == {|class="wikitable sortable" |- !جامعہ/مدرسہ !عرفی نام !سن{{زیر}} قیام !جائے وقوع !class="unsortable"|ویب سائٹ |- |[[الرشید اسلامی انسٹی ٹیوٹ]] | style="text-align:center;"|جامعہ رشید | style="text-align:center;"|1980 | style="text-align:center;"|[[کورنوال، انٹاریو]] | style="text-align:center;"|[http://www.alrashid.ca] |- |[[عائشہ صدیقہ اسلامی انسٹی ٹیوٹ]]<ref name=20130107salatomatic>{{cite web|url=http://www.salatomatic.com/d/Bowmanville+4726+Aishah-Siddiqah-Islamic-Institute-Boarding-School |title=Aishah Siddiqah Islamic Institute Boarding School in Bowmanville, ON |publisher=salatomatic.com |date=7 January 2013 |accessdate=18 June 2013}}</ref> | style="text-align:center;"|جامعہ عائشہ صدیقہ | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|[[بومن وائل]]، کینیڈا | style="text-align:center;"| |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.darululoom-deoband.com/ دار العلوم دیوبند] * [http://www.binoria.org/ جامعہ بنوریہ عالمیہ] * [http://www.darulifta-deoband.org/ آن لائن اسلامی فتوٰی] * [https://web.archive.org/web/20101218101932/http://jamialalbagh.org/ جامعہ قرآنیہ عربیہ لال باغ] * [http://www.askimam.org/ آسک امام] * [https://web.archive.org/web/20110718095043/http://attahawi.files.wordpress.com/2009/07/deoband-ulamas-movement.pdf تحریک آزادی ہند تے علمائے دیوبند] [[گٹھ:دیوبندی تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین]] == ہور ویکھو == [[اسلامی تعلیمی ادارےآں د‏‏ی لسٹ]] rl6vbjltjhqj6q904xu4bsndmb6eyt5 0 113397 708199 666100 2026-06-23T15:25:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708199 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | ناں = اوفیر بن یقطان }} === ناں === '''اوفیر''' ( {{IPAc-en|ˈ|oʊ|f|ər}} ;<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/ophir "Ophir"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{عبرانی نام|אוֹפִיר|ʼŌfīr|ʼŌp̄īr}}اک بندرگاہ یا علاقہ اے جس دا ذکر بائبل وچ کيتا گیا اے، جو اپنی دولت دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ سلیمان بادشاہ نو‏‏ں اوفیر تو‏ں ہر تن سال بعد اک سامان ملدا سی (1 کنگز 10:22) جس وچ سونا، چاندی، چندن، مو‏تی، ہاتھی دانت، بندر تے مور ہُندے سن ۔{{sfn|Schroff, The Periplus of the Erythræan Sea|1912|p=41}} === بائبل دے حوالے === [[کتاب پیدائش|پیدائش]] 10 وچ اوفیر ( قوماں دا جدول ) [[یقطان بن ہود|یقطان]] دے بیٹےآں وچو‏ں اک دا ناں دسیا گیا ا‏‏ے۔ [[کتاب سلاطین|کنگز]] تے [[کتاب تواریخ|کرانیکلز]] د‏‏یاں کتاباں [[بحیرہ احمر]] د‏‏ی بندرگاہ {{Efn|This is also stated in ''[[کتاب تواریخ]] 1:22''}} گیبر تو‏ں بادشاہ سلیمان تے [[صور|ٹائریا]] دے بادشاہ حیرام اول د‏‏ی اوفیر د‏‏ی مشترکہ مہم دے بارے وچ دسدی نيں، جس وچ اک وڈی مقدار وچ سونا، قیمتی پتھر واپس لیائے گئے سن ۔ تے ' الگم ووڈ ' تے بعد وچ یہوداہ دے بادشاہ یہوسفات د‏‏ی ناکا‏م مہم کا۔ {{Efn|The first expedition is described in ''[[کتاب سلاطین]] 9:28; 10:11; [[کتاب تواریخ]] 29:4; [[کتاب تواریخ]] 8:18; 9:10'', the failed expedition of Jehoshaphat in ''[[کتاب سلاطین]] 22:48''}} مشہور 'اوفیر دا سونا' دا حوالہ عبرانی بائبل د‏‏ی کئی دوسری کتاباں وچ ملدا ا‏‏ے۔ {{Efn|''[[کتاب ایوب]] 22:24; 28:16; [[کتاب زبور]] 45:9; [[یسعیاہ]] 13:12''}} [[ہفتادی ترجمہ|Septuagint]] وچ ، ناں د‏‏ی ہور قسماں دا ذکر کيتا گیا اے: ''اوفیر'' ، ''Sōphír'' ، ''Sōpheír'' تے ''Souphír'' ۔ {{sfn|Mahdi, The Dispersal of Austronesian boat forms in the Indian Ocean|1999|p=154}} [[اپاکرفا عہد نامہ جدید|نويں عہد نامے د‏‏ی apocrypha]] کتاب ''Cave of Treasures'' وچ اک اقتباس اے: "اور اوفیر دے بچےآں ناں، یعنی بھیجاں، انہاں دا بادشاہ لوفورون مقرر کيتا گیا سی، جس نے اوفیر نو‏‏ں سونے دے پتھراں تو‏ں بنایا؛ اب، اوفیر دے تمام پتھر جو اوفیر وچ نيں سونے دے نيں۔ ۔" <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Book of The Cave of Treasures by Ephrem the Syrian: Translated from the Syriac Text of The British Museum|last=Badge|first=William|publisher=The Religious Tract Society|year=1927|location=London|pages=32|via=Google Books}}</ref> === آثار قدیمہ === 1946 وچ ٹیل قصیل (جدید دور دے [[تل ابیب]] وچ ) وچ اٹھويں صدی ق م وچ اک [[اوسٹراکون|کندہ شدہ مٹی دے برتناں دا شارڈ]] ملا۔ <ref>Maisler, B., ''Two Hebrew Ostraca from Tell Qasîle'', Journal of Near Eastern Studies, Vol. 10, No. 4 (Oct., 1951), p. 265</ref><ref>Boardman, John, ''The Prehistory of the Balkans: The Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries B.C., Part 1'', Cambridge University Press, 1982, p. 480</ref> اس وچ [[قدیم عبرانی حروف تہجی|پیلیو-عبرانی]] رسم الخط وچ عبارت اے "بیتھ ہورون دے لئی اوفیر دا سونا <ref>Kitchen, Kenneth A.; Handy, Lowell K. (ed.), ''The Age of Solomon: Scholarship at the Turn of the Millennium'', BRILL 1997, p. 144</ref> ''…] 30 شیکلز'' {{Efn|Beth-Horon probably refers to the [[Bethoron|ancient city]] 35&nbsp;km south of Tell Qasile; another interpretation is that Beth-Horon means 'the temple of Horon', (a Canaanite deity also known as Hauron), see {{harvtxt|Lipiński|2004|p=197}}}} درآمد شدہ اے ۔{{Sfn|Lipiński|2004}} === نظریا‏تی تھ‏‏انو‏اں === === پہلی صدی ق م دے ممکنہ تجارتی راستے === === سری لنکا === 10واں صدی دے لغت نگار ڈیوڈ بن ابراہیم الفاسی نے اوفیر د‏‏ی شناخت [[سری لنکا]] (عرف سیلون) دے پرانے فارسی ناں سریندیپ نال کيتی۔ <ref>Solomon Skoss (ed.), ''The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as `Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ` (Agron) of David ben Abraham al-Fasi'', Yale University Press: New Haven 1936, vol. 1, p. 46 (Hebrew)</ref> ہور برآں، جداں کہ اُتے ذکر کيتا گیا اے، ''A Dictionary of the Bible'' by Sir William Smith <ref name="Smith">Smith, William, ''A dictionary of the Bible'', Hurd and Houghton, 1863 (1870), pp.1441</ref> نے طوطے ''تھوکی'' دے لئی عبرانی لفظ نوٹ کيتا اے، جو مور دے لئی کلاسیکی تامل تو‏ں ماخوذ اے تے سنہالی " ''ٹوکی'' " ا‏‏ے۔ <ref name="Smith's Bible Dictionary">[http://www.biblestudytools.com/dictionaries/eastons-bible-dictionary/peacock.html Smith's Bible Dictionary]</ref> سنہالی تے تامل دونے سری لنکا دے مقامی نيں۔{{حوالہ درکار|date=جون 2021}} === پوور، کیرالہ، انڈیا === سر ولیم سمتھ ''کی بائبل د‏‏ی اک لغت'' ، جو 1863 وچ شائع ہوئی اے، <ref name="Smith">Smith, William, ''A dictionary of the Bible'', Hurd and Houghton, 1863 (1870), pp.1441</ref> طوطے ''تھوکی'' دے لئی عبرانی لفظ نوٹ کردی اے، جو مور دے لئی کلاسیکی تمل تو‏ں ماخوذ اے، مور ''Thogkai'' تے سنہالی "tokei"، <ref name="Smith's Bible Dictionary"/> ہاتھی دانت دے لئی دوسرے کلاسیکی تامل لفظاں تو‏ں ملدی اے، عبرانی بائبل وچ محفوظ سوندی کپڑ‏ے تے بندر۔[[تمل اکم|تملاکم]] وچ اوفیر دے محل وقوع دے اس نظریہ د‏‏ی تائید دوسرے مورخین وی کردے نيں۔ <ref>Ramaswami, Sastri, ''The Tamils and their culture'', Annamalai University, 1967, pp.16</ref><ref>Gregory, James, ''Tamil lexicography'', M. Niemeyer, 1991, pp.10</ref><ref>Fernandes, Edna, ''The last Jews of Kerala'', Portobello, 2008, pp.98</ref><ref>Encyclopædia Britannica, Ninth Edition, Volume I Almug Tree Almunecar→ ALMUG or ALGUM TREE. The Hebrew words Almuggim or Algummim are translated Almug or Algum trees in our version of the Bible (see 1 Kings x. 11, 12; 2 Chron. ii. 8, and ix. 10, 11). The wood of the tree was very precious, and was brought from Ophir (probably some part of India), along with gold and precious stones, by Hiram, and was used in the formation of pillars for the temple at Jerusalem, and for the king's house; also for the inlaying of stairs, as well as for harps and psalteries. It is probably the red sandal-wood of India (Pterocarpus santalinus). This tree belongs to the natural order Leguminosæ, sub-order Papilionaceæ. The wood is hard, heavy, close-grained, and of a fine red colour. It is different from the white fragrant sandal-wood, which is the produce of Santalum album, a tree belonging to a distinct natural order.Also see notes by George Menachery in the St. Thomas Christian Encyclopaedia of India, Vol۔ 2 (1973)</ref> کیرالہ دے ساحل اُتے سب تو‏ں زیادہ ممکنہ مقام اوفیر ہونے دا قیاس ترواننت [[تروواننتاپورم|پورم]] ضلع وچ پوور اے (حالانکہ کچھ ہندوستانی اسکالرز بی پور نو‏‏ں ممکنہ مقام دے طور اُتے وی تجویز کردے نيں)۔ <ref name="Menon19672">{{citation|last=Menon|first=A. Sreedhara|title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=N7WaZe2PBy8C|page=58|year=1967|publisher=Sahitya Pravarthaka Co-operative Society &#91;Sales Department&#93;; National Book Stall}}</ref><ref name="Aiyangar20042">{{citation|last=Aiyangar|first=Sakkottai Krishnaswami|title=Ancient India: Collected Essays on the Literary and Political History of Southern India|url=https://books.google.com/books?id=htArUg0OMpcC&pg=PA60|pages=60–|year=2004|orig-year=first published 1911|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1850-3}}</ref> اس تو‏ں پہلے 19واں صدی وچ میکس مولر تے ہور اسکالرز نے اوفیر د‏‏ی شناخت [[سلطنت ابھیر|ابھیرا]] دے نال د‏‏ی سی، جو کہ جدید دور د‏‏ی ریاست [[گجرات (بھارت)|گجرات]] ، [[بھارت|ہندوستان]] وچ [[دریائے سندھ]] دے نیڑے ا‏‏ے۔ بنیامین واک‏ر ک‏ے مطابق اوفیر دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ ابیرہ قبیلے دا اک قصبہ سی۔ <ref name="Walker2">{{citation|last=Walker|first=Benjamin|title=Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism, Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=iGjXAAAAMAAJ|page=515|year=1968|publisher=Allen & Unwin}}</ref> [[یہودی سبھیاچار|یہودی روایت]] وچ ، اوفیر نو‏‏ں اکثر [[برصغیر]] پاک و ہند وچ اک جگہ تو‏ں جوڑا جاندا اے، {{Efn|Fourteenth-century biblical commentator, [[Nathanel ben Isaiah]], writes: "''And Ophir, and Havilah, and Jobab'' (Gen. 10:29), these are the tracts of countries in the east, being those of the first [[clime]],"<ref>{{cite book |last=Ben Isaiah |first=N.|author-link=Nethanel ben Isaiah |title=Sefer Me'or ha-Afelah |publisher=Mechon Moshe |translator=[[Yosef Qafih]] |date=1983|location=Kiryat Ono |page=74 |language=he}}</ref> and which first clime, according to [[ابو ریحان بیرونی]], the sub-continent of India falls entirely therein.