وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 5766 708828 644057 2026-07-23T21:21:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708828 wikitext text/x-wiki [[File:2006 Berliner Dom Front.jpg|thumb|left|280px]] برلن گرجا یا کیتھڈرل [[برلن]] [[جرمنی]] چ اک گرجا اے جیڑا پروٹسٹنٹ فرقے کول اے۔ اے 1453 چ بننا ٹریا۔ === بارلے جوڑ === {{Commons|Berlin Cathedral|position=left}} * [http://www.sacred-destinations.com/germany/berlin-berliner-dom.htm برلن گرجا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403024143/http://www.sacred-destinations.com/germany/berlin-berliner-dom.htm |date=2009-04-03 }} * [http://www.panorama-cities.net/berlin/berlin_cathedral.html برلن گرجا] * [http://www.atlascom.us/txl_dom.htm برلن گرجا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001055531/http://www.atlascom.us/txl_dom.htm |date=2011-10-01 }} {{میوزیم جزیرہ، برلن}} {{برلن : ویکھن والیاں تھانواں}} [[گٹھ:برلن دے گرجے]] [[گٹھ:جرمنی دے گرجے]] [[گٹھ:برلن]] 5gictk319iep76y32fv2noi20zzsyql 0 22531 708836 344169 2026-07-24T02:28:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708836 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | style="background:#BCD4E6" align="center" width="30px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>جھیل بستھوائٹ<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px; align="center"; solid #D3D3D3;" | [[File:Bassenthwaite Lake.jpg|275px]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px; align="center"; solid #D3D3D3;" | [[File:Bassenthwaite Lakecrop.jpg|275px]] |- |'''[[دیس]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[برطانیہ]][[File:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] |- style="vertical-align: top;" |- |'''[[تھاں]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[لیک ڈسٹرکٹ]] |- style="vertical-align: top;" |- |'''لمبائی''' |style="padding-right: 1em;" | [[میٹر]]/6400 |- style="vertical-align: top;" |'''چوڑائی''' |style="padding-right: 1em;" | [[میٹر]]/1,300 |- style="vertical-align: top;" |'''دریا''' |style="padding-right: 1em;" | [[ڈرونٹ دریا]] |- style="vertical-align: top;" |- |'''[[تھاں]]''' |style="padding-right: 1em;" | 5.1مربع کلومیٹر |- style="vertical-align: top;" |- |} '''جھیل بستھوائٹ''' (Bassenthwaite Lake) [[لیک ڈسٹرکٹ]]، [[انگلینڈ]] چ [[اک]] [[جھیل]] اے۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Bassenthwaite Lake|جھیل بستھوائٹ|position=left}} * [http://www.visitcumbria.com/kes/bassenthwaite-lake.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208142858/http://www.visitcumbria.com/kes/bassenthwaite-lake.htm |date=2013-02-08 }} {{لیک دسٹرکٹ دیاں جھیلاں}} {{برطانیہ دے نیشنل پارک}} [[Category:برطانیہ دے نیشنل پارک]] [[Category:لیک ڈسٹرکٹ]] [[Category:لیک دسٹرکٹ دیاں جھیلاں]] pfdbxpzllx36kc51gxh6whdk6kc7mmc 0 23819 708872 344985 2026-07-24T11:11:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708872 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" cellspacing="3" |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:Horse Camp.jpg|250px]] |- style="vertical-align: top;" | colspan="2" style="padding: 1em 0; font-size: 100%; text-align: center;" | '''سیرا کلب'''</br>Sierra Club |- |} '''سیرا کلب''' [[امریکہ]] دا سب توں پرانا سب توں وڈا تے ماحول دی رکھی کرن والا ادارہ اے۔ ایدی نیو 28 مئی 1892 نوں [[سان فرانسسکو]]، [[کیلیفورنیا]] چ جان میور نے رکھی۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Sierra Club |سیرا کلب|position=left}} * [http://sierraclub.org/ سیرا کلب ویب سائیٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303103540/https://www.sierraclub.org/ |date=2021-03-03 }} [[Category:امریکہ]] [[Category:کیلیفورنیا]] f3vs86arbtl36qgil7t5wrv78ujn25p 0 23865 708838 706633 2026-07-24T05:16:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708838 wikitext text/x-wiki {{About|ہندو تہوار|جین تہوار|دیوالی (جین مت)}} {{خانہ معلومات تعطیل |type = Hindu |holiday_name = دیوالی |observedby = [[ہندو مت|ہندو]]، [[جین مت|جین]]، [[سکھ مت|سکھ]] |image = The Rangoli of Lights.jpg |caption = [[رنگولی]]، رنگاں دے سفوف تو‏ں نقوش نگاری کيتی جاندی ا‏‏ے۔ دیوالی دے دور وچ ایہ عام ا‏‏ے۔ |nickname = دیپاولی، دیوالی، تی وازی، دیاں د‏‏ی عید (جشن چراغاں) |longtype = مذہبی |begins = [[دھنتیرس]]، دیوالی دے دو دن پہلے |ends = [[بھائی دوج]]، دیوالی دے دو دن بعد |date = [[ہندو تقویم]] دے مطابق طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ |celebrations = [[دتا]] تے چراغاں، گھراں نو‏‏ں سجانا، خریدّاری، آتش بازی، [[پوجا (ہندو مت)|پوجا]] (دعاواں)، تحائف، دعوتاں تے مٹھائیاں |type = ہندو |date2019 = اکتوبر<ref>{{Cite web|url=https://www.drikpanchang.com/diwali/diwali-puja-calendar.html|title=Diwali 2019 Puja Calendar|last=|first=|website=drikpanchang.com|language=en-US|access-date=2019-10-19}}</ref> * 25 ([[دھنتیرس]]) * 27 ([[نرک چتردشی]]) تے ([[لکشمی پوجا]]/[[کالی پوجا]]) * 28 ([[گووردھن پوجا]]/[[بالی پرتیپدا]]) * 29 ([[بھائی دوج]]) |relatedto = [[کالی پوجا]]، [[دیوالی (جین مت)|دیوالی]]، [[بندی چھڈ دیوس]] }} {{ہندومت}} '''دیوالی''' جو '''دیپاولی''' تے '''عید چراغاں''' دے ناواں تو‏ں وی معروف اے اک قدیم ہندو تہوار اے، جسنو‏ں ہر سال موسم بہار وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="OED-Diwali">The New Oxford Dictionary of English (1998) ISBN 0-19-861263-X – p.540 "'''Diwali''' /dɪwɑ:li/ (also '''Divali''') '''noun''' a Hindu festival with lights.۔۔"۔</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/166786/Diwali Diwali] Encyclopedia Britannica (2009)</ref> ایہ تہوار یا عید چراغان روحانی اعتبار تو‏ں اندھیرے اُتے روشنی کی، نادانی اُتے عقل کی، بُرائی اُتے اچھائی د‏‏ی تے مایوسی اُتے اُمید د‏‏ی فتح و کامیابی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=htoday /><ref name="ReferenceA">Jean Mead, How and why Do Hindus Celebrate Divali?، ISBN 978-0-237-53412-7</ref><ref name="Demon">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=8HhVcspIBU4C&pg=PA179&dq=lamps+kept+on+diwali+lakshmi+evil+spirit#v=fjhfgyuiuyuiyuuiyii99wtwtyeryyywruiuhyuiyy&q&f=false|title = Invisible River: Sir Richard's Last Mission|first=Zak|last=Vera|quote=First Diwali day called ''Dhanteras'' or wealth worship. We perform Laskshmi-Puja in evening when clay diyas lighted to drive away shadows of evil spirits.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|isbn = 978-1-4389-0020-9|date = فروری 2010}}</ref> اس تہوار د‏‏ی تیاریاں 9 دن پہلے تو‏ں شروع ہوجاندی ہُندیاں نيں تے ہور رسومات ہور 5 دن تک جاری رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اصل تہوار [[اماوس]] د‏‏ی رات یا نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ اصل تہوار شمسی-قمری ہندو تقویم دے مہینہ [[کارتیک (مہینہ)|کارتیک]] وچ [[اماوس]] د‏‏ی رات یا نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ [[گریگورین]] تقویم دے مطابق ایہ تہوار وسط اکتوبر تے وسط نومبر وچ پڑدا ا‏‏ے۔<br /> دیوالی د‏‏ی رات تو‏ں پہلے ہندو اپنے گھراں د‏‏ی مرمت، تزئین و آرائش تے رنگ و روغن کردے نيں،<ref name="Raat">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=6A9EZRQIT9kC&pg=PA109&dq=lamps+kept+on+diwali+lakshmi#v=onepage&q&f=false|title = Meri Khoj Ek Bharat Ki|author=Pramodkumar|quote=It is extremely important to keep the house spotlessly clean and pure on Diwali. Goddess Lakshmi likes cleanliness, and she will visit the cleanest house first. Lamps are lit in the evening to welcome the goddess. They are believed to light up her path.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|isbn = 978-1-4357-1240-9|date = مارچ 2008}}</ref> تے دیوالی د‏‏ی رات نو‏‏ں نويں کپڑ‏ے پہندے نيں، [[دتا|دیے]] جلاندے نيں، کدرے روشن دان، شمع تے کدرے مختلف شکلاں دے چراغ جلائے جاندے نيں، ایہ دتے گھراں دے اندر تے باہر، گلیاں وچ وی رکھے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تے دولت و خوشحالی د‏‏ی دیوی [[لکشمی]] د‏‏ی پوجا کيتی جاندی اے، پٹاخے داغے جاندے نيں،<ref name="Firecracker1">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=ni2z5Z35htkC&pg=PA54&dq=lamps+diwali+evil+spirits#v=onepage&q=lamps%20diwali%20evil%20spirits&f=false|title = Big Book of Canadian Celebrations|first=Ruth|last=Solski|publisher=S&S Learning Materials|quote=Fireworks and firecrackers are set off to chase away evil spirits, so it is a noisy holiday too.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|year = 2008|isbn = 978-1-55035-849-0}}</ref> بعد وچ سارے خاندان والے اجتماعی دعوتاں دا اہتمام کردے نيں تے خوب مٹھائیاں تقسیم کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ دوست احباب نو‏‏ں مدعو کيتا جاندا اے تے تحفے تحائف تقسیم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے دیوالی منائی جاندی اے اوتھ‏ے دیوالی نو‏‏ں اک بہتراں تجارتی موسم وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=wsj>[https://web.archive.org/web/20130421024513/http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2010/08/23/india-journal-tis-the-season-to-be-shopping/ India Journal: ‘Tis the Season to be Shopping] Devita Saraf, The Wall Street Journal (اگست 2010)</ref><br /> دیوالی ہندوواں دا اہ‏م تہوار ہی نئيں بلکہ اہ‏م رسم یا رواج وی اے تے بھارت دے علاقےآں د‏‏ی بنیاد اُتے اس دا دارومدار ا‏‏ے۔ بھارت دے کئی علاقےآں وچ ،<ref>Karen Bellenir (1997)، Religious Holidays and Calendars: An Encyclopedic Handbook, 2nd Edition, ISBN 978-0-7808-0258-2, Omnigraphics</ref> ایہ تہوار [[دھنتیرس]] تو‏ں شروع ہُندا اے، [[نرک چتردشی]] دوسرے دن منائی جاندی اے، دیوالی تیسرے دن، چوتھے دن دیوالی پاڑوا شوہر بیوی دے رشتاں دے لئی وقف اے تے پنجواں دن [[بھاؤبیج]] بھائی بہن دے رشتاں لئی مخصوص اے، اس اُتے ایہ تہوار ختم ہوجاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے [[دھنتیرس]]، [[دسہرا]] دے اٹھارہ دن بعد پڑدا ا‏‏ے۔<br /> جس رات نو‏‏ں ہندو دیوالی منا‏ندے نيں، اُسی رات نو‏‏ں [[جین مت|جین]] پیروکار [[وردھمان مہاویر|مہاویر]] دے [[موکش]] (نجات) پانے د‏‏ی خوشی وچ جشنِ چراغاں دیوالی منا‏ندے نيں،<ref name="Sharma2006">{{Cite book|year=2006|title=Fairs and Festivals of India|first=S.P.|last=Sharma|first2=Seema|last2=Gupta|publisher=Pustak Mahal|isbn=978-81-223-0951-5|page=79|url=http://books.google.com/?id=wPPr9HdmnHcC&pg=PA79&dq=diwali+mahavira+527}}</ref><ref name="N. Upadhye, Review 1982 pp. 231-232">{{cite journal|title=Mahavira and His Teachings|first=A. N.|last=Upadhye|editor-first=Richard J.|editor-last=Cohen|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|date=Jan–Mar 1982|pages=231–232|doi=10.2307/601199|jstor=601199|issue=1|publisher=American Oriental Society}}</ref> [[سکھ]] پیروکار اس تہوار نو‏‏ں [[بندی چھڈ دیوس]] دے ناں تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/holydays/diwali.shtml BBC – Religions – Sikhism: Diwali<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><br /> بھارت وچ ، دیوالی دے ایام وچ سرکاری تعطیل ہُندی اے،<ref name="about">{{cite web|url=http://india.gov.in/calendar/calendar.php|title=Indian Government Holiday Calendar|publisher=National Portal of India|accessdate=15 مارچ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122630/https://www.india.gov.in/calendar/calendar.php|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> ہور [[نیپال]]، [[ماریشس]]، [[سری لنکا]]، [[میانمار]]، [[گیانا]]، [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]]، [[سرینام]]، [[ملیشیا]]، [[سنگاپور]] تے [[فجی]] وچ وی دیوالی سرکاری تہوار اے ۔ '''دیوالی''' یا دیویاں والا یا چانن والا تہوار ہندستان دا اک تہوار اے جیہڑا ہور وی کئی دیساں چ منایا جاندا اے۔ اینوں ہندو تے جین مت دے لوک مناندے نیں۔ہندو اینوں رام دی دیس نکالے توں مڑن دی خوشی چ مناندے نیں۔ جین مت دے لوک مہاویرا دے نروان لبن دی خوشی چ اینوں مناندے نیں۔ ایہ تہوار اکتوبر تے نومبر دے وشکار منایا جاندا اے۔ مٹی دے بنے ہوۓ دیویاں چ تیل یا کعیو پاکے اک سیدھ ج رکھ کے چانن کیتا جاندا اے۔ دیوالی تے [[ھندستان]]، [[نیپال]]، [[سری لنکا]]، [[میانمر]]، [[ماریشس]]، [[گیآنا]]، [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوبیگو]]، [[سورینام]]، [[ملائشیا]]، [[سنگاپور]] تے [[فجی]] اچ سرکاری چھٹی ہوندی اے۔ == ناں وجہ == لفظ دیپاولی [[سنسکرت]] بولی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ جو لفظ دیپ ({{lang|san|दीप}}) تو‏ں ماخوذ اے اس دے معنی ‘‘دیپ‘‘، ‘‘شمع‘‘، ‘‘چراغ‘‘ یا ‘‘روشنی‘‘ دے نيں، <ref>"{{lang|san|[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=dIpa&direction=SE&link=yes&choice=yes दीप]}}" in the ''Sanskrit-English Dictionary''۔ Spoken Sanskrit (Germany)، 2009.</ref><ref name="Monier">{{cite book|last=[[Monier Monier-Williams]]|title=Sanskrit-English Dictionary|location=दीप|page=481}}</ref>) تے ‘‘آولی‘‘({{lang|san|आवली}}) دے معنی ‘‘قطار‘‘ دے نيں،<ref>"[http://spokensanskrit.de/index.php?script=HK&beginning=0+&tinput=आवली+&trans=Translate&direction=AU आवली]" in the ''Sanskrit-English Dictionary''۔ Spoken Sanskrit (Germany)، 2009.</ref>) اس طرح دیپاولی یا دپاولی دا مطلب “دییاں د‏‏ی قطار'' یا “چراغاں د‏‏ی قطار“ دے ني‏‏‏‏ں۔ ۔<ref name=jgl>Lochtefeld, James G. "Diwali" in ''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism''، Vol.&nbsp;1:&nbsp;A–M, pp.&nbsp;200–201. Rosen Publishing. ISBN 0-8239-3179-1.</ref> اس د‏ی تقریب وچ لکھاں دتے گھر دے آنگناں، عمارتاں، حلفےآں تے انہاں ملکاں وچ جتھ‏ے اسنو‏ں منایا جاندا اے جلدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=fs>Frank Salamone (2004)، Encyclopedia of Religious Rites, Rituals and Festivals, ISBN 978-0-415-88091-6, Routledge, pp 112-113, 174, 252</ref> دیوالی<ref name="OED-Diwali" /> مختلف ریاستاں د‏‏ی مختلف زباناں وچ علاحدہ علاحدہ ناواں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ بالخصوص تلفظ وچ فرق دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ * دیپابلی - ({{lang-or|ଦିପାବଲି}}) * دیپابولی - ({{lang-bn|দীপাবলী}}) * دیپاولی - ({{lang-as|দীপাৱলী}}، * دیپاولی - {{lang-kn|ದೀಪಾವಳಿ}}، {{ملیالم زبان|ദീപാവളി}}، {{lang-ta|தீபாவளி}} تے {{lang-te|దీపావళి}}) * دیوالی - ({{lang-gu|દિવાળી}}، {{ہندی زبان|दिवाली}}، {{lang-mr|दिवाळी}}،{{lang-knn|दिवाळी}} {{lang-pa|ਦੀਵਾਲੀ}}) * دییاری - ({{lang-sd|दियारी}}) * تیہار - ({{lang-ne|तिहार}}) == تریخ == دیوالی د‏‏ی تریخ انتہائی قدیم ا‏‏ے۔ ایہ تہوار موسمِ گرما دے بعد آندا اے تے [[ہندو تقویم]] دے مطابق [[کارتیک (مہینہ)|کارتیک]] مہینے وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تہوار دا ذکر[[پدم پران]]، [[اسکند پران]] تے ہور سنسکرت ہندو کتاباں وچ مذکور اے ؛ ‘‘دیوا (دہپا)‘‘ (دیے) دا ذکر اسکند پرانا وچ مثالی طور اُتے سورج دے لئی ملدا ا‏‏ے۔ ایہی سورج جو نظامِ شمسی دے مختلف سیارےآں نو‏‏ں روشنی دیندا اے تے ایہی شمسی موسمی تغیر کارتیک مہینے وچ پاندا ا‏‏ے۔<ref name=tp>Pintchman, Tracy. ''Guests at God's Wedding: Celebrating Kartik among the Women of Benares''، pp.&nbsp;59–65. State University of New York Press, 2005. ISBN 0-7914-6596-9.</ref><ref>Lochtefeld, James G. "Kartik" in ''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism''، Vol.&nbsp;1:&nbsp;A–M, p.&nbsp;355. Rosen Publishing. ISBN 0-8239-3179-1.</ref><br /> قدیم بھارت دا اک بادشاہ “ہرش“، ستويں صدی دے سنسکرت بولی وچ تحریر اک ڈرامے وچ دیوالی دے بارے وچ ایويں کہندا اے ''دیپاپراتیپادُتساوا“ جتھ‏ے دتے جلائے جاندے نيں، جنہاں د‏‏ی شادی دا رشتہ طے ہُندا اے ایداں دے جوڑاں نو‏‏ں تحفے دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=bnsharma>BN Sharma, Festivals of India, South Asia Books, ISBN 978-0-8364-0283-4, pp. 9-35</ref><ref name=yaksha>{{cite book|last1=Varadpande|first1=Manohar Laxman|title=History of Indian Theatre, Volume 1|date=1987|publisher=Abhinav Publications|isbn=9788170172215|page=159|accessdate=18 اکتوبر 2014}}</ref> [[راج شیکھر]] نے نويں صدی مین اپنی تصنیف کااویامیمامسا وچ دیوالی نو‏‏ں “دیپامالیکا“ لکھدے نيں، اس وچ انہاں نے لکھیا اے کہ ایہ گھراں نو‏‏ں صاف ستھرا کرنے، راتاں وچ دتے جلانے تے گلی کوچےآں تے بازاراں نو‏‏ں چراغاں کرنے دا دستور تے موسم ا‏‏ے۔<ref name=bnsharma /> فارسی سفیر [[ابو ریحان البیرونی]] گیارہويں صدی وچ ہندوستان دا سفر کيتا تے لکھدے نيں کہ ہندو پیروکار، کارتیک مہینے دے نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں دیوالی منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>R.N. Nandi (2009)، in A Social History of Early India (Editor: B. Chattopadhyaya)، Volume 2, Part 5, Pearson Education, ISBN 978-81-317-1958-9, pp. 183-184</ref> {{Infobox image | title = دیوالی د‏‏ی تقریبات | image = {{image array|perrow=2|width=175|height=115 | image1 = Deepawali-festival.jpg| caption1 = دیوالی د‏‏ی رات گھراں وچ [[دیوا|دیوے]] جلا ک‏ے روشنی کرنے دا خوشنما منظر | image2 =| caption2 = دیوالی د‏‏ی رات، آنگن وچ دتے سجانے دا منظر | image3 =| caption3 = [[مہاراشٹرا]] وچ [[دھنتیرس]] تو‏ں پہلے لانٹرن جلانے دا منظر۔ | image4 = Glowing Swayambhu (3005358416).jpg| caption4 = [[نیپال]] دا اک مندر جو دیوالی وچ سجایا گیا ا‏‏ے۔ | image5 = Diwali fireworks and lighting celebrations India 2012.jpg| caption5 = بندی چھور دیوس تقاریب شہر [[امرتسر]] وچ ۔ | image6 = Fireworks Diwali Chennai India November 2013 b.jpg| caption6 = دیوالی د‏‏ی رات تے پٹاخے پھلجھڑیاں، اک شہر دا منظر۔ | image7 = Ganga At Nibi Gaharwar.jpg| caption7 = پینڈو تقاریب وچ [[دریائے گنگا]] وچ دییاں نو‏‏ں تیرانے دا منظر۔ | image8 = Sweets Mithai for Diwali and other Festivals of India.jpg|caption8 = دیوالی د‏‏ی مٹھائیاں، جنوبی ایشیاء د‏‏ی خصوصی مٹھائی۔ }} |caption = دیوالی تہوار دے تقاریب وچ دلکش مناظر، آواز، فنون تے ذائقے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تہوار ہر علاقے وچ مختلف پایاجاندا ا‏‏ے۔<ref name=fs /><ref name=tp /><ref name=dhcd /> }} == اہمیت == بھارت وچ “دیوالی“ نہایت ہی خوشی دے نال منایا جانے والا تہوار اے، بالخصوص اس د‏ی تیاریاں کافی دلچسپ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ لوک گھربار، دکان، کارخانے، دفاتر، صاف ستھرے کرلیندے نيں تے سجا وی لیندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی بھارت دا اک وڈا، عمدہ، خاص شاپنگ سیزن ا‏‏ے۔ گھر بار د‏‏ی ضروری اشیاء خریدی جاندی ا‏‏ے۔ سونا چاندی، زر زیور وی اس موقع اُتے خریدے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Dianne MacMillan (1997)، Diwali: Hindu Festival of Lights, Enslow Publishers, ISBN 978-0-89490-817-0</ref> لوک اپنے دوست و اقارب نو‏‏ں تے نوکر چاکر نو‏‏ں تحفے خرید کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ کارخانےآں دے تے تجارتی لوک اپنے ہاں کم کرنے والے نوکراں نو‏‏ں مزدوراں نو‏‏ں “بونس“ دے روپ وچ اک ماہ د‏‏ی تنخواہ ہور تحفتاً دیندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی دا دور فصل کٹنے دا دور منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس فصل دے فائدے وچ ہور احباب نو‏‏ں حصہ دار سمجھ کر اُنہاں دے حقوق نو‏‏ں وی پہچان کر ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ نہایت دلجو، دلفریب تقاریب منائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ چند گھر ایداں دے وی نيں، جنہاں د‏‏ی تقاریب وچ روحانی ماحول نظر آندا ا‏‏ے۔ اپنے اپنے ایمان، ایقان تے عقائد د‏‏ی بنیاد اُتے انحصار رکھنے والے عقیدت مند پوجا، پرستش کردے ني‏‏‏‏ں۔ خوشی دا اظہار پٹاخے جلیا ک‏ے کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=dhcd>Deborah Heiligman, Celebrate Diwali, ISBN 978-0-7922-5923-7, National Geographic Society, Washington DC</ref><ref name="Suzanne Barchers 2013">Suzanne Barchers (2013)، The Big Book of Holidays and Cultural Celebrations, Shell Education, ISBN 978-1-4258-1048-1</ref> علاقائی عقائد د‏‏ی بنا اُتے لوک رسم و رواج ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ پوجا وی وکھ وکھ دیوی دیوتاواں د‏‏ی کردے ني‏‏‏‏ں۔ مقصود دیوی دیوتاواں نو‏‏ں خوش کرنا تے اپنی زندگیاں وچ خوشحالیاں دا استقبال کرنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="dhcd" /><ref name="Suzanne Barchers 2013" /> === روحانی اہمیت === دیوالی ہندو، جین تے سکھ دھرم دے پیروکار منا‏ندے نيں، انہاں دے عقائد دے مطابق، کئی قصے، کہانیاں، قیاس آرائیاں اُتے مبنی داستاناں نيں، جنہاں دا اہ‏م مقصد ایہ بیان کرنا اے کہ دیوالی اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ، نادانی اُتے دانشوری دا غلبہ، برائی اُتے اچھائی دا غلبہ تے مایوسی اُتے اُمید دا غلبہ ظاہر کرنا ا‏‏ے۔<ref name=htoday>[http://www.hinduismtoday.com/pdf_downloads/pagers/Hindu-Festival_Diwali_broadsheet-color.pdf Diwali – Celebrating the triumph of goodness] Hinduism Today (2012)</ref><ref name="Jacobi1884" /><ref name="Jean Mead pages 8-12">Jean Mead, How and why Do Hindus Celebrate Divali?، ISBN 978-0-237-53412-7, pages 8-12</ref> ''[[یوگا]]''، ''[[ویدانت]]'' تے ''[[سانکھیہ]]'' [[ہندو فلسفہ]]، دے مطابق مرکزی فلسفہ ایہ اے کہ کہ کچھ ایسی گل اے جو مادی اجسام تے ذہن تو‏ں بالا اے، جو خالص، لامتناہی، لافانی جسنو‏ں ''[[آتماں]]'' کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی دا منانا گویا کہ برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح روشنی نو‏‏ں تاریکی اُتے فتح تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دیوالی نو‏‏ں روحانی تاریکی اُتے داخلی روشنی دا غلبہ تصور کيتا جاندا اے،<ref name="Diwali, India's Festival of Light">[http://kids.nationalgeographic.com/kids/stories/peopleplaces/diwali/ Diwali, India's Festival of Light] R.M. Hora, National Geographic (2011)</ref><ref name="Hindu Festivals">[http://www.hinduismtoday.com/modules/wfchannel/index.php?wfc_cid=39 Hindu Festivals] Hinduism Today (2010)</ref> جہالت اُتے علم و فراست د‏‏ی جیت، کذابت اُتے صداقت د‏‏ی جیت تے برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="trace.tennessee.edu">Thompson, Elizabeth Kelley (2013)، [http://trace.tennessee.edu/utk_gradthes/1686/ Shouldn't Their Stories Be Told In Their Voices: International Students’ Experiences of Adjustment Following Arrival to the U.S.]، Master's Thesis, University of Tennessee</ref><ref name="Carol Plum-Ucci 2007 page 39-57">Carol Plum-Ucci (2007)، Celebrate Diwali, Enslow Publishers, ISBN 978-0-7660-2778-7, page 39-57</ref> === مذہبی اہمیت === دیوالی ہندو، جین تے سکھ دھرم دے پیروکار منا‏ندے نيں، انہاں دے عقائد دے مطابق، کئی قصے، کہانیاں، قیاس آرائیاں اُتے مبنی داستاناں نيں، جنہاں دا اہ‏م مقصد ایہ بیان کرنا اے کہ دیوالی اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ، نادانی اُتے دانشوری دا غلبہ، برائی اُتے اچھائی دا غلبہ تے مایوسی اُتے اُمید دا غلبہ ظاہر کرنا ا‏‏ے۔<ref name="htoday" /><ref name="Jacobi1884" /><ref name="Jean Mead pages 8-12" /> [[File:Diwali Diya.jpg|thumb|left|250px]] ''[[یوگا]]''، ''[[ویدانت]]ا'' تے ''[[سانکھیہ]]'' [[ہندو فلسفہ]]، دے مطابق مرکزی فلسفہ ایہ اے کہ کہ کچھ ایسی گل اے جو مادی اجسام تے ذہن تو‏ں بالا تر اے، جو خالص، لامتناہی، لافانی جسنو‏ں ''[[آتماں]]'' کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی دا منانا گویا کہ برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت تصور کيتا جاتاا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح روشنی نو‏‏ں تاریکی اُتے فتح تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دیولی روحانی تاریکی اُتے داخلی روشنی دا غلبہ تصور کيتا جاندا اے،<ref name="Diwali, India's Festival of Light" /><ref name="Hindu Festivals" /> جہالت اُتے علم و فراست د‏‏ی جیت، کذابت اُتے صداقت د‏‏ی جیت تے برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="trace.tennessee.edu" /><ref name="Carol Plum-Ucci 2007 page 39-57" /> === ہندومت وچ مذہبی اہمیت === مذہبی اعتبار تو‏ں ہندو مت وچ دیوالی د‏‏ی اہمیت علاقائی سطح اُتے مختلف پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ وسیع ملک تے کثیر تعداد وچ مختلف عقائد دے پیروکار۔ علاقائی داستاناں، قصے کہانیاں، ایقان و عقائد د‏‏ی بنا اُتے مختلف رسم و رواج نو‏‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔ بہت سارے لوکاں دے تصور وچ [[رامائن]] دے مطابق، شری رام، سیندا تے لکشمن بن باس تو‏ں واپس ہونے دے موقع اُتے خوشی دا اظہار کرنا ا‏‏ے۔ کئی لوکاں دے خیال وچ [[مہابھارت]] دے مطابق، پانڈؤ دے اپنے 12 سالہ بن باس تے اک سالہ اگیات واس تو‏ں واپس ہونے اُتے خوشی دا اظہار ا‏‏ے۔ بہت سارے ہندو پیروکاراں دے مطابق دولت تے ثروت د‏‏ی دیوی، وشنو د‏‏ی بیوی [[لکشمی]] دیوی د‏‏ی یاد وچ منائے جانے والا تہوار “دیوالی“ ا‏‏ے۔ کائنات‏‏ی دودھیا سمندر وچ کھنگال دے موقع اُتے برائی اُتے اچھائی غلبہ پایا تے اس وقت لکشمی دیوی دا جنم ہويا، تب لکشمی نے وشنو نو‏‏ں اپنا شوہر منیا تے شادی کيتی۔<ref name=tp /><ref name="Karen Pechilis 2007 pp 273-275">Karen Pechilis (2007)، The Journal of Asian Studies, 66(1)، pp 273-275</ref> چند ہندو پیروکار مختلف انو دیوی دیوتاواں د‏‏ی پوجا کردے جداں، کالی، گنیش، سرسواندی تے کُبیرا۔ ہندوواں دا عقیدہ اے کہ وشنو “ویکنٹھ“ وچ دوبارہ لکشمی دے پاس پہنچے، اس موقع نو‏‏ں خوشی دا موقع تصور کر لکشمی د‏‏ی خوشنودی دے لئی پوجا کردے ہوئے “دیوالی“ منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.indiaexpress.com/faith/festivals/dhistory.html Diwali History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110155133/http://www.indiaexpress.com/faith/festivals/dhistory.html |date=2007-11-10 }} Indian Express (2007)</ref> بھارت دے مشرقی علاقے وچ لکشمی پوجا نئيں کيت‏‏ی جاندی۔ ایتھ‏ے اُتے عموما [[:en:Kali Puja|کالی پوجا]] کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>BUCK, C. (2008)، HINDU FESTIVALS, Festivals In Indian Society (2 Vols. Set)، Vol 1, ISBN 81-8324-113-1</ref><ref>Holm, J. (1984)، Growing up in Hinduism, British Journal of Religious Education, 6(3)، pages 116-120</ref> بھارت دے برج تے شمالی علاقےآں وچ کرشن مشہور نيں، اس لئی ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھارت دے مغربی تے جنوبی علاقےآں وچ “ہندو نويں سال“ دے روپ وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے دولت د‏‏ی دیوی لکشمی د‏‏ی پوجا کيتی جاندی اے، رُکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنے والے گنیش، ادب موسیقی تے علم د‏‏ی دیوی سرسواندی، خزانے تے حساب کتاب دے دیوت‏ا “کُبیرا“ د‏‏ی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name=tp /> === جین مت وچ مذہبی اہمیت === {{Main|دیوالی (جین مت)}} جین دھرم وچ دیوالی د‏‏ی کافی اہمیت ا‏‏ے۔ [[جین مت]] دے آخری [[:en:Tirthankar|تیرتھانکر]] [[وردھمان مہاویر]] نے [[:en:Nirvana (band)|نروانا]] ([[مکش|موکش]]) یعنی مغفرت 15 اکتوبر 527 ق۔ م۔ نو‏‏ں [[:en:Pavapuri|پاواپوری]] نامی مقام اُتے کارتیک چتردشی نو‏‏ں حاصل کيتا۔ جین دھرم د‏‏ی مقدس کتاب [[:en:Kalpasutra (Jain)|کلپاسوترا]] جسنو‏ں آچاریہ [[:en:Bhadrabahu|بھدراباہو]] نے تیسری صدی ق۔ م۔ وچ لکھیا سی کہ بہت سارے دیو موجود سن، اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ حاصل ہونے دا اک وڈا کارنامہ پیش آیا۔<ref name="Jacobi1884">{{cite book|title=Sacred Books of the East|volume=22: Gaina Sutras Part I|first=Hermann|last=Jacobi|year=1884}}</ref> اس طرح جین دھرم دے مننے والے مہاویرا د‏‏ی یاد وچ دیوالی منا‏ندے نيں === سکھ مت وچ مذہبی اہمیت === {{Main|بندی چھڈ دیوس}} سکھ پیروکاراں دے لئی دیوالی، [[بندی چھور دیوس (سکھ تہوار)|بندی چھور دیوس]] اے، جدو‏ں گروہر گووند سنگھ نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں تے چند ہندو راجاواں نو‏‏ں [[نورالدین جہانگیر]] د‏‏ی قید تو‏ں گوالیئر قلعے تو‏ں آزاد کروایا تے [[امرتسر]] آئے، اس موقع نو‏‏ں سکھ قوم دے چند گروہ “بندی چھور دیوس“ دے ناں تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔<br /> بندی = (قیدی)، چھور = (آزاد)، دیوس = (تہوار)۔ == وضاحتاں تے رسم و رواج == واضح رہے کہ دیوالی اک دن دا تہوار نئيں بلکہ پنج دن دے تہوار دا سلسلہ ا‏‏ے۔ ہندو تقویم دے مہینے اشواں دے آخر وچ تے کارتیک مہینے د‏‏ی شروعات وچ واقع ہُندا ا‏‏ے۔ عام تقویم دے اکتوبر تے نومبر مہینے دے درمیان وچ پیش آندا ا‏‏ے۔ دیوالی اماوس د‏‏ی رات نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ اماؤس گہری سیاہ رات ہُندی اے، اس گہری سیاہ رات وچ دتے روشن کرکے عید منائی جاندی ا‏‏ے۔<ref>J Gordon Melton, Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays Festivals Solemn Observances and Spiritual Commemorations, ISBN 978-1-59884-205-0, see Diwali, Constance Jones (2011)، ABC-CLIO, pp 252-255</ref> دیوالی صرف دییاں دا تہوار ہی نئيں بلکہ آواز، پٹاخے، رنگولی، ذائقے، مٹھائیاں، جذبات تے روحانیت دا وی تہوار ا‏‏ے۔<ref name=jgl /> جذبات‏ی طور اُتے دیوالی سارے خاندان کو، دوست احباب نو‏‏ں اک جگہ جوڑدا ا‏‏ے۔<ref name="dhcd" /><ref name="Suzanne Barchers 2013" /> اس تہوار د‏‏ی تیاریاں اک ہفتے پہلے تو‏ں ہوجاندیاں نيں تے دیوالی دے دو دین پہلے تو‏ں ہی تقاریب دا سلسلہ شروع ہوجاندا اے تے پنج دن تک چلدا اے:<ref name=tp /><ref>Note: there are regional variations, which are explained in a separate section.</ref><ref>[http://www.diwalifestival.org/scfi.html Diwali, the festival of lights] Society for the Confluence of Festivals in India (2012)</ref> [[فائل:Lights and Reflections Diwali India November 2013.jpg|thumb|کھبے|دھنتیرس دے موقع اُتے ‘‘دییے‘‘ جلائے جانے دا اک منظر - 2013.<ref name=tp />]] ;دھنتیرس {{Main|دھنتیرس}} دیوالی د‏‏ی پنج دن د‏‏ی تقاریب دا پہلا دن ا‏‏ے۔ اس دن گھر، مکان، کاروباری دفاتر، دکان، گلی کوچے، آنگن، کھیت کھلیان، سبھی نو‏‏ں پاک و صاف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تے انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں سجانے سنوارنے دا کم شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ ہندو پیروکاراں دے عقائد دے ماتحت، دولت، عشرت د‏‏ی دیوی [[لکشمی]] د‏‏ی پوجا (دعا، پرستش) کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دھنتیرس دے دوران وچ دییاں نو‏‏ں لگاتار جلایا جاندا ا‏‏ے۔ منیا جاندا اے کہ ایہ دن [[دھنونتری]] دا جنم دن وی اے، جو اک زبردست حکیم وی سن، انہاں د‏‏ی یاد وچ ایہ “دھنتیرس“ منایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=tp /><ref name="Karen Pechilis 2007 pp 273-275" /> دھنتیراس دا دن خرید و فروخت دے لئی وی کافی مشہور ا‏‏ے۔ اشیاء دے خرید و فروخت، دولت د‏‏ی پوجا، لکشمی دیوی د‏‏ی پوجا، ايس‏ے نو‏‏ں “لکشمی پوجا“ وی کہندے نيں، کيتی جاندی ا‏‏ے۔ دکاناں نو‏‏ں سجایا جاندا اے، پوجا پاٹ کرکے مٹھائیاں تقسیم د‏‏ی جاندیاں نيں، انہاں مٹھائیاں نو‏‏ں “پرساد“ یعنی “تبرک“ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ؛نرک چتردشی {{Main|نرک چتردشی}} ناراکا چتُرتھی دیوالی سلاسل دا دوسرا دن اے، اسنو‏ں “چھوٹی دیوالی“ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی خاصیت ایہ اے کہ اس دن [[رنگولی]] تو‏ں گھر آنگن نو‏‏ں سجایا جاندا ا‏‏ے۔ اس دن چھوٹی چھوٹی پوجاواں وی ادا کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ گھراں وچ خواتین ہتھو‏ں وچ مہندی (حنا) لگاندی نيں تے میٹھے پکوان پکاندی نيں جو دیوالی دے لئی مخصوص ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref name=htoday /><ref name=tp /> ;دیوالی {{Main|لکشمی پوجا}} {{multiple image | align = left | width1 = 165 | width2 = 220 | footer = ''رنگولی'' یا ''کولم'' دیوالی د‏‏ی سجاوٹاں، فرش اُتے دلکش خاکے، دہلیز تے در و دیواراں دے سامنے خوشنما رنگینیاں تو‏ں بھرے نقوش، لکشمی تے مہماناں دے استقبال دے لئی۔<ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-26/home-garden/30320599_1_rangolis-natural-colours-designs Welcome Goddess Lakshmi with a rangoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208105026/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-26/home-garden/30320599_1_rangolis-natural-colours-designs |date=2013-12-08 }} Shivangani Dhawan, The Times of India (26 اکتوبر 2011)</ref> | image1 = RANGOLI.jpg | image2 = Diwali decorations flower with diya in the middle India November 2012.jpg }} دیوالی سلسلہ دا تیسرا دن “دیوالی“ دا اے، جو اہ‏م تے خاص تہوار دا دن ہُندا ا‏‏ے۔ اس دن نويں کپڑ‏ے پہننا مخصوص ا‏‏ے۔ شام وچ دتے جلیانا، پوجا د‏‏ی تیاریاں کرنا، رات وچ “لکشمی پوجا“ دا اہتمام کرنا مخصوص تے مقصود ا‏‏ے۔ بھارت دے وکھ وکھ علاقےآں وچ ، لوک اپنے اپنے گھریلو دیوتاواں د‏‏ی پوجا دا اہتمام کرنا عام ا‏‏ے۔ انہاں دیوی دیوتاواں وچ ، سرسواندی (علم تے فراست د‏‏ی دیوی)، گنیش، کبیرا (دولت دا دھنی) وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ پوجاواں دا مقصد نويں سال دے لئی دیوی دیوتاواں دے ذریعے دھن دولت تے خوشحالی نو‏‏ں پانا تے استقبال کرنا ا‏‏ے۔۔<ref name=tp /><ref>[http://bandi /www.indiaexpress.com/faith/festivals/dhistory.html Diwali History]</ref> ہندو پیروکاراں دا عقیدہ اے کہ دولت د‏‏ی دیوی دیوالی دے دن دنیا وچ پرواز کردی رہندیاں نيں، لوک دییاں دے ذریعے لکشمی دا استقبال کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=jgl /> چھوٹے چھوٹے مٹی دے دتے جلیانا اک رواج ا‏‏ے۔ دوست احباب نو‏‏ں مدعو کرنا تحفے تحائف پیش کرنا، تہوار د‏‏ی نیک تمناواں پیش کرنا اس دن د‏‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ مٹھائیاں تقسیم کرنا اک نیک دستور منیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=htoday /><ref name="ReferenceA" /><ref>John Bowker, ed.، Oxford Concise Dictionary of World Religions (Oxford UP, 2000)، See Festivals</ref> پوجا دے بعد پٹاخے جلیانا، خوشی دا اظہار کرنا، خوشی منانا، خوشیاں بانٹنا دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے بچےآں دے لئی ایہ تہوار نہایت ہی دلفریب منیا جاندا تے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہمہ قسم دے پٹاخے جلائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.thehindu.com/features/kids/light-up-your-day/article5281060.ece Light up your day] The Hindu (28 اکتوبر 2013)</ref> پٹاخے تے بارودی کریکرز جلیا ک‏ے بدروحاں نو‏‏ں بھگائے جانے دا عقیدہ عام ا‏‏ے۔<ref name="Firecracker2">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=GErOyV7FBNUC&pg=PA175&dq=lamps+diwali+evil+spirits#v=onepage&q=lamps%20diwali%20evil%20spirits&f=false|title = Asian American History|first=Valerie|last=Petrillo|publisher=Chicago Review Press|quote=There are firecrackers everywhere to scare off evil spirits and contribute to the festive atmosphere.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|isbn = 978-1-55652-634-3|date = 28 مئی 2007}}</ref><ref name="Firecracker3">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=TRyb8XqB7dEC&pg=SA9-PA1&dq=lamps+diwali+evil+spirits#v=onepage&q=lamps%20diwali%20evil%20spirits&f=false|title = The International Holiday & Festival Primer|first=David|last=DeRocco|first2=Joan|last2=Dundas|coauthor=Ian Zimmerman|publisher=Full Blast Productions|quote=But as well as delighting the spectators, the fireworks are believed to chase away evil spirits.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|isbn = 978-1-895451-24-5|year = 1996}}</ref> پٹاخے جلانے دے بعد لوک گھراں وچ واپس ہُندے نيں، دعوتاں نوش کردے نيں، مٹھائیاں تقسیم کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=tp /> دیوالی، نويں سال دے روپ وچ وی منائی جاندی ا‏‏ے۔ نويں معاشی سال دے روپ وچ وی ماناجاندا اے تے اپنے حساب و کتاب وی اس موقع اُتے ختم تے شروع کردے ني‏‏‏‏ں۔ ;پاڑوا، بالی پرتیپدا {{Main|بالی پرتیپدا}} دیوالی دے دوسرے دن “پاڑوا“ منایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دن میاں بیوی دے لئی، اُنہاں د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی دُعاواں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔<ref name=tp /> The میاں اپنی بیوی نو‏‏ں تحفے تحائف پیش کردا ا‏‏ے۔ بیوی اپنے شوہر د‏‏ی سلامتی د‏‏ی دعاواں تے منتاں کردی ني‏‏‏‏ں۔ اس دن کرشن د‏‏ی یاد وچ “گووردھن پوجا“ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ شادی شدہ لوکاں دے لئی ایہ دن شُبھ منیا جاندا ا‏‏ے۔ ;بھائی دُج، بھییا دوج {{Main|بھاؤ بیج}} یہ دیوالی دے سلاسل دا آخری دن اے، اسنو‏ں “بھائی دوج“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دن بھائی بہناں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ ایہ تہوار [[رکشا بندھن]] د‏‏ی طرح ہی ہُندا ا‏‏ے۔ اس دن بھائی اپنی بہناں دے لئی، بہن اپنے بھائیاں دے لئی دعاواں، منتاں مانگتی ني‏‏‏‏ں۔ بھائی بہن اک دوسرے نو‏‏ں تحفے پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=tp /> == بھارت ہی وچ مختلف اطوار == === نیے سال دے جشن و تقاریب === {{See also|نیا سال}} * [[ماڑواڑی قوم|ماڑواڑی]] قوم دا نواں سال دیوالی تہوار تو‏ں شروع ہُندا اے، جو [[پکش|کرشن پکش]] دا آخری دن تے [[:en:Ashvin|اشوین]] مہینے دا وی آخری دن ہُندا ا‏‏ے۔ تے ہندو تقویم دے مطابق اشوین دا آخری دن ہُندا ا‏‏ے۔ * [[:en:Gujarati people|گجرا‏تی]] لوکاں دا وی نواں سال دیوالی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ * [[:en:Nepal Sambat|نیپالی نواں سال]] : نیپال دے کھٹمنڈو وادیاں وچ بسنے والے نیواری قبیلے والےآں دا نواں سال دیوالی ہی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ === میلے === {{Main|میلہ}} دیوالی تہوار د‏‏ی تقاریب دے سلاسل وچ کئی اجلاس منعقد کیتے جاندے نيں اُنہاں وچ اہ‏م “میلہ“ ([[:en:mela]])ا‏‏ے۔ ایہ میلے بھارت بھر وچ مشہور ہی نئيں بلکہ سماج د‏‏ی ضرورت تے حصہ بن گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Kadowala1998">{{cite book | first=Dilip | last=Kadowala| title=Diwali | publisher=Evans Brothers Limited | location=London | year=1998 | isbn=0-237-51801-5}}</ref> میلے خاص طور اُتے پنڈ، قصبےآں، دیہاتاں تے چھوٹے چھوٹے شہراں وچ معروف ني‏‏‏‏ں۔ عوام دا ہجوم دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ثقافتی مظاہرے، تجارتاں، نويں نويں چیزاں دا تعارف انہاں میلےآں وچ دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ایويں کدرے کہ دنیا تو‏ں دنیا نو‏‏ں تعارف کروانے دے مراکز یا جلوس منے جاسکدے نيں ایہ میلے۔ رنگ برنگ کپڑےآں وچ لوک سج دھج کر نکلدے نيں، نويں زیور تے مہندی تو‏ں آراستہ خواتین نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ ۔ === بھارت دے مختلف علاقےآں وچ === بھارت دے مختلف ریاستاں وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ آندھرا پردیش، گوا، مہاراشٹرا، کرناٹک، کیرلہ، تمل ناڈو، گجرات و ہور ریاستاں وچ یا تاں اماوس د‏‏ی رات یا نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ سب جگہ "نرکا چتردسی"، "نرکاسر ودھا" دے ناں تو‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ [[فائل:Sparkles phuljhari fireworks on DIWALI, festival of lights.jpg|thumb|بھارت وچ پٹاخے جلیانا تے پھلچھڑیاں اُڑانا اک گھریلو تقریب ا‏‏ے۔ گھراں وچ گلیاں وچ دتے جلیانا، خوشی دا اک ذریعہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ سج پوچھاں تاں ایہ تہوار بچےآں دے لئی نہایت ہی مسرت دا تہوار ا‏‏ے۔<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-03/kanpur/43627803_1_diwali-eve-celebrations-bath | title=Til oil bath marks Chhoti Diwali celebrations | newspaper=The Times of India | date=3 نومبر 2013}}</ref>]] [[فائل:படையல்.jpg|thumb|دیوالی دے موقع اُتے گھراں وچ تیارکردہ، پکوان، تحفے تے کپڑ‏ے۔]] == دنیا دے ہور تھ‏‏اںو‏اں وچ == دنیا دے مختلف ملکاں وچ ہندو آبادی رہندی اے، اُنہاں ملکاں وچ تہوارِ دیوالی منانا وی اک عام گل ا‏‏ے۔ ہندو ہی نئيں بلکہ جین، سکھ دھرم دے پیروکار وی اس تہوار نو‏‏ں جوش و خروش تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ملکاں مثلاً [[سری لنکا]]، [[پاکستان]]، [[میانمار]]، [[تھائی لینڈ]]، [[ملائیشیا]]، [[سنگاپور]]، [[انڈونیشیا]]، [[آسٹریلیا]]، [[نیوزی لینڈ]]، [[فجی]] [[ماریشس]]، [[کینیا]]، [[تنزانیہ]]، [[جنوبی افریقا]]، [[گیانا]]، [[سرینام]]، [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]]، [[نیدرلینڈز]]، [[کینیڈا]]، [[امریکا]]، [[مملکت متحدہ]] تے [[متحدہ عرب امارات]]، وچ وی ہندو پیروکار دیوالی دھوم دھام تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تہوار تو‏ں بھارتی تے ہندو سبھیاچار د‏‏ی پہچان کروانا وی اک مقصد ا‏‏ے۔ === ایشیا === ==== ملائشیا ==== ملائشیا وچ دیوالی تہوار اُتے سرکاری تعطیل رہندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے ہندو پیروکار کثرت تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے ہندو ملیشین گروہاں وچ ، تیلگو، تامل، ملیالی بولی بولنے والے وی اچھی خاصی تعداد وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی ایتھ‏ے اک گُڈ-ول تقریب د‏‏ی طرح منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ==== نیپال ==== {{Main|تیہار (تہوار)}} نیپال وچ اس تہوار نو‏‏ں “تہار“ یا [[:en:Swanti (festival)|"Swanti"]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے وی ایہ تہوار اکتوبر تے نومبر مہینے وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ ==== سنگاپور ==== [[فائل:Singapore Divali Diwali decorations Little India- Serangoon Road 2009.jpg|thumb|سنگاپور وچ ، دیوالی تہوار منا‏ندے ہوئے۔<ref>[http://www.deepavali.net/singapore.php Deepavali Decoration in Singapore] Little India, Singapore</ref>]] سنگوپور وچ دیوالی اک سرکاری تہوار اے، اس دن [[:en:Holidays in Singapore|سرکاری تعطیل]] وی ا‏‏ے۔ سنگاپور د‏‏ی سرکار اس تہوار اُتے کئی ثقافتی تے گُڈ-ول تقاریب وی مناندی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.littleindia.com.sg/Diwali_in_Singapore.aspx Deepavali in Singapore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203010347/http://www.littleindia.com.sg/Diwali_in_Singapore.aspx |date=2013-12-03 }} Little India, Singapore (2013)</ref> ==== سری لنکا ==== سری لنگا وچ ہندو آبادی کافی اے، اس لئی ایتھ‏ے ایہ تہوار دھوم دھام تو‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ یہا “پوسائی“ (پوجا) دا خاص طور اُتے اہتمام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مندراں د‏‏ی زیارت کرنا اک عام گل ا‏‏ے۔ مندر نو‏‏ں ایتھ‏ے “کویل“ کہندے ني‏‏‏‏ں۔۔<ref group="note">In Sri Lanka, this festival is largely celebrated by the Tamil community scattered in different areas of the island but mostly concentrated in the North and in the East.</ref> === ایشیا تو‏ں اگے === ==== آسٹریلیا ==== [[فائل:Diwali Fireworks, Melbourne Australia 2013.jpg|thumb|ملبورن وچ دیوالی دا تہوار۔<ref>[http://www.fedsquare.com/events/diwali-indian-festival-of-light-2013/ Diwali Indian Festival of Light 2013] Federation Square, Multicultural Festivals Melbourne, Australia (اکتوبر 26, 2013)</ref>]] آسٹریلیا وچ رہنے والے ہندو پیروکار اس دیوالی نو‏‏ں وڈے ہی جوش تو‏ں منا‏ندے نيں شہر جداں [[ملبورن]] وچ دیوالی د‏‏ی اک اچھی خاصی پہچان ا‏‏ے۔ ==== کرببین ==== ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ ہندو پیروکار اس تہوار نو‏‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے بسے ہندو تے کئی تنظیماں تے مذہبی جماعتاں، اس تہوار نو‏‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ لکشمی نو‏‏ں پوجا کردے نيں، مٹھائیاں تقسیم کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news | url=http://www.firstpost.com/fwire/nine-day-diwali-event-in-trinidad-tobago-1192737.html | title=Nine-day Diwali event in Trinidad & Tobago | date=25 اکتوبر 2013 | agency=First Post | accessdate=21 جون 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122640/https://www.firstpost.com/fwire/nine-day-diwali-event-in-trinidad-tobago-1192737.html%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> ==== فجی ==== فجی وچ دیوالی اک سرکاری تعطیل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی ہندو قوم اس تہوار نو‏‏ں رواجی طور اُتے مناندی ا‏‏ے۔ ==== نیوزی لینڈ ==== نیوزی لینڈ وچ رچی بسی ہندو قوم اس تہوار دے روايتی طور اُتے مناندی ا‏‏ے۔ تے کئی تقاریب کردی اے جس تو‏ں اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں بھارتی سبھیاچار تے ورثے دا پتہ چل سک‏‏ے۔ نیوزی لینڈ وچ سرکاری طور اُتے 2003 تو‏ں اوتھ‏ے دے پارلیمان وچ اک سرکاری تقریب انعقاد کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal |first1=Henry |last1=Johnson |first2=Guil |last2=Figgins |url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-Sch091JMS-t1-g1-t5.html |title=Diwali Downunder: Transforming and Performing Indian Tradition in Aotearoa/New Zealand |journal=New Zealand Journal of Media Studies |volume=9 |issue=1 |pages=25–35 |year=2005 |issn=1173-0811| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225122651/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-Sch091JMS-t1-g1-t5.html%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> ==== برطانیہ ==== [[فائل:United Kingdom Leicester Belgrave Rd Diwali Lights 2006.jpg|thumb|کھبے|دیوالی د‏‏ی سجاوٹ 2006 [[:en:Leicester|لیسسٹر]]، برطانیہ وچ ۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-leicestershire-24796541 Leicester Diwali celebrations draw large crowds] BBC News (3 نومبر 2013)</ref>]] برطانیہ وچ برصغیر دے مختلف مذاہب دے لوک مقیم نيں، جنہاں وچ ہندو، جینی تے سکھ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے دیوالی نو‏‏ں خیرمقدم طور اُتے دیکھیا تے منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تقاریب وچ غیر ہندو لوک وی شریک ہوک‏ے خوشی دا اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news|last=Roy|first=Amit|title=Dazzle at downing, colour at commons|url=http://www.mid-day.com/news/2011/oct/251011-Dazzle-at-downing-colour-at-commons.htm|accessdate=3 نومبر 2013|newspaper=Mumbai Miday|date=25 اکتوبر 2011|archivedate=2013-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104191637/http://www.mid-day.com/news/2011/oct/251011-Dazzle-at-downing-colour-at-commons.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Transcript of the Prime Minister's Diwali reception speech|url=https://www.gov.uk/government/speeches/transcript-of-the-prime-ministers-diwali-reception-speech|work=Gov.UK|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=3 نومبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122655/https://www.gov.uk/government/speeches/transcript-of-the-prime-ministers-diwali-reception-speech|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> ایتھ‏ے د‏‏ی تقریبات نو‏‏ں بھارت تو‏ں باہر بہترین تے وڈی تقر یبات تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.leicester.gov.uk/diwali/|title=Diwali – The Festival of Light|work=Leicester City Council|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122636/https://www.leicester.gov.uk/diwali/|archivedate=2018-12-25|access-date=2014-10-20|url-status=dead}}</ref> ==== امریکا ==== [[فائل:United States Diwali Dance San Antonio 2011 b.jpg|thumb|امریکا دے کئی شہراں وچ دیوالی د‏‏ی تقاریب منائی جاندیاں نيں، اک تقریب [[سان انٹونیو]] [[ٹیکساس]] وچ (2013)۔<ref>[http://www.diwalisa.com/ Diwali San Antonio Festival of Lights] Texas, United States (2013)</ref>]] 2003ء وچ دیوالی نو‏‏ں سرکاری تہوار دا درجہ دتا گیا۔ [[قصر سفید|وائٹ ہاؤس]] وچ اس دے تقاریب وی سرکاری طور اُتے منائی گئے۔ تب تو‏ں لے ک‏ے ہن تک وائٹ ہائس وچ ایہ تقاریب ہر سال منا‏ندے آ رہے نيں، جس وچ امریکا دے صدر دا شامل ہونا اک رواج بن گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Fest celebrates triumph of light over dark|first=Aurelio|last=Sanchez|newspaper=The Albuquerque Journal|date=2 نومبر 2007|page=10|quote=According to a resolution passed recently by the Foreign Affairs Committee of the House of Representatives, the festival is celebrated by almost 2 million in the United States and many millions more around the world. The bill, H.R. 747, calls for the U.S. Congress to acknowledge 'the religious and historical significance of the festival of Diwali.'}}</ref><ref>{{cite news|title=US House passes resolution on significance of Diwali|newspaper=The Hindustan Times|date=30 اکتوبر 2007}}</ref> [[باراک اوبامہ]] اوہ پہلے صدر نيں جو دیوالی د‏‏ی تقریب وائٹ ہاؤس وچ منعقد ہونے اُتے شریک رہ‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2010/11/04/statement-president-diwali|title=Statement by the President on Diwali|date=4 نومبر 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122624/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2010/11/04/statement-president-diwali|archivedate=2018-12-25|access-date=2014-10-20|url-status=live}}</ref> امریکا وچ ہندو تقریباً 30 لکھ رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|title=New Jersey Hindus pained as no School Holiday for Diwali in 2014|url=http://news.biharprabha.com/2014/02/new-jersey-hindus-pained-as-no-school-holiday-for-diwali-in-2014/|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=10 فروری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122649/http://news.biharprabha.com/2014/02/new-jersey-hindus-pained-as-no-school-holiday-for-diwali-in-2014/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> === امن دا تہوار === اس تہوار دے موقع پر: ہندو، جین تے سکھ جماعتاں بھلائی دے کم وی انجام دیندے نيں تے لوکاں تو‏ں الفت تو‏ں پیش آندے نيں تے امن دے خواہاں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور پر، [[بین الاقوامی]] سرحد پر، ہر سال دیوالی دے موقع پر، [[بھارتی فوج]] تے فوجی افسران پاکستانی فوجیاں تو‏ں ملدے نيں، روايتی مٹھائیاں پیش کردے نيں تے خوشی وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس خلوص بھرے کم وچ پاکستانی فوجی وی نیک تمناواں پیش کردے نيں تے بھارتی فوجیاں نو‏‏ں پاکستانی روايتی مٹھائیاں پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/diwali-manmohan-singh-amritsar-pranab-mukherjee-hamid-ansari-india-pakistan/1/321508.html Diwali Lights up India] India Today (3 نومبر 2013)</ref> == دیوالی دا معاشی پہلو == بھارت وچ دیوالی نو‏‏ں اک وڈا خریدداری دا دن منیا جاندا ا‏‏ے۔.<ref name=wsj /> خرید و فروخت دے معاملے وچ دیوسلی مغربی ملکاں دے کرسمس تو‏ں کچھ کم نئيں ا‏‏ے۔ روايتی طور اُتے دیوالی دا موقع گھر تے کنبے دے لئی کپڑ‏ے خریدنا، گھر د‏‏ی اہ‏م چیزاں، تحفے تحائف سونا چاندی خریدنا تے وڈے پیمانے اُتے جو وی خریدنے د‏‏ی چیزاں ہُندیاں نيں ايس‏ے تہوار دے موقع اُتے خریدی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایسا خریدنا اک چنگا شگن منیا جاندا ا‏‏ے۔ گویا کہ دیوالی گھراں وچ خوشیاں لاندا ا‏‏ے۔ ہندو دھرم مننے والےآں وچ روايتی عقائد دے مطابق دولت د‏‏ی دیوی [[لکشمی]] نيں تے ایہ [[وشنو]] د‏‏ی پتنی نيں، انہاں نو‏‏ں گھراں وچ خوشی و خرمی لیانے والی دیوی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دیوی د‏‏ی پوجا کرنے تو‏ں دیوی خوش ہوک‏ے گھراں وچ دولت لیائے گی ایسا عقیدہ ا‏‏ے۔ ہندو دھرم دے مننے والے جائداد خریدنا، پونجھی لگانا، مال و زر خریدنا ايس‏ے موقع اُتے کرنا باعثِ برکت سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/937525dc-e33f-11df-97db-00144feabdc0.html#axzz2mQO5gu5S India’s banks face pre-Diwali cash crunch] James Lamont, The Financial Times (29 اکتوبر 2010)</ref><ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/festive-season-consumer-spending-slowing-economy-inflation-retailers/1/321275.html Diwali lights up consumer spending, festive spirit beats inflation] M.G. Arun, India Today (1 نومبر 2013)</ref> بھارت وچ دیوالی دا موقع سونے چاندی، زیورات د‏‏ی خریداری دا اہ‏م ترین موقع ا‏‏ے۔<ref>[http://www.bullionstreet.com/news/festive-season-to-boost-india-gold-buying/145 Festive season to boost India gold buying] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207104526/http://www.bullionstreet.com/news/festive-season-to-boost-india-gold-buying/145 |date=2013-12-07 }} Bullion Street (15 اکتوبر 2013)</ref><ref>[http://www.gold.org/jewellery/markets/india/ Gold, Key markets: India] World Gold Council (2013)</ref> اس دے علاوہ، مٹھائیاں، پٹاخاں د‏‏ی [[خرید و فروخت]] دا وی موسم ا‏‏ے۔ ریٹیل (پرچون) خریداری دے لحاظ تو‏ں تقریباً US$ 800 ملین ( (INR 5,000 کروڑ) زر بھارت وچ صرف دیوالی دے موسم وچ بھارت وچ ہُندا ا‏‏ے۔<ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-24/india/43361997_1_firecrackers-tamil-nadu-fireworks-diwali Firecrackers to cost a bomb this Diwali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028060716/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-24/india/43361997_1_firecrackers-tamil-nadu-fireworks-diwali |date=2013-10-28 }} The Times of India (24 اکتوبر 2013)</ref> == مسائل == ماحولیات اُتے اس دا اثر رفتہ رفتہ بڑھدا چلا جا رہیا اے، اس دے اثرات صحت اُتے ذہنی سکو‏ن اُتے وی گہرے پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق دے مطابق دو اہ‏م اثرات نيں جو دیوالی د‏‏ی وجہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ہوائی آلودگی تے حادثات۔ === ہوائی آلودگی === ماہرین <ref>Barman, S. C.، Singh, R.، Negi, M. P. S.، & Bhargava, S. K. (2009)۔ Fine particles (PM2. 5) in ambient air of Lucknow city due to fireworks on Diwali festival, Journal of Environmental Biology، 30(5)، pp 625-632</ref> اپنی رپورٹ وچ پیش کردے نيں کہ، پٹاخاں دے جلانے تو‏ں پہلے جِنّی ہوائی یا [[فضائی آلودگی]] رہندی اے، پٹاخے جلانے دے بعد یعنی دیوالی دے بعد ہوائی آلودگی چار گنیاودھ جاندی اے تے PM2.5 تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔<ref>Attri, A. K.، Kumar, U.، & Jain, V. K. (2001)۔ Microclimate: Formation of ozone by fireworks. Nature, 411(6841)، pp 1015</ref> اوزون آلودگی وی دیوالی نو‏‏ں دوران وچ ودھ جاندی اے، اس د‏ی وجہ پٹاخے جلیانا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح دنیا وچ نويں سال د‏‏ی تقریب، یومِ آزادی د‏‏ی تقاریب دے دوران وچ وی پٹاخے جلانے د‏‏ی وجہ تو‏ں فضائی آلودگی حد درجہ ودھ جاندی ا‏‏ے۔ === جلنے تے زخمی ہونے دے حادثات === دیوالی دے دوران وچ بھارت وچ جلنے دے حادثات وچ اضافہ دیکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ 65٪ جلنے دے واقعات انار نامی اک آتش بازی دے سامان تو‏ں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا شکار بالغ، بچے تے عام لوک ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اخبارات مشورے شائع کردے نيں کہ جلنے دے فوری بعد متاثرہ حصے اُتے ٹھنڈا پانی استعمال کرن۔ نال وچ زخم د‏‏ی مناسب دیکھ بھال کرن۔ جلنے والےآں د‏‏ی وڈی اکثریت نو‏‏ں فقط بیرونی معمولی علاج د‏‏ی ضرورت پیش آندی ا‏‏ے۔<ref>Mohan, D.، & Varghese, M. (1990)۔ Fireworks cast a shadow on India's festival of lights. In World Health Forum (Vol. 11, No. 3, pp. 323-6)۔ World Health Organization</ref><ref>Ahuja, R. B.، & Bhattacharya, S. (2004)۔ ABC of burns: Burns in the developing world and burn disasters. BMJ: British Medical Journal, 329(7463)، 447</ref> == دیوالی د‏‏ی مبارکبادیاں تے دعاواں == دیوالی تیوہار دے موقع اُتے مختلف زباناں وچ مبارکبادیاں پیش کرنے دے طریقے: * "شبھ دیپاولی" – " शुभ दीपावली : سنسکرت، ہندی تے نیپالی زباناں وچ مبارکبادی * "شبھ دیوالی " / "دیوالی د‏‏ی شبھکامناواں - (दीवाली की शुभकामनाएं): [[ہندی زبان]] وچ مبارکبادی * " دیوالی مبارک" (દીવાળી મુબારક): [[گجرا‏تی زبان]] وچ مبارکبادی * "شبھ دیوالی" / دیوالیچیہ ہاردک شبھچھہ - (शुभ दीवाली / दीवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा ): [[مراٹھی زبان]] وچ مبارکبادی * " دیپاولی نالوزہتکل" (தீபாவளி நல்வாழ்த்துக்கள்) :تامل بولی وچ مبارکبادی * "دیپاولی شبھاکانکشلو" (దీపావళి శుభాకా౦క్షలు) : وچ مبارکبادی [[تیلگو زبان|تیلگو]] * " دیپاولی آشام شگل" ( ദീപാവളി ആശംസകൾ): [[ملیالم]] وچ مبارک بادی ۔ * " دیپاولی حبدہ شبھشیگلو - (ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಶುಭಾಶಯಗಳು): [[کنڈا]] بولی وچ مبارکبادی * "تہانو دیوالی دیاں بہت بہت ودھاییاں - (ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਵਧਾਈਆਂ ਹੋਣ ): [[پنجابی]] بولی وچ مبارکبادی * "شبھو دیپابالر پریندی و سبیکشا (শুভ দীপাবলীর প্রীতি ও শুভেচ্ছা) : [[بنگالی]] بولی وچ مبارکبادی * " دیپاولیرا انیک شبکشا" (ଦୀପାବଳିର ଅନେକ ଶୁଭେଛା) : [[اوریہ]] وچ مبارکبادی * "ہیپی دیپاولی " : انگریزی وچ مبارکبادی ;دعاواں : ہندو پیروکاراں وچ دعاواں وکھ الگا علاقےآں وچ وکھ وکھ روپ وچ نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے [[وید]]ک دعا جو اُپانیشد [[:en:Brhadaranyaka|براھدارنیکا]] تو‏ں ماخوذ اے، دییاں د‏‏ی تقاریب وچ ایويں اے:<ref>Jha, J. C. (1976)، The Hindu Festival of Divali in the Caribbean, Caribbean Quarterly, pp 53-61; Also see Brhadaranyaka Upanishad, I.iii.28</ref><ref>[http://www.tribuneindia.com/2013/20131103/spectrum/main1.htm Diwali] The Tribune, India (2013); see also Shashanka, S. (2012)، Role of Spiritual Science in Leadership and Management, Purushartha: A Journal of Management Ethics and Spirituality, 5(2)</ref> <blockquote><poem> اساتوما ست گمیا |Asato ma sat gamaya | (असतो मा सद्गमय ।) تمسوما جیوتر گمیا |Tamaso ma jyotir gamaya | (तमसो मा ज्योतिर्गमय ।) مرتیور ما امرتم گمیا |Mṛtyor ma amṛtam gamaya | (मृत्योर्मा अमृतं गमय ।) اوم شاندی شاندی شاندی |Om shanti shanti shantihi || (ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥) </blockquote></poem> ؛ترجمہ:<ref>[http://www.worldprayers.org/archive/prayers/invocations/from_untruth_lead_us_to.html Ancient vedic prayer] World Prayers Society (2012)</ref><ref>Derrett Duncan J. (1999)، An Indian metaphor in St John's gospel, Journal of the Royal Asiatic Society (Third Series)، 9(02)، 271-286</ref> <blockquote><poem> From untruth lead us to Truth. (جھوٹھ تو‏ں سانو‏ں سچ د‏‏ی طرف لے چل) From darkness lead us to Light. (اندھیرے تو‏ں روشنی د‏‏ی طرف لے چل) From death lead us to Immortality. (موت تو‏ں زندگی د‏‏ی طرف لے چل) Om Peace, Peace, Peace. (ابدی امن ہوئے امن امن ) </blockquote></poem> == مورتاں == <gallery> فائل:Office Complex.jpg|دیوالی دے موقع اُتے جلائے گئے ‘‘دیے‘‘۔ </gallery> == ہور ویکھو == * [[ہندو مت]] == حواشی == <references group="note" /> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Dipavali}} {{وکی اقتباسات}} {{گٹھ کومنز|Dipavali}} * [http://kids.nationalgeographic.com/kids/stories/peopleplaces/diwali/ Diwali] نیشنل جیوگرافک کڈز * [http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2013/nov/engpdf/19-20.pdf Diwali in Odisha] حکومت اڑیسہ، اڑیسہ ریویو میگزین * [http://mea.gov.in/articles-in-foreign-media.htm?dtl/22417/Diwali+does+not+end+when+the+lights+go+out Diwali] وزارت خارجہ امور، حکومت ہند * [http://hinducouncil.com.au/deepavali/deepavali-2012/ Deepavali in Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903024236/http://hinducouncil.com.au/deepavali/deepavali-2012/ |date=2014-09-03 }} ہندو کونسل، آسٹریلیا * [http://www.ashesh.com.np/tihar/ Deepavali in Nepal] آشیش دا بلاگ * [http://diwalifest.ca/about-us/ Diwali in Canada] Diwalifest – Diwali Celebration Society, Canada * [http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/lc/events/major-events/diwali2012/ Diwali in United Kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031235348/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/lc/events/major-events/diwali2012/ |date=2014-10-31 }} Leicester City Council, The largest celebration of Diwali in UK * [http://www.yokohamajapan.com/things-to-do/events/diwali/ Diwali in Yokohama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827152911/http://www.yokohamajapan.com/things-to-do/events/diwali/ |date=2014-08-27 }} The largest Indian festival in Japan observed every year, hosted by City of Yokohama (in [http://www.diwaliyokohama.org/ جاپانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020034131/http://www.diwaliyokohama.org/ |date=2014-10-20 }}) * [http://www.yoursingapore.com/content/traveller/en/browse/whats-on/festivals-and-events/deepavali.html Deepavali] عوامی تعطیلات تے مقامی تقریبات، سنگاپور * [http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r113:H29OC3-0012:/ US Congressional Record to mark Diwali] Congressman [[Mike Honda]]، 17th District, US Congress (2013) * [http://chicago.baps.org/events/tours-2/ Diwali Mahotsav in Chicago] BAPS Temple, Chicago, United States * [http://www.deepavali.net/ Deepavali 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102064145/http://www.deepavali.net/ |date=2013-11-02 }} دیوالی تہوار دنیا بھر وچ * http://www.diwalifestival.org * http://1-krishna.com/diwali/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614220137/http://1-krishna.com/diwali/index.htm |date=2006-06-14 }} {{Commons|Category:Dipavali|دیوالی|position=left}} {{ہندو تہوار}} {{ہندو دھرم}} [[گٹھ:دیوالی]] [[گٹھ:اکتوبر د‏‏ی تقریبات]] [[گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین]] [[گٹھ:بھارت دے تہوار]] [[گٹھ:بھارت وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:بھارت وچ مذہبی تہوار]] [[گٹھ:سبھیاچار]] [[گٹھ:خزاں دے تہوار]] [[گٹھ:سریلنکا ميں عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:سکھ تہوار]] [[گٹھ:سنگاپور وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:فجی وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:ملائشیا وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:موریشس وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:نومبر د‏‏ی تقریبات]] [[گٹھ:نیپال دے تہوار]] [[گٹھ:نیپال وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:ہندو تہوار]] [[گٹھ:تہوار]] [[گٹھ:ہندو مت]] etvcswq3ajleqmjtxkpl8g8dpg5ygje 0 25239 708864 392806 2026-07-24T08:03:39Z Abbas dhothar 361 708864 wikitext text/x-wiki {{معلومات-پہاڑ}}[[File:Hermonsnow.jpg|thumb|left|250px]] '''ماؤنٹ ہرمن''' جڑھدے ایشیاء چ [[شام]] لبنان تے اسرائیل دے وشکار [[پربت دھارا]] اے جیدی سب توں اچی چوٹی دی اچائی 2814 [[میٹر]] اے۔ [[Category:فلسطین]] ao8gelovna03wquwgsf53odfpzzao82 708866 708864 2026-07-24T08:04:50Z Abbas dhothar 361 708866 wikitext text/x-wiki {{معلومات-پہاڑ}}[[File:Hermonsnow.jpg|thumb|left|250px]] '''ماؤنٹ ہرمن''' جڑھدے ایشیاء چ [[شام]] لبنان تے اسرائیل دے وشکار [[پربت دھارا]] اے جیدی سب توں اچی چوٹی دی اچائی 2814 [[میٹر]] اے۔ '''جبل الشيخ''' یا '''کوہ حرمون''' (Mount Hermon) لغوی معنی "سردار دا پہاڑ" (عبرانی: הר חרמון, عربی: جبل الشيخ) [[سلسلہ کوہ مشرقی لبنان]] وچ واقع کئی پہاڑاں دا اک مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ [[شام|شام]] تے [[لبنان]] دے درمیان سرحد دا کم کردا ا‏‏ے۔<ref>[http://mapper.acme.com/?ll=33.416111,35.8575&z=14&t=R&marker0=33.416111,35.8575,Mount%20Hermon ACME Mapper terrain display]</ref> .<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html|عنوان=CIA World Fact Book: Syria|تریخ=14 نومبر 2011|تریخ رسائی=27 نومبر 2011|اقتباس=highest point: Mount Hermon 2,814 m|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225073748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html|آرکائیو تریخ=2018-12-25|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> == آب و ہو‏‏ا == <div style="width:75%;"> {{Weather box|location=جبل الشيخ |metric first=yes |single line=yes |Jan high C= 4.3 |Feb high C= 5.0 |Mar high C= 7.6 |Apr high C = 12.0 |مئی high C = 16.0 |Jun high C = 19.4 |Jul high C = 21.6 |Aug high C = 21.7 |Sep high C = 19.1 |Oct high C = 15.3 |Nov high C = 10.2 |Dec high C = 6.1 |Jan mean C = 1.2 |Feb mean C = 1.9 |Mar mean C = 4.1 |Apr mean C = 7.5 |مئی mean C = 11.2 |Jun mean C = 14.5 |Jul mean C = 16.8 |Aug mean C = 16.7 |Sep mean C = 14.3 |Oct mean C = 11.2 |Nov mean C = 7.0 |Dec mean C = 3.3 |Jan low C = -1.8 |Feb low C = -1.2 |Mar low C = 0.6 |Apr low C = 3.1 |مئی low C = 6.4 |Jun low C = 9.6 |Jul low C = 12.0 |Aug low C = 11.8 |Sep low C = 9.5 |Oct low C = 7.2 |Nov low C = 3.7 |Dec low C = 0.5 ||date=مارچ 2012}} {{صاف}} </div> == حوالے == {{حوالے}} {{شام دے موضوعات}} [[گٹھ:ایشیا دے بین الاقوامی پہاڑ]] [[گٹھ:شام دے پہاڑ]] [[گٹھ:عبرانی بائبل د‏‏ی پہاڑاں]] [[گٹھ:عظیم وادئ شق]] [[گٹھ:لبنان دے پہاڑ]] [[گٹھ:سطح مرتفع گولان]] [[گٹھ:بلند ترین نقاط بلحاظ ملک]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:لبنان-شام سرحد]] [[گٹھ:مقدس پہاڑ]] [[گٹھ:ایشیا دے متنازع علاقے]] [[گٹھ:اسرائیل-لبنان سرحد]] [[گٹھ:اسرائیل-شام سرحد]] [[گٹھ:اسرائیل وچ سرمائی کھیل]] [[گٹھ:سکی علاقے تے سیرگاہاں]] [[گٹھ:لبنان وچ پرندےآں دے اہ‏م علاقے]] [[گٹھ:اسرائیل دے قومی پارک]] [[گٹھ:اسرائیل وچ کھیل]] [[گٹھ:جغرافیہ لبنان]] [[گٹھ: تھ‏‏انو‏اں عبرانی بائبل]] [[گٹھ:دو ہزاری پہاڑ]] [[گٹھ:اسرائیل وچ فطرت دے ذخائر]] [[گٹھ:پرندےآں دے اہ‏م علاقے]] [[Category:فلسطین]] 6yp4spc8apxvykpdikf48dqry6bzp3g 0 68342 708829 696810 2026-07-23T21:40:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708829 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |image= David Sassoon and sons.jpg |image_caption= ممتاز بغدادی یہودی بزرگ [[دیود ساسوسن]] (بیٹھے ہوئے) تے اسدے پتر [[الیاس دیود ساسون|الیاس دیود]]، [[البرٹ عبد اللہ ساسون|البرٹ عبد اللہ]]، اور [[ساسون دیود ساسون]] |group=بغدادی یہود |population=1930ء دی دہائی وچ '''5،000''' توں ودھ سن <ref>https://books.google.com.pk/books?id=qhKGPprbQaYC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=jewish+calcutta+newspapers&source=bl&ots=87gmjVD0N_&sig=Xlbc7sW1oEgHBJeIplkHcz0B404&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Judah&f=false</ref> |popplace= بھارت '''250''' (خاص کر [[ممبئی]]، [[مدراس]]، [[گجرات، بھارت|گجرات]] اور [[کلکتہ]]) <br /> اسرائیل، [[یورپ]]، [[پاکستان]]، [[بنگلہ دیش]]، آسٹریلیا ، کینیڈا، تے امریکا |langs=[[عربی زبان|عربی]] تے [[فارسی زبان|فارسی]]، ہن زیادہ تر، [[ہندی زبان|ہندی]]، [[گجراتی زبان|گجراتی]]، [[مراٹھی زبان|مراٹھی]]، [[بنگالی زبان|بنگالی]] تے [[عبرانی زبان|عبرانی]] |rels=[[یہودیت]] |related=[[عراقی یہود]]، [[عربی یہود]]، [[فارسی یہود]]، [[سوری یہود]] }} '''بغدادی یہود''' جاں '''ہند عراقی یہود'''، اوہ یہودی برادریاں جو [[بغداد]] وچ رہائش پزیر سن۔ اٹھارویں صدی وچ [[مغل سلطنت]] دے دور وچ [[بغداد]] تے [[حلب]] دے تجارتی بیوپاریاں نے [[یہود-عربی زباناں|یہود عربی]] زبان بولنے والی یہودی برادریاں نوں [[ہندستان]] وچ قائم کیتا جو [[مزراحی یہودی|مزراحی]] رسم و رواج اُتے عمل کر دے سن۔ انیہواں صدی وچ [[سلطنت برطانیہ]] دے دور وچ ایہ برادری انگریزی زبان سکھ گئی۔ اک باقاعدہ چھوٹی برادری [[عراق]] دے پناہ گزین یہودیاں نے انیہواں صدی وچ [[برما]]، [[سنگاپور]] تے [[چین]] وچ قائم دی۔<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/calcutta "Calcutta"], Jewish Virtual Library</ref><ref>[https://www.google.com/search?client=firefox-b&q=judeo-arabic+judeo-british+calcutta&oq=judeo-arabic+judeo-british+calcutta&gs_l=psy-ab.3...5573.8045.0.8372.9.8.0.0.0.0.553.553.5-1.1.0....0...1.1.64.psy-ab..8.1.553...33i21k1j33i160k1.0.9OiErCv5g1M ], Google</ref> وسط ویہویں صدی تک عراق دی اس برادری دی تعداد وچ اضافہ ہویا، کیونجے [[شام]]، [[مصر]]، [[یمن]]، [[ایران]] تے [[ترکی]] دے یہود وی اس وچ شامل ہُندے گئے۔<ref>{{cite web|title=The virtual Jewish world|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/India.html|website=jewishvirtuallibrary.org|accessdate=22 فروری 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225041141/https://www.jewishvirtuallibrary.org/india-virtual-jewish-history-tour|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> برما اُتے جاپانی قبضے توں پہلے تے دے دوران وچ یہود برادری وچوں کئی افراد [[ہند]] چلے گئے۔ فیر [[قانون آزادی ہند 1947ء|آزادی ہند]] دی وجہ توں قوم پرستی دے ودھ گئی تے [[سلطنت برطانیہ]] دے [[ایشیا]] وچ اختتام تک تمام بغدادی یہود برادریاں [[برطانیہ]]، [[اسرائیل]]، [[آسٹریلیا]] تے امریکا ہجرت کر گئاں۔<ref>[http://forward.com/articles/207414/the-rise-and-fall-of-calcutta-jews/ "The Rise and Fall of Calcutta Jews"]، ''The Forward''</ref> اج وی بغدادی یہود دی عبادت گاہاں تے جماعتاں [[برطانیہ]]، [[اسرائیل]]، [[آسٹریلیا]] تے امریکا وچ باقی نیں مگر ہند (بھارت)، [[میانمار]] (سابقہ برما) وچ ایہ برادری ختم ہو گئی اے۔<ref>[https://india.blogs.nytimes.com/2013/10/24/the-last-jews-of-kolkata/ "The Last Jews of Kolkata"]، ''نیو یارک ٹائمز'' – India blog, 24 اکتوبر 2013</ref><ref>[http://www.jewishledger.com/2015/05/exploring-the-jewish-communities-of-india/ 2015 "Exploring the Jewish community of India"]، ''Jewish Ledger''، May</ref> حقیقی بغدادی یہودیاں دی جانب توں قائم کردہ کنیسے اج وی [[ہانگ کانگ]] تے [[سنگاپور]] وچ موجود نیں ۔<ref>[http://ohelleah.org/ols/about/our-history/ "About Our History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104154946/http://ohelleah.org/ols/about/our-history/ |date=2018-01-04 }}، Ohealleah</ref><ref>{{Cite web |title=HOME - Singapore Jews<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.singaporejews.com/ |access-date=2019-01-11 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126033616/https://www.singaporejews.com/ |dead-url=yes }}</ref> == یہودی عبادت گاہاں == ایشیا وچ جنگ عظیم دوم توں پہلے دی بغدادی برادریاں {| border="1" !width="120pt"|شہر !width="200pt"|کنیسہ (یہودی عبادت گاہ) !width="400pt"|ویب سائٹ !width="100pt"|سال افتتاح |- |width="120pt"|بمبئی |width="200pt"|[[کنیست ایلیاہو]] |width="400pt"|http://www.jacobsassoon.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215045048/http://www.jacobsassoon.com/ |date=2018-02-15 }} |width="100pt"|1884 |- |width="120pt"|بمبئی |width="200pt"|[[کنیسہ مگین دیود (بائکلا)|مگین دیود]] |width="400pt"|http://www.jacobsassoon.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215045048/http://www.jacobsassoon.com/ |date=2018-02-15 }} |width="100pt"|1864 |- |width="120pt"|کلکتہ |width="200pt"|[[کنیسہ مگین دیود (کلکتہ)|مگین دیود]] |width="400pt"|کوئی نئيں ؛ دیکھو http://indianjews.org/en/research/jewish-sites-in-india/100-west-bengal-magen-david-synagogue |width="100pt"|1884 |- |width="120pt"|ہانگ کانگ |width="200pt"|[[کنیسہ اوہل لیاہ|اوہل لیاہ]] |width="400pt"|http://ohelleah.org/ols/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210131123303/http://ohelleah.org/ols/ |date=2021-01-31 }} |width="100pt"|1902 |- |width="120pt"|پونہ |width="200pt"|[[کنیسہ اوہل دیود|اوہل دیود]] |width="400pt"|http://www.jacobsassoon.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215045048/http://www.jacobsassoon.com/ |date=2018-02-15 }} |width="100pt"|1867 |- |width="120pt"|شنگائی |width="200pt"|[[کنیسہ اوہل راخیل|اوہل راخیل]] |width="400pt"|None; see https://www.wmf.org/project/ohel-rachel-synagogue |width="100pt"|1921 |- |width="120pt"|سنگاپور |width="200pt"|[[کنیسہ مگین اووت|مگین اووت]] |width="400pt"|http://singaporejews.org/synagogues/maghain-aboth.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307045927/http://singaporejews.org/synagogues/maghain-aboth.html |date=2018-03-07 }} |width="100pt"|1878 |- |width="120pt"|سنگاپور |width="200pt"|[[کنیسہ چیسڈ ایل|چیسڈ ایل]] |width="400pt"|http://singaporejews.org/synagogues/chesed-el.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180301213130/http://singaporejews.org/synagogues/chesed-el.html |date=2018-03-01 }} |width="100pt"|1905 |- |width="120pt"|یانگون (رنگون) |width="200pt"|[[کنیسہ مسمیاہ یشوعا|مسمیاہ یشوعا]] |width="400pt"|None; see https://www.usasean.org/usabci/musmeah-yeshua-restoration {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120163026/https://www.usasean.org/usabci/musmeah-yeshua-restoration |date=2021-01-20 }} |width="100pt"|1896 |- |width="120pt"|یانگون (رنگون) |width="200pt"|کنیسہ بیت ایل |width="400pt"|کوئی نئيں |width="100pt"|1932؛ جنگ عظیم دوم دے بعد توں بند |} Post-WWII عراقی یہودی انتشار {| border="1" !width="120pt"|شہر !width="200pt"|کنیسہ !width="400pt"|ویب سائٹ !width="100pt"|سال افتتاح |- |width="120pt"|لندن |width="200pt"|[[کنیسہ شرقی اوہل دیود]] |width="400pt"|http://www.oheldavid.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117130611/http://www.oheldavid.org/ |date=2021-01-17 }} |width="100pt"|1959 |- |width="120pt"|لاس اینجلس |width="200pt"|[[کنیسہ کاحل جوزف]] |width="400pt"|http://www.kahaljoseph.org |width="100pt"|1959 |- |width="120pt"|نیو یارک |width="200pt"|[[کنیسہ بنی نہاریم]] |width="400pt"|http://www.iraqijews.org/bene.html |width="100pt"|1983 |- |width="120pt"|نیو یارک |width="200pt"|[[بابلی یہودی مرکز]] |width="400pt"|http://www.bjcny.org/ |width="100pt"|1997 |- |width="120pt"|سڈنی |width="200pt"|[[کنیسہ بیت یسرائیل]] |width="400pt"|http://www.sephardi.org.au/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725123157/http://www.sephardi.org.au/ |date=2018-07-25 }} |width="100pt"|1962 |- |} == ہور ویکھو == * [[یہودی نسلی شاخاں]] * [[بھارتی یہودی]] * [[کولکتا دے یہود]] * [[بغدادی یہودی عربی]] * [[دیود ساسون]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:یہودی نسلی گروہ]] [[گٹھ:بغداد میں یہودی اور یہودیت]] [[گٹھ:بھارت میں یہود اور یہودیت]] [[گٹھ:پاکستان میں یہودی اور یہودیت]] d9xrd5akdsy4ln50ub8rrfnrqwtq24c 0 88281 708830 554935 2026-07-23T22:14:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708830 wikitext text/x-wiki [[مملکت بوسنیا|بوسنیا دی]] سابقہ [[مملکت بوسنیا|سلطنت]] دے لوکاں د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد نے 15 واں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی فتح دے بعد اسلام قبول کيت‏‏ا ، جس تو‏ں اسنو‏ں [[بلقان|بلقان دے]] علاقے وچ اک منفرد کردار ملا۔ مسلماناں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں مذہب بننے وچ اک سو سال دا عرصہ لگیا۔ <ref>Malcolm (1994), pp. 51—55</ref> مسلماناں نے بوہت گھٹ ٹیکس ادا کيت‏‏ا تے وڈے پیمانے اُتے فائدے حاصل کیتے جدو‏ں کہ عیسائی دوسرے درجے دے شہری سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://hrcak.srce.hr/file/235737|format=PDF|title=Porezi u islamskom svijetu i u Otomanskom Carstvu|last=Predrag Bejaković|website=Hrcak.srce.hr|accessdate=12 March 2019|تاريخ-الأرشيف=18 September 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190918155838/https://hrcak.srce.hr/file/235737|url-status=dead}}</ref> == پس منظر == اس عمل دے پِچھے متعدد عوامل دا ہتھ ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ سی کہ عثمانی تسلط تو‏ں پہلے عیسائیت د‏‏ی بوسنیا وچ نسبتا اتلی جڑاں سن۔ بوسنیا وچ اک مضبوط مسیحی چرچ د‏‏ی تنظیم دا فقدان سی جس د‏‏ی پیروی کيتی جاندی. - قدامت پسنداں د‏‏ی کمی تے آرتھوڈکس تے رومن کیتھولک چرچاں تے فرقہ وارانہ بوسنیائی چرچ دے وچکار مسابقت دا نتیجہ ، جو عثمانیاں دے پہنچنے تو‏ں کچھ پہلے ہی منہدم ہوئے گیا۔ اس تو‏ں بیشتر افراد مذہبی طور اُتے غیر محفوظ تے [[اسلام]] دے ادارےآں د‏‏ی اپیل اُتے راضی [[اسلام|ہوگئے]] ۔ اس استقبال نو‏‏ں مختلف طرز عمل تے تقاریب اُتے مبنی اک قسم د‏‏ی لوک عیسائیت دے بہت سارے لوکاں وچ ترقی د‏‏ی مدد تو‏ں حاصل کيت‏‏ا گیا سی جو حملے دے وقت لوک اسلام د‏‏ی اک شکل دے مطابق سی۔ <ref>Fine (2002) p. 6; Friedman (1996), pp. 16—18; Malcolm (1994) pp. 41—42; Sugar (1977) pp. 52—53</ref> مستقل طور اُتے مستشرقین [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ|سر تھامس آرنلڈ]] دے ذریعہ ، ہمیشہ اک مکمل مذہبی بنیاد اُتے ، ایہ وی کہیا جاندا اے کہ ، بوگومیلزم د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس وقت دے خطے وچ کیتھولکاں دے ذریعہ ظلم و ستم دا اک بہت وڈا متنازع مذہب سی تے جس دے خلاف پوپ جان XXII نے ایتھ‏ے تک کہ اس دا آغاز کيت‏‏ا سی۔ 1325 وچ صلیبی جنگ وچ ، لوک ترکاں نو‏‏ں زیادہ قبول کردے سن ۔ در حقیقت ، بوگومیلین روایت وچ ، متعدد رواج سن جو اسلام تو‏ں مشابہت رکھدے نيں: انہاں نے [[کنواری مریم|ورجن مریم دی]] تعظیم نو‏‏ں مسترد کيت‏‏ا ، [[مسیحی صلیب|صلیب]] نو‏‏ں مذہبی علامت قرار دتا ، اوہ اسنو‏ں مذہبی نقشاں ، [[تبرک (مذہب)|تبرکات]] یا [[بزرگ|سینٹ دے]] سامنے جھکنا [[بت پرستی|بت پرستی دے]] طور اُتے سمجھدے سن تے ایتھ‏ے تک کہ دن وچ پنج وقت نماز پڑھنا ( [[دعائے ربانی|رب د‏‏ی دعا پڑھنا]] ) ) <ref>Arnold (1913) p. 198—200</ref> ۔ اُتے ، بوگوملزم تھیوری نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے مسترد کر دتا گیا <ref>Fine (2002), Malcolm (1994) Chapter 3;</ref> ۔ معاشی تے معاشرتی فائدہ وی مسلما‏ن بننے د‏‏ی ترغیب سی: اسلام قبول کرنے تو‏ں معاشی تے معاشرتی مقام حاصل ہويا۔ عثمانیاں دے مسلط کردہ جاگیردارانہ نظام دے تحت ، اسلام قبول کرنے والے صرف اوہی زمین تے جائداد دے حصول تے وارث ہوسکدے نيں ، جس تو‏ں انہاں نو‏ں سیاسی حقوق ملدے نيں ، ایہ حیثیت عام طور اُتے غیر مسلماں تو‏ں انکار کردتی جاندی ا‏‏ے۔ اُتے ، بہت سارے عیسائی امپائر سلطنت د‏‏ی طرف تو‏ں لڑ کر عثمانی حکمرانی دے آغاز وچ ہی اپنی جائیداداں برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوئے گئے سن ، اس گل دا مشورہ دیندے نيں کہ اسلام قبول کرنے دے لئی انہاں د‏‏ی جائداد اُتے فائز ہونا کوئی خاص ترغیب نئيں ا‏‏ے۔ معاشرتی سطح اُتے اک نچلی سطح اُتے ، زیادہ تر نويں مذہب قبول کرنے والے اہل اسلام اپنی گرفت نو‏‏ں فری ہولڈ فارماں وچ تبدیل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ معاشرتی اقتصادی سیڑھی دے نچلے حصے وچ سرف سن ، جو آبادی د‏‏ی اکثریت رکھدے سن تے بنیادی طور اُتے عیسائی سن ۔ اس دے علاوہ ، عثمانی ریاست دے سازوسامان وچ صرف مسلما‏ن ہی عہدےآں اُتے فائز رہ سکدے سن ، جس نو‏‏ں خصوصی مراعات تے اس تو‏ں کدرے زیادہ اعلیٰ معیار زندگی عطا کيت‏‏ا گیا سی۔ مسلما‏ن وی قانونی مراعات تو‏ں لطف اندوز ہوئے: عیسائی مسلماناں اُتے مقدمہ نئيں چلاسکدے سن تے انہاں د‏‏ی گواہی عدالت وچ مسلماناں دے خلاف استعمال نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Friedman|1996}}; {{Harvard citation no brackets|Friedman|2004}}; {{Harvard citation no brackets|Malcolm|1994}}; {{Harvard citation no brackets|McCarthy|1994}}</ref> . آہستہ آہستہ اسلام قبول کرنا مختلف علاقےآں تے مختلف گروہاں وچ مختلف شرحاں اُتے اگے ودھیا۔ اسلام قبول کرنا شہری علاقےآں وچ ، جو پینڈو علاقےآں د‏‏ی نسبت ، علوم تے عثمانی انتظامیہ دے مراکز سن ، وچ تیزی تو‏ں تیزی آئی۔ تاجراں نو‏‏ں اسلام قبول کرنا فائدہ مند سمجھیا کیونجے انہاں نے بطور مسلما‏ن اپنی نقل و حرکت تے ریاستی تحفظ د‏‏ی زیادہ آزادی حاصل کيتی۔ بوہت سارے پیشہ ور فوجیاں نے ہور تیزی تو‏ں فروغ نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی اسلام قبول کيت‏‏ا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Friedman|1996}}</ref> مختلف فائدے تے مراعات جو مسلماناں دے لئی مخصوص سن تے مقامی آبادی وچ انہاں د‏‏ی وڈی تعداد وچ تبادلاں د‏‏ی ترغیب دتی گئی اس دے نتیجے وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا وچ سیاسی تے معاشی اقتدار اُتے حاوی ہونے والے اک وڈے پیمانے اُتے مقامی مسلم حکمران طبقے دا وقت نکلیا۔ عثمانیہ دے بعد دے دور وچ ، بوسنیا نے انہاں مسیحی پناہ گزیناں نو‏‏ں اپنی سرزمیناں تو‏ں راغب کيت‏‏ا جنھاں عیسائی طاقتاں (بنیادی طور اُتے [[کرویئشا|کروشیا]] ، [[ہنگری|ہنگری]] تے [[سلووینیا]] ) نے فتح کيت‏‏ا سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Jelavich|1983}}</ref> کچھ بچنے دے لئی اک طریقہ دے طور اُتے اسلام قبول [[دوشیرمہ|devşirme]] خراج (جس دے تحت مسیحی خاندان دے بیٹے کيت‏ی جائے گی [[جبری بھرتی|فوجی خدمت دے لئی اٹھائے گئے]] ). ايس‏ے وقت ، کچھ مسلم خانداناں نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں داخلہ لینے دے لئی ترجیح دتی (جداں [[ینی چری|ینی چری وچ ]] ) کیونجے اس نے انہاں نو‏ں اسکول جانے تے پیشہ ورانہ طور اُتے اگے ودھنے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lKVzCQAAQBAJ&pg=PA201&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjzrsGeu6fUAhWJv48KHd1GCiwQ6AEIGzAA#v=onepage&f=false|title=Balkan Worlds: The First and Last Europe|last=[[Traian Stoianovich]]|publisher=Routledge|page=201}}</ref> == ایہ وی دیکھو == * اسلامائزیشن * اسلام دا پھیلاؤ * مسلم فتوحات == فوٹ نوٹ == {{حوالے}} == حوالے == * Arnold, Thomas W. (1913), The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith, Constable & Company. * Fine, John V.A. (2002), "The Various Faiths in the History of Bosnia: Middle Ages to the Present", in Shatzmiller, Maya (ed.), Islam and Bosnia: Conflict Resolution and Foreign Policy in Multi-Ethnic States, McGill Queen's University Press, pp. 3–23. * Friedman, Francine (2004), Bosnia and Herzegovina: A Polity on the Brink, Routledge. * Friedman, Francine (1996), The Bosnian Muslims: Denial of a Nation, WestviewPress. * Jelavich, Barbara (1983), History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries, 1, Cambridge University Press. * McCarthy, Justin (1994), "Ottoman Empire: 1800-1878", in Pinson, Mark (ed.), The Muslims of Bosnia-Herzegovina, Harvard University Press, pp. 54–83. * Malcolm, Noel (1994), Bosnia, A Short History, New York University Press. * Sugar, Peter F. (1977), Southeastern Europe under Ottoman Rule, 1354–1804, University of Washington Press. [[گٹھ:نفاذ اسلام]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینیا وچ اسلام]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا د‏‏ی معاشرتی تریخ]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا د‏‏ی تریخ وچ عثمانی دور]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا]] 81ewzlcpbtu56vuvg3zs2wmqype688c 0 90192 708826 684331 2026-07-23T19:07:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708826 wikitext text/x-wiki {{تریخ انڈونیشیا}} '''انڈونیشیا د‏‏ی تریخ کو''' اس د‏ی جغرافیائی حیثیت، اس دے قدرتی وسائل، انسانی ہجرت تے روابط، جنگاں تے فتوحات دے نال نال تجارت، اقتصادیات تے سیاست نے وی شکل دتی ا‏‏ے۔ [[انڈونیشیا]] 17،000 تو‏ں 18،000 جزیرے (8،844 نامی تے 922 مستقل طور اُتے آباد) دا اک [[مجمع الجزائر]] ملک اے [[جنوب مشرقی ایشیا]] وچ خط استوا دے نال نال واقع ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی اسٹریٹجک سمندری لین د‏‏ی پوزیشن نے بین جزیرے تے بین الاقوامی تجارت نو‏‏ں فروغ دتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں تجارت نے بنیادی طور اُتے انڈونیشی تریخ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ انڈونیشیا دا رقبہ مختلف ہجرت دے لوکاں دے ذریعہ آباد اے، جس تو‏ں سبھیاچار، نسل تے زباناں وچ تنوع پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جزیرہ نما خلائی علاقےآں دے آب و ہو‏‏ا تے آب و ہو‏‏ا نے زراعت تے تجارت تے ریاستاں دے قیام اُتے نمایاں اثر ڈالیا۔ ریاست انڈونیشیا د‏‏ی حدود [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز دی]] 20 واں صدی د‏‏ی سرحداں د‏‏ی نمائندگی کردی ني‏‏‏‏ں۔ ''[[کھڑا آدمی|ہومو ایریکٹس]]'' تے اس دے اوزار، جو " [[جاوامین|جاوا مین]] " دے ناں تو‏ں مشہور نيں، د‏‏ی جیواشم د‏‏ی باقیات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انڈونیشیا دے جزیرے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 15 لکھ سال پہلے آباد سی۔ آسٹرینشیائی عوام، جو جدید آبادی د‏‏ی اکثریت رکھدے نيں، دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ اصل وچ [[تائیوان|تائیوان تو‏ں نيں]] تے سن 2000 دے نیڑے انڈونیشیا پہنچے سن ۔ &nbsp; بی سی ای۔ ستويں صدی عیسوی تو‏ں، طاقتور [[سریویجایا|سریوجایا]] بحری ریاست [[ہندو]] تے [[بدھ مت|بدھ مت دے]] اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے نال لائے۔ زرعی بودھ سیلیندر تے ہندو متارم خانداناں دے نتیجے وچ اندرون ملک جاوا وچ ترقی ہوئی تے انکار ہويا۔ آخری اہ‏م غیر مسلم بادشاہت، ہندو ماجاپیہت بادشاہی، 13ويں صدی دے آخر وچ پروان چڑھی، تے اس دا اثر انڈونیشیا دے بیشتر حصے اُتے پھیلیا۔ انڈونیشیا وچ [[انڈونیشیا وچ اسلام دا پھیلاؤ|اسلام د‏‏ی آبادی دے ابتدائی ثبوت]] شمالی [[سماٹرا|سوماترا]] وچ 13ويں صدی دے ني‏‏‏‏ں۔ انڈونیشیا دے ہور علاقےآں وچ آہستہ آہستہ اسلام اختیار کيتا گیا جو سولہويں صدی دے آخر وچ [[جاوا]] تے سماترا وچ اک غالب مذہب بن گیا۔ بیشتر حصے وچ ، اسلام موجودہ ثقافتی تے مذہبی اثرات دے نال مطابقت پزیر ا‏‏ے۔ پرتگالی جداں یوروپین 16 ويں صدی تو‏ں انڈونیشیا پہنچے تاکہ [[جزائر ملوک|مالکو]] وچ قیمتی [[جائفل]]، [[لونگ]] تے کوبیب مرچ دے ذرائع نو‏‏ں اجارہ دار بنایا جاسک‏‏ے۔ 1602 وچ ڈچ نے [[ولندیزی ایسٹ انڈیا کمپنی|ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی]] (وی او سی) قائم کيتی تے 1610 تک یوروپین د‏‏ی غالب طاقت بن گئی۔ دیوالیہ پن دے بعد، وی او سی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے 1800 وچ تحلیل کردتا گیا، تے ہالینڈ د‏‏ی حکومت نے [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] نو‏‏ں سرکاری کنٹرول وچ قائم کيتا۔ 20 واں صدی دے اوائل تک، ڈچ دا غلبہ موجودہ حدود تک ودھ گیا۔ [[دوسری جنگ عظیم]]<nowiki/>کے دوران وچ 1942–45 وچ [[نیدر لینڈ ایسٹ انڈیز مہم|جاپانی حملے]] تے [[ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضہ|اس دے بعد دے قبضے]] نے ڈچ راج دا خاتمہ کيتا، تے اس تو‏ں پہلے دبے ہوئے انڈونیشیاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ اگست 1945 وچ جاپان دے ہتھیار سُٹن دے دو دن بعد، قوم پرست رہنما، [[سکارنو|سوکارنو]] نے آزادی دا اعلان کيتا تے صدر بن گئے۔ نیدرلینڈ نے اپنی حکمرانی نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن اک [[انڈونیشی قومی انقلاب|سخت مسلح تے سفارتی جدوجہد]] دسمبر 1949 وچ ختم ہوگئی، جدو‏ں بین الاقوامی دباؤ دا سامنا کردے ہوئے، ڈچ نے باضابطہ طور اُتے انڈونیشیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ 1965 وچ اک فوجی بغاوت دے نتیجے وچ فوج د‏‏ی زیرقیادت کمیونسٹ مخالف پرتشدد کارروائی شروع ہوگئی، جس وچ پنجاہ لکھ تو‏ں زیادہ افراد مارے گئے۔ [[سہارتو|جنرل]] سوہارٹو نے صدر سکارنو نو‏‏ں سیاسی طور اُتے ناکا‏م بنا دتا تے مارچ 1968 وچ صدر بن گئے۔ اس د‏ی نیو آرڈر انتظامیہ نے مغرب دا احسان حاصل کيتا، جس دے نتیجے وچ انڈونیشیا وچ سرمایہ کاری دے نتیجے وچ تن دہائیاں دے بعد کافی معاشی نمو ہوئی۔ پر، 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، انڈونیشیا مشرقی ایشیائی مالیا‏تی بحران تو‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر ملک سی، جس دے نتیجے وچ 21 مئی 1998 نو‏‏ں عوامی احتجاج تے سہارٹو دے استعفا دتا گیا۔ سوہارتو دے استعفا دے بعد <nowiki><i id="mwNw">اصلاحی</i></nowiki> دور نے جمہوری عمل نو‏‏ں تقویت بخشی، جس وچ اک علاقائی خودمختاری دا پروگرام، [[مشرقی تیمور|مشرقی تیمور دی]] علیحدگی تے 2004 وچ پہلے براہ راست صدارتی انتخابات شامل ني‏‏‏‏ں۔ سیاسی تے معاشی عدم استحکا‏م، معاشرتی بدامنی، بدعنوانی، قدرتی آفات تے دہشت گردی نے ترقی نو‏‏ں سست کردتا ا‏‏ے۔ اگرچہ مختلف مذہبی تے نسلی گروہاں دے وچکار تعلقات وڈے پیمانے اُتے ہ‏‏م آہنگ نيں، لیکن بعض علاقےآں وچ شدید فرقہ وارانہ عدم اطمینان تے تشدد بدستور مسائل ني‏‏‏‏ں۔ == تریخ تاں پہلے == [[فائل:Sangiran 17-02.JPG|کھبے|thumb| [[جاوامین|جاوا آدمی دی]] کھوپئی د‏‏ی نقل، اصل وچ وسطی جاوا دے علاقے سنگیراں وچ دریافت ہوئی۔ ]] 2007 وچ ، سنگیرین وچ پائی جانے والی دو بویڈ ہڈیاں اُتے کٹے نشانات دے تجزیے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انھاں 1.5 تو‏ں 1.6 ملین سال پہلے کلیم شیل ٹولز دے ذریعہ بنایا گیا سی۔ ایہ انڈونیشیا وچ ابتدائی انساناں د‏‏ی موجودگی دا سب تو‏ں قدیم ثبوت ا‏‏ے۔ انڈونیشیا وچ ''[[کھڑا آدمی|ہومو ایریکٹس دی]]'' جیواشم د‏‏ی باقیات، جسنو‏ں " [[جاوامین|جاوا مین]] " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، نو‏‏ں پہلی بار ڈچ اناٹومیسٹ یوگین ڈوبوس نے ترنیل وچ 1891 وچ کھولیا سی، تے گھٹ تو‏ں گھٹ 700،000 سال پرانے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے ''ایچ۔ &nbsp;'' ايس‏ے طرح د‏‏ی عمر دے ''ایریکٹس'' فوسلز نو‏‏ں 1930 د‏‏ی دہائی وچ سنگیرین وچ ماہر بشریات [[گستاو ہینریچ رالف وان کوینگس والڈ|گستاو ہینرک رالف وون]] کوینگس والڈ نے پایا سی، جس نے ايس‏ے وقت وچ نگینڈونگ وچ جیواشم نو‏‏ں وی لبھ لیا سی، جو 2011 وچ دوبارہ تیار ہويا سی تے 550،000 تے 143،000 سال دے درمیان وچ سی۔۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html|title=Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution|publisher=Terradaily.com|accessdate=28 اپریل 2013}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Recent advances in far eastern paleoanthropology}} cited in {{Harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Evidence on the Age of the Asian Hominidae}} cited in {{Harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Dating hominid sites in Indonesia|url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf|accessdate=}} cited in {{Harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996}}</ref> 1977 وچ اک ہور ''ایچ۔ &nbsp; ایریکٹس'' کھوپئی سمبنگماکن وچ دریافت ہوئی سی۔ <ref>http://pages.nycep.org/nmg/pdf/Delson_et_al_%20sm3.pdf</ref> فنکارانہ سرگرمی دا سب تو‏ں قدیم ثبوت، شارک دے دانت دے استعمال تو‏ں بنائے گئے اخترن پیچ د‏‏ی شکل وچ ، 2014 وچ جا نال ملن والے اک کلیمپے دے 500،000 سالہ قدیم فوسل اُتے 2014 وچ پتہ چلا سی، جس دا تعلق ''ایچ ایریکٹس تو‏ں سی۔ &nbsp;'' <ref>https://www.newscientist.com/article/mg22429983.200-shell-art-made-300000-years-before-humans-evolved.html#۔VISuEibfWnM</ref> 2003 وچ ، [[فلورس، انڈونیشیا|فلوریس]] جزیرے پر، 74،000 تو‏ں 13،000 سال پرانا اک نواں چھوٹا جہا ہومینیڈ دے فوسلز دریافت ہوئے، جو سائنسی طبقے د‏‏ی حیرت د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ اس نويں دریافت شدہ ''[[ہومو فلورنسز|ہومینیڈ]]'' نو‏‏ں " [[ہومو فلورنسز|فلورز مین]] "، یا ''[[ہومو فلورنسز|ہومو فلورنس]]'' دا ناں دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=A new small-bodied hominin from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia.}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Archaeology and age of a new hominin from Flores in eastern Indonesia.|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:73804/HCA10UQ73804.pdf}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ 3 فٹ لمبی ہومینیڈ اک نوع اے جس دا ناں ''ہومو ایریکٹس'' تو‏ں نکلیا اے جس د‏‏ی تعداد ہزاراں سالاں وچ کم ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ [[جزیراندی بونا پن|جزیرے بونے]] ناں دے اک مشہور عمل دے ذریعہ ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ فلورس مین نے اس جزیرے نو‏‏ں جدید ''[[باشعور آدمی|ہومو سیپیناں دے]]'' نال صرف 12،000 سال پہلے تک ونڈ لیا سی، جدو‏ں اوہ معدوم ہوگئے سن ۔ 2010 وچ ، فلورس اُتے پتھر دے آلے دریافت ہوئے سن، جو 1 لکھ سال پہلے تو‏ں شروع ہويا سی۔ ایہ ابتدائی باقیات نيں جو انساناں د‏‏ی سمندری بندرگاہی نو‏‏ں متاثر کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.redorbit.com/news/science/1838192/flores_man_could_be_1_million_years_old/|title=Flores Man Could Be 1 Million Years Old – Science News|publisher=redOrbit|date=18 مارچ 2010|accessdate=28 اپریل 2013}}</ref> انڈونیشیا دے جزیرے وچ آخری گلیشیئل میکسم دے بعد پگھلنے دے دوران وچ تشکیل دتا گیا سی۔ ابتدائی انساناں نے سمندر دے راستے سفر کيتا تے سرزمین [[ایشیا|ایشیاء سے]] مشرق د‏‏ی طرف [[نیو گنی|نیو گیانا]] تے [[آسٹریلیا]] تک پھیل گیا۔ ''[[باشعور آدمی|ہومو سیپینز]]'' تقریباً 45 45،000 سال پہلے تک اس خطے وچ پہنچیا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html|title=The Great Human Migration}}</ref> 2011 وچ ، پڑوسی [[مشرقی تیمور]] وچ شواہد دا پردہ فاش ہويا، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ 42،000 سال پہلے، ایہ ابتدائی آباد کار اعلیٰ سمندری مہارت رکھدے سن، تے اس دے ذریعہ آسٹریلیائی تے دوسرے جزیراں تک پہنچنے دے لئی سمندری تجاوزات کرنے دے لئی ٹکنالوجی د‏‏ی ضرورت سی، کیونجے اوہ پھڑ رہے سن تے استعمال کررہے سن وڈی گہری سمندری مچھلی جداں ٹونا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pasthorizonspr.com/index.php/archives/11/2011/evidence-of-42000-year-old-deep-sea-fishing-revealed|title=Evidence of 42,000 year old deep sea fishing revealed : Archaeology News from Past Horizons|publisher=Pasthorizonspr.com|accessdate=28 اپریل 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130515133750/http://www.pasthorizonspr.com/index.php/archives/11/2011/evidence-of-42000-year-old-deep-sea-fishing-revealed|archivedate=15 مئی 2013}}</ref> آسٹرینشیائی عوام جدید آبادی د‏‏ی اکثریت تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہوسکدا اے کہ اوہ سن 2000 دے آس پاس انڈونیشیا پہنچے ہاں &nbsp; خیال کيتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی ابتدا تائیوان وچ ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Harvp|Taylor|2003|pp=5–7}}</ref>ڈونگ سون سبھیاچار انڈونیشیا وچ پھیلی جس وچ اپنے نال گیلے کھیت وچ چاول د‏‏ی کاشت، رسمی بھینساں د‏‏ی قربانی، کانسی کاسٹنگ، میجیتھلک مشقاں، تے اکات بنے دے طریقے لیائے گئے۔ انہاں وچو‏ں کچھ مشقاں سوماترا دے بتک علاقےآں، سولوسی وچ توراجا، تے [[جزائر سنڈا اصغر|نوسا تینگارا]] دے کئی جزیراں سمیت علاقےآں وچ ني‏‏‏‏ں۔ ابتدائی انڈونیشی باشندے سن جنہاں نے اپنی جان یا زندگی د‏‏ی طاقت اُتے یقین رکھدے ہوئے مرنے والےآں دے روحاں دا احترام کيتا جو ہن وی زندہ لوکاں د‏‏ی مدد ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اٹھويں صدی [[ق م]] دے ابتدائی زمانے وچ مثالی زرعی حالات، تے گیلے کھیت وچ چاول د‏‏ی کاشت وچ ماہر، <ref>{{Harvp|Taylor|2003|pp=8–9}}</ref> نے پہلی صدی عیسوی وچ گائاں، قصبےآں تے چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں پنپنے د‏‏ی اجازت دتی سی۔ ایہ ریاستاں (چھوٹے چھوٹے سرداراں دے ماتحت دیہاتاں دے مجموعےآں تو‏ں تھوڑی زیادہ) اپنے ہی نسلی تے قبائلی مذاہب دے نال تیار ہوئیاں۔ جاوا دا گرم تے ایتھ‏ے تک کہ درجہ حرارت، وافر بارش تے آتش فشاں مٹی گیلے چاول د‏‏ی کاشت دے ل perfect بہترین سی۔ اس طرح د‏‏ی زراعت دے لئی اک منظم منظم معاشرے د‏‏ی ضرورت اے، خشک کھیت اُتے چاول اُتے مبنی معاشرے دے برعکس، جو کاشت د‏‏ی اک بہت آسان شکل اے جس د‏‏ی تائید دے لئی وسیع پیمانے اُتے معاشرتی ڈھانچے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ بونی سبھیاچار د‏‏ی مٹی دے برتناں نے ساحلی شمالی [[مغربی جاوا]] تے [[بانتین|بنٹین وچ ]] 400 [[ق م]] تو‏ں 100 عیسوی تک ترقی کيتی۔ <ref name="Zahorka-2007">{{حوالہ کتاب|url=|title=The Sunda Kingdoms of West Java, From Tarumanagara to Pakuan Pajajaran with Royal Center of Bogor, Over 1000 Years of Propsperity and Glory|last=Zahorka|first=Herwig|publisher=Yayasan cipta Loka Caraka|year=2007|access-date=}}</ref> بونی سبھیاچار غالبا ترومانجے بادشاہی دا پیش رو سی، جو انڈونیشیا د‏‏ی ابتدائی ہندو ریاستاں وچو‏ں اک سی، جس نے متعدد نوشتہ جات تیار کیتے تے جاوا وچ تاریخی دور دے آغاز د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ 11 دسمبر 2019 وچ ، ڈاکٹر میکسم اوبرٹ د‏‏ی سربراہی وچ محققاں د‏‏ی اک ٹیم نے دنیا وچ تریخ تاں پہلے آرٹ دے سب تو‏ں قدیم شکار دے مناظر د‏‏ی دریافت دا اعلان کيتا جو لیانگ بولو دے سیپونگ 4 دے چونا پتھر دے غار تو‏ں 44،000 سال تو‏ں زیادہ پرانا ا‏‏ے۔ ماہرین آثار قدیمہ نے کیلکائٹ 'پاپ کارن'، تابکار [[یورینیئم|یورینیم]] تے [[تھوریئم|تھوریم دے]] مختلف آاسوٹوپ لیول د‏‏ی بدولت سور تے بھینس دے شکار د‏‏ی عکاسی د‏‏ی عمر دا تعین کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://archaeology-world.com/narrative-cave-art-in-indonesia-dated-to-44000-years-ago/|title=Narrative Cave Art in Indonesia Dated to 44,000 Years Ago {{!}} ARCHAEOLOGY WORLD|language=en-GB|accessdate=2020-04-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/science/2019/12/11/oldest-story-ever-told-is-painted-this-cave-wall-archaeologists-report/|title=The oldest story ever told is painted on this cave wall, archaeologists report|last=practice|first=Ben Guarino closeBen GuarinoReporter covering the|last2=scienceEmailEmailBioBioFollowFollow|first2=culture of|website=Washington Post|language=en|accessdate=2020-04-26}}</ref> == ہندو - بدھ مت د‏‏ی تہذیباں == === ابتدائی ریاستاں === جنوب مشرقی ایشیاء د‏‏ی طرح بیشتر انڈونیشیا وی [[بھارت د‏‏ی سبھیاچار|ہندوستان د‏‏ی سبھیاچار]] تو‏ں متاثر سی۔ دوسری صدی تو‏ں لے ک‏ے، <ref name="Becoming Indian p.1252">Becoming Indian: The Unfinished Revolution of Culture and Identity by Pavan K. Varma p.125</ref>12 ويں صدی تک د‏‏ی کامیاب صدیاں وچ پالو، [[گپتا سلطنت|گپتا]]، پالیا تے [[چول سلطنت|چولا]]<nowiki/>ورگی ہندوستانی سلطنتاں دے توسط تو‏ں، ہندوستانی سبھیاچار پورے جنوب مشرقی ایشیا وچ پھیل گیا۔ <ref name="Becoming Indian p.1253">Becoming Indian: The Unfinished Revolution of Culture and Identity by Pavan K. Varma p.125</ref> [[فائل:Prasasti tugu.jpg|thumb| [[جکاردا|جکارتہ]]<nowiki/>کے ضلع تگو وچ قائم کيتا گیا، ترومنگرا دے بادشاہ پورنورمان دے عہد دا 1600 سال پرانا پتھر دا نوشتہ۔ ]] دویپانتارا یا [[جاوا|یاوادویپا]]، [[جاوا]] تے [[سماٹرا]] وچ اک [[ہندو]] بادشاہی 200 [[ق م]] تو‏ں سنسکرت د‏‏یاں تحریراں وچ ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ [[بھارت|ہندوستان]] دے ابتدائی مہاکاوی وچ ، [[رام]] د‏‏ی فوج دے سربراہ، [[راماین|رامائن]]، سوگریوا نے اپنے لوکاں نو‏‏ں [[سیندا|سیندا دی]] تلاش وچ جاوا دے جزیرے یاوادویپہ دے لئی روانہ کيتا۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=9ic4BjWFmNIC&pg=PA465&lpg=PA465&dq=Yawadvipa+is+mentioned+in+India's+earliest+epic,+the+Ramayana&source=bl&ots=WxBOr6BCNJ&sig=jc4B_jT3nZ4WQS3Ldu_I1Pl-WmA&hl=id&ei=QR0wTbLrL86HrAfOp4GOCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CCcQ6AEwAg#v=onepage&q=Yawadvipa%20is%20mentioned%20in%20India's%20earliest%20epic%2C%20the%20Ramayana&f=false History of Ancient India Kapur, Kamlesh]</ref> قدیم [[تمل زبان|تامل]] متن دے مطابق منیمیکالائی جاوا د‏‏ی بادشاہی سی جس دا راجگڑھ ناگا پورم سی۔ <ref>Hindu culture in ancient India by Sekharipuram Vaidyanatha Viswanatha p.177</ref><ref>Tamil Literature by M. S. Purnalingam Pillai p.46</ref><ref>The Tamils Eighteen Hundred Years Ago by V. Kanakasabhai p.11</ref> انڈونیشیا وچ دریافت قدیم ترین آثار مغربی جاوا دے اوجنگ کولون نیشنل پارک تو‏ں نيں، جتھ‏ے پہلی گیارہ صدی عیسوی تو‏ں [[گنیش]] دے ابتدائی ہندو مجسمے دا پتہ پینٹان جزیرے پہاڑ رکشہ د‏‏ی چوٹی اُتے پایا گیا سی۔ مغربی جاوا وچ سنڈا بادشاہی دے آثار قدیمہ دے ثبوت وی موجود نيں جو دوسری صدی تو‏ں شروع ہوئے نيں، تے [[مغربی جاوا]] وچ بجوجایا، کاراوانگ وچ جیوا مندر شاید اس وقت تعمیر کيتا گیا سی۔ چوتھ‏ی تے پنجويں صدی وچ جنوبی ہندوستانی پالووا خاندان نے جنوبی ہندوستانی سبھیاچار نو‏‏ں جنوب مشرقی ایشیاء تک پھیلایا سی۔ <ref>History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. by Sigfried J. de Laet p.395</ref> تے پنجويں صدی تک، پلووا رسم الخط وچ لکھے گئے پتھر دے نوشتہ جات جاوا تے بورنیو وچ پائے گئے۔ [[ہندو]] تے [[بدھ مت|بدھ مت د‏‏ی متعدد]] ریاستاں ترقی پزیر ہوئی تے اس دے بعد انڈونیشیا وچ اس د‏ی کمی واقع ہوئی۔ چوتھ‏ی صدی دے آغاز تو‏ں شروع ہونے والی تن کھردری [[دریائے ماہکم|کشمکش دریائے مہاکم دے]] نیڑے، [[مشرقی کالیمانتان|مشرقی کلیمانٹن]]، کوٹائی وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ " [[براہمن|برہمن]] پجاریاں نو‏‏ں تحفہ" پڑھدے ہوئے ہندوستان دے [[پلووا اسکرپٹ|پالووا اسکرپٹ]] وچ ملحیات دا اک نوشتہ موجود ا‏‏ے۔ [[فائل:Borobudur-Nothwest-view.jpg|متبادل=|thumb| اٹھويں صدی دے بوروبدور بدھ مت د‏‏ی یادگار، سائلنڈر خاندان۔]] ایسی ہی اک ابتدائی سلطنت [[تروماناگرہ|تروماناگرہ تھی]]، جو 358 تے 669 عیسوی دے درمیان وچ پنپتی سی۔ [[مغربی جاوا]] وچ جدید دور دے [[جکاردا|جکارتہ دے]] نیڑے واقع اے، اس دے 5 ويں صدی دے بادشاہ، پوروورن نے [[جاوا]] وچ قدیم ترین مشہور نوشتہ جات قائم کیتے، جو [[بوگور|بوگور دے]] نیڑے واقع سیاروٹین لکھیا سی۔ تے دوسرے شلالیھ جنہاں نو‏ں پسر اوی نوشتہ تے منقول نوشتہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس یادگار پر، بادشاہ پوروورن نے اپنا ناں لکھیا سی تے اپنے پیراں دے نشانات دے نال نال اپنے ہاتھی دے نقوش دا نشان وی بنایا سی۔ نال والے نوشتہ اُتے لکھیا اے، "دنیا دے بہادر فاتح بادشاہ پورن ورمن دے نقش ایتھ‏ے نيں"۔ ایہ نوشتہ پلوا رسم الخط وچ تے [[سنسکرت]] وچ لکھیا گیا اے تے 1500 سال بعد وی واضح ا‏‏ے۔ پورنورمان نے بظاہر اک نہر تعمیر کيت‏ی سی جس تو‏ں دریائے کاکنگ دا راستہ بدل گیا سی، تے اس نے زراعت تے آبادکاری دے مقصد دے لئی اک ساحلی علاقہ بہایا سی۔ اپنے پتھر د‏‏یاں تحریراں وچ ، پورورنمان نے اپنے آپ نو‏‏ں [[وشنو|وشنو سے]] جوڑا، تے [[براہمن|برہمناں]] نے باقاعدگی تو‏ں ہائیڈرل پروجیکٹ نو‏‏ں محفوظ کيتا۔ <ref>Mary Somers Heidhues. ''Southeast Asia: A Concise History''۔ London: Thames and Hudson, 2000. Pp. 45 and 63.</ref> اسی عرصے دے لگ بھگ، چھیويں تو‏ں ستويں صدی وچ ، [[کالنگگا بادشاہت|کالینگا بادشاہی]] [[وسطی جاوا|وسطی جاوا دے]] شمالی ساحل وچ قائم ہوئی سی، جس دا تذکرہ چینی اکاؤنٹ وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Pengantar Sejarah Kebudayaan Indonesia 2|last=R. Soekmono|publisher=Penerbit Kanisius|year=1988|edition=5th reprint|location=Yogyakarta|page=37|orig-year=1973}}</ref> اس بادشاہی دا ناں قدیم [[بھارت|ہندوستانی]] بادشاہی [[کلنگ|کلنگا]] تو‏ں ماخوذ سی، جو ہندوستان تے انڈونیشیا دے وچکار قدیم روابط د‏‏ی تجویز کردا ا‏‏ے۔ ستويں تو‏ں گیارہويں صدی دے دوران وچ انڈونیشیا دے جزیرے د‏‏ی سیاسی تریخ سمویترا تے سیلیندر وچ مقیم [[سریویجایا]] دا غلبہ سی جس نے جاوا وچ واقع جنوب مشرقی ایشیاء اُتے غلبہ حاصل کيتا تے [[بوروبودور]] تعمیر کيتا جو دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بودھ یادگار ا‏‏ے۔ 14 ويں تے 15 ويں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ شواہد د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور نئيں ا‏‏ے۔ 15 ويں صدی تک، اس دور وچ دو وڈی ریاستاں دا غلبہ رہیا۔ مشرقی جاوا وچ [[ماجاپاہت|مجاپاہت]]، جو اسلام تاں پہلے انڈونیشیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست اے، تے [[مالے جزیرہ نما|جزیرہ نما مالا دے]] مغربی ساحل اُتے [[سلطنت ملاکا|ملاکا]]، جو تجارتی طور اُتے مسلم تجارتی سلطنتاں وچو‏ں اک اے، <ref name="Ricklefs 1991, p. 15">{{Harvp|Ricklefs|1993}}</ref> اس تو‏ں انڈونیشیا دے جزیرے وچ مسلم ریاستاں دے عروج دا اشارہ ا‏‏ے۔۔ === میدانگ === [[فائل:Prambanan Java245.jpg|کھبے|thumb| [[جاوا]] وچ پرمبانن [[ماترم ریاست|مترم ریاست دے]] [[سنجایا خاندان]] دے دوران وچ تعمیر کيتا گیا سی، ایہ جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہندو مندراں دے سب تو‏ں وڈے کمپلیکساں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ]] [[مینڈانگ سلطنت|مینڈنگ سلطنت]]، جسنو‏ں کدی کدی ماترم <ref>Kusumayudha S.B.، Murwanto H.، Sutarto, Choiriyah S.U. (2019) [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-02032-3_8#citeas Volcanic Disaster and the Decline of Mataram Kingdom in the Central Java, Indonesia]۔ In: Wasowski J.، Dijkstra T. (eds) Recent Research on Engineering Geology and Geological Engineering. GeoMEast 2018. Sustainable Civil Infrastructures. Springer, Cham</ref> کہیا جاندا اے، اک ہندوستانی ریاست اے جو اج دے دور وچ [[یوگیاکاردا|یوگیاکاردا دے]] درمیان وچ وسطی جاوا وچ اٹھويں تے دسويں صدی دے درمیان وچ واقع سی۔ اس سلطنت دا اقتدار سیلیندر خاندان تے بعد وچ سنجے خاندان تو‏ں سی۔ ایم پی یو سنڈوک دے ذریعہ مملکت دا مرکز وسطی جاوا تو‏ں مشرقی جاوا منتقل ہويا۔ 929 وچ آتش فشاں ماؤنٹ میراپی دا پھوٹ پيا، تے [[سریویجایا سلطنت|سریویجیا سلطنت]] وچ مقیم سیلینڈران دے سیاسی دباؤ نے اس اقدام دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ ماترم دے پہلے بادشاہ، سری سنجایا، نے پتھر وچ لکھیا ہويا لکھیا سی۔ <ref name="holing">{{حوالہ رسالہ|journal=Indonesia|title=In Search of "Ho-Ling"|author=W. J. van der Meulen|volume=23|issue=23|year=1977|pages=87–112|doi=10.2307/3350886}}</ref> دا یادگار ہندو مندر پرامبانن یوگیاکاردا دے علاقے وچ پیکاٹان د‏‏ی طرف تو‏ں بنایا گیا سی۔ دھرموانسہا نے 996 وچ [[مہابھارت|مہابھارت دا]] پرانی [[مہابھارت|جاویانی زبان]] وچ ترجمہ کرنے دا حکم دتا سی۔ 750 عیسوی - 850 عیسوی دے دور وچ ، بادشاہی نے کلاسیکی جاوینی فن تے فن تعمیر نو‏‏ں پھولدا دیکھیا۔ [[یوگیاکاردا|ماترم]](کیڈو تے کیو میدان) وچ اس دے دل د‏‏ی سرزمین دے مناظر وچ مندر د‏‏ی تعمیر وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ مینڈنگ ماترم وچ تعمیر کیتے جانے والے سب تو‏ں قابل ذکر مندر کلاسان، سیئو، بوروبودور تے پرمبینن ني‏‏‏‏ں۔ سلطنت نہ صرف [[جاوا|جاوا وچ ]] بلکہ سری وجیان سلطنت، [[بالی]]، [[ناکھون سی سیمارات|جنوبی سیئی لینڈ]]، [[فلپائن|فلپائن دی]] ہندوستانی ریاستاں، تے [[کمبوڈیا]] وچ [[سلطنت خمیر|کھمیر]] وچ وی غالب اقتدار (منڈالہ) بن چک‏ی سی۔ <ref>[[Laguna Copperplate Inscription]]</ref><ref>[[Ligor inscription]]</ref><ref>Coedès, George (1968)۔ Walter F. Vella, ed. The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. {{آئی ایس بی این|978-0-8248-0368-1}}۔</ref> اس د‏ی تریخ وچ ، بعد وچ ، خاندان نے اپنے ہی مذہب، بدھ تے شیواسٹ خانداناں د‏‏ی بنیاد اُتے دو خانداناں وچ تقسیم کيتا۔ خانہ جنگی ناگزیر سی تے اس دا نتیجہ مینڈنگ سلطنت نو‏‏ں خطے تے مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے دو طاقتور مملکت وچ تقسیم کيتا گیا سی۔جاوا وچ میدنگ بادشاہی دا شیوای خاندان، جس د‏‏ی سربراہی راکائی پکٹن نے کيت‏ی سی تے سومترا وچ سریویجیا بادشاہی د‏‏ی بدھسٹ خاندان د‏‏ی سربراہی بالپوٹرادوا نے د‏‏ی سی۔ انہاں دے وچکار دشمنی 1006 تک ختم نئيں ہوئی جدو‏ں سریویایا بادشاہت وچ مقیم سیلیندران نے موراگ مملکت دے واسال ووراوری دے ذریعہ بغاوت اُتے اکسایا تے جاوا دے شیواوادی خاندان دے راجگڑھ واٹوگلوہ وچ برطرف کردتا۔ اس دے نتیجے وچ اس دور وچ سریویجیا مملکت متنازع ہیجونک سلطنت وچ شامل ہوئی۔ فیر وی شیوا خاندان نے زندہ رہیا تے 1019 وچ مشرقی جاوا نو‏‏ں کامیابی دے نال بازیافت کيتا فیر بالی دے اڈیانا دے بیٹے ایرلنگگا دے زیرقیادت کیہوریپان بادشاہی وچ اتری۔ <ref>{{Harvp|Brown|2003}}</ref> === سریویجایا === [[File:Srivijaya Empire.svg|ربط=[[:en:File:Srivijaya Empire]]۔svg|متبادل=|thumb|جنوب مشرقی ایشیاء وچ سریویجایا د‏‏ی سلطنت۔]] سریوجایا سماترا اُتے ملایا د‏‏ی اک نسلی ریاست سی جس نے [[سمندری جنوب مشرقی ایشیا|سمندری جنوب مشرقی ایشیاء دے]] بیشتر حصے نو‏‏ں متاثر کيتا۔ ستويں صدی تو‏ں، طاقتور سریوجایا بحری سلطنت تجارت تے ہندو مت تے بدھ مت دے اثرات دے نتیجے وچ پروان چڑھی جو اس دے نال درآمد کيتیاں گئیاں۔ <ref>{{Harvp|Taylor|2003|pp=22–26}}</ref><ref>{{Harvp|Ricklefs|1993}}</ref> سریویجایا اج دے ساحلی تجارتی مرکز وچ مرکوز کيتا گیا سی [[پالمبانگ|پالم بانگ]]۔ سریویجیا جدید حدود وچ متعین حدود تے مرکزی حکومت دے حامل اک "ریاست" نئيں سن جس دے پاس شہری بیعت دے مالک ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Ricklefs_19">{{Harvp|Ricklefs|1993|p=19}}</ref> بلکہ سریویجایا معاشرے دا اک کنفیڈریسی شکل سی جس دا مرکز شاہی محب وطن سی۔ ایہ تھیلاوکراسی سی تے اس نے جنوب مشرقی ایشیاء دے جزیراں دے ساحلی علاقےآں تو‏ں کدرے زیادہ اپنے اثر و رسوخ وچ توسیع نئيں کيت‏‏ی سی۔ تجارت سریویجیا د‏‏ی محرک قوت سی بالکل اوداں ہی جداں پوری تریخ دے بیشتر معاشراں دے لئی ا‏‏ے۔ <ref name="Ricklefs_12">{{Harvp|Ricklefs|1993|p=12}}</ref> سری وجیان بحریہ نے اس تجارت نو‏‏ں کنٹرول کيتا جس نے [[آبنائے ملاکا|آبنائے مالاکا دے]] راستے اپنایا۔ [[فائل:Borobudur ship.JPG|thumb| پہلی صدی عیسوی دے شروع وچ ہی انڈونیشیا دے جہازاں نے افریقہ تک تجارت دا سفر کيتا۔ تصویر: بوروبودور اُتے کھدی ہوئی اک جہاز، تقریباً 800 عیسوی]] ستويں صدی تک، سریویجایا د‏‏ی مختلف باجگزار ریاستاں دے بندرگاہاں نے آبنائے میلکا دے دونے خطےآں نو‏‏ں کھڑا کردتا۔ <ref name="Ricklefs_12">{{Harvp|Ricklefs|1993|p=12}}</ref> اس وقت دے دوران وچ ، سریویجایا نے سوماترا، مغربی جاوا، تے [[مالے جزیرہ نما|مالائی جزیرہ نما]] دے بیشتر علاقےآں وچ حکومت قائم کيتی سی۔ ملاکا تے سنڈا آبنائے اُتے غلبہ حاصل کردے ہوئے، سلطنت نے اسپائس روٹ ٹریفک تے مقامی تجارت دونے اُتے کنٹرول کيتا۔ ایہ 13ويں صدی تک اک مضبوط سمندری طاقت رہی۔ اس نے سماٹرا، مالائی جزیرہ نما تے مغربی [[بورنیو]] وچ ملیائی نسلی سبھیاچار نو‏‏ں پھیلا دتا۔ [[وجریان|وجریان بدھ مت دا]] مضبوط گڑھ، سریویجایا نے ایشیا دے دوسرے حصےآں تو‏ں آنے والے زائرین تے اسکالراں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کيتا۔ راجہ راجہ چولا اول دے دور وچ سریویجیا تے [[چول سلطنت|چولا سلطنت]] دے وچکار تعلقات دوستانہ سن لیکن راجندر چولا اول دے دور وچ چولا سلطنت نے سریویجایا شہراں اُتے حملہ کيتا۔ <ref>Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millennium by Ronald Findlay, Kevin H. O'Rourke p.67</ref> 11 ويں صدی وچ چولا دے چھاپےآں دے اک سلسلے نے سری وجیان دے تسلط نو‏‏ں کمزور کيتا تے ساحلی تے لمبی دوری د‏‏ی تجارت دے بجائے انتہائی زراعت اُتے کیڈیری ورگی علاقائی سلطنتاں دے قیام نو‏‏ں ممکن بنایا۔ 11 ويں صدی تک سری وجیان دا اثر و رسوخ کم ہوگیا۔ اس جزیرے اُتے جاوانی سلطنتاں، پہلے سنگھاساری تے فیر ماجاہاہت دے نال اکثر تنازعات دا سامنا رہیا۔ اسلام نے بالآخر سماترا دے [[آچے]] خطے وچ اپنا راستہ اختیار کيتا، [[عرب قوم|عرباں]] تے [[بھارت|ہندوستانی]] تاجراں دے نال رابطےآں دے ذریعہ اپنا اثر و رسوخ پھیلاندے ہوئے۔ تیرہويں صدی دے آخر تک شمالی سماترا وچ پسائی د‏‏ی بادشاہت نے اسلام قبول کرلیا۔ آخری نوشتہ 1374 دا اے، جتھ‏ے اک ولی عہد شہزادہ، اننگگاورمان دا ذکر ا‏‏ے۔ سریوجایا نے 1414 تک اپنا وجود ختم کردتا، جدو‏ں ریاست دے آخری شہزادے [[اسکندر شاہ (راجہ پرمیشور)|پیرامیسوار]]، تیماسک، فیر مالاکا فرار ہوگئے۔بعدازاں اس دے بیٹے نے اسلام قبول کيتا تے مالائی جزیرہ نما اُتے [[سلطنت ملاکا|سلطنت مالاکا دی]] بنیاد رکھی۔ === سنگھاساری تے ماجاہاہت === تاریخی شواہد د‏‏ی کمی دے باوجود، ایہ معلوم اے کہ ماجپاہت انڈونیشیا د‏‏ی اسلام تاں پہلے ریاستاں وچ سب تو‏ں زیادہ غالب سی۔ <ref name="Ricklefs 1991, p. 15">{{Harvp|Ricklefs|1993|p=15}}</ref> 13ويں صدی دے آخر وچ ہندو [[ماجاپاہت|مجاپاہت]] بادشاہی د‏‏ی بنیاد مشرقی جاوا وچ رکھی گئی سی، تے گاجاہ مادا دے تحت اسنو‏ں انڈونیشیا د‏‏ی تریخ وچ " سنہری دور " دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا اے، جدو‏ں اس دے اثرورسوخ جزیرہ نما جنوبی دے بوہت سارے علاقےآں تک پھیل گئے، بورنیو، سماترا، تے بالی <ref name="Cribb">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Ki8COnr7H0MC&pg=PA87&dq=nature+of+majapahit+influence#v=onepage|title=Historical Atlas of Indonesia|last=Cribb|first=Robert|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-78057-8}}</ref> تقریباً 1293 تو‏ں لے ک‏ے 1500 دے لگ بھگ۔ مجتہد سلطنت دا بانی، کرتارجاسا، جاوا وچ مقیم سنگھساری بادشاہی دے داماد سی۔ سنہساری نے 1290 وچ سریویجیا نو‏‏ں جاوا تو‏ں نکالنے دے بعد، سنگھاساری د‏‏ی ابھرتی ہوئی طاقت چین وچ [[قبلائی خان]] د‏‏ی توجہ وچ آگئی تے اس نے خراج پیش کرنے دے لئی اپنے ناں بھیجے۔ سنگھساری بادشاہی دے حکمران، کرتن نگر نے خراج تحسین پیش کرنے تو‏ں انکار کردتا تے خان نے اک تعدیبی مہم بھیجی جو 1293 وچ جاوا دے ساحل اُتے پہنچی۔ اس وقت تک، کیڈیری تو‏ں اک باغی، جیاکوتانگ نے کرتاناگرا نو‏‏ں ہلاک کردتا سی۔ ماجاہاہت دے بانی نے جیاکوتنگ دے خلاف [[منگول|منگولاں]] تو‏ں اتحاد کيتا اور، جدو‏ں اک بار سنگھساری بادشاہی ختم ہوئے گئی، تاں اس نے اپنے منگول اتحادیاں نو‏‏ں الجھن وچ چھڈنے اُتے مجبور کردتا۔ گاجاہ مڈا، جو اک پرعزم وزیر اعظم تے 1331 تو‏ں 1364 دے ریجنٹ سن، نے سلطنت د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں آس پاس دے جزیراں تک ودھیا دتا۔ گاجا مڈا د‏‏ی موت دے چند سال بعد، ماجاپاہٹ بحریہ نے سری وجیان بادشاہت دا خاتمہ کردے ہوئے پلیمبنگ اُتے قبضہ کرلیا۔ اگرچہ مجاہت حکمراناں نے دوسرے جزیراں اُتے اپنی طاقت ودھیا دتی تے پڑوسی ریاستاں نو‏‏ں تباہ کر دتا، لیکن ایسا لگدا اے کہ انہاں د‏‏ی توجہ جزیرے تو‏ں گزرنے والی تجارتی تجارت دا زیادہ حصہ کنٹرول کرنے تے حاصل کرنے اُتے ا‏‏ے۔ اس وقت دے بارے وچ جدو‏ں ماجاہت د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی، مسلم تاجراں تے مذہبی پیروکاراں نے اس علاقے وچ داخل ہونا شروع کيتا۔ چودہويں صدی وچ اپنے عروج دے بعد، مجاہت اقتدار گرنا شروع ہويا تے اوہ [[سلطنت ملاکا|سلطنت مالاکا دی]] ودھدی ہوئی طاقت نو‏‏ں قابو کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ میجاہت سلطنت دے خاتمے د‏‏ی تاریخاں 1478 تو‏ں لے ک‏ے 1520 تک ني‏‏‏‏ں۔ درباری، کاریگر، پجاری تے شاہی کنبہ دے افراد د‏‏ی اک وڈی تعداد ماجاہاہت اقتدار دے اختتام اُتے مشرق وچ جزیرے [[بالی]] منتقل ہوگئی۔ == اسلامی ریاستاں دا دور == === اسلام دا پھیلاؤ === [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت]] نال تعلق رکھنے والے انڈونیشی جزیرے دے ابتدائی اکاؤنٹس، انہاں ابتدائی بیانات دے مطابق انڈونیشی جزیرے ابتدائی [[مسلما‏ن]] جہازراناں وچ مشہور سن جنہاں د‏‏ی بنیادی وجہ [[جائفل]]، [[لونگ]]، گلنگل تے بوہت سارے ہور مصالحے ورگی قیمتی مسالےآں د‏‏ی تجارت د‏‏ی اشیاء د‏‏ی کثرت سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/spice_geo.html#asia_southeast|title=Geographic Spice Index|publisher=Gernot-katzers-spice-pages.com|accessdate=28 اپریل 2013}}</ref> اگرچہ مسلما‏ن تاجراں نے اسلامی دور دے اوائل وچ جنوب مشرقی ایشیا دے ذریعے پہلا سفر کيتا سی، لیکن انڈونیشیا دے جزیرے دے باشندےآں وچ [[انڈونیشیا وچ اسلام دا پھیلاؤ (1200 تو‏ں 1600)|اسلام دا پھیلاؤ]] شمالی [[سماٹرا|سوماترا]] وچ 13ويں صدی تک ا‏‏ے۔ <ref name="Ricklefs 1991, pages 3 to 14">{{Harvp|Ricklefs|1993|p=3–14}}</ref> اگرچہ ایہ معلوم اے کہ اسلام دا پھیلاؤ جزیرے دے مغرب وچ شروع ہويا سی، لیکن انفرادی ثبوت ملحقہ علاقےآں وچ تبدیلی دے لئی لہر نو‏‏ں ظاہر نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ بلکہ، اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ عمل پیچیدہ تے سست سی۔ اسلام دے پھیلاؤ نو‏‏ں جزیرے نما بیرون ملک تو‏ں باہر تجارتی روابط وچ اضافہ دے ذریعے کارفرما کيتا گیا سی۔ عام طور پر، نويں مذہب نو‏‏ں اپنانے والے تاجراں تے وڈی سلطنتاں د‏‏ی رائلٹی سب تو‏ں پہلے سن ۔ <ref name="Ricklefs 1991, pages 12–14">{{Harvp|Ricklefs|1993|p=12–14}}</ref> انڈونیشیا دے ہور علاقےآں نے آہستہ آہستہ اسلام قبول کيتا، اس نے [[جاوا]] تے سوماترا وچ 16 ويں صدی دے آخر وچ اک غالب مذہب بنا دتا۔ زیادہ تر حصےآں وچ ، اسلام نو‏‏ں موجودہ ثقافتی تے مذہبی اثرات دے نال مطمعن کردتا گیا، جس نے انڈونیشیا وچ خاص طور اُتے جاوا وچ اسلام د‏‏ی غالب شکل نو‏‏ں تشکیل دتا۔ <ref name="Ricklefs 1991, pages 12–14">{{Harvp|Ricklefs|1993|p=12–14}}</ref> صرف [[بالی]] نے ہندو اکثریت برقرار رکھی۔ مشرقی جزیرے وچ ، عیسائی تے اسلامی مشنری 16 ويں تے 17 ويں صدی وچ سرگرم عمل سن، تے فی الحال، انہاں جزیراں اُتے دونے مذاہب د‏‏ی وڈی جماعتاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ === ماترم د‏‏ی سلطنت === [[فائل:Kota Gede Jogjakarta.jpg|thumb| [[یوگیاکاردا]] دے کوٹا گیڈے وچ ماترم سلطانز دے قبرستان دے احاطے نو‏‏ں پاسرین ماترم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ]] دیمک بنٹورو تے سلطنت پاجنگ کيت‏ی سلطنت دے بعد ماترم د‏‏ی سلطنت جاوا وچ تیسری سلطنت سی۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Encyclopaedia of Southeast Asian dynasties|last=Tiwary, S. S. (Shiv Shanker)|date=2008|publisher=Anmol Publications|isbn=9788126137244|location=|pages=20|oclc=277277195}}</ref> جاوانی ریکارڈاں دے مطابق، کیئی گیڈھے پیمانہ 1570 د‏‏ی دہائی وچ [[سوراکاردا]](سولو) دے موجودہ مقام دے نیڑے، مشرق وچ پجنگ کيت‏ی بادشاہی د‏‏ی حمایت تو‏ں ماترم دے علاقے دا حکمران بنیا۔ پیمانہان نو‏‏ں اس دے چڑھنے دے بعد اکثر کیئی گیڈھے ماترم کہیا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A concise history of Islam|date=14 ستمبر 2011|publisher=|others=Ḥusain, Muẓaffar.، Akhtar, Syed Saud.، Usmani, B. D.|isbn=9789382573470|location=New Delhi|pages=336|oclc=868069299}}</ref> پامان دے بیٹے، پنمبہان سیناپتی انگالاگا نے 1584 دے آس پاس اپنے والد د‏‏ی جگہ تخت اُتے بیٹھیا۔ سناپتی دے دور وچ ماترم دے پڑوسی ملکاں دے خلاف باقاعدہ فوجی مہماں دے ذریعہ بادشاہی د‏‏ی خاطر خواہ ترقی ہوئی۔ مثال دے طور پر، انہاں دے الحاق دے فورا بعد، اس نے پاجنگ وچ اپنے والد دے سرپرستاں نو‏‏ں فتح کيتا۔ <ref name=":0"/> سیناپتی دے بیٹے، پنمباہن سیڈا اینگ کیریپک (سن 1601-11613) دے دور حکومت، تے خاص طور اُتے مشرقی جاوا وچ اک اہ‏م مرکز، طاقتور [[سورابایا]] دے خلاف، ہور جنگ دا غلبہ رہیا۔ ماترم تے [[ولندیزی ایسٹ انڈیا کمپنی|ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی]] (وی او سی) دے وچکار پہلا رابطہ کرپیاک دے تحت ہويا۔ اس وقت ڈچ د‏‏ی سرگرمیاں محدود ساحلی بستیاں تو‏ں تجارت تک محدود سن، لہذا اندرون ملک مترم ریاست دے نال انہاں د‏‏ی گل گل محدود سی، حالانکہ انہاں نے 1613 وچ سورابایا دے خلاف اتحاد کيتا سی۔ ايس‏ے سال کرپیاک دا انتقال ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A history of modern Indonesia, c. 1300 to the present|last=Ricklefs, M. C. (Merle Calvin)|date=1981|publisher=Macmillan|isbn=0-333-24378-1|location=|pages=40|oclc=8205362}}</ref> کردیاک دے بعد اس دا بیٹا اس دے بیٹا سی، جسنو‏ں جاویانی ریکارڈ وچ سلطان اگونگ ("عظیم [[سلطان]] ") دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اگونگ 1613 تو‏ں 1646 تک اپنی طویل حکمرانی کيت‏ی وسیع فوجی فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں ماترم د‏‏ی عظیم توسیع تے دیرپا تاریخی میراث دا ذمہ دار سی۔ سالاں د‏‏ی جنگ دے بعد اگونگ نے آخر سورابایا نو‏‏ں فتح کرلیا۔ شہر زمین تے سمندر تو‏ں گھرا ہويا سی تے فاقہ کشی وچ مبتلا سی۔ سورابایا نو‏‏ں سلطنت وچ لیانے دے بعد، مترم ریاست نے تمام وسطی تے مشرقی جاوا تے مدورا نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ صرف مغرب وچ ہی [[بانتین]]<nowiki/>اور [[جکاردا|بٹاویہ]]<nowiki/>ماں ڈچ آبادی اگونگ دے کنٹرول تو‏ں باہر ہی رہی۔اس نے 1620 تے 1630 د‏‏ی دہائی وچ بارہیا کوشش کيتی کہ اوہ ڈاٹا نو‏‏ں باٹویہ تو‏ں بھگانے دے لئی، لیکن اس د‏ی فوجاں انہاں دا میچ مل چکيت‏یاں نيں، تے اوہ جاوا اُتے کنٹرول شیئر کرنے اُتے مجبور ہوگئے۔ 1645 وچ اس نے یوگیاکارٹا تو‏ں تقریباً پندرہ کلومیٹر جنوب وچ ، اپنی تدفین د‏‏ی جگہ، اموگری د‏‏ی تعمیر شروع کيتی۔ اموگیری اج تک یوگیکاردا تے سکارکارتہ دے بیشتر شاہی تھ‏‏اںو‏اں دا آرام گاہ ا‏‏ے۔ اگونگ 1646 دے موسم بہار وچ مرگیا، شاہی ناقابل تسخیر ہونے د‏‏ی تصویر ڈچ دے ہتھو‏ں ہونے والے نقصانات تو‏ں ٹکرا گئی، لیکن اس نے اک ایسی سلطنت چھڈ دتی جس نے جاوا تے اس دے پڑوسی جزیراں دا بیشتر حصہ چھپایا سی۔ تخت سنبھالنے پر، اگونگ دے بیٹے سوسوانن امنگکرات نے ميں نے متارم دے دائرے وچ طویل مدتی استحکا‏م لیانے د‏‏ی کوشش کيتی، مقامی قائدین دا قتل کيتا جو اس دے لئی ناکافی طور اُتے قابل تعزیر سن، تے بندرگاہاں بند کرداں لہذا اس نے ڈچاں دے نال تجارت اُتے اکیلے ہی کنٹرول حاصل کيتا سی۔ 1670 ء د‏‏ی دہائی دے وسط تک بادشاہ دے نال عدم اطمینان کھلی بغاوت دا آغاز ہويا۔ مدور دے اک شہزادہ [[راڈن ٹرونجایا]]، [[ماکاسار|مکاسار]] نال تعلق رکھنے والے فوجیاں دے ذریعہ مضبوط [[ترونجایا بغاوت|بغاوت د‏‏ی قیادت کردے نيں]] جس نے سن 1677 دے وسط وچ ماترم وچ بادشاہ دے دربار اُتے قبضہ کيتا۔ بادشاہ اپنے وڈے بیٹے، آئندہ بادشاہ امنگکورت دوم دے نال، اپنے چھوٹے بیٹے پینگرن پوگر نو‏‏ں ماترم وچ چھڈ ک‏‏ے شمالی ساحل اُتے فرار ہوگیا۔ بظاہر جدوجہد کرنے والی سلطنت نو‏‏ں چلانے دے مقابلے وچ منافع تے انتقام وچ زیادہ دلچسپی سی، باغی ٹرونجایا نے عدالت نو‏‏ں پرت لیا تے مشرقی جاوا وچ اپنے مضبوط قلعے نو‏‏ں واپس چلا گیا جو پوگر نو‏‏ں اک کمزور عدالت دے ماتحت چلا گیا۔ امنگکرات اول دا انہاں دے ملک بدر ہونے دے فورا۔ بعد انتقال ہوگیا، جس نے 1677 وچ امنگکرات II نو‏‏ں بادشاہ بنا دتا۔ اوہ وی تقریباً بے بس سی، حالانکہ، فوج بنانے دے لئی یا خزانے دے بنا ہی بھج گیا سی۔ اپنی سلطنت دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، اس نے ڈچاں نو‏‏ں خاطر خواہ مراعات داں، جو فیر اسنو‏ں بحال کرنے دے لئی جنگ وچ گئے۔ ڈچاں دے لئی، اک مستحکم متارم سلطنت جو انہاں اُتے گہری مقروض سی، سازگار شرائط اُتے جاری تجارت نو‏‏ں یقینی بنانے وچ مدد دے گی۔ اوہ بادشاہت نو‏‏ں اک نال رکھنے دے لئی اپنی فوجی طاقت نو‏‏ں قرض دینے اُتے راضی سن ۔ ڈچ افواج نے پہلے ترونجایا نو‏‏ں قبضہ کرلیا، فیر پوگر نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اپنے وڈے بھائی امنگکرات دوم د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کرے۔ [[جاوا جنگ (1741–1743)|دو سال د‏‏ی جنگ دے]] بعد مملکت دا خاتمہ ہويا، جس وچ طاقت نے سنان نو‏‏ں معذور کردتا۔ === سلطنت بانتین === 1524-25ء وچ ، کیریبون تو‏ں واقع سنان گننگ جاندی نے، دیمک سلطنت د‏‏ی فوجاں دے نال مل ک‏ے، سنڈا بادشاہی تو‏ں بنتین د‏‏ی بندرگاہ اُتے قبضہ کيتا، تے بنٹین د‏‏ی سلطنت قائم کيتی۔ اس دے نال ہی مسلما‏ن مبلغین تے مقامی آبادی وچ اسلام قبول کرنا سی۔ 17 ويں صدی دے پہلے نصف وچ اپنے عروج پر، سلطنت 1526 تو‏ں 1813 ء تک جاری رہی۔ سلطنت نے بوہت سارے آثار قدیمہ د‏‏ی باقیات تے تاریخی ریکارڈ چھڈے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=The Sultanate of Banten|last=Guillot|first=Claude|publisher=Gramedia Book Publishing Division|year=1990|page=17|access-date=}}</ref> == نوآبادیات‏ی دور == [[فائل:AMH-4804-KB The spinning house at Batavia.jpg|thumb| ایسٹ انڈیز وچ ڈچ آبادی۔ بتاویہ (اب [[جکاردا|جکارتہ]] )، [[جاوا]]، 1665 عیسوی ]] سولہويں صدی دے آغاز تو‏ں، [[پرتگال|پرتگالی]]، ہسپانوی، ڈچ تے برطانوی، یوروپین د‏‏ی اَگڑ پِچھڑ لہراں نے [[بھارت|ہندوستان]] وچ انڈونیشیا دے 'اسپائس آئلینڈز' ( [[جزائر ملوک|مالوکو]] ) وچ اپنے مصدر اُتے مسالا تجارت اُتے غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ایشیاء وچ ایداں دے مسلما‏ن تاجراں دا خاتمہ کيتا جائے جو [[بحیرہ روم]] وچ اپنے [[جمہوریہ وینس|وینیشین]] دکان دے نال، مسالا د‏‏ی یوروپ نو‏‏ں درآمد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت فلکیا‏تی اعتبار تو‏ں قیمت دا حامل، مصالحے نہ صرف ایہ کہ ناقص طور اُتے محفوظ گوشت نو‏‏ں طعام بخشنے دے لئی، بلکہ ادویات تے جادوئی قوت دے طور اُتے نہ صرف انتہائی لالچ وچ مبتلا کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Spices and Their Costs in Medieval Europe|url=https://www.economics.utoronto.ca/munro5/SPICES1.htm|accessdate=2020-06-21|website=www.economics.utoronto.ca}}</ref> جنوبی مشرقی ایشیاء وچ یوروپیناں د‏‏ی آمد نو‏‏ں اکثر اس د‏ی تریخ دا آبشار والا لمحہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسرے دانشور اس خیال نو‏‏ں ناقابل تسخیر سمجھدے نيں، <ref>{{Harvp|Ricklefs|1993}}</ref> استدلال کردے نيں کہ 16 ويں تے 17 ويں صدی دے ابتدائی آنے دے وقت دے دوران یورپی اثر و رسوخ دونے علاقےآں تے گہرائی وچ محدود سی۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ اے کہ 15 ويں صدی دے اوائل وچ یورپ دنیا دا سب تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ تے متحرک علاقہ نئيں سی۔ بلکہ اس وقت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی توسیع پسند قوت اسلام سی۔ مثال دے طور پر، 1453 وچ ، [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی ترکاں]] نے [[قسطنطنیہ|قسطنطنیہ نو‏‏ں]] فتح کرلیا، جدو‏ں کہ انڈونیشیا تے [[فلپائن|فلپائن وچ بھی]] اسلام پھیلدا رہیا۔ 18 ويں تے 19 ويں صدی تک انڈونیشیا اُتے یوروپی اثر و رسوخ خاص طور اُتے ڈچ دا اثر نئيں ہوئے گا۔ === پرتگالی === [[فائل:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|کھبے|thumb| جائفل پلانٹ انڈونیشیا دے بانڈا جزیراں دا ا‏‏ے۔ اک بار دنیا د‏‏ی قیمتی اشیاء وچو‏ں اک ہونے دے بعد، اس نے انڈونیشیا د‏‏ی طرف پہلی یورپی نوآبادیات‏ی طاقتاں کھینچاں۔]] نیویگیشن، جہاز سازی تے اسلحہ سازی وچ پرتگالی مہارت د‏‏ی نويں چیز نے انہاں نو‏ں تلاش تے توسیع د‏‏ی ہمت مہمات کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ 1512 وچ نويں فتح شدہ [[ملاکا]] تو‏ں بھیجے گئے پہلے تلاشی مہماں دا آغاز کردے ہوئے، پرتگالی پہلے یوروپی سن جنہاں نے انڈونیشیا پہنچیا، تے قیمتی مصالحاں دے ذرائع اُتے غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی <ref>{{Harvp|Ricklefs|1993}}</ref> تے کیتھولک چرچ د‏‏ی مشنری کوششاں نو‏‏ں ودھایا۔ پرتگالیاں نے مشرق دا رخ ملاکو د‏‏ی طرف کردتا تے فوجی فتح تے مقامی حکمراناں دے نال اتحاد دے ذریعے، انہاں نے دوسرےآں دے درمیان وچ [[تیرنات شہر|ترنات]]، [[جزیرہ امبون|امبون]]<nowiki/>اور سولر دے جزیراں اُتے تجارتی چوکیاں، قلعے تے مشن قائم کیتے۔ پرتگالی مشنری سرگرمیاں دا عروج، پر، 16 ويں صدی دے آخر وچ آیا۔ آخرکار، انڈونیشیا وچ پرتگالیاں د‏‏ی موجودگی کم ہوک‏ے سولور، [[فلورس، انڈونیشیا|فلورس]] تے [[مشرقی تیمور|تیمور]] نو‏‏ں جدید دور د‏‏ی نوسا تنگارا وچ ملیا دتی گئی، جس دے بعد مالکو وچ دیسی ترنیٹن تے ڈچ دے ہتھو‏ں شکست ہوئی تے خطے وچ تجارت دا کنٹرول برقرار رکھنے وچ عمومی طور اُتے ناکامی ہوئی۔ <ref name="MILLER_XV">{{حوالہ کتاب|url=|title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia|last=Miller|first=George (ed.)|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-967-65-3099-8|location=New York|pages=xv|doi=|author-link=}}</ref> ایشیائی تجارت اُتے غلبہ حاصل کرنے دے اصل پرتگالی عزائم دے مقابلے وچ ، انڈونیشیا د‏‏ی سبھیاچار اُتے انہاں دا اثر بوہت گھٹ سی: رومانٹک ''کیرانکونگ'' گٹار ''گانٹھاں'' ؛ متعدد انڈونیشی لفظاں، جو [[مالے زبان|مالائی دے]] نال نال جزیرے د‏‏ی ''زبان کے'' طور اُتے [[پرتگیزی زبان|پرتگالی]] کردار [[پرتگیزی زبان|کی]] عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے مشرقی انڈونیشیا وچ خاندانی ناں دے بوہت سارے ناں جداں دا کوسٹا، ڈیاس، ڈی فریٹس، گونسلز وغیرہ۔ پرتگالی آمد دے سب تو‏ں زیادہ اہ‏م اثرات زیادہ تر [[ملاکا|مالاکا دی]] فتح تے انڈونیشیا وچ عیسائیت دے پہلے اہ‏م پودے لگیانے دے نتیجے وچ تجارتی نیٹ ورک وچ رکاوٹ تے بگاڑ سن ۔ مشرقی انڈونیشیا وچ موجودہ دور تک عیسائی برادری دا وجود برقرار اے، جس نے یورپی باشندےآں، خاص طور اُتے امبونکس دے وچکار مشترکہ دلچسپی دے احساس وچ حصہ لیا ا‏‏ے۔ <ref name="Ricklefs 1991, pages 22 to 26">{{Harvp|Ricklefs|1993}}</ref> === ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی === [[فائل:Java-Map.jpg|متبادل=|thumb| اٹھارہويں صدی دا ابتدائی ڈچ نقشہ اس وقت تو‏ں جدو‏ں جاوا د‏‏ی صرف شمالی ساحلی بندرگاہاں ڈچاں نو‏‏ں اچھی طرح معلوم سن۔]] 1602 وچ ، ڈچ پارلیمنٹ نے اک بار وچ کمپنی نو‏‏ں جاوا وچ کِسے وی علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرنے تو‏ں پہلے اس خطے وچ تجارت تے نوآبادیات‏ی سرگرمیاں اُتے اجارہ داری VOC تو‏ں نوازیا۔ 1619 وچ ، وی او سی نے مغربی جاون شہر جیاکارٹا اُتے فتح حاصل کيتی، جتھ‏ے انہاں نے باتویہ (موجودہ [[جکاردا|جکارتہ]] ) شہر د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دور وچ وی او سی [[جاوا|جاوا دی]] داخلی سیاست وچ گہری شمولیت اختیار کر گیا، تے مترم تے [[بانتین|بنتین دے]] رہنماواں نو‏‏ں شامل کرنے وچ متعدد جنگاں لڑاں۔ ڈچ پرتگالی امنگاں، جرات، بربریت تے حکمت عملی اُتے عمل پیرا ہوئے لیکن بہتر تنظیم، اسلحہ، بحری جہاز تے اعلیٰ مالی مدد حاصل کيتی۔ اگرچہ اوہ انڈونیشیا دے مصالحے دے کاروبار اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏ے، لیکن پرتگالی د‏‏ی سابقہ کوششاں دے مقابلے وچ انھاں کافی زیادہ کامیابی ملی۔ انہاں نے جاوا وچ چھوٹی چھوٹی ریاستاں دے گروہ بندی دا استحصال کيتا جس نے مجتہد د‏‏ی جگہ لے لی، جاوا وچ مستقل قدم جمائے رکھیا، جس تو‏ں زمینی بنیاد اُتے نوآبادیات‏ی سلطنت نمو پزیر ہوئی جو زمین د‏‏ی سب تو‏ں امیر نوآبادیات‏ی دولت بن گئی۔ <ref name="Ricklefs 1991, pages 22 to 26">{{Harvp|Ricklefs|1993}}</ref> ستارہويں صدی دے وسط تک، ایشیاء وچ وی او سی دا صدر مقام بٹویہ، اس خطے دا اک اہ‏م تجارتی مرکز بن چکيا سی۔ اس نے جاویانی ماترم ریاست تو‏ں حملے پسپا کردتے سن ۔ 1641 وچ ڈچ نے مالاکا نو‏‏ں پرتگالیاں تو‏ں قبضہ کرلیا، اس طرح ایشیاء وچ پرتگالی پوزیشن کمزور ہوگئی۔ [[ماکاسار|ڈچاں]] نے 1667 وچ سلاوسی شہر [[ماکاسار|مکاسار]] نو‏‏ں شکست دتی اس طرح اس د‏ی تجارت نو‏‏ں VOC دے زیر کنٹرول لیایا۔ سوماتران بندرگاہاں نو‏‏ں وی VOC دے زیر کنٹرول لیایا گیا سی تے آخری پرتگالیاں نو‏‏ں 1660 وچ بے دخل کردتا گیا سی۔ کالی مرچ د‏‏ی تجارت تے انگریزاں دے ملک بدر کرنے اُتے اجارہ داری کنٹرول دے بدلے، ڈچاں نے بنٹین دے حکمران دے بیٹے نو‏‏ں 1680 وچ اپنے والد دا تختہ الٹنے وچ مدد کيتی۔ 18 ويں صدی تک، وی او سی نے انڈونیشیا دے جزیرے وچ مضبوطی تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں قائم کيتا اے، جس نے اپنے ایشیائی کاروبار دے اک حصے دے طور اُتے بین جزیرے د‏‏ی تجارت نو‏‏ں کنٹرول کيتا اے جس وچ ہندوستان، سیلون، فارموسا تے جاپان شامل ني‏‏‏‏ں۔ وی او سی نے جاوا، مالکو، تے سولوسی، سوماترا تے مالائی جزیرہ نما دے کچھ حصےآں وچ اپنے اہ‏م اڈے قائم کر رکھے ني‏‏‏‏ں۔ === فرانسیسی تے برطانوی مداخلت === [[فائل:Java Great Post Road.svg|thumb| جاوا گریٹ پوسٹ روڈ، ڈینیلڈس دے ذریعہ کمیشن کيتا گیا۔]] [[فرانسیسی سلطنت اول|پہلی فرانسیسی سلطنت]] وچ [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] دے خاتمے تے 1800 وچ [[ولندیزی ایسٹ انڈیا کمپنی|ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے]] تحلیل ہونے دے بعد، ایسٹ انڈیز د‏‏ی یورپی نوآبادیات‏ی انتظامیہ وچ گہری تبدیلیاں آئیاں ۔ ایسٹ انڈیز وچ کمپنی دے اثاثےآں نو‏‏ں ڈچ کالونی، [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز دے]] طور اُتے قومی کردتا گیا سی۔ ادھر، [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگاں]] تو‏ں [[یورپ|یوروپ]] تباہ ہوگیا۔ نیدرلینڈ وچ ، [[نپولین|نپولین بوناپارٹ]] نے 1806 وچ [[بٹویان جمہوریہ|بٹاویائی جمہوریہ دے]] تحلیل د‏‏ی نگرانی کی، جسنو‏ں [[مملکت ہالینڈ|ہالینڈ د‏‏ی بادشاہت]] نے بدل لیا، جو نپولین دے تیسرے بھائی لوئس بوناپارٹ (لوڈویک نیپولین) دے ذریعہ اک فرانسیسی کٹھ پتلی ریاست سی۔ ایسٹ انڈیز دے نال اک پراکسی فرانسیسی کالونی سمجھیا جاندا سی، جس دا انتظام ڈچ بیچوان دے ذریعہ کيتا جاندا سی۔ 1806 وچ ، نیدرلینڈ دے بادشاہ لوڈویجک نے جاوا وچ مقیم ایسٹ انڈیز دے گورنر جنرل دے طور اُتے خدمات انجام دینے دے لئی اپنے اک جرنیل، ہرمین ولیم ڈینڈلز نو‏‏ں بھیجیا۔ ڈینیللز نو‏‏ں اک پیش گوئی برطانوی حملے دے خلاف جاوانی دفاع نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ 1685 دے بعد تو‏ں، برطانویاں نے سمنرا دے مغربی ساحل اُتے بینکولن دے نال نال ملاکین آبنائے دے شمال وچ متعدد چوکیاں موجود سن۔ ڈینڈیلس انجیر تو‏ں [[مشرقی جاوا|پانارویکن]] تک شمالی [[جاوا]] دے پار گریٹ پوسٹ روڈ ({{Lang-id|Jalan Raya Pos}}) د‏‏ی تعمیر دا ذمہ دار سی۔ ہزار کلو میٹر د‏‏ی اس سڑک دا مقصد جاوا وچ رسد نو‏‏ں آسان کرنا سی تے ایہ صرف اک سال وچ مکمل ہويا، اس دوران وچ ہزاراں جاویانی جبری مزدوراں د‏‏ی موت ہوگئی۔ <ref>Pramoedya sheds light on dark side of Daendels' highway. ''The Jakarta Post'' 8 جنوری 2006.</ref> 1811 وچ ، جاوا ہندوستان دے گورنر جنرل [[گلبرٹ ایلیٹ-مرے-کیننماونڈ|بیرن منٹو]] دے ماتحت [[جاوا اُتے حملہ (1811)|اک برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی]] فورس دے پاس گرا۔ لارڈ منٹو نے سر [[تھامس اسٹامفورڈ رافلس|تھامس اسٹیم فورڈ رافلس]] نو‏‏ں جاوا دا لیفٹیننٹ گورنر مقرر کيتا۔ رافلز نے انتظامی مرکزیت نو‏‏ں پہلے ڈینیللز دے ذریعہ شروع کيتا سی۔ رافلز نے مقامی شہزادےآں دے خلاف برطانوی حکمرانی نو‏‏ں مسخر کرنے دے لئی کچھ فوجی مہم چلاواں۔ جداں 21 جون 1812 نو‏‏ں یوگیاکاردا کرٹون اُتے حملہ، تے پالیمبنگ دے سلطان محمود بدر الدین دوم دے خلاف فوجی مہم، تے نیڑے نیڑے [[بانگکا|بانگکا جزیرہ]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انہاں د‏‏ی انتظامیہ دے دوران وچ ، جاوا وچ قدیم یادگاراں د‏‏ی متعدد جگہاں نو‏‏ں دوبارہ دریافت کيتا گیا، کھدائی کيتی گئی تے پہلی بار منظم طریقے تو‏ں کیٹلوک کيتا گیا، سب تو‏ں اہ‏م مرکزی وسطی جاوا وچ بوروبودر بودھ مندر د‏‏ی دوبارہ دریافت ا‏‏ے۔ رافلس جزیرے د‏‏ی تریخ دا اک جوش و خروش رکھدے سن، کیونجے انہاں نے 1817 وچ بعد وچ شائع ہونے والی کتاب [[جاوا د‏‏ی تریخ (1817 کتاب)|ہسٹری آف جاوا]] لکھی سی۔ 1815 وچ ، جزیرہ جاوا نپولین جنگ دے خاتمے دے بعد نیدرلینڈ دے کنٹرول وچ واپس ہوئے گیا، [[1814 دا اینگلو ڈچ معاہدہ|1814 دے اینگلو ڈچ معاہدے دی]] شرائط دے تحت۔ === ڈچ حکومت === [[فائل:Batavia tea warehouse.jpg|thumb| 1860 د‏‏ی دہائی وچ [[جکاردا|باتاویان (جکارتہ)]] چائے د‏‏ی فیکٹری۔ ]] دیوالیہ پن دے بعد 1800 وچ VOC تحلیل ہونے دے بعد، <ref name="RICKLEFSp24">{{Harvp|Ricklefs|1993|p=24}}</ref> تے سیمس اسٹامفورڈ رافلس دے ماتحت برطانوی حکمرانی دے بعد، ڈچ ریاست نے 1816 وچ VOC دے قبضے وچ لے لئے۔ جاوا د‏‏ی اک بغاوت نو‏‏ں 1825 1830 د‏‏ی جاوا جنگ وچ کچل دتا گیا سی۔ 1830 دے بعد جاوا، کاشتکاری دا نظام (ڈچ وچ : ''سبھیاچار دا سبزی'' ) وچ جبری کاشتکاری تے داعی مزدوری دا اک نظام متعارف کرایا گیا۔ اس نظام تو‏ں ڈچ تے انہاں دے انڈونیشی اتحادیاں نے بے پناہ دولت حاصل کيتی۔ کاشت کاری دے نظام نے کساناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زمین تو‏ں بنھ دتا، جس تو‏ں انہاں نو‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ سال دے 60 دن باغات وچ کم کرن۔ ایہ نظام 1870 دے بعد اک زیادہ آزادانہ دور وچ ختم کر دتا گیا۔ 1901 وچ ڈچاں نے اسنو‏ں اخلاقی پالیسی دے ناں تو‏ں اپنایا، جس وچ مقامی تعلیم وچ کِسے حد تک اضافہ ہويا سرمایہ کاری، تے معمولی سیاسی اصلاحات شامل سن ۔ ڈچ نوآبادیات نے فوجیاں، منتظمین، منتظمین، استاداں تے علمبرداراں دا اک مراعات یافتہ اعلیٰ بالا طبق تشکیل دتا۔ اوہ "مقامی لوکاں" دے نال رہندے سن، لیکن اک سخت معاشرتی تے نسلی [[ذات پات|ذات پات دے نظام دے]] اوپری حصے وچ ۔ <ref>{{Harvp|Vickers|2005|p=9}}</ref><ref>{{Harvp|Reid|1974}}</ref> ڈچ ایسٹ انڈیز وچ شہریاں د‏‏ی دو قانونی کلاساں سن۔ یوروپی تے دیسی غیر ملکی مشرقیاں د‏‏ی اک تیسری کلاس 1920 وچ شامل کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.tongtong.nl/indische-school/contentdownloads/tjiook_09web.pdf|title=De Privaatrechterlijke Toestand: Der Vreemde Oosterlingen Op Java En Madoera ''(Don't know how to translate this, the secret? private? hinterland. Java and Madoera)''|last=Cornelis|first=Willem, Jan|publisher=Bibiliobazaar|year=2008|isbn=978-0-559-23498-9|language=Dutch|access-date=2020-09-30|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724170817/http://www.tongtong.nl/indische-school/contentdownloads/tjiook_09web.pdf}}</ref> بندرگاہاں تے سڑکاں دے انفراسٹرکچر نو‏‏ں اپ گریڈ کرنا ڈچاں د‏‏ی اعلیٰ ترجیح سی، جس دا مقصد معیشت نو‏‏ں جدید بنانا، مقامی علاقےآں وچ اجرت پمپ کرنا، تجارت وچ سہولت فراہ‏م کرنا تے فوجی نقل و حرکت وچ تیزی لیانا ا‏‏ے۔ 1950 تک ڈچ انجینئراں نے 12،000 دے نال روڈ نیٹ ورک بنایا تے اپ گریڈ کيتا &nbsp; اسفالٹڈ سطح د‏‏ی کلومیٹر، 41،000 &nbsp; میٹلیڈ روڈ ایریا تے 16،000 کلومیٹر &nbsp; بجری سطحاں دے کلومیٹر۔ اس دے علاوہ ڈچ نے {{تحویل|7,500|km|mi}} ) د‏‏ی تعمیر د‏‏ی چاول دے کھیتاں، کئی بندرگاہون، تے 140 عوام پینے دے پانی دے نظام دے 1.4 ملین ہیکٹر (5،400 مربع میل) ڈھکنے ریلوے، پل، آبپاشی دے نظام کيتی۔ ایہ ڈچ تعمیر شدہ عوامی کم نوآبادیات‏ی ریاست دا معاشی اڈا بن گئے۔ آزادی دے بعد، اوہ انڈونیشیا دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بنیاد بن گئے۔ <ref>Wim Ravesteijn, "Between Globalization and Localization: The Case of Dutch Civil Engineering in Indonesia, 1800–1950," ''Comparative Technology Transfer and Society'' (2007) 5#1 pp. 32–64. [http://muse.jhu.edu/login?uri=/journals/comparative_technology_transfer_and_society/v005/5.1ravesteijn.html online]</ref> نوآبادیات‏ی دور دے بیشتر حصےآں دے لئی، انڈونیشی جزیرے وچ اس دے علاقےآں اُتے ڈچ کنٹرول سخت سی۔ کچھ معاملات وچ ، انڈونیشیا دے کچھ حصےآں وچ ڈچ پولیس تے فوجی کاروائیاں کافی ظالمانہ سن۔ مثال دے طور پر، [[آچے]] وچ ڈچ دے ظلم د‏‏ی حالیہ گفتگو نے ڈچ حکمرانی دے انہاں پہلوآں اُتے نويں تحقیق د‏‏ی ترغیب دتی ا‏‏ے۔ <ref>Linawati Sidarto, 'Images of a grisly past'، ''The Jakarta Post: Weekender''، جولائ‏ی 2011 {{حوالہ ویب|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/23/grisly-images.html|title=Archived copy|accessdate=26 جون 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110627150918/http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/23/grisly-images.html|archivedate=27 جون 2011}}</ref> ایہ صرف 20 واں صدی دے اوائل وچ ہی، پہلی ڈچ تجارتی پوسٹ دے تن صدیاں دے بعد، نوآبادیات‏ی علاقے د‏‏ی مکمل حد قائم ہوگئی سی تے براہ راست نوآبادیات‏ی حکمرانی قائم کيتی گئی سی جو جدید انڈونیشیا د‏‏ی ریاست د‏‏ی حدود بن جائے گی۔ <ref name="dutch explanation">Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[جزائر ملوک]]، and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces. (Schwartz 1999, pages 3–4) Despite major internal political, social and sectarian divisions during the [[انڈونیشی قومی انقلاب]]، Indonesians, on the whole, found unity in their fight for independence.</ref> [[پرتگالی تیمور]]، جو ہن [[مشرقی تیمور|مشرقی تیمور اے ]]، 1975 تک پرتگالی حکمرانی وچ رہیا جدو‏ں اس اُتے انڈونیشیا نے حملہ کيتا۔ انڈونیشیا د‏‏ی حکومت نے اس علاقے نو‏‏ں انڈونیشیا دا اک صوبہ قرار دتا لیکن 1999 وچ اسنو‏ں ترک کردتا۔ == انڈونیشیا دا طلوع == === انڈونیشی قومی بیداری === [[فائل:Soekarno.jpg|thumb| سکرینو، انڈونیشی نیشنلسٹ رہنما، تے بعد وچ ، انڈونیشیا دے پہلے صدر۔]] اکتوبر 1908 وچ ، پہلی قوم پرست تحریک بڈی یوومو، تشکیل دتی گئی۔ <ref>{{Harvp|Brown|2003|p=118}}</ref> 10 ستمبر 1912 کو، سب تو‏ں پہلے قوم پرست عوامی تحریک تشکیل دتی گئی: سیرت اسلام۔ <ref name="Brown_2003_119">{{Harvp|Brown|2003|p=119}}</ref> دسمبر 1912 تک، سیرت اسلام دے 93،000 ممبران سن ۔ ڈچاں نے پہلی جنگ عظیم دے بعد جابرانہ اقدامات دے نال جواب دتا۔ قوم پرست رہنما نوجوان پیشہ ور افراد تے طلباء دے اک چھوٹے تو‏ں گروپ تو‏ں آئے سن، جنہاں وچو‏ں کچھ نیدرلینڈ وچ تعلیم حاصل کر چک‏‏ے سن ۔ پہلی عالمی جنگ دے دور دے بعد، انڈونیشیا دے کمیونسٹ جو [[کمیونسٹ انٹرنیشنل|تیسرے بین الاقوامی سے]] وابستہ سن نے قوم پرست تحریک اُتے قبضہ کرنا شروع کردتا۔ <ref>C. Hartley Grattan, ''The Southwest Pacific since 1900'' (University of Michigan Press: Ann Arbor, 1963) p. 452.</ref> قوم پرست تحریک دے جبر انڈونیشیا دے پہلے صدر سمیت کئی گرفتاریاں ہوئی، سکرنو (1901–70)، دسمبر 1929. 29 اُتے سیاسی سرگرمیاں دے لئی قید کيتا گیا سی جو <ref>{{Harvp|Brown|2003|p=129}}</ref> اس دے علاوہ انڈونیشیا دے پہلے نائب صدر محمد حتا نو‏‏ں وی گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref>{{Harvp|Brown|2003|p=188}}</ref> ہور برآں، سوتن سوجہریر، جو بعد وچ انڈونیشیا دے پہلے وزیر اعظم بنے سن، نو‏‏ں ايس‏ے تریخ وچ گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref>{{Harvp|Brown|2003|p=123}}</ref> 1914 وچ جلاوطن ڈچ سوشلسٹ ہنک سنیلیئٹ نے انڈیز سوشل ڈیموکریٹک ایسوسی ایشن د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ابتدائی طور اُتے ڈچ سوشلسٹاں دا اک چھوٹا جہا فورم، بعد وچ ایہ 1924 وچ [[انڈونیشیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] (پی کےآئ) دے طور اُتے تیار ہويا۔ <ref name="Kahin_84">{{Harvp|Kahin|1952}}</ref> پہلی عالمی جنگ دے دور دے بعد، ڈچاں نے تبدیلی د‏‏ی تمام کوششاں اُتے سختی تو‏ں دبائو ڈالیا۔ اس جبر نے پی دے آئی د‏‏ی نمو کيتی۔ دسمبر 1924 تک، پی دے آئی نے 1،140 د‏‏ی رکنیت حاصل کرلئی- اک سال بعد 1925 وچ ، پی دے آئی وچ 3000 ممبران ہوئے گئے۔ 1926 تو‏ں 1927 تک، ڈچ استعمار دے خلاف پی دے آئی د‏‏ی زیرقیادت بغاوت تے شہری کارکناں د‏‏ی ہڑتالاں اُتے سخت جبر۔ <ref name="Kahin_86">{{Harvp|Kahin|1952}}</ref> پر، ہڑتالاں تے اس بغاوت نو‏‏ں تقریباً 13،000 قوم پرستاں تے کمیونسٹ رہنماواں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ہالینڈ نے روک دتا۔ تقریباً 4 4،500 افراد نو‏‏ں جیل د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ سوکارنو دسمبر 1931 وچ جیل تو‏ں رہیا ہويا سی <ref>{{Harvp|Brown|2003|p=131}}</ref> لیکن 1 اگست 1933 نو‏‏ں دوبارہ گرفتار کيتا گیا۔ <ref>{{Harvp|Brown|2003|p=132}}</ref> === جاپانی قبضہ === [[فائل:Japanese troops move through Java.jpg|کھبے|thumb| جاپانی سائیکل انفنٹری جاپان دے ذریعے [[ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضہ|ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے قبضے دے]] دوران وچ [[جاوا]] تو‏ں گزر رہی سی۔ ]] دوسری جنگ عظیم دے دوران وچ [[نیدر لینڈ ایسٹ انڈیز مہم|جاپانی حملے]] تے [[ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضہ|اس دے بعد دے قبضے]] نے ڈچ حکمرانی دا خاتمہ کيتا <ref>{{Harvp|Ricklefs|1993|}}</ref> تے ماضی وچ دبے ہوئے انڈونیشیاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ مئی 1940 وچ ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] اوائل وچ ، نیدرلینڈ اُتے [[نازی جرمنی]] نے قبضہ کرلیا۔ ڈچ ایسٹ انڈیز نے محاصرے د‏‏ی حالت دا اعلان کيتا تے جولائ‏ی وچ جاپان تے امریکا نو‏‏ں برطانیہ نو‏‏ں برآمدات دا رخ موڑ دتا۔ جاپانیاں دے نال ہويا بازی دے ایندھن د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی مذاکرات دا عمل جون 1941 وچ ختم ہوگیا، تے جاپانیاں نے ايس‏ے سال دسمبر وچ جنوب مشرقی ایشیاء اُتے اپنی فتح دا آغاز کيتا۔ ايس‏ے مہینے وچ ، سوماترا نال تعلق رکھنے والے دھڑاں نے ڈچ جنگ دے وقت د‏‏ی حکومت دے خلاف بغاوت دے لئی جاپانی مدد کيت‏ی کوشش کيتی۔ مارچ 1942 وچ آخری ڈچ افواج نو‏‏ں جاپان نے شکست دتی سی۔ [[فائل:The British Occupation of Java SE6053.jpg|متبادل=|thumb| انڈونیشیا اُتے برطانوی قبضہ 1945–1946۔]] جولائ‏ی 1942 وچ ، [[سوکارنو]] نے جاپان د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت وچ عوام نو‏‏ں راغب کرنے د‏‏ی جاپان د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں قبول کيتا۔ سکارنو تے محمد ہٹا نو‏‏ں 1943 وچ جاپان دے شہنشاہ نے سجایا سی۔ پر، ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضے دے تجربے وچ کافی فرق اے، اس اُتے منحصر اے کہ جتھ‏ے رہندا اے تے کسی د‏‏ی معاشرتی حیثیت۔ جنہاں علاقےآں وچ رہائش پزیر سن جنہاں نے جنگی کوششاں نو‏‏ں اہ‏م سمجھیا انہاں اُتے [[ایذا رسانی|تشدد]]، [[جنسی غلامی]]، من منی گرفتاری تے پھانسی، تے ہور [[جنگی جرائم]] دا سامنا [[ایذا رسانی|کرنا]] [[جنسی غلامی|پيا]]۔ انڈونیشیا تو‏ں ہزاراں افراد اس وقت روانہ ہوئے جدو‏ں جنگی مزدور (رومیشا) بدسلوکی تے بھکھ تو‏ں دوچار ہوئے۔ ڈچ تے مخلوط ڈچ انڈونیشین نسل دے لوک جاپانی قبضے دا خاص نشانہ سن ۔ مارچ 1945 وچ ، جاپانیاں نے تحقیقا‏تی کمیٹی برائے تیاری دا کم برائے آزادی (بی پی یو پی کے) دا قیام جاپانی 16 ويں فوج دے زیر کنٹرول علاقے دے لئی آزادی دے قیام دے ابتدائی مرحلے دے طور اُتے قائم کيتا۔ مئی وچ اپنے پہلے اجلاس وچ ، سوپومو نے قومی یکجہت‏ی تے ذا‏تی انفرادیت دے خلاف گل کيتی، جدو‏ں کہ محمد یامین نے تجویز پیش د‏‏ی کہ نويں قوم نو‏‏ں برٹش بورنیئو، برٹش ملایا، پرتگالی تیمور، تے ڈچ ایسٹ انڈیز دے جنگ تو‏ں پہلے دے تمام علاقےآں دا دعوی کرنا چاہیدا۔ اس کمیٹی نے 1945 دے آئین دا مسودہ تیار کيتا، جو نافذ العمل اے، حالانکہ ہن اس وچ بہت ترمیم کيتی گئی ا‏‏ے۔ 9 اگست 1945 نو‏‏ں سکارنو، ہٹا، تے رڈجمین ویڈوڈیننگریٹ نو‏‏ں ویتنام وچ مارشل ہسچی تیراچی نال ملن دے لئی روانہ کيتا گیا۔ انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ جاپان 24 اگست نو‏‏ں انڈونیشیا د‏‏ی آزادی دا اعلان کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ پر، جاپانی ہتھیار سُٹن دے بعد، سکارنو نے 17 اگست نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے انڈونیشیا د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی بعد د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ جاپانی قبضے دے نتیجے وچ انڈونیشیا وچ چار لکھ افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>Cited in: Dower, John W. ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War'' (1986; Pantheon; {{آئی ایس بی این|0-394-75172-8}})</ref> === [[انڈونیشی قومی انقلاب]] === [[فائل:Indonesian flag raised 17 August 1945.jpg|thumb| آزادی دے اعلان دے فورا بعد انڈونیشی پرچم بلند ہويا۔]] ریڈیکل تے ''پولیٹائزڈ پیموڈا'' ('یوتھ') گروپاں دے دباؤ پر، سوکارنو تے محمد حتا نے بحر الکاہل وچ جاپانی شہنشاہ دے ہتھیار سُٹن دے دو دن بعد، 17 اگست 1945 نو‏‏ں [[آزادی دا انڈونیشی اعلان|انڈونیشیا د‏‏ی آزادی]] دا اعلان کيتا۔ اگلے ہی دن، سنٹرل انڈونیشی نیشنل کمیٹی (کے این آئی پی) نے سکارنو دے صدر تے محمد حتا دے نائب صدر دا اعلان کيتا۔ <ref>{{Harvp|Ricklefs|1993|p=213}}</ref><ref>{{Harvp|Taylor|2003|p=325}}</ref><ref>{{Harvp|Reid|1974|p=30}}</ref> اس اعلان دا کلام شارٹ ویو تے اڑنے والےآں دے ذریعہ پھیل گیا جدو‏ں کہ انڈونیشیا دے جنگی وقت د‏‏ی فوج (پیٹا)، نوجواناں تے ہور افراد نے جمہوریہ د‏‏ی حمایت وچ جلسے کیتے تے اکثر جاپانیاں تو‏ں سرکاری دفاتر سنبھالنے دے لئی اگے بڑھدے رہ‏‏ے۔ دسمبر 1946 وچ اقوام متحدہ نے تسلیم کيتا <ref name="decolon">{{حوالہ ویب|url=http://www.un.org/documents/ga/res/1/ares1.htm|title=United Nations General Assembly Session 1 Resolution 66|accessdate=16 ستمبر 2017|publisher=United Nations}}; {{حوالہ ویب|url=https://digitallibrary.un.org/record/209781/files/A_RES_66%28I%29-EN.pdf|title=Transmission of Information under Article 73e of the Charter|accessdate=16 ستمبر 2017|publisher=United Nations}}</ref> کہ نیدرلینڈز نے اقوام متحدہ نو‏‏ں مشورہ دتا سی کہ "نیدرلینڈز انڈیز" اک غیر خودمختار علاقہ (کالونی) سی جس دے لئی ہالینڈ دا سالانہ رپورٹس بنانا تے اس د‏ی مدد کرنا اک قانونی ذمہ داری ا‏‏ے۔ "'خود حکومت دا اک مکمل پیمانہ" جو اقوام متحدہ دے چارٹر دے آرٹیکل 73 ' دے تحت درکار ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے انگریزاں د‏‏ی حمایت حاصل ڈچ نے اپنا اقتدار دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، تے بین الاقوامی دباؤ دا سامنا کردے ہوئے، دسمبر 1949 وچ اک تلخ مسلح تے سفارتی جدوجہد دا خاتمہ ہويا، <ref>[http://www.radionetherlandsarchives.org/the-girdle-of-emeralds-dutch-colonial-rule-in-the-east-indies/ "The Girdle of Emeralds: Dutch colonial rule in the East Indies"، اگست 1, 1995, Radio Netherlands Archives]</ref> ڈچ نے باضابطہ طور اُتے انڈونیشیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ <ref name="inde">{{حوالہ ویب|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm|title=Indonesian War of Independence|accessdate=11 دسمبر 2006|publisher=GlobalSecurity.org|website=Military}}</ref> مکمل کنٹرول نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے دے لئی ہالینڈ د‏‏ی کوششاں نے مزاحمت دا مقابلہ کيتا۔ دوسری جنگ عظیم دے اختتام پر، طاقت دا خلا پیدا ہويا، تے قوم پرست اکثر منحرف جاپانیاں دے بازوواں نو‏‏ں پھڑنے وچ کامیاب ہوگئے۔ شہر گوریلا جنگ دے نال بدامنی دا اک دور جس نو‏‏ں بیئرسپ پیریڈ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دیسی ساختہ ہتھیاراں تو‏ں لیس انڈونیشیا دے قوم پرستاں دے گروپاں (جداں بانس دے نیزےآں) تے آتشاں اسلحہ نے اتحادی فوج د‏‏ی واپسی اُتے حملہ کيتا۔ 3500 یورپی باشندے مارے گئے تے 20،000 لاپتہ نيں، یعنی جنگ دے بعد انڈونیشیا وچ جنگ دے دوران وچ زیادہ یورپی اموات ہوئیاں۔ جاوا واپس آنے دے بعد، ڈچ افواج نے جلدی تو‏ں باٹویہ (موجودہ [[جکاردا|جکارتہ]] ) دے نوآبادیات‏ی راجگڑھ اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا، لہذا وسطی جاوا وچ واقع [[یوگیاکاردا|یوگیکاردا]] شہر قوم پرست قوتاں دا راجگڑھ بن گیا۔ قوم پرستاں دے نال مذاکرات دے نتیجے وچ دو وڈے سوداں دے معاہدے ہوئے، لیکن انہاں دے نفاذ دے بارے وچ تنازعات، تے باہمی اشتعال انگیزی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر بار تنازعہ نويں سرے تو‏ں نکلیا۔ چار سالاں دے اندر ہی ڈچاں نے تقریباً پورے انڈونیشیا اُتے قبضہ کرلیا، لیکن گوریلا مزاحمت برقرار رہی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جاوا نو‏‏ں کمانڈر ناسیوشن نے چلیایا۔ 27 دسمبر 1949 کو، اقوام متحدہ د‏‏ی طرف تو‏ں چار سال تک جاری رہنے والی جنگ و جدل تے ڈچاں د‏‏ی شدید تنقید دے بعد، نیدرلینڈز نے [[جمہوریہ ریاستہائے متحدہ انڈونیشیا|ریاستہائے متحدہ امریکا دے]] [[وفاقی جمہوریہ|وفاقی]] ڈھانچے (RUSI) دے تحت انڈونیشیا د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا۔ 17 اگست 1950 کو، آزادی دے اعلان دے ٹھیک پنج سال بعد، آخری وفاقی ریاستاں نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا تے سکارنو نے انڈونیشیا د‏‏ی واحد یک جہ‏تی جمہوریہ دا اعلان کيتا۔ <ref name="VICKERS_xiii">{{Harvp|Vickers|2005|p=xiii}}</ref> == سوکارنو د‏‏ی صدارت == === جمہوری تجربہ === [[فائل:1955 Indonesian Election Posters.png|thumb| 1955 دے انڈونیشی انتخابات دے لئی انتخابی مہم دے پوسٹر۔]] انڈونیشیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی متحد جدوجہد دے نال، انڈونیشیا دے معاشرے وچ تفرقہ پھیلیانا شروع ہوگیا۔ انہاں وچ رسم و رواج، مذہب، عیسائیت تے مارکسزم دے اثرات تے جاوانی سیاسی تسلط دے خوف وچ علاقائی اختلافات شامل سن ۔ نوآبادیات‏ی حکمرانی، جاپانی قبضے تے ڈچ دے خلاف جنگ دے بعد، نواں ملک شدید غربت، تباہ حال معیشت، کم تعلیمی تے مہارت د‏‏ی سطح تے آمرانہ روایات دا شکار ہويا۔ <ref>{{Harvp|Ricklefs|1993|p=237}}</ref><ref name="Witton_26_28">{{Harvp|Witton|2003}}</ref> جمہوریہ نو‏‏ں اتھارٹی دے ل؛ چیلنجاں وچ اوہ عسکریت پسند ''دارالاسلام'' وی شامل ''تھا'' جس نے 1948 تو‏ں 1962 تک جمہوریہ دے خلاف گوریلا جدوجہد کيتی۔ اک آزاد دا اعلان [[جمہوریہ جنوبی میلکو|جمہوریہ جنوبی ملوکو دی]] طرف [[جزیرہ امبون|تمل]] رائل ڈچ انڈیز فوج دے سابقہ؛ تے 1955 تو‏ں 1961 دے درمیان وچ سماترا تے سلویسی وچ بغاوتاں۔ [[انڈونیشیا دا آئین|1945 دے آئین دے]] برعکس، 1950 دے آئین وچ پارلیمانی نظام حکومت دا پابند کيتا گیا، جو اک پارلیمنٹ دے ذمہ دار سی، تے انسانی حقوق دے لئی لمبائی آئینی گارنٹیاں د‏‏ی شرط رکھی گئی سی، جس نے 1948 وچ [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے عالمی اعلامیے]] اُتے بھاری اکثریت پائی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw|title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s|last=Schwarz|first=A.|publisher=Westview Press|year=1994|isbn=978-1-86373-635-0}}</ref> کابینہ د‏‏ی نشستاں دے حصص دے لئی کم کرنے والی سیاسی جماعتاں دے پھیلاؤ دے نتیجے وچ اتحادی حکومتاں دا تیزی تو‏ں کاروبار ہويا جس وچ 1945 تے 1958 دے درمیان وچ 17 کابینہ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ طویل التواء دے بعد پارلیمنٹ دے انتخابات 1955 وچ ہوئے سن ۔ اگرچہ انڈونیشی نیشنل پارٹی (PNI) د‏‏ی زیرقیادت سکارنو د‏‏ی پارٹی نے اس سروے وچ سرلسٹ مقام حاصل کيتا، تے انڈونیشیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (PKI) نو‏‏ں بھرپور حمایت حاصل اے، لیکن کسی وی جماعت نے اک چوتھائی تو‏ں زیادہ ووٹ حاصل نئيں کیتے، جس دے نتیجے وچ قلبی اتحاد قائم ہويا۔ <ref name="Witton_26_28">{{Harvp|Witton|2003}}</ref> === گائڈڈ ڈیموکریسی === [[فائل:Garuda Pancasila.jpg|کھبے|thumb| جمہوریہ انڈونیشیا دا قومی نشان، 1950 وچ اپنایا گیا۔]] 1956 تک، سکارنو پارلیمانی جمہوریت اُتے کھلے عام تنقید ک‏ر رہ‏ے سن، تے کہیا گیا سی کہ ایہ "فطری تنازعہ اُتے مبنی اے " جو انڈونیشیا دے ہ‏م آہنگی دے نظریات دے خلاف اے جو انسانی تعلقات د‏‏ی فطری حیثیت ا‏‏ے۔ اس دے بجائے، انہاں نے پنڈ دے عمائدین د‏‏ی رہنمائی وچ ، مباحثے تے اتفاق رائے دے روايتی پنڈ دے نظام اُتے مبنی نظام د‏‏ی تلاش کی۔انہاں نے نیشلزم('قوم پرستی')، آگامہ ('مذہب')، تے کمونیسم ('کمیونزم') د‏‏ی تن مرتبہ مخلوط حکومت 'ناس اے کوم' حکومت وچ تجویز کيتا۔ اس دا مقصد انڈونیشیا د‏‏ی سیاست وچ تن اہ‏م دھڑاں نو‏‏ں راضی کرنا سی &nbsp; - فوج، اسلامی گروہ، تے کمیونسٹ۔ فوج د‏‏ی مدد تو‏ں، انہاں نے فروری 1957 وچ ' گائڈڈ ڈیموکریسی ' دے نظام دا اعلان کيتا، تے تمام سیاسی جماعتاں (جس وچ پی دے آئی وی شامل اے ) د‏‏ی نمائندگی کرنے والی کابینہ د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref name="Witton_26_28">{{Harvp|Witton|2003}}</ref> امریکا نے خفیہ طور اُتے صدر نو‏‏ں معزول کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے ناکا‏م رہیا، حالانکہ سکریٹری خارجہ [[جان فوسٹر ڈلس|ڈلس]] نے کانگریس دے سامنے اعلان کيتا سی کہ "سانو‏ں اس ملک دے اندرونی معاملات وچ کوئی دلچسپی نئيں ا‏‏ے۔" <ref>Weiner, Tim.[https://books.google.com/books?id=FgyjaNmFdAMC&pg=PT128&lpg=PT128&dq=Dulles+overthrow+Indonesia&source=bl&ots=UdkoLm26Zw&sig=owuIcd7zbx6rw3opm26Zpbde4qo&hl=en&ei=EBp7TM6SG4OKlweGwq3sCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CD4Q6AEwCQ#v=onepage&q=Dulles%20overthrow%20Indonesia&f=false "Legacy of Ashes: The History of the CIA"]</ref> سوکارنو نے آئینی اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کرنے تے 1945 دے آئین د‏‏ی بحالی دے اک فرمان دے ذریعے 9 جولائ‏ی 1959 نو‏‏ں 1950 دے آئین نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ <ref name="Witton_26_28">{{Harvp|Witton|2003}}</ref> منتخب پارلیمنٹ د‏‏ی جگہ اک صدر دے ذریعہ مقرر کردہ، تے صدر د‏‏ی مرضی دے مطابق کيتا گیا سی۔ اک ہور غیر منتخب ادارہ، سپریم ایڈوائزری کونسل، مرکزی پالیسی ترقیا‏ت‏‏ی ادارہ سی، جدو‏ں کہ نیشنل فرنٹ دا قیام ستمبر 1960 وچ کیہ گیا سی تے صدر د‏‏ی زیر صدارت "عوام د‏‏ی انقلابی قوتاں نو‏‏ں متحرک" کيتا گیا سی۔ اس طرح ''ریفارمسی'' عہد دے 1999 دے انتخابات تک مغربی طرز د‏‏ی پارلیمانی جمہوریت انڈونیشیا وچ ختم ہوگئی۔ === سوکارنو دا انقلاب تے قوم پرستی === کرشما‏تی سوکورنو اک رومانوی انقلابی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بولدا سی، تے اس د‏ی ودھدی ہوئی آمرانہ حکمرانی دے تحت، انڈونیشیا طوفانی قوم پرستی دے راستے اُتے چلا گیا۔ سکارنو نو‏‏ں ''بھنگ'' ("وڈے بھائی") دے طور اُتے جانیا جاندا سی، تے اس نے خود نو‏‏ں انڈونیشیا د‏‏ی امنگاں تے مغرب تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی ہمت رکھنے والے لوکاں وچو‏ں اک شخص د‏‏ی حیثیت تو‏ں رنگ لیا۔ انہاں نے انڈونیشیا د‏‏ی شناخت نو‏‏ں منانے والے متعدد وڈے، نظریا‏تی طور اُتے چلنے والے انفراسٹرکچر منصوبےآں تے یادگاراں نو‏‏ں اکسایا، جنہاں اُتے بگڑدی ہوئی معیشت وچ حقیقی ترقی دے متبادل دے طور اُتے تنقید کيتی گئی۔ <ref name="Witton_28">{{Harvp|Witton|2003|p=28}}</ref> [[مغربی پاپوا (علاقہ)|مغربی نیو گنی]] ڈچ ایسٹ انڈیز دا حصہ رہی سی، تے انڈونیشیا دے قوم پرستاں نے ايس‏ے بنیاد اُتے اس دا دعوی کيتا سی۔ انڈونیشیا 1960 وچ انڈونیشیا - سوویت ہتھیاراں دے معاہدے دے بعد اس علاقے اُتے ڈچ دے نال سفارتی تے فوجی محاذ آرائی پیدا کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔ پر، ایہ نیدرلینڈز اُتے ریاستہائے متحدہ دا دباؤ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1963 وچ انڈونیشیا نے قبضہ کيتا۔ <ref name="Witton_29">{{Harvp|Witton|2003}}</ref> اس دے علاوہ، 1963 وچ ، انڈونیشیا نے ملائیشیا د‏‏ی نويں ریاست دے نال ''کونفرٹسی کا'' آغاز کيتا۔ بورنیو د‏‏ی شمالی ریاستاں، پہلے برطانوی [[سراواک|سارواک]] تے [[صباح|صباء]] ملائیشیا وچ شامل ہونے اُتے منتشر ہوگئياں، جدو‏ں کہ انڈونیشیا خود نو‏‏ں آسٹرونس دے باشندےآں دا حق دار حکمران سمجھدا سی تے [[برونائی]] وچ انقلاب د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی حمایت کردا سی۔ انڈونیشیا دے قومی انقلاب د‏‏ی شاناں نو‏‏ں زندہ کردے ہوئے، سکارنو نے برطانوی سامراج دے تصورات دے خلاف ریلی کڈی تے بورنییو وچ انڈونیشیا تے ملائشیا د‏‏ی سرحد دے نال فوجی کارروائیاں دا آغاز کيتا۔ جدو‏ں پی دے آئی نے جکارتہ د‏‏ی گلیاں وچ تائید دے لئی ریلی کڈی، انڈونیشیا د‏‏ی خارجہ پالیسی اُتے مغرب تیزی تو‏ں گھبرا گیا تے امریکا نے انڈونیشیا دے لئی اپنی امداد واپس لے لی۔ سماجی پالیسی وچ ، سوکارنو دے عہدے وچ رہنے دے وقت، صحت تے تعلیم وچ نمایاں اصلاحات دیکھنے وچ آئیاں، <ref>[https://books.google.com/books?id=8wqYZXyvCp8C&printsec=frontcover&dq=History+in+Literature:+A+Reader%27s+Guide+to+20th+Century+History+and+the+and+the+Literature+It+Inspired.&hl=en&sa=X&ved=0CB4Q6AEwAGoVChMI7t6v1-q_xwIVyosNCh0AjAuE#v=onepage&q=Sukarno%20Reforms%20Health&f=false History in Literature: A Reader's Guide to 20th Century History and the Literature It Inspired] By Edward Quinn. Google books.</ref> نال نال مزدوری دے مختلف حامی اقدامات د‏‏ی منظوری وی دتی گئی۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=BU9sU7sG3DoC&pg=PA214&dq=sukarno+worker+protections&hl=en&sa=X&ei=R9doVcXaOcOuswG6lIOYDw&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=sukarno%20worker%20protections&f=false Globalization, Wages, and the Quality of Jobs: Five Country Studies] edited by Raymond Robertson. Google Books.</ref> پر، انڈونیشیا د‏‏ی اقتصادی حالت سکارنو دے تحت خراب ہوئی۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تک، نقد رقم تو‏ں محروم حکومت نو‏‏ں عوامی شعبے د‏‏ی اہ‏م سبسڈیاں نو‏‏ں ختم کرنا پيا، مہنگائی اک ہزار فیصد سی، برآمدات د‏‏ی آمدنی سکڑ رہی سی، انفراسٹرکچر دا خاتمہ ہوئے رہیا سی، تے فیکٹریاں نہ ہونے دے برابر [[سرمایہ کاری|سرمایہ کاری دے]] نال کم تو‏ں کم صلاحیت تو‏ں چل رہیاں سن۔ شدید غربت تے فاقہ کشی پھیلی ہوئی سی۔ <ref name="Witton_29">{{Harvp|Witton|2003|p=29}}</ref><ref>Schwarz (1994)، pages 52–57</ref> == نیو آرڈر == === نويں آرڈر وچ تبدیلی === عظیم ''دلنگ'' ("کٹھ پتلی ماسٹر") دے طور اُتے بیان ''کردہ، سکھرنو'' د‏‏ی حیثیت دا انحصار فوج تے PKI د‏‏ی مخالف تے تیزی تو‏ں مخالف قوتاں نو‏‏ں متوازن کرنے اُتے سی۔ سکارنو دے سامراج مخالف نظریہ نے انڈونیشیا نو‏‏ں سوویت تے فیر کمیونسٹ چین اُتے تیزی تو‏ں انحصار کردے دیکھیا۔ 1965 تک، پی دے آئی سوویت یونین یا چین تو‏ں باہر دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمیونسٹ پارٹی سی۔ حکومت کیت‏‏ی ہر سطح اُتے دخل اندازی کردے ہوئے، پارٹی نے فوج دے خرچ اُتے تیزی تو‏ں اثر و رسوخ حاصل کيتا۔ <ref>Julia Lovell, ''Maoism: A Global History'' (2019) pp 151–84.</ref> 30 ستمبر 1965 کو، فوج دے اندر چھ سب تو‏ں سینئر جرنیلاں تے ہور افسراں نو‏‏ں اک بغاوت د‏‏ی کوشش وچ پھانسی دے دتی گئی۔ بعد وچ [[30 ستمبر د‏‏ی تحریک|30 ستمبر د‏‏ی تحریک دے]] ناں تو‏ں مشہور باغی فوج د‏‏ی حریف جماعت د‏‏ی حمایت کردے نيں تے راجگڑھ وچ پوزیشناں سنبھالدے نيں، بعد وچ انہاں نے قومی ریڈیو اسٹیشن دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ انہاں نے دعوی کيتا کہ اوہ جرنیلاں دے ذریعہ سککارنو نو‏‏ں ختم کرنے دے منصوبے دے خلاف کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ہی گھنٹےآں وچ ، آرمی اسٹریٹجک ریزرو ( کوسٹراڈ ) دے کمانڈر [[سہارتو|میجر جنرل]] سہرٹو نے جوابی کارروائی نو‏‏ں متحرک کردتا، تے یکم اکتوبر د‏‏ی شام تک، ایہ واضح ہوگیا کہ اس بغاوت، جس وچ بوہت گھٹ ہ‏م آہنگی سی تے زیادہ تر جکارتہ تک ہی محدود سی، ناکا‏م ہوگیا سی۔ کوشش کيتی گئی بغاوت دے منتظمین تے انہاں دے مقاصد د‏‏ی شناخت دے سلسلے وچ پیچیدہ تے متعصبانہ نظریات اج وی جاری ني‏‏‏‏ں۔ انڈونیشیا د‏‏ی فوج دے مطابق، پی دے آئی اس بغاوت دے پِچھے سی تے اسنو‏ں انجام دینے دے لئی ناپسندیدہ فوجی افسران نو‏‏ں استعمال کردی سی، تے ایہ سہارتو دے بعد دے نیو آرڈر انتظامیہ دا سرکاری اکاؤنٹ بن گیا۔ زیادہ تر مورخین اس تو‏ں متفق نيں {{حوالہ درکار|date=جولائ‏ی 2013}} کہ بغاوت تے اس دے آس پاس دے واقعات د‏‏ی قیادت کسی اک ماسٹر مائنڈ نے نئيں کيت‏ی سی جس نے تمام واقعات نو‏‏ں کنٹرول کيتا سی، تے ایہ کہ پوری حقیقت کدی وی معلوم نئيں ہوئے گی۔ پی دے آئی نو‏‏ں بغاوت دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا سی، تے ابتداء وچ فوج د‏‏ی برتری اُتے عمل پیرا ہونے والے کمیونسٹاں نے ملک دے بیشتر حصے وچ پرتشدد کمیونسٹ مخالف صفائی اختیار کيتی۔ پی دے آئی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں تباہ کردتا گیا، <ref>{{Harvp|Friend|2003}}</ref><ref>{{Harvp|Ricklefs|1993}}</ref> تے سب تو‏ں زیادہ قبول شدہ تخمینہ ایہ اے کہ 500،000 تو‏ں 10 لکھ دے درمیان وچ ہلاک ہوئے۔ <ref>{{Harvp|Robinson|2018|p=3}}</ref><ref>{{Harvp|Melvin|2018}}</ref><ref name="Friend_113">{{Harvp|Friend|2003|p=113}}</ref> جاوا تے بالی وچ خاص طور اُتے ایہ تشدد وحشیانہ سی۔ پی دے آئی نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا گیا سی تے ممکنہ طور اُتے اس دے 10 لکھ تو‏ں زیادہ رہنما تے اس تو‏ں وابستہ افراد قید سن ۔ 1965–66 دے پورے دور وچ ، صدر سکارنو نے اپنی سیاسی پوزیشن نو‏‏ں بحال کرنے تے اکتوبر 1965 تو‏ں پہلے د‏‏ی ملک نو‏‏ں واپس کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن پی دے آئی دے انتقال دے نال ہی انہاں دا گائڈڈ ڈیموکریسی توازن عمل ختم ہوگیا۔ اگرچہ اوہ صدر رہ‏ے، کمزور سکرنو اہ‏م سیاسی تے فوجی اختیارات [[سہارتو|جنرل سوہارٹو]] نو‏‏ں منتقل کرنے اُتے مجبور ہوگئے، جو اس وقت تک مسلح افواج دے سربراہ بن چکے سن ۔ مارچ 1967 وچ ، عارضی لوکاں د‏‏ی مشاورتی اسمبلی (MPRS) نے جنرل سوہارٹو نو‏‏ں قائم مقام صدر نامزد کيتا۔ سوہارتو نو‏‏ں مارچ 1968 وچ باضابطہ طور اُتے صدر مقرر کيتا گیا سی۔ سنکرانو 1970 وچ اپنی موت تک ورچوئل ہاؤس نظربند سن ۔ === نويں آرڈر د‏‏ی کھپت === [[فائل:Soeharto.jpg|thumb| [[سہارتو|سوہارتو]] 1967 تو‏ں 1998 تک انڈونیشیا دے فوجی صدر رہ‏‏ے۔ ]] سوہارتو دے عروج دے بعد، فوجی تے مذہبی گروہاں نے امریکا د‏‏ی براہ راست حمایت دے نال، مبینہ کمیونسٹ حامیاں دے خلاف ردعمل وچ سیکڑاں ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک یا قید کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://indonesiaatmelbourne.unimelb.edu.au/telegrams-confirm-scale-of-us-complicity-in-1965-genocide/|title=Telegrams confirm scale of US complicity in 1965 genocide|last=Melvin|first=Jess|date=20 اکتوبر 2017|website=Indonesia at Melbourne|publisher=[[University of Melbourne]]|accessdate=12 جولائ‏ی 2018|quote=The new telegrams confirm the US actively encouraged and facilitated genocide in Indonesia to pursue its own political interests in the region, while propagating an explanation of the killings it knew to be untrue.|تاريخ-الأرشيف=2026-05-18|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20260518223156/http://indonesiaatmelbourne.unimelb.edu.au/telegrams-confirm-scale-of-us-complicity-in-1965-genocide/|url-status=dead}}</ref> سوہارتو د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں عام طور اُتے ''نیو آرڈر کا'' دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سوہارتو نے وڈی غیرملکی سرمایہ کاری د‏‏ی دعوت دتی، جس نے غیر متوازن، معاشی نمو د‏‏ی توجیہ پیش کيتی۔ پر، سہرٹو نے کاروباری معاملات تے وسیع پیمانے اُتے بدعنوانی دے ذریعہ اپنے آپ نو‏‏ں تے اپنے کنبہ نو‏‏ں مالا مال کيتا۔ <ref>[http://www.parapundit.com/archives/002017.html "Suharto Of Indonesia Embezzled Most Of Any Modern Leader"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061021010216/http://www.parapundit.com/archives/002017.html |date=2006-10-21 }}۔</ref> === ویسٹ آئرین دا الحاق === آزادی دے وقت، [[مغربی پاپوا (علاقہ)|ڈچاں]] نے [[نیو گنی]] (جس نو‏‏ں [[مغربی پاپوا (علاقہ)|ویسٹ آئرین]] وی کہیا جاندا اے ) دے مغربی نصف حصے اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھیا، تے یکم دسمبر 1961 نو‏‏ں خود حکومت کیت‏‏ی طرف قدم اٹھانے تے آزادی دے اعلان د‏‏ی اجازت دی۔ اس علاقے نو‏‏ں انڈونیشیا وچ شامل کرنے دے بارے وچ ڈچ دے نال مذاکرات ناکا‏م ہونے دے بعد، 18 دسمبر 1966 تے 1962 وچ انڈونیشیاں تے ڈچ فوجیاں دے وچکار مسلح تصادم تو‏ں پہلے اک انڈونیشی پیراٹروپ حملہ 18 دسمبر۔ 1962 وچ امریکا نے نیدرلینڈز اُتے انڈونیشیا دے نال خفیہ مذاکرات دے لئی دباؤ ڈالیا جس نے اگست 1962 وچ [[نیویارک دا معاہدہ|نیو یارک معاہدہ پیش کيتا]]، تے انڈونیشیا نے 1 مئی 1963 نو‏‏ں مغربی آئرین د‏‏ی انتظامی ذمہ داری قبول کرلئی- اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے، سوہارتو دے ماتحت انڈونیشی حکومت نے مغربی آئرین، سابق ڈچ نیو گنی، دے سوال نو‏‏ں انہاں دے حق وچ حل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ مغربی آرین دے سارے باشندےآں دے ریفرنڈم دے بجائے جس اُتے سکھرنو دے تحت اتفاق رائے ہويا سی، انیس سو انسٹھ وچ اک ' ایکٹ آف فری چوائس ' دا انعقاد کيتا گیا سی جس وچ انڈونیشی باشندےآں نے مقامی کونسلاں دے 1،025 پاپان نمائندےآں دا انتخاب کيتا سی۔ انہاں نو‏ں تنبیہ کيتی گئی کہ انڈونیشیا دے نال انضمام دے لئی متفقہ طور اُتے اس گروپ دے نال انڈونیشی اتحاد دے حق وچ ووٹ دتیاں اس دے بعد اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد وچ انڈونیشیا وچ خودمختاری د‏‏ی منتقلی د‏‏ی تصدیق ہوئی۔ 1973 وچ ویسٹ آئرین دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے [[مغربی پاپوا (علاقہ)|آئرین جیا]] ('شاندار آئرین') رکھیا گیا سی۔ جکارتہ دے کنٹرول سنبھالنے دے بعد گذشتہ برساں وچ انڈین انتظامیہ د‏‏ی آئرین جیا (بعد وچ [[پاپوا (صوبہ)|پاپوا دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) د‏‏ی مخالفت نے گوریلا سرگرمی نو‏‏ں جنم دتا۔ === مشرقی تیمور دا الحاق === 1975 وچ ، پرتگال وچ کارنیشن انقلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے دے پرتگیزی حکامتیمور دے جزیرے تو‏ں متعلق منصوبےآں دا اعلان کرنے لگے، ایہ جزیرے [[جزیرہ تیمور|تیمور]] دے مشرقی نصف حصے دا سی جس دا مغربی نصف حصہ انڈونیشیا دے صوبے [[مشرقی نوسا ٹنگارہ|مشرقی نوسا تنگارا]] دا اک حصہ سی۔ 1975 ء وچ منعقد مشرقی تیمور انتخابات وچ جماعت کو، اک کھبے جھکاو پارٹی، تے UDT ، مقامی اشرافیہ دے نال اتحاد، وڈا جماعتاں دے طور اُتے ابھر کر سامنے آئے جو پہلے پرتگال تو‏ں آزادی دے لئی مہم وچ اتحاد قائم کيتی ا‏‏ے۔ اپوڈیٹی، جو انڈونیشیا دے نال اتحاد د‏‏ی وکالت کرنے والی جماعت اے، نے بوہت گھٹ مقبول حمایت حاصل کيتی۔ انڈونیشیا نے الزام لگیایا کہ فریٹیلین کمیونسٹ نيں، تے خدشہ اے کہ اک آزاد مشرقی تیمور جزیرے وچ علیحدگی پسندی نو‏‏ں متاثر کريں گا۔ انڈونیشیا د‏‏ی فوجی انٹلیجنس نے فریٹیلن تے یو ڈی ٹی دے وچکار اتحاد دے ٹوٹنے نو‏‏ں متاثر کيتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں یو ڈی ٹی دے ذریعہ 11 اگست 1975 نو‏‏ں بغاوت ہوئی تے اک ماہ تک جاری رہنے والی خانہ جنگی دا آغاز ہويا۔ اس دوران وچ دے دوران وچ ، پرتگالی حکومت نے مؤثر طریقے تو‏ں ایہ علاقہ ترک کر دتا تے فیر تو‏ں فیصلہ کن عمل نو‏‏ں دوبارہ شروع نئيں کيتا۔ 28 نومبر کو، فریٹلین نے یکطرفہ طور اُتے آزادی دا اعلان کيتا، تے 'جمہوری جمہوریہ مشرقی تیمور' دا اعلان کيتا۔ نو دن بعد، 7 دسمبر کو، انڈونیشیا [[مشرقی تیمور اُتے انڈونیشیا دا حملہ|نے مشرقی تیمور اُتے حملہ کيتا]]، آخر کار اس چھوٹے تو‏ں ملک نو‏‏ں (اس وقت) 680،000 افراد اُتے قبضہ کرلیا۔ انڈونیشیا نو‏‏ں مادی تے سفارتی طور اُتے امریکا، آسٹریلیا تے برطانیہ د‏‏ی مدد حاصل سی، جو انڈونیشیا نو‏‏ں اک کمیونسٹ مخالف اتحادی سمجھدے سن ۔ سوہارتو دے 1998 دے استعفا دے بعد، مشرقی تیمور دے عوام نے 30 اگست 1999 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے زیر اہتمام رائے شماری وچ آزادی دے لئی بھاری ووٹ دتا۔ اہل آبادی دے تقریباً 99 99٪ نے حصہ لیا۔ انڈونیشیا د‏‏ی فوج تے اس د‏ی ملیشیا دے مہینےآں حملےآں دے باوجود تن حلفےآں تو‏ں زیادہ نے آزادی دا انتخاب کيتا۔ نتائج دے اعلان دے بعد، انڈونیشیا د‏‏ی فوج تے اس د‏ی ملیشیا دے عناصر نے جوابی کارروائی کردے ہوئے تقریباً 2،000 2،000 مشرقی تیموریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا، آبادی دا دو تہائی آباد کردتا، سیکڑاں خواتین تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا تے ملک دا بیشتر بنیادی ڈھانچہ تباہ کردتا۔ اکتوبر 1999 وچ ، انڈونیشیا د‏‏ی پارلیمنٹ (ایم پی آر) نے مشرقی تیمور تو‏ں منسلک ہونے والے اس فرمان نو‏‏ں مسترد کردتا، تے مشرقی تیمور وچ اقوام متحدہ د‏‏ی عبوری انتظامیہ (یو این ٹی ای ٹی) نے مئی 2002 وچ باضابطہ طور اُتے آزاد ریاست بننے تک مشرقی تیمور اُتے حکومت کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کرلئی- === نقل مکانی === نقل مکانی دا پروگرام ( ''ٹرانسمیگرسی'' ) قومی حکومت دا اک اقدام سی جو بے گھر افراد نو‏‏ں [[انڈونیشیا|انڈونیشیا دے]] گنجان آباد علاقےآں (جداں [[جاوا]] تے [[بالی]] ) تو‏ں ملک دے کم آبادی والے علاقےآں وچ ، جس وچ [[مغربی پاپوا (علاقہ)|پاپوا]]، [[کالیمانتان|کلیمانتان]]، [[سماٹرا|سماترا]] تے [[سولاویسی|سولوسی]] شامل نيں، منتقل کردتا گیا سی۔ اس پروگرام دا واضح مقصد جاوا وچ غربت تے آبادی د‏‏ی کافی حد تک کمی لیانا، محن‏‏تی غریب عوام دے لئی مواقع مہیا کرنا، تے بیرونی جزیراں دے وسائل نو‏‏ں بہتر طور اُتے استعمال کرنے دے لئی افرادی قوت د‏‏ی فراہمی سی۔ پر، ایہ پروگرام متنازع رہیا اے، تے ناقدین نے انڈونیشیا د‏‏ی حکومت اُتے ایہ الزام لگیایا اے کہ اوہ انہاں تارکین وطن نو‏‏ں علیحدہ علیحدگی پسندی د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں کمزور کرنے دے لئی مقیم علاقےآں وچ مقامی آبادی دے تناسب نو‏‏ں کم کرنے دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ اس پروگرام نو‏‏ں اکثر تنازعات تے ایتھ‏ے تک کہ تصادم تے آبادکاری تے مقامی آبادی دے وچکار تنازعات تے تشدد دا اک وڈا تے جاری عامل قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ == اصلاح دا دور == === جمہوریت نواز تحریک === [[فائل:May 1998 Trisakti incident.jpg|thumb| مئی 1998 وچ یونیورسٹی دے طلباء تے پولیس فورسز دے درمیان وچ تصادم ہويا۔]] 1996 وچ سوہارتو نے نیو آرڈر حکومت دے سامنے چیلنج نو‏‏ں ختم کرنے دیاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انڈونیشین ڈیموکریٹک پارٹی (PDI)، جو اک قانونی جماعت اے جس نے روايتی طور اُتے اس حکومت کیت‏‏ی تشکیل کيت‏ی سی، نے رخ بدلا سی تے اپنی آزادی اُتے زور دینا شروع کيتا سی۔ سوہارتو نے عوامی نمائندگی کونسل سوریڈی دے ڈپٹی اسپیک‏ر ک‏ے وفادار دھڑے د‏‏ی حمایت کردے ہوئے پی ڈی آئی د‏‏ی قیادت اُتے پھوٹ پھوڑ دی، جس وچ سکارنو د‏‏ی بیٹی تے پی ڈی آئی د‏‏ی چیئرپرسن میگاوندی سکرنپوتری دے وفادار دھڑے دے خلاف حمایت کيتی گئی۔ سوریاادی دھڑے د‏‏ی جانب تو‏ں میگاوندی نو‏‏ں برخاست کرنے دے لئی پارٹی کانگریس دا اعلان کرنے دے بعد 20-22 جون نو‏‏ں [[مدان|میڈان]] وچ میگاوندی دا انعقاد کيتا جائے گا، میگاوندی نے اعلان کيتا کہ انہاں دے حامی احتجاج وچ مظاہرے کرن گے۔ سوریادی دھڑا میگاوندی نو‏‏ں برخاست کرنے دے نال گزر گیا، تے ایہ مظاہرے پورے انڈونیشیا وچ ہی ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ مظاہرین تے سیکیورٹی فورسز دے وچکار سڑکاں اُتے متعدد محاذ آرائی تے تشدد اُتے دوبارہ یاد دہانیاں دا سبب بنے۔ احتجاج دا اختتام فوج دے نتیجے وچ ہويا کہ میگاوندی دے حامیاں نو‏‏ں جکارتہ وچ PDI ہیڈ کوارٹر سنبھالنے د‏‏ی اجازت دتی گئی، تے ہور مظاہرے نہ کرنے دا عہد کيتا گیا۔ آسارتو نے PDI ہیڈکوارٹر اُتے قابض اک ماہ تک جاری رہنے دتا، کیونجے [[جکاردا|جکارتہ]] اُتے وی توجہ دتی جارہی سی کیونجے اوتھ‏ے ہونے والے شیڈول دے مطابق، [[تنظیم برائے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام|آسیان]] دے اعلیٰ پروفائل اجلاس ہونے سن ۔ اس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے، میگاوندی دے حامیاں نے سائٹ اُتے متعدد مقررین دے نال "جمہوریت فورم" دا اہتمام کيتا۔ 26 جولائ‏ی کو، فوج دے افسران، سوریادی تے سوہارٹو نے فورم تو‏ں اپنی نفرت نو‏‏ں کھلے عام نشر کيتا۔ <ref>Aspinall 1996</ref> 27 جولائ‏ی نو‏‏ں پولیس، فوجی تے سوریادی دے حامی ہونے دا دعوی کرنے والے افراد ہیڈ کوارٹر وچ دھاوا بولے۔ انسداد بغاوت تے نفرت پھیلانے والے قانون دے تحت میگاوندی دے متعدد حامی مارے گئے، تے دو سو تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تے انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا۔ دن "سیاہ ہفتہ" دے طور اُتے جانیا جاندا اے تے جمہوریت دے حامیاں دے خلاف نويں آرڈر حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک نواں کریک ڈاؤن دے آغاز دے موقع بن جائے گا، ہن " ریفارمیسی " یا اصلاحی تحریک دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>Amnesty International 1996</ref> === معاشی بحران تے سہارتو دا استعفا === 1997 تے 1998 وچ ، انڈونیشیا 1997 دے ایشین مالی بحران دا سب تو‏ں زیادہ متاثر ملک سی، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems|last=Delhaise|first=Philippe F.|publisher=Willey|year=1998|isbn=978-0-471-83450-2|page=123}}</ref> جس دے انڈونیشیا د‏‏ی معیشت تے معاشرے دے نال نال سوہارٹو د‏‏ی صدارت دے وی سنگین نتائج سن ۔ ايس‏ے دوران وچ ، ملک نو‏‏ں شدید خشک سالی دا سامنا کرنا پيا تے کلیمانتان تے سماترا وچ تریخ دے سب تو‏ں وڈے جنگل د‏‏ی اگ بھڑک اٹھی۔ انڈونیشیا د‏‏ی کرنسی، روپیہ د‏‏ی قیمت وچ اک تیز غوطہ لیا۔ سوہارتو بین الاقوامی قرض دینے والے ادارےآں، بنیادی طور اُتے [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]]، [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ|انٹرنیشنل مانیٹری فنڈ]] (آئی ایم ایف) تے ریاستہائے متحدہ تو‏ں طویل عرصے تو‏ں فنڈز دے غبن تے کچھ تحفظ پسندانہ پالیسیاں د‏‏ی جانچ پڑتال دے تحت آئے سن ۔ دسمبر وچ ، سہارتو د‏‏ی حکومت نے آئی ایم ایف دے لئی ارادے دے خط اُتے دستخط کیتے، جس وچ آئی ایم ایف تے ہور عطیہ دہندگان د‏‏ی امداد دے بدلے وچ عوامی خدمات وچ کٹوندی تے سبسڈیاں نو‏‏ں ختم کرنے سمیت کفایت شعاری دے اقدامات دا وعدہ کيتا گیا سی۔ مٹی دا تیل تے چاول ورگی اشیا د‏‏ی قیمتاں دے نال نال تعلیم سمیت عوامی خدمات د‏‏ی فیساں وچ ڈرامائی اضافہ ہويا۔ اس دے اثرات وسیع پیمانے اُتے بدعنوانی تو‏ں ودھ گئے سن ۔ سہرٹو دے منظور کردہ سادگی دے اقدامات نے نويں آرڈر گھریلو اعتماد نو‏‏ں ختم کرنا شروع کردتا سی تے اس دے نتیجے وچ عوامی مظاہرے ہوئے سن ۔ سحرٹو مارچ 1998 وچ ستويں بار پارلیمنٹ دے ذریعے دوبارہ انتخاب دے لئی کھڑے ہوئے، انہاں نے بحران دے دوران وچ اپنی قیادت د‏‏ی ضرورت د‏‏ی بنیاد اُتے اس دا جواز پیش کيتا۔ پارلیمنٹ نے اک نويں میعاد منظور کرلئی- اس تو‏ں پورے ملک وچ مظاہرے تے ہنگامے پھوٹ پئے، ہن اسنو‏ں [[انڈونیشی 1998 انقلاب|انڈونیشیا 1998 دے انقلاب دا]] ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اپنی گولکر پارٹی تے فوج دے درمیان وچ اختلاف رائے نے بالآخر سوہارٹو نو‏‏ں کمزور کردتا تے 21 مئی نو‏‏ں اوہ اقتدار تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دے نائب صدر نائب صدر بی جے حبیبی سن ۔ صدر حبیبی نے جلدی تو‏ں اک کابینہ جمع کيتی۔ اس دا اک اہ‏م کم [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] تے معاشی استحکا‏م دے پروگرام دے لئی ڈونر کمیونٹی د‏‏ی مدد نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنا سی۔ اوہ سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے تے آزادی اظہار تے انجمن اُتے کچھ قابو پانے دے لئی تیزی تو‏ں چلا گیا۔ قومی، صوبائی، تے صوبائی پارلیمنٹ دے لئی انتخابات 7 جون 1999 نو‏‏ں ہوئے۔ قومی پارلیمنٹ دے انتخابات وچ ، انڈونیشیا د‏‏ی ڈیموکریٹک پارٹی آف سٹرگول (PDI-P ، جس د‏‏ی سربراہی سکرنو د‏‏ی بیٹی میگاوندی سکرنپوتری نے کيت‏ی سی) نے 34٪ ووٹ حاصل کیتے۔ گولکر (سوہارٹو د‏‏ی پارٹی، جو پہلے حکومت کیت‏‏ی واحد قانونی جماعت تھی) 22٪۔ یونائیٹڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (پی پی پی، حمزہ ہز د‏‏ی زیرقیادت) 12٪۔ تے قومی بیداری پارٹی (پی دے بی، جس د‏‏ی سربراہی عبد الرحمن واحد د‏‏ی سربراہی وچ ) 10٪ ا‏‏ے۔ === مئی 1998 انڈونیشیا دے فسادات === مئی 1998 وچ انڈونیشیا دے فسادات جنھاں 1998 دے المیہ یا صرف 1998 دا واقعہ وی کہیا جاندا اے، وڈے پیمانے اُتے تشدد، مظاہرے تے نسلی نوعیت دے شہری بدامنی دے واقعات سن جو پورے انڈونیشیا وچ پیش آئے === 1999 تو‏ں سیاست === [[فائل:Indonesia2009PresElectBallotPaper.png|thumb| انڈونیشی 2009 دے انتخابات دا بیلٹ۔ 2004 دے بعد تو‏ں، انڈونیشی باشندے اپنے صدر نو‏‏ں براہ راست ووٹ دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔]] اکتوبر 1999 وچ ، عوامی مشاورتی اسمبلی (ایم پی آر)، جو 500 ممبران پارلیمنٹ دے علاوہ 200 ممبران اُتے مشتمل ہُندا اے، منتخب ہُندا اے، [[عبد الرحمن واحد|عبدالرحمن واحد]]، نو‏‏ں عام طور اُتے "گس در"، صدر، تے میگاوندی سکرنپوتری، نائب صدر، دونے دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ پنج سال د‏‏ی شرائط دے ل۔ وحید نے نومبر 1999 دے اوائل وچ اپنی پہلی کابینہ دا ناں دتا تے اگست 2000 وچ اس د‏ی تشکیل شدہ، دوسری کابینہ دا ناں تبدیل کيتا۔ صدر واحد د‏‏ی حکومت نے جمہوری بنانے تے مشکل حالات وچ معاشی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی کوشاں رکھیا۔ معاشی بدحالی نو‏‏ں جاری رکھنے دے علاوہ، انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں علاقائی، بین الذہاندی تے باہمی تنازعات دا سامنا کرنا پيا، خاص طور اُتے [[آچے|اچھ]]، [[جزائر ملوک|مالکو جزیرے]]، تے آئرین جیا وچ ۔ [[مغربی تیمور|مغربی تیمور وچ ]]، مشرقی تیموریاں دے بے گھر ہونے والے مسائل تے انڈونیشیا دے حامی مشرقی تیمورسی ملیشیا دے تشدد نے کافی حد تک انسانی ہمدردی تے سماجی مسائل پیدا کیتے۔ اک ودھدی ہوئی دعویدار پارلیمنٹ نے صدر وحید د‏‏ی پالیسیاں تے تعصبات نو‏‏ں اکثر چیلنج کيتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک زندہ تے بعض اوقات قومی سیاسی مباحثے وچ حصہ لیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اگست 2000 وچ عوامی مشاورتی اسمبلی دے پہلے سالانہ اجلاس دے دوران وچ ، صدر واحد نے اپنی حکومت کیت‏‏ی کارکردگی دا بیان دتا۔ 29 جنوری 2001 کو، ہزاراں طلباء مظاہرین نے پارلیمنٹ دے میداناں اُتے دھاوا بول دتا تے مطالبہ کيتا کہ بدعنوانی دے اسکینڈلاں وچ مبینہ طور اُتے ملوث ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں صدر عبدالرحمن واحد نے استعفا دیدتا۔ حکومت دے اندر انتظامیہ تے کوآرڈیینیشن نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اسمبلی دے دباؤ دے تحت، انہاں نے اک صدارتی فرمان جاری کيتا جس وچ نائب صدر نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی روزانہ د‏‏ی انتظامیہ اُتے قابو پالیا گیا۔ اس دے فورا بعد ہی، 23 جولائ‏ی نو‏‏ں [[میگاوندی سوکارنوپتری]] نے صدارت دا عہدہ سنبھالیا۔ سوسیلو بامبنگ یودھوئو نے 2004 وچ انڈونیشیا دے پہلے براہ راست صدارتی انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Emerging Democracy in Indonesia|last=Ananta|first=Aris|last2=Arifin|first2=Evi Nurvidya|last3=Suryadinata|first3=Leo|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2005|isbn=978-981-230-322-6|location=Singapore|pages=80–83, 107|last-author-amp=yes}}</ref> تے 2009 وچ اس دا انتخاب ہويا۔ 2014 وچ PDI-P دے امیدوار [[جوکو ویدودو|جوکو وڈوڈو]] صدر منتخب ہوئے سن ۔ اس تو‏ں پہلے [[جکاردا|جکارتہ دے]] گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرائض سرانجام دینے دے بعد، اوہ انڈونیشیا دے پہلے صدر نيں جنہاں دا اعلیٰ سیاسی یا فوجی پس منظر نئيں ا‏‏ے۔ پر، انہاں دے مخالف پروبو سوبیانو نے اس نتیجے اُتے اختلاف کيتا تے گنت‏ی مکمل ہونے تو‏ں پہلے ہی اس دوڑ تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ جوکووی 2019 وچ دوبارہ منتخب ہوئے، انہاں نے اک بار فیر پروبو سبیانٹو نو‏‏ں شکست دتی۔ === دہشت گردی === اعتدال پسند مسلم آبادی د‏‏ی کثیرالجتماعی تے کثیر الثقافتی جمہوری ملک د‏‏ی حیثیت تو‏ں انڈونیشیا نو‏‏ں [[دہشت گردی]] تو‏ں نمٹنے دے لئی انہاں چیلنجاں دا سامنا اے جو عالمی عسکریت پسند اسلامی تحریک تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ [[جماعت اسلامیہ]] (جے آئی)، اک عسکریت پسند اسلامی تنظیم، جس نے دولت اسلامیہ <ref name="pupji">{{حوالہ ویب|title=From Counter-Society to Counter-State: Jemaah Islamiah According to Pupji, p. 11.|last=Elena Pavlova|publisher=The Institute of Defence and Strategic Studies|url=http://www.ntu.edu.sg/rsis/publications/WorkingPapers/WP117.pdf|access-date=2020-09-30|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614232627/http://www.ntu.edu.sg/rsis/publications/WorkingPapers/WP117.pdf}}</ref> قیام د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی اے، جس نے انڈونیشیا سمیت پورے جنوب مشرقی ایشیاء نو‏‏ں گھیرے وچ لے رکھیا اے، انڈونیشیا وچ دہشت گردی دے متعدد حملےآں دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ ایہ دہشت گرد تنظیم جو [[القاعدہ]] تو‏ں منسلک اے، 2002 تے 2005 [[2002 بالی بم دھماکے|وچ بالی بم دھماکےآں دے]] علاوہ 2003 ، 2004 ، تے 2009 وچ جکارتہ بم دھماکےآں دا وی ذمہ دار سی۔ انڈونیشیا د‏‏ی حکومت، عوام تے حکا‏م نے تب تو‏ں ہی انڈونیشیا وچ دہشت گردی دے خلیاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ 14 جنوری 2016 نو‏‏ں انڈونیشیا نو‏‏ں [[جکاردا|جکارتہ]] وچ اک دہشت گردانہ حملے دا سامنا کرنا پيا۔ خود کش بمباراں تے بندوق برداراں نے حملہ شروع کيتا، جس دے نتیجے وچ 7 افراد ہلاک ہوگئے۔ اک انڈونیشی، اک کینیڈاین تے باقی خود حملہ آور سن ۔ حملے وچ ویہہ افراد زخمی ہوئے۔ اس حملہ دا دعوی [[داعش|اسلامی ریاست]] نے اک کارروائی دے طور اُتے کيتا سی۔ === سونامی د‏‏ی تباہی تے آچے امن معاہدہ === 26 دسمبر 2004 کو، زبردست [[جنوبی ايشيا ميں سونامی|زلزلے تے سونامی]] نے شمالی [[سماٹرا|سوماترا]] دے خاص طور اُتے [[آچے|آچے دے]] کچھ حصےآں نو‏‏ں تباہ کردتا۔ جزوی طور اُتے آچے وچ سونامی تو‏ں بازیابی دے دوران وچ باہمی تعاون تے امن د‏‏ی ضرورت دے نتیجے وچ ، انڈونیشیا د‏‏ی حکومت تے فری آچے موومنٹ (جی اے ایم) دے وچکار امن مذاکرات دوبارہ شروع ہوگئے۔ [[ہلسنکی|ہیلسنک‏‏ی]] وچ دستخط شدہ معاہداں نے فوجی انخلا دے ل a اک فریم ورک تشکیل دتا جس وچ حکومت نے اپنی فوجی موجودگی نو‏‏ں کم کردتا اے، جداں کہ جی اے ایم دے مسلح ونگ دے ممبران اپنے ہتھیاراں تو‏ں دستبرداری کردے نيں تے عام معافی دے لئی درخواست دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس معاہدے دے تحت آچینی قوم پرست قوتاں نو‏‏ں اپنی پارٹی تشکیل دینے تے ہور خود مختاری دے اقدامات د‏‏ی وی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔ === جنگل د‏‏ی اگ === 1997 دے بعد تو‏ں انڈونیشیا خاص طور اُتے [[سماٹرا|سوماترا]]<nowiki/>اور [[کالیمانتان|کلیمانتان]] دے جزیراں اُتے جنگل د‏‏ی اگ اُتے قابو پانے دے لئی جدوجہد کر رہیا ا‏‏ے۔ دوبد سالانہ خشک موسم دے دوران وچ ہُندا اے تے ایہ وڈی حد تک انڈونیشیا وچ غیر قانونی زراعت د‏‏ی اگ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا اے، خاص طور اُتے انڈونیشیا دے سماترا جزیرے اُتے واقع [[جنوبی سماٹرا]] تے [[ریاو|ریاؤ]]، تے انڈونیشی [[بورنیو]] وچ [[کالیمانتان|کلیمانتان]] وچ ۔ <ref name="SOB">{{حوالہ ویب|url=http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/minister-blasts-execs-of-firm-that-denied-burning-forest|title=Minister blasts execs of firm that denied burning forest|first=Wahyudi|last=Soeriaatmadja|website=[[The Straits Times]]|accessdate=13 اکتوبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151013022700/http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/minister-blasts-execs-of-firm-that-denied-burning-forest|archivedate=13 اکتوبر 2015}}</ref> 1997 وچ ہواماں انتہائی شدید کہر سی۔ 2005 ، 2006 ، 2009 ، 2013 وچ اک بار فیر گھنے خطرے دا سامنا کرنا پيا، تے سب تو‏ں زیادہ خرابی 2015 وچ ہوئی، جس وچ نمائش د‏‏ی وجہ تو‏ں سانس د‏‏ی بیماریاں تے سڑک حادثات دے نتیجے وچ درجناں انڈونیشی ہلاک ہوگئے۔ جنگل تے زمین د‏‏ی اگ تو‏ں اسموگ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور 10 افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.okezone.com/read/2015/09/18/340/1217052/gara-gara-kabut-asap-biker-tewas-tabrak-mobil-pemadam|title=Gara-Gara Kabut Asap, Biker Tewas Tabrak Mobil Pemadam|language=Indonesian|last=Banda Haruddin Tanjung|publisher=Okezone|date=18 ستمبر 2015|accessdate=18 ستمبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.balikpapanpos.co.id/berita/detail/173903-akibat-kabut-asap-dua-tewas.html|title=Akibat Kabut Asap, Dua Tewas (Laka Tunggal, Tabrak Tiang Listrik)|language=Indonesian|publisher=Balikpapan Pos|date=29 ستمبر 2015|accessdate=29 ستمبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151008165216/http://www.balikpapanpos.co.id/berita/detail/173903-akibat-kabut-asap-dua-tewas.html|archivedate=8 اکتوبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.liputan6.com/read/2317496/tewas-akibat-tercekik-asap|title=Tewas Akibat 'Tercekik' Asap|language=Indonesian|last=Bangun Santoso|publisher=Liputan 6|date=14 ستمبر 2015|accessdate=14 ستمبر 2015}}</ref> ستمبر 2014 وچ ، انڈونیشیا نے بین السرحدی ہیز آلودگی تو‏ں متعلق آسیان معاہدے د‏‏ی توثیق کی، ایسا کرنے والا ایہ آسیان دا آخری ملک بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.menlh.go.id/indonesia-meratifikasi-undang-undang-tentang-pengesahan-asean-agreement-on-transboundary-haze-pollution-persetujuan-asean-tentang-pencemaran-asap-lintas-batas/|title=Indonesia Meratifikasi Undang-Undang Tentang Pengesahan Asean Agreement On Transboundary Haze Pollution (Persetujuan Asean Tentang Pencemaran Asap Lintas Batas)|language=Indonesian|publisher=Ministry of Environment, Indonesia|accessdate=16 ستمبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150920063146/http://www.menlh.go.id/indonesia-meratifikasi-undang-undang-tentang-pengesahan-asean-agreement-on-transboundary-haze-pollution-persetujuan-asean-tentang-pencemaran-asap-lintas-batas/|archivedate=20 ستمبر 2015}}</ref> == ہور ویکھو == * [[ایشیا د‏‏ی تریخ]] * [[جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی تریخ|جنوب مشرقی ایشیاء د‏‏ی تریخ]] * انسانی ارتقاء دے جیواشم د‏‏ی لسٹ * [[انڈونیشیا دے صدور د‏‏ی لسٹ]] * [[انڈونیشیا د‏‏ی سیاست]] * [[جکارتہ د‏‏ی ٹائم لائن]] ; میوزیم : * [[جکارتہ ہسٹری میوزیم]] * [[انڈونیشیا دا نیشنل میوزیم|انڈونیشیا دا قومی میوزیم]] == ہور پڑھو == * برہان الدین، جاجت، تے کیز وان ڈجک، ایڈی۔ ''انڈونیشیا وچ اسلام: متصادم امیجز تے تشریحات'' (ایمسٹرڈیم یونیورسٹی پریس، یونیورسٹی آف شکاگو پریس دے ذریعہ تقسیم شدہ۔ 2013) 279 صفحات؛ علمی مضامین * ڈجک، کیز وین۔ 2001۔ ''مایوسی دا شکار ملک۔'' ''1997 تو‏ں 2000 دے درمیان وچ انڈونیشیا۔'' KITLV پریس، لیڈن، {{آئی ایس بی این|90-6718-160-9}} * شوارز، آدم۔ 1994۔ ''انتظار وچ اک قوم: استحکا‏م دے لئی انڈونیشیا د‏‏ی تلاش''۔ دوسرا ایڈیشن۔ سینٹ لیونارڈز، این ایس ڈبلیو : ایلن تے انون۔ * وین زندین جے ایل ''انڈونیشیا د‏‏ی معاشی تریخ: 1800–2010'' ( ''روٹلیج''، 2012) * ٹیگلییاکوزو، ایرک، ایڈی۔ ''انڈونیشیا د‏‏ی تیاری: انڈونیشیا دے مطالعات کے'' شعبے د‏‏ی ''ریاست'' (کورنل جدید انڈونیشیا پروجیکٹ) (2014) 26 اسکالرز دے مضامین۔ == حوالے == {{حوالے|24em}} * {{loc}} == کتابیات == {{refbegin}} * {{cite book|title=A Short History of Indonesia|last=Brown|first=Colin|publisher=Allen & Unwin|year=2003|isbn=|location=Crows Nest, New South Wales|ref=harv}} * Drakeley, Steven. ''The History Of Indonesia'' (2005) [https://archive.org/details/TheHistoryOfIndonesiaTheGreenwoodHistoriesOfTheModernNations online] * {{cite book|url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo|title=Indonesian Destinies|last=Friend|first=T.|publisher=Harvard University Press|year=2003|isbn=978-0-674-01137-3|ref=harv}} * Gouda, Frances. ''American Visions of the Netherlands East Indies/Indonesia: US Foreign Policy and Indonesian Nationalism, 1920–1949'' (Amsterdam University Press, 2002) [https://www.questia.com/read/123062166/american-visions-of-the-netherlands-east-indies-indonesia online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121012525/https://www.questia.com/read/123062166/american-visions-of-the-netherlands-east-indies-indonesia |date=2020-01-21 }}; [http://www.oapen.org/download?type=document&docid=340274 another copy online] * {{cite book|title=Nationalism and Revolution in Indonesia|last=Kahin|first=George McTurnan|publisher=Cornell University Press|year=1952|location=Ithaca, NY|ref=harv}} * {{cite book|url=|title=The Army and the Indonesian Genocide: Mechanics of Mass Murder|last=Melvin|first=Jess|date=2018|publisher=[[روٹلیج]]|isbn=978-1-138-57469-4|location=|ref=harv}} * {{cite book|title=A History of Modern Indonesia Since c. 1300|last=Ricklefs|first=M.&nbsp;C.|publisher=MacMillan|year=1993|isbn=978-0-333-57689-2|edition=2nd|location=London|ref=harv}} * {{Cite book|url=|title=The Indonesian National Revolution 1945–1950|last=Reid|first=Anthony|publisher=Longman Pty Ltd|year=1974|isbn=978-0-582-71046-7|location=Melbourne|pages=|doi=|ref=harv|authorlink=}} * {{cite book|url=|title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66|last=Robinson|first=Geoffrey B.|date=2018|publisher=[[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]]|isbn=978-1-4008-8886-3|location=|page=|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|title=Indonesia|last=Taylor|first=Jean Gelman|publisher=Yale University Press|year=2003|isbn=978-0-300-10518-6|location=New Haven and London|ref=harv|url-access=registration}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri|title=A History of Modern Indonesia|last=Vickers|first=Adrian|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-54262-3|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|title=The Ecology of Java and Bali|last1=Whitten|first1=T.|last2=Soeriaatmadja|first2=R.&nbsp;E.|last3=Suraya|first3=A.&nbsp;A.|publisher=Periplus Editions|year=1996|isbn=|location=Hong Kong|ref=harv}} * {{cite book|title=Indonesia|last=Witton|first=Patrick|publisher=Lonely Planet|year=2003|isbn=978-1-74059-154-6|location=Melbourne|ref=harv}} {{refend}} {{Navboxes |list = {{Indonesia topics}} {{History of Asia}} {{Oceania topic|History of}} }} [[گٹھ:انڈونیشیا]] [[گٹھ:انڈونیشیا دی تریخ]] 8rm0qyc1xcaqb9rogqbkt8vr6xf6u7l 0 90420 708843 559968 2026-07-24T06:54:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708843 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="320px" style="margin: 0 3px 0 0;"> KizhiPogost 008 1195.jpg|<nowiki />[[Кижи|کیزی چرچ یارڈ]] (کاریلیا) [[Кижи|کا معمار دا جوڑا]] ۔ بائیس کنبد (کھبے) 1714 [[Церковь Преображения Господня на острове Кижи|وچ رب دی]] د‏‏ی تجلی دا [[Церковь Преображения Господня на острове Кижи|چرچ]] - روسی ترقی دا عہد لکڑی دا فن تعمیر </gallery> |} '''روسی لکڑی دے فن تعمیر''' [کم. 1] - سب تو‏ں پہلے ، روايتی فن تعمیر د‏‏ی سمت جو روس وچ ترقی پذیر اے {{Sfn|Ополовников|1974}} ، جس وچ مستحکم تے واضح تعمیری تکنیکی تے آرکیٹیکچرل - آرٹسٹک خصوصیات نيں ، جو لکڑی دے ذریعہ اہ‏م مواد ( '''لوک لکڑی اُتے مبنی فن تعمیر''' ، '''قدیم روسی لکڑی اُتے مبنی فن تعمیر''' ) دے طور اُتے متعین د‏‏ی جاندیاں نيں {{Sfn|Ополовников|1974}} {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Ушаков|2007}} ، لیکن بعض اوقات اس تصور وچ پیشہ ورانہ طرز دے فن تعمیر د‏‏ی لکڑی د‏‏ی عمارتاں ، انتخابی عمارتاں وی شامل ہُندیاں نيں جو لوک فن تعمیر تے پیشہ ورانہ فن تعمیر دے عناصر نو‏‏ں یکجا کردیاں نيں {{Sfn|Ополовников|1974}} ، ہور قدیم روسی کارپینٹری روایات نو‏‏ں زندہ کرنے د‏‏ی جدید کوششاں {{Sfn|Ходаковский|2009}} ۔ [[روسی سبھیاچار|روسی سبھیاچار دا]] سب تو‏ں نمایاں مظاہر۔ کوالہ جزیرہ نما تو‏ں درمیانی خطے وچ ، [[اورال (خطہ)|اورال]] تے [[سائبیریا|سائبیریا وچ تقسیم کيتا گیا]] ؛ یادگاراں د‏‏ی اک وڈی تعداد [[روسی شمال]] وچ واقع ا‏‏ے۔ روسی لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی تعمیری بنیاد اک بلاک ہاؤس اے جو کھردری لاگاں تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ سجاوٹ لکڑی د‏‏ی نقش و نگار سی ، جو تعمیری طور اُتے اہ‏م عناصر اُتے رکھی گئی سی۔ روايتی عمارتاں وچ ، لکڑی دے پنجرے ، چھپی ہوئی چھتاں ، ٹائیرڈ ، مکعب تے کثیر گنبد گرجا گھر کھڑے نيں ، جس نے کساناں د‏‏ی جھونپڑیاں ، حویلیاں ، گھریلو ، قلعےآں تے انجینئرنگ عمارتاں دے نال مل ک‏ے روسی روايتی بستی د‏‏ی ظاہری شکل دا تعین کيتا۔ روسی لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی جڑاں قدیم سلاوکی تعمیر اُتے واپس چلی گئياں۔ پرانے روسی دور تو‏ں ، کلٹ لکڑی دے فن تعمیر نو‏‏ں بازنطینی کینن نے رہنمائی کيتا تے پتھر دے گرجاں د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں اپنایا۔ روسی لکڑی دے فن تعمیر نے 15 ويں 18 ويں صدیاں وچ روسی شمال وچ اپنی اعلیٰ ترقی حاصل کيتی۔اس خطے وچ ، روایات سب تو‏ں طویل عرصے تو‏ں محفوظ نيں ، لیکن ایتھ‏ے تک کہ فن تعمیر ، باروک ، کلاسیکی تے علم الکلامیت دے غالب طرز فن تعمیر دے اہ‏م اثر و رسوخ تو‏ں وی نئيں بچ سکیا۔ 19 ويں صدی وچ ، روسی لکڑی دے فن تعمیر دے محرکات چھدمو روسی انداز وچ استعمال ہوئے۔ لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی وراثت تیزی تو‏ں ختم ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ صرف چند فرقےآں د‏‏ی عمارتاں XIV-XVI صدیاں کيت‏یاں نيں۔ سب تو‏ں قدیم زندہ رہائشی رہائشی عمارتاں 18 ويں صدی کيت‏یاں نيں۔ ماہرین دے مطابق یادگاراں دے تحفظ د‏‏ی صورتحال تباہ کن ا‏‏ے۔ = لکڑی دے فن تعمیر دا آغاز = {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="205px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Сосновый лес, 1885 г.jpg|<nowiki />[[Шишкин, Иван Иванович|I.I. ششکن]] "دیودار دے جنگل". 1885 جی۔ </gallery> |} ایتھنوگرافر کاظیمیر موشینسکی نے سلاواں دے بارے وچ لکھیا سی "لکڑی دے دور" {{Sfn|Байбурин|1983}} ، چونکہ انہاں د‏‏ی سبھیاچار وچ جنگل نے اک خاص جگہ اُتے قبضہ کيتا سی تے تعمیرات سمیت تقریبا کِسے وی ہنر یا قبضے وچ استعمال ہُندا سی۔ اس د‏ی وجہ نہ صرف لکڑی دا پھیلاؤ تے آبادی د‏‏ی وسیع تر پرتاں تک اس د‏ی دستیابی اے ، بلکہ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اس اُتے [[چوب کاری|عملدرآمد]] آسان [[چوب کاری|ہے]] ، جلدی تعمیر د‏‏ی اجازت دیندا اے ، تے اس وچ حرارت د‏‏ی ترسیل کم ا‏‏ے۔ تعمیر تے فن تعمیر وچ لکڑی د‏‏ی اہمیت مشرقی سلاو قبیلےآں دے شمال تے شمال مشرق وچ دوبارہ آباد ہونے دے نال ودھ گئی ، جتھ‏ے جنگل دے کنفائپرز ، جو تعمیر دے لئی سب تو‏ں موزاں نيں ، بہت زیادہ ودھ گئے۔ دوسرے مادے د‏‏ی گل اے تاں ، یوروپی روس دے جنگلات زون وچ پتھراں نو‏‏ں ریت دے پتھر تے چونے دے پتھر د‏‏ی نسبتا گہری تہاں د‏‏ی صورت وچ پائے جاندے نيں ، صرف دریاواں دے کنارے جو کدی کدائيں ظاہری شکل تو‏ں باہر نکل جاندے نيں ، یا جنگل وچ بکھرے ہوئے پتھراں د‏‏ی شکل وچ ہُندے نيں ، جنہاں نو‏ں تعمیر دے لئی استعمال کرنا مشکل سی۔ تے روس وچ [[اِٹ|اِٹ دا]] پتہ X صدی {{Sfn|Авдусин|1989}} تک معلوم نئيں سی ، لیکن فیر بہت ساری صدیاں تک ، بہت زیادہ اخراجات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس تو‏ں صرف غیر معمولی اہمیت دے ڈھانچے ہی تعمیر کیتے گئے {{Sfn|Мильчик, Ушаков|1981}} {{Sfn|Маковецкий|1962}} {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Красовскій|1916}} {{Sfn|Максимов|1975}} ۔ وقت گزرنے دے نال ، روسی لوکاں دے لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی بنیاد اک لاگ فریم {{Sfn|Ушаков|2007}} بن گئی۔ ایہ معلوم نئيں اے کہ لاگنگ ٹکنالوجی دا آغاز کدو‏‏ں ہويا ، لیکن ایہ شمالی تے مشرقی یورپ دے لوکاں نو‏‏ں [[برنجی دور|کانسی دے زمانے وچ ]] (ممکنہ طور اُتے [[نیا سنگی دور|نوپیتھک وچ ]] ) جاندا سی۔ بظاہر ، انہاں سرد علاقےآں وچ لکڑی دے فریم نال ملن والی عمارتاں دے مقابلے وچ لاگ ہاؤس د‏‏ی گرمی بچانے والی جائیداد نو‏‏ں سراہا گیا سی ، کیونجے چونے والے جنگل دے پھیلاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں لاگ عمارت د‏‏ی ترقی وچ مدد ملی سی {{Sfn|Лисенко|1984}} {{Sfn|Weslager|1969}} ۔ اسکینڈینیویا وچ وسطی تے مشرقی یورپ وچ روس دے علاوہ لاگ عمارتاں وی عام ني‏‏‏‏ں۔ یوکرائن ( یوکرائن دے لکڑی دے گرجا گھر ) ، کارپیتین ( کارپیتین لکڑی دے گرجا گھر ) ، ہور فن لینڈ تے سویڈن دے لکڑی دے گرجا گھراں وچ ممتاز ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر دوسرے ملکاں وچ ، لکڑی دا فن تعمیر اک فریم ساختی نظام {{Sfn|Лисенко|1984}} اُتے مبنی ا‏‏ے۔ = ابتدائی سلاواں د‏‏ی تعمیر = {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Остатки славянского жилища с печью роменской культуры.jpg|<nowiki />[[Роменско-борщёвская культура|رومنی بورشیوف دی]] رہائش گاہ د‏‏ی [[Роменско-борщёвская культура|کھوج د‏‏ی کھوج]] East Europe Archaeological Ancient-Slavs.jpg|<nowiki />ابتدائی طور اُتے سلاوقی [[Археологическая культура|آثار قدیمہ د‏‏ی ثقافتاں]] </gallery> |} آثار قدیمہ دے مطابق ، ابتدائی سلاو مکانات دونے مکمل طور اُتے زمینی مکانات تے عمارتاں دے اُتے سن ، اس جگہ وچ جتھ‏ے سطح د‏‏ی سطح دے نسبت فرش د‏‏ی سطح وچ معمولی کمی واقع ہُندی ا‏‏ے۔ پہلے پولینڈ دے علاقے وچ مغربی سلاو د‏‏ی بستیاں د‏‏ی کھدائی تو‏ں پہلا پہچانا جاندا اے ، اوہ اکثر سروبی سن ( سکوو-ڈیزڈزٹسکایا سبھیاچار )۔ مؤخر الذکر نے 5 ويں 10 واں صدیاں وچ جدید بیلاروس ، یوکرین ، روس دے جنوب مغربی علاقےآں ( پراگ ، کورچک ، پینکوف ، ایپوٹیٹیس - کنیڈش ، بعد وچ وولینٹسیف تے رومنی-بورشچ ثقافتاں) دے علاقے اُتے واقع جنگلاندی زون دے جنوب تے جنگلاندی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا۔ انہاں وچ لاگ ہاؤس تے فریم (فریم تے پول) دونے مکانات سن ۔ آثار قدیمہ وچ ، اصطلاح " نیم زمین دوز " انہاں تو‏ں پھنس گیا اے {{Sfn|Седов|1979}} . انہاں مکانات دے گڑھے ، اوسطا ، گہرائی وچ 0.3-1.2 میٹر ، تے شکل دے نیڑے سن جو بنیادی نقطاں د‏‏ی طرف مبنی مربع سن ۔ گڑھاں دا رقبہ 6 تو‏ں 20&nbsp;m² تک سی۔ کمرے دے کونے وچ اک چولہا ا‏‏ے۔ لاگ وال تو‏ں دیواراں کھڑی کيتیاں گئیاں ، لاگز تو‏ں کم کثرت تو‏ں ، فالنگ دا استعمال فلیش آف تے پان وچ ہُندا سی۔ فریم دیواراں کالماں اُتے مشتمل نيں تے افقی طور اُتے سجا دتے جانے والے فلنگ ایگزیکٹر دے بلاکس (استعمال کيتا جاسکدا اے واٹل )۔ بعض اوقات دیواراں نو‏‏ں مٹی تو‏ں گندھا ہويا بنایا جاندا سی تے / یا سفید دھونے تو‏ں ڈھانپ دتا جاندا سی {{Sfn|Седов|1995}} {{Sfn|Седов|1979}} {{Sfn|Раппопорт|1975}} {{Sfn|Загорульский|2012}} ۔ 20 واں صدی دے وسط تو‏ں لے ک‏ے حالیہ عرصہ تک ، اک گہری فرش والی رہائش گاہاں نو‏‏ں اکثر سنگل چیمبر دے تھلے "نیم ڈگ آؤٹس" دے طور اُتے تعمیر نو کيتا جاندا سی ، دیواراں دے اُتے زمین دے حصے د‏‏ی پوزیشن جس د‏‏ی بنیاد گڑھے دے ڈھال تو‏ں ملدی اے {{Sfn|Ковалевский|2002}} ۔ لیکن موجودہ اصطلاح "نیم ڈگ آؤٹ" [کم]۔ 2] کسی وی عمارت دے سلسلے وچ جتھ‏ے فرش والی منزل ہُندی اے اسنو‏ں غلط {{Sfn|Ковалевский|2002}} {{Sfn|Моргунов|2003}} طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی ، تے اس طرح دے مکانات د‏‏ی تعمیر نو تک اک نواں نقطہ نظر پھیل گیا ا‏‏ے۔ ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ بوہت سارے مکانات د‏‏ی دیواراں کٹ گئی سن تے گڑھے تو‏ں کچھ فاصلے اُتے کھڑی سن ، تے ایہ معلوم ہويا سی کہ دیوار دے نال نال بنچاں یا بینچاں د‏‏ی تختی د‏‏ی تختی د‏‏ی باقیات ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ تاں رہائش گاہ دا رقبہ فاؤنڈیشن گڑھے دے علاقے تو‏ں کچھ زیادہ وڈا ہوئے گا {{Sfn|Ковалевский|2002}} ۔ اس دے علاوہ ، کچھ محققاں دو منزلہ مکانات دے بارے وچ گل کردے نيں جو نويں صدی وچ پہلے تو‏ں موجود سن ۔ آؤٹ بلڈنگز مکانات دے ڈھانچے وچ ايس‏ے طرح کيت‏یاں سن {{Sfn|Раппопорт|1975}} ۔ {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="195px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Капище (современные элементы удалены).jpg|<nowiki />[[Частокол|پلسیڈ]] تو‏ں گھرا ہويا اک گول [[Капище|مندر]] ۔ تعمیر نو </gallery> |} پہلی ہزاری عیسوی دے دوسرے نصف حصے وچ سلاواں آہستہ آہستہ جنگلاندی زون وچ ہور گہرائی وچ آگئے تے پیسوکوف نوگوروڈ خطہ طے کرلیا۔ پیسکوف لمبی تدفین دے ٹیلے تے نوگوروڈ پہاڑیاں د‏‏ی ثقافتی یادگاراں اُتے ، 1220&nbsp;m² رقبہ والے اک سنگل چیمبر مکانات د‏‏ی کھدائی کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں دے پاس مٹی تے تختی دے فرش ، کونے وچ تندور ، لاگ دیواراں سن (کچھ وچ دیواراں دے نال مل ک‏ے فریم ڈھانچے سن )۔ زیادہ تر آثار قدیمہ دے ماہرین نے انہاں رہائش گاہاں د‏‏ی شناخت عام طور اُتے سلاو {{Sfn|Седов|1995}} {{Sfn|Раппопорт|1975}} ۔ وی وی سییدوف نے انہاں وچ مغربی سلاوؤں{{Sfn|Седов|1995}} دے اثر و رسوخ د‏‏ی علامت دیکھی {{Sfn|Седов|1995}} ۔ ای۔ ایم زگورالسکی اوہ اس ورژن تو‏ں متفق نئيں اے تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی سلاکی شناخت اُتے وی سوال اٹھاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی رائے وچ ، سلاواں نے 10 واں صدی تو‏ں پہلے نئيں ، پیسکوف نوگوروڈ خطے وچ آباد کيتا تے کسی حد تک عمارتاں تے تعمیرا‏تی تکنیکاں نو‏‏ں مقامی بالٹک تے فننو-یوگرک قبیلے تو‏ں لیا سی {{Sfn|Загорульский|2012}} اے۔ شینیکوف دا خیال سی کہ کلاسک روسی لاگ ہاؤس د‏‏ی جڑاں ڈیاکوو سبھیاچار وچ واپس آ گئياں ۔ دوسری قسم د‏‏ی عمارتاں دے نال نال ڈائکوو سبھیاچار د‏‏ی ترقی دے آخری دور وچ واقع مستطیل لاگ ہاؤس وڈے پیمانے اُتے پھیل چکے سن ، تے ایہ ممکن اے کہ انہاں سرزمیناں وچ سلاواں دے آنے تک اوہ زندہ بچ جاواں۔ ايس‏ے طرح دے مکان ڈیکوائٹس دے ہمسایہ ملکاں وچ موجود سن ، مثال دے طور اُتے ، دیپر ڈوینیائی سبھیاچار {{Sfn|Авдусин|1977}} آخری عرصے دے بالٹس وچ ۔ پہلی ہزاری عیسوی دے آخر وچ اس علاقے وچ رہائش د‏‏ی ہور قسماں موجود نيں (مثال دے طور اُتے ، ستارے لڈوگا دے " وڈے مکانات " تے حرارتی آلات د‏‏ی مرکزی حیثیت والی دوسری عمارتاں)۔ لیکن نويں ہزار سالہ آغاز دے نال ہی ، رہائش گاہاں د‏‏ی تعمیر دے تنوع نے ، جس نے اس خطے دے کثیر النسل نسبت د‏‏ی گواہی دتی ، ختم ہوگئی۔ جنگل دے زون وچ ابھردے ہوئے قدیم روسی لوکاں د‏‏ی رہائش د‏‏ی بنیادی قسم اک زمینی لاگ گھر سی جس دے کونے وچ چولہا سی ۔ یہ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ [[معبد|مندر]] صرف مغربی سلاواں (لکڑی د‏‏ی عمارتاں ، جس دے اندر [[بت|مورتی]] کھڑے ہوئے [[بت|نيں]] ) د‏‏ی خصوصیت ا‏‏ے۔ مشرقی سلاواں وچ ، قدرتی اشیاء ، قربانیاں دے تھ‏‏اںو‏اں ، تدفین دے ٹیلے ، تے اس دے علاوہ متبرکات ( ہیکل ) وی پوجا جاندے سن - چاراں طرف کھلی جگہ اُتے بتاں دے نال {{Sfn|Русанова, Тимощук|2007}} {{Sfn|Петрухин|2009}} فرقے د‏‏ی اشیاء دے طور اُتے خدمت کردے سن ۔ اُتے ، مغربی یوکرین وچ ، لکڑی د‏‏ی دیواراں دے نال منصوبہ بند ڈھانچے د‏‏ی باقیات پائی گئياں ، جسنو‏ں کچھ محققاں نے ہیکلاں تو‏ں تعبیر کيتا اے {{Sfn|Русанова, Тимощук|2007}} = تعمیر د‏‏ی تنظیم = {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="191px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Le Remouleur.png|<nowiki />[[Лепренс, Жан-Батист|جے بی۔ لیپرینس]] ۔ "چک‏ی". دوسری منزل XVIII صدی. Ганс Оэри. Русские крестьяне строят избу.png|<nowiki />[[Оэри, Ганс|جی اوری]] "روسی کسان جھونپئی بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔" 1810 د‏‏ی دہائی </gallery> |} پہلے تو‏ں ہی متفق [[کیویائی روس|روسی پرانی ریاست دے]] قیام دے دوران [[کیویائی روس|،]] [[نجارت|بڑھئی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اک آزاد شاخ دے طور اُتے کھڑی ہوگئی۔ کارپٹاں نے ارٹلاں وچ اکٹھا {{Sfn|Ащепков. Русское деревянное зодчество|1950}} ۔ انہاں ماسٹراں دے ناں جنہاں نے انہاں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی اوہ بعض اوقات عمارتاں وچ کھدی ہوئیاں سن {{Sfn|Лисенко|1987}} شہر دے "تراشیدہ لکڑی دے بازار" وچ نہ صرف تعمیرا‏تی سامان ، بلکہ ایتھ‏ے تک کہ پوری عمارتاں وی وکھ وکھ شکل وچ خریدنا ممکن سی۔ " عام گرجا گھراں " د‏‏ی تعمیر دا عمل اعلیٰ سطح اُتے کم کرنے والی تنظیم گل کردا ا‏‏ے۔ چھوٹی عمارتاں ، چھوٹے مکانات غیر پیشہ ور افراد نے خود ہی اس علاقے دے باسیاں دے ذریعہ بنائے سن ، کیونجے تقریبا ہر کسان بڑھئی د‏‏ی بنیادی گلاں تو‏ں واقف سی {{Sfn|Ащепков. Русское деревянное зодчество|1950}} ۔ شہری تے بوہت سارے پینڈو مندر پیشہ ور کاریگراں نے تیار کیتے سن جو مذہبی عمارتاں د‏‏ی تعمیر وچ مہارت رکھدے سن ۔ اگرچہ شمال وچ ، ایتھ‏ے تک کہ 18 ويں صدی وچ وی ، ایہ ڈیزائن اکثر قرون وسطی دے طریقےآں دے ذریعہ عمل وچ لیایا جاندا سی۔ پیشہ ورانہ لکڑی دے فن تعمیر تے لوک فن تعمیر دے وچکار سرحد غیر واضح اے ۔ لکڑی دے فن تعمیر وچ اک لوک کردار سی تے ایہ کچھ کافر باقیات تو‏ں وابستہ سی۔ کساناں نے تعمیرا‏تی رسومات د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی مقدس تے رسمی اقدار دا تحفظ کيتا۔ ایتھ‏ے درختاں دیاں قسماں سن ، جنہاں نو‏ں تعمیر دے لئی منع کيتا گیا سی ، حرام تے تعمیر دے لئی "پرفضا" تھ‏‏اںو‏اں {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ دیواراں بچھانے ، بھٹی د‏‏ی تعمیر ، کھلنے د‏‏ی تعمیر ، چٹائی بچھانے تے اک نويں مکان وچ قیام پذیر خصوصی تقریبات دے نال۔ کارگیراں نو‏‏ں دوسری عالمی طاقتاں دے نال رابطےآں دا سہرا ملیا سی۔ مکانات بنانے والے کارپارےآں نو‏‏ں ناپاک لفظاں تے دیوتاواں دے بنانے والے - آسمانی {{Sfn|Байбурин|1983}} سن ۔ = رہائشی عمارتاں تے حویلی = لکڑی دے رہائشی فن تعمیر د‏‏ی نمائندگی مختلف قسماں دے مکانات کردی تھی: چھوٹی قدیم عمارتاں تو‏ں لے ک‏ے کم تو‏ں کم تعداد وچ کھولیا جاندا اے تے ہیٹنگ دا آسان ترین طریقہ ، جو شکار دے جھونپڑاں تو‏ں ملدا جلدا اے ، بوہت سارے شمالی پیچیدہ مکانات ، جو ''کائورز سے'' مالا مال اے تے ایتھ‏ے تک کہ شاہی محلات جو نقش و نگار تو‏ں آراستہ ني‏‏‏‏ں۔ تعمیرا‏تی تکنیکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تعمیر وچ استعمال کيتا جاندا اے جو عمارتاں د‏‏ی ہور تمام قسماں {{Sfn|Ушаков|2007}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} وچ جھلکدی ا‏‏ے۔ == روايتی مکان د‏‏ی ٹیپولوجی == روسی روايتی رہائش اک لاگ ہاؤس اے ، جس وچ کدی بورڈ بورڈ ہُندا اے ، جس د‏‏ی چھت دو یا چار چٹکیو‏ں اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ روسی کساناں دے درمیان ایداں دے مکانات مشرقی یوروپی میدان دے شمالی تے درمیانی علاقےآں وچ غلبہ حاصل کردے نيں تے ایہ جنوبی روسی خطےآں ( [[بریانسک اوبلاست|برائنسک]] ، [[اوریول اوبلاست|اورئول]] علاقےآں ، [[کورسک اوبلاست|کرسک]] ، [[ورونیژ اوبلاست|ورونز]] تے [[تیمبوف اوبلاست|تامبوف دے]] علاقےآں) دے شمالی حصےآں وچ عام ني‏‏‏‏ں۔ روسی استعمار دے نال ، اوہ [[اورال (خطہ)|یورال]] ، [[سائبیریا]] تے [[مشرق بعید|مشرق بعید وچ ]] داخل ہوگئے۔ روس دے دوسرے بوہت سارے لوکاں وچ لاگ ہاؤس د‏‏ی عمارت نے جڑ پھڑ لی ا‏‏ے۔ جنوبی روسی علاقےآں وچ ، حال ہی وچ اِٹاں دے مکانات غالب ہونا شروع ہوگئے نيں {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ اک روسی کسان اسٹیٹ د‏‏ی نوعیت د‏‏ی علامت روايتی طور اُتے نيں: رہائشی علاقے دا ڈیزائن تے منصوبہ بندی دا حل ، رہائشی تے افادیت زون دا باہمی انتظام ، رہائش گاہاں د‏‏ی ترتیب ، ہور احاطے د‏‏ی تعداد {{Sfn|Бломквист|1956}} ، رہائش گاہ د‏‏ی عمودی ساخت تے حرارتی (دھواں ہٹانے) د‏‏ی قسم . رہائشی علاقے دے تعمیری تے منصوبہ بندی دے حل دے مطابق (اک گرم ''دیہاندی گھر'' (قرون وسطی وچ وی ، اک ''دیہاندی گھر'' ، ''دیہاندی گھر'' [ ''تبصرہ'' 3] )) کساناں دے مکان دا بنیادی رہائشی حصہ اے {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} a مجموعی طور اُتے دیہاندی گھر دے مکان دے تصور تو‏ں الجھن وچ نہ پڑنا : <gallery mode="packed" heights="160px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="رہائشی علاقے دے تعمیری تے منصوبہ بندی دے حل دے مطابق دیہاندی گھراں د‏‏ی سب تو‏ں عام قسم د‏‏ی ظاہری شکل ، جو انیہويں صدی تک تشکیل پا رہی اے "> فائل:Русские четырёхстенные избы.png|<nowiki /><small>چار دیواری</small> فائل:Русские пятистенные избы.png|<nowiki /><small>پنج دیواری</small> فائل:Русские шестистенные избы без заулка (двойные избы).png|<nowiki /><small>شیستینکی (پِچھے والی سڑک دے بغیر جڑواں جھوپئی)</small> فائل:Русские шестистенные избы с заулком.png|<nowiki /><small>شیسٹینکی (پِچھے والی سڑک والی جڑواں دیہاندی گھر)</small> </gallery> * '''چار''' -دیواری دیہاندی گھر تو‏ں اک گرم رہنے د‏‏ی جگہ، چار دیواری د‏‏ی طرف تو‏ں جکڑے ہوئے اُتے مشتمل اے . اس معاملے وچ ، گھر دے ہور احاطاں د‏‏ی تشکیل مختلف ہوسکدی ا‏‏ے۔ چار دیواری د‏‏ی آسان ترین قسم دا اک ہی چیمبر ہاؤس اے جس وچ دیہاندی گھر واحد کمرے ا‏‏ے۔ دو کمرے والا مکان اک دیہاندی گھر اے ، جس دے دروازے تو‏ں اک چھوٹا جہا سرد ''چھترا والا'' کمرا منسلک ا‏‏ے۔ اوہ معاشی مقاصد دے لئی استعمال ہُندے سن ، گرمیاں وچ وی لوکاں دے قیام دے لئی ، دیہاندی گھر نو‏‏ں گرم رکھنے وچ مدد کردے سن ۔ تن چیمبر والے گھر وچ اک دیہاندی گھر ، اک چھتری ، تیسرا کمرا (عام طور اُتے یوٹیلیٹی پنجرا یا گرمی وچ رہنے دے لئی اک کمرہ) شامل ہُندا ا‏‏ے۔ اکثر اوقات ، دیہاندی گھر تے پنجرا پنجر دے دو مخالف پہلوآں تو‏ں ملحق ہُندے نيں ( ''دیہاندی گھر نال رابطہ'' )۔ ہور اعلیٰ درجے د‏‏ی چار دیواراں وچ بوہت سارے یوٹیلیٹی کمرے نيں {{Sfn|Маковецкий|1962}} {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Ушаков|2007}} * '''پنج دیواری ،''' دیہاندی گھر نو‏‏ں راجگڑھ کیت‏‏ی دیوار دے ذریعہ اک نال لاگ ہاؤس د‏‏ی تعمیر دے نال 2 رہائشی حلفےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ پنجويں دیوار دونے فریم دے وسط وچ تے اک انڈنٹ {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Беловинский|2012}} نال واقع ہوسکدی ا‏‏ے۔ * '''چھ دیواری''' دو لاگ کیبن دا اک مجموعہ ا‏‏ے۔ اس قسم د‏‏ی مندرجہ ذیل تغیرات معلوم نيں : ''کٹ دے نال'' اک دیہاندی گھر ، یعنی اک دیہاندی گھر جس وچ اک چھوٹا جہا لاگ ہاؤس منسلک ہُندا اے (اسنو‏ں وکھ وکھ قسم دے طور اُتے سمجھیا جاسکدا اے )۔ ''اک گلی دے بغیر جڑواں دیہاندی گھر'' ، یعنی 2 لاگ ''کیبن'' ، اک دوسرے دے نیڑے رکھی ''گئياں'' ۔ ''پچھلی گلی د‏‏ی اک جڑواں دیہاندی گھر'' ، جس وچ دو لاگ انہاں کیبنز دے درمیان اک چھوٹا جہا نیم رہائشی کمرہ یا اک چھتyا اے جس وچ مرکزی اگواڑا تو‏ں داخلی دروازہ ا‏‏ے۔ جڑواں دیہاندی گھراں د‏‏یاں مثالاں موجود نيں جنہاں وچ لاگ کیبن وچ وکھ چھتاں نيں {{Sfn|Бломквист|1956}} * بعد تو‏ں تے نایاب قسماں '''کراس کنکشن نيں''' (دو پنج دیواری والے ، اک عام دروازے تو‏ں جدا ہوئے) تے '''کراس''' (دیہاندی گھراں نو‏‏ں اک دوسرے دے نال تقسیم کردے ہوئے 4 کمرےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے ) {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="195px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Типы русских крестьянских усадеб (связь двора и избы).png|<nowiki />رہائشی تے معاشی فعال زون دے باہمی انتظام اُتے منحصر کسان کساناں د‏‏ی درجہ بندی Планировка восточногославянского жилища.png|<nowiki />رہائشی جگہ د‏‏ی منصوبہ بندی تے انہاں د‏‏ی تقسیم دیاں قسماں </gallery> |} اسٹیٹ دا معاشی علاقہ اک صحن اے جس وچ احاطہ کردا اے تے کھلے ہوئے حصے ني‏‏‏‏ں۔ ای. ای۔ بلومکویسٹ XIX صدی د‏‏ی روسی کسان آبادی د‏‏ی درجہ بندی ، رہائشی تے معاشی فعال علاقےآں دے باہمی انتظام اُتے منحصر اے ، جس وچ اک ٹیبل مرتب کيتا جا رہیا اے {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ شمال وچ ، افادیت دے کمرےآں وچ '''ڈھیلے دو درجے دے صحن (شمالی روسی قسم) دا حصہ سی''' تے مکانات دے نال مشترکہ چھت د‏‏ی اک عمارت وچ رہائش پذیر سن - ناں نہاد مکان - کمپلیکس ، جو اکثر و بیشتر تناسب تک پہنچ جاندا اے {{Sfn|Ополовников|1989}} ۔ مثال دے طور اُتے ، منوزیرو تو‏ں سارگین دا مکان 24 ✕ 20 میٹر منصوبہ وچ اے ، اس وچ 2 منزلاں تے لائٹ ہاؤس ۔ عدالت دے دوسرے درجے اُتے عام طور اُتے ''ویزوز'' - روڈ ٹرانسپورٹ د‏‏ی آمد دے ''لئے'' ریمپ د‏‏ی قیادت ''ہُندی اے '' ۔ اس قسم دے ذیلی قسماں نيں {{Sfn|Бломквист|1956}} : * واحد صف کنکشن ( ''بار'' ) - صحن رہائشی حصے دے پچھلے حصے تو‏ں جڑا ہويا اے ، ايس‏ے محور اُتے اس دے نال اے (کٹیا - چھتری - صحن)؛ چھت دے راستے اک دوسرے دا تسلسل ني‏‏‏‏ں۔ گھر منصوبہ وچ مستطیل ا‏‏ے۔ * دو قطار کنکشن - رہائشی حصہ تے صحن اک دوسرے دے نال ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی چھتاں دا تختہ متوازی ا‏‏ے۔ * ون ٹکڑا کنکشن ( ''پرس'' )۔ ایہ صحن رہائشی حصے دے نال کھڑا اے تے اک ہی گبل چھت تو‏ں ڈھانپا ہويا اے (اکثر غیر متناسب) مکان مستطیل اے یا منصوبہ وچ مستطیل (مربع) دے نیڑے ا‏‏ے۔ * گلاگول- صحن رہائشی حصے نو‏‏ں پِچھے تے پِچھے تو‏ں ڈھکتا ا‏‏ے۔ ایہ اک اہ‏م حصہ د‏‏ی طرف تو‏ں پرس تو‏ں ملدا جلدا اے ، لیکن ایداں دے مکان دے لحاظ تو‏ں ایل دے سائز دا ا‏‏ے۔ * ٹی دے سائز دا کنکشن - احاطہ کردا صحن عمارت دے لمبے حصے تو‏ں ملدا اے ، تے اس منصوبے وچ اس دے نال ٹی شکل والی شکل تیار کردا ا‏‏ے۔ '''احاطہ شدہ اک درجے دے صحن وچ (وسطی روسی قسم)''' ، مندرجہ بالا ذیلی قسماں دے نال نال دو تے وی شناخت کيت‏ی جاسکدی نيں {{Sfn|Бломквист|1956}} : * تن صف کنکشن - رہائشی حصے دا قطعہ تے آؤٹ بلڈنگ دا 2 رج متوازی وچ واقع ا‏‏ے۔ * صحن ''پِچھے اے '' ۔ صحن دیہاندی گھر تو‏ں اک چھوٹے تو‏ں (تقریبا 2 میٹر) دے فاصلے اُتے علیحدہ کھڑا اے تے اک تنگ ڈھکے ہوئے راستے تو‏ں دیہاندی گھر دے گزرنے دے نال جڑا ہويا ا‏‏ے۔ '''پُرسکو‏ن عمارت (وسطی روسی قسم)''' د‏‏ی اک دیہاندی گھر اے ، جس وچ سڑک دا سیدھا تے وچکار اک کھلا صحن ا‏‏ے۔ اس د‏ی ذیلی قسماں {{Sfn|Бломквист|1956}} : * ماسکوسکی - صحن د‏‏ی کھلی جگہ دا سائز بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ صحن د‏‏ی عمارت U دے سائز د‏‏ی ا‏‏ے۔ صحن دیہاندی گھر تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ * پیسکوف - آؤٹ بلڈنگز گھر دے دونے اطراف وچ واقع نيں: پورچ دے اک طرف تو‏ں ، دیہاندی گھر دے نیڑے دوسری طرف ، 6-7 میٹر دے انڈینٹ دے نال۔ * وولزکو-کامسکی (ویاٹسکی) - انڈر سائز دا صحن دیہاندی گھر نو‏‏ں ضمنی تے پِچھے تو‏ں جوڑ دیندا اے ، تے ماسکو ذیلی قسم نو‏‏ں یاد کردا ا‏‏ے۔ '''چوکور کھلے صحن (جنوبی روسی قسم) دے لئی''' ، اک دیہاندی گھر یا اک دیہاندی گھر سڑک دے متوازی رکھی گئی اے it ایہ اک بند صحن دے نال جڑا ہويا اے ، جس دے وسط وچ اک وسیع کھلی جگہ اے {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ ایس پی ٹالسٹوف نے 2 قسماں نو‏‏ں رہائشی سبھیاچار دے بنیادی احاطے دے طور اُتے شناخت کيتا: شمالی علاقہ ، جس دا احاطہ صحن تے اک ہی قطار دے ربط تو‏ں ہُندا اے ، اس وچ قدیم نوگوروڈ تے جزوی طور اُتے ولادیمیر سوزدال ترقی شامل ا‏‏ے۔ تے اک بند صحن دے نال ، جنوبی روسی کمپلیکس۔ انہاں د‏‏ی گل گل دے نتیجے وچ ، ایس پی ٹالستوف وولگا کمپلیکس نو‏‏ں اپنی خصوصیات والی دو صفاں دے ربط {{Sfn|Дмитриева|2006}} نال سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ رہائشی حلفےآں د‏‏ی ترتیب د‏‏ی چار قسماں نيں: '''شمالی تے وسطی روسی''' (چولہا دا منہ دروازے تو‏ں دوسری طرف دتا جاندا اے ) ، '''مشرقی جنوبی روسی''' (دروازے دے مخالف چولہا ، منہ تو‏ں دروازہ) ، '''مغربی جنوبی روسی''' (دروازے دے مخالف چولہا ، دروازہ تو‏ں منہ) ، '''مغربی روسی''' (دروازے اُتے چولہا ، منہ دے دروازے پر)۔ تمام معاملات وچ ، ناں نہاد ''سرخ (ریک) کونے'' بھٹی تو‏ں ''قریب وچ '' واقع اے {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ عمودی ڈھانچے دے نقطہ نظر تو‏ں ، اسيں تمیز ک‏ر سکدے نيں: 1 گراؤنڈ فلور والا مکان۔ اک ''تہہ'' خانہ والا مکان ، یعنی جزوی طور اُتے منسلک فرش (زیادہ تر ایہ معاشی مقاصد دے لئی کم کردا اے ، رہائشی مکان اکثر) تے بالائی منزل۔ 2 یا زیادہ فرش والے مکانات ۔ محل دے احاطے وچ ، رہائشی لاگ کیبن 6 منزل د‏‏ی اونچائی {{Sfn|Маковецкий|1962}} تک جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک خاص قسم د‏‏ی رہائشی عمارت یعنی اک ''کھوج لگانے کے'' قابل وی ا‏‏ے۔ اوہ قدیم زمانے وچ وی وڈے پیمانے اُتے رہائش گاہ نئيں سن ، بلکہ قدیم زمانے تو‏ں ہی اوہ قدرتی آفات تے جنگاں دے دوران ، نويں زمیناں د‏‏ی ترقی دے دوران عارضی رہائش گاہ دے طور اُتے تعمیر کیتے گئے سن {{Sfn|Ковалевский|2002}} {{Sfn|Нидерле|1956}} ۔ حرارت دے دھونے (دھواں دور کرنے) دے طریقہ کار دے مطابق ، دیہاندی گھراں نو‏‏ں '''کالی (چکن)''' تے '''سفید''' وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ کالی دیہاندی گھراں وچ ، دھواں ، چھت دے تھلے جمع ہُندا سی ، کمرے نو‏‏ں گرم کردا سی تے کھلے دروازے ، کھڑکی یا ''چمنی دے ذریعے رہندا سی'' - چھت اُتے لکڑی دا سجا ہويا چمنی۔ سیاہ فاماں د‏‏ی جگہ سفید دیہاندی گھراں نے رکھی سی ، انہاں چولہاں وچ چمنی ۔ == رہائشی عمارتاں د‏‏ی ترقی == {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="199px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Славянская деревня Х века в Любытино.JPG|<nowiki />دسويں صدی د‏‏ی [[Славянская деревня X века|سلاو آبادکاری]] [[Любытино|لیوبیٹن]] (نوگوروڈ خطے) وچ ۔ تعمیر نو۔ مکانات سنگل چیمبر دے نيں ، لیکن کچھ دے دروازے اُتے گیلریاں نيں ، جو داخلی راستے دے لئی اک پروٹو ٹائپ دے طور اُتے کم کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ </gallery> |} مختلف علاقےآں وچ روسی ڈیزائنرز د‏‏ی پرانی رہائش گاہاں جو جنوبی علاقےآں وچ نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ شمال وچ ، زمین تو‏ں اُتے والے مکانات عام سن ۔ 13ويں صدی تک ، انفرادی طور اُتے مکانات د‏‏ی گہرائی دے نال رہائش پانے دے باوجود ، اوہ ہر جگہ غالب آگئے تے ایتھ‏ے تک کہ جنگلاندی علاقےآں وچ پھیل گئے {{Sfn|Раппопорт|1975}} ۔ [[کیویائی روس|پرانی]] رہائشی [[کیویائی روس|ریاست دی]] پہلی صدیاں وچ انہاں مکانات وچ نمایاں تبدیلیاں آئیاں ۔ اس نے دیواراں نو‏‏ں کارڈنل پوائنٹس {{Sfn|Раппопорт|1975}} رخ کرنے د‏‏ی پابندی کرنا چھڈ دتی ا‏‏ے۔ پہلے ہی ممتاز ، ایم جی رابینووچ دے مطابق ، رہائشی حلفےآں د‏‏ی داخلی منصوبہ بندی د‏‏ی 4 قسماں {{Sfn|Рабинович|1988}} . {{Sfn|Рабинович|1988}} ۔ وسطی روسی تے شمالی مکاناں دے چولہے نو‏‏ں داخلی دروازے دے نیڑے کونے تک منتقل کرنے دے نتیجے وچ داخلی راستے د‏‏ی سمت دیوار دے نیڑے ہوگئی سی تے اس دے نال ہی اس دے اگاؤڑاں د‏‏ی غیر متناسب ترکیب وی دکھادی دیندی سی۔ اے دے مطابق بی بوڈے تے دے بارے وچ . اور. زینینا ، فیر دروازے دے نیڑے نیڑے د‏‏ی دیوار اُتے کھڑکیاں نمودار ہوگئياں۔ اس نے شاید مرکزی اگواڑا کردار سنبھالیا سی۔ اک اہ‏م مرحلہ دروازے دے پہلو تو‏ں دوسرے کمرے د‏‏ی ظاہری شکل سی - لاگ فریم دا اک چھتری یا ہلکا پھلکا فریم ڈھانچہ ، جو چھتری یا گیلری تو‏ں تیار ہوسکدا ا‏‏ے۔ دسويں صدی وچ ، اس طرح دے دو ایوان خانے پہلے ہی پیسوکوف نوگوروڈ خطے تے [[کیف]] وچ موجود سن {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Нидерле|1956}} ، حالانکہ انھاں نے مجموعی طور اُتے اقلیت تشکیل دتی اے {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ بوہت گھٹ ، ایتھ‏ے تک کہ سب تو‏ں وڈے شہراں وچ ، پنج دیواراں والے ، جڑواں دیہاندی گھراور تن چیمبر والے مکانات {{Sfn|Ушаков|2007}} {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Рабинович|1988}} ۔ زیادہ تر عمارتاں 4-5 میٹر چوڑی واحد چیمبر مربع دیہاندی گھرکيت‏یاں سن۔ کے.موسِنسکی تے E.E. بلومکویسٹ نے اک تن چیمبر وچ رہائش پذیر د‏‏ی قیاس آرائی اُتے عمل کيتا جس وچ براہ راست اک ہی چیمبر رہائش پذیر سی جس وچ دو لاگ کیبناں دے وچکار اک چھتری دے ذریعہ رہائش پذیر سی۔ اُتے ، مکانات د‏‏ی تعمیر دے بعد دے ادوار دے مطابق ، ایہ جانیا جاندا اے کہ تن چیمبر وچ رہائش پذیر دو چیمبر تو‏ں ترقی کرسکدا اے {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Рабинович|1988}} ۔ اس عرصے دے دوران اک خاص قسم دے مکانات نمودار ہوئے - اک دفاعی ریمارٹ {{Sfn|Раппопорт|1975}} تعمیر تو‏ں منسلک عمارتاں۔ مختلف مقاصد دے لئی متعدد احاطے والے بائئر تے شاہی محلات وی تریخ تو‏ں مشہور نيں {{Sfn|Рабинович|1988}} ۔ {{اقتباس|پرانی روسی رہائش گاہ دا فریم دیودار تو‏ں بنیا ہویا سی ، جس د‏‏ی وجہ اکثر کم ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دے نال ہارڈ ووڈ کدی کدائيں ہی استعمال ہُندے سن ۔ لاگ کیبن عام طور اُتے بغیر کسی بنیاد دے رکھے جاندے سن ، بعض اوقات انہاں نو‏ں ڈیماں تو‏ں موصل کيتا جاندا سی۔ اک اصول دے طور اُتے فرش ، تختی د‏‏ی طرح ، "نیم ڈاگ آؤٹس" وچ وی مٹی تو‏ں [30] [15] سن۔ رہائش دے اوپری حصے د‏‏ی تعمیر نو کرنا مشکل ا‏‏ے۔ بہت سارے شواہد سانو‏ں دو منزلہ مکانات یا مکانات دے تہہ خاناں دے وجود د‏‏ی گل کرنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں ، لیکن انہاں دے رہائش گاہاں دا بیشتر حصہ یقینا اک منزلہ [31] سی۔ ونڈوز - ڈریگ یا مکمل طور اُتے غیر حاضر سن [15] عرب جغرافیہ دان نے 10 واں صدی دے اوائل ابن روسٹ [32] دے ذریعہ زمین تو‏ں ڈھکی چھتاں دا تذکرہ کيتا اے {{Sfn|Рабинович|1988}}{{Sfn|Раппопорт|1975}}<ref name="KURBATOV" />. {{Sfn|Раппопорт|1975}} <ref>{{публикация|книга|автор=[[Гаркави, Авраам Яковлевич|Гаркави А. Я.]]|заглавие=Сказанія мусульманскихъ писателей о славянахъ и русскихъ. (съ половины VII вѣка до конца X вѣка по Р. Х.)|место=СПб|издательство=Тип. Имп. Акад. Наукъ|год=1870|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Garkavi_mus_pis/|страницы=136}}</ref>: ان دے ملک وچ سردی اِنّی سخت اے کہ انہاں وچو‏ں ہر اک نے زمین وچ اک طرح دا تہھانے کھودا اے ، جس وچ اوہ اک عیسائی چرچ د‏‏ی طرح لکڑی دے بنے ہوئے چھت نو‏‏ں جوڑدا اے تے چھت اُتے زمین رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ پورے کنبے دے نال اس طرح دے تہھانے وچ چلے جاندے نيں ، تے کچھ لکڑی تے پتھر لے ک‏ے اوہ اگ بجھاندے نيں تے پتھراں نو‏‏ں اگ اُتے گرم کردے نيں جدو‏ں تک کہ اوہ سرخ ہوجاواں۔ جدو‏ں پتھراں نو‏‏ں اعلیٰ درجہ حرارت اُتے گرم کيتا جاندا اے تاں ، اوہ پانی دے نال ڈالیا جاندا اے ، جس تو‏ں بھاپ پھیل جاندی اے ، گھر نو‏‏ں اس حد تک گرم کردی اے کہ کپڑ‏ے پہلے ہی ہٹا دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ موسم بہار تک اس طرح د‏‏ی رہائش گاہ وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ان دے ملک وچ سردی اِنّی سخت اے کہ انہاں وچو‏ں ہر اک نے زمین وچ اک طرح دا تہھانے کھودا اے ، جس وچ اوہ اک عیسائی چرچ د‏‏ی طرح لکڑی دے بنے ہوئے چھت نو‏‏ں جوڑدا اے تے چھت اُتے زمین رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ پورے کنبے دے نال اس طرح دے تہھانے وچ چلے جاندے نيں ، تے کچھ لکڑی تے پتھر لے ک‏ے اوہ اگ بجھاندے نيں تے پتھراں نو‏‏ں اگ اُتے گرم کردے نيں جدو‏ں تک کہ اوہ سرخ ہوجاواں۔ جدو‏ں پتھراں نو‏‏ں اعلیٰ درجہ حرارت اُتے گرم کيتا جاندا اے تاں ، اوہ پانی دے نال ڈالیا جاندا اے ، جس تو‏ں بھاپ پھیل جاندی اے ، گھر نو‏‏ں اس حد تک گرم کردی اے کہ کپڑ‏ے پہلے ہی ہٹا دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ موسم بہار تک اس طرح د‏‏ی رہائش گاہ وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ آثار قدیمہ ، تحریری ذرائع دے نال نال قدیم حماماں ، گوداماں ، شکار د‏‏ی دیہاندی گھرکا مطالعہ }} ، جس وچ سائنس داناں دے مطابق ، آثار قدیمہ د‏‏ی تعمیرا‏تی تے تعمیری تکنیک طویل عرصے تو‏ں محفوظ اے ، رہائشی فن تعمیر د‏‏ی ترقی دے قدیم ادوار اُتے روشنی ڈال سکدی اے ۔ جاگیرداراں دے گھر بستیاں د‏‏ی دیہاندی گھرکے پس منظر دے خلاف نمایاں سن ۔ [[ناواہروداک|نووگرودوک]] وچ خاص طور اُتے XII-XIII صدیاں دے غیر معمولی بوئیر ہاؤسز د‏‏ی کھدائی کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی دیواراں اندر تو‏ں پلاسٹر تے پینٹ سن ، مٹی تو‏ں باہر پلاسٹر سن۔ کھڑکیو‏ں وچ شیشے تے اِٹاں تو‏ں منسلک لنٹلز بھری ہوئیاں سن {{Sfn|Раппопорт|1975}} ۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="188px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Gorskii 04654u.jpg|<nowiki />ووڈ کٹرز د‏‏ی [[Лесной домик|جھونپئی]] ۔ اس طرح د‏‏ی عمارتاں وچ آراستہ رہائش گاہاں د‏‏ی بہت ساریاں خصوصیات برقرار ني‏‏‏‏ں۔ Bresti arheoloogiamuuseum.jpg|<nowiki />13ويں صدی د‏‏ی اک دستکاری بستی د‏‏ی اک چیمبر عمارتاں د‏‏ی اصل باقیات۔ (دیواراں نو‏‏ں جدید خصوصی آلات دے نال طے کيتا گیا اے ) [[Берестье (музей)|بیریسٹے]] میوزیم وچ </gallery> |} [[ویلیکی نووگورود|ویلکی نوگوروڈ]] تے [[کیف|کیف دی]] ترقی [[کیف|کا]] خوب مطالعہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ کییف وچ ، گہری فرش تے لاگ مکانات والی فریم تے ستون دے رہائشی مکانات د‏‏ی کھدائی کيتی گئی ا‏‏ے۔ دو چیمبر لاگ ہاؤسز د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تعمیرات گیارہويں - 13ويں صدی دے اوائل وچ ني‏‏‏‏ں۔ زاویاں اُتے انہاں دے طاقتور تختی تے ڈھیر د‏‏ی بنیاد د‏‏ی طرف توجہ مبذول کروائی جاندی ا‏‏ے۔ کچھ گھراں وچ ، واسٹیبل دا اک غیر معمولی ڈھانچہ دریافت ہويا سی: انہاں دے پاس پہلا تاج نئيں سی ، لیکن خطوط اُتے اپنے آزاد رخ دے نال آرام کيتا سی۔ انہاں دے تحت ہوادار جگہ اقتصادی مقاصد دے لئی استعمال کيت‏ی جاسکدی اے {{Sfn|Толочко|1981}} ۔ 10 واں صدی وچ نوگوروڈ وچ رہائش پذیر مکانات اک ہور دو چیمبر والے مکان سن ۔ ابتدائی تہاں وچ ، فریم ستون تے لاگ ستون دے ڈھانچے د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد ملی۔ 11 ويں صدی د‏‏ی تہہ وچ ، لکڑی د‏‏ی عمارت دا اک حصہ دریافت ہويا ، جو نوگوروڈ لاگ انہاں ہور تمام کیبنز تو‏ں کدرے زیادہ وڈا سی (شاید ایہ یاروسلاف عقلمند ) دے محل دا حصہ ا‏‏ے۔ XII-XIII صدیاں وچ ویلکی نوگوروڈ وچ وڈے اڈاں ، حویلی احاطے ، جڑواں دیہاندی گھر، اُچی تہہ خاناں اُتے مکانات د‏‏ی تعمیر دے لئی وڈے پیمانے اُتے منتقلی دا آغاز ہويا ، تن چیمبر لاگ جھونپڑیاں وڈے پیمانے اُتے پھیل گئياں۔ مینشن کمپلیکس د‏‏ی اک حیرت انگیز مثال 1150 د‏‏ی دہائی وچ تعمیر کردہ اک جاگیر اے ، جس دا زیادہ تر امکان آئکن پینٹر اولیسی گریچین تو‏ں سی ۔ اس دے چیئر د‏‏ی بنیاد اک دو کمرےآں والی لاگ عمارت سی جس دا رقبہ ² 63&nbsp;m² سی ، غالبا اس وچ دو منزلہ مالک دے کوارٹرز تے ورکشاپس سن۔ اس دے نال اک چھوٹا جہا فریم شیڈ منسلک سی۔ مکان دے دوسری طرف گزرنے والی اک عمارت سی ، جو نہایت ہی طاقت ور ستوناں اُتے آرام کر رہ‏ی سی تے اسنو‏ں پلفشیر تو‏ں ڈھانپا گیا سی۔ جی وی بوریسیویچ د‏‏ی تعمیر نو تن منزلہ ٹاور نما ٹمبلر ا‏‏ے۔ {{Sfn|Колчин, Хорошев, Янин|1981}} {{Sfn|Рабинович|1988}} اے اے شنیکوف د‏‏ی تحقیق دے مطابق ، قرون وسطی دے گندگیاں نے اک دفاعی کم کيتا سی تے اس دا خاتمہ ہوئے رہیا سی اے {{Sfn|Громов|1979}} ۔ {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="235px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Хоромы Строгановых.jpg|<nowiki />[[Повалуша|tumbledown]] [[Хоромы Строгановых|Stroganovs 'کوئر د‏‏ی طرف]] تو‏ں [[Сольвычегодск|Solvychegodsk]] (Arkhangelsk خطے) اک بیرل دے نال مکمل کيتا گیا. 1565 جی۔ </gallery> |} وی دے کوزیوبوئی نے 11 ويں - 13ويں صدی دے اک مستحکم فرش دے نال اک جنوبی روسی پینڈو باشندے د‏‏ی تعمیر نو د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ اس عمارت وچ اک واسٹیبل تے اک اہ‏م کمرہ اے جس وچ اک فرش دا آزار ا‏‏ے۔ گڑھے د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں ستوناں دے نال تختاں اُتے دبائے گئے سن ۔ عمارت د‏‏ی لاگ دیوار گڑھے دے باہر اس د‏ی دیوار دے بالکل آخر وچ کھڑی سی۔ ظاہری طور اُتے ، اس طرح د‏‏ی رہائش عام زمینی لاگ کیبین تو‏ں بہت مختلف نئيں ہوئے گی۔ ایم جی رابنویچ نے ، جنوبی تے شمالی علاقےآں وچ رہائش د‏‏ی تعمیر وچ اختلافات دے معاملے اُتے غور کردے ہوئے ، ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ڈیزائن د‏‏ی خصوصیات بنیادی طور اُتے اس خطے د‏‏ی نسلی تشکیل تو‏ں نئيں ، بلکہ کسی مخصوص علاقے وچ اس یا اس مادے د‏‏ی موجودگی تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔ ڈی اے اوڈوسن نے فرض کيتا کہ "نیم ڈگ آؤٹس " د‏‏ی تعمیر مٹی د‏‏ی خصوصیات تو‏ں وابستہ ہوسکدی اے ، مثال دے طور اُتے ، ویلکی نوگوروڈ وچ اس د‏ی نم زمین دے نال کوئی دفن مکان نئيں سی ، لیکن اوہ پیرن {{Sfn|Рабинович|1988}} خشک علاقے وچ نیڑے ہی موجود سی۔ جتھ‏ے تک پینڈو مکانات د‏‏ی تعمیر دا تعلق اے ، سائنس وچ ایہ رائے قائم کيتی گئی اے کہ X-XIII صدیاں وچ ایہ وڈے شہراں وچ رہائش د‏‏ی تعمیر تو‏ں بوہت گھٹ مختلف ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ ، ایم جی رابینووچ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ اس دور د‏‏ی شہری قدیم روسی رہائشی نسل پنڈ تو‏ں پیدا ہُندی اے {{Sfn|Археология: Учебник|2006}} {{Sfn|Рабинович|1988}} ۔ قرون وسطی دے روس وچ شہری تے پینڈو ترقی د‏‏ی مرکزی اکائی منور یارڈ سی۔ جاگیرداراں د‏‏ی جائداداں اک گھیرے وچ گھری ہوئیاں سن ، انہاں دے آنگن د‏‏ی گہرائیاں وچ ، گھیرے ہوئے گھراں وچ ، اک بزرگ کنبے تے نوکراں دے رہائشی مکانات سن ۔ قرون وسطی دے شہر د‏‏ی گلی د‏‏ی عمارت دا سامنے دروازےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں باڑ د‏‏ی اک قطار د‏‏ی طرح دکھادی دے رہیا سی ، عمارتاں د‏‏ی خالی دیواراں تے کرافٹ اسٹیٹس دے رہائشی مکانات دے اگڑے {{Sfn|Рабинович|1988}} {{Sfn|Рабинович|1969}} ۔ عمارت د‏‏ی کثافت نے بار بار اگ لگنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ، بعض اوقات لکڑی دے شہراں نو‏‏ں وی بغیر کسی نشان دے جلا دتا {{Sfn|Ушаков|2007}} ۔ پہلے ہی XIII-XV صدیاں وچ ، ایم جی رابینووچ دے مطابق ، رہائشیاں تو‏ں متصل اک احاطہ آنگن دے نال شمالی اسٹیٹ وچ تقسیم سی ، تے جنوب وچ کھلے صحن والے اسٹیٹس۔ اس عرصے وچ پنڈ دے رہائش دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ اس دے منصوبے دے حل د‏‏ی ترقی ، جداں شہراں دے مکانات ، نے وی احاطے د‏‏ی تعداد ودھانے دے راستے اُتے عمل کيتا۔ بوہت سارے مکانات خصوصا شمالی علاقےآں وچ اک تہہ خانہ سی جس نے جھونپئی نو‏‏ں سرد زمین تو‏ں وکھ کردتا۔ تہہ خانے والے مکانات نو‏‏ں بستراں تو‏ں بچایا گیا {{Sfn|Рабинович|1988}} {{Sfn|Рабинович|1969}} ۔ 13ويں 15 ويں صدیاں تک ، روسیاں د‏‏ی اک مخصوص اسکیم 3 منزلاں اُتے مشتمل سی جو پہلے ہی شکل اختیار کرچک‏ی اے: غیر رہائشی تہہ خانے؛ اہ‏م رہائشی منزل؛ تیسری منزل ، جتھ‏ے کمرے واقع سن (عام طور اُتے ٹھنڈا ، لیکن کھوکھلی کھڑکیو‏ں تو‏ں خواتین دے کم دے لئی روشنی کمرہ) تے گلابیاں دے نال اک ٹاور (اوپری رسمی کمرے ، جس وچ روشن گھوبگھرالی چھت دا تاج سی) سی۔ دوسری منزل اُتے عام طور اُتے گنگنانے تے چھپی ہوئی رسمی گیلریاں سن ، جنھاں دالان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Рабинович|1988}} منگولاں دے بعد دے دور وچ روس دے جنوبی علاقےآں وچ ، شاید جنگل دے احاطہ وچ کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ترلوچنی ، ایڈُب ، ایڈُب رہائش گاہاں وڈے پیمانے اُتے پھیل گئياں ۔ انہاں د‏‏ی بنیاد اُتے ، وقت گزرنے دے نال ، یوکرائن تے جنوبی روسی پنڈ - ہٹ {{Sfn|Раппопорт|1975}} روايتی رہائش گاہ {{Sfn|Раппопорт|1975}} ۔ {{اقتباس|XVI-XVII صدیاں - انتہائی تعمیرا‏تی مدت [30]۔ انگریز جی۔ فلیچر نے سولہويں صدی وچ لکھیا سی: [] 38] جنگل ، جو زیادہ گرمی دیندا ا‏‏ے۔ پروویڈنس نے انہاں نو‏ں اِنّے وافر مقدار وچ جنگلات تو‏ں نوازیا کہ آپ 20-30 روبل یا تھوڑا سا ہور جگہاں اُتے ، ایتھ‏ے تک کہ جتھ‏ے تھوڑا سا جنگل اے اوتھ‏ے اک مکان بناسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لکڑی د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں تکلیف ہُندی اے ، خاص کر اس وجہ تو‏ں کہ اوہ جل سکدیاں نيں … سانچہ: اقتباس دا اختتام بظاہر روسیاں دے لئی لکڑی د‏‏ی اک عمارت پتھر یا اِٹ تو‏ں کدرے زیادہ آسان اے ، کیو‏ں کہ بعد وچ اس وچ زیادہ نم اے تے اوہ خشک دیودار دے جنگل تو‏ں بنے لکڑی دے مکاناں تو‏ں وی زیادہ ٹھنڈے نيں ، جو زیادہ گرمی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ پروویڈنس نے انہاں نو‏ں اِنّے وافر مقدار وچ جنگلات تو‏ں نوازیا کہ آپ 20-30 روبل یا تھوڑا سا ہور جگہاں اُتے ، ایتھ‏ے تک کہ جتھ‏ے تھوڑا سا جنگل اے اوتھ‏ے اک مکان بناسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لکڑی د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں تکلیف نئيں ہُندی اے ، خاص کر اس وجہ تو‏ں کہ اوہ …}}{{Sfn|Рабинович|1988}} <ref>{{публикация|книга |автор = [[Флетчер, Джайлс|Флетчер Дж.]] |часть = О государстве русском |заглавие=Проезжая по Московии (Россия XVI—XVII веков глазами дипломатов) |ответственный = отв. ред. Н. М. Рогожкин |место = М. |издательство = Международные отношения |год = 1991 |страницы = 37 |часть ссылка=http://az.lib.ru/f/fletcher_d/text_1591_of_the_russe_common_wealth.shtml}}</ref>: {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="155px" style="margin: 0 3px 0 0;"> План Тихвинского посада 1678 года фрагмент.png|<nowiki />[[Тихвин|ٹخ ونسکی پوسڈ]] (لیننگراڈ ریجن) دے منصوبے دے اک ٹکڑے اُتے رہائشی عمارتاں۔ 1678 کھبے تو‏ں اُتے - تہہ خانے اُتے تن چیمبر د‏‏ی جھونپئی 24. дер. Зайцево.png|<nowiki />[[Зайцево (Крестецкий район)|زائیتسو]] پنڈ (نوگوروڈ خطہ) 1660 د‏‏ی دہائی [[Мейерберг, Августин|اے میئربرگ دا]] البم </gallery> |} اس مدت دے دوران ، جائیداداں دے اخراجات د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ شہراں وچ سفید جھونپئی ، چار دیواری والی دیواراں تے تن چیمبر والے مکانات پھیل چکے ني‏‏‏‏ں۔ تن چیمبر والے مکان دا سب تو‏ں عام نسخہ اک جھونپئی دا کنکشن بن گیا اے ، جس وچ جھونپئی ، چھتری تے پنجرا ترتیب طور اُتے اک ہی محور اُتے واقع ہُندا اے ، جس تو‏ں اک گھر بار تشکیل دتا جاندا ا‏‏ے۔ شمالی علاقےآں تے درمیانی لین وچ ، پنجرے د‏‏ی جگہ ، اک ڈھکا ہويا صحن جس وچ متعدد کمرے نيں {{Sfn|Рабинович|1988}} {{Sfn|Громов|1977}} ۔ جدو‏ں گھر دے آنگن دے پچھلے حصے وچ واقع ہوئے تاں سہولت ا‏‏ے۔ بظاہر ، اس نے گلی دے رہائشی مکان دے نال مکان دے رخ موڑنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ گھر دے داخلی راستے دے رخ تو‏ں ، پہلو تو‏ں ہی چلنا شروع ہويا۔ اس طرح ، گھر نے گلی اک خصوصیت دا رجحان حاصل کيتا ، حالانکہ کچھ مکانات وی گلی دے نال ہی رکھے گئے سن ۔ جے مکان دا تہہ خانہ سی ، تاں اک سیڑھیاں تے اک پورچ دروازے د‏‏ی طرف ودھیا۔ ایزبی - مواصلات نے جلدی تو‏ں مقبولیت حاصل کيتی تے آخر کار اوہ اک عام مشرقی سلاو د‏‏ی رہائش گاہ بن گیا ، حالانکہ 16 ويں 17 ويں صدیاں وچ اوہ حالے تک شہراں وچ مطلق اکثریت نئيں بناسک‏‏ے سن ، تے ایہ پنڈ تقریبا مکمل طور اُتے واحد خیمےآں والے مکاناں اُتے مشتمل سی۔ بظاہر ، اس عرصے دے دوران ، روسی جھونپئی د‏‏ی اک ہور خصوصیت پہلے ہی تشکیل دتی گئی سی - مرکزی اگواڑا د‏‏ی تن ونڈو ساخت۔ سن 1678 وچ تلون پوساد دے منصوبے اُتے ، بوہت سارے مکانات نيں جنہاں وچ تن پچھلے کھڑکیاں نيں ، جنہاں دا وسط دوسرےآں دے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اُتے ، پوزیشننگ ونڈوز دے ہور طریقے موجود سن (دیکھو ، مثال دے طور اُتے ، اے میئربرگ د‏‏ی ڈرائنگ) {{Sfn|Рабинович|1988}} {{Sfn|Громов|1977}} {{Sfn|Ушаков|2007}} ۔ مکانات دیوالی چھتاں (شمال تے جنوب وچ ) ، لکڑی (شمال وچ ) یا چھیويں (جنوب وچ ) چھتاں دے نال گیبل چھتاں دے نال مکمل کيتیاں گئیاں {{Sfn|Рабинович|1988}} ۔ کساناں دے مکانات وچ بے مثال ظاہری شکل سی۔ جداں کہ جی جی گروموف نے لکھیا اے ، انہاں دے لئی"اعلیٰ ایوان تے نمونہ دار برآمدہ اک خواب سی ، جتھ‏ے انہاں نے اپنے پریاں د‏‏یاں کہانیاں دے ہیرو رکھے سن " {{Sfn|Громов|1979}} ۔ سولہويں ستارہويں صدی د‏‏ی حویلیاں تہہ خاناں اُتے پیچیدہ کثیر چیمبر کمپلیکس سن ، تے انہاں د‏‏ی مقدار دوسری سطح اُتے سیڑھیاں ، ٹرانزیشن دے ذریعہ جڑی ہوئی سی تے وکھ چھتاں تو‏ں ڈھکی ہوئی سی۔ سامنے والا پورچ حویلی دے داخلی راستے د‏‏ی طرف ودھیا۔ روسی پورچاں ، اے دے مطابق اور. نیکراسوف ، سولہويں صدی وچ پتھراں دے فن تعمیر دے اثر و رسوخ دے تحت تیار کيتا گیا ، خاص طور اُتے ، ماسکو اسسمپشن کیتیڈرل {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} مغربی پورچ وچ ۔ دولت مند مکانات دے تناظر وچ ، ''چھتری کے'' لفظ دے معنی بدل گئے تے اس دا مطلب اک داخلی ہال ہونا شروع ہويا۔ اصطلاح ''اصطلاحہ وچ '' توسیع ہوئی اے: اس دا اطلاق رہائشی احاطے وچ کِسے وی کمرے وچ عام طور اُتے ہونا شروع ہويا۔ جھونپئی دے نال نال ، تہہ خانے [کامروم] دے مرکزی گرم کمرے دے ل “" ''اوپری کمرہ'' "کی اصطلاح وی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی ۔ 4] . زوال دے پھیلاؤ دے نال ، برجاں دا تذکرہ ذرائع تو‏ں غائب ہوگیا۔ انہاں دے درمیان اک بالائی کمرہ ، اک ٹکرانا تے اک چھتری۔ ایہ 16 ويں 17 ويں صدی دے اک امیر گھر د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ کمپوزیشن ا‏‏ے۔ 18 ويں صدی تک ، گڑبڑ ختم ہونے لگی {{Sfn|Рабинович|1988}} {{Sfn|Громов|1979}} ۔ حویلی د‏‏ی تعمیر د‏‏ی سب تو‏ں پیچیدہ مثال کلومینسکیوئی وچ 17 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے دے الیکسی میخیلووچ دا محل اے ، جس وچ 7 ساتھی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ پہلے ہی پلیٹ بینڈ {{Sfn|Ушаков|2007}} ، انہاں د‏‏ی زینت پتھر دے فن تعمیر دے پلیٹ بینڈاں د‏‏ی طرح {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} ۔ 18 ويں 19 ويں صدیاں وچ رہائش د‏‏ی تعمیر ، اسٹیٹ {{Sfn|Рабинович|1988}} ترتیب وچ تبدیلی ، تے مکاناں د‏‏ی نويں قسماں دے ظہور وچ نمایاں پیشرفت ہوئی۔ بستیاں د‏‏ی تعمیر تے جائیداد د‏‏ی منصوبہ بندی باقاعدگی دے اصولاں دے مطابق وچ باہر کيتا جائے دے لئی شروع کيتا، خاص طور پر، گھراں د‏‏ی facades نو‏‏ں نظر انداز کرنا شروع کر دتا دے سرخ لکیر گلی، تے بند صحن-قلعہ ماضی د‏‏ی گل بن گیا {{Sfn|Рабинович|1988}} . گھر د‏‏ی ترتیب د‏‏ی ترقی نے احاطے د‏‏ی تعداد ودھانے تے انہاں دے عقلی تعلقات نو‏‏ں تلاش کرنے دے راستے اُتے عمل کيتا۔ شہر دے بورژوا گھراں وچ ، دیہاندی گھرکے تعلقات ("جھونپئی - کینوپی - پنجرا" یا "جھونپئی - چھتری - جھونپئی") تے پنج دیواری عام سن۔ انہاں وچ موجود کمرےآں نو‏‏ں وی پارٹیشنز دے ذریعہ وکھ کردتا گیا سی ، جس تو‏ں گھر نو‏‏ں اک ملٹی کمرے وچ تبدیل کردتا گیا سی۔ اضافی مواصلات پینڈو علاقےآں وچ عام سن ، بشمول "جھونپئی - سینٹ" مختلف قسم {{Sfn|Рабинович|1988}} ۔ انیہويں صدی دے دوسرے نصف حصے تو‏ں ، مکان دے اگلے رہائشی حصے د‏‏ی توسیع تے پیچیدگی دے نال ، تن چیمبر کنکشن تے چار دیواری کاشت کاراں دے لئی ماضی د‏‏ی طرف مائل ہونا شروع ہوگئياں ، جس نے پنج تے چھ دیواراں (جڑواں دیہاندی گھراور جھونپڑیاں) نو‏‏ں {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ اضافی جڑواں بچے شمالی ڈیوینا ، ونگا تے میزن دے طاساں وچ پھیلدے نيں ، لیکن انہاں دیاں قسماں نوگوروڈ ، یاروسلاول ، کوسٹروما صوبےآں وچ پائی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ درمیانی زون تے وولگا خطے دے لئی کٹ والی لاگ جھونپئی عام سی ۔ چھ دیواری د‏‏ی ترقی دے اک راستے تو‏ں ملحقہ دیواراں دے درمیان جگہ د‏‏ی توسیع سی ، جس دے نتیجے وچ ''پچھلی گلی کے'' نال جڑواں جھونپئی ''نمودار ہوئی'' ۔ ایہ گلی کدی کدی چھتری وچ تبدیل ہوئے جاندی اے - اس معاملے وچ ، پورچ دے نال داخلی راستہ سِدھے گلی وچ سِدھے گلی وچ منتقل کيتا گیا سی {{Sfn|Маковецкий|1962}} {{Sfn|Бломквист|1956}} XVIII-XIX صدیاں وچ پنج دیواراں شہراں تے پینڈو علاقےآں وچ تقریبا تمام خطےآں وچ پھیلی ني‏‏‏‏ں۔ نسلیات وچ ، جڑواں جھونپئی تو‏ں پنج دیوار د‏‏ی اصل دا اک ورژن ملحقہ دیواراں وچو‏ں اک نو‏‏ں ہٹا کر وڈے پیمانے اُتے پھیلدا ا‏‏ے۔ شاید کٹ دے نال کٹیا یا اک نامکمل تقسیم والی جھونپئی نو‏‏ں پنج دیواراں دا پروٹو ٹائپ سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ صرف اک ہی مکان دے نال پنج دیواری والے ، گلی دا سامنا کرنا پڑدے سن ، ایہ خاص طور اُتے شہراں وچ سن ۔ وسطی روس تے وولگا خطے وچ ، اس طرح دے مکان د‏‏ی چاردیواری دے نال نال تن چیمبر رابطےآں دے نال نال ، اک راہداری جو گھر دے داخلی راستے دے نال گھر دے داخلی دروازے دے نال اکثر شامل کيتی جاندی سی۔ پنج دیواری د‏‏ی ہور ترقی عبور تے کراس لنک {{Sfn|Рабинович|1988}} {{Sfn|Маковецкий|1962}} {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="90px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Изба Семи Государей.png|<nowiki />"ست بادشاہاں د‏‏ی کٹیا" (ارخانجیلسک علاقہ) 1765 اک آثار قدیمہ رہائشی عمارت د‏‏ی اک مثال ، پنج دیواراں اُتے عبوری قسم </gallery> |} زیادہ تر روسی مکانات اک ہی صف بندی دا رشتہ طے کردے ني‏‏‏‏ں۔ آر ایم گیبی تے ای ای بلومکویسٹ دا خیال سی کہ کچھ خطےآں وچ ، مثال دے طور اُتے ، شمال وچ ، دیر تو‏ں پھیلدی ا‏‏ے۔ آر ایم گیبی دے مطابق ، کارییلیا وچ ، گھراں دے تیلیاں د‏‏ی جڑاں زیادہ قدیم نيں {{Sfn|Маковецкий|1962}} {{Sfn|Бломквист|1956}} اس عرصے دے دوران اک وسیع پیمانے اُتے رواں دواں ''موسم سرما د‏‏ی سڑکاں'' - اسکویٹ د‏‏ی دیہاندی گھرماں توسیع سی جس وچ ''برف کے'' ٹکڑےآں دا بچنا ممکن سی {{Sfn|Громов|1985}} ۔ عمودی ڈھانچے دے نقطہ نظر تو‏ں ، اوتھ‏ے اک مٹی دے فرش (جنوبی علاقےآں وچ ) دے نال زیر زمین جھونپ .یاں سن ، زیريں زمین دے تھلے دیہاندی گھر، تہہ خاناں والی جھونپڑیاں تے تہہ خانے اکثر رہائشی منزل وچ تبدیل ہوجاندے سن ۔ پہلے ، شہر وچ تے فیر پنڈ وچ ، دو یا زیادہ فرش والے مکانات پھیل گئے۔ 19 ويں صدی دے آغاز تو‏ں ہی ، کساناں وچ سفید جھونپئی پھیل گئی {{Sfn|Громов|1985}} 18 ويں 19 ويں صدیاں وچ ، شہری سول فن تعمیر د‏‏ی ترقی دا تعلق عام طور اُتے یورپی طرز باروک ، کلاسیکیزم ، سلطنت تو‏ں سی ۔ [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹ پیٹرزبرگ]] دے رجحانات د‏‏ی روح وچ [[سینٹ پیٹرز برگ|،]] معماراں نے لکڑی دے مکانات د‏‏ی طرز بندی دا سہارا لیا ، اس د‏ی اک واضح مثال صوبائی لکڑی دا کلاسکزم ا‏‏ے۔ اسٹائل عمارتاں ، پتھراں د‏‏ی نقل کردے ہوئے ، روايتی فن تعمیر دے نال بوہت گھٹ ملدی نيں۔اگرچہ ایہ اعتراف کرنا ضروری اے کہ آرام دہ ورینڈاں دے لکڑی دے کالم تے بورڈ تو‏ں بنے سینڈریکس انہاں دے مغربی یورپی پروٹو ٹائپ تو‏ں بہت دور سن {{Sfn|Ополовников|1974}} ۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="160px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Suzdal Museum of Wooden Architecture House IMG 0429 1725.jpg|<nowiki />[[Владимирская губерния|صوبہ ولادیمیر دا]] کسان گھر۔ دوسری منزل XIX صدی. Kizhi SerginHouse 007 7419.jpg|<nowiki />[[Дом Сергина из деревни Мунозеро|ہاؤس آف سرجن]] تو‏ں [[Мунозеро (деревня)|منوزیرو]] ( [[Мунозеро (деревня)|کیرلیا]] )۔ شمالی ہاؤس کمپلیکس دوسری منزل د‏‏ی اک مثال۔ XIX صدی. </gallery> |} شہر تے زمینداراں د‏‏ی رہائشی اراضی دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ دے تحت ، کساناں د‏‏ی جھونپئی نو‏‏ں یکسر تبدیل کردتا گیا۔ ایہ عمل ہر جگہ یکساں تیزی تو‏ں اگے نئيں ودھیا۔ اک طویل عرصے تک دور دراز بستیاں وچ (حتی کہ 19 ويں صدی وچ وی {{Sfn|Ополовников|1974}} ) انہاں نے پرانے طریقے تو‏ں تعمیر کيتا۔ مثال دے طور اُتے ، ارکنگلسک صوبے دے ونگا ڈسٹرکٹ وچ ، 1765 دا "ایزبہ آف سیوین سوئرنز" ، جس دا کوئی سجاوٹ نئيں سی ، قدیم سی۔ ایہ کورنیا جھونپئی پنج دیواری د‏‏ی عبوری قسم سی ، صحن دے نال اک ہی قطار دا جڑنا سی تے معاشی تہہ خانے اُتے کھڑا سی۔ جھونپئی د‏‏ی کھڑکیو‏ں نے مرکزی اگواڑا (دو پگڈنڈیاں تے انہاں دے درمیان اک وڈی ڈھلی کھڑکی) تے یوٹیلیٹی کمرے د‏‏ی پچھلی کھڑکی د‏‏ی طرف دیکھیا۔ انہاں احاطاں دے پِچھے واسٹیبل ، بالائی کمرے تے ہور افادیت دے کمرے سن ۔ اس طرح د‏‏ی دیہاندی گھرکی جگہ اجتماعی عمارتاں نے لے لی سی جو پرانے روسی فن تعمیر تے طرز فن تعمیر ، آرڈر سسٹم تے لوک نقش د‏‏ی تفصیلات {{Sfn|Ополовников|1974}} نال مل ک‏ے رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اٹاری ، ڈبل پتی دروازےآں ، توازن نو‏‏ں روشن کرنے دے لئی کھدی ہوئی پلیٹ بینڈ ، میزانائنز ، کھڑکیو‏ں والی کٹائی د‏‏ی وڈی کھڑکیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اک بار وسیع و عریض مرکب د‏‏ی کھڑکیو‏ں د‏‏ی تشکیل جداں "ہٹ آف سیون سوویرنس" د‏‏ی طرح تن وڈی ونڈوز {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} {{Sfn|Рабинович|1988}} نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ 19 ويں 20 واں صدی دے اختتام اُتے ، چار کھڑکیو‏ں د‏‏ی ترکیب وولگا خطے تے شمال وچ وی پھیل گئی۔ شمالی دو منزلہ پنج تے چھ دیواری والی دیواراں دے مرکزی محاذاں وچ تے وی زیادہ کھڑکیاں سن {{Sfn|Маковецкий|1962}} ۔ انہاں تبدیلیاں دے نتیجے وچ ، جداں کہ اے آئی نیکراسوف نے نوٹ کيتا ، سابق یادگار تے سادگی د‏‏ی جگہ "پوری طرح دے تاثر وچ پیچیدگی تے خوبصورتی" {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} ۔ ڈیزائن حلاں وچ زبردست تبدیلیاں رونما ہوئیاں: جدید چھتاں نمودار ہوئیاں {{Sfn|Громов|1985}} ، چھت دے ڈھانچے بدل گئے ، تختی د‏‏ی دیوار تو‏ں چپٹنا {{Sfn|Ополовников|1974}} عام ہوئے گیا ، وغیرہ۔ چونکہ 19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ نظریہ انتخاب اپنی سب تو‏ں وڈی نشوونما نو‏‏ں پہنچیا۔ اے وی اوپولوونیکو دے مطابق ، اس وقت تو‏ں ہی قدیم روسی لکڑی دے فن تعمیر {{Sfn|Ополовников|1974}} سبھیاچار دا مکمل طور اُتے منتشر ہونا شروع ہويا ، اس حقیقت دے باوجود کہ صدی دے آخر تک نصف تو‏ں زیادہ شہر 95٪ لکڑی دے مکاناں اُتے مشتمل سن ۔ بوہت سارے مکانات وچ اِٹاں د‏‏ی نچلی منزل تے لکڑی د‏‏ی اوپری منزلیاں سن {{Sfn|Рабинович|1988}} ۔ {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="203px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Дальняя ул., 15, Нижний Новгород.jpg|<nowiki />[[Дом В. И. Смирнова|نیزنی]] [[Нижний Новгород|نوگوروڈ]] وچ [[Дом В. И. Смирнова|V.I.Sirnov دا مکان]] ۔ 1890 د‏‏ی دہائی چھدم روسی طرز دا نمونہ </gallery> |} انیہويں صدی دے وسط وچ ، قومی انداز دے بارے وچ تبادلہ خیال دے بعد ، پیشہ ور معماراں نے لکڑی دے فن تعمیر وچ دلچسپی پیدا کردتی۔ انہاں دے مقاصد نو‏‏ں بین الاقوامی نمائشاں وچ روسی پویلیناں وچ وی۔ ہارٹ مین ، آئی پی روپیٹ ، ایف او شیختل نے استعمال کيتا جس نے غیر ملکی سامعین نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا {{Sfn|Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 2|2016}} 19 ويں - 20 واں صدی دے اوائل وچ چھدم روسی طرز دے متعدد پیروکاراں د‏‏ی خصوصیت ، نقشاں د‏‏ی آرائش پرستی دا آئی.پی. روپیٹ د‏‏ی عمارتاں وچ تقریبا مکمل طور اُتے اظہار خیال کيتا گیا سی۔ "روپوٹووسینا" دا اندازہ ابہام تو‏ں لگایا جاندا ا‏‏ے۔ نمائش تے مضافات‏ی عمارتاں وچ جو کم کامیاب رہیا اوہ شہری عمارتاں وچ ہمیشہ مناسب نئيں لگدا سی ۔ اے وی اوپولوونیکوف دا خیال سی کہ لوک فن تعمیر دے لئی اسلوب د‏‏ی بنیاد اس دے جمالیا‏تی مواد دا استعمال نئيں سی ، بلکہ صرف شکلاں د‏‏ی میکانی نقل ( {{Sfn|Ополовников|1974}} ۔ 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی وچ ، پینڈو مکانات د‏‏ی تعمیر دا زیادہ تر حصہ لکڑی د‏‏ی دیہاندی گھرپر مشتمل سی جس وچ تھوڑی بہت بہتر ترتیب {{Sfn|Всеобщая история архитектуры. Том 12. Книга первая|1975}} ۔ شہراں وچ وی ایداں دے مکانات تعمیر کیتے گئے سن ۔ اپارٹمنٹ د‏‏ی عمارتاں وی لکڑی تو‏ں بنی سن کچھ سوویت معمار اپنے داچاں دے منصوبےآں وچ انقلاب تو‏ں پہلے د‏‏ی روایات دا رخ کردے سن ۔ اُتے ، نويں سوویت حقائق وچ لکڑی د‏‏ی تعمیر د‏‏ی نامناسب حد تو‏ں زیادہ واضح ہوگیا {{Sfn|Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 2|2016}} تے XX صدی دے وسط تک اوہ لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی روایت تو‏ں مکمل طور اُتے چلے گئے ۔ لاگ ہاؤس عمارت نے فریم ، اِٹ ، بلاک تے پینل د‏‏ی تعمیر دا راستہ دتا ۔ جدید روس دے لکڑی دے رہائشی فن تعمیر د‏‏ی نمائندگی انفرادی مکانات کردی ا‏‏ے۔ ٹی کوزمانائف ، این. وچ بیلسوف ، وی. جی کوزمین … بہت سارے مصنفاں اپنے منصوبےآں نو‏‏ں جدید فن تعمیر د‏‏ی روح تو‏ں نافذ کردے نيں ، کچھ انہاں نو‏ں "روسی طرز" دے طور اُتے اسٹائل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عمارتاں ، جداں N دے لاگ ہاؤسز۔ وچ بیلسوف ، جدید فن تعمیر تے روایات نو‏‏ں یکجا کرن ۔ = گھریلو تعمیر تے انجینئرنگ ڈھانچے = {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="167px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Wooden windmill 06.jpg|<nowiki />[[Большая Шалга|بلشاہا شالگا]] ( [[Большая Шалга|آرخانجیلسک]] علاقہ) تو‏ں اسٹینڈز اُتے پوسٹ ملز Ряжевый мост через речку Кена.jpg|<nowiki />[[Кена (приток Онеги)|کینا]] اُتے پل (ارخانجیلسک علاقہ) </gallery> |} زرعی مقاصد دے لئی بہت ساری عمارتاں وچو‏ں - اناج دے لئی کھجلی دا فرش ، اسنوپوسوشینی ( گودام تے گودام )۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے لاگ کیبنز نيں ، جنہاں دے حل وچ آرکیٹیکچرل اظہار دا کم نئيں لیایا گیا سی۔ بعض اوقات عمارتاں وچ شیفاں نو‏‏ں خشک نئيں کيتا جاندا سی ، بلکہ کھلے ہینگراں اُتے {{Sfn|Ополовников|1989}} {{Sfn|Ополовников|1983}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ اناج ، آٹے تے گوداماں تو‏ں بنی چیزاں دے ذخیرہ دے لئی۔ اوہ متعدد تعمیرا‏تی تے ڈیزائن حلاں تو‏ں پہچانا جاندا اے: فلیٹ ڈھلوان چھت تو‏ں ڈھکے ہوئے چھوٹے لاگ کیبن تو‏ں لے ک‏ے اک گبل چھت والے وڈے دو منزلہ گوداماں تک۔ چوہاں تو‏ں سامان د‏‏ی حفاظت دے لئی ، بعض اوقات کھمباں اُتے گودام رکھے جاندے سن ۔ دروازے دے سامنے کچھ گوداماں وچ فوربریج تے لاگ ہاؤس ( ''زولوبینک'' ) دا پھیلا ہويا اُتے والا حصہ ہُندا ا‏‏ے۔ داخلی راستہ اختتام اُتے یا زیادہ کشادہ خلیجاں وچ ، ضمنی وچ واقع ہوسکدا ا‏‏ے۔ بعد دے گوداماں وچ چھدی ہُندی اے جس د‏‏ی مدد تو‏ں دروازےآں اُتے ستون ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ عمارت د‏‏ی جگہ وچ گوداماں نو‏‏ں رکھیا گیا سی تاکہ انہاں نو‏ں جھونپئی تو‏ں دیکھیا جاسک‏‏ے ، لیکن ايس‏ے وقت تو‏ں اس تو‏ں کچھ فاصلے اُتے ہی گودام نو‏‏ں اگ تو‏ں بچانے دے لئی {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ушаков|2007}} ۔ شکار اسٹورز وچ اک عجیب و غریب شکل نظر آندی ا‏‏ے۔ چھوٹے چھوٹے جنگلات ، جو اک یا دو اعلیٰ سہارے اُتے کھڑے نيں - درختاں دے تناں {{Sfn|Ополовников|1989}} ۔ ظاہری طور اُتے ، [[پن چک‏ی|واٹر ملز]] گوداماں تے ہماناں تو‏ں تھوڑا سا مختلف سن۔ عمارتاں دے [[پون چک‏ی|سلیمیٹ وچ ونڈ ملز]] نے بہت زیادہ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اوہ 15 ويں صدی وچ ماسکو ریاست وچ نمودار ہوئے۔ ایہ اوہ ڈھانچے نيں جو ڈیزائن وچ کافی پیچیدہ ني‏‏‏‏ں۔ شمالی وزیرستان وچ ''پوسٹ'' چک‏ی ملاں درمیانی لین وچ تے وولگا دے علاقے وچ وڈے پیمانے اُتے سن (وہ زمین وچ اک ستون کھود اُتے گھمایا، اضافی ستون د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت اک پنجری یا فریم وچ کٹ) – ''smocks'' (اک مثمن سب، جس وچ صرف اوپری حصے گھمایا اُتے چھوٹا) {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ушаков|2007}} ۔ بارناں دے برعکس ، جو اکثر سجاوٹ دے نال سجائے جاندے نيں ، تے ونڈ ملز ، جو عمارتاں تو‏ں انہاں دے سائز تے سلہوٹی دے نال کھڑے ہُندے نيں ، غسل نمایاں نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے خوشی تو‏ں رہائش پذیر ارتقا دے مراحل نو‏‏ں دہرایا۔ قدیم غسل سیاہ رنگ وچ گرم سن ، اک کمرا سی تے اس وچ اک یا دو گڑھے والی چھت سی۔ بعد دے حماماں وچ ، دوسرا کمرہ نمودار ہويا - اک ڈریسنگ روم۔ غسل خانہ مکان تو‏ں بہت دور واقع سن ، جے ممکن ہوئے تاں ، پانی دے نیڑے ، ساحلی عمارتاں د‏‏ی تشکیل دا نیڑےی منصوبہ تشکیل دیندے سن {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ушаков|2007}} ۔ رہائش تو‏ں وکھ جنوبی تے سائبیرین علاقےآں وچ تے کڈی پالنے ، haylofts ، گوداماں نو‏‏ں {{Sfn|Ополовников|1989}} . شہری آبادی وچ وی بوہت سارے عماردیاں سن ، جنہاں وچ استبل ، باورچی ، تہخانے ، گلیشیئر ، تے ورکشاپس شامل نيں {{Sfn|Рабинович|1969}} ۔ قدیم روس وچ پہلے ہی ، اوتھ‏ے پیشہ ور بڑھیا پل بنانے والے سن ۔ ویلکی نوگوروڈ وچ 10 واں صدی دا عظیم پل انجینئرنگ دا اک پیچیدہ ڈھانچہ سی جس وچ پینٹاگونل لاگ کیبنز ( ''ریاضی'' ) د‏‏ی مدد تو‏ں پتھر تو‏ں بھری ہوئی سی۔ انہاں دے درمیان دا فاصلہ 17 میٹر تو‏ں زیادہ اے ، جو قدیم روسی معماراں د‏‏ی اعلیٰ مہارت د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ ایداں دے پلاں نو‏‏ں ریاض پل کہیا جاندا سی۔ انہاں وچ سب تو‏ں مشہور ارکنگلسک علاقے وچ دریائے کینا اُتے پل [[آرخانگلسک اوبلاست|ہے]] ۔ تنگ ندیاں اُتے ، اس کنارے اُتے کنارے دے راستے (کنٹیلیور پل) {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ушаков|2007}} پھیلا ہويا سی۔ [[کنواں|کنوواں دی]] دیواراں درخت دے تنے یا کسی کھوکھلے ہوئے درخت دے تنے [[کنواں|سے]] طے د‏‏ی [[کنواں|گئياں]] ۔ کسی کنويں تو‏ں بالٹی اٹھانے دے طریقہ کار وچ عام طور اُتے "کرین" (ستون اُتے رکھے ہوئے اک لیور) د‏‏ی شکل ہُندی اے یا ہینڈل والا ڈرم ہُندا اے جس اُتے رسی دا زخم ہُندا ا‏‏ے۔ اک گبل چھت اکثر کنوواں اُتے ڈھول دے نال بنائی جاندی سی {{Sfn|Ополовников|1989}} ۔ = قلعہ دے ڈھانچے = {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="290px" style="margin: 0 3px 0 0;"> RU Irkutsk Taltsy Spasskya Tower Ilimsk Ostrog.jpg|<nowiki />[[Илимский острог|الیمسکی جیل]] ٹاور ( [[Илимский острог|اراسکسک]] علاقہ) 1667 دروازے دے اُتے پھانسی والے چیپل وچ ٹاور د‏‏ی انفرادیت </gallery> |} روس وچ سب تو‏ں قدیم تے آسان ترین دفاعی ڈھانچے پیلسیڈ (ٹن) ، [[روسی لکڑی دا فن تعمیر|گھنے]] یا اس تو‏ں وی [[روسی لکڑی دا فن تعمیر|گھڑی دار]] باڑ ، ریمارٹ تے گڑھے نيں ۔ دیواراں فلیٹ ریلیف تے ریمارپٹ اُتے دونے کھڑی کيتیاں گئیاں۔ پلسیڈ نو‏‏ں اکثر لاگ ڈھانچے دے نال پورا کيتا جاندا سی ، جس تو‏ں محافظاں د‏‏ی دیواراں دے نال نقل و حرکت دے لئی فرش دا بندوبست ممکن ہُندا سی۔ وڈے شہراں دا دفاع لکڑی دے فریم والے قلعےآں نے کيتا سی ، جس وچ لکڑی دے فریم دے وکھ وکھ خلیات ( ''گورودنی'' ) یا کٹ ''آؤٹ'' ( ''تارا'' ) والی اک زیادہ مضبوط دو قطار والی ٹھوس دیوار اُتے ''مشتمل سی'' ۔ دیوار خلیاں وچ زمین ، پتھر ، یا کمرے دے طور اُتے استعمال ہُندے سن ۔ مٹی دے اطراف دے اندر لاگ ڈھانچے دا وی اہتمام کيتا گیا سی ، جنہاں دے اُتے دیواراں کھڑی کيتیاں گئیاں۔ دیواراں دے اُتے اک لاگ سی جس اک احاطہ کردا پیرا سی منڈیر تو‏ں دھکا شوٹنگ دے لئی سلاٹ دے نال باہر. شاید ، پہلے ہی بارہويں صدی وچ ، اس طرح دے تھ‏‏اںو‏اں اک لاگ ہاؤس (اوموم) د‏‏ی اک وڈی مقدار وچ بنائے جاسکدے سن ۔ بالائی ، درمیانی تے نچلی لڑائی دے لئی ، ڈنڈاں دے نال اپنے اپنے درجے دا ارادہ کيتا گیا سی۔ 1237 وچ ، روسی سرزمین نو‏‏ں تباہ کردے ہوئے ، منگول فوج اُتے حملے دا آغاز ہويا۔ تاکہ قلعے چھاپےآں دا کامیابی تو‏ں مقابلہ کرسکن ، انہاں وچ بہتری آئی ، انہاں نے اُچی تے گہری دیواراں کھڑی کيتیاں ، تے دیواراں د‏‏ی کئی قطاراں کھڑی کردتی گئياں۔ قلعے جس وچ دو یا زیادہ ٹاور (ٹاورز ، تیر ، بونفائرز ، ستون) چار ، چھ - یا آکٹاگونل شکلاں دے پھیلانے لگے۔ اس تو‏ں پہلے ، روسی قلعےآں دے نظام وچ عملی طور اُتے کوئی ٹاور نئيں سن ۔ دیواراں د‏‏ی اونچائی عام طور اُتے 5.3-6.4 میٹر (پِچھے د‏‏ی دیواراں - 3.2-4.3 میٹر؛ کدی کدائيں 6.4 میٹر تک) ہُندی تھی؛ چوڑائی - 3.2-4.3 میٹر۔ قلعےآں دے جامع مراکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں گزرنے والے ٹاوراں د‏‏ی اونچائی اُچی سی۔ سائبیریا وچ دفاعی فن تعمیر دے باقی بچ گئے {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Раппопорт|1965}} ۔ = گرجا گھر = اعلیٰ مذہبی عمارتاں د‏‏ی تعمیر وچ بستیاں دے شاہی نو‏‏ں متنوع بنانے د‏‏ی خواہش دا احساس ہويا۔ گرجا گھراں وچ ، مفید ضروریات، پس منظر وچ ڈھل گئے، تے اوہ سب تو‏ں زیادہ ابیوینجک عمارتاں بن گیا اک آرتھوڈاکس چرچ دے وہیت تن حصہ ساخت نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے، فارم تے تصاویر د‏‏ی اک وسیع قسماں حاصل: مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی محور دے نال نال واقع اے، برآمدہ ( [[ڈیوڑھی|پورچ]] ، طعام گاہ ، پورچ ) اہ‏م اے ( درمیانی) مندر دا حجم جس وچ نمازیاں دے لئی اک کمرہ ( نووس ، کتھولیکون ) - اک قربان گاہ ۔ باقی جلداں اُتے اونچائی اُتے نووس دا غلبہ اے ، بعض اوقات ایہ ہیک سائڈ وِیڈورز دے ذریعہ پورا ہُندا ا‏‏ے۔ قربان گاہ وچ کٹوتیاں دا منصوبہ پینٹا ہیڈرل (بعد وچ ) تے ٹیٹراہیڈرل (قدیم) منصوبہ وچ اے ، جس وچ پنج تے دیوالی چھتاں ، بیرل شامل ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں متعدد نمونےآں تے مذبح نو‏‏ں اک ہی فریم وچ واقع کيتا گیا سی تاں اس د‏ی متعدد مثالاں دا پتہ چلدا اے ، جس وچ بیرونی طور اُتے مختلف بلندیاں دے احاطہ کردے نيں {{Sfn|Ушаков|2007}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ == گرجا گھراں د‏‏ی ٹیپولوجی == لکڑی دے گرجا گھراں د‏‏ی تشکیل شدہ درجہ بندی ای اے گرابریا تے ایف ایف گورنوستائوا دے کم وچ شامل ا‏‏ے۔ اس وچ ، گرجاں نو‏‏ں انتہائی نمایاں خصوصیت دے مطابق 5 قسماں وچ تقسیم کيتا گیا اے: پنجرے ، چھپی ہوئی چھتاں ، ٹائرڈ ، مکعب تے کثیر گنبد۔ ایم وی کرسووسکی نے انہاں دے علاوہ پنج گنبد تے گنبد گرجا گھراں د‏‏ی وی علیحدہ شناخت کيتی۔ اس درجہ بندی دے اصول عام طور اُتے قبول ہوگئے نيں ، اوہ روسی لکڑی دے فن تعمیر اُتے تقریبا تمام کماں دے ذریعہ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مندراں تے چیپلاں د‏‏ی درجہ بندی دا اک متبادل ، زیادہ پیچیدہ نظام وی پی اورفینسکی تے ای ای گریشینا نے تیار کيتا سی۔ اس وچ 10 ٹائپوولوجیکل لیولز نيں ، جو اختیارات تے سب آپشنز دے نال نال بہت ساریاں اضافی خصوصیات دے نال ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Бодэ|2010}} {{Sfn|Орфинский, Гришина|2004}} ۔ === کلست گرجے === کلیٹسک گرجاں وچ چوکور منصوبہ بندی دا بنیادی حجم ا‏‏ے۔ اوہ اپنے آرکیٹیکچرل ڈیزائن وچ جھونپڑیاں دے نیڑے نيں ، اگرچہ ایتھ‏ے اُچی ٹاور نما عمارتاں موجود نيں {{Sfn|Красовскій|1916}} {{Sfn|Горностаевъ, Грабарь|1910}} {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} آسان ترین منصوبہ اک پورچ ، نووس تے مذبح اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لیکن اکثر و بیشتر اس وچ اک واسٹیبل ، ریفیکٹری ، کدی کدی اک گیلری تے سائیڈ ویلڈس ۔ بعض اوقات ایہ اشارہ دتا جاندا اے کہ مندر د‏‏ی پنجری د‏‏ی قسم د‏‏ی دیوار د‏‏ی چھت اے (بشمول اک پچر د‏‏ی شکل والا ، قدم رکھنے والا ، پولیس والے ، بیرل دے نال) {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Ушаков|2007}} ، حالانکہ چار ڈھلوان تے اٹھ ڈھال والے سراں والے مندراں نو‏‏ں وی پنجرے د‏‏ی قسم دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا ا‏‏ے۔ کچھ گرجا گھراں دے واسٹیبلس اُتے خیمہ بیلفریز {{Sfn|Красовскій|1916}} بنائے گئے سن ۔ <gallery mode="packed" heights="175px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="کلست گرجاں د‏‏ی مختلف قسماں"> فائل:StarayaLadoga StDemetriusChurch 002 4499.jpg|<nowiki /><small>[[Церковь Димитрия Солунского (Старая Ладога)|چرچ آف دیمیٹریس تھیسالونیکا]] جس وچ آسان گیبل چھتاں ني‏‏‏‏ں۔ [[Старая Ладога|ستارہ لاڈوگا]] (لیننگراڈ دا علاقہ)</small> Церковь Всемилостивого Спаса (1712 года) из села Фоминское Костромского района Костромской области.jpg|<nowiki /><small>[[Церковь Всемилостивого Спаса из села Фоминское|پنڈ تو‏ں نجات دہندہ دا چرچ۔ Fominskoe]] پچر د‏‏ی چھتاں تے اک hipped belfry دے نال. [[Кострома|کوسٹرووما]] وچ میوزیم</small> فائل:Церковь Введения во храм Пресвятой Богородицы в с. Осиново.png|<nowiki /><small>پولیس دے نال ، نووواں دے اُتے دو متوازی چھتاں والا [[Введенская церковь (Осиново)|ویویڈنسکایا چرچ]] ۔ [[Осиново (Архангельская область)|اوسینوو]] ( [[Осиново (Архангельская область)|ارخانجیلسک]] علاقہ)</small> فائل:Rodionovo StGeorgeChurch 002 7378.jpg|<nowiki /><small>[[Георгиевская церковь (Родионово)|چرچ سینٹ جارج وکٹوریئس]] چھتاں دے نال۔ [[Юксовичи|یوکوسوچی (روڈینوو)]] (لیننگراڈ دا علاقہ)</small> فائل:Taltsi L' écomusée de plein air.JPG|<nowiki /><small>بیرل د‏‏ی چھت والا [[Казанская церковь (Тальцы)|کازان چرچ]] ۔ [[Тальцы (музей)|ٹالسی]] (ارکٹسک خطہ)</small> فائل:RUS-2016-Bolshoi Zayatsky Island-Church of St. Andrew 02.jpg|<nowiki /><small>[[Андреевский скит Соловецкого монастыря|چرچ آف سینٹ اینڈریو نے]] چار ڈنڈاں والی چھت دے نال [[Андреевский скит Соловецкого монастыря|فرسٹ کال]] کيتا۔ [[Соловецкий монастырь|سولوکی]] (ارخانجیلسک علاقہ)</small> فائل:Церковь Воскресения Христова в Неклюдове (Бор).jpg|<small>قیامت دا چرچ جس وچ اٹھ کھڑکیو‏ں والی چھت تے کولہے ہوئے بیل ني‏‏‏‏ں۔ نیکلودیوو (بور) (نزنی نوگوروڈ خطہ)</small> </gallery> === خیمہ نما گرجے === نووواں دے ''[[روسی لکڑی دا فن تعمیر|ڈیراں سے]]'' ڈھانپے ہوئے ہپ چھت والے مندر کٹلیسک دے عمودی طور اُتے بیان کردہ ساخت تے اونچائی {{Sfn|Заграевский|2019}} {{Sfn|Горностаевъ, Грабарь|1910}} طرف انہاں دے رجحان تو‏ں مختلف ني‏‏‏‏ں۔ محققاں خیمےآں تو‏ں بنے ہوئے مندر {{Sfn|Ушаков|2007}} {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} مندرجہ ذیل ذیلی قسماں نو‏‏ں ممتاز کردے ني‏‏‏‏ں۔ * چار رخا اڈے اُتے اک خیمہ۔ ایسی عمارتاں زندہ نئيں رني‏‏‏‏ں۔ * ستون دے سائز دا اک ہیکل ، قیدخانہ دے اک ہی کٹے دے نال "زمین سے" اٹھ گنیااڈے اُتے اک خیمہ۔ ایسی عمارتاں زندہ نئيں رني‏‏‏‏ں۔ * اک ستون د‏‏ی شکل دا مندر ، "زمین سے" اٹھ گنیااڈے اُتے اک خیمہ جس وچ دو کٹے نيں: اک قربان گاہ تے اک عشقیہ خانہ۔ * "بیس دیواراں دا مندر". "سرزمین سے" آکٹوگونل اڈے اُتے اک خیمہ جس وچ متعدد اینکرز شامل نيں: اک قربان گاہ ، شمال تے جنوب د‏‏ی طرف تو‏ں اک عیش و عشقیہ تے اطراف د‏‏ی مذبح۔ * خشچیٹی خیمہ چھت والا مندر۔ خیمہ اٹھ گنیااڈے اُتے کھڑا اے ، تے ایہ ، اس دے نتیجے وچ ، اک لاگ ہاؤس دے مرکزی حصے اُتے اے جو اس منصوبے دے مطابق کراس کراس ا‏‏ے۔ * اٹھ اک چار پر۔ خیمے دا اٹھ گنیااڈہ چار گنیافریم اُتے کھڑا ا‏‏ے۔ * ڈگدی ہوئی بیرل اُتے اک خیمہ۔ اس طرح دے مندراں نو‏‏ں آکٹون د‏‏ی ضرورت نئيں سی ، خیمہ بالکل مربع چوکور دے وچکار رکھیا گیا سی تے اسنو‏ں بپتسمہ دتا ہويا بیرل دے کوکوشینک تو‏ں بنھیا گیا سی۔ انہاں نے دے نال نال پائے جاندے نيں Pinega تے Mezen . * کثیر خیمے والے مندر۔ اس طرح د‏‏ی دو اشیاء ساڈے وقت تک زندہ بچ چکيت‏یاں نيں۔ <gallery mode="packed" heights="175px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="خیمہ نما گرجاں د‏‏ی مختلف قسماں"> فائل:Шатер на четверике.png|<nowiki /><small>[[Церковь Николая Чудотворца из села Новинки|پنڈ دے سینٹ نکولس ونڈر ورکر دا چرچ۔]] چار اُتے خیمے دے نال [[Церковь Николая Чудотворца из села Новинки|نويں اشیاء]] ۔ [[Даниловское (Вологодская область)|ڈینیلووسکو]] ( [[Даниловское (Вологодская область)|وولوڈا]] علاقہ)</small> فائل:MalyeKorely StGeorgeChurch 008 9881.jpg|<nowiki /><small>[[Церковь Георгия Победоносца из деревни Вершина|چرچ سینٹ جارج دے پنڈ ورشائنا سے]] ، [[Церковь Георгия Победоносца из деревни Вершина|وکٹوریئس]] ، "زمین سے" دو پریوی تے اک گیلری دے نال۔ [[Малые Корелы|مالے کوریلی]] ( [[Малые Корелы|ارخانجیلسک]] علاقہ)</small> فائل:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы в с. Заостровье.jpg|<nowiki /><small>[[Рождественская церковь (Заостровье)|کرسمس چرچ]] "تقریبا ویہہ دیواراں"۔ [[Яковлевская (Виноградовский район)|زاؤسٹروئی (یکوولافکایا)]] ( [[Яковлевская (Виноградовский район)|آرخانجیلسک]] علاقہ)</small> فائل:Церковь Успения вид на угол.jpg|<nowiki /><small>[[Успенская церковь (Варзуга)|مفروضہ چرچ]] ، بپتسمہ دینے والا اڈہ اُتے خیمہ۔ [[Варзуга (село)|ورزوگا]] (مرمانسک خطہ)</small> فائل:Saunino SaintJohnChrysostomChurch 6622.jpg|<nowiki /><small>[[Церковь Иоанна Златоуста (Саунино)|چرچ آف سینٹ جان کرسوسٹوم]] ، چار اُتے آکٹون۔ [[Кипрово (Архангельская область)|سونوینو (کیپروو)]] (آرخانجیلسک علاقہ)</small> فائل:Церковь Архистратига Михаила в Юромском-Великодворском.png|<nowiki /><small>[[Церковь Архистратига Михаила (Юрома)|چرچ آف آرچینل مائیکل دے]] نال بپتسمہ دینے والے بیرل اُتے اک خیمہ۔ [[Юрома (село)|یوروما]] ( [[Юрома (село)|آرخانجیلسک]] علاقہ)</small> فائل:Церковь Троицы Живоначальной, Нёнокса.jpg|<nowiki /><small>[[Троицкая церковь (Нёнокса)|تثلیث چرچ]] پنج خیمےآں دے نال۔ [[ نینوکسا]] ( [[Нёнокса|ارخانگیلسک]] علاقہ)</small> </gallery> === چھایا ہويا گرجا === ٹائئرڈ مندر وچ کئی درجےآں د‏‏ی اک بہت وڈی ساخت اے ، یعنی ، اک دوسرے دے اُتے اسٹیکڈ لاگ کیبنز ، جنہاں وچو‏ں ہر اک نچلے حصے تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ ایہ قسم وسطی روس دے لئی خاص ا‏‏ے۔ درجے دے مندراں د‏‏ی منصوبہ بندی وچ مختلف اختتام تے مختلف درجے ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں عام ذیلی قسم چار تے اک یا اس تو‏ں زیادہ ایٹس د‏‏ی شکل وچ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اکثر مندر ہُندے نيں ، انہاں وچو‏ں تمام درجے اٹھ گنیا(یورپی روس دے شمال مشرقی علاقےآں دے لئی عام) یا چار گنیا(شمال مغربی علاقےآں دے لئی عام) ني‏‏‏‏ں۔ تار والے مندراں دا اختتام بعد وچ ہلکی سی ڈھلکی ہوئی بند چھت یا گنبد اُتے اک باب دے نال ہويا {{Sfn|Горностаевъ, Грабарь|1910}} {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ === مکعب گرجے === کیوبک (کیوبڈ) مندراں وچ ٹیٹراہیڈرل ویہہ اُتے ''[[روسی لکڑی دا فن تعمیر|کیوب دے]]'' نال پوشیدہ نووس دے نال مندر شامل ني‏‏‏‏ں۔ کیوبک سائڈ چیپل دے احاطہ کرنے دے بارے وچ معلوم ا‏‏ے۔ اس تعداد (اک تو‏ں دس تک) تے اس طرح دے گرجا گھراں وچ پیاز دے گنبداں دے انتظام وچ من منی فرق آندا ا‏‏ے۔ اوہ پوونزہ تے [[بحیرہ ابیض|بحیرہ اسود دے]] ساحل د‏‏ی خصوصیت {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Бодэ|2010}} ۔ === گنبد والے گرجے === [[گنبد|گنبد والے]] لاگ ہاؤس دا احاطہ کرنے والے مندر روسی لکڑی دے فن تعمیر وچ بوہت گھٹ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ بعض اوقات اوہ مندراں وچ آکٹہیدرل پیاز دے سائز دے سراں ( ''گہرائیاں'' ) دے نال شامل ہُندے نيں ، جو انہاں د‏‏ی ساخت وچ اک مکعب ، پووازی تے سائبیریا د‏‏ی خصوصیت {{Sfn|Бодэ|2010}} {{Sfn|Красовскій|1916}} طرح ملدے ني‏‏‏‏ں۔ === کثیر گنبد گرجے === ای اے گرابر نے پنج گنبد گرجا گھراں نو‏‏ں کثیر گنبد گرجا گھراں دے لئی "معروف نقطہ نظر" سمجھیا۔ پنج تو‏ں زیادہ ابواب والے مندر روسی لکڑی دے فن تعمیر وچ اک روشن صفحات وچو‏ں اک بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن انہاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی واضح پیچیدگی دے باوجود ، منصوبہ بندی دا ڈھانچہ بالکل آسان ا‏‏ے۔ کچھ منصوبہ بند قسماں د‏‏ی بنیاد اُتے ، انہاں نو‏‏ں ضمنی چپلاں ، گیلریاں تے ریفیکٹریاں دے نال پیچیدہ بنانے تے انہاں د‏‏ی تکمیل ، عمارتاں نو‏‏ں تہہ خانے تک پہنچیا دینا تے احاطہ کرنے د‏‏ی شکلاں وچ ترمیم کرنا ، معماراں نے حجم تے سلیٹ {{Sfn|Горностаевъ, Грабарь|1910}} {{Sfn|Ополовников|1986}} وچ زیادہ تنوع حاصل کيتا۔ <gallery mode="packed" heights="175px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="ٹائرڈ ، مکعب ، گنبد تے کثیر گنبد گرجے"> فائل:Ширков Погост.jpg|<nowiki /><small>[[Церковь Иоанна Предтечи (Ширково)|سینٹ جان بیپٹسٹ دا]] چار درجے والا [[ چرچ]] ۔ [[ شیرکوو پوگوست]] (ٹور ریجن)</small> فائل:VNovgorod Vitoslavlitsy No09 VN208.jpg|<nowiki /><small>[[Церковь Николая Чудотворца из Высокого Острова|پنڈ دے سینٹ نکولس ونڈر ورکر دا ٹائیرڈ چرچ۔ ہائی جزیرہ]] ، اک چار اُتے اٹھ۔ [[Витославлицы|وٹوسلاوِلٹی]]</small> فائل:MalyeKorely AscensionChurch 008 9512.jpg|<nowiki /><small>[[Вознесенская церковь из села Кушерка|پنڈ سے]] Kovovataya ایسسنشن [[Вознесенская церковь из села Кушерка|چرچ. کشیرہ]] ۔ [[Малые Корелы|مالے کوریلی]] ( [[آرخینگلسک اوبلاست|ارخانگیلسک]] علاقہ)</small> فائل:Церковь Николая Чудотворца в с. Зачачье.jpg|<nowiki /><small>[[Церковь Николая Чудотворца (Зачачье)|چرچ آف سینٹ نکولس ونڈر ورک‏ر ک‏ے]] نال اک بلبس ڈھانپنے (اتاہ کنڈ) [[Зачачье|زاچاچی]] ( [[Зачачье|ارخانجیلسک]] علاقہ)</small> فائل:Церковь Введенская, общий вид, Рязанская область, село Борисково.jpg|<nowiki /><small>گنبد [[Введенская церковь (Борисково)|ویوڈینسکایا چرچ]] ۔ [[Борисково (Рязанский район)|بورسکوو]] (ریاضان دا علاقہ)</small> فائل:Церковь Покрова Пресвятой Богородицы на остров Кижи.jpg|<nowiki /><small>[[Покровская церковь (Кижи)|شفاعت]] دا بوہت سارے گنبد [[Покровская церковь (Кижи)|گرجا گھر]] ۔ [[Кижский погост|کیزی پوگوسٹ]] ( [[Кижский погост|کیرلیا]] )</small> </gallery> == چرچ د‏‏ی ترقی == روس وچ [[مسیحیت|عیسائیت دے]] پھیلاؤ دے بعد ، [[گرجا گھر|گرجا گھراں دی]] وسیع پیمانے اُتے تعمیر د‏‏ی ضرورت پیدا ہوگئی ، جو صرف پتھر د‏‏ی عمارتاں تو‏ں پوری طرح مطمئن نئيں ہوسک‏‏ے۔ اس دے ابتدائی مراحل وچ لکڑی دے چرچ دے فن تعمیر د‏‏ی ترقی خاص طور اُتے وسطی روسی زون وچ ، جتھ‏ے تقریبا تمام زندہ بچ جانے والی یادگاراں دا تعلق بہت دیر تو‏ں اے اس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ناقابل فہم تے غیر معینہ مدت تک لگدا ا‏‏ے۔ لیکن محققاں اس گل اُتے متفق نيں کہ ایہ پتھر دے مندر دے فن تعمیر ، دفاعی تے رہائشی تعمیرات دے زیر اثر شکل اختیار کرلئی ا‏‏ے۔ بظاہر ، لکڑی دے سب تو‏ں قدیم مندراں نو‏‏ں پہلے ہی تن حصےآں د‏‏ی ساخت {{Sfn|Бодэ|2019}} {{Sfn|Максимов|1966}} بازنطینی کینن نے رہنمائی کيتا سی۔ او ایم یوانیسیان ، تے تاریخی ذرائع دے ذریعہ مونوگراف وچ مختصراث آثار قدیمہ د‏‏ی تلاشاں تو‏ں ، انہاں دے ظہور دے بارے وچ متعدد نتائج اخذ کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ منگول تو‏ں پہلے دے زمانے وچ ، گرجا گھراں دے لئی مختلف حجم ساز منصوبہ بندی تے ساختی حل موجود سن ۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر اُتے مشتمل اے: مربع لاگ کیبن ، جس وچ نو اوز تے مذبح دونے شامل سن ۔ تے اک علیحدہ مربع قربان گاہ دے فریم دے نال دو فریم گرجا گھر {{Sfn|Бодэ|2019}} {{Sfn|Максимов|1966}} ۔ محققاں دا مشورہ اے کہ تن حصےآں والی بازنطینی قربان گاہاں نو‏‏ں بپتسمہ رس {{Sfn|Орфинский, Гришина|2004}} فورا. بعد اک اے پی پی ایس قربان گاہ نے تبدیل کردتا۔ بظاہر ، دونے سنٹرک تے طول البلد والیماٹٹرک - مقامی کمپوزیشن موجود سن ۔ قدیم ڈرائنگ دا مطالعہ کردے ہوئے ، کوئی پیچیدہ اٹھ ڈھلوان تے ٹائئرڈ ختم {{Sfn|Бодэ|2019}} وجود سنبھال سکدا ا‏‏ے۔ نقاشی تے آثار قدیمہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں عمارتاں اُتے پتھراں دے فن تعمیر دا کیہ اثر پڑدا اے ، لیکن معماراں نے اس د‏ی تکنیک د‏‏ی قطعی نقل نئيں کيت‏‏ی بلکہ درخت د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے انہاں نو‏ں پیچیدہ مڑے ہوئے سطحاں تو‏ں بچنا پيا: بندراں دے سیمکول نو‏‏ں سیدھا کردے ہوئے ، کونیی دیندا اے فارم تے عمل پوزاکمرنیے دا احاطہ کردے ہوئے ، انہاں نو‏ں مثلثی فرنٹوندی ميں تبدیل کردے نيں ، مثال دے طور اُتے ، بورس تے گلیب دے پنج گنبد چرچ وچ ، ویشگورڈ {{Sfn|Бодэ|2019}} وچ 1026۔ لکڑی دے اندرونی حصے وچ فرسکوز د‏‏ی عدم موجودگی دا معاوضہ وڈی تعداد وچ شبایتھے (کثیرالجہ‏تی آئکن اسٹیکس بعد وچ روسی گرجا گھراں د‏‏ی اک خصوصیت بن گیا) دے ذریعہ ادا کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس وقت لکڑی دے وڈے وڈے چرچ پہلے ہی متاثر کن سن ۔ دائرہ کار نے [[روستوف|روسٹو]] وچ 992 وچ کیتھیڈرل آف ڈورمیشن نو‏‏ں اک "حیرت انگیز عظیم" چرچ دے طور اُتے بیان کيتا ، "کیونجے اوتھ‏ے کوئی نئيں سی ، اوتھ‏ے نئيں ہوئے گا" {{Sfn|Максимов|1966}} ۔ اک پیچیدہ ترکیب وچ سوفیا کیتھیڈرل "تیرہ سربراہ اجلاس" (13 ابواب) ہونا چاہیدا سی ؟) 989 [[ویلیکی نووگورود|ویلکی نوگوروڈ]] <ref>''Алешковский М. Х.'' [http://www.rusarch.ru/aleshkovsky9.htm Где стояла деревянная София?]</ref> ۔ ایہ ممکن اے کہ ویلکی نوگوروڈ د‏‏ی آزادی دے دور وچ ، اسکینڈینیویا تے روس دے لکڑی دے فن تعمیر دا باہمی اثر و رسوخ سی۔ اے بی بوڈ دے مطابق ، اسکینڈینیویا وچ روسی اثر و رسوخ دے تحت ، بپتسمہ دینے والے منصوبےآں تے اختتام پذیر گرجا گھراں (مثال دے طور اُتے ، اوودال وچ اسٹورکا) ظاہر ہوسکدے نيں ، تے روسی فن تعمیر وچ آئندہ مستطیل اختتام د‏‏ی اسکینڈینیوینی نژاد ہوسکدی ا‏‏ے۔ {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="286px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Kizhi 06-2017 img11 Lazarus Resurrection Church.jpg|<nowiki />[[Кижи (музей-заповедник)|کیزہی]] (کاریلیا) وچ [[Церковь Лазаря из Муромского монастыря|مروم خانقاہ]] تو‏ں [[Кижи (музей-заповедник)|لازارس دا]] [[Церковь Лазаря из Муромского монастыря|چرچ]] ۔ XIV صدی دا اختتام۔ (؟) شاید لکڑی دے فن تعمیر دا قدیم ترین یادگار </gallery> |} قدیم قدیم <ref>{{публикация|статья|автор=Кибирев В. М.|заглавие=Деревянное зодчество|издание=Памятники архангельского Севера|год=1983|место=Архангельск|ссылка=http://kenozerjelive.ru/kibirev.htm|издательство=Сев.-зап. кн. изд-во}}</ref> {{Sfn|Ополовников|1986}} تے قدیم نوعیت وچ انتہائی وسیع پیمانے اُتے پنجراں دے مندر سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے مشمولات دا تعین بازنطینی کینن نے کيتا سی ، لیکن انھاں نے اپنی بیرونی شکلاں جھونپڑیاں {{Sfn|Малков|1997}} تے / یا فرضی کافر مندراں {{sfn|Малков|1997|с=37—38}} ک‏‏يتی‏‏اں ۔ غیر منقسم دیواراں تے احاطہ بندیاں دے نال کلٹ بارنز تے قدیم عمارتاں ، تے فیر کم فریم تے ڈھلوان چھت دے نال ، شمال {{Sfn|Орфинский, Гришина|2004}} قدیم قدیم مندراں د‏‏ی پروٹو ٹائپ دے ناں وی رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ واقعی ، قدیم ترین کلیمسک مندراں وچ اکثر سر نئيں ہُندا سی ، ایسا لگدا اے ، آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی اک لازمی صفت اے ، تے رہائشی عمارتاں تو‏ں ظاہری طور اُتے تھوڑا سا فرق اے {{Sfn|Ополовников|1986}} <ref name="GRAF REK2">{{публикация|статья|автор=Бодэ А. Б.|заглавие=Графическая реконструкция одного из вариантов древнерусского деревянного храма|издание=Деревянное зодчество : Новые материалы и открытия [сборник научных статей]|год=2018|место=СПб|ссылка=http://kenozerjelive.ru/bode-woodehch.htm|издательство=Коло}}</ref>۔ اس د‏ی مثال بوروڈاوہ پنڈ تو‏ں آنے والی روب دے چرچ آف ڈپازیشن آف روبی اے ، جو 1485 وچ تعمیر ہوئی سی۔ ایہ لکڑی د‏‏ی سب تو‏ں قدیم عمارت اے جو روس وچ اج تک باقی ا‏‏ے۔ اس د‏ی عشقیہ ، نووس تے مذبح دا حصہ مختلف اونچائیاں د‏‏ی آزاد چھتاں تو‏ں احاطہ کردا اے ۔ مروم خانقاہ تو‏ں لازارس دا کلیٹسکایا چرچ اکثر XVI صدی دے آخر تک تریخ وچ آندا ا‏‏ے۔ جے ڈیٹنگ صحیح اے ، تاں ایہ لکڑی دے فن تعمیر دا قدیم یادگار ا‏‏ے۔ ایہ اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں زندہ رہیا کہ اک لمبے عرصے تک ایہ چرچ دے معاملے دے اندر کھڑا رہیا۔ یادگار د‏‏ی مضبوط آثار قدیمہ دا ثبوت نہ صرف لاکونک تعمیرا‏تی شبیہہ دے ذریعہ اے ، بلکہ کارپینٹری د‏‏ی تکنیک تو‏ں وی اے: کٹوتیاں د‏‏ی شکل ، دروازےآں تے کھڑکیو‏ں د‏‏ی تعمیر ، قربان گاہ وچ اٹاری چھتاں د‏‏ی عدم موجودگی تے کھردری لکڑی د‏‏ی پروسیسنگ {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} … پنجریاں دے گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر نے معماراں نو‏‏ں تعمیری تعمیر دے اک تنگ دائرہ وچ بند کردتا سی۔ رہائشی عمارتاں تو‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی، انہاں نے لاگ ہاؤس د‏‏ی اونچائی وچ اضافہ کرنے تے چرچ نو‏‏ں تہہ خانے اُتے رکھنے ، چھت د‏‏ی اونچائی تے کھڑی پن نو‏‏ں ودھانے تے اس دے ڈھانچے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے راستے اُتے عمل کيتا۔ ایہ امنگاں 1495 {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Максимов, Воронин|1955}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} وچ یوکوسوچی دے سینٹ جارج چرچ وچ واضح طور اُتے دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ ہپ چھت والے مندراں د‏‏ی وی قدیم اصل ا‏‏ے۔ غالبا. ، اوہ پہلے ہی منگول دور {{Sfn|Максимов, Воронин|1955}} {{Sfn|Заграевский|2019}} سن ۔ اے آئی نیکراسوف دا خیال سی کہ بیت المقدس جداں ستون نو‏‏ں کافراں د‏‏ی پناہ گاہاں تو‏ں لیا گیا سی۔ این آئی برونو پروٹو ٹائپ ٹینٹ جسنو‏ں بروز کہندے نيں ۔ [[کنواری مریم|تھیٹوکوس دی]] علامت خیمہ دے اٹھ اطراف وچ پائی جاندی اے ، تے خیمےآں وچ ختم ہونے والی "بیس دیواراں" والے مندر ( ویلکیو استیوگ وچ واقع اسیمپشن چرچ دا اس طرح دا منصوبہ سی) نو‏‏ں "گول" کہیا جاندا سی کیونجے انہاں د‏‏ی سنٹرک ساخت سی تے ایہ [[سورج|شمسی توانائی سے]] متعلق لفظاں تو‏ں وابستہ ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ خیمے د‏‏ی عملی اہمیت وی نوٹ د‏‏ی جانی چاہیدا۔ ایہ گنبد تکمیل دا ینالاگ بن گیا (گنبد نو‏‏ں لکڑی تو‏ں بنانا بہت مشکل اے ) ، جسنو‏ں روس نے بازنطیم تو‏ں سنبھالیا تے عظمت د‏‏ی ترکیب نو‏‏ں حل کرنے وچ آسانی پیدا کردتی۔ آخر وچ ، خیمہ آکٹاگونل فریم د‏‏ی سب تو‏ں واضح تکمیل اے ، جو نماز دے کمرے دے رقبے نو‏‏ں ودھانے دے اک راستہ وچو‏ں اک سی {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Ушаков|2007}} {{Sfn|Заграевский|2019}} {{Sfn|Максимов|1966}} ۔ شاید دفاعی تعمیرات دا اثر سی {{Sfn|Ушаков|2007}} {{Sfn|Ополовников|1986}} ۔ سب تو‏ں قدیم چھت اُتے چھت والے مندراں نو‏‏ں اک چوکور اُتے چھپی ہوئی چھت والے مندراں ، ستون دے سائز والے مندراں ، "بیس دیواراں والے مندر" {{Sfn|Малков|1997}} ، بپتسمہ دینے والے منصوبےآں {{Sfn|Максимов|1966}} مندر سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ معلوم اے کہ XIV صدی {{Sfn|Максимов, Воронин|1955}} وچ [[ماسکو|ماسکو وچ ]] لمبے ستون نما لکڑی دے چرچ وڈے پیمانے اُتے پائے جاندے سن ۔ سب تو‏ں قدیم زندہ بچ جانے والا خیمہ زدہ چرچ اے جو 1580 د‏‏ی دہائی وچ لیول دا نیکولسکایا چرچ ا‏‏ے۔ ایہ دو قلمی والے آکٹون اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس دا اک بھاری ، چوڑا سلہیٹ تے اس دے بجائے کم خیمہ اے ، جو ابتدائی طور اُتے چھپا ہويا چھت والے مندراں د‏‏ی عموم اے {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Максимов, Воронин|1955}} ۔ سولہويں صدی دے محفوظ خیمےآں تو‏ں منسلک مندراں د‏‏ی سنٹرک عمودی ساخت ا‏‏ے۔ اوہ تمام جہاناں دے خیال تو‏ں متحد نيں ، جو اس وقت دے پتھر دے فن تعمیر دا اک اہ‏م رجحان اے {{Sfn|Ходаковский|2009}} ۔ روسی پتھر دے خیمےآں د‏‏ی اصلیت لکڑیاں تو‏ں ہونے والی سی۔ ایہ نظریہ کہ پتھر دے معبداں د‏‏ی شکلاں لکڑیاں تو‏ں لیا گیا سی جو 1980 د‏‏ی دہائی تک غالب سی۔ حال ہی وچ ، مخالف نقطہ نظر بھاری جواز ملیا ا‏‏ے۔ شمالی مندراں د‏‏ی آرکیٹیکچرل خصوصیات وچ پائے جانے والے فرق نو‏‏ں اس حقیقت تو‏ں واضح کيتا گیا اے کہ شمال نوآبادیات د‏‏ی دو لہراں: نوگوروڈ تے وسطی روسی (ماسکو) تو‏ں عبارت سی۔ نوگووروڈیناں نے 11 ويں 12 ويں صدی وچ شمال د‏‏ی ترقی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ XIII-XV صدیاں وچ ، انہاں دا اثر و رسوخ سب تو‏ں زیادہ مضبوط سی ، اس عرصے دے دوران تمام شمالی علاقے ویلکی نوگوروڈ دے نال تجارت دے ذریعہ جڑے ہوئے سن ۔ لیکن روس دے اتحاد دے بعد ، بحیرہ اسود د‏‏ی طرف ونگا تے شمالی ڈیوینا دے نال تجارتی راستے ترجیح بن گئے ، ايس‏ے اثنا وچ وسطی روسی فن تعمیر دا اثر پھیل گیا۔ اس د‏ی بنیاد اُتے ، اس دے بعد مقامی روایات ابھرنے لگاں ، تے نوگوروڈ میراث ماضی د‏‏ی اک چیز بن گیا<ref name="BODE SHATROVYE2">{{публикация|статья|автор=[[Бодэ, Андрей Борисович|Бодэ А. Б.]]|заглавие=Деревянные шатровые храмы. Архитектура, локальные традиции, происхождение|издание=Вестник МГСУ|год=2010|месяц=4|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/derevyannye-shatrovye-hramy-arhitektura-lokalnye-traditsii-proishozhdenie|страницы=24—30}}</ref> {{Sfn|Бодэ|2019}} ۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="214px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Церковь Никольская, село Лявля.jpg|<nowiki />[[Лявля (деревня)|لیول]] ( [[Лявля (деревня)|آرکنگلسک]] علاقہ) وچ [[Лявля (деревня)|نیکولسکایا]] [[Никольская церковь (Лявля)|چرچ]] ۔ 1580 د‏‏ی دہائی سب تو‏ں قدیم زندہ بچ جانے والا خیمہ نما چھت والا مندر Кодопога. ЦЕРКОВЬ УСПЕНИЯ ПРЕСВЯТОЙ БОГОРОДИЦЫ (2).jpg|<nowiki />[[Кондопога|کونڈپوگا]] (کیریلیہ) وچ [[Успенская церковь (Кондопога)|مفروضہ چرچ]] ۔ 1774 "خیمہ طرز" د‏‏ی بہترین یادگاراں وچو‏ں اک </gallery> |} روسی تریخ وچ 17 ويں صدی نو‏‏ں عوامی زندگی د‏‏ی بحالی تے روسی فن {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Ополовников|1986}} جمالیات وچ اک بنیادی تبدیلی د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی۔ اس صدی دے لکڑی دے گرجا گھراں وچ سلویٹ تے منصوبہ د‏‏ی اک پیچیدہ ترکیب اے ، پچھلی صدیاں د‏‏ی سادہ تے کفایت شعاری عمارتاں دے مقابلے وچ زیادہ خوبصورت اندرونی ، انہاں د‏‏ی ظاہری شکل وچ 17 ويں صدی دے روسی آرٹ دے رجحان نو‏‏ں زیادہ آرائشی تے دلکش ہونے دا اظہار کيتا گیا ، اگرچہ اس دے اگلے حصے وچ پلاسٹک د‏‏ی وسعت حالے وی محدود نئيں سی۔ مندراں دا سائز بڑھدا گیا ، زیادہ تر پختہ پورچاں دا اہتمام کيتا جاندا سی۔ 17 ويں صدی لکڑی دے فن تعمیر وچ دنیاوی روایات دے احیاء دا آغاز ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں خاص طور اُتے پورچاں دے بجائے وڈے ، وسیع ریفریٹریاں دے انتظام وچ واضح طور اُتے ظاہر کيتا ، جس وچ آباد کاری دے کمیونٹی سنٹر دا کم سی۔ متعدد قسم دے مندراں د‏‏ی ظاہری شکل تے پھیلاؤ {{Sfn|Максимов|1959}} {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} 17 ويں صدی تو‏ں منسوب کيتا گیا ا‏‏ے۔ صدی دے آغاز دے بعد تو‏ں ، چوکور {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Максимов|1959}} آکٹاگون خیمےآں تو‏ں بنے ہوئے مندر دا اک اہ‏م ذیلی قسم بن گیا۔ بظاہر ، اس طرح دے مندر 17 ويں صدی تک موجود سن تے ملک دے وسطی علاقےآں دے نیڑے اس د‏ی تقسیم سی ۔ جی.وی. شیوسوئی دے مطابق ، انہاں د‏‏ی جڑاں مشترکہ یوکرائنی گرجا گھراں کيت‏یاں نيں۔ قدیم رس دے وقت دے دوران ، ایہ قدیم مقدس شکل پتھر بازنطینی یا ٹرانسکاکِداں د‏ی فن تعمیر تو‏ں لیا جاسکدا سی ۔ 1650 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، پیٹریاارک نیکن نے خیمےآں تو‏ں بنے ہوئے مندراں د‏‏ی تعمیر اُتے پابندی عائد کردتی۔ اس د‏ی وجہ حالے وی قطعی طور اُتے واضح نئيں اے ، لیکن ، انتہائی وسیع ورژن دے مطابق ، چرچ نے مذہبی فن تعمیر نو‏‏ں بازنطینی ماڈل دے نیڑے لیانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ کچھ جدید محققاں نے اس طرح د‏‏ی ممانعت دے وجود اُتے سوال اٹھائے نيں یا یقین کرن کہ ایہ انتخابی سی {{Sfn|Заграевский|2019}} ۔ اک یا دوسرا ، لیکن صدی دے وسط تو‏ں ، درمیانی لین وچ خیمہ زدہ مندراں نے چار دیواری والی چھت والے گرجا گھراں تے معبداں نو‏‏ں راستہ فراہ‏م کیہ {{Sfn|Максимов|1959}} ۔ 17 ويں صدی دے آخر وچ ، اک چھری والے چھت والے مندر اک پسے ہوئے بیرل اُتے نمودار ہوئے ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ای. پروکوفیو د‏‏ی ٹیم نے تعمیر کيتا سی۔ انہاں نے چرچ د‏‏ی قیادت {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Ушаков|2007}} مسلط کردہ پنج گنبداں دے نال روايتی بازار نو‏‏ں جوڑ دتا۔ کثیر قیدی والے مندراں د‏‏ی تعمیر وی نیکن د‏‏ی پابندی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش تو‏ں منسلک اے ، حالانکہ نیکن د‏‏ی اصلاحات {{Sfn|Орфинский, Гришина|2004}} تو‏ں پہلے پنج تے نو ہپ مندر بنائے گئے سن ۔ واضح طور اُتے ستائیسواں صدی تک پھٹے ہوئے مندراں دا وجود سی: اک ایداں دے چرچ دے بارے وچ معلومات موجود نيں جو 1595 وچ نیلوف اسٹولبینسکایا ریگستان وچ اٹھ ڈھال والی چھتاں {{Sfn|Максимов, Воронин|1955}} نال اسيں تک نئيں پہنچی ا‏‏ے۔ وڈے پیمانے اُتے ورژن دے مطابق ، روسی ٹائرڈ گرجا گھراں دا آغاز یوکرین تو‏ں ہويا ، جو 1654 وچ منسلک ہويا۔ در حقیقت ، شمال د‏‏ی طرف ، ٹائیرڈ عمارتاں د‏‏ی تعداد کم ہُندی ا‏‏ے۔ فن نقاد نوٹ کردے نيں: ٹائریزڈ گرجا گھراں نے بیک وقت اونچائی (روسی ممنوعہ خیمے نو‏‏ں استعمال کیتے بغیر) پرانے روسی رجحان نو‏‏ں جاری رکھیا ، تے آرٹ د‏‏ی شکل نو‏‏ں توڑنے دے لئی 17 ويں صدی دے آرٹ د‏‏ی نويں ضرورت نو‏‏ں ظاہر کيتا {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Малков|1997}} اگرچہ دور دراز دے شمالی علاقےآں وچ ، چھت والے گرجا گھر ، جنہاں وچ چاراں اُتے آکٹون والے لوک وی شامل نيں ، خیمے {{Sfn|Максимов|1959}} ممانعت دے بعد وی تعمیر کیتے جارہے سن ، ایتھ‏ے تک کہ آرکیٹیکٹس نو‏‏ں وی اس د‏ی جگہ تلاش کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ چنانچہ ، 17 ويں صدی دے وسط وچ ، بحر احمر اُتے کیوبک مندر دکھائے گئے۔ سب تو‏ں قدیم مشہور مکعب مندر 1666 وچ شوریٹسدی ميں پیئنیٹسکایا چرچ ا‏‏ے۔ ابتدائی کیوبک اختتام مبہم طور اُتے چار رخا مارکی تو‏ں ملدے جلدے سن ۔ اک نويں قسم دے ہیکل د‏‏ی پیدائش نیکون د‏‏ی فعال تعمیرا‏تی سرگرمی تو‏ں وابستہ ہوسکدی اے ، جس نے کیی جزیرے اُتے اک خانقاہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ پیٹریاارک نے سولووٹسکی خانقاہ وچ وی بہت زیادہ وقت گزاریا ، جس د‏‏ی تعمیرا‏تی روایت دے نال ، جداں کہ ای وی . خداکووسکی دا اشارہ اے ، اک مکعب تکمیل منسلک ہوسکدی ا‏‏ے۔ لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی تریخ دے لئی کیوبک گرجا گھراں د‏‏ی اہمیت چرچ د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں مکمل کرنے دے طریقےآں د‏‏ی افزودگی وچ مضمر ا‏‏ے۔ تن حصے دے جوڑ جمع ہوئے ، جتھ‏ے کیوبک گرجا گھراں نے بیل ٹاور تے خیمےآں تو‏ں بنے ہوئے ہیکل (جس وچ تورچاسوسکی چرچ یارڈ دا جوڑا وی شامل سی ، جس نے پوونزی فن تعمیر دا پہلو مکمل کيتا) نو‏‏ں پورا کيتا۔ انہاں وچو‏ں کوئی وی جوڑ بچی نئيں بچ سکی {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="210px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Ансамбль Турчасовского погоста.png|<nowiki />[[Турчасово|تورچاسوسکی چرچ یارڈ]] ( [[Турчасово|آرخانجیلسک]] علاقہ) دا [[Турчасово|جوڑو]] ۔ 1780–1790 د‏‏ی دہائی پوونز فن تعمیر د‏‏ی ترقی دا عروج </gallery> |} 17 ويں صدی وچ ، متعدد گنبد مندر اک بار فیر پھیل گئے ، خاص طور اُتے شمالی ڈیوینا دے کنارے۔ پہلے ایہ نو گنبد عماردیاں سن۔ انھاں نے 18 ويں صدی دے کثیر گنبد گرجا گھراں دے ظہور تو‏ں پہلے ، جس د‏‏ی تعمیری تعمیر ٹائرڈ اصول اُتے مبنی سی۔ اس رجحان دے اصل شاہکار: 1708 وچ وٹیگرا دے نیڑے آنکیموف وچ 24 گنبد والا چرچ آف شفاعت تے 1714 وچ جھیل ونگا اُتے واقع کِزی چرچ دے صحن وچ تبدیلی دے 22 گنبد والے چرچ ۔ انہاں دے منصوبے دے مطابق ، اوہ گرجا گھراں نال تعلق رکھدے نيں "تقریبا ویہہ دیواراں"۔ بظاہر ، اوہ اک آرٹلیل دے ذریعہ بنائے گئے سن ۔ ہور ایہ کہ ، تغیرف چرچ وچ آنکھموف مندر د‏‏ی تمام تعمیری خامیاں نو‏‏ں خوبصورتی تو‏ں درست کيتا گیا اے ، جو روسی لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تے قابل احترام یادگار بن گیا اے ، جو روسی سبھیاچار د‏‏ی عالمی علامت ا‏‏ے۔ اس نے روسی فن تعمیر د‏‏ی ترقی دے تقریبا تمام مرکزی خطوط نو‏‏ں متحد کردتا۔ ایہ دلچسپ گل اے کہ ایہ اک ایداں دے ہی سال وچ تعمیر کيتا گیا سی جدو‏ں روس دے لئی سازگار [[عظیم شمالی جنگ|شمالی جنگ]] دا نتیجہ پہلے ہی واضح ہوچکيا سی ، جس دے نتیجے وچ اک نويں سلطنت ، [[سلطنت روس|روسی]] سلطنت ، یوروپ دے نقشے اُتے نمودار ہوئی۔ بظاہر ، اس دے سلسلے وچ ، [[پطرس اعظم|پیٹر اعظم]] د‏‏ی تعمیر وچ {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Малков|1997}} شامل ہونے دے بارے وچ کنودنتیاں نے جنم لیا ا‏‏ے۔ گرجاں د‏‏ی ترقی ہندسی نظم و ضبط تے پائیداری دے راستے اُتے گامزن ا‏‏ے۔ جدید دور وچ ، چرچ د‏‏ی مضبوطی دے چرچ تے چرچ د‏‏ی عمارت اُتے ریاستی کنٹرول دے پس منظر دے خلاف ، ریفیکٹریاں اپنا دنیاوی کردار کھو بیٹھاں۔ تے نچلے حصے د‏‏ی لمبائی د‏‏ی تشریح دے نال منسلک نقائص تقاضاں نو‏‏ں تقویت دینا اے جو نچلی دنیا تو‏ں لے ک‏ے پہاڑ تک د‏‏ی علامتی راہ دے طور اُتے ا‏‏ے۔ اس طرح ، اہ‏م جلداں د‏‏ی تعمیر وچ ، لکڑی دے مندراں نے مساوی چوڑائی تو‏ں لے ک‏ے متنوع مندراں (وسیع ریفریٹریاں دے نال) تے فیر یکساں طور اُتے چوڑا افراد {{Sfn|Орфинский, Гришина|2004}} تک اپنا راستہ بنایا۔ 18 ويں صدی وچ یوکرائن تے جنوبی روس دے فن تعمیر دا مستقل اثر و رسوخ صوبائی تعمیر وچ داخل ہوگیا۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ گنبد ڈھانپنے دا پھیلاؤ اس تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ پووازیے وچ ، گنبد ڈھانپنے دا عمل اکثر اک بلبس شکل دا حامل ہُندا سی ، ایہ روايتی روسی باب تو‏ں ملدا سی ، لہذا ایہ نہ صرف یوکرینی ، بلکہ مقامی جڑاں وی رکھ سکدا اے ، جو آکٹاگون وچ کیوبک کور د‏‏ی موافقت ا‏‏ے۔ یوکرین فن تعمیر د‏‏ی خصوصیات ایتھ‏ے تک کہ سائبیریا وچ وی درج نيں ۔ 18 ويں صدی دے آخر تو‏ں ہی ، پنت لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی ترقی وچ اک دیر تو‏ں مدت دا آغاز ہويا۔ ایہ روایت دے احترام تے ايس‏ے وقت اس د‏ی ترجمانی ، جر ،ت مند بدعات {{Sfn|Ходаковский|2009}} خصوصیت ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے ، اس دا مطلب شمال د‏‏ی طرف اے ، جتھ‏ے لکڑی دے فن تعمیر نے سب تو‏ں وڈی نشوونما حاصل کيتی اے ، تے جتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ یادگاراں نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجوہات منگول یلغار دے ذریعہ شمال تو‏ں متاثر ہوئے ، سرفمڈم د‏‏ی عدم موجودگی ، امیر تے صنعتی طور اُتے ترقی یافتہ خطےآں تو‏ں دوری (بے شک اوتھ‏ے پتھر د‏‏ی تعمیر بہتر طور اُتے تیار کيتی گئی تھی) ، وسیع تے اعلیٰ درجے دے جنگلاندی وسائل نيں {{Sfn|Ушаков|2007}} {{Sfn|Малков|1997}} وی پی آرفنسکی دے مطابق ، شمال د‏‏ی بہترین یادگاراں روسیاں تے فننو-یوگریائیاں (کیریلیئنز ، وپسیئنز ، کومی) دے علاقےآں دے سنگم اُتے تخلیق کيتی گئياں ، انہاں د‏‏ی عمارتاں د‏‏ی ثقافتاں دا تخلیقی مقابلہ آرکیٹیکٹس دے فنی اظہار دے لئی اک مضبوط محرک بن گیا۔ . اٹھارہويں صدی وچ شمالی صوبےآں تے مرکز دے وچکار تعلقات نو‏‏ں کمزور کرنا وی اِنّا ہی اہ‏م اے ، جس نے پہلے متعارف تے جڑاں دے رجحانات دے تحفظ تے خود ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ اس صدی دے آخر وچ ، جدو‏ں سینٹ پیٹرز برگ طویل عرصے تو‏ں نويں کلاسکلسٹ فن تعمیر د‏‏ی روح دے نال تعمیر ہويا سی ، پڑوسی شمالی علاقےآں وچ روايتی عمارتاں تعمیر ہُندی رہیاں ، مثال دے طور اُتے ، تورچاسوو وچ ایننیکشن چرچ اک عام قدیم روسی خیمے دے نال {{Sfn|Бодэ|2019}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} ۔ لکڑی دے چھب .ے والے چھتاں دے فن تعمیر د‏‏ی نشونما دا مرکزی مقام کونڈوپوگا وچ اسیمپشن چرچ اے ، جو اس دے خصوصی مکرم سیپرت تو‏ں ممتاز ا‏‏ے۔ ایہ کیلیائی عوام نے سن 1774 وچ کیزی بغاوت دے متاثرین د‏‏ی یاد وچ تعمیر کيتا سی ، ایہ اک عکاس دے نال اک چوکور اُتے اک اڈکون ا‏‏ے۔ اے وی اوپولوونیکو دے مطابق ، ایہ لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی بہترین یادگار {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Ополовников, Ополовникова|1998}} ۔ 18 ويں تے 19 ويں صدی دے اختتام اُتے ، مندر تعمیرا‏تی شہری باروک تے کلاسکلسٹ فن تعمیر {{Sfn|Ополовников, Ополовникова|1998}} تو‏ں پہلے ہی زبردست متاثر سی۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="220px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Decoration of poval in Krasnaya Lyaga Presentation of Jesus - Arch Michael Church.jpg|<nowiki />گر گئی، sheathed تے اک وچ تبدیل کر دتا [[Карниз|کمگنی]] . XIX د‏‏ی نظریا‏تی نظریہ د‏‏ی روح وچ قدیم مندراں د‏‏ی "تزئین و آرائش" د‏‏ی اک مثال &nbsp; وچ Церковь (Мотивы русской архитектуры...).jpg|<nowiki />چرچ پروجیکٹ چھدو روسی طرز وچ 1870 د‏‏ی دہائی </gallery> |} روسی عوام دے لکڑی دے چرچ دے فن تعمیر د‏‏ی روایت نو‏‏ں دو حکومت‏ی فرماناں دے ذریعہ مجروح کيتا گیا سی۔ 1826 وچ ، اک فرمان جاری ہويا جس وچ "گرجا گھراں د‏‏ی عمارتاں دے مستقب‏‏ل دے لئی اصولاں دے بارے وچ " جاری کيتا گیا ، جس وچ "آرکیٹیکچر دے قواعد" نو‏‏ں لازمی قرار دیندے ہوئے معیاری ڈیزائن مرتب کيتا گیا۔ انہاں نو‏ں روحانی تے سول انتظامیہ دے صوبائی ادارےآں وچ منظور کيتا جانا سی۔ 1838 دے حکمنامے وچ حکم دتا گیا سی کہ صوبائی حکومت دے ماتحت محکمہ تعمیرات وچ انہاں عمارتاں دے لئی جنگل آزاد نہ کيتا جائے جنہاں د‏‏ی جانچ پڑتال نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ اس وقت تو‏ں ، لکڑی دے گرجا گھراں د‏‏ی ظاہری شکل "شہری" نظر آندی اے ، لوک فن تعمیر د‏‏ی روايتی شکلاں ، جنہاں نو‏ں صوبائی معمار تسلیم نئيں کرسکدے سن ، آہستہ آہستہ غائب ہوئے رہے نيں ، خاص طور اُتے چونکہ اس وقت پرانے ریاست پرانے عقائد نو‏‏ں کچل رہی سی تے روايتی فن تعمیر نو‏‏ں "کشمکش" سمجھیا جانے لگیا سی۔ 19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ، انتخابی جذبے د‏‏ی روح وچ پرانے گرجا گھراں وچ وسیع پیمانے اُتے تغیر سی: اسکوئینٹنگ کھڑکیو‏ں نو‏‏ں وسیع محراب والے کھڑکیو‏ں تو‏ں تبدیل کيتا گیا ، دیواراں نو‏‏ں تختاں تو‏ں دھکیل دتا گیا تے پینٹنگ کيتی گئی ، کٹہرے وچ ماڈلز تے ٹرائلیفس دے نال مکانات د‏‏ی شکل دتی گئی ، تے پلفشیر د‏‏ی چھتاں لوہے دے نال سلائی ہوئیاں سن۔ لیکن دور دراز د‏‏ی بستیاں وچ ، جڑدا دے ذریعہ ، کدی کدی لکڑی دے چرچ تعمیر کیتے جاندے سن ، جنہاں وچ ، نويں فن تعمیر دے نال ، پرانے فن تعمیر د‏‏ی خصوصیات وی ظاہر ہُندیاں نيں ، مثال دے طور اُتے ، اک کیوبک تکمیل (نیم گنگا وچ تمدن دا پنج گنبد چرچ ، قطب وچ ایپی فینی چرچ ، وغیرہ) ، دور دراز بستیاں وچ تے خانقاہاں ، کلیٹسک مندراں د‏‏ی تعمیر 19 ويں صدی دے آخر تک جاری رہی ، اک طویل عرصے تک چیپلاں تے گھنٹیاں دے برجاں تو‏ں روايتی شکلاں محفوظ سن {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Ополовников, Ополовникова|1998}} ۔ سن 70 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، 70 سال دے وقفے دے بعد ، لکڑی دے مندر د‏‏ی عمارت دوبارہ شروع ہوئی۔ ہن بوہت سارے معمار اپنے منصوبےآں وچ لکڑی دے روايتی ہیکل د‏‏ی عمارت دے بنیادی اصولاں اُتے عمل پیرا نيں (اگرچہ جدید عمارتاں ، یقینا ، روايتی تو‏ں بالکل مختلف نيں)۔ لیکن آپ اکثر جدید ماڈلز <ref>{{публикация|книга|автор=Стародубцев О. В.|заглавие=Русское церковное искусство Х-ХХ веков|часть=Деревянная церковная архитектура|ссылка часть=https://pravoslavie.ru/put/071019160519.htm|место=М.|издательство=Изд-во Сретенского монастыря|год=2007}}</ref><ref>{{публикация|статья|автор=Акчурина Н. С.|заглавие=Использование традиций деревянного храмостроения в современных проектах храмов на Урале|издание=Баландинские чтения|год=2014|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-traditsiy-derevyannogo-hramostroeniya-v-sovremennyh-proektah-hramov-na-urale|номер=2}}</ref>تلاش دے لئی اپیل سن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ = بیل ٹاورز = روس د‏‏ی لکڑی دے فن تعمیر وچ بیل ٹاورز ، ممکنہ طور اُتے ، 15 ويں صدی وچ گھنٹےآں دے پھیلاؤ دے نال نمودار ہوئے۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں آسان ستوناں اُتے کراس بار د‏‏ی شکل وچ بیلفریز سن تے اج تک زندہ نئيں رني‏‏‏‏ں۔ فریم (ستون) بیل ٹاورز وچ 4 ، 5 یا 9 ستون ، متعدد کھلے درجے تے اک چھپی ہوئی چھت سی۔ اوہ مشکل تو‏ں بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر ترقی پوموری وچ واقع سن تے انہاں دے شمالی یورپی اسيں منصباں (مرکز دے ستوناں د‏‏ی ڈھلوان ، سولی دے خطوط وحدانی) دے نال بہت ساریاں مماثلدیاں سن۔ لکڑی د‏‏ی گھنٹی دے ٹاور زیادہ وسیع ہوئے گئے۔ انہاں دے ڈیزائن وچ فریم دے نال نال ، رنگ ٹیر دے ستون وی شامل نيں ، جو فریم وچ داخل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر اوہ زمین تو‏ں چھ ، اٹھ رخا یا چار رخا اُتے آکٹل د‏‏ی شکل وچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مؤخر الذکر قسم سب تو‏ں زیادہ مستحکم نکلی تے 19 ويں صدی دے آخر تک تعمیر کيتی گئی سی۔ فری اسٹینڈنگ لاگ بیل ٹاورز دا فن تعمیر اعلیٰ عروج والے گرجا گھراں د‏‏ی علامتی خصوصیات اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ آرائشی کوکوشینک کچھ بیل ٹاوراں دے اُچے کواڈرینگلس دے کونے کونے تو‏ں اُتے واقع سن ۔ اٹھارہويں صدی دے دوسرے نصف حصے دے بعد تو‏ں ، شہری فن تعمیر دے زیر اثر ، بیل ٹاور تے چرچ نو‏‏ں اک عمارت وچ جوڑنے دا رواج {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ополовников|1986}} پھیل ا‏‏ے۔ = چیپل = {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Поленов Часовня на берегу Оки.jpg|<nowiki />[[Поленов, Василий Дмитриевич|وی ڈی پولینوف]] ۔ " [[Ока|اوکا دے]] کنارے چیپل"۔ 1893 جی۔ </gallery> |} اک عمومی قسم د‏‏ی لکڑی د‏‏ی مذہبی عمارتاں چیپل سن ، جو مذبح دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں گرجا گھراں تو‏ں مختلف سن۔ چیپل گرجا گھراں دے فن تعمیر وچ نیڑے نيں ، لیکن انہاں دے حل زیادہ آسان نيں تے ایہ عام طور اُتے سائز وچ چھوٹے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے کیج چیپل اک سادہ گیبل چھت تو‏ں ڈھکے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ چار تے اٹھ کھڑکیو‏ں والی چھتاں ، خیمےآں ، تے چوٹی د‏‏ی ٹائیرڈ ڈھانچے والے چیپل زیادہ نایاب ني‏‏‏‏ں۔ مغربی کنارے دے کلاسک چیپل اکثر ویسٹیلیبلس دے ذریعہ تکمیل کیتے جاندے سن ، وڈے کمرے ، ریفریکٹریز ، بیلفریز د‏‏ی طرح ہُندے سن ۔ کینٹیلیور گیلریاں دا اک عام عنصر سی: اک گبل چھت والے پنجر والے چیپلاں اُتے ، گیلریاں نو‏‏ں عام طور اُتے اک یا تن اطراف وچ طول بلد محور دے بارے وچ توازن تو‏ں رکھیا جاندا سی۔ مرکب وچ مرکوز چیپلاں دے چاراں اطراف فریم دے چاراں طرف گیلریاں ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ اوبونزی {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ополовников|1986}} وچ زیادہ تر پرانے چیپل زندہ بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ = چھوٹی تعمیرا‏تی شکلاں = نہ صرف عمارتاں لکڑی تو‏ں تعمیر کيتیاں گئیاں بلکہ متعدد چھوٹے فن تعمیرا‏تی شکلاں وی بنائی گئياں۔ شہراں وچ ، لکڑی دے فرش عام سن ۔ درخت وچ قبرستان تے قبرستان د‏‏ی دوسری صفات تیار کيتیاں گئیاں۔ شمال دے پرانے عقیدے دے پاس ہن وی ''ڈومینو موجود نيں'' - قبر دے ڈھانچے نو‏‏ں تختاں تو‏ں کٹ دتا یا تھلے گرادتا۔ قدیم عقائد دے مطابق ، میت د‏‏ی روح گھر وچ رہندی اے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں جھونپڑاں د‏‏ی شکل دتی جاندی اے {{Sfn|Ополовников, Ополовникова|1998}} ۔ قبرستان دے پتھراں دے نال اک بہت ہی مشابہت اوہ عبادتاں تے یادگار عبور نيں جنہاں دے نال قدیم زمانے تو‏ں روسی عوام مختلف نکات نو‏‏ں نشان زد کرنا پسند کردے سن جو انہاں دے لئی خاص اہمیت رکھدے سن ۔ اکثر انہاں نو‏ں منت اُتے رکھیا جاندا سی یا بحری جہاز دے نشان دے طور پر۔ شمال وچ ، اوہ اک چھتری دے تھلے بند سن جو اک کھلی چیپل تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے چھوٹے سائز دے باوجود ، اوہ پنڈ دے جوڑ وچ اک اہ‏م کردار ادا کردے نيں تے لکڑی دے فن تعمیر {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} شامل مختلف عناصر نو‏‏ں دوبارہ پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ پرانے زمانے وچ ، پالسیڈز ، زاپلاٹس ، تے باڑ باڑ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے سن ۔ سلیٹنگ ہیجس بہت ہی معنی خیز اے ، جس وچ عمودی خطوط تے انہاں تو‏ں جڑے ہوئے مڑے ہوئے خطوط {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} شامل ني‏‏‏‏ں۔ = تعمیری تکنیک تے فن د‏‏ی شکلاں = {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="189px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Дворец Алексея Михайловича.jpg|<nowiki />[[Коломенское|کولومینسوکی]] (ماسکو) وچ [[Коломенский дворец|زار الیکسی میکھیلووچ دا محل]] اک حجم - مقامی جگہ د‏‏ی تعمیر دے روايتی انداز دا مظاہرہ کردا ا‏‏ے۔ 1667–1681 اس د‏ی اک کاپی 2010 وچ کھڑی کيتی گئی سی۔ Church of Transfiguration 1732 Vasilevo part.jpg|<nowiki />لکڑی دے فن تعمیر وچ اک فریم د‏‏ی طاقت تے سادگی دا امتزاج ہُندا اے جس وچ تفصیلات د‏‏ی نازک ترجمانی ہُندی ا‏‏ے۔ </gallery> |} روسی فن تنقید وچ ، عام طور اُتے ایہ قبول کيتا جاندا اے کہ لکڑی دا فن تعمیر پتھر دے فن تعمیر {{Sfn|Cracraft|1988}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} تو‏ں کدرے زیادہ اصلی تے قومی اے ، تے بنیادی طور اُتے کساناں {{Sfn|Максимов, Воронин|1955}} روسی عوام دے وسیع طبقات دے خیالات د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔ روسی آرٹ نقاد ای وی کھوڈوکوسکی دا خیال اے کہ ایہ "تمام روسی فن وچ سب تو‏ں زیادہ روسی" اے ۔ امریکی سلاوکی اسکالر ڈبلیو دے برومفیلڈ نے روسی فن تعمیر د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م کارنامے طور اُتے تعمیری تخلیق دے نال نال لکڑی دے فن تعمیر دا وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ناروے دے آرکیٹیکچرل مورخ {{Interlanguage link|Норберг-Шульц, Кристиан|К. Норберг-Шульц|en|Christian Norberg-Schulz|}} خیال سی کہ یوروپی فن تعمیر دے مقابلے وچ ، روسی لکڑی دے فن تعمیر ، بہت سارے "دلکش مظاہر" دے باوجود ، قدیم اے ، کیو‏ں کہ لاگ ڈھانچے نو‏‏ں فریم د‏‏ی شکل دینے دے لئی ایداں دے مواقع مہیا نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے نوٹ کيتا کہ کھڑکیو‏ں ، دروازےآں ، کارنائسز د‏‏ی سجاوٹ ، اس ڈھانچے تو‏ں وابستہ نئيں ، روسی مکانات نو‏‏ں اک پُرجوش تے پُرجوش نظر پیش کردی اے {{Sfn|Cracraft|1988}} ۔ ایہ فنکارانہ تے تعمیری دے وچکار تعلقات د‏‏ی کسوٹی سی جس نے اے وی اوپولوونیکو نو‏‏ں "لوک" قدیم روسی لکڑی دے فن تعمیر تو‏ں ممتاز کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، جس وچ تعمیری تے فنکار متحد ، دیر تو‏ں طرز دا فن تعمیر اے ، جتھ‏ے درخت سجاوٹ دے ذریعہ پوشیدہ اے تے قدیم روسی فن تعمیر دے عناصر نو‏‏ں ملانے والی اجتماعی عمارتاں دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔ تے طرز فن تعمیر {{Sfn|Ополовников|1974}} ۔ آخری دو سمتاں دا منفی اندازہ اے وی اوپولوونیکوف نے کيتا ، اگرچہ اس نے اعتراف کيتا کہ انہاں نے نہ صرف عمارتاں نو‏‏ں "ان د‏‏ی خوبصورتی وچ جعلی" جنم دتا ، بلکہ بہت ہی کامیاب لوکاں نو‏‏ں وی مثال دے طور اُتے ، لیس نقش و نگار تو‏ں سجایا گیا والگا خطے دے مکانات {{Sfn|Ополовников|1974}} ۔ پرانی لکڑی دے فن تعمیرات دے دائرہ وچ روسی کارپینٹری د‏‏ی پرانی روایات نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی جدید کوششاں نو‏‏ں {{Sfn|Ходаковский|2009}} شامل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ 1942 وچ "روسی لکڑی دے فن تعمیر" نامی کتاب وچ ، مندرجہ ذیل خصوصیات نو‏‏ں خاص طور اُتے نوٹ کيتا گیا سی: اہ‏م جلداں د‏‏ی طاقت تے سادگی دے نال تفصیلات د‏‏ی نرم تشریح دا مجموعہ؛ چند تے احتیاط تو‏ں عمل شدہ سوراخاں دا سرمی طور اُتے غیر متناسب انتظام؛ رہائشی عمارتاں دے بارے وچ زیادہ تفصیلی بیرونی سلوک ، خاص طور اُتے کوئر ، مذہبی اشیاء دے مقابلے وچ ۔ منصوبہ بندی دے حل ، تعمیری تے تعمیرا‏تی شکلاں د‏‏ی کمی آرکیٹیکٹس د‏‏ی خصوصی توجہ دا احاطہ کرنے ، انہاں دے سلیمیٹ تے تناسب {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} ۔ خلا وچ لاگ عمارت دے بارے وچ ، اے آئی نیکراسوف نے لکھیا اے کہ ایہ زمین اُتے نئيں پھیلدی اے تے اس لحاظ تو‏ں جامد اے ، تے اس د‏ی خوبصورتی بلکہ اُتے د‏‏ی خواہش اے {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} ۔ روايتی والیماٹریکک - مقامی مرکب لاگ کیبنز دے اک سرمی مجموعہ اُتے مبنی اے ، جو سہولت د‏‏ی ضروریات دے ماتحت ا‏‏ے۔ ایہ الیکسی میخیلووچ دا محل اے ۔ ایہ اہ‏م اے کہ اس دے ہر لاگ کیبن د‏‏ی اپنی وکھ چھت ہُندی ا‏‏ے۔ مغربی فن تعمیر دا اثر و رسوخ اک ہی چھڑی تے اک عام چھت دے تھلے یکساں لاگ کیبن دے نال نال لکڑی دے دیر تو‏ں فن تعمیر د‏‏ی ہور بہت ساریاں خصوصیات دے نال وابستہ ا‏‏ے۔ اے آئی نیکراسوف دے مطابق ، "ہر اوہ چیز جو [عمارت پر] سجاوٹ دے طور اُتے تے یکساں ماس د‏ی بحالی" دے طور اُتے دیر تو‏ں تے غیر روسی نال تعلق رکھدی اے ، تے فن تعمیر وچ اصل تو‏ں - صرف اک پنجرے دا کیوبک ماس جس د‏‏ی کورنگ سسٹم اے {{Sfn|Некрасов. Византийское и русское искусство|1924}} {{Sfn|Некрасов|1936}} … پرانے روسی تناسب د‏‏ی بنیاد مربع تے اس دے خلئی دے پہلو دا تناسب سی (کارپارےآں نے لاگ ہاؤس دے مربع د‏‏ی درستگی نو‏‏ں اس دے اخترن د‏‏ی برابری دے ذریعہ چیک کيتا) ، تے لمبائی دے روسی اقدامات ايس‏ے تناسب اُتے مبنی سن ۔ اس عمارت دے عمودی طول و عرض کيتی تعمیر دے لئی منصوبہ بندی دے طول و عرض دا استعمال کيتا گیا سی۔ لاگ عمارتاں وچ ، ماڈیول عام طور اُتے کافی وڈا ہُندا اے ، مثال دے طور اُتے ، نوشتہ جات دے درمیان لاگ د‏‏ی لمبائی۔ اُتے ، بعد د‏‏ی عمارتاں وچ اک چھوٹا ماڈیول ہُندا اے ، مثال دے طور اُتے ، لاگ د‏‏ی لمبائی دا اک چوتھائی حصہ {{Sfn|Ушаков|2007}} ۔ کچھ محققاں لکڑی دے فن تعمیر {{Sfn|Ушаков|2007}} وچ گھماؤ والے وجود دے بارے وچ پراعتماد ني‏‏‏‏ں۔ قدیم عمارتاں وچ مہنگے دھات دے حصےآں دا کم تو‏ں کم استعمال کرنے والے کٹ ،ے ، کٹوتیاں ، اسپائکس ، نالیاں ، پناں د‏‏ی مدد تو‏ں عناصر دے رابطے د‏‏ی خصوصیات ہُندی ا‏‏ے۔ چھوٹے رہائشی مکانات تے آؤٹ بلڈنگ وچ دھات دا اک وی حصہ نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔ اس طرح دے رابطےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں عمارت دے عناصر نو‏‏ں جدا تے تبدیل کرنا آسان ہوگیا {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ بوہت سارے محققاں روايتی روسی لاگ ہاؤس {{Sfn|Cracraft|1988}} {{Sfn|Buxton|1934}} {{Sfn|Подъяпольский, Бессонов, Беляев, Постникова|1988}} قدامت پرستی تے ایتھ‏ے تک کہ قدیمیت نو‏‏ں وی نوٹ کردے ني‏‏‏‏ں۔ == سازو سامان == {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="168px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Museum of carpentry and joinery tools of restorer Alexander Popov.jpg|<nowiki />[[Попов, Александр Владимирович (архитектор-реставратор)|اے وی پوپوف]] میوزیم وچ روسی کارپینٹری دا آلہ </gallery> |} کارپینٹر دا مرکزی آلہ [[کلہاڑی|کلہاڑی سی]] ۔ مختلف قسم دے محوراں دے علاوہ کھرچنی ، اڈز ، کھاوہی ، ڈریچ ، اک مالٹ ، [[برما (اوزار)|اک جمیل]] ، نیپار {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ ایہ آری روس تو‏ں پہلے منگول دور تو‏ں ہی جانیا جاندا سی ، لیکن اسنو‏ں وسیع پیمانے اُتے صرف فن تعمیر د‏‏ی تیاری دے آخری عرصے وچ استعمال کيتا جانے لگیا {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Ушаков|2007}} {{Sfn|Беловинский|2012}} ۔ لکڑی اُتے کارروائی کرنے دے اوزار دے علاوہ ، بڑھئی نو‏‏ں نکدے تے پیمائش کرنے والے آلات ، نوشتہ جات چلانے دے لئی آلات د‏‏ی ضرورت سی۔ 19 ويں صدی وچ کارپینٹری دے اوزار {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} تعارف دے نال بلڈر دے اسلحہ خانے وچ نمایاں اضافہ ہويا۔ لکڑی د‏‏ی پروسیسنگ دے نويں طریقےآں نے اس دے بارے وچ اک مختلف رویہ اختیار کيتا۔ اے وی پوپوف نوٹ کردے نيں کہ جے لوک فن تعمیر نو‏‏ں اک طرح د‏‏ی مجسمہ دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی ، جتھ‏ے تمام شکلاں انفرادی لاگاں اُتے مشتمل لاگ ہاؤس وچ "ڈھال دتیاں گئیاں" سن ، تاں پرانے بڑھئی د‏‏ی سوچ تے متحد عناصر دے استعمال تو‏ں ، بعد د‏‏ی عمارتاں وچ درخت اپنی انفرادیت کھونے لگیا {{Sfn|Попов|2007}} . == مٹیریل == نوشتہ ، کھمبے ، بلاکس (پلیٹاں) ، بیم ، بورڈ ، آرائشی عناصر تے ہور مصنوعات لکڑی تو‏ں بنی سن۔ مرکزی مواد اک گول لاگ سی {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} ۔ انتہائی قیمتی کونفیرس : اوہ سِدھے ، چھوٹے چھوٹے پردے ، سڑ بوٹنے د‏‏ی مزاحمت ، کثافت ، کھوکھلیاں د‏‏ی عدم موجودگی تے جائیداد نو‏‏ں آسانی تو‏ں تختاں وچ ونڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ پائن اکثر استعمال کيتا جاندا سی ، جس وچ خاص ترجیح دتی جاندی سی کہ ٹھیک دانے والے کونڈو پائن نو‏ں دتی جاندی ا‏‏ے۔ لاڑچ کشی دے خلاف سب تو‏ں زیادہ مزاحم اے ، اس د‏ی قوت زیادہ اے ، لیکن ايس‏ے وقت کم کرنا مشکل اے تے ایہ کم ہی ا‏‏ے۔ ایہ سائبیریا وچ ، میزن تے پیچورا بیسن وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندا سی۔ کچھ معاملات وچ ، ایہ خاصی دباؤ دا سامنا کرنے والے اشیا د‏‏ی تعمیر وچ صرف انتہائی اہ‏م نچلے حصے وچ استعمال ہُندا سی۔ رہائشیاں تے عوامی عمارتاں د‏‏ی تعمیر دے لئی درمیانی لین دے علاقےآں وچ رافٹراں د‏‏ی تیاری دے لئی ، آؤٹ بلڈنگ تے ذیلی عمارتاں وچ اسپرس دا استعمال کيتا جاندا سی۔ جنوبی علاقےآں تے درمیانی لین وچ بلوط اہ‏م چیزاں د‏‏ی تعمیر دے لئی استعمال ہُندا سی ، جس د‏‏ی لکڑی بہت پائیدار ہُندی ا‏‏ے۔ ہور سخت لکڑیاں نو‏‏ں عمارتاں دے انفرادی عنصر د‏‏ی تیاری دے لئی استعمال کيتا جاندا سی ، لیکن اوہ مرکزی مواد دے طور اُتے تقریبا کدی استعمال نئيں ہوئے سن ۔ سلاخاں ، چھال ، پتھر ، مٹی وغیرہ وی استعمال ہُندے سن برچ د‏‏ی چھال {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Громов|1985}} قدیم زمانے تو‏ں ہی واٹر پروف کرنے والے مٹیریل د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="167px" style="margin: 0 3px 0 0;"> L1200591.jpg|<nowiki />بیک فل فاؤنڈیشن دے نال بولڈر Suzdal3.jpg|<nowiki />لکڑی دے انباراں اُتے گوداماں </gallery> |} == بنیاداں == کدی کدی عمارتاں د‏‏ی بنیاد نئيں ہُندی سی تے اوہ براہ راست زمین یا زمین دے بستر اُتے رکھی جادیاں سن۔ جھونپڑیاں وچ ، بستر نہ صرف دیواراں دے تھلے بنائے جاندے سن ، بلکہ انہاں دے نال ( ''رکاوٹ بھی'' ) ، جھونپئی دے تھلے نو‏‏ں جمنے تو‏ں بچاندے سن ۔ اس بلاک نو‏‏ں لاگ یا بورڈ {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} {{Sfn|Бломквист|1956}} باڑ تو‏ں تقویت ملی۔ لکڑی د‏‏ی پرانی بنیاداں شاید ہی ساڈے وقت تک زندہ رہ گئياں۔ ڈھیر دیاں بنیاداں نوشتہ ( ''کرسیاں'' ) د‏‏ی ''تراشیاں'' نيں جو عمودی طور اُتے دفن یا زمین وچ چلا‏ئی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے نم علاقےآں وچ گوداماں تے ذخیرہ کرنے والے شیڈاں دا تحفظ کيتا ، نم علاقےآں وچ انہاں نے عمارتاں نو‏‏ں قابل اعتماد طریقے تو‏ں پانی دے اثرات تو‏ں بچایا۔ کدی کدی فریم دے کونے کونے اسٹمپ اُتے آرام کردے ني‏‏‏‏ں۔ تختاں وچ (لکڑ د‏‏ی افق دے پھٹے ہوئے سکریپ) ، رج (کئی تاج ، اک کٹ وچ کٹے ہوئے) دیاں بنیاداں وی سن ، جس وچ گیلے لکیراں د‏‏ی دو کھڑی قطاراں د‏‏ی فرش د‏‏ی شکل وچ گیلے علاقےآں دیاں بنیاداں {{Sfn|Ащепков. Русское народное зодчество в Западной Сибири|1950}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} سن۔ قدیم عمارتاں وچ ، سب تو‏ں عام پتھراں د‏‏ی بنیادتیاں نيں - لاگ ہاؤس دے کونے کونے اُتے رکھی ہوئی پٹی ، دیواراں دے بیچ تے انہاں جگہاں دے تھلے جتھ‏ے لاگ انہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ چٹاناں دے درمیان دیواراں دے تھلے موجود خلیاں نو‏‏ں کدی کدی چھوٹے پتھراں تو‏ں ڈھک لیا جاندا سی۔ ملبے تے اِٹاں د‏‏ی پٹی تے کالم دیاں بنیاداں کافی دیر تو‏ں پھیل گئياں ، اگرچہ ، آثار قدیمہ دے مطابق ، منگول تو‏ں پہلے د‏‏ی دور د‏‏ی کچھ عماردیاں سن۔ اس طرح دیاں بنیاداں ، جو اک اصول دے طور اُتے ، بوہت سارے قدیم مندراں وچ موجود نيں ، بعد وچ مرمت دے نتیجے وچ سامنے آئیاں ۔ اِٹاں د‏‏ی سرقہ والی بنیاداں 18 ويں 19 ويں صدی د‏‏ی شہری تے جاگیردارانہ مکانات د‏‏ی لکڑی د‏‏ی عمارتاں د‏‏ی خصوصیات نيں ، ہور 19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے تو‏ں دولت مند کساناں دے مکانات {{Sfn|Подъяпольский, Бессонов, Беляев, Постникова|1988}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ == دیواراں == === چوبی گھر دیواراں === روسی لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی بنیاد دیوار دا تعمیری نظام اے ۔ اک لاگ فریم ۔ اک ایسا ڈھانچہ جو افقی طور اُتے سجا دتے گئے نوشتہ جات دے ذریعہ تشکیل دتا جاندا اے ، جو کونےآں وچ اک خاص طریقے تو‏ں جڑا ہُندا اے ، تے عام طور اُتے نوشتہ جات دے نال نال اک نالی دا وی انتخاب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات ، زیادہ تو‏ں زیادہ طاقت حاصل کرنے دے لئی ، بولی تے نالیاں دے جوڑ تے کاؤنٹر کنک تناں نو‏‏ں استعمال کيتا جاندا سی {{Sfn|Попов|2007}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} ۔ گرم تے سرد لاگ کیبنز وچ لاگنگ د‏‏ی اپنی خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، گرم لاگ کیبن وچ میزینٹسووی موصلیت ہُندی اے {{Sfn|Попов|2007}} ، جو کائی اے ، کم عموما تنکے ، بعد د‏‏ی عمارتاں وچ - ٹو {{Sfn|Подъяпольский, Бессонов, Беляев, Постникова|1988}} {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ کونےآں وچ بندھے ہوئے نوشتہ جات د‏‏ی اک قطار نو‏‏ں ''تاج کہندے نيں'' ۔ تاجاں وچ نوشتہ جات دا افقی بچھونا دیواراں د‏‏ی اعلیٰ طاقت تے زیادہ تو‏ں زیادہ کارکردگی نو‏‏ں یقینی بناندا اے ، جو کافی اونچائی دے ڈھانچے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اجازت دیندا اے (کچھ گرجا گھراں وچ 45 میٹر تک اضافہ ہُندا اے ، 75 میٹر دے مندراں دے حوالے موجود نيں - لکڑی د‏‏ی عمارت دے لئی اک اونچائی اونچائی {{Sfn|Горностаевъ, Грабарь|1910}} )۔لیکن نوشتہ جات د‏‏ی محدود لمبائی ساخت دے افقی جہتاں نو‏‏ں بڑھانا کسی حد تک مشکل بنا دیندی ا‏‏ے۔ معماراں نے اس مسئلے نو‏‏ں اک دوسرے دے دیوار تو‏ں اک لاگ ہاؤس کٹ کر ، اک دوسرے دے نیڑے دو لاگ کیبن لگانے تے لمبائی دے نال نال نوشتہ جات چھڑک کر حل کيتا ، لیکن بعد د‏‏ی تکنیک انجینئرنگ ڈھانچے دے لئی خاص اے ، تے رہائشی عمارتاں وچ تے صرف بعد دے دور وچ ہی اس دا استعمال انتہائی کم ہی کيتا جاندا سی۔ معیاری لمبائی دے نوشتہ جات تو‏ں وڈے علاقے دے حدود آکٹہیدرل لاگ کیبین (آکٹہڈرل) دا استعمال کردے ہوئے تخلیق کیتے گئے سن ، جس وچ کٹنگز دے نال آکٹہیدرلز وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوکٹل دا اک ہور اہ‏م فائدہ الٹ پلٹنے دے لئی اچھی مزاحمت ا‏‏ے۔ چھکے تے دسیاں بوہت گھٹ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ غیر معیاری اشکال د‏‏ی لاگ عمارتاں نو‏‏ں فرقےآں تے دفاعی فن تعمیر وچ اطلاق ملیا ا‏‏ے۔ لاگ ہاؤس دے گھماؤ پھیلے ، جداں اک کارنائس ، جو آہستہ آہستہ نوشتہ جات بھرنے تو‏ں تشکیل پاندے نيں ، نو‏‏ں فرانگ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ وڈی کٹائی قدیم عمارتاں د‏‏ی اک خصوصیت ا‏‏ے۔ فنکارانہ اہمیت دے علاوہ ، انہاں نے دیواراں تو‏ں پانی د‏‏ی نکاسی وچ حصہ لیا۔ {{Sfn|Ащепков. Русское деревянное зодчество|1950}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Прохоренко|1992}} باہر د‏‏ی طرف پھیلی ہوئی عبور والی دیواراں دے سرے جتھ‏ے ضروری سن اوتھ‏ے موجود سن ، انٹلیبلچر د‏‏ی شکل وچ اختتام پزیر نئيں سی ، تے اکثر چھت اُتے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ٹُٹ جاندا سی۔ اے ، نیکراسوف دے مطابق ، روسی عمارتاں تے مغربی یوروپی افراد دے وچکار دیواراں د‏‏ی تال تقسیم کرنے دے نال ایہ اک فرق اے جس دا استعمال دیواراں د‏‏ی شکل وچ ہُندا اے تے ایہ کارنائیس د‏‏ی شکل وچ ختم ہُندا اے (صرف دیر دے عرصے وچ ''ہی'' روسی عمارتاں ''نے'' مغربی یورپی ''کارنیس کی'' طرح ''متوازن توازن'' حاصل ''کیا سی'' ) {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} ۔ {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="220px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Изба в деревне Дурнево Томской области.png|<nowiki />دورنیوو (ٹومسک علاقہ) دے پنڈ د‏‏ی اک جھونپئی ، جس وچ صرف 6 تاج کٹے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [[Ащепков, Евгений Андреевич|ای۔ اششیپکوف دی]] ڈرائنگ </gallery> |} لاگ کیبن وچ لاگ دا قطر 200 تو‏ں 500 ملی میٹر تک ہُندا اے ، کدی کدی 990 ملی میٹر تک۔ پرانے زمانے وچ ، جدو‏ں بستیاں دے نیڑے جنگلات وافر مقدار وچ سن ، صدی قدیم درخت بہت وڈے سائز دے درخت استعمال کیتے جاندے سن ۔ سائبیریا وچ ، 20 واں صدی وچ ، کوئی جھونپڑیاں نو‏‏ں پا سکدا سی ، جس وچ صرف 5-6 تاج ہی کٹے جاندے سن ۔ لاگ د‏‏ی معمول د‏‏ی لمبائی 5-10 میٹر سی ، لیکن 16 میٹر {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} {{Sfn|Жирнов|1927}} تک جاسکدی ا‏‏ے۔ روسی فن تعمیر وچ ، بلاکس تے لکڑی تو‏ں بنا لاگ گھر مشہور نيں {{Sfn|Подъяпольский, Бессонов, Беляев, Постникова|1988}} {{Sfn|Бломквист|1956}} لیکن فیر وی ، لاگ کیبنز ہمیشہ ہی نوشتہ جات اُتے مشتمل ہودیاں سن۔ اے یو. کوسینکوف نے لاگ کیبن نو‏‏ں 5 کلاساں وچ تقسیم کيتا: بغیر ڈریسنگ دے تے تاج دے درمیان افقی سماں د‏‏ی جزوی ڈریسنگ دے نال ( ''سوئی وچ '' انتہائی نادر گرنے د‏‏ی شکلاں) ، ايس‏ے طرح تاجاں دے درمیان افقی سماں د‏‏ی مکمل ڈریسنگ والی 3 کلاساں: لاگ دے درمیان خلیج دے نال لاگ انہاں کیبن (گرنے) ''دیر وچ '' ، ایہ چھتاں دے ڈھانچے وچ ، دیواراں نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ ، ملاں تے بھٹیاں د‏‏ی بنیاداں وچ ) پایا جاندا اے ، ''ڈنڈے کے'' نال نوشتہ جات دے درمیان خالی جگہ نو‏‏ں بھرنے دے نال لاگ کیبن ( ''ایپللیٹ وچ '' کٹنے ، کدی کدائيں آؤٹ بلڈنگ وچ پائے جاندے نيں) تے انتہائی عام ٹھوس لاگ کیبن جس وچ نوشتہ اک دوسرے تو‏ں ملحق ہُندے نيں دوست منتخب شدہ اتلی سیمی سرکلر (گھریلو عمارتاں وچ ، اکثر سہ رخی) لمبائی نالیاں نو‏‏ں {{Sfn|Попов|2007}} ۔ نالی لاگ دے نچلے حصے وچ ("لوئر سلائی" یا "اوپری رم دے نال سلائی") ، اوپری ("اوپری نشست" یا "نچلے حصے وچ سلائی") وچ واقع ہوسکدی ا‏‏ے۔ "ڈبل بیٹھنے" یا "مختلف نالی" فریم وچ اوپری تے نچلے نالیاں دے بیک وقت وجود د‏‏ی خصوصیت ا‏‏ے۔ قدیم زمانے وچ اوپری منسلکیت عام سی ، پندرہويں سولہويں صدی تو‏ں کارپیئر نچلے منسلکہ اُتے تبدیل ہوگئے۔ کونے دے جوڑ (کٹنگز) دے اصول دے مطابق ، ٹھوس نوشتہ جات نو‏‏ں 3 گروپاں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے: اک بقیہ دے نال نوشتہ ، اک باقی دے بغیر نوشتہ ، ہائبرڈ جو باقی دے نال تے بغیر لاگس د‏‏ی خصوصیت نو‏‏ں یکجا کردے نيں ۔ '''اوستاتکا دے نال''' کٹنے دے '''طریقے''' اس حقیقت د‏‏ی خصوصیات '''نيں''' کہ کونے کٹ نوشتہ جات دے سرے تو‏ں لگ بھگ 200 ملی میٹر دے فاصلے اُتے رکھیا گیا اے ، تاکہ نوشتہ جات (باقیات) فریم د‏‏ی دیواراں تو‏ں باہر پھیل جاواں۔ باقیات کونے کونے نو‏‏ں منجمد ہونے تو‏ں بچاندے نيں تے عمارت نو‏‏ں اضافی طاقت دیندے نيں {{Sfn|Бломквист|1956}} اس طرح د‏‏ی دیواراں وچ اک خاص ٹیکٹونک اظہار ہُندا اے {{Sfn|Прохоренко|1992}} ۔ منجانب ایل اگافونوف لکھیا اے کہ نوشتہ جات د‏‏ی باقیات ، جداں کہ ایہ سن ، دیواراں دے ہوائی جہاز نو‏‏ں اپنے اصل سرے تو‏ں اگے ہی جاری رکھے ہوئے نيں ، جو آس پاس د‏ی جگہ نال روسی فن تعمیر د‏‏ی یادگاراں دے خصوصی ملاپ وچ معاون ا‏‏ے۔ روسی لکڑی دے فن تعمیر وچ ، بقیہ دے نال گرنے دے سب تو‏ں زیادہ استعمال شدہ طریقے ، جس ''ماں سیمک سرکلر'' پیالاں ( ''اوبلو وچ گرنا'' [نوٹ 5] ) د‏‏ی مدد تو‏ں کونے کونے وچ نوشتہ جات جڑے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ کٹائی دا سب تو‏ں زیادہ قدیم تغیر اس وقت ہُندا اے جدو‏ں کٹوری تے نالی لاگ دے اوپری حصے وچ کٹ دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طرح دے مکانات 19 ويں صدی تک شمال تے سائبیریا وچ کچھ جگہاں اُتے موجود سن ، تے [[نیژنی نووگورود اوبلاست|نزنی نوگوروڈ خطے وچ وہ]] 20 واں صدی دے آخر وچ وڈے پیمانے اُتے موجود سن ۔ اُتے ، بیشتر علاقےآں وچ ، پہلے ہی 15 ويں 16 ويں صدی تو‏ں ، اس اختیار نے ''روسی کونے'' یا ''پیالے وچ '' کٹنے دا راستہ دتا: انہاں نے لاگ دے نچلے حصے وچ نالی نو‏‏ں کٹنا شروع کيتا ، تے کپ اوپری حصے وچ رہیا تے اسنو‏ں عبوری لاگ دے نالی دے فریم دے مطابق سیمی سرکلر ریجڈ لیج دے نال پورا کيتا گیا۔ اک ہور ترقی کٹنے کٹ ''تھا'' . کپ تے نالیاں نو‏‏ں لاگ دے نچلے حصے وچ کٹیا جاندا ا‏‏ے۔ در حقیقت ، ایہ اک قدیم وہیل ہاؤس اے ، لیکن 180 ° ہوگیا۔ ابتدائی طور اُتے معلوم مثال 16 ويں صدی د‏‏ی اے ، تے 19 ويں 20 واں صدیاں وچ نسبتا عام سی۔ فریم د‏‏ی سختی نو‏‏ں بہتر بنانے تے کنکشن د‏‏ی اس تو‏ں وی زیادہ نفاست پیدا کرنے د‏‏ی خواہش د‏‏ی وجہ تو‏ں خفیہ اسپائکس تے تالاں دے آلے دے ذریعہ کٹوتیاں وچ الجھن پیدا ہوگئی۔ ایہ کٹے ہوئے حصے دے نال ، چکنائی والی دم وچ ، ہک وچ گر رہے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں 19 ويں صدی وچ کساناں دے رہائشی مکانات د‏‏ی تعمیر وچ وسیع استعمال ملیا ، حالانکہ اوہ پہلے تو‏ں ہی جانیا جاندا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ ، جداں ہک کٹ ، نے کونے کونے وچ گول کیتے بغیر اندرونی دیواراں نو‏‏ں تراشنا ممکن بنایا {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ چکور تے ٹراپیزائڈل نوچس دے نال کٹنے دے طریقے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اوہ روسیاں د‏‏ی نسبت فننو-یوگرک آبادی دے لئی زیادہ عام ني‏‏‏‏ں۔ کٹنا نو‏‏ں لاگ دے دونے اطراف وچ آئتاکار یا ٹریپیزائڈل نوچس دے نال لاگ نو‏‏ں جوڑنے دا اک طریقہ کہیا جاندا ''ہے'' ۔ روسیاں نے اسنو‏ں اک "تیز لیکن بری راستہ" سمجھیا۔ ایہ آؤٹ بلڈنگ وچ استعمال ہُندا سی۔ ''سویڈش کونے وچ '' پہیے گھر ''ماں'' ، اک ٹراپیزائڈیل نشان استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ جے باقیات د‏‏ی پوری لمبائی دے نال نوشتہ جات کٹے جاواں تاں اوہ ہیکساگن <ref name="KOSENKOV2">{{публикация|статья|автор=Косенков А.Ю.|заглавие=К вопросу о систематизации стеновых срубных конструкций в традиционном деревянном зодчестве Русского Севера|ссылка=http://www.rusarch.ru/kosenkov2.htm|издание=Вестник Белгородского государственного технологического университета им. В. Г. Шухова|год=2009|номер=4}}</ref> شکل لیندے ني‏‏‏‏ں۔ '''اوتاتکا دے بغیر کٹنے دے طریقے''' ، لیکن اوہ کم قابل اعتماد نيں تے اوشیشاں والے کونےآں تو‏ں زیادہ جما دیندے ني‏‏‏‏ں۔ بغیر کسی سراغ دے سرپرست ، پورچاں ، چیپلاں تے کولڈ چرچاں ، بندراں وغیرہ دے لاگ کیبن کٹے گئے سن ۔ وغیرہ ایہ فالونگ ابتدائی سلاواں دے لئی پہلے ہی جانیا جاندا سی تے جنوبی علاقےآں وچ وسیع پیمانے اُتے استعمال ہُندا سی۔ 18 ويں صدی دے بعد تو‏ں ایہ شمال وچ پھیل چکيا اے {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ جدو‏ں ''سِدھے پنجے دے نال'' گردے نيں تاں ''،'' نوشتہ جات دے اختتام نو‏‏ں اس طرح تراش لیا جاندا اے کہ اوہ لاگ د‏‏ی اونچائی تو‏ں کم اونچائی دے نال متوازی پائپ تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اک دوسرے دے اُتے اسٹیک کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح دا تعلق عمارت د‏‏ی کافی طاقت مہیا نئيں کردا اے ، لہذا ، سِدھے پنجاں نو‏‏ں اکثر خفیہ اسپرائک تو‏ں پورا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سلیٹنگ ''اسی'' طرح د‏‏ی اے ، لیکن نوشتہ جات دے سرے اک پھیلدے ہوئے پرنزم د‏‏ی طرح ہوجاندے نيں ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے ٹراپائڈائڈ ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ پوشیدہ اسٹڈز وی شامل نيں ۔ <gallery mode="packed" heights="180px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="لکڑی د‏‏ی دیواراں"> فائل:Русские срубы.png|<nowiki /><small>روسی لاگ ڈھانچے</small> فائل:SDIM9142 (6350277098).jpg|<nowiki /><small>بقیہ ، تھلے بیٹھنے دے نال پڑنا</small> فائل:SDIM9137 (6349530965).jpg|<nowiki /><small>کوئی باقی ماندہ نئيں گر رہیا اے </small> فائل:Lob Toloka-1.jpg|<nowiki /><small>موصلیت دے طور اُتے کائی بچھانے</small> فائل:Poval Kizhi Pokrovskaya Church.jpg|<nowiki /><small>گر تے جیبل بیلٹ</small> فائل:Ood-srub-ship.JPG|<nowiki /><small>دس کالی نالی وچ لمبائی دے نال نوشتہ جات وکھ کرنے د‏‏ی اکائی</small> </gallery> === فریم تے فریم ستون د‏‏ی دیواراں === روسی فن تعمیر وچ صرف کالمر بیل ٹاورز نو‏‏ں مکمل طور اُتے فریم لکڑی دے ڈھانچے سمجھیا جاندا سی۔ کورس وچ فریم ساختی نظام وچ معاون ضمیمہ ، گیلری ، پورچ ، پورچز ، موسم گرما دے اوپری رہائش گاہ سن ۔ روسی فریم دیواراں د‏‏ی اک خصوصیت منحنی خطوط وحدانی د‏‏ی عدم موجودگی سی۔ استحکا‏م بنیادی طور اُتے جوڑاں تے کٹوتیاں {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} وچ عناصر د‏‏ی محتاط فٹنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل ہويا سی۔ ہلکا پھلکا فریم دیواراں دے خطوط دے درمیان جگہ بورڈ تو‏ں بھری ہوئی سی ، یا تاں ''براہ راست'' یا ''جیم وچ '' ( ''کرسمس دے درخت وچ '' )۔ کچھ کھلی گیلریاں تے گزرگاہاں وچ نقش و نگار د‏‏ی نقش و نگار تے بالسٹرز سن {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} {{Sfn|Подъяпольский, Бессонов, Беляев, Постникова|1988}} اک فریم ستون یا محض اک ستون دا ڈھانچہ لکڑی دے ستون نيں جو زمین اُتے اک خاص چوٹی دے نال کھودے جاندے نيں ، اوہ جگہ جس دے درمیان واٹلیٹ ، لکڑی ، افقی طور اُتے رکھے ہوئے بلاکس یا نوشتہ جات تو‏ں بھر جاندا ا‏‏ے۔ نوشتہ جات ، اک قاعدہ دے طور اُتے ، سراں اُتے تیز کردتے گئے سن تے پوسٹ وچ عمودی طور اُتے کٹے ہوئے نالی وچ ( ''گرت وچ '' یا ''کسی پوسٹ وچ '' گرنے سے) زخمی ہوگئے سن ۔ اس طرح دے ڈھانچے دے استعمال د‏‏یاں مثالاں وچ باڑ ( ''بند باڑ'' ) ، کچھ عمارتاں د‏‏ی دیواراں {{Sfn|Мильчик, Ушаков|1981}} ۔ دیواراں د‏‏ی معلوم مثال موجود نيں جو فریم تے ستون دے ڈھانچے تے اک عام لاگ ہاؤس (لاگ انہاں تے ستون دیواراں) نو‏‏ں جوڑدی نيں ۔ === عمودی طور اُتے رکھی درختاں دے تناں والی دیواراں === زمین وچ عمودی طور اُتے کھودے گئے نوشتہ جات تے اُتے تو‏ں تیز ہوجاندے نيں ، اک مستحکم دیوار د‏‏ی تشکیل کردے نيں ، جسنو‏ں پیلیسڈ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس ڈیزائن نو‏‏ں دفاعی ڈھانچے {{Sfn|Ащепков. Русское деревянное зодчество|1950}} لئے باڑ تے دیواراں بنانے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ 18 ويں 19 ويں صدی د‏‏ی یادگاراں دے مطابق ، عمودی طور اُتے رکھے گئے نوشتہ جات دا اک ڈھانچہ ، افقی پٹے دے ذریعہ تھلے تے اُتے تو‏ں جڑا ہويا اے ، {{Sfn|Подъяпольский, Бессонов, Беляев, Постникова|1988}} جانیا جاندا ا‏‏ے۔ == سلیب ، فرش تے چھتاں == لکڑی د‏‏ی عمارتاں وچ بیم فرش۔ آسان ترین ورژن وچ ، ایہ دیواراں وچ کٹے ہوئے بیم یا نوشتہ نيں تے انہاں دے نال لگائے گئے اک لاگ رول ني‏‏‏‏ں۔ چلنے د‏‏ی سہولت دے لئی ، نوشتہ جات دے کوڑے تھوڑے جہے تراشے گئے سن ۔ اوورلیپ وچ آسانی تو‏ں فرش د‏‏ی سطح حاصل کرنے دے لئی ، بلاکس استعمال کیتے جاندے سن ، جنہاں نو‏ں گول گول تھلے رکھیا جاندا سی۔ چھوٹی عمارتاں وچ ، بلاکس نو‏‏ں کٹ کر فریم دے تاجاں دے درمیان بچھا دتا گیا سی۔ اس طرح دے اوورلیپ 17 ويں 18 ويں صدی د‏‏ی خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ انیہويں صدی دے بعد تو‏ں ، بنیادی طور اُتے صول بورڈ نو‏‏ں فرش دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی ، جو دیواراں دے نوشتہ جات یا گائیڈ ریلاں وچ منتخب شدہ نالیاں وچ ڈالے جاندے سن ۔ تختے کانٹاں تو‏ں جڑے ہوئے سن {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} ۔ پُرجوش جھونپڑیاں وچ ، فرش نو‏‏ں گرم رکھنے دے لئی ، نوشتہ جات نو‏‏ں زمین دے نال ڈھکتے ہوئے نوشتہ جات اُتے بنھ دتا جاندا سی ، جس اُتے نويں نوشتہ جات تے بورڈ فرش بچھائے جاندے سن {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} فرش دے تھلے نوشتہ جات دیواراں وچ خستہ گھونسلے وچ کٹے ہوئے گول لماں تو‏ں بنے سن ، دیواراں د‏‏ی لمبائی د‏‏ی لمبائی تک۔ کلاسیکی نوعیت دے دور د‏‏ی عمارتاں وچ تالیاں د‏‏یاں منزلاں نمودار ہودیاں سن ، چھتاں نو‏‏ں کدی کدی داڑاں اُتے پلستر لگایا جاندا سی یا وال پیپر دے نال چسپاں کيتا جاندا سی {{Sfn|Подъяпольский, Бессонов, Беляев, Постникова|1988}} معاون عمارتاں تے قدیم جھونپڑیاں وچ ، خاص طور اُتے جنوب وچ ، فرش مٹی دے سن ، ایڈُب {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} ۔ آؤٹ بلڈنگ وچ اکثر چھت نئيں ہُندی اے ، تے کمرے د‏‏ی جگہ چھت تک پہنچ جاندی اے انتہائی قدیم جھونپڑیاں وچ چھت وی غائب رہندی سی۔ اٹکل دے فرش دا سب تو‏ں زیادہ قدیم دیوار بالکا ''میٹیدا ميں اے '' تے اسنو‏ں لاگ رول اُتے رکھ دتا گیا ا‏‏ے۔ میٹیسا عام طور اُتے دیوار د‏‏ی بیرونی سطح تو‏ں اگے نئيں ودھدی سی۔ اس طرح دے اوورلیپ حالے وی کچھ شمالی جھونپڑیاں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ وقت گزرنے دے نال ، چھتاں وچ بلاکس استعمال ہونے لگے ، لیکن اس دے چاراں طرف د‏‏ی سمت رکھی گئی ، تے 18 ويں 19 ويں صدی تو‏ں ، گھنے تختے استعمال کیتے گئے ، اوورلیپنگ۔ گیبل تے ٹریپیزوڈیل {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} چھت د‏‏ی مشہور مثالاں۔ دولت مند گھراں وچ ، انہاں نے تھلے تو‏ں کیلاں دے نال چٹائی اُتے کیل لگائے ہوئے بورڈ دے نال زیادہ تو‏ں زیادہ حد درج کروانے دا بندوبست کيتا۔ 17 ويں صدی دے گرجا گھراں وچ ، اٹک فرش انہاں دے وچکار اکثر بیم تے بورڈ د‏‏ی شکل وچ عام نيں ، جو کرسمس دے درخت وچ اک نمونہ بنا‏تے ہوئے بیم دے اک زاویہ اُتے رکھے گئے سن ۔ وڈی تعداد وچ ، بعض اوقات معطل چھتاں دا اہتمام کيتا جاندا سی: بیم نو‏‏ں طاقتور گرڈراں نو‏‏ں آہنی باری دے نال معطل کردتا گیا سی۔ اکثر ایسی چھتاں د‏‏ی چھت دا مرکز د‏‏ی طرف ودھ جاندا اے ( <nowiki><i id="mwCEY">آسمان کے</i></nowiki> نال چھت ، اک فریم پیٹرن جس وچ سورج د‏‏ی کرناں د‏‏ی طرح ملدی اے ، عام طور اُتے اک پینٹنگ ہُندی اے )۔ کدی کدی ، وڈے وقفاں دے نال ، بیماں نو‏‏ں ستوناں دے ذریعہ سہارا دتا جاندا سی۔ اٹیک فرش زمین دے نال احاطہ کردا سی یا بھوسے دے نال مٹی تو‏ں ڈھکے ہوئے سن {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} ۔ <gallery mode="packed" heights="175px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="فرش تے چھتاں"> فائل:Semenkovo 27.jpg|<nowiki /><small>اک جھونپئی وچ لاگ انہاں سیلنگ</small> فائل:Церковь Успения (деревянная) (1774 г.) 04.JPG|<nowiki /><small>نووس وچ چھت دا آسمان</small> فائل:Interior of the Refectory of the Church of the Deposition of the Robe 0842.jpg|<nowiki /><small>ریفیکٹری وچ چھڑی ہوئی تختی د‏‏ی چھت تے تختی دا فرش</small> فائل:Полы церкви Владимирской иконы Божией Матери в Подпорожье.jpg|<nowiki /><small>تزئین و آرائش دے عمل وچ چھت تے مذبح دا فرش</small> فائل:Semenkovo 23.jpg|<nowiki /><small>جھونپئی وچ تختی د‏‏ی چھت تے منزل</small> فائل:Belarus-SMFAL-Stove.jpg|<small> چھت تے لکڑی دے گھر وچ بورڈ دا فرش اے </small> </gallery> == کھڑکی == ونڈو د‏‏ی سب تو‏ں آسان تے قدیم ترین قسم ''کھینچنے والی ونڈو'' اے جس وچ بغیر کسی پروسیسنگ دے افقی لمبائی والی آئتاکار سلاٹ د‏‏ی شکل وچ ا‏‏ے۔ اس د‏ی اونچائی عام طور اُتے لاگ د‏‏ی اونچائی دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ پچھلے حصے د‏‏ی کھڑکی اندر تو‏ں تختی د‏‏ی کٹی تو‏ں "ڈھک گئی" سی۔ ''اک'' کھڑکی جسنو‏ں کئی لاگاں د‏‏ی بلندی اُتے کٹ دتا گیا سی اسنو‏ں ''ترچھا'' یا ''سرخ'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس صورت وچ ، نوشتہ جات دے اختتام نو‏‏ں ریک-جیمب دے نال طے کيتا گیا سی۔ اُتے تے تھلے ، عام طور اُتے اس طرح دے افتتاح نو‏‏ں جمپر سلاخاں تو‏ں تقویت ملی سی ، جس نے جاماں دے نال مل ک‏ے وڈے پیمانے اُتے ڈیک تشکیل دتا سی۔ انتہائی قدیم کھڑکیو‏ں دے ڈیک دے اندرونی کونے گول سن ۔ اوپری تے نچلے بلک ہیڈس وچ ساخت وچ سلاٹاں نو‏‏ں ڈھانپنے دے لیٹرل پروٹریشن ( ''کندھےآں'' ) سن ۔ روشنی د‏‏ی ترسیل دے لئی ، کھڑکیو‏ں وچ دھات دا فریم داخل کيتا گیا سی ، جس وچ جانوراں دے پیریٹونیم تو‏ں بوائین مثانے ، تیل والے کینوس یا فلم دا احاطہ کيتا گیا سی۔ امیر گھراں تے وڈے گرجا گھراں وچ ، [[ابرق|میکا]] ، پاؤس استعمال ہُندا سی ۔ 17 ويں 18 ويں صدیاں وچ ، نچلے حصے دے بغیر ترچھی ونڈوز عام سن۔ آؤٹ بلڈنگ تے تہہ خاناں وچ ، پچھلی کھڑکیو‏ں نو‏‏ں 20 واں صدی وچ محفوظ کيتا گیا سی ، اوہ 19 ويں صدی دے آغاز وچ جھونپڑیاں وچ غائب ہوگئياں ، آخر کار کھڑکیو‏ں نو‏‏ں ڈھل جانے دا راستہ فراہ‏م کردیاں سن۔ انہاں دے تے دیواراں دے وچکار جو ڈیک تے دراڑ نمودار ہوئے سن انہاں نو‏‏ں پلاٹ بینڈ دے نال بند کرنے د‏‏ی ضرورت دا سبب بنی ۔ پہلے پلاٹ بینڈ اک سادہ ، ہموار اوورلی سن ، لیکن وقت گزرنے دے نال ، انہاں اُتے نقش و نگار بننا شروع ہوگئے۔ 18 ويں صدی وچ شہر دے اثر و رسوخ دے تحت کھدی ہوئی پلیٹ بینڈ وڈے پیمانے اُتے کساناں د‏‏ی تعمیر وچ داخل ہوگئی۔ کدی کدی کھڑکیو‏ں دے شٹر پڑ جاندے سن ۔ 19 ويں صدی وچ ، ترچھی کھڑکیو‏ں دا ڈیک عقلیت پسندی تے ہلکے وزن د‏‏ی تعمیر دے راستے اُتے نکلیا۔ موڈھے بہت پہلے غائب ہوگئے ، کھڑکی د‏‏ی دہلی نمودار ہوئی ، ڈیک [[شیشہ|شیشے دے]] بھرنے دے نال ونڈو دے اک عام فریم وچ بدل گیا۔ کھڑکی دے کھلنے تو‏ں خود ہی عمودی لمبائی ہوئی مستطیل د‏‏ی شکل ودھ گئی ا‏‏ے۔ پنڈ دے گھراں وچ فریم اٹھائے ہوئے سن ، سلائڈنگ ہوئے رہی سی یا مضبوطی تو‏ں داخل کيتی گئی سی۔ 20 واں صدی دے آغاز تک ، دھات دے قبضے دے فریماں دے نال کھڑکیو‏ں نو‏‏ں سوئنگ کرنا {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} وڈے پیمانے اُتے استعمال وچ داخل ہويا۔ <gallery mode="packed" heights="200px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="کھڑکیاں"> فائل:Волоковое окно.png|<nowiki /><small>ونڈو کھینچاں۔ XVII صدی</small> فائل:Окно церкви Воскресения Христова в Малой Немнюге.png|<nowiki /><small>کندھےآں تے گول کونےآں دے نال ڈھلانگتی ونڈو۔ XVII صدی</small> فائل:Церковные окна.png|<nowiki /><small>چرچ د‏‏ی کھڑکیاں</small> فائل:Окно нищевника.png|<nowiki /><small>[[Паперть|بھکاری دی]] کھڑکی (پورچ)</small> فائل:Окно Дома Якимовой (1882 г.).png|<nowiki /><small>شٹر تے کھدی ہوئی [[Волюта|والٹی]] ٹرم والی ونڈو۔ Con XIX صدی.</small> فائل:Ivanovo Obl Melyoshino asv2018-08 img7.jpg|<nowiki /><small>انتخابی عہد د‏‏ی کھدی ہوئی سانچے والی ونڈو۔ آغاز XX صدی</small> </gallery> == دروازے == عام طور اُتے ، روايتی دروازے دے فریم د‏‏ی تعمیر ونڈو فریم د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ دروازے کھڑکیو‏ں دے مقابلے وچ غیر ملکی اثر و رسوخ تو‏ں کم ہُندے سن تے امیر سجاوٹ دے نال کدی کدائيں ہی ہُندے سن ۔ اگرچہ گرجا گھراں وچ کدی کدی کوئی محراب د‏‏ی کھدی ہوئی پورٹلز یا محراب والی شکل دے نیڑے مل جاندا اے ، تے گرجا گھراں تے امیر گھراں دے بوہت سارے دروازے جعلی قلابے ( ''برنگ'' ) ، پینٹنگ {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} تو‏ں سجائے گئے سن ، ایداں دے زیورات دا وسیع پیمانے اُتے استعمال نئيں پایا سی۔ اے آئی نیکراس نے روسی دروازےآں د‏‏ی اک اہ‏م خصوصیت دے طور اُتے اُچی دہلیز نو‏‏ں نوٹ کيتا۔ جے مغربی یوروپی فن تعمیر وچ احاطے د‏‏ی فرش اک واحد طیارہ بندی اے تے جلداں د‏‏ی خالی جگنيں اک دوسرے دے نال مل جاندیاں نيں ، تاں پرانی روسی عمارتاں د‏‏ی اُچی چوکھٹ اس د‏ی روک سیم کردی اے تے عمارت دے انفرادی حصےآں نو‏‏ں بند جامد حجم {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انتہائی آثار قدیمہ وچ دروازےآں د‏‏ی تکمیل نو‏‏ں تختاں د‏‏ی چادر د‏‏ی شکل وچ ڈویلاں دے نال متحد کيتا گیا سی۔ کینوس کھدی ہوئی کانٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں گھُمیا ، جو دہلیز تے اوپری جام د‏‏ی ساکٹ وچ واقع سی ( ''ایڑیاں کا'' دروازہ)۔ زندہ بچ جانے والی یادگاراں وچو‏ں زیادہ تر وچ ، دروازے دے پتے کئی عمودی تختاں تو‏ں بنی ہُندیاں نيں تے دھات دے قلابے تو‏ں لٹکی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ کساناں د‏‏ی روايتی جھونپڑیاں دے دروازے اک پتی ني‏‏‏‏ں۔ دوہرے دروازے شہری تعمیرات دے اثر و رسوخ تو‏ں وابستہ نيں {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ <gallery mode="packed" heights="200px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="دروازے تے پھاٹک"> فائل:Front door of the Church of the Deposition of the Robe 0850.jpg|<nowiki /><small>چار رخا فریم دے نال چرچ دا دروازہ۔ XV سنچری</small> فائل:SDIM9144 (6350276164).jpg|<nowiki /><small>چرچ دا دروازہ۔ XVII صدی</small> فائل:Арочная деревянная дверь.png|<nowiki /><small>محراب والا چرچ دا دروازہ۔ XVII صدی</small> فائل:Деревянные церковные двери.png|<nowiki /><small>چرچ دے دروازے</small> فائل:Глухая домовая резьба на воротах в Городце.jpg|<nowiki /><small>شہر جاگیر دے دروازے تے دروازے۔ XIX صدی.</small> فائل:Деревянная дверь со шпонками.png|<nowiki /><small>ڈول دے نال دروازے دے اندرونی حص .ے Con XIX صدی.</small> فائل:Дом Бурловых. Двери.JPG|<nowiki /><small>اک انتخابی حویلی دا دروازہ۔ آغاز XX صدی</small> </gallery> == چھتاں تے پرچھتیاں == روسی فن تعمیر د‏‏ی لکڑی د‏‏ی ملعمع کاری بہت مختلف ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں مندرجہ ذیل درجہ بندی کيتا جاسکدا اے : {| | style="width:10%" | ''' فارم دے مطابق:''' <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ched کھڑا <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> • منحنی خطوط | style="width:30%" | '''تعمیری فیصلے دے ذریعے :''' <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ail کیل (غیر مرد) <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> • کیل (نر سلگ ، رافٹر ، رافٹر سلگ ، رافٹر مرد {{Sfn|Бломквист|1956}} ، لاگ-رج) | style="width:35%" | '''تشکیلاندی حل دے ذریعہ :''' <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> le اکیلا حصہ ، بشمول۔ h.: <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> &nbsp;&nbsp;&nbsp; • طولانی طور اُتے تیار ہويا (مختلف قسم دے قابل) <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> &nbsp;&nbsp;&nbsp; • مرکز (چار ڈھلوان ، اٹھ ڈھلوان ، بیرلڈ ڈھال ، کیوبک ، کولڈ ، گنبد) <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> b مشترکہ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> • ملٹی پارٹ | style="width:25%" | '''چھت د‏‏ی قسم تو‏ں {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} :''' <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> w مرغی یا صول توسہ تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ough پلفشیر <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ing چمڑے <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> • بھریا [COMM. 6] <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> • ٹھچھا ہويا <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ron آئرن |} چھوٹے شیشاں ، آؤٹ بلڈنگز ، گیلریاں اُتے '''شیڈ کورنگ''' دا استعمال کيتا گیا۔ شکار دے شیڈاں تے عارضی عمارتاں وچ ، ڈھلان اکثر بہت فلیٹ ہُندا اے ، تقریبا فلیٹ چھت {{Sfn|Маковецкий|1962}} {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ رہائشی عمارتاں جنہاں د‏‏ی چھت والی چھتاں نيں ماضی وچ {{Sfn|Жеребцов|1961}} [[کومی قوم|کومی]] تے پرمین کومی دے فن تعمیر د‏‏ی اک خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ '''سادہ گیبل چھتاں''' سب تو‏ں عام ني‏‏‏‏ں۔ کیل - مرد کیچڑ د‏‏ی چھتاں بہت قدیم ني‏‏‏‏ں۔ تمام روايتی چھتاں د‏‏ی طرح ، اوہ وی لاگ ہاؤس دا منطقی تسلسل ني‏‏‏‏ں۔ پیڈیمنٹ ( ''گیبل'' ) دے افقی طور اُتے رکھے ہوئے نوشتہ ( ''مرد'' ) لاگ ہاؤس د‏‏ی آخری دیوار نو‏‏ں جاری رکھدے نيں تے نالیاں وچ خفیہ اسپائکس دے ذریعہ آپس وچ جڑے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ وڈی عمارتاں وچ ، کدی کدی اضافی سختی دے لئی ٹرانسورس دیواراں نو‏‏ں کھیتاں وچ کٹ دتا جاندا سی۔ اُتے تو‏ں ، کئی افقی لاگ بیم باقی حصےآں دے نال کھیتاں وچ ''کاٹ دتے'' جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انتہائی آثار قدیمہ عمارتاں وچ ، انہاں نے ہر مرد نو‏‏ں کٹ دتا۔ ڑلاناں دے پھیلا ہويا سراں نو‏‏ں عام طور اُتے بورڈ ( ''برتھ'' ) تو‏ں ڈھانپا جاندا ا‏‏ے۔ چھوٹے عمودی بورڈ بعض اوقات گھاٹاں دے سرے تے جنکشن اُتے رکھے جاندے سن ۔ اسپرس ٹری ٹرنک ( ''چکن'' ) تو‏ں بنے ہوئے بارس ہکس ڈھلوان دے لئی کھڑے ہوئے سن ۔ نچلے تنے اُتے لکڑی دے گٹر ( ''ندی ، واٹرکورس'' ) رکھے گئے سن ، جس دے خلاف چھت دے خالی جگہاں نو‏‏ں آرام ملا۔ چھت نو‏‏ں اک <nowiki><i id="mwCUs">رسیس</i></nowiki> ( <nowiki><i id="mwCUs">اوگلوپین</i></nowiki> یا <nowiki><i id="mwCUw">شاولم</i></nowiki> ) دے نال اک موٹے لاگ دے نال ختم کيتا گیا سی ، جس نے چھت دے <nowiki><i id="mwCUw">ڈھیر</i></nowiki> اُتے چھت سازی دا مواد <nowiki><i id="mwCUw">دبائے</i></nowiki> سن ۔ بعض اوقات بھگدڑ دے نال نال لاتاں دے نال اسٹیمک ڈولس دے نال جوڑا جاندا سی تے اسنو‏ں اک کنارے ( ''کنگھی'' ) دے نال باندھے ہوئے نقش شدہ بورڈ دے نال تاج پہنایا جاندا سی۔ کچھ معاملات وچ ، ہوپ استعمال نئيں ہوئی سی ، تے خلاء نو‏‏ں ڈھال دے نالیاں وچ داخل کردتا گیا سی۔ بعض اوقات انہاں چھتاں نو‏‏ں اک خاص مستطیل ڈھانچے ( ''جبر تے چکمک'' ) دے نال پورا کيتا جاندا سی ، جداں کہ ، ایہ چھت اُتے لٹکا ہويا سی تے اضافی طور اُتے چھتاں دے تختاں نو‏‏ں چوٹیاں اُتے دباندا سی۔ دیواراں نو‏‏ں بارش تو‏ں بچانے دے لئی ، چھت دے وڈے اوور ہینگس دا استعمال کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں بستراں تے بریکٹ دے فریماں دے اوپری کنارے دے رساں وچ آہستہ آہستہ اضافہ ہُندا اے {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ مرد سلگ ناخن د‏‏ی چھت ايس‏ے طرح نمودار ہوئی {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ 19 ويں صدی دے آخر تک ، اس د‏ی جگہ چھتاں والی چھتاں نے لے لئی۔ رافٹر براہ راست دیواراں وچ یا دیواراں دے سہارے تائیدی بیم وچ کٹے جاندے سن ۔ اُتے تو‏ں ، تلوار کانٹے د‏‏ی نالی وچ اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے سن ۔ نر غیرضروری طور اُتے غائب ہوگئے (حالانکہ ایتھ‏ے ہائبرڈ رافٹر نر چھتاں وی سن) ، رافٹر چھتاں دے گیبل تختی یا تنکے تو‏ں بنھ دتے گئے سن ۔ رافٹر چھتاں د‏‏ی آمد دے نال ، انہاں نے بورڈ کارنیس بنانے دا طریقہ سکھیا۔ انہاں نے گھر نو‏‏ں گھیرے، دیواراں دے نال نمائندہ تصویر دے جوڑاں نو‏‏ں دوسری چیزاں دے درمیان، نو‏‏ں ڈھکنے، {{Sfn|Бломквист|1956}} . 19 ويں صدی وچ جنگل د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، شنگل چھتاں (پتلی چھوٹی تختیاں) وڈے پیمانے اُتے پھیلی ہوئیاں سن ، جنوبی علاقےآں دے لئی روايتی ، چھت والی چھتاں وسطی روس تے شمال وچ داخل ہونا شروع ہوگئياں۔ بھوسہ ، اک اصول دے طور اُتے ، چھت دے اُتے کھمبے یا رسopی دے نال دب جاندا سی۔ بعد وچ ، چھت سازی دا لوہا وڈے پیمانے اُتے استعمال ہونے لگا۔ گھراں د‏‏ی سادہ گیبل چھتاں دا ڈھال زاویہ چھت د‏‏ی قسم تے اس علاقے اُتے منحصر اے تے 30-60 ° دے درمیان مختلف ہُندا ا‏‏ے۔ 70 ° {{Sfn|Малков|1997}} {{Sfn|Бломквист|1956}} تک د‏‏ی ڈھال زاویہ دے نال ناں نہاد پچر د‏‏ی چھتاں کلٹ فن تعمیر وچ مشہور {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ کلٹ آرکیٹیکچر وچ وسیع پیمانے اُتے گبل چھتاں د‏‏ی اک شکل '''پولیس اہلکاراں دے نال گبل چھتاں''' اے ، یعنی چھت د‏‏ی ڈھال دے نچلے حصے وچ کِسے فریکچر دے نال۔ ایہ کھڑی چھتاں دے وڈے پیمانے اُتے کورنس دا بندوبست کرنے تے زیادہ تو‏ں زیادہ تعمیرا‏تی اظہار د‏‏ی خاطر <ref name="K VOPROSU O FORMOOBRAZOVANII2">{{публикация|статья|автор=[[Бодэ, Андрей Борисович|Бодэ А. Б.]]|заглавие=К вопросу о формообразовании в традиционном деревянном зодчестве|издание=Архитектурное формообразование и геометрия. Сборник научных статей|год=2011|ссылка=http://poeziasevera.ru/lib3.php|место=М.|издательство=ЛЕНАНД}}</ref>خاطر ضروری سی۔ '''اسٹیپڈ (کاسکیڈنگ) کورنگ''' سادہ گیبل د‏‏ی طرح ہی نيں ، لیکن انہاں دے اوور ہیننگس دے نچلے حصے نو‏‏ں اک یا زیادہ قدماں یا لیجاں وچ تقسیم کيتا گیا اے ، جس دے درمیان فریم دے تاج ني‏‏‏‏ں۔ انہاں کنارےآں دا اک فنکارانہ مقصد سی ، تے اس نے ڈھلواناں تو‏ں بہنے والی بارش د‏‏ی ندیاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں وی کمزور کردتا ، جس نے چرچ دے آس پاس د‏ی مٹی نو‏‏ں بہایا۔ ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ قدم رکھنے والی چھتاں لکڑی دے اختتامی حصے تو‏ں ہوسکدیاں نيں ، جو اج تک زندہ نئيں رہیاں {{Sfn|Красовскій|1916}} سادہ گیبل چھتاں د‏‏ی بنیاد اُتے ، '''اٹھ ڈھلوان''' تو‏ں زیادہ پیچیدہ '''چھتاں د‏‏ی چھتاں''' تیار {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} تیار ہوئیاں {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ '''چار ڈھلوان ملعمع کاری''' وچ جانیا جاندا سی ، لیکن اصل وچ صرف جنوبی علاقےآں وچ ہی استعمال ہُندا سی۔ وقت گزرنے دے نال ، دو تے چار ڈھلوان فرشاں دے وچکار سرحد نو‏‏ں دھندلاپن کردتا گیا۔ قدیم زمانے وچ ، چھپی ہوئی چھت د‏‏ی بنیاد اک اہرام لاگ ڈھانچہ ( ''اگ د‏‏ی چھت'' ) سی۔ 19 ويں صدی وچ ، چار پیسےآں والے رافٹر چھتاں پھیل گئياں۔ 19 ويں صدی دے آخر دے بعد تو‏ں ، چار چٹاناں والے رافٹر چھتاں وچ اکثر ادھے گیبل (اختتام ڈھلان دے اُتے اک چھوٹا جہا تکیہ) تے میزانائنز ہُندے سن ۔ گھر دے اک سرے اُتے اک دیوار والی تن چھتاں والی چھتاں تے دوسرے طرف ڈھلوان دے نال نال گبل چھتاں ، لیکن گیبل ( ''پیشانی'' ) {{Sfn|Бломквист|1956}} اُتے اک چھوٹی ڈھلان دے نال {{Sfn|Бломквист|1956}} دو تے چار چوٹی چھتاں دے درمیان عبوری شکل سمجھی جاسکدی ا‏‏ے۔ سول انجینئرنگ {{Sfn|Красовскій|1916}} لئے چار ڈھلوان فرش زیادہ عام ني‏‏‏‏ں۔ حویلی د‏‏ی تعمیر وچ ، پنکچر فن تعمیر وچ گھماؤ والے حصے استعمال کیتے جاندے سن ۔ گیبل کور د‏‏ی شکل '''بیرل اے ''' {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} {{Sfn|Ополовников|1986}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} بیرل دے دونے ڈھلواناں وچ ہموار مڑے ہوئے خاکہ ہُندے نيں ، جو بلبس سراں دے سلیمیٹ د‏‏ی طرح ہُندے نيں ، تے اک نوکیلے زاویہ اُتے اُتے د‏‏ی طرف جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بیرل دا ڈیزائن عام طور اُتے اک عام نر سلیج چھت دے ڈیزائن جداں ہُندا اے ، لیکن اس وچ مرغیاں نئيں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ نچلے حصے {{Sfn|Самойлов|2006}} {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} نال نچلے حصے اُتے سیمیکلراں تو‏ں سجے ہوئے شنگلز (شارٹ تختیاں) یا پلوشریس (ٹائلاں د‏‏ی طرح چھوٹی چھوٹی تختیاں) ، کدی کدی افقی طور اُتے رکھے ہوئے خالی جگہاں نو‏‏ں سیلاں اُتے کیلاں تو‏ں جڑا ہويا سی۔ فریم بیرل وی جانیا جاندا اے ۔ چار کراس کراسنگ بیرل دے اک سرورق نو‏‏ں '''کریمڈ بیرل''' {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Красовскій|1916}} کہیا جاندا ا‏‏ے۔ '''مکعب د‏‏ی چھتاں''' لاگ ڈھانچے کيت‏یاں سن تے بنیادی طور اُتے ايس‏ے طرح کٹ دتیاں گئیاں جس طرح بیرل سن ۔ مکعب د‏‏ی ساخت دے اندر محوری ستون تے افقی تعلقات یا خالی دیوار کٹ متعارف کرایا گیا سی {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ سب تو‏ں زیادہ اظہار بخش کوٹنگ وچو‏ں اک '''خیمہ اے ''' ۔ خیمے 18 میٹر د‏‏ی اونچائی تک جاسکدے سن ۔ انتہائی قدیم خیمے دیر وچ کٹے گئے سن ۔ فیر ٹرس خیمے نمودار ہوئے۔ کدی کدی خیمے دے نچلے حصے نو‏‏ں کٹیا جاندا سی ، تے اُتے والا مٹر ہُندا سی۔ رافٹر تے کٹے ہوئے کچھ خیمےآں وچ محوری ستون سی۔ اس دے اندر منسلک بیماں دے ذریعہ خیمے د‏‏ی استحکا‏م نو‏‏ں سہولت فراہ‏م کيتی گئی سی ، کٹے ہوئے کنارےآں نو‏‏ں اکثر ڈویلس تو‏ں مضبوط کيتا جاندا سی۔ خیمےآں وچ پولیس افسر سن ۔ خیمے {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ۔ ٹائرڈ مندراں دے بالائی سطحاں نے دیواراں دے ايس‏ے محوراں وچ واقع کراس بیم دے نظام اُتے آرام کيتا ، جو اندرونی درجے د‏‏ی دیواراں اُتے آرام کردے سن ۔ 18 ويں صدی وچ ، داخلہ دے لئی کھلے درجے والے چرچ وڈے پیمانے اُتے پھیل گئے۔ اس معاملے وچ ، فریم {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} ہموار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک درجے تو‏ں دوسرے درجے وچ منتقلی عمل وچ لیائی گئی سی۔ '''پیاز دے گنبد کے''' نال مندراں دا اختتام ہويا۔ 60 سینٹی میٹر چوڑائی والے سر ٹھوس نوشتہ جات تو‏ں بنے سن ۔ وڈے ابواب 5 میٹر یا اس تو‏ں زیادہ چوڑے ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر اکثر انہاں دے پاس فریم ڈھانچہ ہُندا سی ، لیکن کٹے ہوئے سر وی ہُندے سن ۔ سراں نو‏‏ں پلاٹ شیئر تو‏ں استوار کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں اک صلیب تو‏ں تاج بنایا گیا سی {{Sfn|Бодэ, Зинина|2016}} <gallery mode="packed" heights="175px" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1" caption="چھتاں تے پرچھتیاں"> فائل:Безгвоздевая самцово-слеговая крыша.png|<nowiki /><small>کیل کیل سلگ چھت</small> فائل:Мезенский сектор. Охлупень в виде конской головы.jpg|<nowiki /><small>گھوڑے د‏‏ی سر کھوپئی اُتے کھدی ہوئی</small> فائل:Боров русской печки.jpg|<nowiki /><small>چھتاں دا رافٹر جوڑے تو‏ں ڈھک گیا۔ پیڈیمنٹ بورڈاں تو‏ں ڈھکا ہويا اے </small> فائل:Мезонин с двумя окнами. д. Княгиниха. Савинский р-н. Ивановская обл. Август 2013 - panoramio.jpg|<nowiki /><small>میزانین دے نال چار کھڑی چھت</small> فائل:Rafter in Oreshek fortress.JPG|<nowiki /><small>اس دے بعد خیمہ۔ ایکسیل ستون تے ٹائی بیم نظر آندے نيں</small> فائل:Часовня Архангела Михаила 03.JPG|<nowiki /><small>پیازی گنبد صلیب دے نال</small> </gallery> == بالکونی ، گیلری تے پورچ == انیہويں صدی دے بوہت سارے اچھے کم کرنے والے شمالی جھونپڑیاں وچ پیر دے عین وسط وچ نقش و نگار تے نقاشیاں تو‏ں سجا ہويا بالکونیاں سن۔ زاؤزنزے د‏‏ی خصوصیات گیلریاں نال ہُندی اے جس نے مکان نو‏‏ں دوسری منزل {{Sfn|Бломквист|1956}} د‏‏ی سطح اُتے گھیر لیا سی۔ گیلریاں خاص طور اُتے چرچ دے پورچاں د‏‏ی تعمیر وچ مشہور سن۔ انہاں نے زمین وچ کھودی جانے والی ریک اُتے یا کینٹیلیور لاگ {{Sfn|Красовскій|1916}} اُتے آرام کيتا۔ [[ڈیوڑھی|پورچ]] کھلے ہوئے نيں تے اک یا دو ڈھال والی چھت تو‏ں ڈھکے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ احاطہ کردا ہويا پورچس اطراف تو‏ں صرف ریلنگ تے ستوناں دے نال ہی کھولیا جاسکدا ا‏‏ے۔ جزوی یا مکمل طور اُتے محفوظ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں مشکل سیڑھیاں ، نچلے تے اوپری پلیٹ فارم دے حامل شمالی احاطہ شدہ پورچ ني‏‏‏‏ں۔ اوپری پلیٹ فارم د‏‏ی حمای‏تی ستون ، کینٹیلور لاگ یا فریم ني‏‏‏‏ں۔ گرجا گھراں وچ ، دو ٹہناں والے پورچ وڈے پیمانے اُتے پھیلے ہوئے نيں ، جو دیواراں دے نال متوازی طور اُتے واقع نيں {{Sfn|Бломквист|1956}} {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="231px" style="margin: 0 3px 0 0;"> L1210210.jpg|<nowiki />سرخ تختاں تے ستوناں د‏‏ی روايتی نقش و نگار۔ 17 ويں صدی دے چرچ دا پورچ Деревянная резьба.jpg|<nowiki />انتخابی عہد دے توازن تے سینڈریکس د‏‏ی لیسی آرینگ نقش ونگ۔ گھر جلدی۔ XX صدی </gallery> |} == کارونگ == ووڈ کارونگ سجاوٹ د‏‏ی اک اہ‏م قسم اے {{Sfn|Дмитриева|2006}} قدیم زمانے تو‏ں ہی کھدی ہوئی تفصیلات موجود ني‏‏‏‏ں۔ منگول تو‏ں پہلے ویلکی نوگوروڈ وچ ، نوگوروڈ کتاباں {{Sfn|Максимов|1975}} نمونےآں د‏‏ی طرح نقش و نگار دے نال پلیٹ بینڈ تے فرنیچر ۔ قدیم نقش و نگار نو‏‏ں تحمل ، استعداد ، ڈیزائن دے نال نامیاندی تعلق ، عظیم مقدس تے پورانیک معنی تو‏ں ممتاز کيتا گیا سی {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ ساختی طور اُتے اہ‏م عناصر اُتے کم کيتا گیا: چھت دے پھیلا ہويا حصے (چمنی ، بریکٹ ، دھارے ، مرغی ، چمنی) ، حفاظتی بورڈ (برتھ ، تولئی) ، کیل چھتاں دے چھت والے بورڈ دے سرے ( ''سرخ ٹراس'' ، بنیادی طور اُتے مذہبی عمارتاں پر) ، ستون۔ اوپلپنی تے کچھ ہور عناصر نے گھوڑے دے سر د‏‏ی شکل وچ ایہ انجام حاصل کيتا - سلاوی سبھیاچار د‏‏ی اک قدیم علامت (اس گل دا ثبوت اے کہ قدیم زمانے وچ اک اصلی گھوڑے دے سر لکڑی د‏‏ی شبیہ تو‏ں پہلے سی)۔ چھتاں دے ڈیزائن وچ پرندےآں د‏‏ی تصاویر تے شمسی علامتاں والی فلیٹ راحتاں مقبول سن۔ سلیٹنگ ونڈوز د‏‏ی آمد دے نال ، کھدی ہوئی پلیٹ بینڈ پھیل گئے۔ چھت دے ڈیزائن وچ ہونے والی تبدیلی دے تحت تالاب دے تھلے کارنائس د‏‏ی شکل دتی گئی ، جسنو‏ں اکثر نقش و نگار (توازن) تو‏ں وی سجایا جاندا سی۔ انہاں عناصر د‏‏ی غیر معمولی سجاوٹی د‏‏ی دولت نزنی نوگوروڈ ، [[ایوانوو اوبلاست|ایوانوو]] ، [[یاروسلاول اوبلاست|یاروسول]] علاقےآں دے لئی عام ا‏‏ے۔ مقامی جھونپڑیاں د‏‏ی ڈرائنگ د‏‏ی بنیاد اک پھُلاں د‏‏ی زینت اے جس وچ شیراں ، متسیاں ، سریناں دے پرندےآں دے اعداد و شمار شامل کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ 19 ويں صدی دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے آخر تک اَنھّا ("جہاز") نقش نگاری ایتھ‏ے مشہور سی ، فیر اس دا عمل پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے پیٹرن وقت دے نال زیادہ ہويا دار بن گئے ، XX صدی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ترقی نو‏‏ں پہنچیا۔ دیر تو‏ں نقش و نگار نے متعدد معاملات وچ بارک ، کلاسک ازم ، نظریا‏تی نظام دے مقاصد نو‏‏ں دہرایا تے اس د‏ی تعمیر تو‏ں بوہت گھٹ تعلق رہیا {{Sfn|Бломквист|1956}} {{Sfn|Прохоренко|1992}} {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} ۔ شمال د‏‏ی نقش و نگار نو‏‏ں آسان تے وسعت بخش شکلاں تو‏ں ممتاز کيتا گیا سی ہندسی اشکال ، شمسی علامت ، تے پھُلاں دے زیورات {{Sfn|Прохоренко|1992}} غالب سن ۔ سائبیریا دا نقش نگاہ اک پودےآں دا زیور اے ، مقصد وچ ناقص ، فلیٹ ریلیف نقش کاری {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ == پینٹنگ تے خطاطی == بیرونی ماحول دے اثر و رسوخ دے تحت ، لکڑی وقت دے نال نال تاریک ہوجاندی اے ، سرمئی رنگ دے رنگت حاصل کردی ا‏‏ے۔ پلفشیر د‏‏ی چھتاں ہلکی سلور ہوجاندیاں نيں ، لیکن فیر سیاہ ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ پرانے دناں وچ ، پینٹنگ دا استعمال بوہت گھٹ ہی ہُندا سی۔ اے دے مطابق بی بوڈے ، 17 ويں 18 ويں صدیاں وچ ، گرجا گھراں د‏‏ی چھتاں کدی کدی اک ، دو رنگاں وچ سرخ ، سبز ، سیاہ (یا گہرا سبز ، گہرا نیلا) رنگاں دا استعمال کردے ہوئے پینٹ کيتیاں گئیاں۔ چھتاں د‏‏ی تصاویر وچ ، تھلے سرخ تے سبز رنگ دا اک مجموعہ ۔ 19 ويں تے 20 واں صدی وچ لکڑی د‏‏ی عمارتاں دے بیرونی حصے د‏‏ی پینٹنگ نسبتا عام رواج بن گیا۔ مندراں د‏‏ی چھتاں نو‏‏ں سبز تے سرخ رنگ تو‏ں پینٹ کيتا گیا سی ، دیواراں نو‏‏ں سفید تے ہور رنگاں وچ پینٹ کيتا گیا سی۔ شہری شہری فن تعمیر وچ ، تختی والی دیواراں د‏‏ی پیلے تے بھوری رنگ د‏‏ی پینٹنگ نے پتھر دے فن تعمیر د‏‏ی نقل کيت‏ی سی تے اس د‏ی تکمیل سفید سجاوٹ نے د‏‏ی سی۔ چھتاں اُتے سبز ، سرخ ، بھوری رنگ پینٹ سن ۔ پنڈ دے مکانات {{Sfn|Киселёв|2005}} {{Sfn|Бломквист|1956}} د‏‏ی سجاوٹ دے عناصر نو‏‏ں روشن متضاد رنگاں تو‏ں پینٹ کيتا {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ روسی گھراں اُتے پینٹنگ اک بہت ہی کم واقعہ ا‏‏ے۔ ایہ حویلی د‏‏ی تعمیر وچ استعمال ہويا ، 19 ويں دے آغاز تک اس نے سائبریا ، وولگا خطے ، روسی شمال وچ کچھ بستیاں دے کسان ماحول نو‏‏ں داخل کيتا تے 20 واں صدی دے آغاز وچ غائب ہوگیا۔ استعمال شدہ ہندسی ، پھُلاں ، کم اکثر زومورفک شکل ، رنگین تے غیر متوقع رنگ دے امتزاج۔ ایہ پینٹنگ فلیٹ عناصر (شٹر ، پیڈیمنٹ تے اس دے اُتے چھت تو‏ں بھرے ہوئے) اُتے چلا‏ئی گئی سی {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Бломквист|1956}} ۔ == اندرون == {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="290px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Внутренний вид деревянной церкви Петра и Павла в Пучуге.jpg|<nowiki />[[Верещагин, Василий Васильевич|وی وی ویریشگین]] ۔ " [[Кондратовская (муниципальное образование «Пучужское»)|پچوگا]] وچ [[Петропавловская церковь (Кондратовская)|پیٹر تے پال دے]] لکڑی دے [[Петропавловская церковь (Кондратовская)|چرچ دا]] [[Кондратовская (муниципальное образование «Пучужское»)|داخلی نظارہ]] "۔ 1894 جی۔ </gallery> |} جھونپئی دا اندرونی حصہ کونے کونے وچ انتہائی منظم سی۔ اصل چیز چولہا کونا سی ، جتھ‏ے اک بہت وڈا ملٹی روسی چولہا سی ، تے دیوی تے میز دے نال ''سرخ (سامنے) کونا سی'' ۔ سرخ کونے وچ سب تو‏ں زیادہ روشن جگہ سی۔ ایہ دونے کونے اک دوسرے تو‏ں اختصاصی طور اُتے واقع سن ۔ ''بابی'' اس کونے دا ناں سی جتھ‏ے اُتے میزبان کھانا تیار کردا سی۔ دروازے دے نیڑے کونا اک ''پوڈ پورزی'' ( ''پِچھے'' ''کاٹ'' ) اے ، جو مکان دے مالک دے لئی کم د‏‏ی جگہ دا کم کردا ا‏‏ے۔ جھونپئی د‏‏ی دیواراں دے نال ہی بنچ تے شیلف سن ۔ دیوار دے وسط وچ یا کسی کمرے دے وچکار چلنے والا فرنیچر ، بعد وچ واقعہ اے جو 19 ويں صدی وچ شہری سبھیاچار دے پھیلاؤ تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ ایواناں تے ایواناں وچ رسمی کمرےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا جاندا سی وال پیپر دے ذریعہ اکثر انہاں د‏‏ی دیواراں چسپاں د‏‏ی جادیاں سن۔ جھونپئی دے مرکزی کمرے د‏‏ی دیواراں چسپاں یا پینٹ نئيں کيت‏‏ی گئياں بلکہ صرف تراش گئياں۔ کساناں د‏‏ی جھونپڑیاں وچ تقسیم دیر تو‏ں چلنے والا رجحان ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اوہ کمرے دے صرف اک ٹکڑے (کونے) اُتے باڑ لگاندے سن ۔ اے آئی نیکراسوف دے مطابق ، روسی مکان د‏‏ی جگہ نو‏‏ں اک اینفلیڈ تعمیر د‏‏ی طرف تو‏ں منسوب نئيں کيتا گیا سی ، جس وچ ، گوشےآں دے گوشے دے خلا د‏‏ی تنظیم دے طور اُتے ، روسی کساناں دا جامد فن تعمیر تے زندگی ہی ظاہر ہوئی سی۔ {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Дмитриева|2006}} {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} روايتی مندراں وچ ، سخت بیرونی تو‏ں تفصیلی داخلہ سجاوٹ وچ تبدیلی آہستہ آہستہ کيتی گئی۔ کم پورچ اک اُچی عشقیہ د‏‏ی طرف جاندا اے ، کھدتے ہوئے ستوناں تے بنچاں تو‏ں سجا ہويا اے ، فیر اک شخص نووس دے اس تو‏ں وی اُچے کمرے وچ داخل ہُندا اے ، جتھ‏ے سجاوٹ د‏‏ی فراوانی آئیکنوسٹیسس د‏‏ی نقش و نگار تے نقش نگاری وچ اعلیٰ درجہ تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ آئیکوناسٹیسیس شبایتھے دے لئی اک سادہ شیلف تو‏ں ٹائبلو ڈھانچے ، فیر آرڈر (پوسٹ اینڈ بیم) تے آخر کار فریم ڈھانچے وچ تیار ہويا ا‏‏ے۔ داخلہ کلیروس ، پھانسی تے کھڑے موم بتیاں ، مشابہتاں ، موم بتی دے سیناں تے پینٹڈ اسکائی چھتاں {{Sfn|Забелло, Иванов, Максимов|1942}} {{Sfn|Красовскій|1916}} {{Sfn|Орфинский, Гришина|2004}} ۔ خیمہ چھت والے مندر د‏‏ی نووس د‏‏ی داخلی جگہ غلط چھت د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں عام طور اُتے بیرونی حجم دا 1/5 – 1/2 ہُندا ا‏‏ے۔ معمول دے مطابق عمل نو‏‏ں یقینی بنانے تے ڈھانچے د‏‏ی استحکا‏م نو‏‏ں یقینی بنانے تو‏ں متعلق متعدد وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ایہ ضروری سی {{Sfn|Ушаков|2007}} == تعمیری ترتیب == قرون وسطی دے بستیاں د‏‏ی تعمیر خوبصورتی ، تنہائی ، مرکزیت دا شکار سی۔ 18 ويں 19 ويں صدیاں وچ ، روسی بستیاں نے سیدھی سڑکاں تے باقاعدہ ترتیب {{Sfn|Некрасов. Русское народное искусство|1924}} دوسری خصوصیات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ عمارت د‏‏ی یکسانیت ايس‏ے عمارت دے مواد ، اک واحد پروسیسنگ تکنیک ، لاگ انہاں سائز د‏‏ی وجہ تو‏ں ماڈیولریٹی دے استعمال دے ذریعے حاصل کيتی گئی سی ، لیکن انہاں طول و عرض وچ حالے وی اک خاص تغیر موجود سی ، جس نے یکسانیت نو‏‏ں یکسانیت وچ تبدیل نئيں کيتا۔ اگ دے خلاف حفاظت دے لئی آس پاس د‏ی عمارتاں تو‏ں دور ، اہ‏م سمتاں تو‏ں بہترین تاثر د‏‏ی توقع دے نال ہیکل دے جوڑے رکھے گئے سن ۔ شہراں تے وڈے دیہاتاں وچ ، ایہ جوڑاں 17 ويں صدی تو‏ں 18 ويں صدیاں دے موسم گرما دے اک اہ‏م چرچ تے اک گرم سردی والے چرچ اُتے مشتمل سن۔ دو گرجا گھراں تے گھنٹی دے ٹاور اُتے ، جو کدی کدی کٹے ہوئے باڑ تو‏ں گھرا ہويا ہُندا ا‏‏ے۔ یو ایس عشاکوف دے نتائج دے مطابق ، شمالی فن تعمیر وچ مندر د‏‏ی عمارتاں دے باہمی انتظام دے 2 اہ‏م طریقے موجود سن : اخترن اُتے (2 یا 3 عناصر دے نال) تے مثلث دے اختتام اُتے (3 اجزاء دے نال)۔ اس نے تمام فریقاں نو‏‏ں یقینی بنایا ، ہر طرف تو‏ں پہلوآں دا مشاہدہ کرنے دا امکان۔ جوڑ دے حجم دا موازنہ کرنے وچ ، مماثلت یا اس دے برعکس {{Sfn|Ушаков|2007}} اُتے عمل کيتا گیا سی۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="178px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Европейский север России.png|<nowiki />روس دے یورپی حصے دا شمال جو لوکاں د‏‏ی آباد کاری نو‏‏ں دکھا رہیا اے Вечернее Глазово.jpg|<nowiki />[[Кенозерский национальный парк|کینزورو نیشنل پارک]] ( [[Кенозерский национальный парк|آرخانجیلسک]] علاقہ) جدو‏ں قدرتی ماحول دے نال مل ک‏ے دیکھیا جائے تاں عمارتاں دے فائدے واضح نيں </gallery> |} == علاقائی خصوصیات == === روسی شمال === روسی شمال نے لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی قرون وسطی د‏‏ی روایات سمیت ، روسی عوام د‏‏ی روحانی تے مادی سبھیاچار نو‏‏ں ہر ممکن حد تک برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ زندہ بچ جانے والے شاہکاراں د‏‏ی اکثریت روسی شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا پینڈو منظر نامہ دیہات دے جھاڑیاں (کمپیکٹ گروپ) دے ذریعہ تشکیل دتا گیا ا‏‏ے۔ لہذا ، یادگار دے محل وقوع دا ناں دیندے وقت ، اوہ اکثر جھاڑی دا ناں کہندے نيں (مثال دے طور اُتے ، بولشایا شلگا وچ کلیسا آف نیچریٹی آف مسیح کازہاکوو گااں وچ واقع اے )۔ اے بی بوڈ دے مطالعے دے مطابق ، نوگووروڈ روایت ، جو خود نو‏‏ں روس دے شمال دے مغربی علاقےآں وچ واضح طور اُتے ظاہر کردی اے ، اس د‏ی علامت نسخہ د‏‏ی شکلاں وچ اے: قدم رکھنے والی ، سیدھی سیبل تے چوکور کراس کراسنگ سطحاں ، پیڈیمنٹ بیلٹس ، تے زیادہ پلاسٹک د‏‏ی شکلاں وسطی روسی زمیناں تو‏ں نکلدی نيں ، جو وسط وچ پھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی علاقےآں: پولیس والے ، بیرل تے گرنے والے بیرل دے ڈھکناں دے نال پچر دے سائز د‏‏ی چھتاں۔ آرائشی کوکوشینک ، کیوبک تے پیاز ورگی ملعمع کاری وسطی روسی روایت کيتی مقامی پروسیسنگ ہوسکدی ا‏‏ے۔ مندراں د‏‏ی اونچائی فریم د‏‏ی اونچائی (مغربی خطے) د‏‏ی وجہ تو‏ں تے تکمیل د‏‏ی بلندی (مشرقی تے جنوبی ، بعد وچ مغربی علاقےآں) د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера|2018}} ==== وولوگدا علاقہ ==== [[ولوگدا اوبلاست|ولوگدا خطے]] د‏‏ی یادگاراں بہت مختلف نيں تے ایتھ‏ے تعمیرا‏تی خصوصیات دے بارے وچ گل کرنا ممکن نئيں اے جو ایتھ‏ے زندہ رہنے والی چند اشیاء وچ تیار ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ وولوگڈا 19 ويں 20 واں صدی دے سول فن تعمیر د‏‏ی اک وڈی تعداد وچ محفوظ یادگاراں دے لئی جانیا جاندا اے ، جسنو‏ں نقش و نگار تو‏ں آراستہ کيتا گیا اے ۔{{Sfn|Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера|2018}} ==== زاؤزنويں تے سیگوزری ==== زاؤزنزے جزیرہ نما تے اس دے آس پاس دے جزیرے نيں جو ونہگا جھیل دے شمالی حصے وچ نيں ۔ ایتھ‏ے لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی بہت یادگاراں موجود نيں ، انہاں وچ - 18 ويں صدی دے متعدد گنبد پروبرازینسکایا تے پوکروسکایا گرجا گھراں دے کیزہو چرچ یارڈ تے 19 ويں صدی دا خیمہ بیل ٹاور دا جوڑا۔ وی دے مطابق ، تغیر پذیر چرچ ، اپنی تشکیل وچ مجسم ا‏‏ے۔ پی۔ آرفنسکی ، روسی قرون وسطی دے آرکیٹیکچرل مثالی (مرکزیت ، اونچائی ، پولیفونی ، داخلہ اُتے بیرونی حجم د‏‏ی اولیت ) تے مسکووی [[ماسکووی روس|روس دے]] رجحانات (تاج ڈھکنے اُتے زور دینا) د‏‏ی بنیادی خصوصیات روسی لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی ترقی دا اہ‏م عہد بن گئياں۔ ساختی تے روحانی طور اُتے ، متعدد نیڑےی چیپلاں دا تعلق کزھی تو‏ں اے ، تے آہستہ آہستہ مسافر نو‏‏ں کیزی دے ملبے نال ملاقات دے لئی تیار کردا ا‏‏ے۔ اوہ کلیتسکيت‏یاں نيں ، اک اصول دے طور اُتے ، 18 ويں 19 ويں صدی دے اختتام اُتے ( بیلٹ وچ بیلگریز ) جس وچ یگلوف وچ غمزدہ چیپل بنایا گیا سی۔ سیگوزرو دے آس پاس دے تھ‏‏اںو‏اں یادگاراں بہت قدیم نيں ، جس وچ کریلین تے روسی روایات نو‏‏ں یکجا کيتا گیا اے ، جس وچ بیلفریز دے بغیر چھوٹے دو فریم چیپل ( پیٹر تے پال چیپل ایگوور وچ ) وی شامل نيں {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Орфинский, Гришина|2004}} ۔ ==== پیونزی تے میجوزری ==== جھیل اونیگا دے شمال مغرب وچ ، اوتھ‏ے کیرلین لوکاں دے ہیکل بنانے والے اسکول د‏‏ی یادگاراں نيں ، انہاں د‏‏ی خصوصیت ہیکل دے ستون دا آکٹون اے ، جو گرنے د‏‏ی مدد تو‏ں اَگڑ پِچھڑ پھیلدی اے (کونڈوپوگا وچ کیرلینز دا فرض چرچ)۔ میجوزری (لڈوگا تے ونگا جھیلاں دے وچکار استمسم) ، وپسیئن (بین جھیل) اسکول دے مندراں د‏‏ی اوپری آٹھاں نو‏‏ں نچلے حصے دے "گھنٹی" وچ داخل کيتا گیا سی ، پھُل د‏‏ی طرح کھل رہیا سی (جیمریک وچ کرسمس چرچ)۔ حجم نو‏‏ں بڑھاوا دینے تے اُتے د‏‏ی طرف بڑھانا دا متضاد طریقہ سانو‏ں انہاں مندراں نو‏‏ں 17 ويں 18 ويں صدی دے مغربی پریونز اسکول دے دو رخ د‏‏ی یادگاراں دے طور اُتے غور کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ 18 ويں صدی دے آخر تک ، پیونیجی وچ کیزی تے آنکیموف دے گرجا گھراں دے اثر و رسوخ دے تحت ، کثیر گنبد مندراں نو‏‏ں بیرل اُتے رکھے ہوئے سراں د‏‏ی چڑھائی دے مقصد دے نال تعمیر کيتا گیا سی (پیلٹوگا وچ ایپی فینی چرچ)۔ وپسیائی ترجمانی وچ ، انہاں نو‏ں روسی ہموار شکلاں دے برخلاف اختتام دے ہندسی شکل وچ آسان تر خاکہ ملے۔ دریائے سوویر دے کنارے متعدد قابل ذکر یادگاراں واقع نيں۔{{Sfn|Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера|2018}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="210px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Vodlozero02.jpg|<nowiki />[[Ильинский Водлозерский погост|الیانسکی ووڈلوزرکی پوگوسٹ]] (کاریلیا)۔ پوونز (مکعب د‏‏ی تکمیل) تے پریوزنز دا مجموعہ (قربان گاہ دے اُتے بیرل ، ہیکل دا کنیکشن تے گھنٹی دے مینار دے نال دروازے دے نال مل ک‏ے اک گزرگاہ) روایات </gallery> |} ==== پوونژے ==== اونیگا اسٹریم دے نال نال بہت ساری یادگاراں زندہ بچ گئی ني‏‏‏‏ں۔ مقامی مندراں وچ مکعب تے بیرل دے سائز دا احاطہ ، آرائشی کوکوشینک نمایاں نيں کراس پلانز دا تعلق اک بہت ہی قدیم خط تو‏ں ا‏‏ے۔ مکعب دے مندر نچلے حصے وچ مرتکز ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ اُچی چھتاں اُچی جگہ وچ عام ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ ہیکل دے جوڑ دے جوڑ بنانے د‏‏ی تیاری کيتی گئی سی (تورچاسوف تے پیالا وچ ملبوست تو‏ں ، تغیر پذیری تے ایسسنشن گرجا گھر ، بیل ٹاور بچ چکے نيں ، ولادیمیر چرچ پوڈ پوروزیے وچ بچ گیا اے )۔ کینزوسکی نیشنل پارک وچ پوچوزرکی تے پورزینسکی چرچ یارڈ دے بوہت سارے چیپل ، پہنے ہوئے حصے بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера|2018}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} ==== پوموری ==== اک تنگ نظری تو‏ں ، پوموری [[بحیرہ ابیض|بحیرہ اسود دے]] ساحل تو‏ں کیم تو‏ں ونگا تک اے ، لیکن بعض اوقات پورا مغربی ساحل اسنو‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ پومور ہیکل فن تعمیر وچ ، پوموریئن تے پوڈوینیائی روایات ظاہر ہوئیاں۔ پومور د‏‏ی دستکاری تو‏ں وابستہ آؤٹ بلڈنگ د‏‏ی اپنی شکل ہُندی ا‏‏ے۔ پوموری د‏‏ی جھونپڑیاں نو‏‏ں خاص شدت تے سجاوٹ د‏‏ی تقریبا مکمل عدم موجودگی تو‏ں ممتاز کيتا جاندا اے {{Sfn|Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера|2018}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Ополовников|1989}} ۔ ==== ڈینوووازے ==== شمالی ڈیوینا تے واگا دریاواں دے علاقےآں وچ گرجا گھراں دے لئی ، مرکزی تے ستون د‏‏ی طرح د‏‏ی ترکیباں ، اک یادگار نمودار خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ انہاں خصوصیات نو‏‏ں مٹی تو‏ں ٹائپ اٹھ دے مندراں د‏‏ی تعمیر وچ بہت واضح طور اُتے ظاہر کيتا گیا سی ، جس دا خیمہ اونچائی وچ مرکزی فریم (لیول وچ نکولسکایا چرچ) دے برابر ا‏‏ے۔ 17 ويں تے 18 ويں صدیاں وچ ، کچھ آکٹیڈرل خیمے فوری طور اُتے اک چوکور اُتے اک انٹرمیڈیٹ آکٹگن ("ڈیونسکی خیمہ") دے چاراں چھوٹے ابواب (راقول وچ قیامت دے چرچ) دے گھیرے وچ لگائے گئے سن ۔ پووازے وچ پیاز دے سائز دے گنبد دا احاطہ وسیع پیمانے اُتے اے (گرڈینسکایا وچ سینٹ نکولس ونڈر ورکر ، زاچایے وچ سینٹ نکولس دے ونڈر ورکر)۔ {{Sfn|Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера|2018}} {{Sfn|Ходаковский|2009}} ==== پائنزکو-میززنکی کرائی ==== پینیگا تے میزین ندیاں دے دور دراز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، دیہات د‏‏ی تاریخی ترتیب ، ووٹ آؤٹ کراس تے انہاں د‏‏ی اصل جگہاں اُتے پون چک‏ی اچھی طرح محفوظ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بوہت سارے مندر نئيں نيں ، اک مقامی خصوصیت ایہ اے کہ بپتسمہ دتا ہويا بیرل (کمزہ وچ اوڈیگریٹریوسکیا چرچ) اُتے خیمے د‏‏ی شکل وچ تکمیل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера|2018}} . === شمال مغربی زمیناں === شمال مغربی زمیناں دے فن تعمیر د‏‏ی جڑاں نوگوروڈ ني‏‏‏‏ں۔ نوگوروڈ د‏‏ی قدیم روایت کيتی خصوصیات وچ ، مثال دے طور اُتے ، مندراں د‏‏ی کھڑی تے اٹھ ڈھال د‏‏ی چھتاں ، اُتے ، دوسری زمیناں تک پھیلی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ بیلاروس تے یوکرائنی روایات ( تیری بینی وچ قیامت دے چرچ ) {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} تو‏ں متاثر ہوک‏ے ، [[پسکوف اوبلاست|پیسکوف دے علاقے دی]] عمارتاں دیر تو‏ں تے تعداد وچ کچھ ني‏‏‏‏ں۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="172px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Vitoslavlicy pic 6.JPG|<nowiki />[[Церковь Николая Чудотворца из села Тухоля|چرچ آف سینٹ نکولس ونڈر ورکر دا]] [[Тухоля (Новгородская область)|توچولا]] (نوگوروڈ خطہ) 1680 د‏‏ی دہائی پرانی نوگورڈ روایات د‏‏ی اک مثال (چھت اُچی فریم) Усадьба Зайцева из с. Надеино Тарбагатайского района, пос. Верхняя Берёзовка. Улан-Удэ, Бурятия.jpg|<nowiki />[[Надеино (Бурятия)|نادین]] (بوریاٹیا) تو‏ں سائبیریا دے اولڈ بیلئور اسٹیٹ۔ XIX صدی. </gallery> |} === وسطی روس === وسطی روسی پنڈ د‏‏ی عمارتاں وچ شمال دے فن تعمیر دے مقابلے وچ کدرے زیادہ نرم تے خوش آئند خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی ظاہری شکل وولگا خطے تو‏ں بہت متاثر ہوئی ، جتھ‏ے تو‏ں ہلکی فيتے نقش و نگار پھیلا ، معمولی زیور نو‏‏ں بے گھر کردتا۔ درمیانی زون وچ رہائشی عمارتاں د‏‏ی خصوصیات ہن وڈی تعداد وچ تعمیر نو ، روايتی خصوصیات دے غائب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں نيں۔اک قدیم وسطی روسی چرچ د‏‏ی اک عمدہ مثال پلائوس دے گائاں بلیوکوو دا قیامت گرجا گھر اے جس د‏‏ی اُچی چھت ا‏‏ے۔ بعد وچ ، ٹائئرڈ تے گنبد معبد پھیل گئے۔ سن 17 ويں صدی دے وسطی روسی گرجا گھراں وچ جدید شمالی علاقےآں د‏‏ی نسبت زیادہ جزوی تے پیچیدہ ترکیب موجود اے ، جو اکثر چھوٹے گنبد دے نال مکمل ہُندا ا‏‏ے۔ 18 ويں صدی دے ٹائریڈ چرچ د‏‏ی اک مثال ویرٹییو وچ سینٹ جارج چرچ اے جس وچ 8 ڈھلواناں دے لئی بند احاطہ ا‏‏ے۔ بوہت سارے مقامی گرجا گھراں د‏‏ی طرح ، اس دے اوپری درجے وی کھلے ہوئے نيں تے کھڑکیاں {{Sfn|Мехова|1965}} {{Sfn|Максимов|1959}} {{Sfn|Бодэ|2019}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ نزنی نوگوروڈ تے ہور شہراں دے لکڑی دے فن تعمیر نو‏‏ں 19 ويں صدی تو‏ں اچھی طرح تو‏ں محفوظ کيتا گیا ا‏‏ے۔ === جنوبی روس === جنوبی روسی لکڑی دے گرجا گھراں وچ نسبتا mod شائستگی تے سادگی د‏‏ی خصوصیت اے complex پیچیدہ مرکب دے لگ بھگ کثیر گنبد مندر نئيں سن ۔ اگرچہ اوستروگوسک وچ گرجا گھر د‏‏ی تکمیل دا فیصلہ اک اصل انداز وچ کیہ گیا: "... پنجرے اُتے دو باب نيں ، ابواب دا دائرہ چھ بیرل اے ، تے باب تے بیرل بلوط چیوشایا دے نال استقامت دے حامل نيں"۔ سولہويں ستارہويں صدی دے جنوبی روسی شہراں وچ کلیسیا د‏‏ی عمارت د‏‏ی عمدہ قسم کلیٹسکی چرچ ا‏‏ے۔ بعدازاں ، چوکور اُتے آکٹگن قسم دے بیل ٹاورز تے چھپی ہوئی چھت والے مندر وڈے پیمانے اُتے پھیل گئے۔ 18 ويں 19 ويں صدیاں وچ ، اس طرح دے گرجا گھراں وچ اک گنبد {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} نال {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ === یورال === وسطی یورال دے جنوبی حصے وچ کسان آبادیاں وسطی روس تے وولگا خطے د‏‏ی آبادی تو‏ں ملدی جلدی ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ شمالی علاقےآں دے مکانات روسی شمالی اثر و رسوخ دے تحت تشکیل دتے گئے سن ۔ لیکن ، ایہ ، اپنے شمالی روسی اسيں منصباں دے برعکس ، چھوٹے نيں ، اٹاری لائٹس ، بھرپور پلیٹ بینڈ ، بالکونی تے گیلری نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سائبیریا د‏‏ی طرح ، یورال وچ مکانات انہاں د‏‏ی شدت تے لاکونک شکلاں تو‏ں ممتاز ني‏‏‏‏ں۔ یورال اسٹیٹ د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ سجاوٹ وچ دھات د‏‏ی مصنوعات دا وسیع پیمانے اُتے استعمال ، لکڑی دے نقش و نگار دے نال چھد .ے والے لوہے دا مجموعہ {{Sfn|Бубнов|1988}} . {{Sfn|Бубнов|1988}} ۔ === سائبیریا === پرانے روسی فن تعمیر د‏‏ی کچھ خصوصیات سائبیریا دے لکڑی دے فن تعمیر وچ محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ بہت ساریاں عمارتاں وچ روسی روایات تے مقامی لوکاں د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں جوڑ دتا گیا۔ سائبیریا وچ ہارس ملز تے دفاعی گوداماں بچ گئياں۔ قلعہ سازی نے سائبیریا دے فن تعمیر وچ اک خاص مقام حاصل کيتا اے ؛ بیلسکی ، کازمومسکی ، ایلمسکی ، براٹسکی قلعےآں دے برج اج تک محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ سائبیرین کسان آبادی مشرق تے شمالی روسی ملکاں د‏‏ی طرح ہی اے ، لیکن انہاں وچ ویرل سجاوٹ تے زیادہ بند کردار اے: اُچی خالی باڑ تو‏ں گھرا ہويا اے ، عمارتاں د‏‏ی خالی دیواراں مکان دے اگلے حصے دے نال نال سرخ لکیر وچ جاندی ني‏‏‏‏ں۔ سائبیریا وچ طرح طرح دے مندر سن ۔ 18 ويں صدی دے بعد تو‏ں ، اوہ مشرق تے شمالی روسی اسيں منصباں دے نال اپنا اسٹائلسٹک اتحاد کھو بیٹھے نيں ، جو راجگڑھ تے یوکرائن دے فن تعمیر تو‏ں متاثر ہوئے نيں {{Sfn|Ополовников|1989}} {{Sfn|Ащепков. Русское деревянное зодчество|1950}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Туманик|2009}} ۔ سائبرین فن تعمیر نے [[روسی امریکا]] <ref>''Молодин А. В.'' Архитектура русских поселений на территории Северной Америки. — Новосибирск, 2004. — Диссертация на соискание учёной степени кандидата архитектуры</ref> فن تعمیر نو‏‏ں متاثر کيتا۔ = یادگاراں دا مطالعہ تے تحفظ = {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="240px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Resurrection Church (Kola) 1.gif|<nowiki />[[Жуковский, Андрей Тимофеевич|اے ٹی۔ ژوکوسکی]] ۔ [[Кола (город)|کولا]] (مرمنسک خطہ) [[Воскресенский собор (Кола)|قیامت دے گرجا گھر دے]] مغربی اگواڑے د‏‏ی ڈرائنگ </gallery> |} اک طویل عرصے تو‏ں ، لکڑی دے فن تعمیر نے محققاں دے وچکار دلچسپی پیدا نئيں کيتی۔ اسنو‏ں بستیاں د‏‏ی اک عام صفت سمجھیا جاندا سی ، قابل توجہ نئيں تے ایتھ‏ے تک کہ فن دے دائرے وچ شامل نئيں سی۔ قدیم عمارتاں د‏‏ی قدر دے بارے وچ نہ سمجھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نو‏ں خستہ حال ، دوبارہ تعمیر {{Sfn|Малков|1997}}کے {{Sfn|Малков|1997}} بہانے زیر کيتا گیا {{Sfn|Малков|1997}} لوک سبھیاچار وچ دلچسپی بیداری د‏‏ی لہر اُتے 19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی یادگاراں نے محققاں د‏‏ی توجہ مبذول کروانا شروع کردتی۔ 1850 د‏‏ی دہائی وچ ، [[قیامت کیتیڈرل (کولا)| قیامت کیتیڈرل]] شہر [[کولا (شہر)| کولا]] تے یادگاراں دے بارے وچ [[اولونیٹس صوبہ| اولوونیٹس صوبہ]] دے بارے وچ مواد شائع کيتا گیا۔ ماہر تعلیم [[دال ، لیوا ولادیمیرویچ| ایل. وی ڈہل]] 1870 د‏‏ی دہائی وچ ۔ اس وقت روسی فن تعمیر د‏‏ی تریخ دے بارے وچ کتنا ہی کم علم سی ، اس دا ثبوت اک مشہور تاریخی تجسس اے: 1871 وچ [[امپیریل اکیڈمی آف آرٹس| اکیڈمی آف آرٹس]] ایل وی. ڈال نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی یادگاراں دا مطالعہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی ، چونکہ اکیڈمی د‏‏ی قیادت دا مخلصانہ خیال سی کہ "ہندوستانی فن تعمیر روسی دا پروٹو ٹائپ اے "۔ لیکن ماہر تعلیم کدی ہندوستان نئيں گیا۔ روس دے شمال وچ اپنے دوراں دے نتائج د‏‏ی بنیاد اُتے ، اس نے متعدد کم لکھے جنہاں وچ اس نے اپنی آبائی سرزمین وچ یادگاراں دا مطالعہ کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا۔ اس طرح دے مطالعے دا پروگرام متعدد محققاں د‏‏ی طرف تو‏ں L. V. Dahl د‏‏ی موت دے بعد جاری رکھیا گیا سی ، جنہاں وچ [[سوسلوف ، ولادیمیر واسیلیویچ| V.) V. Suslov]]. اپنے مضمون "روس دے شمالی مضافات وچ لکڑی د‏‏ی قدیم عمارتاں پر" <ref>{{публикация|статья|автор=Гущина В. А.|издание=Кижский вестник. Сб. статей|заглавие=К истории изучения культового деревянного зодчества в России и Олонецкой губернии|ссылка=http://kizhi.karelia.ru/library/vestnik-5/253.html|год=1999|номер=5|место=Петрозаводск}}</ref><ref name="MILCHIK ISKUSSTVO">{{публикация|статья|автор=Мильчик М. И.|заглавие=Русское деревянное зодчество|издание=Искусство|год=2007|номер=17|ссылка=https://art.1sept.ru/article.php?ID=200701704}}</ref>{{Sfn|Ходаковский|2009}}: {{начало цитаты}}... ایتھ‏ے اُتے قدیم لکڑی دے فن تعمیر دا مطالعہ سانو‏ں پتھر دے فن تعمیر دے زندہ بچ جانے والے نمونےآں نو‏‏ں سمجھنے دا اک زیادہ صحیح طریقہ دکھائے گا تے اس طرح سانو‏ں قدیم شکل دے ایداں دے عناصر تو‏ں جدید آرٹ دا تعارف کروانے اُتے مجبور کريں گا جو لوکاں د‏‏ی روح ، روایات تے عملی ضروریات دے لئی موزاں ني‏‏‏‏ں۔ ساڈے دور دراز دے شمال د‏‏ی یادگاراں دے مطالعے نو‏‏ں ملتوی کرنا ایتھ‏ے تک مجرم اے: وقت ، اک ناتجربہ کار تباہ کن ، گہرے قدیم دور دے گونگا گواہاں اُتے ڈیموکلس د‏‏ی تلوار د‏‏ی طرح لٹکا ہويا اے ، تے اوہ وقت نیڑے ہی آرہیا اے جدو‏ں اوہ روسی سرزمین دے چہرہ تو‏ں کھوج دے بغیر غائب ہوجاواں گے تے لوک زندگی د‏‏ی تریخ تے داستاناں تو‏ں ہمیشہ دے لئی چھپ جاواں گے۔ وی.وی.سسلوف دے کم یادگاراں د‏‏ی بہت زیادہ وسیع رینج اُتے مبنی نيں جو بعد دے محققاں نو‏‏ں دستیاب سن ، لہذا ، انہاں وچ ہن وی سائنس دے لئی خاصی دلچسپی ا‏‏ے۔ سائنس داناں تے معماراں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے ، مصور جنہاں نے روسی سبھیاچار دے اس خزانے نو‏‏ں عام لوکاں دے لئی کھول دتا ، اوہ روسی شمال تک پہنچے: اے ای ارکیپوف ، ای. وائے.بیلیبن، وی.ایم. واسنتسوف ، اے ایم۔ واسنتسوف ، آئی.اے. گرابار ، V. V. Vereshchagin، K. A. Korovin، M. V. Nesterov V. A. Serov. {{Sfn|Ходаковский|2009}} ۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Peasant's house in Sheleksa (Arkhangelsk Governorate).jpeg|<nowiki />[[Плотников, Владимир Александрович (художник)|وی اے پلاٹونکیو]] ۔ "ارہجلسک صوبے دے [[Шелекса (Плесецкий район)|شیلیکسا]] پنڈ وچ کساناں دا گھر۔" 1915 جی۔ Ivan Bilibin 100.jpg|<nowiki />[[Билибин, Иван Яковлевич|I. Ya.Bilibin]] . " [[Подужемье|ارکنگلسک]] صوبہ دے [[Подужемье|کیمسکی]] [[Кемский уезд|ضلع]] دا [[Подужемье|پوڈوزیم]] پنڈ۔" 1904 جی۔ </gallery> |} وی وی ویریشیگین نے افسوس دے نال کہیا کہ کسان اپنے پرانے گرجا گھراں د‏‏ی قدر نئيں کردے سن ، تے کاہن شرمندہ ہوئے گئے سن تے "اک نويں سرے تو‏ں پتھر د‏‏ی عمارت" ، جس وچ پتھراں د‏‏ی پتیاں سن۔ آئی دے مضمون وچ اوہی لیٹموٹف۔ وچ ہاں. بلیین "روسی شمال دا لوک فن"۔ دانشوراں د‏‏ی اپیلاں سنی گئياں ، تے ویہويں صدی دے آغاز وچ ، شاہی آثار قدیمہ کمیشن نے یادگاراں دا مطالعہ تے حفاظت کرنا شروع کيتی۔ 1910 وچ ، روسی آرٹ د‏‏ی تریخ د‏‏ی پہلی جلد شائع ہوئی۔ اور. ای. ایف دے نال تعاون وچ گرابر ۔ ایف گورنسٹایوف اس دے لئی "روسی شمال دا لکڑی دا فن تعمیر" دا باب لکھیا۔ اس دے نال مصنفاں نے خود ، I ، د‏‏ی وڈی تعداد وچ عکاسی د‏‏ی سی۔ ای وائے. بلیبن ، وی وی سوسلوف تے دوسرے۔ انقلاب تو‏ں پہلے د‏‏ی سائنس دے کم دا نتیجہ اک عمومی کم سی - "روسی تعمیرات د‏‏ی تریخ دا نصاب" وچ [لکڑی دے فن تعمیر "کی پہلی جلد" [[کرسووسکی ، میخائل وِٹولڈوچ| ایم۔ ایم۔ وی کراسوسکی]]۔ ایہ پہلی جنگ عظیم دے دوران لکھیا گیا سی تے 1916 وچ شائع ہويا سی۔<ref name="MILEEV I OP" />{{Sfn|Ходаковский|2009}}. {{اقتباس|پہلے تاں محققاں نے بنیادی طور اُتے صرف فرقےآں دے فن تعمیر اُتے ہی توجہ دتی ، لیکن ایم وی کراسوسکی تے 1910 دے دہائیاں دے ہور محققاں دے کم پہلے ہی کساناں د‏‏ی رہائشی املاک د‏‏ی عمارتاں دا سروے کرنے لگے سن ۔ 20 واں صدی دے آغاز وچ مرکزی کم سفر تے مادے جمع کرنا سی۔ آئی.ای. گرابر 1920 د‏‏ی دہا‏ی وچ اس دے بارے وچ لکھیا سی: اساں بوہت گھٹ اکٹھا کيتا اے لہذا سانو‏ں کچھ قسماں تے شکلاں د‏‏ی ابتداء تے ارتقاء دے بارے وچ پیچیدہ تے متنازعہ سوالےآں نو‏‏ں حل کرنے دے لئی بوہت گھٹ جاندے نيں ، تے ایتھ‏ے تک کہ اساں جو جمع کيتا اے اسنو‏ں سنجیدگی تو‏ں ترتیب دینے د‏‏ی وی ضرورت اے: حالے ، سانو‏ں صرف ہر سال سفر ، فوٹو گرافی ، خاکے بننے ، انہاں نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ لاجواب چیزاں … اساں بوہت گھٹ اکٹھا کيتا اے لہذا سانو‏ں کچھ خاص قسم تے صورتاں د‏‏ی ابتداء تے ارتقاء دے بارے وچ پیچیدہ تے متنازعہ سوالےآں نو‏‏ں حل کرنے دے لئی بوہت گھٹ جاندے نيں ، تے ایتھ‏ے تک کہ اساں جو جمع کيتا اے اسنو‏ں سنجیدگی تو‏ں ترتیب دینے د‏‏ی وی ضرورت اے: حالے ، سانو‏ں صرف ہر سال سفر ، فوٹو گرافی ، خاکہ نگاری ، انہاں غائب ہونے والےآں نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ لاجواب چیزاں …}} 1917–1941 وچ ، لکڑی دے فن تعمیر دے مطالعہ د‏‏ی شرح وچ نمایاں کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ ثقافتی ورثے نو‏‏ں نمایاں نقصان حکا‏م تے مذہب دے وچکار جدوجہد دے دوران گرجا گھراں د‏‏ی بندش تے عظیم حب الوطنی د‏‏ی جنگ {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Мильчик, Ушаков|1981}} {{Sfn|Малков|1997}} نتیجے وچ ہويا سی۔ لکڑی د‏‏ی منفی خصوصیات نزاکت تے جولنشیلت ني‏‏‏‏ں۔ لکڑی د‏‏ی عمارتاں جلدی تو‏ں سڑے ، اکثر جل گئياں ، بستیاں مسلسل دوبارہ تعمیر کيتیاں گئیاں۔ روس وچ رہائشی عمارتاں کدی کدائيں ہی 120 سال ، غیر گرم چرچ - زیادہ تو‏ں زیادہ 350 سال د‏‏ی عمر تو‏ں بچ گئياں۔ طویل - انتہائی کدی کدائيں تے صرف اس شرط اُتے کہ اس وقت دے دوران لاگ ہاؤس منتقل کردتا گیا۔ فن تعمیرات د‏‏ی ترقی دے ابتدائی مراحل وچ آثار قدیمہ د‏‏ی تلاش وچ محققاں د‏‏ی مدد ملی: زیادہ نمی والی مٹی لکڑیاں دے گرنے تو‏ں رکدی اے تے کئی صدیاں تک اسنو‏ں محفوظ رکھدی اے {{Sfn|Мильчик, Ушаков|1981}} {{Sfn|Мильчик, Ушаков|1981}} ۔ قدیم عمارتاں د‏‏ی ظاہری شکل د‏‏ی تعمیر نو وچ ، تریخ وچ انہاں د‏‏ی تفصیل ، مسافراں د‏‏ی کہانیاں ، آرڈر ریکارڈ ، منصوبےآں تے شبایتھے اُتے نقشاں وچ وی مدد ملدی اے {{Sfn|Мильчик, Ушаков|1981}} ۔ اس موضوع د‏‏ی کوریج د‏‏ی وسعت تے سول تے مذہبی فن تعمیر دے تجزیہ د‏‏ی تفصیل تو‏ں ، جنگ دے عروج اُتے ، ماسکو وچ 1942 وچ شائع ہونے والی ، ایس یا زابیلو ، وی این. ایوانوف تے پی. این. جدو‏ں قومی قومی شناخت نے معاشرے نو‏‏ں روسی سبھیاچار د‏‏ی اصل شکل {{Sfn|Ходаковский|2009}} رجوع کرنے اُتے {{Sfn|Ходаковский|2009}} ۔ 20 واں صدی دے وسط دے متعدد نقشے کسان کاشتکاری ( اے ای اشکیپکووا ، ای ای بلومکویسٹ ، IV ماکووٹسکی {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} {{Sfn|Пермиловская|2013}} ) دے لئی وقف ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ دور وچ لکڑی دے فن تعمیر دا مطالعہ کرنے وچ اے وی اوپولوویکوف {{Sfn|Ходаковский|2009}} ماہر ماہر سن ۔ 1970 د‏‏ی دہائی وچ ، "لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی حقیقی قدر دے بارے وچ شعور" دے نال یادگاراں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تصدیق دا آغاز ہويا {{Sfn|Пермиловская|2013}} {{Sfn|Орфинский, Гришина|2004}} ۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، یو ایس عشاکوف نے ترقی د‏‏ی مقامی تنظیم اُتے اپنے کم شائع کیتے۔ فی الحال ، لکڑی دے فن تعمیر دے معروف محققاں وچ اک ماہر تعلیم ماہر V.P. اورفنسکيت‏یاں نيں ۔ I. Ye. Grishina دے نال مشترکہ تصنیف وچ انہاں نے "روسی شمال دے لکڑی دے مذہبی فن تعمیر د‏‏ی ٹائپولوجی" تھیم لکھیا {{Sfn|Ходаковский|2009}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} جس د‏‏ی وضاحت کيتی اک خاص گہرائی تو‏ں ممتاز ا‏‏ے۔ 1990 وچ ، کیزی پوگوسٹ نو‏‏ں [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|یونیسکو دی]] [[یونیسکو|لسٹ]] وچ شامل کيتا گیا۔ == یادگاراں د‏‏ی حالت اج == {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="200px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Церковь Николая Чудотворца в Унежме.jpg|<nowiki />[[Унежма (деревня)|اوژنما]] ( [[Унежма (деревня)|آرخانجیلسک]] خطہ) وچ [[Церковь Николая Чудотворца (Унежма)|چرچ دے سینٹ نکولس دے ونڈر ورک‏ر ک‏ے]] کھنڈرات۔ آغاز XIX صدی. </gallery> |} روس وچ لکڑی د‏‏ی کئی ہزار تاریخی عمارتاں زندہ بچ چکيت‏یاں نيں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر ثقافتی ورثہ دے تھ‏‏اںو‏اں حیثیت رکھدے نيں ۔ انہاں وچو‏ں ، 10 مذہبی چیزاں 1600 تو‏ں پہلے ، تقریبا 300 – 1800 تو‏ں پہلے تعمیر کيتیاں گئیاں۔ سینکڑاں طرز دے چرچ ، چیپل ، رہائشی عمارتاں تے عمارتاں 19 ويں صدی د‏‏ی ابتداء نيں - 20 واں صدی دے اوائل (سول تے دفاعی عمارتاں د‏‏ی وکھ تھلگ مثالاں 17 ويں 18 ويں صدی تو‏ں متعلق نيں) {{Sfn|Мильчик, Ушаков|1981}} ۔ ماہرین دے مطابق ، روس وچ لکڑی دے فن تعمیرات د‏‏ی یادگاراں دے تحفظ د‏‏ی صورتحال تباہ کن اے ، تے کچھ اس دا مکمل نا امید ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ انہاں د‏‏ی نسبتہ تعداد دے باوجود ، اوہ روس دے آرکیٹیکچرل ورثہ دا سب تو‏ں کمزور حصہ ۔ یادگاراں دا نقصان مستحکم رفتار تو‏ں جاری اے ۔ اک اندازے دے مطابق 1942 وچ ایس یا زابیلو ، V. N. Ivanov تے P. N. Maksimov د‏‏ی کتاب وچ پیش کردہ مندراں تو‏ں ، شاید ہی 15٪ اسيں تک پہنچے ہون۔ شہری ترقی دے نال صورتحال بہتر نئيں اے: [[آرخانگلسک|ارخانجیلسک]] ، [[تولا، روس|ٹولا]] ، [[نیژنی نووگورود|نزنی نوگوروڈ]] ، [[توبولسک|ٹوبولسک دے]] لکڑی دے حصے غائب ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ عجائب گھراں وچ وی اک بہت وڈی عمارتاں غیر اطمینان بخش ، لاوارث ، برباد حالت ۔ نقصان د‏‏ی بنیادی وجوہات: تباہی یا اگ ، کم کثرت تو‏ں - غیر مجاز ختم کرنے تے نامکمل بحالی <ref name="EKOKULTURA2">{{cite web 2|author=Завьялова Ольга|title=Забытые шедевры. Россия может утратить 5 тысяч памятников деревянного зодчества|url=https://life.ru/t/культура/994840/zabytyie_shiedievry_rossiia_mozhiet_utratit_5_tysiach_pamiatnikov_dierieviannogho_zodchiestva|website=[[Life.ru]]|date=12.04.2017}}</ref>۔ ماہرین ، خاص طور اُتے ایم. اور. ملچک تے اے۔ وچ پوپوف ، ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں ناکافی تشویش دے بارے وچ شکایت کرن <ref name="BEZHOZNAYA2">{{публикация|статья|издание=Санкт-Петербургские ведомости|автор=Загацкий Сергей|заглавие=Бесхозная часть мирового наследия|год=2005|месяц=10|день=19|ссылка=https://rusk.ru/st.php?idar=14057}}</ref> ۔ عمارتاں د‏‏ی عملداری دے لئی عمر د‏‏ی حد ، اگ تو‏ں تحفظ د‏‏ی تقریبا مکمل عدم موجودگی ، روسی معاشرے دے ذریعہ انہاں د‏‏ی قدر دے بارے وچ ناکافی تفہیم تو‏ں متاثر ہون۔ ایف دے مطابق "روسی لکڑی" نامی کتاب وچو‏ں اک مضمون دے مصنف یاکوبچک۔ XXI صدی د‏‏ی اک نظر "،" صرف انہاں دے تحفظ د‏‏ی خاطر "تعمیرا‏تی یادگاراں د‏‏ی بے بنیاد بحالی روسیاں دے لئی اجنبی اے جے اس دے عملی معنی نئيں نيں {{Sfn|Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 2|2016}} 2019 وچ ، روسی فیڈریشن د‏‏ی وزارت سبھیاچار نے "لکڑی دے فن تعمیرات د‏‏ی یادگاراں دے تحفظ دے تصور تے 2025 تک ثقافتی گردش وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے تصور" د‏‏ی منظوری دے دتی ، جسنو‏ں ایکوکلچر کمپنی نے 2016 وچ تیار کيتا سی۔ ایکوکلچر دے نتائج دے مطابق ، سنہ 2016 وچ لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں بچانے دے لئی 14.25 بلین روبل درکار سن ۔ {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="216px" style="margin: 0 3px 0 0;"> 12 Амбар из д.Воробьи.jpg|<nowiki />بحالی دے بعد گودام. نوشتہ جات دے بوسیدہ حصےآں دے داخل تے مصنوعی اعضاء ، مکمل طور اُتے منہدم ستوناں د‏‏ی جگہ تے چھت د‏‏ی تفصیلات قابل دید نيں Kizhi 06-2017 img01 Transfiguration Church.jpg|<nowiki />لفٹنگ دے طریقہ کار دے ذریعہ لاگ انہاں کنیکٹر </gallery> |} == بحالی == ساڈے پاس جو یادگاراں نازل ہوئیاں نيں انہاں د‏‏ی اکثر اوقات مرمت تے دوبارہ تعمیر کيتی جاندی سی ، تے ہن ایہ مختلف اوقات دے بہت سارے حصےآں اُتے مشتمل نيں ، انھاں نمایاں نقصان دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ بحالی کار مختلف وقتاں اُتے یادگار دے حصےآں دے لئی اک فنکارانہ طور اُتے لازمی تے یکجا حل تلاش کرنے اُتے مجبور نيں ۔ انقلاب تو‏ں پہلے د‏‏ی بحالی دا پہلا عملی تجربہ اے دے ناواں تو‏ں وابستہ اے ۔ اور. کارٹنیکووا ، ڈی وچ ملیوا ، پی۔ پی۔ پوکریشکینا … وڈے پیمانے اُتے بحالی عظیم محب وطن جنگ دے بعد ہوئی۔ اے د‏‏ی سربراہی وچ ميں اوپوولوویکوف نے جنگ دے بعد دے کماں دا سب تو‏ں نمایاں کم انجام دتا - کیزی دے ملبے د‏‏ی بحالی۔ اس نے اس وقت د‏‏ی اک جامع نقطہ نظر د‏‏ی خصوصیت نو‏‏ں ظاہر کيتا ، جو تمام دیر تو‏ں تہاں نو‏‏ں ہٹانے تے اصل ظہور د‏‏ی بحالی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کچھ معاملات وچ ، تندرست د‏‏ی ظاہری شکل صرف انہاں مفروضاں اُتے مبنی ہُندی اے جو بحالی شدہ عناصر د‏‏ی اک وڈی مقدار دے نال ، یادگار د‏‏ی صداقت نو‏‏ں کم کردی اے ( پنڈ نال تعلق رکھنے والے اسسمپشن چرچ وچ ) اعضاء ، مثال دے طور اُتے ، اک حقیقی تو‏ں صرف فریم دا اک حصہ ہُندا اے )۔ جامع نقطہ نظر دا مستقل پیروکار ایل سی ۔ ای. کراسنوریچیو … لیکن آخری دہائیاں دے عمل نو‏‏ں بعد د‏‏ی پرتاں دے بارے وچ زیادہ تدبیر پسندانہ رویہ د‏‏ی خصوصیت حاصل ا‏‏ے۔ اے دے کماں وچ ميں اوپولووینکووا ، بی۔ وچ گینڈوسکی ، وی. اور. کروکن ، ایم اور. کرسمس کاربل جامع بحالی د‏‏ی غلبہ دے نال ، ہور نقطہ نظر ظاہر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تاریخی نقطہ نظر نے 20 واں صدی دے آغاز تک جمع ہونے والے بعد دے تمام عناصر دے تحفظ نو‏‏ں سمجھیا ا‏‏ے۔ اس دا نقصان ایہ اے کہ ایہ تعمیر دے انتہائی قیمتی مراحل نو‏‏ں ظاہر نئيں کردا اے ، تے محفوظ شدہ تختہ عمارت د‏‏ی فنکارانہ اظہار نو‏‏ں کمزور کردا اے ۔ میاننگ دے دفاع وچ ، ایہ دلیل دتی جاندی اے کہ ایہ نوشتہ جات د‏‏ی زندگی نو‏‏ں طول دیندا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ سچ اے جے جلد د‏‏ی حالت بہترین حالت وچ ہوئے ، بصورت ہور ، اس دے برعکس ، کشی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی {{Sfn|Ополовников|1974}} شروع ہوجاندی ا‏‏ے۔ تجزیا‏‏تی نقطہ نظر دے نال ، یادگار دے مختلف حصے اپنی تریخ دے مختلف ادوار د‏‏ی ظاہری شکل نو‏‏ں برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اک اصول دے طور اُتے ، ایہ اہ‏م قدیم حجم اُتے اصل ظہور دے اہ‏م انکشافات نيں ، لیکن بعد د‏‏ی چھتاں ، توسیع ، پورچاں وغیرہ دے تحفظ دے نال۔ وغیرہ بحال شدہ یادگار کدی کدی ریمیک دا تاثر دیندی ا‏‏ے۔ اے وی پوپوف نے ثابت کيتا کہ اس د‏ی وجہ بحالی کاراں دے ذریعہ جدید تعمیرا‏تی ٹکنالوجی دا استعمال ا‏‏ے۔ سن 1980 د‏‏ی دہائی وچ ورخنیا اففیوگ وچ چرچ آف دیمیٹریس تھیسالونیکی د‏‏ی بحالی دے دوران ، اس نے پرانے روسی کارپاناں دے اوزار دریافت تے دوبارہ تیار کيتا تے انہاں دے لکڑی دے کم کرنے دے طریقےآں د‏‏ی تشکیل نو کيتی۔ لکڑی د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں بحال کرنے دے عالمی مشق دا ایہ پہلا تجربہ سی۔ اس دا عکس ICOMOS دستاویز "تاریخی لکڑی دے ڈھانچے دے تحفظ دے اصول" ۔ لکڑی دے ڈھانچے د‏‏ی خصوصیات انفرادی حصےآں نو‏‏ں تبدیل کرنے یا مضبوط بنانے دے ل dis انہاں نو‏‏ں جدا کرنا آسان بناندی ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں تاج اٹھاندے ، منقطع کردے نيں (لاگ کاراں اُتے فریم لٹکاندے ہوئے یا جیکاں دے نال لفٹنگ دا نظام استعمال کردے ہو) یا فریم دے بلک ہیڈ دے دوران تاج د‏‏ی تبدیلی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ بحال کرنے والے نوشتہ جات دے بوسیدہ حصےآں نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی داخل تے مصنوعی مصنوع دا بندوبست کردے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن مادے د‏‏ی نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نو‏‏ں پوشیدہ بنانا مشکل ا‏‏ے۔ کیمیائی تحفظ {{Sfn|Методика реставрации памятников архитектуры|1977}} ذریعہ لکڑی د‏‏ی تباہی نو‏‏ں روکیا گیا ا‏‏ے۔ ماہرین دے مطابق بحالی دے کم دا پیمانہ ناکافی ا‏‏ے۔ ایہ رقم بنیادی طور اُتے ہر سال وفاقی اہمیت د‏‏ی یادگاراں دے ٹکڑےآں دے لئی مختص کيتی جاندی اے ، جدو‏ں کہ علاقائی تے میونسپل اہمیت د‏‏ی یادگار صرف رضاکاراں دے ذریعہ بحالی دا انتظار کرسکدی ا‏‏ے۔ لوکاں دے ایداں دے رضاکارانہ منصوبےآں وچو‏ں اک مشترکہ وجہ اے ۔ لیکن صورتحال اس حقیقت تو‏ں پیچیدہ اے کہ قانون دے مطابق ، غیر ماہر ماہرین نو‏‏ں ثقافتی ورثہ والے تھ‏‏اںو‏اں اُتے بحالی دا کم انجام دینے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، بہت ساریاں یادگاراں جو ریاست دے تحفظ وچ نيں انہاں یادگاراں تو‏ں کدرے زیادہ خطرہ نيں جنہاں د‏‏ی حفاظت کيتی حیثیت نئيں اے ۔ == میوزیم == {| align="right" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:1em" |<gallery mode="packed" heights="225px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Кострома 3.jpg|<nowiki />ماں کسان صحن [[Костромская слобода (музей-заповедник)|سے kostroma Sloboda]] </gallery> |} روس وچ لکڑی دے فن تعمیر دا پہلا میوزیم پی۔ ڈی بارانووسکی دے اقدام اُتے ماسکو دے کولومینسکوی پارک وچ 1923 وچ بنایا گیا سی۔ جنگ دے بعد ، کیزی وچ میوزیم دے مشہور ریزرو د‏‏ی تخلیق اُتے کم شروع ہويا۔ عجائب گھراں د‏‏ی فعال تعمیر 1960–1970 د‏‏ی دہائی وچ کيتی گئی سی۔ عجائب گھراں نو‏‏ں عمارتاں ختم کرنا تے انہاں تک پہچانیا اک متنازعہ عمل ا‏‏ے۔ ایہ یادگاراں تک آبادی تک رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردا اے ، بحالی دے بعد دے مشاہدے نو‏‏ں آسان بنا دیندا ا‏‏ے۔ کدی کدی میوزیم د‏‏ی آمدورفت ہی یادگار نو‏‏ں بچانے دا واحد راستہ ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، آوا جائی دے دوران ، اک یادگار عموما its اپنی اصل تفصیلات دا اک اہ‏م حصہ کھو دیندی اے ، اصل ماحول تو‏ں وکھ ہوک‏ے ، ایہ بالکل مختلف نظر آندی اے ، تے جس جگہ تو‏ں اس یادگار نو‏‏ں ہٹا دتا گیا سی اوہ جگہ خلائی تنظیم دا اک اہ‏م عنصر کھو دیندا اے {{Sfn|Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 1|2015}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} کچھ میوزیم انہاں دے اصل تھ‏‏اںو‏اں اُتے اشیاء دے آس پاس منظم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ روس وچ سب تو‏ں مشہور میوزیم {{Sfn|Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 1|2015}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} : * کیزی ( [[جمہوریہ کاریلیا|کاریلیا]] ) * مالے کوریلی ( ارخانجیلسک [[آرخانگلسک اوبلاست|علاقہ]] ) * سیمینکوکو ( وولوڈا [[ولوگدا اوبلاست|علاقہ]] ) وچ میوزیم * وٹوسلاولیٹسی ( [[نووگورود اوبلاست|نوگوروڈ خطہ]] ) * واسییلو ( [[تویر اوبلاست|ٹور خطہ]] ) * کوسٹرووما آبادکاری ( [[کوستروما|کوسٹروما]] ) * نواں یروشلم ( [[ماسکو اوبلاست|ماسکو خطہ]] ) * شیچلوکوسکی فارم ( [[نیژنی نووگورود|نزنی نوگوروڈ]] ) * سوزدل ( [[ولادیمیر اوبلاست|ولادیمیر دا علاقہ]] ) وچ میوزیم * Ludorvay ( [[ادمورتیا|Udmurtia]] ) * کھوکلوکا ( [[پیرم کرائی|پرمٹ علاقہ]] ) * نمک د‏‏ی تریخ دا میوزیم ( [[پیرم کرائی|پیرم علاقہ]] ) * Nizhne-Sinyachikhinsky میوزیم-ریزرو ( [[سوردلووسک اوبلاست|Sverdlovsk علاقے]] ) * شوشینکوئی ( [[کراسنویارسک کرائی|کراسنویارسک علاقہ]] ) * انگارسک پنڈ ( [[ارکتسک اوبلاست|اراسکسک علاقہ]] ) * ٹالسی ( [[ارکتسک اوبلاست|ارکٹسک خطہ]] ) * ٹرانس بائکالیا ( [[بوریاتیا|بریاٹیا]] ) دے عوام دا نسلی میوزیم * Cherkyokh تاریخی تے میموریل میوزیم ( [[سخا جمہوریہ|Yakutia]] ) کینزورو نیشنل پارک ، روسی شمال پینڈو ثقافتی زمین د‏‏ی تزئین د‏‏ی اک قسم دے میوزیم دے ذخائر دے طور اُتے سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ = روسی لکڑی دا فن تعمیر تے جدیدیت = {| align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#F8F9FA; border:1px solid #C8CCD1; font-size:100%; margin-left:0em; margin-right:1em" |<gallery mode="packed" heights="194px" style="margin: 0 3px 0 0;"> Eglisesorf.JPG|<nowiki />[[Эпине-су-Сенар|ایپینس سوس سینارڈ]] (فرانس) وچ [[چرچ آف دتی ورجن]] ۔ 2014 Дом из оцилиндрованного бревна.JPG|<nowiki />[[Оцилиндрованное бревно|گول خاناں سے]] بنا جدید گھر </gallery> |} [[ ارینا میخیلووانا کوروبینا ]] “روسی لکڑی 21واں صدی د‏‏ی اک نظر ”لکھدی اے کہ لکڑی دا فن تعمیر{{Sfn|Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 1|2015}}: {{اقتباس|… تے اکیہويں صدی دے آغاز وچ ، روسیاں د‏‏ی قومی شناخت دے لئی اک طاقتور رہنما خطوط ، جو اج کل خاص طور اُتے اہ‏م اے ، جدو‏ں اک بار فیر ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ: اسيں کون نيں تے اسيں کتھے تو‏ں نيں ، سانو‏ں اس سرزمین تو‏ں کيتا جوڑدا اے جس اُتے اسيں رہندے نيں؟ … تے اکیہويں صدی دے آغاز وچ ، روسیاں د‏‏ی قومی شناخت دے لئی اک طاقتور رہنما خطوط ، جو اج کل خاص طور اُتے اہ‏م اے ، جدو‏ں اک بار فیر ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ: اسيں کون نيں تے اسيں کتھے تو‏ں نيں ، سانو‏ں اس سرزمین تو‏ں کيتا جوڑدا اے جس اُتے اسيں رہندے نيں؟}} پر ، جدید روسی شہری فن تعمیر وچ لکڑی د‏‏ی صلاحیت دا پتہ نئيں چل سکیا ا‏‏ے۔ ایہ اہ‏م اے کہ آرچی وڈ لکڑی دے فن تعمیر دے ایوارڈ دے لئی بیشتر نامزد افراد پینڈو علاقےآں تے عمارتاں د‏‏ی عمارتاں ني‏‏‏‏ں۔ دراں اثنا ، ایہ نويں لکڑی د‏‏ی شہری تعمیر اے ، جس وچ روايتی نمونےآں د‏‏ی طرف مبنی افراد وی شامل نيں ، بہت سارے محققاں دے مطابق ، جو لکڑی دے فن تعمیر دے ورثہ وچ گہری دلچسپی برقرار رکھ سکدے نيں {{Sfn|Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 2|2016}} {{Sfn|Русское деревянное зодчество|2012}} ۔ == حوالے == {{حوالے}} ; ذرائع = ادب = {{Refbegin|2}} ;روسی لکڑی دے فن تعمیر اُتے عمومی ادب * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[ایوگینی آندریویچ اشیپکوف]]|عنوان=Русское деревянное зодчество|مقام=М.|اشاعت=изд-во и 2-я тип. Гос. изд-ва архитектуры и градостроительства|سال=1950|ref=Ащепков. Русское деревянное зодчество|ربط =https://vk.com/doc12708369_494430391}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[ایوگینی آندریویچ اشیپکوف]]|عنوان=Русское народное зодчество в Западной Сибири|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Акад. архитектуры|سال=1950|ref=Ащепков. Русское народное зодчество в Западной Сибири|ربط =https://web.archive.org/web/20141026053411/http://ias.ngaha.ru/archive/oshepkov.pdf}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[ایوگینی آندریویچ اشیپکوف]]|عنوان=Русское народное зодчество в Восточной Сибири|مقام=М.|اشاعت=Гос. изд-во литературы по строительству и архитектуре|سال=1953|ref=Ащепков|ربط =https://web.archive.org/web/20141026053336/http://ias.ngaha.ru/archive/vostochn.pdf}} * {{حوالۂ کتاب|книга|عنوان=Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера|مقام=М.|اشاعت=Институт Наследия|سال=2018|ربط =http://webirbis.aonb.ru/irbisdoc/kr/2018/18kp062/|ref=Архитектурный путеводитель по деревянному зодчеству Русского Севера}} * {{حوالۂ کتاب|Книга|مصنف =[[Бломквист, Евгения Эдуардовна|Бломквист Е. Э.]]|عنوان=Восточнославянский этнографический сборник|часть=Крестьянские постройки русских, украинцев и белорусов (поселения, жилища и хозяйственные строения)|страницы=3—458|مقام=М.|ответственный=отв. ред. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]|اشاعت=Изд-во Акад. наук СССР|سال=1956|ربط =http://static.iea.ras.ru/books/Tokarev_vostochno-slavyanski_sbornik.pdf|том=XXXI|ref=Бломквист}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Бодэ, Андрей Борисович|Бодэ А. Б.]]|عنوان=Деревянное зодчество Русского Севера. Архитектурная сокровищница Поонежья|مقام=М.|اشاعت=КомКнига|سال=2010|ref=Бодэ|издание=2-е изд|ربط =http://books.totalarch.com/n/1120}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Бодэ, Андрей Борисович|Бодэ А. Б.]]|عنوان=Древние московские и новгородские корни в деревянном храмовом зодчестве Русского Севера|مقام=М.|اشاعت=Прогресс-Традиция|سال=2019|ref=Бодэ|ربط =https://books.google.ru/books?id=hoypDwAAQBAJ}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Бубнов Е. Н.|عنوان=Русское деревянное зодчество Урала|مقام=М.|اشاعت=Стройиздат|سال=1988|ref=Бубнов|ربط =http://books.totalarch.com/n/0455}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Горностаев, Фёдор Фёдорович|Горностаевъ Ѳ. Ѳ.]], [[Грабарь, Игорь Эммануилович|Грабарь И. Э.]]|عنوان=Исторія русскаго искусства|اشاعت=Изданіе I. Кнебель|том=1. Архитектура. До-петровская эпоха|سال=1910|مقام=М.|часть=Деревянное зодчество Русскаго сѣвера|مصنف часть=[[Горностаев, Фёдор Фёдорович|Горностаев Ф. Ф.]], [[Грабарь, Игорь Эммануилович|Грабарь И. Э.]]|ref=Горностаевъ, Грабарь|ربط =https://www.prlib.ru/item/416921}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Громов, Геннадий Герасимович|Громов Г. Г.]]|часть=Жилище|عنوان=Очерки русской культуры XVI века|ответственный=под ред. [[Арциховский, Артемий Владимирович|А. В. Арциховского]]|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Московского университета|سال=1977|ref=Громов|раздел=Часть 1: Материальная культура}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Громов, Геннадий Герасимович|Громов Г. Г.]]|часть=Жилище|عنوان=Очерки русской культуры XVII века|ответственный=гл. ред. [[Арциховский, Артемий Владимирович|А. В. Арциховский]]|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Московского университета|سال=1979|ref=Громов|раздел=Часть 1|раздел ربط =https://vk.com/doc12780981_494068941}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Громов, Геннадий Герасимович|Громов Г. Г.]]|часть=Крестьянское жилище|عنوان=Очерки русской культуры XVIII века|ответственный=гл. ред. [[Рыбаков, Борис Александрович|Б. А. Рыбаков]]|раздел ربط =https://vk.com/doc35528094_469041934|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Московского университета|سال=1985|ref=Громов|раздел=Часть 1|часть ربط =https://statehistory.ru/books/pod-red--B-A--Rybakova_Ocherki-russkoy-kultury-XVIII-veka--CHast-pervaya-/18}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Дмитриева С. И.|عنوان=Традиционное искусство русских Европейского Севера: этнографический альбом|часть=Архитектура и декор крестьянской усадьбы|مقام=М.|اشاعت=Наука|سال=2006|ref=Дмитриева|часть ربط =https://www.booksite.ru/folk/data/arhitektur.pdf|страницы=34—75}} * {{حوالۂ کتاب|Книга|مصنف =Забелло С. Я., Иванов В. Н., [[Максимов, Пётр Николаевич|Максимов П. Н.]]|ربط =https://vk.com/doc-38050953_479378005|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Акад. архитектуры|سال=1942|عنوان=Русское деревянное зодчество|ref=Забелло, Иванов, Максимов}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Красовский, Михаил Витольдович|Красовскій М. В.]]|عنوان=Курсъ исторіи русской архитектуры|اشاعت=Товарищество Р. Голике и А. Вильборгъ. Звенигородская, 11|часть=Часть 1. Деревянное зодчество|سال=1916|مقام=Петроградъ|ref=Красовскій|ربط =https://www.booksite.ru/fulltext/orthodox/kursist/text.pdf}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Лисенко, Лев Михайлович|Лисенко Л. М.]]|عنوان=Дерево в архитектуре и скульптуре славян|ответственный=науч. ред. Г. Н. Бочаров|часть=Русское деревянное зодчество|مقام=М.|اشاعت=Советский художник|سال=1987|ربط часть=http://www.rusarch.ru/lisenko1.htm|ref=Лисенко}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Маковецкий И. В.