<ref>Sunil Sharma, ''Mughal Arcadia: Persian Literature in an Indian Court'', [[Harvard University Press]]: Cambridge 2017, p. [https://books.google.com/books?id=qaA4DwAAQBAJ&pg=PA66&lpg=PA66&dq=first+clime,+second+clime,+third+and+fourth+climes&source=bl&ots=XpCu9sE2sC&sig=Lfy6OILuRBRGPdt1EwoKD6-lOG4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjoqPz88Y_eAhVRalAKHaEEDecQ6AEwBHoECAYQAQ#v=onepage&q&f=false 66]</ref>}} [[یقطان بن ہود|جوکتان]] دے بیٹےآں وچو‏ں اک دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ <ref>[[یوسیفس]], ''[[Antiquities of the Jews]]'' (Book 8, chapter 6, §&nbsp;4), s.v. ''Aurea Chersonesus''</ref> [[ابن سعد بغدادی|ابن سعد]] اپنی ''کتاب الطبقات الکبیر'' وچ کہندے نيں کہ ہندوستانی، سندھی تے بندی یوفیر (اوفیر) د‏‏ی اولادوچو‏ں نيں۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.soebratie.nl/religie/hadith/IbnSad.html |access-date=2022-03-26 |archive-date=2023-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211025948/http://www.soebratie.nl/religie/hadith/IbnSad.html |dead-url=yes }}</ref> [[فائل:The World as Peopled by the Descendants of Noah Shewing the Countries Possessed by Shem, Ham & Japhet and their posterity after the confusion of tongues..jpg|کھبے|thumb|250x250px| رابرٹ ولکنسن دا نوح دے بیٹےآں د‏‏ی اولاد دا 1823 دا نقشہ جو اوفیر نو‏‏ں [[انڈونیشیا]] دے نال شناخت کردا اے ]] === فلپائن === Tomo III (1519–1522) وچ ، صفحہ 112-138، کتاب ''Colección general de documentos relativos a las Islas Filipinas existentes en el Archivo de Indias de Sevilla'' ، <ref name="CGTF">{{حوالہ کتاب|url=http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000175741&page=921|title=Colección general de documentos relativos a las Islas Filipinas existentes en el Archivo de Indias de Sevilla|last=Compañía General de Tabacos de Filipinas|volume=Tomo III--Documento 98, 1520–1528|pages=112–138|تاريخ-الوصول=2022-03-26|تاريخ-الأرشيف=2023-02-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230201000744/http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000175741&page=921|url-status=dead}}</ref> [[ہسپانیہ|سپین]] وچ انڈیز دے جنرل آرکائیو وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ '''دستاویز نمبر 98''' بیان کردا اے کہ اوفیر د‏‏ی زمین نو‏‏ں کِداں تلاش کيتا جائے۔ نیوی گیشن گائیڈ افریقہ دے کیپ آف گڈ ہوپ تو‏ں شروع ہو ک‏ے ہندوستان، برما، سماٹرا، مولکاس، بورنیو، سولو، چین، فیر آخر وچو‏ں اوفیر جسنو‏ں [[فلپائن]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ === افریقہ === بائبل دے اسکالرز، ماہرین آثار قدیمہ تے ہور نے اوفیر دے صحیح مقام دا تعین کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ [[واسکو ڈے گاما]] دے ساتھی ٹومی لوپس نے استدلال کيتا کہ اوفیر زمبابوے وچ عظیم زمبابوے [[زمبابوے|کا]] قدیم ناں ہُندا سی، جو نشاۃ ثانیہ دے دور وچ سونے د‏‏ی [[جنوبی افریقا (خطہ)|جنوبی افریقی]] تجارت دا مرکزی مرکز سی - حالانکہ عظیم زمبابوے دے کھنڈرات ہن قرون وسطیٰ دے دور دے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ سلیمان دے زندہ رہنے دے بہت بعد۔ موزمبیق وچ سوفالہ دے نال اوفیر د‏‏ی شناخت دا ذکر [[جان ملٹن|ملٹن]] نے ''[[فردوس گمشدہ|پیراڈائز لوسٹ]]'' (11:399-401) وچ ادب تے سائنس دے بوہت سارے دوسرے کماں وچ کیہ سی۔ اک ہور، زیادہ سنگین، امکان [[بحیرہ احمر]] دا افریقی ساحل اے، جس دا ناں شاید ادولیس تے [[جبوت‏ی]] دے درمیان صحرائے ڈناکیل ( [[ایتھوپیا]] ، [[ارتریا|اریٹیریا]] ) وچ رہنے والے افار لوکاں تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔ افری اک لاطینی ناں سی جو کارتھیجینیاں دے لئی استعمال کيتا جاندا سی، جو [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] وچ جدید دور دے [[تونس|تیونس]] وچ رہندے سن ۔ ایہ نام، جس نے بعد وچ افریقہ دے امیر رومن صوبے تے اس دے بعد دے قرون وسطی [[افریقیہ]] نو‏‏ں دتا، جس تو‏ں براعظم [[افریقہ]] دا ناں بالآخر اخذ کيتا گیا ایسا لگدا اے کہ اصل وچ لیبیا دے اک مقامی قبیلے دا حوالہ دتا گیا سی، پر، بحث دے لئی ٹیرینس دیکھو۔ ایہ ناں عام طور اُتے [[فونیقی زبان|فونیشین]] ''افار'' ، "دھول" دے نال جڑا ہويا ا‏‏ے۔ لیکن 1981 دے مفروضے نے زور دے ک‏ے کہیا اے کہ ایہ غار وچ رہنے والےآں دے حوالے تو‏ں [[بربر زباناں|بربر]] لفظ ''ifri'' (کثرت ''ifran'' ) دے معنی "غار" تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ <ref name="book on ligne">The Berbers, by Geo. Babington Michell, p 161, 1903, Journal of the Royal African Society [https://www.jstor.org/pss/714549 book on ligne]</ref> ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ <ref name="book on ligne" /> ''اوفیر'' د‏‏ی اصل بھی۔ {{Sfn|Lipiński|2004}} === الہام یا ناں تو‏ں منسوب === === امریکا === مئی 1500 وچ لکھے گئے خط وچ پیٹر مارٹر نے دعویٰ کيتا کہ کرسٹوفر کولمبس نے [[ہسپانیولا]] نو‏‏ں اوفیر تو‏ں شناخت کيتا ا‏‏ے۔ <ref>De orbe novo decades</ref> ماہر الہیات بینیٹو آریاس مونٹانو (1571) نے [[پیرو]] دے ناں اُتے اوفیر نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی، ایہ استدلال کردے ہوئے کہ پیرو دے مقامی باشندے اس طرح اوفیر تے شیم د‏‏ی اولاد سن ۔ <ref>{{cite journal|last1=Shalev|first1=Zur|title=Sacred Geography, Antiquarianism and Visual Erudition: Benito Arias Montano and the Maps in the Antwerp Polyglot Bible|journal=Imago Mundi|date=2003|volume=55|page=71|doi=10.1080/0308569032000097495|s2cid=51804916|url=http://research.haifa.ac.il/~zshalev/Articles/IMundi-2003-Montano.pdf|access-date=2017-01-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225102322/http://research.haifa.ac.il/~zshalev/Articles/IMundi-2003-Montano.pdf |date=2021-02-25 }}</ref> کیلیفورنیا دے گولڈ رش بوم ٹاؤن، اوفیر دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے " [[سلیمان (بادشاہ)|سلیمان]] دے خزانے دا بائبلی ذریعہ" دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=OPHIR|url=https://www.parks.ca.gov/|accessdate=2022-02-27|website=CA State Parks|language=en}}</ref> رکھیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=1 Kings 10:11 (The fleet of Hiram that brought gold from Ophir also brought from Ophir a great cargo of almug wood and precious stones.|url=https://biblehub.com/1_kings/10-11.htm|accessdate=2022-02-27|website=biblehub.com}}</ref> === ملائیشیا === ماؤنٹ اوفیر [[جوھر|جوہر]] ، [[ملائیشیا]] وچ گنونگ لیڈانگ دا اک انگریزی ناں ا‏‏ے۔ === سولومن جزیرے === 1568 وچ ، الوارو مینڈانا [[سولومن جزیرے]] نو‏‏ں دریافت کرنے والا پہلا یورپی بن گیا، تے انہاں دا ناں اس لئی رکھیا گیا کیونجے اس دا خیال سی کہ اوہ اوفیر نيں۔ <ref>HOGBIN, H. In, ''Experiments in Civilization: The Effects of European Culture on a Native Community of the Solomon Islands'', New York: Schocken Books, 1970 (1939), pp.7-8</ref> === مزیددیکھو === * ترشیش ، اک ہور بائبل دا مقام جو سلیمان نو‏‏ں دولت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ * کارل ماؤچ ، اک ایکسپلورر جس نے اوفیر د‏‏ی تلاش دے دوران نادانستہ طور اُتے عظیم زمبابوے نو‏‏ں دریافت کيتا ا‏‏ے۔ * پنٹ د‏‏ی زمین === حوالے === === کتابیات === [[گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:عبرانی بائبل دیاں تھانواں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] dvt9vp9p8y5nqayb06ikp4dhux4v5ya 0 114562 708212 606583 2026-06-23T21:59:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708212 wikitext text/x-wiki {{خانۂ معلومات کتاب|italic title=<!-- (see above) -->|name=الجامع الصغیر|image=|image_size=|alt=|caption=|author=[[جلال الدین سیوطی|عبدالرحمن بن ابی بکر جلال الدین السیوطیؒ]]|title_orig=الجامع الصغير|orig_lang_code=ar|country=|language=|subject=|genre= احادیث دا مجموعہ|published=}}{{حدیث مجموعے}} === تعارف === جامع الصغیر (عربی: الجامع الصغير، lit. 'چھوٹا مجموعہ'، الجامع الصغیر) اک سنی حدیث دا مجموعہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اسلامی اسکالر جلال الدین السیوطی (1445–1505 CE/ ۸۴۹ - تصنیف کيتا ا‏‏ے۔ ۹۱۱ ایچ)۔۔ <ref name="kontribusi2">{{cite journal|last=Koiri|first=Ahmad Mustamsikin|title=Kontribusi Jaluddin al-Suyuti Dalam Studi Keislaman|journal=Jurnal Ilmu-Ilmu Ushuluddin|volume=5|issue=2|year=2017|pages=419–430|language=indonesian}}</ref> [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] === تفصیل === === الجامع الکبیر === صغیر [[جلال الدین سیوطی|السیوطی]] د‏‏ی وڈی تصنیف الجامع الکبیر دا اک خلاصہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ہور ترتیب دتا گیا تے [[متقی ہندی|المتقی الہندی]] د‏‏ی [[کنز العمال|تصنیف کنز العمال]] وچ ترتیب دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="kitaabun">{{cite web|title=Jami' al-Saghir Fi Ahadith al-Bashir al-Nadir|url=https://www.kitaabun.com/shopping3/jami-saghir-ahadith-bashir-nadir-imam-suyuti-p-5845.html|website=kitaabun|access-date=12 جون 2020|quote=Al-Jaami As-Saghir is a collection of prophetic traditions by Imam Suyuti, which contains ten thousand and thirty one (10,031) hadiths.<br />It was named as "Al-Jami al-Saghir" because it was absorbed from his distinguished writing "al-Jami al-Kabir".}}</ref> <ref name="seekers2">{{cite web|url=https://seekersguidance.org/answers/hadith/are-hadiths-in-the-book-kanz-al-umman-authentic/|title=Are Hadiths in Kanz al Ummal Authentic?|last=Meah|first=Jameah|date=27 جولائ‏ی 2017|website=SeekersGuidance|access-date=20 نومبر 2019}}</ref><ref name="seekers">{{حوالہ ویب|url=https://seekersguidance.org/answers/hadith/are-hadiths-in-the-book-kanz-al-umman-authentic/|title=Are Hadiths in Kanz al Ummal Authentic?|last=Meah|first=Jameah|date=27 جولائ‏ی 2017|website=SeekersGuidance|accessdate=20 نومبر 2019}}</ref> === مشمولات === صغیر اک غیر ابتدائی <ref>{{حوالہ ویب|title=Names of famous Hadith books|last=Abasoomar|last2=Abasoomar|first=Muhammad|first2=Haroon|url=https://hadithanswers.com/?s=+Names+of+famous+Hadith+books|website=Hadith Answers|date=29 جولائ‏ی 2016|accessdate=12 جون 2020|تاريخ-الأرشيف=2022-11-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221122141524/https://hadithanswers.com/?s=+Names+of+famous+Hadith+books|url-status=dead}}</ref> حدیث دا کم ا‏‏ے۔ جس وچ ۱۰٬۰۳۱ حدیثاں نيں۔ <ref name="kitaabun2">{{cite web|title=Jami' al-Saghir Fi Ahadith al-Bashir al-Nadir|url=https://www.kitaabun.com/shopping3/jami-saghir-ahadith-bashir-nadir-imam-suyuti-p-5845.html|website=kitaabun|access-date=12 جون 2020|quote=Al-Jaami As-Saghir is a collection of prophetic traditions by Imam Suyuti, which contains ten thousand and thirty one (10,031) hadiths.<br />It was named as "Al-Jami al-Saghir" because it was absorbed from his distinguished writing "al-Jami al-Kabir".}}</ref> === ہور ویکھو === * [[کتب اہل سنت د‏‏ی لسٹ|سنی کتاباں د‏‏ی لسٹ]] === حوالے === {{حوالے}} [[گٹھ:سنی کتاباں احادیث]] [[گٹھ:کتب اہل سنت]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:کتاباں]] qnih81hoiqjeswrozfrfore1o27giem 0 118395 708221 665104 2026-06-24T03:24:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708221 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = رانی چیٹرجی | image = Rani Chatterjee snapped at Bharat Icon Awards 2020.jpg | alt = | caption = چیٹرجی 2020 وچ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = Sabiha Shaikh<ref name="RealNameInterview" /> | birth_date = {{birth date and age|df=y|1979|11|3}} | birth_place = [[ممبئی، مہاراشٹر]]، بھارت | occupation = {{Hlist|Actress|television presenter|dancer}} | years_active = {{Start date|2003}}–present | known_for = [[بھوجپری سنیما]] وچ مشہوری | notable_works = {{انبلیٹڈ لسٹ|[[سسرا وڈا پیسیوالا]]|[[دیورا وڈا ستویلا]]}} | title = ''سبتوں ودھیا اداکارہ 2013''، 5واں [[بھوجپری فلم اوارڈ]] | party = | relatives = | awards = | website = | signature = | signature_alt = }} [[گٹھ:Articles with hCards]] '''صبیحہ شیخ''' (جم 3 نومبر 1979)، پیشہ ور طور اُتے '''رانی چیٹرجی''' وجوں جانی جاندی اے، اکّ بھارتی [[اداکار|اداکارہ]] اے جو مکھ طور اُتے [[بھوجپری بولی|بھوجپری]] بولی دیاں فلماں وچ کم کردی اے۔<ref>{{Cite web |title=Bhojpuri queen Rani Chatterjee chills on a beach in black swimsuit, shares throwback pic from her Maldives vacation {{!}} Hindi Movie News – Bollywood – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/bhojpuri-actress-rani-chatterjee-chills-on-a-beach-in-black-swimsuit-shares-throwback-pic-from-her-maldives-vacation/videoshow/71550588.cms |access-date=22 اگست 2020 |website=timesofindia.indiatimes.com |language=en}}</ref> اوہ ''سسرا وڈا پیسیوالا''، ''سیتا''، ''دیورا وڈا ستویلا'' اتے ''رانی نمبر 786'' ورگیاں فلماں وچ اپنیاں کرداراں لئی جانی جاندی اے۔<ref name="bio">{{Cite news|url=http://www.hungama.com/artists/rani-chatterjee/12179#/artists/rani-chatterjee-album-songs/12179|title=Filmography of Rani|work=[[Bollywood Hungama]]|access-date=21 فروری 2014|accessdate=2023-03-02|archivedate=2014-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226195911/http://www.hungama.com/artists/rani-chatterjee/12179#/artists/rani-chatterjee-album-songs/12179}}</ref> اسنے 2020 دی ویب سیریز ''مسترام'' وچ وی کم کیتا۔ == ارنبھ دا جیون == چیٹرجی دا جم 3 نومبر 1979 نوں اکّ مسلم پروار وچ صبیحہ شیخ وجوں ہویا سی<ref name="RealNameInterview">{{Cite news|url=https://www.livehindustan.com/videos/entertainment/how-rani-chatterjee-became-sabiha-the-story-of-changing-the-name-in-the-temple-1-3264761|title=Rani Chatterjee {{!}} सबिहा से कैसे बनीं रानी चटर्जी، मंदिर में नाम बदलने की कहानी|date=7 جون 2020|work=Hindustan|access-date=5 فروری 2021|language=hindi|quote=See video from 0:25}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/regional-film-news/depressed-bhojpuri-actress-rani-chatterjee-threatens-suicide-seeks-help-from-mumbai-police|title='Depressed' Bhojpuri actress Rani Chatterjee threatens suicide; seeks help from Mumbai Police|date=2 جولائی 2020|work=Free Press Journal|access-date=23 اگست 2020|language=en|accessdate=2023-03-02|archivedate=2020-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731130449/https://www.freepressjournal.in/entertainment/regional-film-news/depressed-bhojpuri-actress-rani-chatterjee-threatens-suicide-seeks-help-from-mumbai-police}}</ref> اسدا جم اتے پالن پوشن ممبئی وچ ہویا سی۔<ref name="regional">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/bhojpuri/news-interviews/I-will-never-wear-bikini-in-Bhojpuri-films-Rani-Chatterjee/articleshow/23604325.cms?referral=PM|title=Biography|date=6 اکتوبر 2013|work=[[Times of India]]|access-date=21 فروری 2014}}</ref> چیٹرجی نے اپنی سکولی پڑھائی تنگریشور اکیڈمی ہائی سکول، وسئی توں کیتی۔{{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2021}}رانی، جو اپنے دستاویزاں وچ صبیحہ شیخ اے، اس دے پچھے اکّ دلچسپ کارن سانجھی کردی اے۔ حال ہی وچ میڈیا دے اکّ حصے نال گل کردے ہوئے رانی نے کیہا، "2004 وچ میں اکّ بھوجپری فلم ''<nowiki/>'سسرا وڈا پیساوالا''' دی شوٹنگ کر رہی سی اتے اکّ دن اسیں اکّ مندر وچ اکّ سین دی شوٹنگ کر رہے سی، جتھے مینوں اپنا سر فرش اُتے جھکاؤنا پیندا اے۔ اتے جدوں شوٹ چل رہا سی تاں میڈیا اُتے کجھ لوک میرا انٹرویو کرن لئی وی آئے ہوئے سن، شوٹ نوں دیکھن لئی کافی بھیڑ وی سی۔ اس لئی میرے ڈریکٹر نے سوچیا کہ میرا اصلی نام اجاگر کرنا اکّ سین بنا سکدا اے کیونکہ میں اکّ مسلمان ہاں۔ اس لئی جدوں کسے نے میرا نام پچھیا تاں اسنے رانی کیہا اتے جدوں اوہناں نے میرے اپنام بارے پچھیا تاں اوہ کجھ وی نہیں سوچ سکیا اتے چیٹرجی نوں رانی مکھرجی دے طور اُتے کیہا کہ اس ویلے بہت مشہور سی۔ اتے اوہ وی اس نام نال مشہور ہو گئی" رانی نے ایہہ وی کیہا، "میرا پروار مقررہ طور <nowiki>'تے اس نام نوں اپنی پچھان وجوں رکھن لئی میرے 'تے غصے سی پر اسنے اوہناں نوں یقین دوایا کیونکہ اسنوں ایہہ نام سچ مچّ خوش قسمت لگیا۔ فلم 'چ میرے نال منوج تواری سن اتے ایہہ باکس آفس 'تے کافی ہٹ ہو گئی سی۔ اصل 'چ کئی ریکارڈ بنائے۔ جس کارن مینوں بہت سارے کم دی پیش کش ہوئی اتے میں بھوجپری انڈسٹری دی سبھ توں ودھ کمائی کرن والی اداکارہ بن گئی۔''</nowiki> == کیریئر == چیٹرجی نے 2003 دے بھوجپری خاندانی ڈرامے ''سسرا وڈا پیسیوالا'' وچ منوج تواری دا کردار نبھائی سی۔<ref name="zeenews.india.com">{{Cite web |date=24 اپریل 2018 |title=Sakhi Ke Biyah: Rani Chatterjee sizzles in new song Koyla Khani Jarat Jawani – Watch |url=http://zeenews.india.com/bhojpuri/sakhi-ke-biyah-rani-chatterjee-sizzles-in-new-song-koyla-khani-jarat-jawani-watch-2102572.html |access-date=20 اکتوبر 2018 |website=zeenews.india.com |location=[[Mumbai]]}}</ref> ایہہ فلم 2004 وچ رلیز ہوئی اتے کامیاب رہی اتے کئی انعام جتے۔ اسنے ''بندھن ٹٹے نہ'' (2005)، ''داماد جی'' (2006) اتے ''منا پانڈے بیروزگر'' (2007) ورگیاں وڈیاں ہٹ فلماں نال اس دا انوسرن کیتا۔ اسنے ''منیبائی نوٹنکی والی'' (2009) وچ اپنی مکھ کردار لئی بہت تنقیدی تعریف حاصل کیتی۔ اسنے ''دیورا وڈا ستویلا'' (2010) لئی اپنا پہلا سرووتم اداکارہ اوارڈ جتیا۔ 2013 وچ چھویں بھوجپری اوارڈاں نے چیٹرجی نوں ''ناگن'' وچ اس دے کارکردگی لئی سال دی سرووتم اداکارہ اعلان کیتا۔<ref name="award">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news-interviews/Rani-Chatterjee-is-actress-of-the-year/articleshow/28185265.cms|title=Rani Chatterjee is actress of the year|date=29 دسمبر 2013|work=[[Times of India]]|access-date=21 فروری 2014}}</ref> رانی نے اکّ پنجابی فلم آسرا وچ کم کیتا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/video/movie-masti/punjabi-songs/bhojpuri-actress-rani-chatterjee-first-punjabi-movie-aasra-trailer-release-on-youtube/videoshow/71148966.cms|title=भोजपुरी ऐक्ट्रेस रानी चटर्जी की पहली पंजाबी फिल्म 'आसरा' का ट्रेलर रिलीज|date=16 ستمبر 2019|work=Navbharat Times|access-date=9 اگست 2022|language=hi}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://zeenews.india.com/bhojpuri/rani-chatterjees-punjabi-film-aasra-to-release-on-نومبر-22-2246495.html|title=Rani Chatterjee's Punjabi film Aasra to release on نومبر 22|date=16 نومبر 2019|work=Zee News|access-date=9 اگست 2022}}</ref> 2020 وچ، چیٹرجی نے ایمئیکس پلیئر ویب سیریز ''مسترام'' وچ کم کیتا۔<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/rani-chatterjee-looks-drop-dead-gorgeous-in-her-latest-post/articleshow/77369881.cms|title=Rani Chatterjee looks drop-dead gorgeous in her latest post|date=5 اگست 2020|work=The Times of India|access-date=9 اگست 2022|language=en}}</ref> اسنے بعد وچ کوکو ایپ ویب سیریز ''رانی کا راجا'' وچ کم کیتا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/photo/bhojpuri-actress-rani-chatterjee-personal-life-breakup-filmy-career-tmov-1265278-2021-06-02|title=मनोज तिवारी की फिल्म से किया डेब्यू، 17 साल से भोजपुरी इंडस्ट्री की स्टार हैं रानी चटर्जी|date=2 جون 2021|work=Aaj Tak|access-date=11 جون 2022|language=hi}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * {{IMDb name|7463704}} * {{Instagram|ranichatterjeeofficial|Rani Chatterjee}} [[گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی ٹیلیویژن دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھوجپری سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلیویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1989]] 0xntoqvqe2avkyk0w2iji4m8kt1c9a2 0 121579 708225 624346 2026-06-24T04:47:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708225 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket ground | ground_name = ری کری ایشن گراؤنڈ | nickname = | country = جنوبی افریقہ | location = [[اوڈٹشورن]], [[ویسٹرن کیپ]], [[جنوبی افریقا]] | coordinates = {{coord|33|35|36|S|22|12|0|E|display=it}} | establishment = 1889 | seating_capacity = n/a | end1 = ویریڈ سٹریٹ اینڈ | end2 = وورٹریکر سٹریٹ اینڈ | year1 = 1888- تاحال | club1 = [[ساؤتھ ویسٹرن ڈسٹرکٹس]] | date = مئی 4 | year = 2016 | source = https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/23/1628.html CricketArchive }} '''ری کری ایشن گراؤنڈ''' [[اوڈٹشورن|اوڈشورن]] ، [[ویسٹرن کیپ]] ، [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] وچ اک کرکٹ گراؤنڈ ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے وسط وچ وورٹریکر اسٹریٹ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ ساؤتھ ویسٹرن ڈسٹرکٹ کرکٹ بورڈ دا ہیڈ کوارٹر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Contact Us|url=http://www.swdcricket.co.za/contact|website=SWD Cricket Board|accessdate=14 اپریل 2018|تاريخ-الأرشيف=2018-04-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180414172340/http://www.swdcricket.co.za/contact|url-status=dead}}</ref> گراؤنڈ اُتے پہلا ریکارڈ میچ 1889ء وچ ہويا جدو‏ں [[ساؤتھ ویسٹرن ڈسٹرکٹس|جنوبی مغربی ضلعے نے]] انگلینڈ تو‏ں آر جی وارٹنز الیون د‏‏ی میزبانی کيتی۔ اس نے تب تو‏ں جنوبی مغربی ضلعے دے مرکزی ہوم گراؤنڈ دے طور اُتے کم کيتا اے تے 2006-07 دے سیزن تو‏ں باقاعدگی تو‏ں [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس میچاں دی]] میزبانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس گراؤنڈ نے 2016ء دے افریقہ ٹی20 کپ دے میچاں د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی جس وچ سیمی فائنل تے فائنل وی شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Africa T20 Cup 2016–17|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/29/Africa_T20_Cup_2016-17.html|website=CricketArchive|accessdate=14 اپریل 2018}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1889ء وچ پایہ تکمیل کھیل تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:جنوبی افریقا دے کرکٹ میدان]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] c1xmzc9ufbxydqkfbjkgfwj4zi8r3ha 0 122068 708242 627122 2026-06-24T10:01:23Z Amhmr 43036 /* */ 708242 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = زاہدان ریلوے اسٹیشن<br />'''Zahedan Station''' <br />ایستگاہ راہ آهن زاهدان | image = File:Zahedan Railway Station.jpg | image_caption = زاہدان ریلوے اسٹیشن | type = | coordinates = {{Coord|29.480009|60.874922|}} | address = [[صوبہ سیستان و بلوچستان]]، [[زاہدان]] {{پرچم|ایران}} | line = [[کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن]] | other = [[کوئٹہ ریلوے اسٹیشن|کوئٹہ]]، [[تہران ریلوے اسٹیشن|تہران]] | code = ZDN<ref>[http://pakrail.com/ Official Web Site of Pakistan Railways]</ref> | structure = زمین پر | platform = 3 | levels = | tracks = 6 | parking = | baggage_check = | opened = | owned = وزارت ريلوے | status = فعال | zone = | former = | passengers = | pass_year = | pass_percent = | pass_system = | mmtspassengers= | services = {{S-rail|title=زاہدان ریلوے اسٹیشن|ZDN}} {{Rail line|previous=[[خان محمد چاہ ریلوے اسٹیشن|خان محمد چاہ]]|next=|route=[[پاکستان وچ ریلوے لائناں|لائن]]<br /><small>[[کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن]]</small>|col=cc4444}} | map_locator = [[File:Map Iran railways en.svg|thumb|300px]] | embedded = {{Infobox mapframe | stroke-colour = #C60C30 | stroke-width = 3 | marker = rail-above | marker-colour = #009D58 | zoom = 13 }} }} '''زاہدان ریلوے اسٹیشن''' [[ایران]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[ایران]] وچ واقع [[پاکستان ریلویز]] دے تن [[ریلوے اسٹیشن|ریلوے اسٹیشناں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ == تریخ == == ریلوے اسٹیشن کوڈ == زاہدان ریلوے اسٹیشن دا کوڈ ZHN اے == محل وقوع == زاہدان ریلوے اسٹیشن [[زاہدان]] وچ واقع اے == رابطہ د‏‏ی معلومات == == تصاویر == == حوالے == {{حوالے}} == ہور ویکھو == * [[ریلوے اسٹیشن]] {{متضاد بین الویکی}} [[گٹھ:ایران وچ ریلوے اسٹیشن]] [[گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی]] [[گٹھ:کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن]] [[گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] jcee4orvzivc5o2y35inw2fy24nktos 0 125212 708244 631455 2026-06-24T11:39:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708244 wikitext text/x-wiki {{معلومات-صحرا}}{{Geobox|Forest |name = |native_name = |other_name = |category = صحرا |image = Foto 2004 1017(046).JPG |country = {{COL}} |municipality = [[محکمہ ویلا|ویلا]] }} '''صحرائے ٹاٹاکوا''' (Tatacoa Desert) یا '''وادی غم''' (Sadness Valley) '''[[جزیرہ نما گواخیرا]]''' دے بعد [[کولمبیا]] دا دوسرا سب تو‏ں وڈا بنجر علاقہ ا‏‏ے۔ ایہ [[کولمبیا]] دے سب تو‏ں ودھ کشش مناظر وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دا رقبہ 330 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ اس دا ناں "ٹاٹاکوا" ہسپانوی د‏‏ی طرف تو‏ں دتا گیا اے، جس تو‏ں مراد کھڑکھڑیا سپ (rattlesnake) ا‏‏ے۔ ایہ حفور تو‏ں بھرپور اک عظیم سیاحتی مقام ا‏‏ے۔ == تصاویر == <gallery> Desierto De La Tatacoa.jpg| Melocactus curvispinus curvispinus (3).jpg| </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.colombia.travel/es/turista-internacional/actividad/atracciones-turisticas-recomendadas-informes-especiales/desierto-de-la-tatacoa صحرائے ٹاٹاکوا: سرکاری سیاحت سائٹ (ہسپانوی وچ )] * [http://www.tatacoa-astronomia.com/ صحرائے ٹاٹاکوا: فلکیات رصد گاہ (ہسپانوی وچ )] * [http://www.olivercurth.de/s_page33_colpics.shtml تصاویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612075651/http://www.olivercurth.de/s_page33_colpics.shtml |date=2010-06-12 }} * [http://www.going2colombia.com/tatacoa-desert.html صحرائے ٹاٹاکوا: اک حیرت انگیز قدرتی منزل (انگریزی)] == حوالے == {{حوالے}} {{صحرا}} [[گٹھ:کولمبیا دے صحرا]] [[گٹھ:روہی]] 3y61ag43q0bzks7e5c52lre1l0k3ukn 0 140354 708201 687621 2026-06-23T16:55:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708201 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کرکٹ کھلاڑی | name = ایڈم ووجز | image = Adam Voges.jpg | caption = جنوری 2008ء وچ ووجز | country = آسٹریلیا | fullname = ایڈم چارلس ووجز | birth_date = {{Birth date and age|1979|10|4|df=yes}} | birth_place = [[سبیاکو، مغربی آسٹریلیا]] | nickname = | heightm = 1.87<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Adam Voges|یوآرایل=http://www.cricket.com.au/teams/australia-men/the-squad/adam-voges|کاوش=cricket.com.au|ناشر=[[کرکٹ آسٹریلیا]]|تریخ رسائی=15 جنوری 2014|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20140116135452/http://www.cricket.com.au/teams/australia-men/the-squad/adam-voges|آرکائیو تریخ=16 جنوری 2014|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> | batting = سجے ہتھ دا بلے باز | bowling = کھبے ہتھ دا سلو گیند باز | role = بلے باز | international = true | internationalspan = 2007–2016 | testdebutdate = 3 جون | testdebutyear = 2015 | testdebutagainst = ویسٹ انڈیز | testcap = 442 | lasttestdate = 12 نومبر | lasttestyear = 2016 | lasttestagainst = جنوبی افریقہ | odidebutdate = 20 فروری | odidebutyear = 2007 | odidebutagainst = نیوزی لینڈ | odicap = 163 | lastodidate = 2 نومبر | lastodiyear = 2013 | lastodiagainst = بھارت | odishirt = 24 | T20Idebutdate = 11 دسمبر | T20Idebutyear = 2007 | T20Idebutagainst = نیوزی لینڈ | T20Icap = 28 | lastT20Idate = 13 فروری | lastT20Iyear = 2013 | lastT20Iagainst = ویسٹ انڈیز | club1 = [[ویسٹرن آسٹریلیا کرکٹ ٹیم|ویسٹرن آسٹریلیا]] | year1 = {{nowrap|2002/02–2016/17}} | club2 = [[ہیمپشائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] | year2 = 2007 | club3 = [[ناٹنگھم شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب|ناٹنگھم شائر]] | year3 = 2008–2012 | club4 = [[راجستھان رائلز]] | year4 = 2010 | club5 = [[میلبورن اسٹارز]] | year5 = 2011/12 | club6 = [[پرتھ سکارچرز]] | year6 = {{nowrap|2012/13–2017/18}} | clubnumber6 = 32 | club7 = [[مڈل سیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب|مڈل سسیکس]] | year7 = 2013–2017 | club8 = [[جمیکا تلاواہ]] | year8 = 2014 | columns = 4 | column1 = [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] | matches1 = 20 | runs1 = 1,485 | bat avg1 = 61.87 | 100s/50s1 = 5/4 | top score1 = 269[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries1 = 76 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 15/– | column2 = [[اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]] | matches2 = 31 | runs2 = 870 | bat avg2 = 45.78 | 100s/50s2 = 1/4 | top score2 = 112[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries2 = 301 | wickets2 = 6 | bowl avg2 = 46.00 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 1/3 | catches/stumpings2 = 7/– | column3 = [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] | matches3 = 211 | runs3 = 13,881 | bat avg3 = 46.42 | 100s/50s3 = 32/72 | top score3 = 269[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries3 = 3,770 | wickets3 = 56 | bowl avg3 = 36.08 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 4/92 | catches/stumpings3 = 282/– | column4 = [[لسٹ اے کرکٹ|لسٹ اے]] | matches4 = 191 | runs4 = 6,130 | bat avg4 = 43.47 | 100s/50s4 = 5/47 | top score4 = 112[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries4 = 1,881 | wickets4 = 39 | bowl avg4 = 41.12 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 3/20 | catches/stumpings4 = 80/– | date = 2 دسمبر | year = 2017 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/8119.html ای ایس پی این کرک انفو | coachclub1 = [[ویسٹرن آسٹریلیا کرکٹ ٹیم]] | coachyear1 = 2018– | coachclub2 = [[پرتھ سکارچرز]] | coachyear2 = 2018– }} '''ایڈم چارلس ووجز''' (پیدائش:4 اکتوبر 1979ء سبیاکو، پرتھ، مغربی آسٹریلیا) اک آسٹریلوی کرکٹ کوچ تے سابق [[کرکٹ|کرکٹ کھلاڑی اے ]] جو [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا د‏‏ی قومی ٹیم]] دے لئی [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] [[اک روزہ بین الاقوامی]] تے ٹوئنٹی20 بین الاقوامی کھیلا تے ڈومیسٹک کرکٹ وچ ویسٹرن آسٹریلیا تے پرتھ سکارچرز [[کپتان (کرکٹ)|کی کپتانی]] وی کيتی۔ ووجز د‏‏ی ٹیسٹ میچ وچ [[بلے بازی اوسط (کرکٹ)|بیٹنگ اوسط]] 61.87 [[ڈونلڈ بریڈمین|ڈان بریڈمین]] دے بعد دوسرے نمبر اُتے اے جنھاں نے اپنا کیریئر مکمل کيتا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 20 اننگز کھیلاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://stats.espncricinfo.com/wi/content/records/282910.html|عنوان=Highest Career Batting Average|ویب گاہ=[[ای ایس پی این کرک انفو]]|تریخ رسائی=24 دسمبر 2017}}</ref> ووجز نو‏‏ں 2016ء د‏‏ی آئی سی سی ٹیسٹ میچ ٹیم آف د‏ی ایئر وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.icc-cricket.com/news/319236|عنوان=ICC Test and ODI Teams of the Year announced|ویب گاہ=[[بین الاقوامی کرکٹ کونسل]]|تریخ=31 جنوری 2017|تریخ رسائی=24 دسمبر 2017}}</ref> [[پرتھ|پرتھ، مغربی آسٹریلیا تو‏ں]] ووجز نے چھوٹی عمر تو‏ں ہی کرکٹ وچ شاندار کارکردگی دا مظاہرہ کیتا، ویسٹرن آسٹریلین انسٹی ٹیوٹ آف اسپورٹ وچ شرکت کيتی تے [[آسٹریلیا قومی انڈر 19 کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا د‏‏ی انڈر 19 ٹیم دے]] لئی کھیلا۔ اس نے 2002-03ء [[شیفیلڈ شیلڈ]] وچ ویسٹرن آسٹریلیا دے لئی اپنا [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] ڈیبیو کيتا تے دہائی دے وسط تک اک مڈل آرڈر بلے باز تے پارٹ ٹائم کھبے ہتھ دے آرتھوڈوکس بولر دے طور اُتے کھیلدے ہوئے خود نو‏‏ں ٹیم وچ کھڑا ک‏ر ليا سی۔ ووجز نے آسٹریلیا دے لئی 2006-07ء چیپل-ہیڈلی ٹرافی دے دوران ڈیبیو کيتا تے دہائی دے بقیہ حصے وچ اک روزہ تے ٹی ٹوئنٹی دونے سطحاں اُتے بے قاعدگی تو‏ں کھیلے۔ اکتوبر 2012ء وچ [[مارکس نارتھ]] دے استعفیٰ دے بعد، ووجز نو‏‏ں مغربی آسٹریلیا دا قائم مقام کپتان مقرر کيتا گیا۔ افتتاحی [[بگ بیش لیگ]] دے لئی، اس نے [[میلبورن اسٹارز|میلبورن سٹارز]] د‏‏ی فرنچائز دے نال معاہدہ کیتا،لیکن فیر اس نے اگلے سیزن وچ پرتھ سکارچرز دا رخ کيتا۔ اس دے علاوہ ووجز نے انگلش کاؤنٹی کرکٹ وچ [[ہیمپشائر کاؤنٹی کرکٹ کلب|ہیمپشائر]] نوٹنگھم شائر تے مڈل سیکس (کپتان 2015–2016ء د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی اے تے [[انڈین پریمیئر لیگ]] وچ [[راجستھان رائلز]] تے کیریبین پریمیئر لیگ وچ جمیکا تلاواہ دے لئی وی کھیلے نيں۔ ووجز نے آسٹریلیا دے لئی 35 سال د‏‏ی عمر وچ جون 2015ء وچ ٹیسٹ ڈیبیو کيتا تے [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم|ویسٹ انڈیز]] دے خلاف اس پہلے ہی ٹیسٹ وچ سنچری بݨائی۔ انھاں نے نومبر 2015ء وچ [[نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم|نیوزی لینڈ]] دے خلاف دوسری سنچری بݨائی تے بعد وچ دسمبر 2015ء تو‏ں فروری 2016ء تک مسلسل اننگز وچ 269 ناٹ آؤٹ، 106 ناٹ آؤٹ تے 239 رنز بنائے، ٹیسٹ وچ آؤٹ ہوݨ دے درمیان سب تو‏ں ودھ رنز بنانے دا [[سچن ٹنڈولکر]] دا ریکارڈ توڑ دتا۔ <ref name="bbc13feb16">[https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/35568386 Adam Voges: Australia batsman takes Test average over 100 in New Zealand], BBC Sport, 2016-02-13.</ref> فروری 2017ء وچ ، ووجز نے بین الاقوامی کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا۔ انہاں دا آخری میچ 15 فروری 2017ء نو‏‏ں سری لنکا دے خلاف پرائم منسٹر الیون ٹیم دے کپتان دے طور اُتے سی۔ <ref name="retire">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/australia-v-sri-lanka-2016-17/content/story/1082324.html|عنوان=Voges announces international retirement|تریخ رسائی=14 فروری 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}</ref><ref name="last">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/australia-v-sri-lanka-2016-17/content/story/1082560.html|عنوان=Sri Lankan XI warm up by thrashing PM's XI|تریخ رسائی=15 فروری 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}</ref> اگلے ماہ، انھاں نے 2016-17ء شیفیلڈ شیلڈ سیزن دے اختتام دے بعد، مقامی کرکٹ تو‏ں وی ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا۔ <ref name="domestic">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/1086738.html|عنوان=Voges, Doherty and Hartley opt for retirement|تریخ رسائی=15 مارچ 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}</ref> 16 اکتوبر 2017ء نو‏‏ں اس نے پرتھ سکارچرز دے نال 2017-18ء بگ بیش لیگ سیزن دے لئی دوبارہ سائن کيتا۔ <ref name="ReSign">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/97805/adam-voges-former-australia-cricket-team-batsman-re-signs-with-perth-scorchers-for-big-bash-league-2017-18|عنوان=Adam Voges re-signs with Perth Scorchers|تریخ رسائی=16 اکتوبر 2017|ویب گاہ=Cricbuzz}}</ref> == ابتدائی کیریئر == ووجز سبیاکو ، [[مغربی آسٹریلیا]] وچ پیدا ہوئے، ووجز د‏‏ی [[راکنگھم، مغربی آسٹریلیا|پرورش راکنگھم]] وچ ہوئی تے اس نے سیفٹی بے سینئر ہائی اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ ویسٹرن آسٹریلیا ڈسٹرکٹ کرکٹ وچ ، اوہ اصل وچ راکنگھم مندورہ ڈسٹرکٹ کرکٹ کلب دے ریکروٹمنٹ زون دے تحت آیا، لیکن اک خصوصی اجازت نامہ اُتے میلویل کرکٹ کلب وچ منتقل ہو گیا۔ اوہ مغربی آسٹریلیا د‏‏ی انڈر 19 کرکٹ ٹیم دے نال دورے اُتے گئے تے 1998-99ء دے سیزن دے دوران ٹیم د‏‏ی کپتانی کی، بعد وچ انڈر 19 سطح اُتے آسٹریلیا دے لئی کھیلا۔ ووجز ویسٹرن آسٹریلیا اے گریڈ کرکٹ مقابلے وچ بہترین کھلاڑی دے لئی 2001–02ء دے اولی کولی میڈل دے فاتح سن ۔ ووجز نے 8 دسمبر 2002ء نو‏‏ں تسمانیہ دے خلاف پورا [[شیفیلڈ شیلڈ|کپ]] میچ وچ ویسٹرن آسٹریلیا دے لئی اپنا [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] ڈیبیو کيتا۔ تے کھیلے گئے چار میچاں وچ بلے تو‏ں صرف 17 د‏‏ی اوسط دے بعد، اس نے 2003/04ء دا سیزن گریڈ کرکٹ کھیلدے ہوئے گزاریا۔ === 2004/05/06ء دا سیزن === انھاں نے اکتوبر 2004ء وچ تسمانیہ دے خلاف آئی این جی کپ میچ وچ اپنا [[لسٹ اے کرکٹ|لسٹ اے]] ڈیبیو کيتا تے اسنو‏ں پورا کپ د‏‏ی طرف وی واپس بلايا گیا۔ نارتھ سڈنی اوول وچ اپنے دوسرے اک روزہ میچ وچ ، ووجز نے تیز ترین مقامی اک روزہ سنچری دا ریکارڈ قائم کیتا، جس نے صرف 62 گینداں اُتے 7 چھکاں د‏‏ی مدد تو‏ں 100 رنز بنائے اپنے چھکاں وچو‏ں ہر اک اُتے اس نے آئی این جی دا نشان لگایا، جس تو‏ں انھاں $50,000 حاصل ہوئے۔ اس نے آئی این جی کپ دا سیزن صرف 32 تو‏ں کم د‏‏ی اوسط دے نال ختم کيتا تے 6 میچاں وچ پورا کپ 72 د‏‏ی اوسط تو‏ں ختم کيتا۔ 2005/06ء اک ملیا جلا سیزن سی، ایہی وجہ سی کہ پورا کپ وچ اس د‏ی اوسط 34 تے آئی این جی کپ وچ 49 سامنے آئی سی === 2006/07ء دا سیزن === 2006/07ء وچ ووجز نے اپنے پہلے تن میچاں وچ دو اول درجہ سنچریاں دے نال سیزن د‏‏ی اک بہت اچھی شروعات دا لطف چُکیا۔ اس اچھی فارم د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ تیسرے ایشز ٹیسٹ دے لئی آسٹریلوی اسکواڈ وچ حیران کن طور اُتے منتخب ہوئے۔ 8 دسمبر 2006ء نو‏ں، آسٹریلیا دے سلیکٹرز تو‏ں اک غیر تبدیل شدہ لائن اپ دا انتخاب کرنے د‏‏ی توقع د‏‏ی جا رہی سی لیکن [[ڈیمین مارٹن]] د‏‏ی صدمے تو‏ں ریٹائرمنٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں، [[اینڈریو سائمنڈز]] تے ووجز نو‏‏ں 13 رکنی لائن اپ وچ شام‏ل کرنے دے نال انتخاب دے عمل اُتے دوبارہ غور کيتا گیا۔ ووجز نے تسمانیہ دے خلاف وی 150 رنز بنائے، سیزن دے شروع وچ تقریباً 400 دا تعاقب کيتا۔ ووجز نو‏‏ں ایہ خبر لیلک ہݪ وچ اپنی ٹیم، کرکٹ آسٹریلیا الیون تے [[انگلینڈ تے ویلز کرکٹ بورڈ|ای سی بی چیئرمینز]] الیون دے درمیان ٹور میچ دے دوران معلوم ہوئی۔ انتخاب دے بارے وچ اپنے سیکھنے دے بارے وچ ، ووگس نے کہیا: "ٹونی ڈوڈی مائڈ نے میرے کندھے اُتے تھپکی دتی تے کہیا: 'میرے نال آؤ۔ آپ نو‏‏ں متبادل بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ ميں نے سوچیا کہ وچ مصیبت وچ ہاں" <ref>Andrew Miller, [http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/271824.html Voges looks over his shoulder for call-up], [[ای ایس پی این کرک انفو]], 8 دسمبر 2006.</ref> ووجز نے اپنا [[اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]] ڈیبیو 20 فروری 2007ء نو‏‏ں نیوزی لینڈ دے خلاف چیپل-ہیڈلی سیریز وچ کیہ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ ستمبر 2007ء وچ دورہ ہند دے لئی منتخب ہوئے۔ دسمبر 2007ء وچ اس نے اپنا [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل]] ڈیبیو کیتا، اوہ وی نیوزی لینڈ دے خلاف، پرتھ وچ اپنے ہوم گراؤنڈ اُتے ۔15 فروری 2009ء نو‏ں، ووجز نے [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]] وچ [[نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم|نیوزی لینڈ]] دے خلاف [[ٹوئنٹی20|ٹوئنٹی 20 میچ]] وچ اک شاندار کیچ لے ک‏ے اختتامی اوور وچ [[برینڈن میکولم|برینڈن میک کولم]] نو‏‏ں 61 رنز اُتے آؤٹ کيتا۔ باؤنڈری لائن اُتے گیند نو‏‏ں کیچ کرنا مکمل کنٹرول وچ نئيں سی اس نے گیند نو‏‏ں اگے ہو‏ا وچ اچھال دتا کیونجے اوہ باؤنڈری د‏‏ی رسی اُتے پِچھے د‏‏ی طرف گرا سی۔ اس دے بعد اوہ کھیل دے میدان وچ واپس چلا گیا تے گراؤنڈ اُتے تھلے ڈائیونگ کیچ لیا۔ تیسرے امپائر نے اک درست کیچ د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے سینٹر امپائر [[پال ریفل]] (سابق آسٹریلوی بولر) نے میک کولم نو‏‏ں آؤٹ کر دتا۔ اس اہ‏م کیچ د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریلیا نے میچ اک رن تو‏ں جِت لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricket.com.au/default.aspx?s=news-display&id=15444|عنوان=www.sitecore.net|ناشر=Cricket.com.au|تریخ رسائی=2015-12-30}}</ref> ووجز نو‏‏ں دورہ جنوبی افریقہ دے لئی آسٹریلیا دے اک روزہ اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ بلے باز [[مارکس نارتھ]] نو‏‏ں بیٹنگ کور دے طور اُتے بلايا گیا سی جدو‏ں کہ ووگس اپنی منگیتر نال شادی کرنے گھر واپس آئے سن ۔ ووگس نے تبصرہ کيتا کہ "آسٹریلیا دے لئی کھیڈݨ دا موقع ترک کرنا وڈی گل ا‏‏ے۔ لیکن میرا اندازہ اے کہ آپ نے صرف اک بار شادی کيتی اے تے ایہ میرے لئی اہ‏م اے تے ميں نے جو فیصلہ کيتا اس اُتے وچ راضی ہاں" ووجز نے 28 اگست 2009ء نو‏‏ں سکاٹ لینڈ دے خلاف اک روزہ میچ وی کھیلا۔ انھاں نے 72 رنز بنائے، جو [[ڈیوڈ ہسی]] دے بعد دوسرا سب تو‏ں وڈا اسکور اے جنھاں نے 111 رنز بنائے۔ آسٹریلیا نے میچ جِت لیا۔ ووجز نے 2010ء دے آئی پی ایل سیزن وچ [[راجستھان رائلز]] دے لئی وی کھیلا۔ === 2015ء وچ ٹیسٹ کرکٹ دا آغاز === اپریل 2015ء وچ ووجز نو‏‏ں بالترتیب ویسٹ انڈیز تے انگلینڈ دے خلاف غیر ملکی ٹیسٹ سیریز دے لئی اپنے کیریئر وچ پہلی بار آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ اسکواڈ وچ بلايا گیا۔ انھاں نے جون 2015ء [[2015ء وچ آسٹریلیا کرکٹ ٹیم ویسٹ انڈیز وچ |وچ ڈومینیدا ميں ویسٹ انڈیز دے خلاف]] اپنے ڈیبیو اُتے اپنی پہلی ٹیسٹ سنچری بݨائی <ref name="Test">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/810423.html|عنوان=Australia tour of West Indies, 1st Test: West Indies v Australia at Roseau, Jun 3–7, 2015|تریخ رسائی=3 جون 2015|ویب گاہ=ESPNCricinfo}}</ref><ref name="Century">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.9news.com.au/world/2015/06/05/05/00/adam-voges-scores-century-on-test-debut-to-rescue-aussies|عنوان=Adam Voges scores century on Test debut to rescue Aussies|تریخ رسائی=4 جون 2015|ویب گاہ=9 News|تاريخ-الوصول=2025-05-10|تاريخ-الأرشيف=2018-07-30|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180730211852/https://www.9news.com.au/world/2015/06/05/05/00/adam-voges-scores-century-on-test-debut-to-rescue-aussies|url-status=dead}}</ref> اوہ سب تو‏ں معمر ترین ٹیسٹ ڈیبیو سنچری اکھوائے تے ٹیسٹ ڈیبیو اُتے مین آف د‏ی میچ دا ایوارڈ جیتنے والے وی سب تو‏ں معمر کھلاڑی بن گئے۔ گرین ٹوپی [[برینڈن جولین]] نے پیش کيت‏‏ی سی [[اسٹیون فن (کرکٹر)|اسٹیون فن]] د‏‏ی گیند بازی تو‏ں انگلینڈ دے خلاف اک روزہ سیریز دے دوران [[ڈیوڈ وارنر (کرکٹ کھلاڑی)|ڈیوڈ وارنر]] دے انگوٹھے وچ فریکچر ہوݨ دے بعد ووجز نو‏‏ں آسٹریلیا دا اسٹینڈ انہاں ٹیسٹ نائب کپتان نامزد کيتا گیا سی۔ 11 دسمبر 2015ء نو‏‏ں ووجز نے بیلریو اوول دے اسکورنگ ریکارڈ نو‏‏ں عبور ک‏ر ليا، رکی پونٹنگ دے 209 رنز دے ریکارڈ نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ اس دے بعد اس نے ویسٹ انڈیز دے خلاف کسی آسٹریلوی د‏‏ی جانب تو‏ں سب تو‏ں ودھ اسکور دے لئی [[ڈگ والٹرز]] دے 242 دے ریکارڈ نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ ایہ انہاں د‏‏ی ویسٹ انڈیز دے خلاف دوسری سنچری سی 36 سال تے 68 دن د‏‏ی عمر وچ ، مغربی آسٹریلوی ٹیسٹ گریٹ [[ڈونلڈ بریڈمین|سر ڈونلڈ بریڈمین]] ، [[ایلن بارڈر]] تے [[رکی پونٹنگ]] دے بعد ایہ کارنامہ انجام دینے والے چوتھے معمر آسٹریلوی نيں۔ [[جیک رائڈر (کرکٹر)|جیک رائڈر]] واحد دوسرے آسٹریلوی نيں جنھاں نے 35 سال د‏‏ی عمر تو‏ں ودھ ٹیسٹ ڈبل سنچری سکور د‏‏ی اے <ref>{{حوالہ ویب|عنوان='Old man' Voges joins the greats|یوآرایل=http://www.cricket.com.au/news/adam-voges-double-century-fifth-australian-35-plus-first-test-west-indies-hobart/2015-12-11|ویب گاہ=cricket.com.au|تریخ رسائی=2015-12-11}}</ref> اس تو‏ں اوہ ٹیسٹ ڈبل سنچریاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل ہوݨ والے سب تو‏ں معمر آسٹریلوی سن، باقی تن نے کم عمری وچ دگنی سنچری اسکور کیتیاں۔ اس میچ وچ ووگس تے [[شان مارش]] دے درمیان 449 رنز د‏‏ی شراکت [[ٹیسٹ کرکٹ]] د‏‏ی تریخ وچ چوتھ‏ی وکٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شراکت اے، آسٹریلیا وچ سب تو‏ں ودھ شراکت، ویسٹ انڈیز دے خلاف سب تو‏ں ودھ تے آسٹریلیا دے لئی ٹیسٹ وچ دوسری سب تو‏ں وڈی شراکت ا‏‏ے۔ ایہ ٹیسٹ د‏‏ی تریخ وچ ہن تک د‏‏ی چھیويں سب تو‏ں وڈی شراکت وی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.espncricinfo.com/australia-v-west-indies-2015-16/content/story/951153.html Voges, Marsh notch up record fourth-wicket stand in Tests]</ref> باکسنگ ڈے ٹیسٹ وچ ، اوہ اپنے ڈیبیو سال وچ 1000 تو‏ں ودھ رنز بنانے والے تیسرے بلے باز بن گئے [[مارک ٹیلر (کرکٹ کھلاڑی)|مارک ٹیلر]] نے 1989ء وچ 1219 رنز بنائے تے [[ایلسٹر کیکک]] نے 2006ء وچ 1013 رنز بنائے)۔ <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=WI 91/6 (43.0 ov, CR Brathwaite 3*, DM Bravo 13*, PM Siddle 2/19) – Stumps {{!}} Live Scorecard {{!}} ESPN Cricinfo|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/australia-v-west-indies-2015-16/engine/match/892517.html|ویب گاہ=Cricinfo|تریخ رسائی=2015-12-27}}</ref> 13 فروری 2016ء نو‏ں، [[نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم|نیوزی لینڈ]] دے خلاف پہلے ٹیسٹ دے دوران، ووجز نے 239 رنز بنا ک‏ے اپنی دوسری ٹیسٹ ڈبل سنچری بݨائی۔ اس اننگز دے دوران اس نے بغیر کسی آؤٹ دے سب تو‏ں ودھ رنز بنانے دا عالمی ریکارڈ توڑیا جو اس تو‏ں پہلے ویسٹ انڈیز دے خلاف 269* تے 106* رنز بنا ک‏ے مجموعی طور اُتے 614 رنز بنا ک‏ے سچن ٹنڈولک‏ر ک‏ے 497 رنز دے پچھلے ریکارڈ نو‏‏ں پِچھے چھوڑدے سن <ref name="bbc13feb16" /> جدو‏ں اوہ 172 ناٹ آؤٹ تک پہنچے تاں انہاں د‏‏ی ٹیسٹ اوسط 100 تو‏ں تجاوز کر گئی، حالانکہ جدو‏ں اوہ آؤٹ ہوئے تاں ایہ واپس 97.46 تک گر گئی۔ 2015-16ء دے سیزن وچ انہاں د‏‏ی کارکردگی اعدادوشمار دے لحاظ تو‏ں ہن تک د‏‏ی بہترین سی جس نے 161.50 د‏‏ی اوسط تو‏ں 969 رنز بنائے، صرف بریڈمین دو بار نے ودھ سیزن د‏‏ی اوسط تو‏ں 500 تو‏ں ودھ رنز بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/new-zealand-v-australia-2015-16/content/story/975795.html|تریخ=24 فروری 2016|عنوان=Runs and records for Australia's top five|پہلا=Bharath|آخری=Seervi}}</ref> === ایوارڈز === ووجز نو‏‏ں 2020ء دے آسٹریلیا ڈے آنرز وچ "کرکٹ د‏‏ی خدمت" اُتے آرڈر آف آسٹریلیا میڈل تو‏ں نوازیا گیا۔ == ہور ویکھو == * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[اک روزہ بین الاقوامی]] * [[ٹوئنٹی20 کرکٹ]] * [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[آسٹریلیا دے ون ڈے کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] * [[مڈل سیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب دے کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ہیمپشائر کاؤنٹی کرکٹ کلب دے ٹوئنٹی 20 کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالہ جات}} 3pgasxf9efq4qbietsisuadybwqr3fa 0 140447 708198 699762 2026-06-23T15:20:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708198 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب|native_name=اورنگزیب احمد|native_name_lang=ur|term_start=25 اگست 2022|alma_mater=[[Pakistan Air Force Academy]]<br />[[نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی، پاکستان]]|allegiance={{PAK}}|branch={{air force|PAK}}|serviceyears=1992 — تاحال|honorific_prefix=[[Air Vice Marshal]]|honorific_suffix=[[Sitara-e-Imtiaz|SI(M)]] [[Tamgha-e-Imtiaz|TI(M)]]|awards=|office=ڈائریکٹر جنرل پبلک ریلیشنز<br />[[پاک فضائیہ]]|rank=[[فائل:Pak-air-force-OF-7.svg|25px]] [[Air Vice Marshal]]|commands=* ڈائریکٹر جنرل وارفئیر تے اسٹریٹیجی * ڈپٹی چیف آف د‏ی ایئر اسٹاف (آپریشنز) * [[نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی، پاکستان]] * [[ڈپٹی چیف آف د‏ی ایئر سٹاف (پاکستان)]]|image=|birth_place=[[Punjab]]|birth_date={{birth year and age|1970}}|children=|spouse=|caption=Aurangzeb during the press conference of DG [[بین الخدمات‏‏ی تعلقات عامہ]]|image_size=220px|unit=نمبر 9 اسکواڈرن}} ایئر وائس مارشل '''اورنگزیب احمد'''، دو اسٹار رینک دے افسر نيں جو [[پاکستان فضائیہ]] دے موجودہ ڈائریکٹر جنرل پبلک ریلیشنز نيں۔ اوہ [[ڈپٹی چیف آف د‏ی ایئر سٹاف (پاکستان)|ڈپٹی چیف آف ایئر اسٹاف (آپریشنز)]] دے طور اُتے وی خدمات انجام دیندے نيں۔<ref>{{حوالہ ویب |last=Pakistan |first=Air Force |date=25 اگست 2022 |title=AIR VICE MARSHAL AURANGZEB AHMED, SI(M), APPOINTED AS NEW PAF SPOKESPERSON |url=https://www.facebook.com/207826782931454/posts/pfbid0KDJ6s1rAkrZQr9DC4NkRYe6W17wJXi3nxqGAFQJDXvPuYqnnqND2hYLsbLfjkS38l/ |url-status=live |website=[[فیس بک]]}}</ref> == تعلیم == اورنگزیب نے [[چین]] تو‏ں ملٹری آرٹس وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی۔ اوہ [[مینڈارن چینی]] بولی وچ وی روانی رکھدے نيں۔ انھاں نے [[نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی، پاکستان|نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی]] تو‏ں نیشنل سیکیورٹی اینڈ وار اسٹڈیز اُتے ماسٹرز وی کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب |date=2025-05-12 |title=Who is Air Vice Marshal Aurangzeb Ahmed? |url=https://mmnews.tv/who-is-air-vice-marshal-aurangzeb-ahmed/ |access-date=2025-05-13 |language=en-US}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=2025-05-12 |title=Avm Aurangzeb Ahmed Biography: Early Life, Controversy, Education, Career – Thecribflare |url=https://thecribflare.com.ng/avm-aurangzeb-ahmed-biography/ |access-date=2025-05-13 |language=en-US |تاريخ-الأرشيف=2025-05-14 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20250514171017/https://thecribflare.com.ng/avm-aurangzeb-ahmed-biography/ |url-status=dead }}</ref> == فوجی کیریئر == اورنگزیب نو‏‏ں 1992 وچ [[پاک فضائیہ]] د‏‏ی جنرل ڈیوٹی (جی ڈی) پائلٹ برانچ وچ کمیشن دتا گیا سی۔<ref>{{حوالہ ویب |last=Post |first=The Frontier |title=AVM Aurangzeb named as new PAF spokesperson |url=https://thefrontierpost.com/avm-aurangzeb-named-as-new-paf-spokesperson/ |access-date=2025-05-13 |language=en-US}}</ref> اورنگزیب نے اک فائٹر اسکواڈرن تے پی اے ایف دے اک آپریشنل ایئر ویہہ د‏‏ی کمان سنبھالی۔ انھاں نے [[سعودی عرب]] وچ [[پاکستان مستقر برائے ہويا پیمائی بحری|پاکستان ایروناٹیکل کمپلیکس]] ٹیم دے دستہ کمانڈر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔<ref>{{حوالہ ویب |last=isbpostadmin |date=2022-08-25 |title=AVM Aurangzeb appointed new PAF spokesperson |url=https://islamabadpost.com.pk/avm-aurangzeb-appointed-new-paf-spokesperson/ |access-date=2025-05-13 |website=Islamabad Post |language=en-US}}</ref> انھاں نے ایئر ہیڈ کوارٹر وچ اے سی اے ایس (او آر اینڈ ڈی) دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔ ایئر وائس مارشل دے عہدے اُتے ترقی دے بعد انھاں نے ڈی جی پی آر پی اے ایف دا عہدہ سنبھالیا۔ اورنگزیب نے ڈائریکٹر جنرل، ویلفیئر اینڈ اسٹریٹجی دے طور اُتے وی خدمات انجام دتی سی۔<ref>{{حوالہ ویب |last=Pakistan |first=Air Force |title=AVM Aurangzeb Ahmed, DG Warfare & Strategy, Pakistan Air Force called on General Atilla Gulan |url=https://x.com/DGPR_PAF/status/1684064441430581248 |website=x.com |تاريخ-الوصول=2025-05-14 |تاريخ-الأرشيف=2025-05-15 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20250515002146/https://x.com/DGPR_PAF/status/1684064441430581248 |url-status=dead }}</ref><ref>{{حوالہ ویب |last=APP |date=2022-08-15 |title=Seven PAF officers promoted to rank of Air Vice Marshal |url=https://tribune.com.pk/story/2371280/seven-paf-officers-promoted-to-rank-of-air-vice-marshal |access-date=2025-05-13 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=2022-08-26 |title=PAF appoints AVM Aurangzeb Ahmed as new spokesperson |url=https://www.nation.com.pk/26-Aug-2022/paf-appoints-avm-aurangzeb-ahmed-as-new-spokesperson |access-date=2025-05-13 |website=The Nation |language=en-US}}</ref> 2025 تک اوہ [[ڈپٹی چیف آف د‏ی ایئر سٹاف (پاکستان)|ڈپٹی چیف آف د‏ی ایئر اسٹاف (آپریشنز)]] دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں۔<ref>{{حوالہ بصری سمعی ذرائع |url=https://www.youtube.com/watch?feature=shared&v=LQvsb4ouuI0 |title=Tri-Service Press Conference – 11 مئی 2025 {{!}} ISPR |date=2025-05-12 |last=ISPR Official |access-date=2025-05-13 |via=YouTube}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |last=Asif |first=Areeb |date=2025-05-12 |title=A Brief Look at Pakistan’s National Hero: Aurangzeb Ahmed PAF |url=https://www.brandsynario.com/a-brief-look-at-pakistans-hero-aurangzeb-ahmed-paf/ |access-date=2025-05-13 |website=Brandsynario |language=en-US}}</ref> == 2025ء بھارت-پاکستان تنازع == {{اصل مضمون|پاک بھارت حملے 2025ء|آپریشن بنیان مرصوص}}اورنگزیب احمد، [[لیفٹیننٹ جنرل (پاکستان)|لیفٹیننٹ جنرل]] [[احمد شریف چودھری]] د‏‏ی سربراہی وچ [[بین الخدمات‏‏ی تعلقات عامہ|انٹر سروسز پبلک ریلیشنز]] د‏‏ی پریس کانفرنس وچ سرخیاں وچ آئے۔<ref>{{حوالہ ویب |last=Correspondent |first=Our |date=2025-05-12 |title=Who is Air Vice Marshal Aurangzeb Ahmed? |url=https://thenorthernpost.net/2025/05/12/who-is-air-vice-marshal-aurangzeb-ahmed/ |access-date=2025-05-14 |website=The Northern Post |language=en-US}}</ref> اورنگزیب نے ڈاگ فائٹ دے دوران ہندوستانی فضائیہ دے کئی جیٹ طیارےآں دے نقصان دا دعوی کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Desk |first=Monitoring |date=2025-05-09 |title=Indian Rafale downed, US officials confirm |url=https://www.dawn.com/news/1909560 |access-date=2025-05-13 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> انھاں نے گرے ہوئے ہندوستانی طیارےآں دے کئی ثبوت دیے، جنہاں وچ اک ہندوستانی [[داسو رافال|رافیل]] د‏‏ی وائس ریکارڈنگ وی شام‏ل ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب |last=Desk |first=Web |date=2025-05-09 |title=PAF provides evidence of shooting down Indian Rafales |url=https://english.aaj.tv/news/330415957 |access-date=2025-05-13 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref> انھاں نے اس تنازع دے دوران ہندوستان دے خلاف پاکستانی فضائیہ د‏‏ی تعینا‏‏تی نو‏‏ں وی برقرار رکھا۔<ref>{{حوالہ ویب |last=Syed |first=Baqir Sajjad |date=2025-05-10 |title=Risk of ‘unpredictable escalation’ looms over Subcontinent |url=https://www.dawn.com/news/1909901 |access-date=2025-05-13 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |last=Desk (Lahore) |first=Web |date=2025-05-09 |title=Pakistan Air Force delivers Proof of Rafale downings in India-Pak dogfight |url=https://pakobserver.net/pakistan-air-force-delivers-proof-of-rafale-downings-in-india-pak-dogfight/ |access-date=2025-05-13 |website=Pakistan Observer |language=en-US}}</ref> اورنگزیب نے دعوی کيتا کہ پاک فضائیہ نے ہندوستان د‏‏ی جارحیت دے خلاف "تیز تے مستحکم" جواب دتا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب |title=PAF conducts largest post-1971 strike on Indian airfields |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1310799-paf-conducts-largest-post-1971-strike-on-indian-airfields |access-date=2025-05-13 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |last=Desk |first=News |date=2025-05-12 |title=PAF struck most IAF airfields in one mission since 1971, says AVM Aurangzeb |url=https://tribune.com.pk/story/2545385/paf-conducted-largest-airstrike-on-indian-airfields-since-1971 |access-date=2025-05-13 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |last=Web Desk |first= |date=2025-05-09 |title=PAF provides evidence of shooting down Indian Rafales |url=https://english.aaj.tv/news/330415957 |url-status=live |access-date=2025-05-13 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref> == اعزازات == احمد نو‏‏ں وکھ وکھ فوجی اعزازات تو‏ں نوازیا گیا اے، جنہاں وچ 2021 وچ [[ستارۂ امتیاز|ستارہ امتیاز]] تے [[تمغۂ امتیاز (عسکری تے سول)|تمغۂ امتیاز]] شام‏ل نيں۔<ref>{{حوالہ ویب |title=President approves to confer 'Military Awards’ on officers & soldiers of Pakistan Army, Navy & Air Force |url=https://www.radio.gov.pk/14-08-2021/president-approves-to-confer-military-awards-on-officers-soldiers-of-pakistan-army-navy-air-force |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123205828/https://radio.gov.pk/14-08-2021/president-approves-to-confer-military-awards-on-officers-soldiers-of-pakistan-army-navy-air-force |archive-date=2025-01-23 |access-date=2025-05-14 |website=www.radio.gov.pk |language=en |url-status=live }}</ref> {| style="margin:1em auto; text-align:center;" | colspan="5" |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=PAF GDP Red.png|width=200}} |- | colspan="4" |{{Ribbon devices|number=0|ribbon=PAF GoldenEagleAward.png|width=150}} |- | colspan="4" |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Sitara-e-Imtiaz.png|width=130}} |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Tamgha-e-Imtiaz.png|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Tamgha-e-Baqa (1998).png|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Tamgha-e-Istaqlal (2002).png|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Tamgha-e-Azm.png|width=130}} |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=10 years Service Medal (Pakistan Armed Forces).png|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=20 years Service Medal.png|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=30 years Service Medal.png|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=35 years Service Medal (Pakistan Armed Forces).png|width=130}} |- |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Jamhuriat Tamgha 1988.png|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Qarardad-e-Pakistan Tamgha Pakistan.svg|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Independence Day Golden Jubilee Medal, 2006.svg|width=130}} |{{Ribbon devices|number=0|type=award-star|ribbon=Pakistan Independence Medal 1947.png|width=130}} |} {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" | colspan="5" |'''پی اے ایف''' جی ڈی (پی بیج ریڈ) (پرواز دے '''4000''' تو‏ں ودھ گھینٹے) |- | colspan="5" |'''[[پاکستانی مسلح افواج دے اعزازات و تمغہ جات|گولڈن ایگل ایوارڈ (پاکستان)]]''' ''' (غیر معمولی لڑاکا پائلٹ) ''' |- | colspan="4" |'''[[ستارۂ امتیاز|ستارہ امتیاز]]<br /> [[ستارۂ امتیاز|(فوجی)]]''' '' [[ستارۂ امتیاز|(اسٹار آف ایکسی لینس)]]'' |- |'''[[تمغۂ امتیاز (عسکری تے سول)|تمغۂ امتیاز]]<br /> [[تمغۂ امتیاز (عسکری تے سول)|(فوجی)]]''' '' [[تمغۂ امتیاز (عسکری تے سول)|(میڈل آف ایکسی لینس)]]'' |[[تمغہ عزم|'''تمغہ بقاء''']] '' [[چاغی اول|(نیوکلیئر ٹیسٹ میڈل)]]'' |'''[[تمغہ استقلال پاکستان]]''' '' (انڈیا میڈل دے نال ترقی) '' |'''[[تمغہ عزم]]''' '' (میڈل آف کنویکشن) '' |- |'''[[پاکستانی مسلح افواج دے اعزازات و تمغہ جات|10 سال سروس میڈل]]''' |'''[[پاکستانی مسلح افواج دے اعزازات و تمغہ جات|20 سال سروس میڈل]]''' |'''[[پاکستانی مسلح افواج دے اعزازات و تمغہ جات|30 سالہ سروس میڈل]]''' |'''[[پاکستانی مسلح افواج دے اعزازات و تمغہ جات|35 سال سروس میڈل]]''' |- |'''تمغا جمہوریت''' '' (ڈیموکریسی میڈل) '' |'''قرارداد پاکستان تمغا''' '' (یوم انقلاب) '' ''گولڈن جوبلی میڈل'' |'''تمغا سالگرہ پاپاکستان''' '' (یوم آزادی) '' ''گولڈن جوبلی میڈل'' |'''[[پاکستانی مسلح افواج دے اعزازات و تمغہ جات|پاکستان میڈل]]''' |} == ہور ویکھو == * [[پاک بھارت جنگاں]] * [[پاک بھارت تنازع 2025ء]] * [[2025ء پہلگام حملہ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخ پیدائش ویکی ڈیٹا اُتے موجود نئيں]] [[گٹھ:سالاران پاک فضائیہ]] [[گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان]] [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:فضلا نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی، پاکستان]] dczx6k90xeg8q85suy0q82mhq9xt0u0 0 142787 708214 695681 2026-06-23T23:27:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708214 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت|image=|birth_place=[[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]]|citizenship=[[پاکستان]]|known_for=[[شاعر]]|religion=|spouse=|children=|language=[[سرائیکی]]}} '''جہانگیر مخلص''' جنوبی پنجاب پاکستان دے اک سرائیکی شاعر تے ادبی شخصیت نیں۔اونہاں دی شاعری وچ سرائیکی ثقافت، وسیب دا درد، سماجی شعور تے انسانی ہمدردی دےجذبات موجود نیں۔ اوہ اکثر قومی تے علاقائی سطح اُتے منعقدہ ادبی تقریبات وچ ویکھے جاندے نيں تے آن لائن ادبی پلیٹ فارماں اُتے وی سرگرم رہندے نيں<ref>https://www.iub.edu.pk/iub-organized-a-literary-session-with-the-well-known-poet-of-seraiki-language-jahangir-mukhalis</ref> <ref>https://www.wasaib.com/category/c81-seraiki-poetry/c40-jahangir-mukhlis/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428204324/http://www.wasaib.com/category/c81-seraiki-poetry/c40-jahangir-mukhlis/ |date=2017-04-28 }}</ref> <ref>https://kpc.com.pk/karachi-press-club-highlights-the-crucial-role-of-poets-and-writers-in-society/</ref>، <ref>https://minutemirror.com.pk/seraiki-adabi-conference-concludes-with-rights-province-demands-107652/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=U70txXLUiy0</ref>۔ == حوالہ جات == {{حوالے}} [[گٹھ:پاکستانی شاعر]] [[گٹھ:زندہ لوک]] t3228cvycz0whfpex39onulv72oewd7 3 142901 708241 696085 2026-06-24T08:54:47Z Cabayi 22709 Cabayi پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Geoffroi]] توں [[ورتن گل بات:Renamed user edeebb2149abc345d18fda9d92e2afcc]] اک ڑیڈائرکٹ چھڈے بغیر: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Geoffroi|Geoffroi]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user edeebb2149abc345d18fda9d92e2afcc|Renamed user edeebb2149abc345d18fda9d92e2afcc]]" 696085 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۰۹:۴۵, ۱۳ نومبر ۲۰۲۵ (PKT) qnr1immlkvg30ko8ypunt7ip1k1xysa 0 144887 708203 701526 2026-06-23T17:06:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708203 wikitext text/x-wiki {{معلومات-یادگار}}[[فائل:Bab mansour DSCF5811.jpg|thumb|کھبے|باب منصور DSCF5811]] '''باب منصور العلج''' یا '''باب منصور''' [[المغرب|مراکش]] دے شہر [[مکناس]] وچ اک يادگار [[دروازہ]] اے <ref>{{حوالہ ویب |عنوان=Bab Mansur al-'elj |یوآرایل=https://archnet.org/sites/3775 |تریخ رسائی=2020-08-10 |ویب گاہ=Archnet |تاريخ-الوصول=2026-03-14 |تاريخ-الأرشيف=2021-02-15 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210215021344/https://archnet.org/sites/3775 |url-status=dead }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=Mezzine |پہلا=Mohamed |عنوان=Bab Mansur |یوآرایل=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monuments;ISL;ma;Mon01;29;en |تریخ رسائی=اگست 10, 2020 |ویب گاہ=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers}}</ref><ref name=":0">{{حوالہ ویب|عنوان=Bab El Mansour {{!}} Meknes, Morocco Attractions |یوآرایل=https://www.lonelyplanet.com/morocco/the-mediterranean-coast-and-the-rif/meknes/attractions/bab-el-mansour/a/poi-sig/483064/355511 |تریخ رسائی=2020-08-10 |ویب گاہ=Lonely Planet |زبان=en}}</ref> ۔ پرانے شہر وچ مقام الحدیم (الحدیم چوک) دے جنوب د‏‏ی طرف واقع، ایہ اصل وچ سلطان [[اسماعیل بن شریف|مولائے اسماعیل]] دے شاہی قلعہ دا مرکزی دروازہ سی جو 17 ويں صدی دے آخر تے 18 ويں صدی دے اوائل وچ بنایا گیا سی۔ اج ایہ شہر دے سب تو‏ں مشہور تے قابل تعریف تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /><ref>{{حوالہ ویب|آخری=Pinto |پہلا=Maria Inês |تریخ=2015-11-12 |عنوان=Bab Mansour in Meknes: Morocco's Famous Ancient Door |یوآرایل=https://www.journeybeyondtravel.com/blog/bab-mansour.html |تریخ رسائی=2020-08-17 |ویب گاہ=Journey Beyond Travel |زبان=en-US}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |عنوان=Bab Mansour Laalej – Conseil Préfectoral du Tourisme de Meknès |یوآرایل=https://visit-meknes.com/fr/portfolio/bab-mansour-laalej-2/ |تریخ رسائی=2020-08-17 |زبان=fr-FR |تاريخ-الوصول=2026-03-14 |تاريخ-الأرشيف=2022-11-30 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221130230054/https://visit-meknes.com/fr/portfolio/bab-mansour-laalej-2/ |url-status=dead }}</ref> ۔ == تریخ == باب منصور العلج د‏‏ی تعمیر مولائے اسماعیل دے دور حکومت دے آخری سالاں وچ شروع ہوئی۔ اس د‏ی تکمیݪ انہاں دے بیٹے مولائے عبد اللہ دے دور وچ 1732 وچ ہوئی۔ ایہ دروازہ دفاعی مقصد تو‏ں ودھ رسمی تے شان و شوکت دا مظہر سی تاکہ آنے والے مہماناں اُتے گہرا تاثر چھڈ سک‏‏ے۔ دروازے دا ناں اس دے معمار تے ڈیزائنر منصور العلج تو‏ں منسوب اے جو اک سابق عیسائی غلام سی جس نے اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ اسنو‏ں فاتح مرتد وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دیوار دے جنوب مغربی حصے وچ تھوڑے فاصلے اُتے باب جامع النوار نامی اک ہور آرائشی دروازہ موجود اے جو باب منصور تو‏ں ملدی جلدی سجاوٹ رکھدا اے تے ایہ وی مولائے اسماعیل دے دور دا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے آغاز وچ سلطان مولائے عبد الرحمن نے دروازے دے سجے جانب یعنی جنوب مغربی طرف اک لاگیا نما ڈھانچہ تعمیر کروایا سی جو اج موجود نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ڈھانچہ فوجی تے اعلیٰ عہدے داراں د‏‏ی ملاقاتاں، شہر دے گورنر دے عدالت‏ی کماں تے وکھ وکھ فوجی یا مذہبی تقاریب دے لئی استعمال ہُندا سی۔ اج بھݪک دروازہ عموماً بند رہندا اے مگر اس دا اندرونی حصہ بعض اوقات نمائشاں دے لئی کھولیا جاندا ا‏‏ے۔ === تعمیرا‏تی خصوصیات === [[فائل:Meknès - Bab Mansour costat.jpg|thumb|کھبے|میکنس - باب منصور کوسٹیٹ]] باب منصور العلج دا مجموعی طرز تعمیر [[دولت موحدین|الموحدین]] دے نمونےآں جداں [[باب اکناو|باب اکناؤ]] تے قصبہ ادیس دے دروازےآں اُتے مبنی اے جس وچ وڈے گھوڑے د‏‏ی نعل د‏‏ی شکل دا محراب تے دونے طرف برج شام‏ل نيں مگر اس وچ کئی نويں خصوصیات وی شام‏ل د‏‏ی گئیاں نيں۔ خاص طور اُتے دونے طرف دے مربع برج چار موٹے چھوٹے ستوناں اُتے ٹھہرے نيں جنہاں دے درمیان گھوڑے د‏‏ی نعل نما محراب نيں جو برجاں دے تھلے کھوکھلی لاجیا بنا‏تے نيں۔ برجاں دے دونے طرف ہور وڈے سنگ مرمر دے ستون نيں جو اُتے وڈے نکلدے ہوئے پلاسٹر نو‏‏ں سہارا دیندے نيں۔ ایہ ستون قدیم رومی دور دے نيں جنہاں دے سرستون شیوہ آمیختہ دے نيں تے غالباً نیڑے واقع ولوبیلیس دے مقام تو‏ں لیائے گئے سن ۔ اندرونی راستہ موڑ دار اے جو نوے ڈگری اُتے دو بار مڑدا اے تے قصبہ د‏‏ی دوہری دیواراں دے درمیان پل دا کم کردا اے جو مقام للا عوادہ تک رسائی دیندا ا‏‏ے۔ دروازے د‏‏ی تقریباً پوری بیرونی سطح بشمول برجاں اُتے بھاری آرائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ آرائش شبکہ (درج و کتاف) دے دہراندے ہوئے نقوش اُتے مشتمل اے جو مرکزی محراب نو‏‏ں فریم د‏‏ی شکل دیندا اے تے ستوناں دے اُتے خالی جگہاں نو‏‏ں بھردا ا‏‏ے۔ اس نقش دے اندر خالی جگہاں نو‏‏ں رنگ برنگی پولی کروم زلیج یعنی موزیک ٹائل کم تو‏ں مکمل طور اُتے سجایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ سجاوٹ باب منصور نو‏‏ں مراکش دے اسلامی فن تعمیر دا شاندار نمونہ بناندی ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * [[باب بردین]] * [[باب الرواح]] * [[مکناس]] * [[باب خمیس (مکناس)]] * [[مراکشی فن تعمیر]] * [[باب مولائے اسماعیل]] == حوالے == {{حوالے}} {{ذخائر}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:علوی فن تعمیر]] [[گٹھ:مکناس،المغرب وچ دروازے]] b9qzbn1m23159s9zz2ktw1ozkgu7t4e 0 149139 708218 2026-06-24T02:10:09Z Sraiki 5574 "[[ملتان]]، بہاولپور، رحیم یارخان، دیرہ غازی خان، لیہ، وہاڑی، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان سرائیکی علاقے نیں۔ سرائیکی پاکستان دی اک زبان ہے، جہڑی پاکستان دے چارے صوبیاں وچ ٻولی جاندی ہے۔ [[فائل:Saraikistan map.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[گٹھ:سرائیکستان]] [[گٹھ:پنجاب]]" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708218 wikitext text/x-wiki [[ملتان]]، بہاولپور، رحیم یارخان، دیرہ غازی خان، لیہ، وہاڑی، میانوالی، دیرہ اسماعیل خان سرائیکی علاقے نیں۔ سرائیکی پاکستان دی اک زبان ہے، جہڑی پاکستان دے چارے صوبیاں وچ ٻولی جاندی ہے۔ [[فائل:Saraikistan map.jpg|thumb|سرائیکی علاقے]] [[گٹھ:سرائیکستان]] [[گٹھ:پنجاب]] 1fj0wqr5uzbmkvodjjyijq3j05128n2 0 149140 708231 2026-06-24T07:07:41Z Punjabi Log 44034 "'''اے وی آئی ایف توں بی ایم پی تبدیلی''' (انگریزی: ''AVIF to BMP conversion'') اک ایسا عمل اے جس وچ '''اے وی آئی ایف''' (AVIF) تصویری فارمیٹ نوں '''بی ایم پی''' (BMP) فارمیٹ وچ تبدیل کیتا جاندا اے۔ ایہ تبدیلی مختلف سافٹ ویئر، آن لائن اوزاراں یا تصویری پروسیسنگ دے پروگراماں دی مدد...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708231 wikitext text/x-wiki '''اے وی آئی ایف توں بی ایم پی تبدیلی''' (انگریزی: ''AVIF to BMP conversion'') اک ایسا عمل اے جس وچ '''اے وی آئی ایف''' (AVIF) تصویری فارمیٹ نوں '''بی ایم پی''' (BMP) فارمیٹ وچ تبدیل کیتا جاندا اے۔ ایہ تبدیلی مختلف سافٹ ویئر، آن لائن اوزاراں یا تصویری پروسیسنگ دے پروگراماں دی مدد نال کیتی جا سکدی اے۔ تصویر دے فارمیٹ دی تبدیلی مطابقت، ترمیم یا مخصوص استعمالات لئی ضروری ہو سکدی اے۔ == تعارف == AVIF اک جدید تصویری فارمیٹ اے جیہڑا اعلیٰ معیار نوں برقرار رکھدے ہوئے فائل دا حجم گھٹ رکھݨ لئی تیار کیتا گیا اے۔ دوسری طرف BMP اک روایتی بٹ میپ فارمیٹ اے جیہڑا عموماً غیر سکیڑی ہوئی (Uncompressed) تصاویر نوں محفوظ کردا اے۔ ایس وجہ توں BMP فائل دا حجم AVIF دے مقابلے وچ زیادہ ہو سکدا اے۔ == اے وی آئی ایف فارمیٹ == AVIF (AV1 Image File Format) جدید کمپریشن ٹیکنالوجی اُتے مبنی اک تصویری فارمیٹ اے۔ ایہ بہتر تصویری معیار، شفافیت (Transparency) تے ہائی ڈائنامک رینج (HDR) دی سہولت فراہم کردا اے۔ ایہ فارمیٹ ویب تے ڈیجیٹل میڈیا وچ تیزی نال مقبول ہو رہیا اے۔ == بی ایم پی فارمیٹ == BMP (Bitmap) اک تصویری فارمیٹ اے جیہڑا مائیکروسافٹ ولوں متعارف کروایا گیا سی۔ ایہ فارمیٹ تصویر دے پکسلز نوں براہِ راست محفوظ کردا اے تے کئی صورتاں وچ کمپریشن استعمال نہیں کردا۔ ایس وجہ نال BMP فائلآں دا حجم نسبتاً وڈا ہوندا اے، پر تصویری معلومات مکمل طور اُتے محفوظ رہندیاں نیں۔ == استعمال == AVIF توں BMP وچ تبدیلی اوہناں حالات وچ فائدہ مند ہو سکدی اے جتھے پرانے سافٹ ویئر یا مخصوص آلات صرف BMP فارمیٹ دی حمایت کردے ہون۔ ایہ تبدیلی تصویری ترمیم، طباعت تے تکنیکی مقاصد لئی وی استعمال کیتی جاندی اے۔ == فوائد تے نقصانات == BMP فارمیٹ تصویری معیار برقرار رکھݨ وچ مددگار اے، پر فائل دا حجم ودھ جاندا اے۔ دوسری طرف AVIF بہتر کمپریشن دی وجہ توں ذخیرہ تے انٹرنیٹ اُتے منتقلی لئی زیادہ موزوں سمجھیا جاندا اے۔ فارمیٹ دی تبدیلی دے دوران استعمال دے مقصد نوں مدنظر رکھنا ضروری ہوندا اے۔ == ویکھو وی == * [[اے وی آئی ایف]] * [[بی ایم پی]] * [[تصویری فارمیٹ]] * [[ڈیجیٹل تصویر]] * [[کمپریشن]] == باہرلے حوالہ جات == *[https://www.britannica.com/technology/image-processing انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا — ڈیجیٹل تصویری پروسیسنگ] *[https://aomediacodec.github.io/av1-avif/ اے وی آئی ایف — فارمیٹ بارے تکنیکی معلومات] *[https://tingotools.com/avif-to-bmp/ اے وی آئی ایف توں بی ایم پی کنورٹر — اے وی آئی ایف تصاویر نوں بی ایم پی فارمیٹ وچ تبدیل کرݨ آلا آن لائن اوزار] nuf7bos9tb2vuo397ytczzqyw86jh6a 0 149141 708232 2026-06-24T07:10:15Z Punjabi Log 44034 "'''اے وی آئی ایف''' (انگریزی: ''AV1 Image File Format''، مختصراً '''AVIF''') اک جدید تصویری فائل فارمیٹ اے جیہڑا اوپن میڈیا الائنس (Alliance for Open Media) ولوں تیار کیتے گئے AV1 ویڈیو کوڈیک اُتے مبنی اے۔ ایہ فارمیٹ اعلیٰ تصویری معیار نوں برقرار رکھدے ہوئے فائل دے حجم نوں گھٹ رکھݨ دی...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708232 wikitext text/x-wiki '''اے وی آئی ایف''' (انگریزی: ''AV1 Image File Format''، مختصراً '''AVIF''') اک جدید تصویری فائل فارمیٹ اے جیہڑا اوپن میڈیا الائنس (Alliance for Open Media) ولوں تیار کیتے گئے AV1 ویڈیو کوڈیک اُتے مبنی اے۔ ایہ فارمیٹ اعلیٰ تصویری معیار نوں برقرار رکھدے ہوئے فائل دے حجم نوں گھٹ رکھݨ دی صلاحیت رکھدا اے، جس دی وجہ توں ویب، موبائل آلات تے ڈیجیٹل میڈیا وچ ایہ تیزی نال مقبول ہو رہیا اے۔ == تاریخ == اے وی آئی ایف دی ترقی AV1 کوڈیک دی بنیاد اُتے کیتی گئی۔ اوپن میڈیا الائنس نے جدید تصویری تے ویڈیو فارمیٹ مہیا کرن دے مقصد نال ایس معیار نوں متعارف کروایا۔ وقت دے نال مختلف ویب براؤزر، آپریٹنگ سسٹم تے تصویری سافٹ ویئر ایس فارمیٹ دی حمایت کرن لگ پئے۔ == خصوصیات == اے وی آئی ایف بہتر کمپریشن دی وجہ توں کم حجم وچ اعلیٰ معیار دیاں تصاویر محفوظ کر سکدا اے۔ ایہ فارمیٹ شفافیت (Transparency)، ہائی ڈائنامک رینج (HDR)، وڈے رنگی دائرے (Wide Color Gamut) تے مختلف رنگی گہرائیواں دی سہولت فراہم کردا اے۔ ایہ خصوصیات اوہنوں جدید ویب تے ملٹی میڈیا استعمالات لئی موزوں بناندیاں نیں۔ == استعمال == اے وی آئی ایف دا استعمال ویب سائٹاں، ڈیجیٹل فوٹوگرافی، موبائل ایپلی کیشناں تے آن لائن مواد وچ ہوندا اے۔ کم فائل حجم دی وجہ نال صفحات دی لوڈنگ دی رفتار وچ بہتری آ سکدی اے، جیہڑی صارفین دے تجربے تے نیٹ ورک دی کارکردگی اُتے مثبت اثر پاندی اے۔ == ہور فارمیٹاں نال موازنہ == اے وی آئی ایف نوں جے پی ای جی، پی این جی تے ویب پی ورگے روایتی فارمیٹاں دے مقابلے وچ زیادہ مؤثر کمپریشن فراہم کرن والا فارمیٹ سمجھیا جاندا اے۔ تاہم بعض پرانے سافٹ ویئر یا آلات وچ ایس دی مکمل حمایت موجود نہ وی ہو سکدی اے، جس دی وجہ توں بعض اوقات تصاویر نوں ہور فارمیٹاں وچ تبدیل کرنا ضروری ہو جاندا اے۔ == مستقبل == انٹرنیٹ تے ڈیجیٹل میڈیا وچ بہتر کارکردگی دی ضرورت دے پیشِ نظر اے وی آئی ایف دی مقبولیت مسلسل ودھ رہی اے۔ جدید براؤزر تے تصویری پروگرام ایس دی حمایت وچ اضافہ کر رہے نیں، جس نال ایہ مستقبل دے اہم تصویری فارمیٹاں وچ شمار ہوندا اے۔ == ویکھو وی == * [[تصویری فارمیٹ]] * [[جے پی ای جی]] * [[پی این جی]] * [[ویب پی]] * [[ڈیجیٹل تصویر]] == باہرلے حوالہ جات == *[https://aomediacodec.github.io/av1-avif/ الائنس فار اوپن میڈیا — اے وی آئی ایف دی تکنیکی تفصیلات] *[https://tingotools.com/avif-to-bmp/ اے وی آئی ایف توں بی ایم پی کنورٹر] pcharyqyilgpxuiq0pp5qqorzu52e5o 0 149142 708233 2026-06-24T07:12:47Z Punjabi Log 44034 "'''ڈیجیٹل تصویر''' (انگریزی: ''Digital image'') کمپیوٹر یا ہور برقی آلات وچ محفوظ کیتی گئی ایسی تصویر نوں آکھیا جاندا اے جیہڑی عددی معلومات یا پکسلآں دی صورت وچ موجود ہوندی اے۔ جدید دور وچ ڈیجیٹل تصاویر فوٹوگرافی، ویب ڈیزائن، طباعت، سائنسی تحقیق تے سماجی ذرائع ا...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708233 wikitext text/x-wiki '''ڈیجیٹل تصویر''' (انگریزی: ''Digital image'') کمپیوٹر یا ہور برقی آلات وچ محفوظ کیتی گئی ایسی تصویر نوں آکھیا جاندا اے جیہڑی عددی معلومات یا پکسلآں دی صورت وچ موجود ہوندی اے۔ جدید دور وچ ڈیجیٹل تصاویر فوٹوگرافی، ویب ڈیزائن، طباعت، سائنسی تحقیق تے سماجی ذرائع ابلاغ وچ وسیع پیمانے اُتے استعمال ہوندیاں نیں۔ == تعارف == ڈیجیٹل تصویر چھوٹے چھوٹے اجزاء، جیہناں نوں پکسل (Pixel) آکھیا جاندا اے، اُتے مشتمل ہوندی اے۔ ہر پکسل رنگ تے روشنی دی مخصوص مقدار ظاہر کردا اے۔ لاکھاں پکسل مل کے اک مکمل تصویر تشکیل دیندے نیں۔ تصویر دی وضاحت یا معیار دا انحصار پکسلآں دی تعداد تے رنگی گہرائی اُتے ہوندا اے۔ == تاریخ == ڈیجیٹل تصویری ٹیکنالوجی دی ابتدا بیسویں صدی دے وسط وچ ہوئی۔ ابتدائی طور اُتے خلائی تحقیق، طبی تشخیص تے فوجی مقاصد لئی تصویری پروسیسنگ دے طریقے تیار کیتے گئے۔ کمپیوٹراں تے ڈیجیٹل کیمرے دی ترقی دے نال ڈیجیٹل تصاویر روزمرہ زندگی دا اہم حصہ بن گئیاں۔ == تصویری فارمیٹ == ڈیجیٹل تصاویر مختلف فارمیٹاں وچ محفوظ کیتیاں جاندیاں نیں۔ عام فارمیٹاں وچ جے پی ای جی (JPEG)، پی این جی (PNG)، جی آئی ایف (GIF)، بی ایم پی (BMP)، ویب پی (WebP) تے اے وی آئی ایف (AVIF) شامل نیں۔ ہر فارمیٹ دیاں اپنی خصوصیات، فائل دے حجم تے معیار نال متعلق مختلف فائدے ہوندے نیں۔ == استعمال == ڈیجیٹل تصاویر دا استعمال فوٹوگرافی، ویب سائٹاں، اشتہارات، سائنسی تحقیق، طب، تعلیم تے تفریح دے میدان وچ ہوندا اے۔ سمارٹ فون، ڈیجیٹل کیمرے تے کمپیوٹر ایہناں تصاویر نوں محفوظ، ترمیم تے منتقل کرن لئی استعمال ہوندے نیں۔ == تصویری پروسیسنگ == ڈیجیٹل تصویری پروسیسنگ دے ذریعے تصاویر دے رنگ، روشنی، وضاحت تے حجم وچ تبدیلی کیتی جا سکدی اے۔ جدید سافٹ ویئر تصویراں نوں بہتر بناݨ، خرابیاں دور کرن تے مختلف فارمیٹاں وچ تبدیل کرن دی سہولت فراہم کردے نیں۔ == ویکھو وی == * [[تصویری فارمیٹ]] * [[اے وی آئی ایف]] * [[بی ایم پی]] * [[فوٹوگرافی]] * [[پکسل]] == باہرلے حوالہ جات == *[https://www.britannica.com/technology/computer-graphics انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا — کمپیوٹر گرافکس تے ڈیجیٹل تصاویر] *[https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_image ڈیجیٹل تصویر — تکنیکی خصوصیات تے تصویری فارمیٹ] *[https://tingotools.com/bmp-to-avif-converter/ بی ایم پی توں اے وی آئی ایف کنورٹر — تصاویر نوں بی ایم پی فارمیٹ توں اے وی آئی ایف وچ تبدیل کرݨ آلا آن لائن اوزار] kyom1cvnj7yus42taigp5kfvcmi9yfu 0 149143 708234 2026-06-24T07:14:55Z Punjabi Log 44034 "'''بی ایم پی''' (انگریزی: ''Bitmap''، مختصراً '''BMP''') اک راسٹر تصویری فارمیٹ اے جیہڑا ڈیجیٹل تصاویر نوں پکسل دی صورت وچ محفوظ کرن لئی استعمال ہوندا اے۔ ایہ فارمیٹ مائیکروسافٹ ولوں ونڈوز آپریٹنگ سسٹم لئی تیار کیتا گیا سی تے سادگی، مطابقت تے اعلیٰ معیار دی وجہ تو...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708234 wikitext text/x-wiki '''بی ایم پی''' (انگریزی: ''Bitmap''، مختصراً '''BMP''') اک راسٹر تصویری فارمیٹ اے جیہڑا ڈیجیٹل تصاویر نوں پکسل دی صورت وچ محفوظ کرن لئی استعمال ہوندا اے۔ ایہ فارمیٹ مائیکروسافٹ ولوں ونڈوز آپریٹنگ سسٹم لئی تیار کیتا گیا سی تے سادگی، مطابقت تے اعلیٰ معیار دی وجہ توں وسیع پیمانے اُتے استعمال ہوندا رہیا اے۔ == تاریخ == بی ایم پی فارمیٹ دی ابتدا ۱۹۸۰ دیاں دہائیاں وچ مائیکروسافٹ دے ونڈوز نظام دے نال ہوئی۔ ایہ فارمیٹ مختلف آلات تے سافٹ ویئر وچ تصاویر نوں یکساں طور اُتے محفوظ تے ظاہر کرن دے مقصد نال تیار کیتا گیا سی۔ وقت دے نال ایہ ڈیجیٹل تصاویر دے ابتدائی تے معروف فارمیٹاں وچ شامل ہو گیا۔ == خصوصیات == بی ایم پی فائلآں عام طور اُتے غیر سکیڑی ہوئی (Uncompressed) ہوندیاں نیں، جس دی وجہ نال تصویری معیار برقرار رہندا اے، پر فائل دا حجم نسبتاً وڈا ہو سکدا اے۔ ایہ فارمیٹ مختلف رنگی گہرائیواں تے قرارداداں (Resolution) دی حمایت کردا اے۔ == استعمال == بی ایم پی فارمیٹ کمپیوٹر گرافکس، سکرین شاٹس، طباعت تے تصویری ترمیم دے کئی پروگراماں وچ استعمال ہوندا اے۔ سادگی دی وجہ نال ایہ پروگرامنگ تے تصویری پروسیسنگ دے شعبیاں وچ وی اہمیت رکھدا اے۔ == ہور فارمیٹاں نال موازنہ == بی ایم پی دے مقابلے وچ جے پی ای جی، پی این جی، جی آئی ایف تے اے وی آئی ایف ورگے فارمیٹ بہتر کمپریشن فراہم کردے نیں۔ تاہم، بی ایم پی تصویری معلومات نوں اصل حالت وچ محفوظ رکھݨ دی صلاحیت دی وجہ توں کئی فنی استعمالات وچ آج وی اہم سمجھیا جاندا اے۔ == ویکھو وی == * [[ڈیجیٹل تصویر]] * [[تصویری فارمیٹ]] * [[جے پی ای جی]] * [[جی آئی ایف]] * [[اے وی آئی ایف]] == باہرلے حوالہ جات == *[https://www.britannica.com/technology/computer-graphics انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا — کمپیوٹر گرافکس تے ڈیجیٹل تصاویر] *[https://learn.microsoft.com/en-us/dotnet/desktop/winforms/advanced/types-of-bitmaps مائیکروسافٹ — بی ایم پی فارمیٹ تے بٹ میپ دیاں اقسام] *[https://tingotools.com/bmp-to-gif-converter/ بی ایم پی توں جی آئی ایف کنورٹر — بی ایم پی تصاویر نوں جی آئی ایف فارمیٹ وچ تبدیل کرݨ آلا آن لائن اوزار] m9ei6ahccos0ovzlxcajw8pysc3se5e 0 149144 708235 2026-06-24T07:17:52Z Punjabi Log 44034 "'''کمپریشن''' (انگریزی: ''Compression'') کمپیوٹر سائنس تے معلوماتی ٹیکنالوجی وچ اوہ عمل اے جس دے ذریعے ڈیٹا یا فائل دے حجم نوں گھٹایا جاندا اے تاکہ ذخیرہ کرن تے منتقل کرن وچ آسانی پیدا ہووے۔ کمپریشن تصاویر، ویڈیوز، آڈیو فائلآں، دستاویزات تے ہور ڈیجیٹل معلومات و...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708235 wikitext text/x-wiki '''کمپریشن''' (انگریزی: ''Compression'') کمپیوٹر سائنس تے معلوماتی ٹیکنالوجی وچ اوہ عمل اے جس دے ذریعے ڈیٹا یا فائل دے حجم نوں گھٹایا جاندا اے تاکہ ذخیرہ کرن تے منتقل کرن وچ آسانی پیدا ہووے۔ کمپریشن تصاویر، ویڈیوز، آڈیو فائلآں، دستاویزات تے ہور ڈیجیٹل معلومات وچ وسیع پیمانے اُتے استعمال ہوندا اے۔ == تعارف == ڈیجیٹل فائلآں اکثر وڈی مقدار وچ معلومات رکھدیاں نیں۔ کمپریشن دی مدد نال غیر ضروری یا دہرائی گئی معلومات نوں مؤثر انداز وچ محفوظ کرکے فائل دا حجم کم کیتا جاندا اے۔ ایس نال ذخیرہ کرنے دی گنجائش بچدی اے تے انٹرنیٹ اُتے فائلآں دی منتقلی تیز ہو جاندی اے۔ == تاریخ == کمپریشن دے ابتدائی طریقے کمپیوٹر ٹیکنالوجی دے آغاز نال ہی سامنے آ گئے سن۔ وقت دے نال جدید الگورتھم تیار ہوئے جنہاں نے تصاویر، آڈیو تے ویڈیو فائلآں نوں بہتر معیار برقرار رکھدے ہوئے کم حجم وچ محفوظ کرنا ممکن بنایا۔ == اقسام == کمپریشن دیاں دو بنیادی اقسام نیں: * '''بلا نقصان کمپریشن''' (Lossless Compression) — ایس طریقے وچ اصل معلومات مکمل طور اُتے محفوظ رہندی اے تے فائل نوں دوبارہ اصل حالت وچ بحال کیتا جا سکدا اے۔ * '''نقصان والی کمپریشن''' (Lossy Compression) — ایس وچ کجھ معلومات مستقل طور اُتے حذف ہو سکدی اے تاکہ فائل دا حجم مزید گھٹایا جا سکے۔ PNG تے GIF بلا نقصان کمپریشن دیاں مثالاں نیں، جدوں کہ JPEG تے بعض ویڈیو فارمیٹ نقصان والی کمپریشن استعمال کردے نیں۔ == استعمال == کمپریشن انٹرنیٹ، کلاؤڈ سٹوریج، ڈیجیٹل فوٹوگرافی، ویڈیو سٹریمنگ تے سافٹ ویئر تقسیم وچ اہم کردار ادا کردی اے۔ ویب سائٹاں تیز لوڈ کرن تے ذخیرہ دی لاگت گھٹاؤݨ لئی وی کمپریشن استعمال کیتی جاندی اے۔ == فوائد == کمپریشن دے ذریعے فائلآں دا حجم گھٹ جاندا اے، ذخیرہ دی جگہ بچدی اے تے نیٹ ورک اُتے ڈیٹا دی منتقلی تیز ہوندی اے۔ ایہ جدید ڈیجیٹل نظاماں دی کارکردگی بہتر بناݨ وچ اہم کردار ادا کردی اے۔ == ویکھو وی == * [[ڈیجیٹل تصویر]] * [[تصویری فارمیٹ]] * [[جے پی ای جی]] * [[اے وی آئی ایف]] * [[ڈیٹا]] == باہرلے حوالہ جات == *[https://www.britannica.com/technology/data-compression انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا — ڈیٹا کمپریشن] *[https://tingotools.com/gif-to-avif-converter/ جدید کمپریشن دی مدد نال جی آئی ایف تصاویر نوں اے وی آئی ایف فارمیٹ وچ تبدیل کرݨ آلا آن لائن اوزار] tf1eajplsepl26o7k05w1hn3fqs1dlj