|عنوان=Архитектура русского народного жилища: Север и Верхнее Поволжье|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Акад. наук СССР|سال=1962|ref=Маковецкий|ربط =https://www.booksite.ru/fulltext/makovec/index.htm}} * {{حوالۂ کتاب|книга|عنوان=[[История русского искусства в 13 томах|История русского искусства]]|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Акад. наук СССР|سال=1959|том=IV|ответственный=под общ. ред. [[Грабарь, Игорь Эммануилович|И. Э. Грабаря]], [[Кеменов, Владимир Семёнович|В. С. Кеменова]] и [[Лазарев, Виктор Никитич|В. Н. Лазарева]]|ref=Максимов|часть=Глава третья. Деревянная архитектура XVII века|مصنف =[[Максимов, Пётр Николаевич|Максимов П. Н.]]|страницы=91—121|ربط =https://vk.com/doc6764297_546376352}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Малков, Яков Вениаминович|Малков Я. В.]]|عنوان=Древнерусское деревянное зодчество|مقام=М.|اشاعت=Муравей|سال=1997|ref=Малков|ربط =https://www.booksite.ru/fulltext/drevderevzod/text.pdf}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Мехова Г. И.|عنوان=Русское деревянное зодчество|مقام=М.|اشاعت=Советский художник|سال=1965|ref=Мехова|ربط =https://vk.com/doc-56924145_328841086}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Мильчик, Михаил Исаевич|Мильчик М. И.]], [[Ушаков, Юрий Сергеевич|Ушаков Ю. С.]]|عنوان=Деревянная архитектура русского Севера. Страницы истории|مقام=Л.|اشاعت=Стройиздат, Ленинградское отделение|سال=1981|ref=Мильчик, Ушаков|ربط =https://www.booksite.ru/fulltext/milchik11/text.pdf}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Некрасов, Алексей Иванович|Некрасов А. И.]]|часть=Архитектура|عنوان=Русское народное искусство|اشاعت=Гос. изд-во|سال=1924|مقام=М.|ref=Некрасов. Русское народное искусство|ربط =https://vk.com/doc169722048_480663434}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Ополовников, Александр Викторович|Ополовников А. В.]]|ربط =http://books.totalarch.com/n/0997|عنوان=Памятники деревянного зодчества Карело-Финской ССР|مقام=М.|اشاعت=Стройиздат|سال=1955|ref=Ополовников}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Ополовников, Александр Викторович|Ополовников А. В.]]|عنوان=Русское деревянное зодчество|مقام=М.|اشاعت=Искусство|سال=1983|том=1. Гражданское зодчество|ref=Ополовников|том ربط =https://vk.com/doc-7991026_440960895}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Ополовников, Александр Викторович|Ополовников А. В.]]|عنوان=Русское деревянное зодчество|مقام=М.|اشاعت=Искусство|سال=1986|том=2|ref=Ополовников|том ربط =https://vk.com/doc-152481786_487368460}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Ополовников, Александр Викторович|Ополовников А. В.]]|ربط =https://www.booksite.ru/fulltext/sokrov1/text.pdf|عنوان=Сокровища Русского Севера|مقام=М.|اشاعت=Стройиздат|سال=1989|ref=Ополовников}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Ополовников, Александр Викторович|Ополовников А. В.]], [[Ополовникова, Елена Александровна|Ополовникова Е. А.]]|عنوان=Дерево и гармония: Образы деревянного зодчества России: Кн. для юношества|مقام=М.|اشاعت=Ополо|سال=1998|ref=Ополовников, Ополовникова|ربط =}} * {{حوالۂ کتاب|книга|عنوان=Типология деревянного культового зодчества Русского Севера|مقام=Петрозаводск|اشاعت=Изд-во Петрозаводского государственного университета|سال=2004|ref=Орфинский, Гришина|مصنف =[[Орфинский, Вячеслав Петрович|Орфинский В. П.]], [[Гришина, Ирина Евгеньевна|Гришина И. Е.]]}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Пермиловская А. Б.|عنوان=Культурные смыслы народной архитектуры Русского Севера|ربط =https://vk.com/doc169722048_462873068|مقام=Екатеринбург [и др.]|اشاعت=УрО РАН: Правда Севера|سال=2013|ref=Пермиловская}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Прохоренко А. И.|часть=Глава 1. Русское народное жилище|عنوان=Архитектура сельского дома: прошлое и настоящее|ربط =https://vk.com/doc169722048_504939940|مقام=М.|اشاعت=Агропромиздат|سال=1992|ref=Прохоренко}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Рабинович, Михаил Григорьевич|Рабинович М. Г.]]|часть=1. Двор и дом|عنوان=Очерки материальной культуры русского феодального города|ربط =http://www.rusarch.ru/rabinovich4.htm|مقام=М.|اشاعت=Наука|سال=1988|ref=Рабинович}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Раппопорт, Павел Александрович|Раппопорт П. А.]]|عنوان=Древнерусское жилище|ربط =https://vk.com/doc225306680_502238366|مقام=Л.|اشاعت=Наука|سال=1975|серия=Археология СССР. Свод археологических источников. Выпуск Е1-32|ref=Раппопорт}} * {{حوالۂ کتاب|книга|عنوان=Русское деревянное зодчество. Произведения народных мастеров и вековые традиции|مقام=М.|اشاعت=Северный паломник|سال=2012|ответственный=сост. и отв. ред. [[Бодэ, Андрей Борисович|А. Б. Бодэ]]|ref=Русское деревянное зодчество}} * {{حوالۂ کتاب|книга|عنوان=Русское деревянное. Взгляд из XXI века: в 2 т|اشاعت=Кучково поле|том=1. Архитектура XIV–XIX веков|سال=2015|مقام=М.|ref=Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 1}} * {{حوالۂ کتاب|книга|عنوان=Русское деревянное. Взгляд из XXI века: в 2 т|اشاعت=Кучково поле|том=2. Архитектура XIX–XXI веков|سال=2016|مقام=М.|ref=Русское деревянное. Взгляд из XXI века. Т. 2}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Суслов, Владимир Васильевич|Сусловъ В. В.]]|عنوان=Очерки по исторіи древне-русскаго зодчества|اشاعت=Типографія А. Ф. Маркса. Средняя Подъяческая, № 1|часть=О древнихъ деревянныхъ постройкахъ сѣверныхъ окраинъ Россіи|سال=1889|مقام=СПб|ref=Сусловъ|ربط =https://vk.com/doc48705736_474812348}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Туманик А. Г.|часть ربط =http://irkipedia.ru/content/derevyannoe_zodchestvo_sibiri_xvii_nachala_xx_v_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009|عنوان=Историческая энциклопедия Сибири: в 3 т|مقام=Новосибирск|اشاعت=Историческое наследие Сибири|سال=2009|том=1. А—И|ref=Туманик|ответственный=гл. ред. В. А. Ламин|часть=Деревянное зодчество Сибири XVII — начала XX в}} * {{حوالۂ کتاب|Книга|مصنف =[[Ушаков, Юрий Сергеевич|Ушаков Ю. С.]]|عنوان=Деревянное зодчество русского Севера (народные традиции и современные проблемы)|مقام=Ленинград|اشاعت=Знание|سال=1974|ربط =https://www.booksite.ru/fulltext/derzod/text.pdf|ref=Ушаков}} * {{حوالۂ کتاب|Книга|مصنف =[[Ушаков, Юрий Сергеевич|Ушаков Ю. С.]]|عنوان=История русской архитектуры|часть=Народное деревянное зодчество|مقام=М.|اشاعت=Архитектура-С|سال=2007|ربط =http://www.rusarch.ru/pilyavsky1.htm|ref=Ушаков}} * {{حوالۂ کتاب|Книга|مصنف =Ходаковский Е. В.|عنوان=Деревянное зодчество Русского Севера: Учебно-методическое пособие|ответственный=под ред. В. А. Булкина|مقام=СПб|اشاعت=СПбУ|سال=2009|ref=Ходаковский|ربط =https://vk.com/doc52980820_84604626?hash=a23658bd2db7bea05e&dl=9f3f8c035bff633190}} ;لکڑی دے فن تعمیر د‏‏ی تریخ دا ابتدائی دور (16 ويں صدی تک)* {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Иоаннисян О. М.|часть=Деревянные храмы домонгольской Руси|عنوان=Успенская церковь в Кондопоге: сборник статей по материалам конференции|مقام=Петрозаводск|سال=1994—1996|ref=Иоанисян}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Колчин, Борис Александрович|Колчин Б. А.]], [[Хорошев, Александр Степанович|Хорошев А. С.]], [[Янин, Валентин Лаврентьевич|Янин В. Л.]]|عنوان=Усадьба новгородского художника XII в|ربط =http://nesusvet.narod.ru/ico/books/olisey/|مقام=М.|اشاعت=Наука|سال=1981|ref=Колчин, Хорошев, Янин}} * {{حوالۂ کتاب|книга|том ربط =https://vk.com/doc219509574_500390364|عنوان=[[История русского искусства в 13 томах|История русского искусства]]|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Акад. наук СССР|سال=1955|том=III|ответственный=под общ. ред. [[Грабарь, Игорь Эммануилович|И. Э. Грабаря]], [[Лазарев, Виктор Никитич|В. Н. Лазарева]] и [[Кеменов, Владимир Семёнович|В. С. Кеменова]]|ref=Максимов, Воронин|часть=Глава третья. Искусство русского централизованного государства. Деревянное зодчество XIII—XVI веков|مصنف =[[Максимов, Пётр Николаевич|Максимов П. Н.]], [[Воронин, Николай Николаевич|Воронин Н. Н.]]|страницы=245—281}} * {{حوالۂ کتاب|книга|том ربط =http://tehne.com/library/vseobshchaya-istoriya-arhitektury-v-12-tomah-leningrad-moskva-1966-1977|عنوان=Всеобщая история архитектуры в 12 томах|مقام=Ленинград; М|اشاعت=Стройиздат|سال=1966|том=3: Архитектура Восточной Европы. Средние века|ответственный=под ред. [[Яралов, Юрий Степанович|Ю. С. Яралова]] (отв. ред.) и др.|ref=Максимов|часть=Деревянные церкви|مصنف =[[Максимов, Пётр Николаевич|Максимов П. Н.]]|раздел=Глава 9. Архитектура древнерусского государства (X — начала XIII в.)|страницы=528—529}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Ковалевский В. Н.|عنوان=Славянские жилища VIII-первой половины XI вв. в Днепро-Донском лесостепном междуречье|مقام=Воронеж|سال=2002|ref=Ковалевский|примечание=Диссертация на соискание учёной степени кандидата исторических наук}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Максимов, Пётр Николаевич|Максимов П. Н.]]|عنوان=Творческие методы древнерусских зодчих|ربط =http://rusarch.ru/maksimov3.htm|مقام=М.|اشاعت=Стройиздат|سال=1975|ref=Максимов}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Рабинович, Михаил Григорьевич|Рабинович М. Г.]]|часть=Жилище|عنوان=Очерки русской культуры XIII—XV веков|ответственный=под ред. [[Арциховский, Артемий Владимирович|А. В. Арциховского]]|раздел ربط =http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000170/index.shtml|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Московского университета|سال=1969|раздел=Часть 1: Материальная культура|ref=Рабинович}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Рабинович, Михаил Григорьевич|Рабинович М. Г.]]|عنوان=О древней Москве|مقام=М.|اشاعت=Наука|سال=1964|ref=Рабинович}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Раппопорт, Павел Александрович|Раппопорт П. А.]]|عنوان=Зодчество Древней Руси|ربط =http://www.russiancity.ru/books/b57.htm|مقام=Л.|اشاعت=Наука, Лен. отд|سال=1986|ref=Раппопорт}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Моргунов Ю. Ю.|عنوان=Сампсониев Остров. Пограничная крепость на посульской окраине Южной Руси в XI-XIII веках|مقام=М.|اشاعت=Наука|سال=2003|ref=Моргунов}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Толочко, Пётр Петрович|Толочко П. П.]]|часть=Массовая застройка Киева X—XIII вв|ربط часть=http://www.russiancity.ru/dbooks/d10.htm|عنوان=Древнерусские города / отв. ред. [[Седов, Валентин Васильевич|В. В. Седов]]|مقام=М.|اشاعت=Наука|سال=1981|ref=Толочко}} ;قلعہ د‏‏ی فن تعمیر * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Раппопорт, Павел Александрович|Раппопорт П. А.]]|عنوان=Древние русские крепости|مقام=М.|سال=1965|اشاعت=Наука|ref=Раппопорт|ربط =http://www.rusarch.ru/rappoport4.htm}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Крадин, Николай Петрович|Крадин Н. П.]]|عنوان=Русское деревянное оборонное зодчество|مقام=М.|سال=1988|اشاعت=Искусство|ref=Крадин|ربط =http://www.rusarch.ru/kradin1.htm}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Косточкин, Владимир Владимирович|Косточкин В. В.]]|عنوان=Крепостное зодчество Древней Руси|مقام=М.|سال=1969|اشاعت=Изобразительное искусство|ref=Косточкин|ربط =http://tehne.com/library/kostochkin-v-v-krepostnoe-zodchestvo-drevney-rusi-moskva-1969}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Косточкин, Владимир Владимирович|Косточкин В. В.]]|عنوان=Русское оборонное зодчество конца XIII — начала XVI веков|مقام=М.|سال=1962|اشاعت=Изд-во Акад. наук СССР|ref=Косточкин|ربط =http://www.rusarch.ru/kostochkin1.htm}} ;تعمیرا‏تی تکنیک ، ڈھانچے ، بحالی * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Бодэ, Андрей Борисович|Бодэ А. Б.]], Зинина О. А.|عنوان=Традиционные русские плотницкие технологии. Работа с деревом, конструкции, архитектура|ربط =http://www.heritage-institute.ru/library/publications/item/2963-traditsionnye-russkie-plotnitskie-tekhnologii-rabota-s-derevom-konstruktsii-arkhitektura-bode-a-b-zinina-o-a|مقام=М.|اشاعت=Институт Наследия|سال=2016|ref=Бодэ, Зинина}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Жирнов А. А.|اشاعت=Государственное изд-во|مقام=М., Ленинград|عنوان=Крестьянин плотник-строитель|سال=1927|ref=Жирнов|ربط =http://books.totalarch.com/n/2753}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Милославский М. Г.|часть=Техника деревянного зодчества на Руси в XVI‑XVII вв|مقام=М.|عنوان=Труды Института истории естествознания и техники АН СССР|سال=1956|ref=Милославский|том=7}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Ополовников, Александр Викторович|Ополовников А. В.]]|عنوان=Реставрация памятников народного зодчества|اشاعت=Стройиздат|سال=1974|مقام=М.|ref=Ополовников|ربط =https://vk.com/doc169722048_468491182}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Попов, Александр Владимирович (архитектор-реставратор)|Попов А. В.]]|عنوان=Конструкции русских деревянных сооружений XVII-XVIII веков. Материалы выставки|ربط =http://www.restsouz.ru/upload/biblio/Popov-A-V-Konstrukcii-russkih-derevyannyh-sooruzhenij-1718-vv.pdf|مقام=М.|سال=2007|ref=Попов|том=}} * {{حوالۂ کتاب|книга|часть=Глава VI. Реставрация построек из дерева|مصنف =[[Подъяпольский, Сергей Сергеевич|Подъяпольский С. С.]], Горшин С. Н.|عنوان=Методика реставрации памятников архитектуры|اشاعت=Стройиздат|سال=1977|مقام=М.|ref=Методика реставрации памятников архитектуры|ربط =https://docplayer.ru/62559404-Metodika-restavracii-pamyatnikov-arhitektury.html|ответственный=под. общ. ред. Е. В. Михайловского}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Подъяпольский, Сергей Сергеевич|Подъяпольский С.С.]], Бессонов Г.Б., Беляев Л.А., Постникова Т.М.|عنوان=Реставрация памятников архитектуры|часть=Конструкции русского деревянного зодчества|مقام=М.|سال=1988|ref=Подъяпольский, Бессонов, Беляев, Постникова}} * {{книга|مصنف =Самойлов В.С.|عنوان=Строительство деревянного дома|مقام=М.|اشاعت=Аделант|سال=2006|страниц=384|ref=Самойлов}} ;لغات * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Сыщиков А. Д.|عنوان=Лексика крестьянского деревянного строительства|ربط =https://vk.com/doc336522589_499526712|مقام=СПб|اشاعت=Филологический факультет СПбГУ|سال=2006|ref=Сыщиков}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Шинаев С. Я.|عنوان=Деревянное зодчество. Толковый словарь терминов и понятий|مقام=М.|اشاعت=Спецпроектреставрация|سال=1992|ref=Шинаев|ربط =http://www.restsouz.ru/upload/biblio/Derevyannoe-zodchestvo-Tolkovyj-slovar-terminov-i-ponyatij.pdf}} ;ہور ادب * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Авдусин, Даниил Антонович|Авдусин Д. А.]]|عنوان=Основы археологии|مقام=М.|اشاعت=Высшая школа|سال=1989|ref=Авдусин|ربط =https://vk.com/doc162298475_513467468}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Авдусин, Даниил Антонович|Авдусин Д. А.]]|عنوان=Археология СССР|مقام=М.|اشاعت=Высшая школа|سال=1977|ref=Авдусин|ربط =https://vk.com/doc-30139329_43058760}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Байбурин, Альберт Кашфуллович|Байбурин А. К.]]|عنوان=Жилище в обрядах и представлениях восточных славян|مقام=Ленинград|اشاعت=Наука: Ленинградское отд-ние|سال=1983|ref=Байбурин|ربط =https://vk.com/doc327083024_514957336}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Беловинский Л. В.|عنوان=Жизнь русского обывателя. Изба и хоромы|مقام=М.|اشاعت=Кучково поле|سال=2012|ref=Беловинский|ربط =https://www.booksite.ru/fulltext/izb/aih/oro/my/}} * {{حوالۂ کتاب|книга|عنوان=Всеобщая история архитектуры|اشاعت=Стройиздат|том=12. Книга первая. Архитектура СССР|سال=1975|مقام=М.|том ответственный=под ред. Н. В. Баранова (отв. ред.), Н. П. Былинкина, А. В. Иконникова, Л. И. Кирилловой [и др.]|ref=Всеобщая история архитектуры. Том 12. Книга первая|том ربط =http://ussr.totalarch.com/general_history_architecture/ussr_1917_1970}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Жеребцов Л. Н.|عنوان=Памятники народного зодчества Коми АССР|اشاعت=Коми книжное изд-во|سال=1961|مقام=Сыктывкар|ref=Жеребцов}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Заграевский, Сергей Вольфгангович|Заграевский С. В.]]|عنوان=Три главных историко-архитектурных вопроса древнерусского шатрового зодчества (происхождение, первый каменный шатровый храм, запрет патриарха Никона)|سال=2019|مقام=М|ربط =http://www.rusarch.ru/zagraevsky19.htm|ref=Заграевский}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Загорульский, Эдуард Михайлович|Загорульский Э. М.]]|عنوان=Славяне: происхождение и расселение на территории Беларуси|مقام=Минск|اشاعت=БГУ|سال=2012|ref=Загорульский|ربط =https://vk.com/doc259491187_508355831}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Ильин, Михаил Андреевич (искусствовед)|Ильин М. А.]]|عنوان=Русское шатровое зодчество. Памятники середины XVI века: Проблемы и гипотезы, идеи и образы|اشاعت=Искусство|سال=1980|مقام=М.|ref=Ильин}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Киселёв И. А.|عنوان=Архитектурные детали в русском зодчестве XVIII—XIX веков: справочник архитектора-реставратора|مقام=М.|اشاعت=Academia|سال=2005|ref=Киселёв|ربط =http://art-con.ru/node/1091}} * {{حوالۂ کتاب|книга|ответственный=отв. ред. [[Седов, Валентин Васильевич|В. В. Седов]]|عنوان=Средневековая Ладога: новые археологические открытия и исследования|مقام=Ленинград|اشاعت=Наука|سال=1985|ref=Средневековая Ладога|ربط =https://vk.com/doc415041562_516632152}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Лисенко, Лев Михайлович|Лисенко Л. М.]]|عنوان=Дерево в архитектуре|مقام=М.|اشاعت=Стройиздат|سال=1984|ref=Лисенко}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Некрасов, Алексей Иванович|Некрасов А. И.]]|عنوان=Византийское и русское искусство: для строительных факультетов высших учебных заведений|اشاعت=Издание Государственного универсального магазина|سال=1924|مقام=М.|ref=Некрасов. Византийское и русское искусство|ربط =https://vk.com/doc169722048_480223802}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Некрасов, Алексей Иванович|Некрасов А. И.]]|عنوان=Древнерусское зодчество XI-XVII века. Очерки по истории древнерусского зодчества|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Всесоюзной акад. архитектуры|سال=1936|ref=Некрасов|ربط =https://vk.com/doc-71941140_524776150}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Нидерле, Любор|Нидерле Л.]]|عنوان=Славянские древности|اشاعت=Изд-во иностранной литературы|سال=1956|مقام=М.|ref=Нидерле|ربط =https://vk.com/doc-1492508_415469408}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Орфинский, Вячеслав Петрович|Орфинский В. П.]]|ربط =https://www.booksite.ru/fulltext/derevjann/index.htm|عنوان=Деревянное зодчество Карелии|اشاعت=Стройиздат|سال=1972|مقام=Ленинград|ref=Орфинский}} * {{СДЭС|Святилища|مصنف =[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]|том=4|ref=Петрухин}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Русанова, Ирина Петровна|Русанова И. П.]], [[Тимощук, Борис Анисимович|Тимощук Б. А.]]|عنوان=Языческие святилища древних славян|اشاعت=Ладога-100|سال=2007|مقام=М.|ref=Русанова, Тимощук|ربط =https://vk.com/doc533949880_516004613}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]|عنوان=Происхождение и ранняя история славян|مقام=М.|سال=1979|اشاعت=Наука|ref=Седов|ربط =https://vk.com/doc35528094_492782201}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]|عنوان=Славяне в раннем Средневековье|مقام=М.|سال=1995|اشاعت=Институт археологии РАН|ref=Седов|ربط =https://vk.com/doc225306680_508703439}} * {{حوالۂ کتاب|книга|عنوان=Археология: Учебник|مقام=М.|اشاعت=Изд-во Моск. ун-та|سال=2006|ref=Археология: Учебник|ответственный=под ред. [[Янин, Валентин Лаврентьевич|В. Л. Янина]]|ربط =https://vk.com/doc-2879585_452431502}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Buxton D. R.|عنوان=Russian mediaeval architecture: With an account of the transcaucasian styles and their influence in the West|اشاعت=University press|مقام=Cambridge|سال=1934|ref=Buxton|ربط =https://books.google.ru/books?id=U3s8AAAAIAAJ}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =[[Кракрафт, Джеймс|Cracraft J.]]|عنوان=The Petrine Revolution in Russian Architecture|اشاعت=The University of Chicago Press|سال=1988|ref=Cracraft|مقام=Chicago; London|ربط =https://books.google.ru/books?id=Gg19b0fFbIIC}} * {{حوالۂ کتاب|книга|مصنف =Weslager C. A.|عنوان=The Log Cabin in America: From Pioneer Days to the Present|اشاعت=New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press|سال=1969|ref=Weslager}} {{Refend}} = باہرلے جوڑ = * [http://nalichniki.com/ کھدی ہوئی پلاٹ بینڈاں دا مجازی میوزیم] * [http://www.rusarch.ru/thema_wood.htm روس] آرچ لائبریری وچ [http://www.rusarch.ru/thema_wood.htm لکڑی دا پرانا فن تعمیر] * "درخت دا میوزیم" ویب سائٹ اُتے [http://m-der.ru/store/10006298/ روسی لکڑی دے فن تعمیر دے بارے وچ مضامین] * [http://poeziasevera.ru/ بحالی اے د‏‏ی ذا‏تی سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927102952/http://poeziasevera.ru/ |date=2020-09-27 }} [http://poeziasevera.ru/ بی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927102952/http://poeziasevera.ru/ |date=2020-09-27 }} [http://poeziasevera.ru/ بوڈ "روسی شمال د‏‏ی شاعری" ، جو لکڑی دے فن تعمیر دے لئی وقف اے ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927102952/http://poeziasevera.ru/ |date=2020-09-27 }} * "روس دے مندر" اُتے [http://temples.ru/wooden.php لکڑی دے چرچ تے چیپل] * [https://www.youtube.com/channel/UCft356x7XUJjGvou8hNiNWw چینل "کامن بزنس۔] [https://www.youtube.com/channel/UCft356x7XUJjGvou8hNiNWw شمال دے لکڑی دے معبداں دا احیاء "] سائٹ "یوٹیوب" پر [[گٹھ:روسی معماری]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 7u126opegxrx014m1vb2neudw81fwb4 0 90426 708873 701423 2026-07-24T11:38:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708873 wikitext text/x-wiki {{multiple image|align=left|direction=horizontal|total_width=|caption_align=center|image1=Liwa Fatemiyoun near Palmyra 4.png|width1=250|image2=IFB Antifa Manchester.png|width2=300|footer_align=center|footer1=|caption1=پالمیرا حملہ(دسمبر 2016) دے دوران وچ [[لواء فاطمیون]] دے عسکریت پسند|caption2=[[روجاوا]] وچ [[انٹرنیشنل فریڈم بٹالین]] دے '0161' اینٹیفا مانچسٹر کریو '' دے برطانوی جنگجو}} {{Campaignbox Syrian Civil War}} غیر ملکی جنگجوواں <ref>Cerwyn Moore & Paul Tumelty (2008) Foreign Fighters and the Case of Chechnya: A Critical Assessment, Studies in Conflict & Terrorism, 31:5, 412-433.</ref> [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] چاراں اطراف تے [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراق وچ جنگ دے]] دونے اطراف لڑے ني‏‏‏‏ں۔ [[اہل سنت|سنی]] غیر ملکی جنگجوواں دے علاوہ، متعدد ملکاں دے [[اہل تشیع|شیعہ]] جنگجو شام وچ حکومت دے حامی ملیشیا وچ شامل ہوگئے نيں، کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں کرد جنگجوواں وچ شامل ہوگئیاں نيں، تے نجی فوجی ٹھیکیدار عالمی سطح اُتے بھرتی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تنازعہ دے دوران وچ شامی باغیاں دے لئی لڑنے والی غیر ملکی سنیاں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ 5،000 تو‏ں لے ک‏ے 10،000 تو‏ں زیادہ اے، جدو‏ں کہ غیر ملکی شیعہ جنگجوواں د‏‏ی تعداد 2013 وچ 10،000 یا اس تو‏ں کم ا‏‏ے۔ <ref name="Carnegie2">{{cite news|url=http://carnegie-mec.org/syriaincrisis/?fa=53811|title=Who Are the Foreign Fighters in Syria? An Interview With Aaron Y. Zelin|last=Lund|first=Aron|work=Guide to Syria in Crisis|publisher=Carnegie Middle East Center|accessdate=7 دسمبر 2013|archivedate=2013-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212100632/http://carnegie-mec.org/syriaincrisis/?fa=53811}}</ref> غیر ملکی جہادیاں د‏‏ی موجودگی خصوصا حکومت مخالف گروہاں وچ ، شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مستقل طور اُتے اضافہ ہويا۔ 2011 دے وسط تو‏ں 2012 دے وسط تک دے شورش دے ابتدائی مرحلے وچ ، انہاں د‏‏ی موجودگی نہ ہونے دے برابر سی۔ 2012 دے وسط تو‏ں لے ک‏ے 2013 دے آخر تک مرحلہ وار مرحلے وچ ، انہاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا، لیکن شام دے مزاحمتی جنگجوواں د‏‏ی تعداد وچ حالے تک انہاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی (شام وچ 2013 وچ صرف بارہ سو غیر ملکی حکومت مخالف جہادی مارے گئے سن )۔ <ref name="fb"/> 2014 دے دوران وچ ، [[داعش|دولت اسلامیہ]]، [[النصرہ فرنٹ]] تے ہور گروہاں دے عروج دے نال، انہاں د‏‏ی تعداد وچ زبردست اضافہ ہويا تے انہاں نے شامی باغی گروپاں، جہادی تے غیر جہادی دونے دے نال شراکت تے جذب کيتا۔ 2015 تک، غیر ملکی جہادیاں نے شام دے جہادیاں تے ہور باغیاں د‏‏ی تعداد وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ تعداد ودھیا دتی (اس سال ايس‏ے سال ہلاک ہونے والے شام دے حکومت مخالف باغیاں دے مقابلے وچ 16،، 7988 حکومت مخالف غیر ملکی جہادی ہلاک ہوئے سن )، ایہ رجحان 2016 وچ جاری سی (13،297 غیر ملکی جہادی تے 8،170 شامی باغی) تے 2017 (7،494 غیر ملکی جہادی تے 6،452 شام دے باغی) شامل ني‏‏‏‏ں۔ پر، اگرچہ اس مرحلے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد زیادہ رہی، آمدنی وچ کمی آئی: امریکی فوج دے مطابق، 2013–2015 وچ شام تے عراق آنے والے غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی اوسطا ہر ماہ 2،000 جنگجو سن، لیکن 2016 تک، ایہ تعداد کم ہوئے گئی سی 500 تو‏ں زیادہ جنگجو ہر ماہ تے کم ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Stewart, Phil. [https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-recruiting-idUSKCN0XP33K U.S. military softens claims on drop in Islamic State's foreign fighters.] Reuters. اپریل 28, 2016. Quote: "U.S. Army Colonel Steve Warren, a Baghdad-based spokesman for the coalition, told Reuters that the official estimate is higher than the one Gersten offered, although he did not provide a precise figure. “We believe the foreign fighter flow was 2,000 at one point and is now down to a quarter or less of that,” Warren said."</ref> 2018 تک، غیر ملکی جنگجوواں دا تناسب بوہت گھٹ ہوگیا سی (2015–2017 د‏‏ی خونی لڑائیاں تے غیر ملکی فوجی دستےآں د‏‏ی مختلف مداخلتاں دے بعد بھاری نقصانات دے بعد)، تے شام دے باغی اک بار فیر حکومت مخالف ہلاکتاں د‏‏ی اکثریت سن (2،746 غیر ملکی جہادی ہلاک ہوئے) 5،852 شامی باغیاں دے مقابلے وچ )۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=41779|title=Syria is still bleeding … more than 55,000 thousand persons were killed during the year of 2015 &#124; Syrian Observatory For Human Rights|date=31 دسمبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151231195408/http://www.syriahr.com/en/?p=41779|archivedate=31 دسمبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/?p=58114|title=About 60 thousand were killed in 2016 and we still wait for an international trial for the criminals • The Syrian Observatory For Human Rights|date=31 دسمبر 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/?p=81564|title=2017…the year of the military change and the rise of the regime and its allies to head the list of military powers and influences followed by the SDF…and the loss of the opposition and the organization to large spaces of their controlled areas • The Syrian Observatory For Human Rights|date=28 دسمبر 2017}}</ref><ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=111056 2018 under different titles…the death of about 23,000 persons, the displacement of hundreds of thousands others, shifts in the influence of the conflicting powers, and regional and international agreements of de-escalation and withdrawal]۔</ref> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق، مئی 2020 تک شام وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 65،726 حکومت مخالف غیر ملکی جنگجو (تقریباً مکمل طور اُتے جہادی) مارے گئے سن، تے اس وقت تک مارے جانے والے حکومت مخالف جنگجوواں وچو‏ں نصف حصہ سن ۔ ہور برآں، اس وقت تک شامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں 10،045 غیر ملکی جنگجو مارے گئے (1،700 لبنانی [[حزب اللہ]] تے 8،345 ہور جنہاں وچ 2،000+ ملیشیا دے [[لیوا فاطمیون|لیوا فاطمیون شامل سن ]] ) تے 264 روسی فوجی۔ <ref>https://www.syriahr.com/en/wp-content/uploads/2020/06/14-y-en.pdf</ref> == وجوہات == === جذبہ جہاد === شام تے عراق وچ بہت سارے غیر ملکی جنگجو جہادی نظریے د‏‏ی طرف راغب نيں، حالانکہ ماہرین دا کہنا اے کہ مذہب ہی محرک نئيں اے: <blockquote> انہاں سفراں نو‏‏ں گزرنے د‏‏ی اک رسوم دے طور اُتے دیکھنے والے، جاہل سخت عسکریت پسند، لڑائی تے شہادت دے متلاشی افراد تے انسانیت سوز وجوہات د‏‏ی بناء اُتے جانے والے لیکن تنازعات د‏‏ی لپیٹ وچ آنے والے افراد تو‏ں، مختلف وجوہات د‏‏ی بناء اُتے افراد غیر ملکی جنگجو بن جاندے نيں: بوریت؛ وابستہ کشیدگی؛ زندگی وچ زیادہ تو‏ں زیادہ معنی تلاش کرنا۔ سمجھیا جرات؛ مقامی برادری یا مخالف جنس نو‏‏ں متاثر کرنے د‏‏ی کوشش؛ ساکھ وچ اضافہ د‏‏ی خواہش؛ اسيں مرتبہ د‏‏ی قبولیت نال تعلق رکھنے یا حاصل کرنے دے لئی؛ بدلہ؛ یا گمراہ کن تنازعہ دے تجربے د‏‏ی توقعات۔ <ref name="Briggs 2014">{{حوالہ ویب|last=Briggs|first=Rachel|title=Foreign Fighters: How to Win the War of Ideas|website=HuffPost UK|date=9 مئی 2014|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/rachel-briggs/foreign-fighters-how-to-win-war-of-ideas_b_5295531.html|accessdate=31 اکتوبر 2018}}</ref> </blockquote> غیر ملکی جنگجوواں نو‏‏ں دونے ہی دولت اسلامیہ تے ہور اسلامی لڑائی گروپاں، جداں النصرہ، لیوا المہاجرین والنصار (جو چیچن جنگجوواں اُتے مشتمل اے ) د‏‏ی طرف راغب کيتا گیا اے <ref name="BBC News 2013">{{حوالہ ویب|title=Guide to the Syrian rebels|website=BBC News|date=13 دسمبر 2013|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-24403003|accessdate=31 اکتوبر 2018}}</ref> تے (2013 تو‏ں پہلے) [[احرار الشام]]۔<ref name="Cassman">{{حوالہ ویب|last=Cassman|first=Daniel|title=Ahrar al-Sham – Mapping Militant Organizations [1 نومبر 2012, updated اگست 5, 2017]|website=Stanford University|url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/523|accessdate=31 اکتوبر 2018}}</ref> جیش الاسلام دے باغی رہنما زہران اللوش نے غیر ملکی جنگجوواں نو‏‏ں شام آنے دا مطالبہ کيتا، اگرچہ ماہرین نے دسیا اے کہ اس گروپ وچ غیر ملکی جنگجو شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ 31 مئی 2013 کو، [[یوسف القرضاوی]] نے شام دے خلاف جہاد دا مطالبہ کيتا۔ مغربی میڈیا وچ ایہ قیاس کيتا جارہیا سی کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی ملک وچ آمد ہوسکدی اے، اگرچہ ایسی کوئی اطلاعات سامنے نئيں آئیاں کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں ایہ حرکت ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ === شیعہ سرگرمی === عراق، لبنان، ایران، پاکستان، افغانستان تے بحرین تو‏ں ہزاراں غیر ملکی جنگجو شام وچ اسد حکومت دے دفاع وچ شیعہ فرقہ وارانہ ملیشیاواں دے نال لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Carnegie Endowment for International Peace">{{حوالہ ویب|title=What Does Syria Mean for the Region's Shia|website=Carnegie Endowment for International Peace|url=http://carnegieendowment.org/sada/54107|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/how-iran-is-building-its-syrian-hezbollah|title=How Iran Is Building Its Syrian Hezbollah|last=Phillip Smyth|website=The Washington Institute|date=8 مارچ 2016|accessdate=17 ستمبر 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Mar-03/289440-iran-mourns-7-afghans-killed-fighting-for-damascus-ally.ashx|title=Iran mourns 7 Afghans killed fighting for Damascus ally|date=|publisher=Daily Star Lebanon|accessdate=7 مئی 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jamestown.org/programs/tm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=45479&cHash=b1fd0cdae422cab2030811f564ed606a#۔V5nvHzV7OYM|title=The Zainabiyoun Brigade: A Pakistani Shiite Militia Amid the Syrian Conflict|date=|publisher=Jamestown Foundation|accessdate=28 جولائ‏ی 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/567257-hezbollah-deploying-elite-force-to-aleppo-iran-media|title=Hezbollah deploying elite force to Aleppo: Iran media|publisher=NOW.|date=8 اگست 2016|accessdate=8 اگست 2016|archivedate=2018-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223162353/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/567257-hezbollah-deploying-elite-force-to-aleppo-iran-media}}</ref><ref name="karar">{{حوالہ ویب|last=Omar al-Jaffal Contributor|last2=Iraq Pulse|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/iraqi-shiites-join-syrian-war.html|title=Iraqi Shiites Join Syria War|publisher=Al-Monitor|date=29 اکتوبر 2013|accessdate=4 نومبر 2013}}</ref> === روجاوا دے لئی کھبے بازو د‏‏ی حمایت === اسلامک اسٹیٹ د‏‏ی مخالفت تے روجاوا انقلاب دے دفاع دے لئی آمادگی دے مرکب دے نتیجے وچ ، سینکڑاں غیر ملکی کھبے بازوواں نے روزاوا وچ عوامی تحفظ یونٹاں د‏‏ی انٹرنیشنل فریڈم بٹالین (وائی پی جی) وچ شمولیت اختیار کيتی ا‏‏ے۔ غیر ملکی رضا کاراں نو‏‏ں وائی پی جی د‏‏ی جمہوریت، ماحولیات، علمیاتیات تے انہاں وچو‏ں کچھ سرمایہ دارانہ نظام د‏‏ی اقدار اُتے عمل پیرا ہونا چاہیدا۔<ref>{{cite web|url=http://www.weareplanc.org/blog/interview-with-ypg-commander-cihan-kendal/|title=Interview with YPG Commander Cihan Kendal|date=19 ستمبر 2016|work=weareplanc.org}}</ref> === شامی باغیاں دے لئی کھبے بازو د‏‏ی حمایت === اگرچہ اوہ وائی پی جی وچ شامل ہونے والے کھبے بازو دے غیر ملکی جنگجوواں تو‏ں کم تعداد وچ نيں، اُتے شامی باغیاں دے نال کھبے بازو دے غیر ملکی جنگجو وی موجود نيں، جنہاں وچ ٹرٹسکیسٹ لیون سیڈوف بریگیڈ وی شامل اے جس د‏‏ی بنیاد ارجنٹائن دے کھبے بازو د‏‏ی جماعت نے رکھی اے، جس نے آزاد لیبیا د‏‏ی فوج دے نال لڑا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@badly_xeroxed/the-trotskyist-le%C3%B3n-sedov-brigade-in-the-syrian-revolution-bf6ebf5ae851|title=The Trotskyist León Sedov Brigade in the Syrian Revolution|website=[[Medium (website)|Medium]]|last=Cody Roche|date=5 دسمبر 2017|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415040207/https://medium.com/%40badly_xeroxed/the-trotskyist-le%C3%B3n-sedov-brigade-in-the-syrian-revolution-bf6ebf5ae851}}</ref><ref name="Salvia 2018">{{حوالہ ویب|last=Salvia|first=Mattia|title=Revolutionaries for Hire|website=The Baffler|date=24 جولائ‏ی 2018|url=https://thebaffler.com/latest/revolutionaries-for-hire-salvia|accessdate=31 اکتوبر 2018}}</ref> === اسد دے لئی سجے بازو د‏‏ی حمایت === یوروپین تے شمالی امریکا دے عمومی طور اُتے سجے طور اُتے شام وچ اسد حکومت دا حامی اے، تے دور دراز غیر ملکی جنگجو، مثلا یونان تے اسکینڈینیویا تو‏ں، حکومت حامی ملیشیا وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.anarkismo.net/article/26261|title=Syria: Greek Nationalist Socialists fighting with Assad's regime far more dangerous than Golden Dawn – Anarkismo|publisher=|accessdate=24 نومبر 2016|تاريخ-الأرشيف=2019-05-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190514142421/http://www.anarkismo.net/article/26261|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-06-21/serb-nationalist-dies-in-syria-as-russian-volunteer-fighter|title=Serb Nationalist Dies in Syria as Russian Volunteer Fighter|publisher=}}</ref> === رضاکار تے نجی ٹھیکیدار === رضاکارانہ غیر ملکی جنگجوواں دے علاوہ، عراق تے شام وچ متعدد نجی فوجی کمپنیاں کم کر رہیاں نيں، جداں ویگنر گروپ تے سلاوونک کور۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.orient-news.net/en/news_show/142945/0/Private-military-companies-Moscows-other-army-in-Syria|title=Private military companies: Moscow's other army in Syria|publisher=|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-05-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190514142659/https://orient-news.net/en/news_show/142945/0/Private-military-companies-Moscows-other-army-in-Syria|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=The Last Battle of the "Slavonic Corps"|url=http://www.interpretermag.com/the-last-battle-of-the-slavonic-corps/|website=Interpreter Mag (Translation of 'Fontanka')|quote=''Who we are fighting for – This was never understood. "When they spoke to us in Russia, they explained that we were going on a contract with the Syrian Ba'athist government, they convinced us that everything was legal and in order. Like, our government and the FSB were on board and involved in the project. When we arrived there, it turned out that we were sent as gladiators, under a contract with some Syrian or other, who may or may not have a relationship with the government… That meant that we were the private army of a local kingpin.''|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200318093441/https://web.archive.org/web/20181018042031/http://www.interpretermag.com:80/the-last-battle-of-the-slavonic-corps/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=The last battle of the Slavic Corps|url=http://www.fontanka.ru/2013/11/14/060/|website=Fontanka|accessdate=13 جنوری 2014}}</ref> == راستہ == زیادہ تر جنگجو لبنان تو‏ں آنے والی کم تعداد تے اردن تے عراق تو‏ں وی کم فوجیاں دے نال سرحد عبور کرنے تو‏ں پہلے ترکی دا سفر کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="wi"/> بوہت سارے جنگجو جعلی پاسپورٹ وی استعمال کردے نيں کیونجے اوہ خفیہ خدمات د‏‏ی کوشش کردے نيں تے فرار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ملک وچ داخل ہونے پر، بہت سارے اسلامی جنگجو مختلف گروہاں جداں احرار الشام تے نصرہ فرنٹ وچ منتشر ہوگئے سن ۔ مبینہ طور اُتے باغی کیمپاں وچ بولی جانے والی زباناں شامل نيں: چیچن، تاجک، ترکی، فرانسیسی، سعودی عربی بولی تے [[اردو]] (پاکستان یا ہندوستان)۔ [[آزاد شامی فوج|فری سیرین آرمی دے]] حوالے تو‏ں، ''[[دی گارڈین]]'' نے بھرتی کرنے والےآں نو‏‏ں ہور خفیہ رہنے د‏‏ی اطلاع دی۔ جہادی انٹرنیٹ فورا بھرتی کرنے د‏‏ی بنیاداں اُتے وی رہیا ا‏‏ے۔ غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی ملک تک آسانی تو‏ں رسائی اک وجہ سی۔ ''الشرق الاوسط'' نے اطلاع دتی اے کہ لیبیا دے جنگجو رہنما ابو یحیی نے تیونسی تے لیبیا دے جنگجوواں دے لئی آسان سفر دے راستے دا اشارہ کيتا، جنھاں پہلے لیبیا وچ شام وچ لڑنے د‏‏ی تربیت دتی جاندی اے تے فیر اوہ جنگجو گروپاں د‏‏ی مدد تو‏ں شام وچ اسمگل کيتا جاندا سی۔ <ref name="fb"/> جولائ‏ی 2013 وچ وی، ایہ اطلاع ملی سی کہ غیر ملکی جنگجو شام وچ آندے رہندے نيں تے حکومت دے حامیاں تے مخالفین دونے دے نال مظالم دے نال نال اعتدال پسند باغی گروپاں تو‏ں تصادم کردے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد صدر [[بشار الاسد|بشار الاسد نے]] قانون اُتے دستخط کرنے دے بعد اس بل اُتے دستخط کیتے جس دے تحت ملک وچ داخل ہونے والے کسی نو‏‏ں وی جیل دا وقت تے جرمانے د‏‏ی سزا دتی جائے گی۔ جرمانہ پنج تو‏ں دس ملین شامی پاؤنڈکے درمیان وچ ہوئے گا &nbsp;۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=99029&cid=23&fromval=1|title=Syria: Anyone Who Enters Country Illegally Will Be Jailed, Fined|publisher=Almanar.com.lb|date=|accessdate=20 جولائ‏ی 2013}}</ref> == اسلامی ریاست == 2016 وچ سوفن گروپ دے اکٹھے کیتے گئے اعدادوشمار دے مطابق، خواتین تے بچےآں سمیت 27000 تو‏ں 31،000 افراد دے درمیان وچ ، جو عام طور اُتے تنازعہ وچ حصہ نئيں لاں گے، دولت اسلامیہ تے علاقے وچ لڑ رہے ہور شدت پسند گروپاں وچ شامل ہونے دے لئی شام تے عراق دا سفر کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Martin Reardon|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2015/12/why-people-join-isis/419685/|title=The real threat of foreign fighters in Syria|date=13 دسمبر 2015|accessdate=28 ستمبر 2016}}</ref> اس لڑائی وچ غیر ملکیو‏ں د‏‏ی آمد د‏‏ی تجویز د‏‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ شام د‏‏ی حکومت نے عراقی شورش دے دوران وچ غیر ملکیو‏ں دے عراق جانے والے راستے نو‏‏ں روکنے دے لئی کوئی اقدام نئيں کيتا۔ 2012 دے پہلے نصف حصے وچ ، 700-1،400 جنگجو شام وچ داخل ہونے دے بارے وچ کہیا گیا سی۔ <ref name="wi"/> پر، انہاں د‏‏ی تعداد وچ مسلسل اضافہ ہُندا رہیا، تے ہوسکدا اے کہ 2013 تک انہاں د‏‏ی تعداد 11،000 تو‏ں زیادہ ہوجائے۔ ترکی د‏‏ی سرحد ایہ سی کہ کس طرح زیادہ تر جہادی شام وچ داخل ہوئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://icct.nl/publication/destination-jihad-why-syria-and-not-mali/|title=Destination Jihad: Why Syria and not Mali|publisher=The International Centre for Counter-Terrorism – The Hague (ICCT)|accessdate=1 ستمبر 2016|date=10 اپریل 2013}}</ref><ref name="Kyiv">{{حوالہ ویب|url=http://www.kyivpost.com/content/world/tunisian-radicals-travel-to-syria-308459.html|title=Tunisian radicals travel to Syria|publisher=Kyivpost.com|date=21 جون 2012|accessdate=1 جولائ‏ی 2013}}</ref> شہادت د‏‏ی ویڈیوز دے تجزیے وچ دسیا گیا اے کہ 2013 دے پہلے نصف وچ ہلاک ہونے والے 600 وچو‏ں 20 تو‏ں کم ہلاک جنگجو افغانستان، لیبیا یا کسی تے جگہ تو‏ں آئے ہوئے تجربہ کار جنگجو سن ۔ <ref name="fb">{{حوالہ ویب|last=Bill Gertz|url=http://freebeacon.com/syria-new-terrorist-training-ground/|title=Up to 6,000 jihadists fighting with al Qaeda groups in Syria|publisher=Freebeacon.com|date=2 جولائ‏ی 2013|accessdate=2 جولائ‏ی 2013}}</ref> اکتوبر 2016 دے عالمی بینک دے مطالعے تو‏ں پتہ چلا اے کہ "داعش دے غیر ملکی جنگجو حیرت انگیز طور اُتے اچھی تعلیم یافتہ ني‏‏‏‏ں۔" <ref name="Quartz6Oct2016Educated">{{حوالہ ویب|url=http://qz.com/802276/the-foreign-fighters-of-isisislamic-state-are-surprisingly-well-educated-according-to-the-world-bank/|title=ISIL’s foreign fighters are surprisingly well-educated, according to the World Bank|website=Quartz|last=Aamna Mohdin|date=6 اکتوبر 2016|accessdate=18 اکتوبر 2016}}</ref> جنگجوواں د‏‏ی خود اطلاع شدہ تعلیمی سطحاں دا استعمال کردے ہوئے، اس تحقیق وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ "بھرتی کرنے والےآں وچو‏ں 69٪ نے گھٹ تو‏ں گھٹ اک ثانوی سطح د‏‏ی تعلیم د‏‏ی اطلاع دی" جنہاں وچو‏ں "اک وڈا حصہ یونیورسٹی وچ پڑھدا رہیا اے " <ref name="WorldBankOct2016Educated">{{حوالہ ویب|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/409591474983005625/pdf/108525-REVISED-PUBLIC.pdf|title=Economic and Social Inclusion to Prevent Violent Extremism|website=World Bank|date=اکتوبر 2016|accessdate=18 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161007104956/http://documents.worldbank.org/curated/en/409591474983005625/pdf/108525-REVISED-PUBLIC.pdf|archivedate=7 اکتوبر 2016}}</ref> تے ایہ وی کہ "صرف 15٪ بھرتی افراد نے ہائی اسکول تو‏ں پہلے ہی اسکول چھڈ دتا 2 2٪ تو‏ں وی کم انہاں پڑھ ني‏‏‏‏ں۔" اس تحقیق وچ ایہ وی پتہ چلا اے کہ غیر ملکی جنگجو اکثر اپنے وطن تو‏ں زیادہ تعلیم یافتہ ہُندے نيں جتھ‏ے "یورپ تے وسطی ایشیاء نال تعلق رکھنے والے اپنے ملک والےآں دے لئی ايس‏ے طرح د‏‏ی تعلیم رکھدے نيں" جدو‏ں کہ مشرق وسطی، شمالی افریقہ، تے جنوبی تے مشرقی ایشیاء نال تعلق رکھنے والے افراد نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں کدرے زیادہ تعلیم یافتہ جو انہاں د‏‏ی گھریلو ملکاں وچ عام ا‏‏ے۔ " رپورٹ وچ نوٹ کيتا گیا اے کہ اس دے نتائج تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ دہشت گردی غربت تو‏ں متاثر نئيں اے تے تعلیم د‏‏ی کم سطح پچھلی تحقیق دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔ پر، اس رپورٹ وچ "اک ملک وچ مرد بے روزگاری د‏‏ی شرح تے غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی فراہمی دے لئی ملک د‏‏ی بہتری" دے وچکار اک مضبوط ارتباط پایا گیا "اس رپورٹ دے نتیجے وچ ایہ سفارش کيت‏ی گئی اے کہ حکومتاں انسداد دہشت گردی دے طور اُتے تعلیم یافتہ افراد وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا ہون۔ حکمت عملی۔ دسمبر 2018 وچ ، کرد حکا‏م نے 550 غیر ملدیاں عورتاں نو‏‏ں قید وچ تقریباً 1200 قید کيتا۔ بچےآں دا اک وڈا حصہ داعش دے زیر کنٹرول شام د‏‏ی سرزمین وچ پیدا ہويا سی۔ بہت ساریاں خواتین ہن وی داعش دے نظریے وچ مشترک نيں تے انہاں دے پاس پاسپورٹ د‏‏ی کمی اے لہذا کرد حکا‏م انہاں نو‏‏ں رہیا کرنے تو‏ں گریزاں ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ ابتدائی طور اُتے خواتین تے بچےآں نو‏‏ں شہری شہری پناہ گزیناں دے نال رکھیا گیا سی، ایہ [[wiktionary:untenable|ناقابل معافی]] ثابت ہويا کیونجے خواتین دے درمیان وچ سخت گیر [[برقع|لڑنے]] والے اس وقت پریشانی دا باعث بنے جدو‏ں انہاں نے اسلامی [[برقع|جماعq برقعہ]] اتارنے والی خواتین تو‏ں اسيں عمر خواتین اُتے حملہ کيتا تے انہاں اُتے حملہ کيتا۔ انہاں نے دوسری خواتین تے بچےآں نو‏‏ں اپنے اغوا کاراں دے ذریعہ فراہ‏م کردہ موسیقی سننے تو‏ں وی روکیا۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2018/12/07/671520315/foreign-wives-and-children-of-isis-are-held-in-syria-with-uncertain-future|title=Foreign Wives And Children Of ISIS Are Held In Syria With Uncertain Future|website=NPR.org|language=en|accessdate=2018-12-09}}</ref> اکتوبر 2019 وچ ، داعش تو‏ں مشتبہ روابط رکھنے والے سیکڑاں قیدی خطے وچ ترکی د‏‏ی کارروائی دے بعد، شمال مشرقی شام وچ واقع اک بے گھر کیمپ تو‏ں فرار ہوگئے سن ۔ اس تو‏ں تنازعات دے دوران وچ دولت اسلامیہ د‏‏ی بحالی دے خدشےآں پیدا ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://skystatement.com/hundreds-of-isis-affiliated-foreigners-escape-syria-camp-after-turkish-shelling-kurdish-officials-say/|title=Hundreds of ISIS-affiliated foreigners escape Syria camp after Turkish shelling, Kurdish officials say|date=2019-10-13|website=Sky Statement|language=en-US|accessdate=2019-10-13|archivedate=2019-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191013134112/https://skystatement.com/hundreds-of-isis-affiliated-foreigners-escape-syria-camp-after-turkish-shelling-kurdish-officials-say/}}</ref> == غیر ملکی جنگجوواں دے وطن == جنگجوواں وچ خلیجی عرب ریاستاں، تیونس (اپنے ہی تیونس دے انقلاب دے بعد )، لیبیا ( [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیائی خانہ جنگی دے بعد]] )، چین، ہور عرب ریاستاں، روس، بشمول شمالی قفقاز دے خطے، تے مغربی ملکاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Cerwyn Moore 2017">Mark Youngman and Cerwyn Moore (2017) ‘Russian-Speaking’ Fighters in Syria, Iraq and at Home: Consequences and Context'</ref> [[شامی عرب فوج|شامی عرب فوج دے مطابق]]، ستمبر 2014 تک مجموعی طور پر، 000 54، غیر ملکی جہادی لڑنے آئے سن، جنہاں وچ سب تو‏ں وڈے گروہ [[چیچن قوم|چیچن]] ( [[روس]] ) نال تعلق رکھنے والے (14،000)، سعودی عرب (12،000)، لبنانی (9000)، عراقی تے تیونسی سن ۔ <ref name="bbc.com">Mohanad Hashim. [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29043331 "Iraq and Syria: Who are the foreign fighters?"]۔ BBC. ستمبر 3, 2014.</ref> غیر ملکی جنگجو قومیت دے لحاظ تو‏ں مختلف گروہاں وچ شامل ہُندے نيں: مثال دے طور پر، تیونسی تے مغربی نژاد مسلما‏ن [[داعش|دولت اسلامیہ دے حامی نيں]]، جدو‏ں کہ الجزائر تے مراکشی النصرہ محاذ نو‏‏ں ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=May 2020}} کچھ جہادی گروہاں اُتے اک ہی قومیت دا غلبہ اے، ايس‏ے طرح [[امارت قفقاز|قفقاز امارات]] (چیچنز) تے [[شام وچ ترکستان اسلامی پارٹی|ترکستان اسلامی پارٹی]] (ایغور)، یا حکومت نواز افغان شیعہ [[لواء فاطمیون|لیوا فاطمیون دا معاملہ اے ]]۔ سوفن گروپ د‏‏ی 7 دسمبر 2015 د‏‏ی اک رپورٹ وچ شام تے عراق وچ غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ اپنے ملک تے خطے دے مطابق 2014 تے 2015 دے درمیان وچ دسی گئی معلومات د‏‏ی بنیاد اُتے دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="TSG7Dec2015FFs">{{حوالہ ویب|url=http://soufangroup.com/wp-content/uploads/2015/12/TSG_ForeignFightersUpdate_FINAL3.pdf|title=Foreign Fighters An Updated Assessment of the Flow of Foreign Fighters into Syria and Iraq|website=[[the Soufan Group]]|date=7 دسمبر 2015|accessdate=24 اکتوبر 2016|archivedate=2016-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161025055832/http://soufangroup.com/wp-content/uploads/2015/12/TSG_ForeignFightersUpdate_FINAL3.pdf}}</ref> اس مطالعے وچ ، جس وچ صرف داعش، النصرہ تے ہور سنی جہادی دھڑاں دے نال غیر ملکی جنگجو شامل سن، غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد والے ملکاں د‏‏ی لسٹ وچ تیونس (6000)، سعودی عرب (2500)، روس (2400)، ترکی (2100) شامل سن ۔ )، اردن (2000+) <ref name="Quartz8Dec2015TSGReport">{{حوالہ ویب|url=http://qz.com/568503/foreign-fighters-in-iraq-and-syria-come-from-86-countries-and-their-numbers-have-doubled/|title=Foreign fighters in Iraq and Syria come from 86 countries—and their numbers have doubled|website=Quartz|last=Aamna Mohdin|date=8 دسمبر 2015|accessdate=18 اکتوبر 2016}}</ref> جدو‏ں کہ خطے دے لحاظ تو‏ں جنگجوواں د‏‏ی تعداد دسی گئی: مشرق وسطی (8240)، مغرب (8000)، مغربی یورپ (5000)، سابق سوویت جمہوریہ (4700)، جنوب مشرقی ایشیاء (900)، بلقان (875)، تے شمالی امریکا (289)۔ مغربی یورپ دے تخمینہ شدہ 5000 کل جنگجوواں وچ تو‏ں، تقریباً 37 3700 جنگجو صرف چار مغربی یورپی ملکاں: فرانس (1700)، جرمنی (760)، برطانیہ (760)، تے بیلجیم (470) نے تیار کیتے سن ۔ 2014 تے 2015 دے درمیان وچ ، اس رپورٹ وچ روس تے وسطی ایشیا نال تعلق رکھنے والے جنگجوواں د‏‏ی تعداد وچ لگ بھگ 300 فیصد اضافے دا تخمینہ لگایا گیا سی جدو‏ں کہ شام تے عراق جانے والے جنگجوواں د‏‏ی کل تعداد "نسبتا فلیٹ" ہوگئی سی۔ اس رپورٹ وچ ایہ ذکر کيتا گیا اے کہ غیر ملکی جنگجوواں دا بہاؤ نہ تاں خطے دے لحاظ تو‏ں یکساں ہُندا اے تے نہ ہی ملک دے لحاظ تو‏ں، "کچھ ملکاں وچ " ہاٹ بیڈس "کی طرح ہاٹ بیڈ دے نال ممتاز حیثیت ہُندی اے، جداں [[ناروے]]<nowiki/>کے فریڈریکسٹڈ دے لزلیبی ڈسٹرکٹ، جس وچ صرف 6000 افراد آباد نيں، چھوٹے تے نسبتا نويں ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں کہ دوسرے شہر تے خطے، جداں [[تونس|تیونس]]<nowiki/>کے بیزیرٹ تے بین گارڈانے، [[لیبیا]]<nowiki/>کے [[درنہ ضلع|درنا]]، [[جارجیا]]<nowiki/>کے پنکِداں د‏ی گورج، تے برسلز دے مولینبیک، "انتہا پسندانہ طرز عمل دے قائم کردہ انکیوبیٹر تے ریڈی ایٹر ني‏‏‏‏ں۔" سفیان گروپ نے 15 اکتوبر 2016 نو‏‏ں اطلاع دتی سی کہ 2014 تو‏ں "شام جانے والے غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی تعداد وچ نمایاں اضافہ" ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="MEO-Soufan-15-10-2016">{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=79269|title=How Many Foreign Fighters in Syria|website=Middle East Online|date=15 اکتوبر 2016|accessdate=18 اکتوبر 2016|archivedate=2017-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019190531/http://www.middle-east-online.com/english/?id=79269}}</ref> امریکی محکمہ خارجہ نے 2 جون 2016 نو‏‏ں رپورٹ کيتا کہ انہاں د‏‏ی "انٹلیجنس کمیونٹی" دا تخمینہ اے کہ ممکنہ طور اُتے "شام وچ ] 40،000 تو‏ں زیادہ غیرملکی جنگجو تنازعات وچ شامل ہوئے چکے نيں" <ref name="RTSyriaFightersJune-2-2016">{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/usa/345269-40000-foreign-terrorists-syria/|title=Over 40,000 foreign militants from 100 countries fighting in Syria – US State Department|website=Russia Today|date=3 جون 2016|accessdate=18 اکتوبر 2016}}</ref> شام] تے 100 تو‏ں زیادہ ملکاں تو‏ں " <ref name="RTSyriaFightersJune-2-2016"/><ref name="USStateJune-2-2016">{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2016/06/258013.htm|title=Country Reports on Terrorism 2015|website=US State Department|date=2 جون 2016|accessdate=18 اکتوبر 2016|quote=QUESTION: I might have missed this somewhere else in the report, but in the 2014 report you state specifically that the rate of foreign fighter terrorist travel to Syria was more than 16,000 from 90 countries. In this year’s report you write that thousands of foreign terrorist fighters came from more than 100 countries. Is there a specific number for foreign terrorist fighter travel to Syria or – MR SIBERELL: Yeah. Well, the numbers that we have available to us come from analysis out of our intelligence community. And I think the most recent figures they’ve provided – and these are not calendar year 2015; this will be the most recent – but I’ve seen in excess of 40,000 total foreign fighters have gone to the conflict and from over 100 countries. But it’s been difficult, of course, to associate the numbers with a particular date and time, and that’s because of the way that the numbers come in and the reporting. So it’s been difficult to correlate.}}</ref> جدو‏ں کہ چھ ماہ اس تو‏ں پہلے، روسی وزارت دفاع نے اندازہ لگایا سی کہ ایتھ‏ے "تقریباً 25-30،000 غیر ملکی دہشت گرداں ہی داعش دے لئی لڑ رہے نيں"۔ غیر ملکی جنگجوواں دے گھریلو ملکاں وچ ایہ رجحان تشویش دا باعث ا‏‏ے۔ رجحان نواں نئيں اے، لیکن اس معاملے وچ ماخذ د‏‏ی مقدار تے مختلف قسم غیر معمولی سن ۔ <ref name="icct.nl2">{{cite news|url=https://icct.nl/publication/report-the-foreign-fighters-phenomenon-in-the-eu-profiles-threats-policies/|title=The Foreign Fighters Phenomenon in the European Union|last=|first=|date=اپریل 2016|work=|accessdate=31 اگست 2016|publisher=The International Centre for Counter-Terrorism – The Hague (ICCT)|pages=29, 46 and more|archivedate=2016-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914200409/https://icct.nl/publication/report-the-foreign-fighters-phenomenon-in-the-eu-profiles-threats-policies/}}</ref> == عرب دنیا == 2012 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ شام وچ زیادہ تر بھرتی ہونے والے افراد عرب نيں (لبنانی، عراقی، اردنی، فلسطینی، کویت، تیونسی، لیبی، الجزائر، مصری، سعود، سوڈانی تے یمنی)۔ 500-900 جنگجوواں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی نفری شام دے پڑوسی ملکاں: لبنانی، عراقی، فلسطینی تے اردنی شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں آئی سی، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد نے عراق وچ امریکی افواج دا مقابلہ کيتا سی۔ دوسرا سب تو‏ں وڈا دستہ شمالی افریقہ دے عرب ملکاں تو‏ں سی: لیبیا، تیونس تے الجیریا تو‏ں لگ بھگ 75-300 جنگجو۔ <ref name="wi">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/foreign-fighters-trickle-into-the-syrian-rebellion|title=Foreign Fighters Trickle into the Syrian Rebellion|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|date=11 جون 2012|accessdate=1 جولائ‏ی 2013}}</ref> القاعدہ دے رہنما ایمن الظواہری نے شام وچ جہاد دا مطالبہ کيتا جس دے مرکزی ہدف دے نال کہیا گیا اے کہ اس وچ لبنان، اردن، ترکی تے عراق ني‏‏‏‏ں۔ 2013 وچ ، شام وچ القاعدہ دے نال غیرملکی جنگجوواں د‏‏ی مجموعی تعداد دے بارے وچ اک سو سو جنگجوواں دے نال لیبیا دے لئی سب تو‏ں وڈا تخمینہ لگایا گیا سی۔ سعودیاں د‏‏ی تعداد کم تو‏ں کم 330 ا‏‏ے۔ کئی سو مصری اسلام پسند؛ تقریباً 300 عراقی تے 500 تو‏ں زیادہ اردنی باشندے۔ <ref name="fb"/> === خلیجی ریاستاں === 2013 وچ ، بحرینی سنی [[شیخ]] عادل الحمد نے کہیا سی کہ انہاں دا بیٹا، عبدالرحمن شام وچ لڑدے ہوئے ماریا گیا سی تے اس نے "اک شہید د‏‏ی حیثیت تو‏ں گرنے د‏‏ی امید د‏‏ی سی۔" انہاں نے ہور کہیا: "انہاں نے اک بار شام دا دورہ کيتا، فیر اوہ بحرین واپس آئے جتھ‏ے انہاں نے اپنا فائٹنگ گیئر تیار کيتا تے شام پرت آئے۔" اس دے جواب وچ وزیر داخلہ راشد بن عبد اللہ الخلیفہ نے کہیا کہ عالمی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت دتی جانی چاہیدا تے افراد نو‏‏ں بے بنیاد تے بنیاد پرست نئيں بنایا جانا چاہیدا۔ اس دے تحت شام وچ "جہاد" وچ شامل ہونے دے لئی مسیتاں تو‏ں آنے والے مطالگل کيتی پیروی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ سعودی جنگجو وی ني‏‏‏‏ں۔ 2013 وچ ، ''یو ایس اے ٹوڈے'' نے اطلاع دتی سی کہ شامی حکومت دے خلاف لڑنے دے لئی 1،200 تو‏ں زیادہ سزائے موت دے قیدی سعودی عرب تو‏ں بھیجے گئے سن ۔ بحرینی شیعہ نوجوان ایران، لبنان، عراق، تے شام وچ کیمپاں تے جنگی محاذاں وچ ایرانی تربیت حاصل کرنے دے لئی سفر کيتا، <ref name="The Washington Institute for Near East Policy">{{حوالہ ویب|title=The Evolution of Shia Insurgency in Bahrain|last=Michael Knights and Matthew Levitt|website=The Washington Institute for Near East Policy|date=جنوری 2018|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/the-evolution-of-shia-insurgency-in-bahrain|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref> تے ایہ اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ بحرین د‏‏ی شیعہ ملیشیا، سارہ ال مختار (منتخب کردہ بریگیڈ) شام وچ لڑ رہی سی۔ 2015 وچ حکومت دے حامی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Trade Arabia 2015">{{حوالہ ویب|title=Bahraini group 'among militias backing Assad'|website=Trade Arabia|date=20 نومبر 2015|url=http://www.tradearabia.com/news/MISC_295126.html|accessdate=11 نومبر 2018|archivedate=2018-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612140107/http://www.tradearabia.com/news/MISC_295126.html}}</ref> === لبنان === شام وچ زیادہ تر لبنانی جنگجو اپنے گروپ تے ملیشیا رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ہزاراں لبنانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ سب تو‏ں اہ‏م لبنانی قوت [[حزب اللہ|حزب اللہ اے ]]، جس نے ستمبر 2017 وچ کہیا سی کہ اس دے شام وچ 10،000 جنگجو سن ۔ <ref name="Ahren AFP 2017">{{حوالہ ویب|last=Ahren|first=Raphael|last2=AFP|title=Syrian rebels near Israel border ordered to surrender by regime forces|website=The Times of Israel|date=27 دسمبر 2017|url=https://www.timesofisrael.com/syrian-rebels-near-israel-border-ordered-to-surrender-by-regime-forces/|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref> 2017 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ شام د‏‏ی جنگ وچ حزب اللہ نو‏‏ں 1،700 تو‏ں 1،800 جنگجو شکست دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ <ref name="Clarke 2017">{{حوالہ ویب|last=Clarke|first=Colin P.|title=A glass half empty? Taking stock of Hezbollah's losses in Syria|website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com|date=15 اکتوبر 2017|url=https://www.jpost.com/Opinion/A-glass-half-empty-Taking-stock-of-Hezbollahs-losses-in-Syria-507497|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref> 2018 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 1،232 لبنانی شیعہ ملیشیا جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Arab Gulf States Institute in Washington 2018">{{حوالہ ویب|title=Fractured Iraqi Shia Militias in Syria|website=Arab Gulf States Institute in Washington|date=22 اگست 2018|url=https://agsiw.org/fractured-iraqi-shia-militias-in-syria/|accessdate=10 نومبر 2018}}</ref> حکومت مخالف طرف، فاتح الاسلام تے عبداللہ عظام بریگیڈ دے ممبران وی موجود سن حالانکہ اوہ آزاد بینرز دے تحت لڑ رہے سن ۔ <ref name="wi"/> حزب اختلاف دے لبنان دے بہت سارے جنگجو سنی گڑھ [[طرابلس، لبنان|طرابلس]] تو‏ں آئے ني‏‏‏‏ں۔ شہر دے سنی عالم دین شیخ مسین المحمد نے کہیا: "شام وچ آزادی د‏‏ی جدوجہد آزادی دے لئی ساڈی اپنی جدوجہد ا‏‏ے۔ اسيں لبنانی شامی انقلاب دا حصہ نيں، بغاوت دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ جے شام نو‏‏ں اپنی آزادی مل جاندی اے تاں اسيں لبنان وچ وی جیتاں گے۔ " انہاں نے شام دے صدر [[بشار الاسد|بشار الاسد دے]] بارے وچ ایہ وی کہیا کہ اوہ "کافر" ني‏‏‏‏ں۔۔۔ کافراں تو‏ں لڑنا ہر مسلما‏ن، ہر عرب دا فرض ا‏‏ے۔ شام وچ اک مقدس جنگ ہورہی اے تے اوتھ‏ے دے جوان جہاد کررہے ني‏‏‏‏ں۔ خون، عزت، آزادی، وقار دے لئی۔ اسيں فلسطینیاں، لیبیا تے یمن دے جنگجوواں دے بارے وچ جاندے نيں جو اوتھ‏ے سرگرم عمل ني‏‏‏‏ں۔ " === لیبیا === لیبیا د‏‏ی قومی عبوری کونسل شام د‏‏ی قومی کونسل نو‏‏ں شامی عوام دا واحد جائز نمائندے دے طور اُتے دیکھنے دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی پہلا تے واحد تسلیم شدہ ادارہ سی۔ دسمبر 2011 وچ ، فرانسیسی میڈیا وچ ایہ اطلاع ملی سی کہ لیبیا دے اسلامی فائٹنگ گروپ دے سابقہ عبدالحکیم بلہجج دے ساتھی عبد المہدی الحارتی لیبیا دے جنگجوواں دے اک گروپ د‏‏ی رہنمائی کررہے نيں جس وچ افواہاں دے نال نصرا فرنٹ دے کچھ جنگجوواں د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی۔ ایہ گروپ <ref name="wi"/> شام وچ حال ہی وچ ختم ہونے والی [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی دے]] اسلحہ وی موجود سی۔ اگرچہ خانہ جنگی دے متعدد جنگجو شام وچ لڑنے گئے سن، دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ متعدد تشدد تے ودھدی ہوئی نويں خانہ جنگی دے خطرات دے درمیان متعدد گھر پرت گئے سن ۔ 2014 دے آخر تک، مبینہ طور اُتے [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] شہر نے شام یا عراق تو‏ں باہر پہلا پہلا داعش تو‏ں بیعت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://firstlook.org/theintercept/2014/11/11/happened-humanitarians-wanted-save-libyans-bombs-drones/|title=What Happened to the Humanitarians Who Wanted to Save Libyans With Bombs and Drones?|website=The Intercept|accessdate=4 مارچ 2015|date=11 نومبر 2014|archivedate=2015-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150815205131/https://firstlook.org/theintercept/2014/11/11/happened-humanitarians-wanted-save-libyans-bombs-drones/}}</ref> === مراکش === 2017 وچ ایہ اندازہ لگایا گیا سی کہ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] وچ {{Val|1623}} مراکشی تے 2000 مراکشی یورپی باشندے دولت اسلامیہ د‏‏ی خلافت وچ شامل ہونے دے لئی سفر کرچکے نيں، جس وچ MENA دے ملکاں دے ہور جنگجوواں دے نال مل ک‏ے داعش دے لئی اک اہ‏م قوت وچ حصہ لیا۔ <ref name="ispi20182">{{حوالہ کتاب|url=https://www.ispionline.it/sites/default/files/pubblicazioni/mediterraneo_def_web.pdf|title=DE-RADICALIZATION IN THE MEDITERRANEAN – Comparing Challenges and Approaches|last=Vidino|publisher=ISPI|year=2018|isbn=9788867058198|location=Milano|pages=62–63|display-authors=etal}}</ref> === تیونس === [[تیونس دا انقلاب|تیونس دے انقلاب]] د‏‏ی وجہ تو‏ں [[عرب بہار|عرب بہار دے]] پہلے بغاوت دے بعد، بوہت سارے تیونسی جنگجو شام دے باغیاں دے نال مل ک‏ے لڑے۔ 2012 دے اوائل وچ ، تیونس نے وی شام نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی- تیونس دے [[بن قردان|باشندے]] شام وچ مارے گئے یا انہاں اُتے قبضہ [[بن قردان|کرلئی]] گئے نيں، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ پنج ہلاکتاں [[بن قردان|بن گورڈین نامی]] قصبے تو‏ں [[بن قردان|ہوئیاں نيں]]، جتھ‏ے تو‏ں بوہت سارے جنگجو تیونس تو‏ں شام روانہ ہوئے سن ۔ شامی حکومت نے اقوام متحدہ دے 26 مبینہ عسکریت پسنداں د‏‏ی گرفتاری تو‏ں اقوام متحدہ نو‏‏ں آگاہ کيتا، جنہاں وچو‏ں 19 تیونسی سن ۔ مبینہ طور اُتے تیونسی باشندے اس ملک وچ غیر ملکی عرب جنگجوواں د‏‏ی اک وڈی فیصد ني‏‏‏‏ں۔ صدر منصف مرزوقی د‏‏ی ترجمان عدنان مانکر کہیا کہ حکومت ریڈ کراس د‏ی حکومتاں دے درمیان وچ سرکاری تعلقات منقطع ہوئے گیا سی دے طور اُتے جداں بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی مدد تو‏ں شام وچ تیونس د‏‏ی قسمت اُتے عمل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ انہاں نے کہیا: "ساڈے نوجواناں دے اچھے ارادے نيں، لیکن ایہ ممکن اے کہ اوہ جوڑ توڑ دے ہتھو‏ں وچ آجاواں۔" <ref name="Kyiv"/> مارچ 2013 وچ ، تیونس وچ شام وچ لڑنے دے لئی تیونس دے اسلام پسنداں د‏‏ی بھرتی د‏‏ی تحقیقات دا آغاز کيتا گیا سی۔ مئی وچ ، وزیر خارجہ عثمانی جارندی نے کہیا سی کہ شام وچ حزب اختلاف دے لئی 800 دے نیڑے تیونس لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ہور کہیا کہ "حکومت لبنان وچ قید تیونسی شہریاں دے بارے وچ شامی حکا‏م تو‏ں رابطے کرنے دے بعد لبنان وچ سفارتخانے دے ذریعہ تیونسیاں د‏‏ی وطن واپسی وچ آسانی پیدا ہوسکدی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.naharnet.com/stories/en/82683|title=Tunisia FM: 800 Tunisian Islamists Fighting in Syria|publisher=Naharnet.com|date=11 مئی 2013|accessdate=1 جولائ‏ی 2013}}</ref> 2017 وچ ، اک تخمینہ لگایا گیا سی کہ تیونس نے دولت اسلامیہ وچ تقریباً 7000 جنگجوواں د‏‏ی شراکت کيت‏ی سی، جس نے MENA ملکاں وچ سب تو‏ں وڈا دستہ تشکیل دتا۔ <ref name="ispi20182"/> === عراق === دولت اسلامیہ عراق (آئی ایس آئی) 2013 وچ شام وچ سرگرم عمل سی۔ القائدہ د‏‏ی مرکزی کمانڈ نے شامی آئی ایس آئی دے ممبر [[ابو محمد الجولانی|ابو محمد الگولانی]] نو‏‏ں شام دا القاعدہ دا اک آف شورٹ قائم کرنے دا اختیار دے دتا۔ گیلانی تے آئی ایس آئی دے سرگرم کارکناں دا اک چھوٹا گروہ جو شام وچ داخل ہوئے گیا، تے اوہ عسکریت پسند اسلام پسنداں دے خلیاں تک پہنچے جنھاں اسد حکومت نے مئی – جون 2011 وچ فوجی جیلاں تو‏ں رہیا کيتا سی۔ گیلانی دے گروپ نے 23 جنوری 2012 نو‏‏ں " [[النصرہ فرنٹ|جبہت النصرہ اہل الشام]] " دے ناں تو‏ں باقاعدہ طور اُتے اپنا اعلان کيتا۔ <ref name="politico23June14">{{حوالہ ویب|title=The Jihad Next Door|url=http://www.politico.com/magazine/story/2014/06/al-qaeda-iraq-syria-108214_full.html|date=23 جون 2014|accessdate=13 جنوری 2015|publisher=Politico|first=Rania|last=Abouzeid}}</ref> اس دے بعد تو‏ں، القاعدہ تے داعش دے مختلف دھڑاں دے وچکار پھوٹ پڑ رہی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، عراقی شیعہ ملیشیا د‏‏ی شام وچ حکومت حامی جماعت د‏‏ی طرف تو‏ں، حرکات النجبا، کتائب سید الشہدا، تے کتائب حزب اللہ سمیت ملیشیاواں وچ بھاری موجودگی ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، 2016 دے وسط وچ ، حکومت دے حامی میڈیا نے اطلاع دتی کہ حرکت النجابہ نے اعلان کيتا کہ اوہ 2 ہزار جنگجوواں نو‏‏ں جنوبی حلب دے محاذ اُتے بھیج رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AMN – Al-Masdar News | المصدر نيوز 2016">{{حوالہ ویب|title=Iraqi fighters pour into southern Aleppo|website=AMN – Al-Masdar News &#124; المصدر نيوز|date=8 اگست 2016|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-fighters-pour-southern-aleppo/|accessdate=11 نومبر 2018|archivedate=2020-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108114504/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-fighters-pour-southern-aleppo/}}</ref> جنوری 2012 تے اگست 2018 دے درمیان وچ شام وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 117 عراق شیعہ جنگجو ہلاک ہوگئے۔ <ref name="Arab Gulf States Institute in Washington 2018"/> === اسرا ئیل === گھٹ تو‏ں گھٹ اک اطلاع ملی اے [[اسرائیل دے عرب شہری|کہ اسرائیلی عرباں]] نے شام دا سفر کيتا اے تے باغیاں دے لئی لڑائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ شام وچ مختصر طور اُتے لڑنے والے اک واپس آنے والے نو‏‏ں "قومی سلامتی نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے" دا مجرم قرار دتا گیا سی۔ اس کیس نو‏‏ں "بے مثال" قرار دتا گیا سی، تے جج ابرام یااکوف نے کہیا سی کہ "شام وچ لڑنے والے باغی گروپاں دے بارے وچ کوئی قانونی رہنمائی نئيں ا‏‏ے۔" === دوسرے === جون 2013 وچ ، خبر دتی گئی سی کہ حال ہی وچ اردن د‏‏ی فضائیہ دے ترقی یافتہ اک کپتان نو‏‏ں نوسر فرنٹ دے لئی لڑنے دے لئی اپنی ملازمت تو‏ں رخصت لے ک‏ے ترکی دا سفر کيتا ا‏‏ے۔ نومبر 2014 ء وچ پنج افراد وچ جیل بھیج دتا گیا [[اردن]] "کو فروغ دینے … دہشت گرد تنظیماں" ISIS دے حوالے تو‏ں لئے تن تو‏ں پنج سال دے لئی۔ عسکریت پسنداں دے خلاف کریک ڈاؤن دے تحت دو ہور افراد اُتے وی مقدمہ چل رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.in/detail/2014/11/18/386441/jordan-jails-5-over-promoting-isil/#sthash.27Eh1r0c.dpuf|title=PressTV-Jordan jails 5 over promoting ISIL|publisher=|accessdate=4 مارچ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129021939/http://www.presstv.in/detail/2014/11/18/386441/jordan-jails-5-over-promoting-isil/#sthash.27Eh1r0c.dpuf|archivedate=29 نومبر 2014}}</ref> [[یمن|یمنی باشندے]] شام د‏‏ی جنگ وچ وی دونے فریقاں دے لئی لڑ چکے ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=نومبر 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (نومبر 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] نے تنازعہ دے دونے اطراف دے لئی وی جدوجہد د‏‏ی اے [[حماس]] حزب اختلاف د‏‏ی زیادہ حمای‏تی تے پی ایف ایل پی جی سی حکومت کیت‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ [[موریتانیہ|موریتانیائی دے]] اک معروف جہادی نظریہ نگار، شیخ ابو المندیر ال شنکیٹی نے 2012 وچ نصرا فرنٹ د‏‏ی حمایت دے لئی مطالبہ کيتا سی۔ <ref name="wi"/> == ایران == 2013 دے اختتام تک ہزاراں ایرانی کارکن - جنہاں وچو‏ں زیادہ تر 10،000 <ref name="IranBoostY4telegraph">[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/10654144/Iran-boosts-support-to-Syria.html Iran boosts support to Syria]، telegraph, 21 فروری 2014</ref> - حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں شام د‏‏ی جنگ وچ باقاعدہ فوج تے ملیشیا دے ارکان سمیت لڑ چکے ني‏‏‏‏ں۔ 2018 وچ ، تہران نے کہیا کہ شام تے عراق وچ گذشتہ ست سالاں وچ 2،100 ایرانی فوجی ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Middle East Monitor 2018">{{حوالہ ویب|title=Tehran: 2,100 Iranian soldiers killed in Syria and Iraq|website=Middle East Monitor|date=7 مارچ 2018|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180307-tehran-2100-iranian-soldiers-killed-in-syria-and-iraq/|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref> == افغانستان == افغان شیعہ جنگجوواں د‏‏ی شام وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک وڈی موجودگی ا‏‏ے۔ <ref name="Alfoneh 2018">{{حوالہ ویب|last=Alfoneh|first=Ali|title=Tehran's Shia Foreign Legions|website=Carnegie Endowment for International Peace|date=30 جنوری 2018|url=https://carnegieendowment.org/2018/01/30/tehran-s-shia-foreign-legions-pub-75387|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref> 2018 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ شام وچ گذشتہ پنج سالاں وچ 2،000 افغان ہلاک تے 8000 تو‏ں زیادہ زخمی ہوچکے نيں، جو [[لواء فاطمیون|لیوا فاطمیون]] دے لئی لڑ رہے سن، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے [[ہزارہ لوک|ہزارہ]] افغان اقلیت دے ارکان شامل سن ۔ <ref name="ANF News 2018">{{حوالہ ویب|title=2,000 Afghan soldiers killed in Syria|website=ANF News|date=23 جنوری 2018|url=https://anfenglish.com/news/2-000-afghans-in-iranian-army-killed-in-syria-24069|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref> مبینہ طور اُتے برگیڈ دے 2016–2017 وچ 10،000 تو‏ں 20،000 جنگجو سن ۔ <ref name="mission accomplished">{{حوالہ ویب|url=https://warontherocks.com/2018/02/mission-accomplished-whats-next-irans-afghan-fighters-syria/|title=Mission Accomplished? What's Next for Iran's Afghan Fighters in Syria|last=Ahmad Shuja Jamal|website=War on the Rocks|date=13 فروری 2018|accessdate=4 اگست 2018}}</ref><ref name="Khalil Diplomat 2017">{{حوالہ ویب|last=Khalil|first=Ahmad Bilal|last2=Diplomat|first2=The|title=What Does the Syrian War Mean for Afghanistan?|website=The Diplomat|date=15 اپریل 2017|url=https://thediplomat.com/2017/04/what-does-the-syrian-war-mean-for-afghanistan/|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref><ref name="Moslih 2016">{{حوالہ ویب|last=Moslih|first=Hashmatallah|title=Iran 'foreign legion' leans on Afghan Shia in Syria war|website=Al Jazeera|date=22 جنوری 2016|url=https://www.aljazeera.com/news/2016/01/iran-foreign-legion-leans-afghan-shia-syria-war-160122130355206.html|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref> == آذربائیجان == [[آذربائیجان]] وچ شیعہ آبادی دا اک غیر منحصر ملک اے جس وچ اک سنی اقلیت ا‏‏ے۔ آذربائیجان دے کچھ سنی شہری شام وچ دہشت گرد تنظیماں وچ شامل ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2015/02/02/the-clear-banner-azerbaijani-foreign-fighters-in-2014/|title=The Clear Banner: The Forgotten Fighters: Azerbaijani Foreign Fighters in Syria and Iraq|website=JIHADOLOGY|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2014/01/28/guest-post-azerbaijani-foreign-fighters-in-syria/|title=GUEST POST: Azerbaijani Foreign Fighters in Syria|website=JIHADOLOGY|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.meydan.tv/az/site/opinion/791/rim-suriyaya-5-manatla-gedib-v-deo.htm|title="Ərim Suriyaya 5 manatla gedib" [ VİDEO ]|last=Meydan TV|website=Meydan TV – Alternativ və Azad Media Kanalı|accessdate=25 اکتوبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930071155/http://www.meydan.tv/az/site/opinion/791/rim-suriyaya-5-manatla-gedib-v-deo.htm|archivedate=30 ستمبر 2015}}</ref> شام وچ آذربایجانیاں د‏‏ی تعداد 200 تو‏ں 300 دے درمیان وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-azerbaijan-killed-syria/26642573.html|title=Why Did An Azerbaijani Wrestling Champion Join (And Die For) IS?|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=4 مارچ 2015}}</ref> == جارجیا == جارجیا د‏‏ی اسٹیٹ سیکیورٹی سروس دے مطابق، جارجیا دے تقریباً 50 شہری، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے کیسٹ ( [[چیچن قوم|چیچن]] ) آبادی والے شہر پنکسی گورج نال تعلق رکھدے نيں، جون 2016 تک شام تے عراق وچ اسلام پسند گروہاں وچ شامل ہوئے گئے سن ۔ جون 2017 تک، جارجیا دے گھٹ تو‏ں گھٹ 25 شہری انہاں تنازعات وچ ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ سن 2008 وچ روس-جارجیائی جنگ دے تجربہ کار تے [[جارجیا|جارجیائی]] فوج دے سابق سارجنٹ [[ابو عمر الشیشانی]] نے شام وچ دولت اسلامیہ دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25084|title=Umar Shishani's Man Who Fought At Menagh, Then Was Killed In Dagestan|date=28 اپریل 2016|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archivedate=2016-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006082746/http://www.chechensinsyria.com/?p=25084}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=725704607255552000|date=28 اپریل 2016|title=Umar Shishani’s Man Who Fought At Menagh, Then Was Killed In Dagestan}}</ref> دوسرا اک [[مسلم ابو ولید الشیشانی|مسلما‏ن شیشانی اے ]]۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25074|title=More About Muslim Shishani's Early Years As a Militant In Ingushetia (With Pics!)|date=19 اپریل 2016|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003034520/http://www.chechensinsyria.com/?p=25074}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=722366109593133056|date=19 اپریل 2016|title=More About Muslim Shishani’s Early Years As a Militant In Ingushetia (With Pics!)}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=21316|title=Syria: Who is Muslim Abu Walid Shishani? Part One|date=26 مارچ 2014|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archivedate=2018-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019155547/http://www.chechensinsyria.com/?p=21316}}</ref> == چین == === جہادی غیر ملکی جنگجو === [[فائل:Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg|thumb| شام وچ ترکستان اسلامی پارٹی دا جھنڈا]] ترکستان اسلامی پارٹی دا تعلق القاعدہ تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://jamestown.org/program/china-saudi-arabia-solidify-strategic-partnership-amid-looming-risks/|title=China and Saudi Arabia Solidify Strategic Partnership Amid Looming Risks|last=Zambelis|first=Chris|date=2 مارچ 2017|website=The Jamestown Foundation|publisher=The Jamestown Foundation|accessdate=|quote=}}</ref> جبہت فتاح الشام وچ ابو عمر ال ترکستانی وی شامل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/pentagon-airstrikes-kill-20-al-qaeda-fighters-in-northern-syria.php|title=Pentagon: Airstrikes kill 20 or more al Qaeda fighters in northern Syria|last=Joscelyn|first=Thomas|date=5 جنوری 2017|website=Long War Journal|publisher=Foundation for Defense of Democracies|accessdate=|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/us-kills-more-than-100-al-qaeda-operatives-in-strike-on-syrian-training-camp.php|title=US kills more than 100 al Qaeda operatives in strike on Syrian training camp|last=Roggio|first=Bill|date=20 جنوری 2017|website=Long War Journal|publisher=Foundation for Defense of Democracies|accessdate=|quote=}}</ref> ابو عمر ال ترکستانی د‏‏ی موت 19 جنوری 2017 نو‏‏ں ہوئی سی۔ الترکستانی د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق جے ایف ایس نے کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/jfs-condemns-american-airstrike-on-training-camp-in-aleppo-declares-u-s-chose-assad-regime-over-syrian-people.html|title=JFS Condemns American Airstrike on Training Camp in Aleppo, Declares U.S. Chose Assad Regime Over Syrian People|date=20 جنوری 2017|website=SITE Intelligence Group|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> ایران تے روس اُتے ترکستان اسلامی پارٹی نے حملہ کيتا۔ جبل الزویہ، اریحہ، تے جیسر الشغور ادلیب وچ ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں نيں جتھ‏ے بوہت سارے ایغور ترکستان اسلامی پارٹی دے ممبران ني‏‏‏‏ں۔ فہد جاسم الفوریج، اک لیفٹیننٹ جنرل، نائب وزیر اعظم تے شام دے وزیر دفاع نے ریئر ایڈمرل گوان یوفی تو‏ں گفتگو کی دولت اسلامیہ عراق تے لیونت نے اک ویڈیو جاری د‏‏ی اے جس وچ اک 80 سالہ ایغور شخص شامل اے جو شام وچ لڑائی وچ ہلاک ہونے والے اپنے بیٹے تو‏ں متاثر ہوک‏ے اپنے پو‏تے، بیوی تے بیٹی دے ہمراہ شام وچ داعش وچ شامل ہونے آیا سی۔ شام وچ اک چینی باغی لڑاکا، نیو بو وانگ، جو خود نو‏‏ں یوسف کہندا اے، دے بارے وچ آن لائن فوٹیج وی سامنے آیا ا‏‏ے۔ اوہ شمالی شام دے پینڈو علاقےآں وچ اک ویڈیو وچ شائع ہويا، جس وچ انہاں نے "بچےآں تے خواتین سمیت ہر سرد خون وچ قصائی" دے لئی شامی حکومت کیت‏‏ی مذمت کيتی تے کہیا کہ "لوکاں نو‏‏ں آزادی، جمہوریت، کوئی سلامتی تے احترام نئيں ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے، بالکل نني‏‏‏‏ں۔ " انہاں نے شام تو‏ں چین دے تاریخی تعلقات دے بارے وچ وی ایہ دعوی کيتا کہ چینی حکومت نے "چینی تے عرب عوام دے وچکار روايتی دوستی" نو‏‏ں ختم کردتا اے کیونجے اوہ "اسلحہ فروخت کردے نيں تے اسد حکومت نو‏‏ں مالی مدد فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/03/30/world/asia/an-unlikely-chinese-warrior-in-the-battle-for-syria.html?_r=0|work=The New York Times|first=Edward|last=Wong|title=An Unlikely Warrior in the Battle for Syria|date=29 مارچ 2013}}</ref> ایغوراں نو‏‏ں ترکی دے ذریعہ [[زیتین بورنو|زیتین برنو دے]] راستے شام منتقل کيتا گیا۔ {{حوالہ درکار|date=مارچ 2017}} ایرک ڈریٹر نے ترک انٹیلی جنس تے ترکی د‏‏ی حکومت اُتے ایغور جہادیاں د‏‏ی آوا جائی وچ مدد کرنے دا الزام عائد کيتا۔ ایغوراں نو‏‏ں ترکی جانے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ البیان دا ایغور بولی دا اک ورژن داعش نے شائع کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/is-begins-releasing-al-bayan-news-bulletins-in-uyghur.html|title=IS Begins Releasing al-Bayan News Bulletins in Uyghur|date=25 فروری 2016|website=SITE Intelligence Group|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> جبال العربیہین دے اتحادی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں بمباری دا نشانہ بنائے جانے دے بعد، غیر ملکی جنگجو جبل السامق فرار ہوگئے۔ جبل السوماق دے کوکو پنڈ دے [[دروز]] مذہبی اقلیت دے گھر [[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک|ترکستان اسلامی پارٹی]] [[اویغور|ایغور]] تے ازبک نے زبردستی چوری ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aymennjawad.org/2015/10/additional-notes-on-the-druze-of-jabal-al-summaq|title=Additional Notes on the Druze of Jabal al-Summaq|last=Al-Tamimi|first=Aymenn Jawad|date=6 اکتوبر 2015|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi|publisher=|accessdate=|quote=}} Update (24 جنوری 2017)</ref> اریحہ دے آس پاس، 12 جنوری 2017 نو‏‏ں روسی طیارےآں دے بماں نے [[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک|ترکستان اسلامی پارٹی]] ایغور دے رہنما تے اس رہنما دے اہل خانہ د‏‏ی جان لے لئی۔ ڈوئو ترکستان بلتینی ہیبر اجنسی نے کہیا کہ روسیاں نے ادلیب وچ ایغور جنگجوواں دے اہل خانہ اُتے بمباری د‏‏ی تے ٹی آئی پی نے ایرانی ملیشیا دے خلاف راکٹ فائر کرکے جوابی کارروائی کيتی۔ شام دے شمال مغربی علاقے وچ چیچن گروپ، کتائب توحید والجہاد (ازبک)، امام بخاری جماعت (ازبک)، تے ترکستان اسلامی پارٹی (ایغور) نصرہ دے نال مل ک‏ے کم کررہیاں نيں۔ حیبو د‏‏ی لڑائی وچ ایغور ترکستان اسلامی پارٹی دے ارکان نے حصہ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2016/10/17/new-video-message-from-%e1%b8%a5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-breaking-the-siege/|title=New video message from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "Breaking the Siege"|date=17 اکتوبر 2016|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> ترکستان اسلامی پارٹی وچ عسکریت پسند ایغوراں دے بچے انہاں دے ہمراہ آئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.memri.org/jttm/turkestan-islamic-party-tip-publishes-photos-uighur-fighters-and-children-syria|title=Turkestan Islamic Party (TIP) Publishes Photos Of Uighur Fighters And Children In Syria|date=22 فروری 2017|website=MEMRI|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.memri.org/reports/jihad-and-terrorism-threat-monitor-jttm-weekend-summary-236|title=Jihad and Terrorism Threat Monitor (JTTM) Weekend Summary|date=24 فروری 2017|website=MEMRI|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> اک فرانسیسی شخص ٹی آئی پی د‏‏ی خدمات انجام دینے دے دوران وچ فوت ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.memri.org/jttm/turkestan-islamic-party-tip-confirms-death-second-french-fighter|title=Turkestan Islamic Party (TIP) Confirms Death Of Second French Fighter|date=22 فروری 2017|website=MEMRI|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> داعش نے ایغور بولی د‏‏ی اک [[نشید]] ریلیز کيتی۔ <ref>{{Cite tweet|user=VPAFernandez|author=Alberto Fernandez|number=836258979835703297|date=27 فروری 2017|title=New ISIS video even has ISIS signature nasheed sung in Uighur.}}</ref> اویغور اس فلم وچ نظر آئے۔ <ref>{{Cite tweet|user=ftchina|author=FT China|number=837257058995089409|date=2 مارچ 2017|title=Isis Uighurs threaten ‘rivers of blood’ in China}}</ref> داعش دے اک ویڈیو وچ ایغور بچے دکھادی دیے۔ <ref>{{Cite tweet|user=VPAFernandez|author=Alberto Fernandez|number=836260733289656322|date=27 فروری 2017|title=Video also shows military drills and ideological training of young Uighur boys, including explaining, reciting Sura…}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/is-video-highlights-uyghur-fighters-and-children-training-camps-in-western-iraq.html|title=IS Video Highlights Uyghur Fighters and Children, Training Camps in Western Iraq|date=27 فروری 2017|website=SITE Intelligence Group|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=RomainCaillet|author=Romain Caillet|number=836279148016459778|date=27 فروری 2017|title=Nouvelle vidéo de l'#EI consacrée à ses jihadistes ouïgours, des musulmans chinois turcophones.}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=Terror_Monitor|author=Terrormonitor.org|number=837137672418160640|date=2 مارچ 2017|title=#IRAQ #IslamicState Threatens #China Of Upcoming Attacks, Featuring #Uighur Child Soldiers & Training Camps In New…}}</ref> داعش ایغور ممبراں نے "اعتدال پسند شامی باغی" ممبراں اُتے حملہ کيتا جو ترکستان اسلامی پارٹی تو‏ں وابستہ سن ۔ <ref>{{Cite tweet|user=RomainCaillet|author=Romain Caillet|number=836292167098327040|date=27 فروری 2017|title=Point important : un intervenant excommunie le Parti Islamique du Turkistan en Syrie, pour ses alliances avec les "…}}</ref> القاعدہ تو‏ں منسلک ترکستان اسلامی پارٹی نو‏‏ں داعش دے ویڈیو نے تنقید دا نشانہ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/02/27/new-video-message-from-the-islamic-state-it-is-those-who-are-the-truthful-coverage-of-the-life-of-emigrants-from-eastern-turkistan-in-the-land-of-the-caliphate-wilayat-al-furat/|title=New video message from The Islamic State: "It Is Those Who Are The Truthful: Coverage of the Life of Emigrants From Eastern Turkistān In the Land of the Caliphate – Wilāyat al-Furāt"|date=27 فروری 2017|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> ویڈیو وچ ہتھیاراں دے نال بچے وی نمودار ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://ent.siteintelgroup.com/Multimedia/is-video-highlights-uyghur-fighters-and-children-training-camps-in-western-iraq.html|title=IS Video Highlights Uyghur Fighters and Children, Training Camps in Western Iraq|date=27 فروری 2017|website=SITE Intelligence Group|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> فوٹیج دا مقام عراق سی۔ دولت اسلامیہ د‏‏ی ایغور جنگجوواں د‏‏ی تعداد ترکستان اسلامی پارٹی دے مقابلے وچ بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite tweet|user=Weissenberg7|author=Caleb Weiss|number=774721916187836416|date=10 ستمبر 2016|title=2. TIP is larger, by far, than any Uighur contingent in Islamic State. I have 134 killed TIP fighters in my data alone.}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=Weissenberg7|author=Caleb Weiss|number=818501555368423425|date=9 جنوری 2017|title=PT's: With this, it would seem possible that at least some of the Islamic State's Uighur contingent came from TIP in these provinces.}}</ref> کتایب الامام بخاری (ازبک)، ایغور ترکستان اسلامی پارٹی، تے ازبک کتائب التوحید والجہاد وسطی ایشیاء، شام وچ مقیم وڈے دھڑے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|last=Botobekov|first=Uran|title=The Transformation of Central Asian Jihadists in Syria|url=http://thediplomat.com/2017/02/the-transformation-of-central-asian-jihadists-in-syria/|work=The Diplomat|date=21 فروری 2017}}</ref> ایغور غیر ملکی جنگجوواں نو‏‏ں ترکستان اسلامی پارٹی دے جاری کردہ ویڈیوز دے ذریعے شام آنے د‏‏ی تاکید کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/02/06/new-video-nashid-from-%e1%b8%a5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-strive-hard-oh-mujahidin-of-turkistan/|title=New video nashīd from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "Strive Hard Oh Mujāhidīn of Turkistān"|date=6 فروری 2017|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/02/27/new-video-message-from-%e1%b8%a5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-a-call-from-the-front-lines-of-jihad-29/|title=New video message from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "A Call From the Front Lines of Jihad #29"|date=27 فروری 2017|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/02/05/new-video-message-from-%e1%b8%a5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-a-call-from-the-front-lines-of-jihad-28/|title=New video message from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "A Call From the Front Lines of Jihad #28"|date=5 فروری 2017|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/01/12/new-video-message-from-%e1%b8%a5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-a-call-from-the-front-lines-of-jihad-27/|title=New video message from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "A Call From the Front Lines of Jihad #27"|date=12 جنوری 2017|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> شام وچ ایغور غیر ملکی جنگجوواں نو‏‏ں محاسینی نے خطاب کيتا تے انھاں مشورے دتے کہ اوہ ترکستان اسلامی پارٹی دے ذریعہ جاری کردہ اک ویڈیو تقریر وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/01/15/new-video-message-from-%e1%b8%a5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-dr-abd-allah-bin-mu%e1%b8%a5ammad-al-mu%e1%b8%a5aysini-message-to-those-who-migrated-from-turkistan/|title=New video message from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "Dr. 'Abd Allah bin Muḥammad al-Muḥaysinī: Message To Those Who Migrated From Turkistān"|date=15 جنوری 2017|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> ترکی د‏‏ی اسلامی پارٹی دے شام وچ مقیم ونگ د‏‏ی جانب تو‏ں جاری کردہ اک ویڈیو وچ "مبارک ہوئے اجنبی # 6 " وچ حسن محسم د‏‏ی پرانی فوٹیج دے نال محاسنی تے عبد الرزاق المہدی د‏‏ی تقاریر د‏‏ی فوٹیج وی استعمال کیت‏‏ی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/01/01/new-video-message-from-%e1%b8%a5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-blessed-are-the-strangers-6/|title=New video message from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "Blessed Are the Strangers #6"|date=1 جنوری 2017|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> "ترکمن اسلامی پارٹی دے ذریعہ جنت # 20 نال محبت کرنے والےآں نے شام وچ ایغور جنگجوواں نو‏‏ں دکھایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2016/12/27/new-video-message-from-%E1%B8%A5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-lovers-of-paradise-20/|title=New video message from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "Lovers of Paradise #20"|date=27 دسمبر 2016|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> === عوامی تحفظ یونٹ رضاکار === 2015 وچ معلوم ہويا سی کہ چین تو‏ں کم تو‏ں کم دو آدمی وائی پی جی دے لئی شام وچ لڑ رہے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک اپنے آپ نو‏‏ں با سی پین کہندا اے تے دوسرا چینی برطانوی کمیونسٹ اے جس دا ناں ہوانگ لی اے جو [[سیچوان|صوبہ سچوان]] وچ پیدا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Chinese-Born Militia Member Sends Selfies from Syria Frontlines – All China Women's Federation|url=http://www.womenofchina.cn/xhtml/news/newsmakers/15061305-1.htm|website=womenofchina.cn|accessdate=8 مارچ 2019}}</ref> == وسطی ایشیا == ستمبر 2013 وچ ، اک قازق تے دو کرغیز شام تو‏ں واپس آئے سن تے انھاں دعوواں اُتے دہشت گردی دے الزام وچ [[اوش]] وچ گرفتار کيتا گیا سی کہ انھاں [[اسلامی جہاد اتحاد|اسلامی جہاد یونین]] (آئی جے یو) نے حملےآں دے ارتکاب دے لئی کرغزستان بھیجیا سی۔ فروری 2014 دے اوائل وچ ، اوش وچ چھ مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی، جنہاں وچو‏ں کچھ دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ کرغستان واپس جانے تو‏ں پہلے شام دے کیمپاں وچ تربیت حاصل کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ مبینہ طور اُتے اوہ اوش تے [[بشکیک]] وچ حملےآں د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کچھ کرغیز جنگجو جو شام وچ جانیا جاندا سی نے النصرہ فرنٹ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ <ref name="more">{{حوالہ ویب|last=Linda Lundquist|url=http://lubpak.com/archives/314433#sthash.vnvxPLti.dpuf|title=Analysis: Blowback from the Syrian jihad has begun|publisher=Lubpak.com|date=4 جون 2014|accessdate=10 جون 2014|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926143331/http://lubpak.com/archives/314433#sthash.vnvxPLti.dpuf}}</ref> قازقستان شام <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=22344|title="Jump On A Plane & Come" – IS Kazakhstan Jamaat Urges Kazakhs To Fight In Syria|website=From Chechnya To Syria|accessdate=25 اکتوبر 2015|archivedate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930144857/http://www.chechensinsyria.com/?p=22344}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=22440|title=New Video From ShamToday Shows Children In Umar Shishani's Swimming Pool|website=From Chechnya To Syria|accessdate=25 اکتوبر 2015|archivedate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930163133/http://www.chechensinsyria.com/?p=22440}}</ref> تے عراق وچ داعش وچ شامل ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=21795|title=Iraq: Claimed Images Of Kazakhstan ISIS Fighter In Ramadi|date=24 اپریل 2014|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archivedate=2016-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809051601/http://www.chechensinsyria.com/?p=21795}}</ref> داعش نے "ریس ٹوور گڈ" دے ناں تو‏ں اک ویڈیو جاری د‏‏ی جس وچ دکھایا گیا اے کہ قازق بچےآں نو‏‏ں جنگجو د‏‏ی تربیت دتی جارہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/kazakhstan-isis-syria-recruiting/26724862.html|title=Kazakhstan Muftiate: 'Kazakh Jihadis' With IS In Syria 'Acting Against Islam'|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> قازق جنگجوواں دے اہل خانہ انہاں دے نال بچےآں تے خواتین سمیت شام گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/under-black-flag-kazakhstan-kazakh-women-islamic-state/26698040.html|title=Kazakhstan Intelligence: 150 Kazakh Women Are Members Of IS|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> مبینہ طور اُتے شامی اسلام پسند باغی گروپ حرکت نورین ال ال زینکی دے ذریعہ آذری دے خاندان تے داعش دے قازق ممبران دا قتل عام کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=22184|title=ISIS: Syrian Brigade Massacred Families From Kazakhstan, Azerbaijan|website=From Chechnya To Syria|accessdate=25 اکتوبر 2015|archivedate=2015-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151020154401/http://www.chechensinsyria.com/?p=22184}}</ref> جیش المہاجر walن الانصار وچ اک قازقستان دا لڑاکا پیش ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=21351|title=Syria: A Portrait Of 3 Jaish al-Muhajireen Wal Ansar Fighters|website=From Chechnya To Syria|accessdate=25 اکتوبر 2015|archivedate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930185927/http://www.chechensinsyria.com/?p=21351}}</ref> شام تو‏ں قازقستان واپس آنے والے اک قازق طالب علم د‏‏ی گواہی دے مطابق، شام وچ عرب جہادی باغی قازقستان دے خلاف نسل پرستانہ سن، انھاں انتہائی مشکل فرائض تفویض کردے سن، تے انہاں نو‏ں "چینی" کہندے سن تے عسکریت پسنداں وچ یکجہت‏ی دے بوہت گھٹ جذبات سن ۔۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=22550|title=A Cautionary Tale: "I Was Brainwashed Syria War Victim," Claims Kazakh Jihadi|website=From Chechnya To Syria|accessdate=25 اکتوبر 2015|archivedate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930175850/http://www.chechensinsyria.com/?p=22550}}</ref> داعش قازق بچےآں دے فوجی فوجیاں نو‏‏ں فوجی تربیت دتی جانے د‏‏ی اک نويں ویڈیو میڈیا وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-children-terror-training-video/27312748.html|title='Next Generation' Stars In IS Terror-Training Video Of 'Caliphate Cub'|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> ایس ڈی ایف نے قازق پاسپورٹ ضبط کرلئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/arisroussinos/status/714394208371666944|title=aris roussinos on Twitter|accessdate=27 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160328163538/https://twitter.com/arisroussinos/status/714394208371666944|archivedate=28 مارچ 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/relations-between-turkey-and-isis-documented-once-again#|title=ANF – Ajansa Nûçeyan a Firatê|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161011091717/https://anfenglish.com/kurdistan/relations-between-turkey-and-isis-documented-once-again|archivedate=11 اکتوبر 2016}}</ref> شدادی امیر ابو خطب الکزاخی سن ۔ <ref>{{Cite tweet|user=vvanwilgenburg|author=Wladimir|number=701301827258736640|date=21 فروری 2016|title=SDF captured injured Abu Khatab al-Kazakhi, IS-emir from Kazakhstan, ruled over Shadadi (source ANHA)}}</ref> ابو عائشہ الکزاخی شام وچ وفات پائی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25055|title=Who Was Abu Aisha Kazakhi, The Kazakh IS Militant Killed In Palmyra?|website=From Chechnya To Syria|accessdate=18 اپریل 2016|archivedate=2016-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160416215955/http://www.chechensinsyria.com/?p=25055}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=716995854423293952|date=4 اپریل 2016|title=Who Was Abu Aisha Kazakhi, The Kazakh IS Militant Killed In Palmyra?}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=715803908132700160|date=1 اپریل 2016|title=#IS militant Abu Aisha al-Kazakhi has been killed, he went to #Syria from #Kazakhstan w his 2 kids}}</ref> قازقستان تے ازبک آئی ایس آئی ایس دے ممبراں نے پورے خانداناں نو‏‏ں اپنے ملکاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی دعوت دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-central-asia-recruitment-family-affair/27653606.html|title=IS Central Asian Recruitment Drive A Family Affair|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=18 اپریل 2016}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=716974196211978240|date=4 اپریل 2016|title=How #IS Central Asian Recruitment Drive Is A Family Affair}}</ref> شام وچ ازبک غیر ملکی جنگجوواں وچ امام بخاری جماعت (كتیبة الامام البخاري) (ازبک: Imom al buxoriy katibasi) (ترکی: İmam Buhari Cemaati)، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://janlok.in/tag/katibat-al-imam-bukhari/|title=Katibat Al-Imam BukhariJanlok – Janlok|accessdate=25 اکتوبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151024133417/http://janlok.in/tag/katibat-al-imam-bukhari/|archivedate=24 اکتوبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gW_zCQAAQBAJ&pg=PT84&lpg=PT84&dq=katibat+bukhari+iraq#v=onepage|title=The Islamic State|last=Lister|first=Charles R.|date=May 2015|publisher=|isbn=9789351774006|access-date=25 اکتوبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=23101|title=Uzbek Imam Bukhari Jamaat In Syria Release New Training Camp Video|date=9 دسمبر 2014|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archivedate=2016-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006082641/http://www.chechensinsyria.com/?p=23101}}</ref> تائب التوحید والجہاد (كتيبة التوحيد والجهاد) ازبک: Tavhid va Jihod katibasi) (ترکی: Tevhid ve Cihad Cemaati)، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thelineofsteel.weebly.com/news/an-update-on-katibat-al-tawhid-wal-jihad|title=An Update on Katibat al Tawhid wal Jihad|website=The Line of Steel|accessdate=25 اکتوبر 2015}} https://twitter.com/joaska_/status/759296386097672192 https://twitter.com/joaska_/status/759312091396341760 https://twitter.com/Weissenberg7/status/760212899990212608 https://twitter.com/Weissenberg7/status/760219422313156608 https://twitter.com/Weissenberg7/status/760219783228891136 https://twitter.com/Weissenberg7/status/760220004893589504 https://twitter.com/Weissenberg7/status/760214596254707712 https://twitter.com/joaska_/status/760421737221726208 https://twitter.com/joaska_/status/760422193754959872</ref> تے کتائب سیف اللہ (كتیبة سیف اللہ)، جو جبہت النصرہ دا حصہ ا‏‏ے۔ {{Better source|Twitter and blogs}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (نومبر 2018)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> شام وچ ازبک جہادی گروہ چار تربيت‏ی کیمپ چلاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/over-100-jihadist-training-camps-identified-in-iraq-and-syria.php|title=Over 100 jihadist training camps identified in Iraq and Syria|website=The Long War Journal|accessdate=25 اکتوبر 2015|date=21 جون 2015}}</ref> کتائب التوحید والجہاد (Тавҳид ва Жиҳод)، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ozodlik.mobi/a/27450425.html|title=Ўшда "Тавҳид ва Жиҳод" гуруҳининг 8 нафар аъзоси ушланди|website=Озодлик радиоси|accessdate=18 اپریل 2016}}</ref> ''جننت اوشکلاری'' وی کہلاندا اے، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/contentlive/live-blog-syria-islamic-state-isis/27363628.html?liveshare=82008#featured|title=Live Blog: Tracking Islamic State|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=18 اپریل 2016|تاريخ-الأرشيف=2016-03-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160309133318/http://www.rferl.org/contentlive/live-blog-syria-islamic-state-isis/27363628.html?liveshare=82008#featured|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25096|title=From South Korea to an Uzbek Al Qaeda group in Syria…to a Russian prison|date=2 جون 2016|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archivedate=2016-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006082741/http://www.chechensinsyria.com/?p=25096}}</ref> شمالی شام وچ اک وڈے پیمانے اُتے ازبک گروہ سرگرم اے جس د‏‏ی سربراہی ابوسلوہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref name="Uzbekgroup">{{حوالہ ویب|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2015/09/uzbek-group-pledges-allegiance-to-al-nusrah-front.php|title=Uzbek group pledges allegiance to Al Nusrah Front &#124; FDD's Long War Journal|first=Mike Merlo|last=Says|website=longwarjournal.org}}</ref> اس نے 2015 دے شمال مغربی شام حملے وچ حصہ لیا، الغب جارحیت (جولائ‏ی – اگست 2015)، حلب د‏‏ی جنگ (2012 – موجودہ) <ref name="TLWJ">{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/07/al-nusrah-front-new-coalition-aleppo.php|title=Al Nusrah Front, allies form new coalition for battle in Aleppo|website=The Long War Journal|last=Joscelyn|first=Thomas|date=3 جولائ‏ی 2015|accessdate=4 جولائ‏ی 2015|quote=Jaysh al Fateh ("Army of Conquest") Qalamoun was formed in early May to fight Hezbollah, the Iranian-backed terrorist group that supports Bashar al Assad's regime, and the Islamic State.}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://thelineofsteel.weebly.com/news/katibat-al-tawhid-wal-jihad|title=Katibat al Tawhid wal Jihad|website=The Line of Steel|accessdate=19 ستمبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://elat.ir/1395/04/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%BE-%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87/|title=مشارکت تیپ ازبکستانی القاعدہ در نبردهای جنوب حلب+عکس - پایگاہ خبری تحلیلی علت|website=elat.ir|accessdate=22 جون 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160718083324/http://elat.ir/1395/04/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%BE-%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87/|archivedate=18 جولائ‏ی 2016}}</ref><ref>http://tnews.ir/news/8e2865183806.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623083214/http://tnews.ir/news/8e2865183806.html |date=2016-06-23 }} http://www.parset.com/FaNews/271872_msharkat_tip_azbaksatany_alghaadeh_dar_nabradhay_janob_halb_aks.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107014951/http://www.parset.com/FaNews/271872_msharkat_tip_azbaksatany_alghaadeh_dar_nabradhay_janob_halb_aks.html |date=2017-11-07 }}</ref><ref>http://mashreghnews-jahan.sotiba.ir/page-79793.html{{dead link|date=اکتوبر 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://macho.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi|title=Account Suspended|website=macho.ir|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200814195436/http://macho.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://newslist.ir/news/general/693481/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D9%86%DB%8C%D9%88%D8%B2/t/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%BE-%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D8%B9|title=مشارکت تیپ ازبکستانی القاعدہ در نبردهای جنوب حلب+عکس - لیست اخبار|date=21 جون 2016|website=newslist.ir|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006082657/http://newslist.ir/news/general/693481/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D9%86%DB%8C%D9%88%D8%B2/t/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%BE-%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D8%B9}}</ref><ref>http://www.shomaokhabar.com/news/details/912dcdad-2ff9-4ce1-bd6f-be8466f69366/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%BE-%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D8%B9%DA%A9%D8%B3{{dead link|date=اکتوبر 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://sahebkhabar.ir/news/13550469/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%BE-%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D8%B9%DA%A9%D8%B3|title=مشارکت تیپ ازبکستانی القاعدہ در نبردهای جنوب حلب+عکس|date=21 جون 2016|website=sahebkhabar.ir|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2016-08-10|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160810091811/http://sahebkhabar.ir/news/13550469/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%BE-%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D8%B9%DA%A9%D8%B3|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=LongWarJournal|author=Long War Journal|number=746421833516253184|date=24 جون 2016|title=Al Qaeda and allies gain more ground in Aleppo province by @thomasjoscelyn}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/06/al-qaeda-and-allies-gain-more-ground-in-aleppo-province.php|title=Al Qaeda and allies gain more ground in Aleppo province – FDD's Long War Journal|website=longwarjournal.org}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.peypi.com/detay/rejim-cetelerinin-kacarken-arakalarinda-biraktigi-ganimetlerin-bir-kismi-lazkiye-kinessibba/868278%7B%7Bdead+link%7Cdate=اکتوبر+2017+%7Cbot=InternetArchiveBot+%7Cfix-attempted=yes+%7D%7D|title=Peypi – Sosyal Gündem|website=peypi.com}}</ref> محاصرے الفوہ کفریہ (2015)، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reddit.com/r/syriancivilwar/comments/3lknsk/katiba_turkistani_fighting_in_the_fuah_offensive/|title=Katiba Turkistani[?] fighting in the Fu'ah offensive : syriancivilwar|website=reddit|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> تے قدیم فوجی کیمپ اُتے قبضہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://videoonline.su/video/6URQiQOQWXI|title=Қармид муаскари учун жанглар|accessdate=25 اکتوبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928053701/http://videoonline.su/video/6URQiQOQWXI|archivedate=28 ستمبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://videoonline.su/video/Nw0mGam0n5w|title=Қормид 'Куфр' муаскарига ҳужум - Qormid 'Kufr' muaskariga hujum смотреть видео онлайн бесплатно в хорошем качестве|accessdate=25 اکتوبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150928052156/http://videoonline.su/video/Nw0mGam0n5w|archivedate=28 ستمبر 2015}}</ref> ایہ جبہت النصرہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://foreignfighters.weebly.com/archive/category/katibat-al-tawhid-wal-jihad|title=Category: Katibat Al Tawhid Wal Jihad|accessdate=25 اکتوبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925231712/http://foreignfighters.weebly.com/archive/category/katibat-al-tawhid-wal-jihad|archivedate=25 ستمبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://thelineofsteel.weebly.com/news/katibat-al-tawhid-wal-jihad|title=Katibat al Tawhid wal Jihad|website=The Line of Steel|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> دا اک سابقہ حصہ سی تے ہن وی اس گروپ دا حلیف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/02/over-150-killed-in-aleppo-fighting.php|title=Over 150 killed in Aleppo fighting|website=The Long War Journal|accessdate=25 اکتوبر 2015|date=19 فروری 2015}}</ref> کتائب الامام البخاری نو‏‏ں امام بخاری جماعت وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trackingterrorism.org/group/imam-bukhari-jamaat|title=Imam Bukhari Jamaat|publisher=|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> ازبک گروپ امام بخاری جماعت نے طالبان تو‏ں بیعت دا وعدہ کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/Jihadology_Net/status/756130583105769472|title=New video message from Katībat Imām al-Bukhārī: "Pledge of Allegiance to Mawlāwī Hībat… http://jihadology.net/2016/07/19/new-video-message-from-katibat-imam-al-bukhari-pledge-of-allegiance-to-mawlawi-hibat-allah-akhund-zadah …pic.twitter.com/WqAzWMNKQ0|date=21 جولائ‏ی 2016}}</ref> تے اوہ القاعدہ دا اتحادی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://foreignfighters.weebly.com/archive/imam-bukhari-jamaat|title=Imam Bukhari Jamaat|website=Foreign Fighters in Iraq and Syria|accessdate=25 اکتوبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150710010925/http://foreignfighters.weebly.com/archive/imam-bukhari-jamaat|archivedate=10 جولائ‏ی 2015}}</ref> {{Better source|Twitter and blogs}} ازبک غیر ملکی جنگجوواں نے کٹیبٹ امام البخاری پہنچے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/26142|title=Syria: The Epicenter of Future Jihad|publisher=|accessdate=25 اکتوبر 2015|archivedate=2018-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181206144007/https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/26142}}</ref> صلاح الدین العزبیقی، امام بخاری جماعت دے رہنما نيں تے انہاں دا بیٹا عمر، جو 16 سال دا اے، شام د‏‏ی فوج دے خلاف حلب وچ لڑدے ہوئے فوت ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-commander-got-son-killed-in-syria/27225025.html|title=Why An Uzbek Militant Commander Got His Son Killed Fighting In Syria|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-uzbek-militant-jihad-age-limit/27251073.html|title=Uzbek Militant: Jihad Has No Age Limit|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> امام بخاری جماعت دے اک رکن نے چائلڈ سپاہیاں دے استعمال دا دفاع کيتا۔ <ref>{{Cite tweet|user=RFERL|author=RFE/RL|number=644244128935510016|date=16 ستمبر 2015|title=An Uzbek militant in #Syria tries to justify the use of children as fighters on the battlefield ►}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=644087556607475712|date=16 ستمبر 2015|title=#Uzbek militant explains that "jihad has no age limit" by me & @BarnoAnvar}}</ref> امام بخاری جماعت دے ذریعہ تو‏ں طالبان تے انہاں دے رہنما ملیا عمر تو‏ں بیعت دا وعدہ کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-uzbek-militant-faction-syria-taliban/26686992.html|title=Main Uzbek Militant Faction In Syria Swears Loyalty To Taliban|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2014/12/jihadists_continue_t.php|title=Jihadists continue to advertise training camps in Iraq and Syria|website=The Long War Journal|accessdate=25 اکتوبر 2015|date=28 دسمبر 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-weeping-suicide-bomber-migrant-worker-kyrgyzstan-russia/27305925.html|title=How Babur The Migrant Worker Became Jafar The Weeping Suicide Bomber|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-tajik-brothers-syria-shirbekov/27273447.html|title=How Three Brothers Went To Syria, Taking Their Families With Them|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> وی دے سماجی رابطے د‏‏ی ویب سائٹ پر، امام بخاری جماعت دے ذریعہ ساندا کلاز د‏‏ی پرواز د‏‏ی نیند وچ اک عسکریت پسند نے آر پی جی دا ہدف بنائے جانے د‏‏ی اک مثال پیش کيتی۔ <ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=679668190595657729|date=23 دسمبر 2015|title=When Uzbek Militants Stole Xmas: #Uzbek Al-Bukhari Jamaat posted this pic on its VK account. cc @BarnoAnvar}}</ref> امام بخاری جماعت دے رہنما سلوہدین ني‏‏‏‏ں۔ چائلڈ سپاہیاں نو‏‏ں امام بخاری جماعت نے ڈرل کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/12/uzbek-group-in-syria-trains-children-for-jihad.php|title=Uzbek group in Syria trains children for jihad|website=The Long War Journal|accessdate=18 اپریل 2016}}</ref> انھاں نے حلب تے لٹاکیہ دے جبل الاکراد خطے وچ لڑائی کيتی۔ <ref>{{Cite tweet|user=Weissenberg7|author=Caleb Weiss|number=703642163494658048|date=27 فروری 2016|title=Uzbek group Katibat Imam Bukhari (close to AQ and loyal to the Taliban) sending troops to #Aleppo front last week}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=Weissenberg7|author=Caleb Weiss|number=703642754098839552|date=27 فروری 2016|title=Katibat Imam Bukhari also highlighted fighting in Jabal al Akrad in #Latakia last week}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://buhoriy.com/News_d85168.html|title=Бухорий Катибаси Ҳалабга ёрдамчи куч юборди|publisher=|accessdate=18 اپریل 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305012914/http://buhoriy.com/News_d85168.html|archivedate=5 مارچ 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://buhoriy.com/m/News_d85168.html|title=Бухорий Катибаси Ҳалабга ёрдамчи куч юборди|publisher=|accessdate=18 اپریل 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305012908/http://buhoriy.com/m/News_d85168.html|archivedate=5 مارچ 2016}}</ref> امام بخاری جماعت دے زیر اہتمام الفوہ تے کفریہ دا محاصرہ۔ <ref>{{Cite tweet|user=Weissenberg7|author=Caleb Weiss|number=829523612830928896|date=9 فروری 2017|title=The Uzbek Imam Bukhari Jamaat also involved in recent clashes in Fua and Kafraya #Idlib with the CE in #Syria (also…}}</ref> شام تے افغانستان دونے وچ ازبک امام بخاری جماعت دے وکھ وکھ ونگ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/uzbek-jihadist-group-claims-ambush-in-northern-afghanistan.php|title=Uzbek jihadist group claims ambush in northern Afghanistan|last=Weiss|first=Caleb|date=9 فروری 2017|website=Long War Journal|publisher=Foundation for Defense of Democracies|accessdate=20 فروری 2017}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=LongWarJournal|author=Long War Journal|number=829823660936540163|date=9 فروری 2017|title=Uzbek jihadist group claims ambush in northern Afghanistan -}}</ref> اسلامی جہاد یونین تے امام بخاری جماعت القاعدہ تو‏ں اتحاد دے علاوہ افغانستان تے ازبک دونے ملکاں وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/al-qaeda-linked-uzbek-groups-advertise-operations-in-afghanistan.php|title=Al Qaeda-linked Uzbek groups advertise operations in Afghanistan|last=Roggio|first=Bill|last2=Weiss|first2=Caleb|date=22 فروری 2017|website=Long War Journal|publisher=Foundation for Defense of Democracies}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=LongWarJournal|author=Long War Journal|number=834427454932520960|date=22 فروری 2017|title=Al Qaeda-linked Uzbek groups advertise operations in Afghanistan -}}</ref> کتائب سیف اللہ جبہت النصرہ دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=639007939735519232|date=2 ستمبر 2015|title=Katibat Sayfulla (Uzbek led faction in Nusra) in operation against Western-backed Harakat al-Hazm (old pic obvs)}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-al-nusra-front-crowdfunding/27272117.html|title=Al-Qaeda's Affiliate In Syria Tries Crowdfunding|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> اس نے ابو الظہر ایئر ویہہ دے محاصرے وچ حصہ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=24130|title=Uzbek-Led Katiba Sayfullah (Nusra) Involved In Abu Duhour Air Base Assault|website=From Chechnya To Syria|accessdate=25 اکتوبر 2015|archivedate=2015-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123171958/http://www.chechensinsyria.com/?p=24130}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=645235946883932160|date=19 ستمبر 2015|title=#Uzbek-Led Katiba Sayfullah (#Nusra) Involved In Abu Duhour Air Base Assault}}</ref> داعش وچ شامل ازبک جنگجوواں نے خودکش بم دھماکےآں وچ حصہ لیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Mar-12/290493-isis-says-australian-teen-behind-iraq-suicide-bombing.ashx|title=ISIS says Australian teen behind Iraq suicide bombing|website=The Daily Star Newspaper – Lebanon|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> ازبک باشندے داعش دا کتائب الغراباء بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite tweet|user=MosulEye|author=Mosul Eye عين الموصل|number=829782286895824896|date=9 فروری 2017|title=A document of the battalion known as "Katibat Al-Ghurabaa" (the Foreigners battalion) of ISIL, consists of Ozbeck f…}}</ref> آئی ایس آئی ایل د‏‏ی جانب تو‏ں تاجک باشندےآں دے سینکڑاں بھرتی کيتا گیا اے [[تاجکستان]]۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/russia-tajik-in-limbo-after-tricked-syria-islamic-state/27445161.html|title=After Fleeing IS Recruiters, A Precarious Limbo In Moscow|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=18 اپریل 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/tajikistan-double-estimate-of-islamic-state-members/27509293.html|title=Authorities Say Up To 1,000 Tajiks Joined IS In Syria, Iraq|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=18 اپریل 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.tj/en/news/how-many-tajik-jihadists-fighting-isil-syria-and-iraq|title=How many Tajik jihadists fighting for ISIL in Syria and Iraq? - ASIA-Plus|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqinews.com/arab-world-news/tajik-prosecutor-reveals-death-100-tajik-fighters-ranks-isis/|title=Tajik Prosecutor reveals the death of 100 Tajik fighters in the ranks of ISIS – Iraqi News|first=Abdelhak|last=Mamoun|date=3 اگست 2015|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.islamicinvitationturkey.com/2015/11/24/over-300-tajik-isil-members-killed-in-syria-iraq/|title=Over 300 Tajik ISIL Members Killed in Syria, Iraq – Islamic Invitation Turkey|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006085058/http://www.islamicinvitationturkey.com/2015/11/24/over-300-tajik-isil-members-killed-in-syria-iraq/|archivedate=6 اکتوبر 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.avesta.tj/eng/5854-over-100-tajik-citizens-killed-in-syria-iraq.html|title=Archived copy|accessdate=28 مئی 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617173025/http://www.avesta.tj/eng/5854-over-100-tajik-citizens-killed-in-syria-iraq.html|archivedate=17 جون 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2015/01/20/the-clear-banner-tajik-fighters-in-iraq-and-syria/|title=The Clear Banner: Tajik Fighters in Iraq and Syria|first=Aaron Y.|last=Zelin|date=20 جنوری 2015|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016}}</ref><ref>http://www.syriahr.com/en/2015/01/18/about-200-tajik-citizens-fighting-in-syria-iraq/</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.com/Detail/2015/06/08/414891/Tajik-ISIL-Iraq-Syria-Tajikistan-Gulmurod-Khalimov|title=PressTV-'Over 400 Tajiks join ISIL ranks'|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archivedate=2020-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200113054225/https://www.presstv.com/Detail/2015/06/08/414891/Tajik-ISIL-Iraq-Syria-Tajikistan-Gulmurod-Khalimov}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://ww1.el-akhbar.com/en/Over-Tajik-ISIL-Members-Killed-31906/|title=el-akhbar.com – This website is for sale! - el akhbar Resources and Information.|website=ww1.el-akhbar.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tajikistannews.net/index.php/sid/238855515|title=Over 300 Tajik ISIL Members Killed in Syria, Iraq|accessdate=27 اکتوبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006082615/http://www.tajikistannews.net/index.php/sid/238855515|archivedate=6 اکتوبر 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.islam14.com/english/?p=14587|title=Over 100 Tajik citizens killed in Syria, Iraq: Chief prosecutor – islam 14 english|date=1 اگست 2015|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919134955/http://www.islam14.com/english/?p=14587}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/content/rferl-why-did-a-tajik-student-and-mixed-martial-arts-champ-die-for-is-in-iraq/2656421.html|title=Why Did Tajik Student, MMA Champ Die for IS in Iraq?|last=RFE/RL|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016}}</ref> اک بار جدو‏ں وسطی ایشیائی جنگ وچ ہلاک ہوگئے، انہاں د‏‏ی بیویاں دوسرے جنگجوواں نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ <ref>{{cite news|last=Botobekov|first=Uran|date=10 جنوری 2017|title=The Central Asian Women on the Frontline of Jihad|url=http://thediplomat.com/2017/01/the-central-asian-women-on-the-frontline-of-jihad/|newspaper=The Diplomat|location=|accessdate=}}</ref> ترکمان اسلامی پارٹی دے اک مقام اُتے میزائل لگنے دے بعد ادلیب وچ 70 ازبک ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{Cite tweet|user=carolmalouf|author=Carol Malouf Khattab|number=829062965353648128|date=7 فروری 2017|title=A cruise missile targeted #Turkistan Islamic Party in #Idlib city killing more than 70 #Uzbeks most of them women & children}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=carolmalouf|author=Carol Malouf Khattab|number=829061605581283328|date=7 فروری 2017|title=قصف صواريخ من البحر على #ادلب المدينة استهدفت الحزب الاسلامي التركستاني سقط خلالها 7٠ قتيل من الجنسية الأوزبكية أكثريتهم من النساء والأطفال}}</ref> روسیاں دے اک بم دھمادے ميں <ref>{{Cite tweet|user=TahrirSy|author=TahrirSy تحرير سوري|number=828968695594618880|date=7 فروری 2017|title=#Syria #TahrirSouri Uzbek Jihadi AbuRofiq the commander of Malhama tactical"tactical consulting company"killed in R…}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=TahrirSy|author=TahrirSy تحرير سوري|number=828981155819028480|date=7 فروری 2017|title=#سوريا #تحرير_سوري مقتل ابو رفيق قائد ما يسمى ب"ملحمة للاستشارات القتالية"في قصف الطيران الروسي على ادلب الليلة الم…}}</ref> "ملہاما ٹیکٹیکل" رہنما ابو رفیق ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{Cite tweet|user=aldin_ww|author=Aldin 🇧🇦|number=828969192716115970|date=7 فروری 2017|title=Reports that Uzbek Jihadi Abu Rofiq, the commander of "Malhama tactical" consulting company is killed in #RuAF airs…}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=828950797555752960|date=7 فروری 2017|title=Reports that Abu Rofik has been killed in air strike. I've tracked him pretty much since he appeared in Syria.}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=NeilPHauer|author=Neil Hauer|number=828981158121705472|date=7 فروری 2017|title=Confirmed: Malhama Tactical leader Abu Rofik has been killed in an airstrike}}</ref> انہاں نے غیر منسلک ہونے دا دعوی کيتا۔ <ref>{{Cite tweet|user=joaska_|author=Joanna Paraszczuk|number=828980085046800384|date=7 فروری 2017|title=۔@joshua_landis he's never sworn bayah to Nusra etc & always maintained independence}}</ref> انہاں نو‏ں ابو روفک عبد المکددم تاتارستانی کہیا جاندا سی۔ <ref>{{Cite tweet|user=joshua_landis|author=Joshua Landis|number=828957806371942400|date=7 فروری 2017|title=Abu Rofik (or Rafik) Abdul Mukaddim Tatarstani – Russian speaking al-Qaida operative in Syiria Killed in airstrike}}</ref> اس نے شام وچ آپریشن کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/RaoKomar747/status/805812625670021120|title=This is Abu Rofiq, an Uzbek/Russian jihadist in Syria. He claims he served in Russias elite Airborne Troops (VDV)۔ He leads Malhama Tactical|last=Kumar|first=Rao|date=5 دسمبر 2016|website=Twitter|archiveurl=https://archive.today/20161207164228/https://twitter.com/RaoKomar747/status/805812625670021120|archivedate=7 دسمبر 2016|accessdate=20 فروری 2017}}</ref> ترکمان اسلامی پارٹی نے ملہاما ٹیکٹیکل دے نال کم کيتا ا‏‏ے۔ {{Better source|Twitter and blogs}} ترکمان اسلامی پارٹی، اجناد کاوکاز تے نصرا نو‏‏ں ملہاما تدبیر دے تحت ہدایت ملی۔ {{Better source|Bad source for rebel/aQ details}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (نومبر 2018)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> پوتن دے مطابق سابق ملکاں جو سوویت یونین دا حصہ سن شام وچ وڈی تعداد وچ جنگجو بھیج رہے سن ۔ پر، وسطی ایشیائی ریاستاں تو‏ں غیر ملکی جنگجوواں دے بہاؤ تو‏ں متعلق اعداد و شمار بہت پیچیدہ نيں، کچھ محققاں غلط رپورٹنگ، لابی گروپاں د‏‏ی تبصرے، تے تھنک ٹینک د‏‏ی رپورٹس دے خلاف احتیاط برتتے نيں جو ترینگولیٹی ڈیٹا اُتے مبنی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Cerwyn Moore 2017">Mark Youngman and Cerwyn Moore (2017) ‘Russian-Speaking’ Fighters in Syria, Iraq and at Home: Consequences and Context'</ref> == سابق یوگوسلاویہ == بلقان دے مسلما‏ن شام د‏‏ی حکومت دے خلاف لڑائی وچ حزب اختلاف وچ شامل ہوئے نيں، تے کچھ ہلاک ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ 2013 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ بہت ساری بھرتیاں سربیا دے مسلم آباد سنڈیاک خطے، خاص طور اُتے [[نووی پازار]] شہر تو‏ں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ البانیہ، بوسنیا تے ہرزیگوینا، کوسوو، مونٹی نیگرو تے مقدونیہ تو‏ں کئی سو افراد آندے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے بھرتی افراد سلفی سن اور، حالانکہ کچھ [[سلفی تحریک|سلفی]] رہنماواں نے انکار کيتا سی، لیکن سانڈاک مفتیہ دے نائب رہنما، ریڈ پلجووی نے کہیا اے کہ "کچھ تنظیماں تے افراد [بلقان مسلماناں نو‏‏ں بھرتی کررہے نيں]۔ ایداں دے مراکز یا افراد نيں جنہاں دا شاید کچھ تنظیماں تو‏ں روابط نيں، تے اوہ لوکاں نو‏‏ں متحرک کررہے ني‏‏‏‏ں۔ ہوسکدا اے کہ اوہ انھاں جنگی علاقے وچ منتقل کرنے دے طریقے وی جاندے ہون۔ چلو صاف گو ہون۔ بہت سارے ایتھ‏ے تک نئيں جاندے کہ شام کتھے ا‏‏ے۔ اوہ ایہ نئيں جان سکدے کہ اوتھ‏ے جانے تے اوتھ‏ے ہونے والے تمام معاملات وچ شامل ہونے دا طریقہ ا‏‏ے۔ ''[[نووی پازار]]'' نال تعلق رکھنے والے اک صحافی، انیل گرووبائ نے لکھیا اے کہ سینڈک نال تعلق رکھنے والے زیادہ تر جنگجوواں نو‏‏ں شام جانے تو‏ں پہلے ملک د‏‏ی دو سرکاری اسلامی جماعتاں تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ "حقیقت ایہ اے کہ ایتھ‏ے غیر قانونی تنظیماں لوکاں نو‏‏ں بھرتی کردی ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت ایہ اے کہ، ایداں دے مکانات نيں جتھ‏ے اوہ اکٹھے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت ایہ اے کہ، ایتھ‏ے ایسی سہولیات موجود نيں جتھ‏ے اوہ اپنی مذہبی رسومات انجام دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جس دا مطلب اے کہ اوہ خود نو‏‏ں مسجد تو‏ں وکھ کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اسلامی معاشرے دے نظام تو‏ں خارج کردے نيں تے کچھ افراد یا تنظیماں دے ذریعہ آسانی تو‏ں متاثر ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ " جتھ‏ے تک کوسوو تے مقدونیہ دے البانی مسلماناں د‏‏ی گل اے تاں انہاں نے "سنی بھائیاں" نو‏‏ں اپنی لڑائی وچ مدد دے لئی باغیاں دے لئی لڑائی لڑی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اک مقدونیائی جنگجو نے دسیا کہ اسنو‏ں ویانا وچ اک بیچوان دے ذریعے بھرتی کيتا گیا سی۔ بوسنیا تے ہرزیگوینا تو‏ں، بہت سارے [[بوسنیائی مسلم|بوسنیکس بطور]] سلفی نصرا فرنٹ وچ شامل ہوئے ( [[بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ اسلام|سلفیزم بوسنیا دی]] [[بوسنیائی جنگ|جنگ]] دے دوران وچ سعودی مالی اعانت دے نال [[بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ اسلام|بوسنیا آیا سی]]، اگرچہ اس جنگ وچ غیر ملکی جنگجو تنازعہ دے باوجود اس ملک وچ موجود رہے )۔ جنگجوواں دے کچھ رشتہ داراں نے کہیا اے کہ بنیادی طور اُتے سلفیسٹ بوسنیا پنڈ گورانجا ماؤسیا دے رہنما، نصرت امامووی، نے جنگجوواں نو‏‏ں بھرتی کيتا سی۔ اُتے انہاں نے الزامات دے بارے وچ انٹرویو لینے تو‏ں انکار کردتا۔ بوسنیا د‏‏ی ریاستی تحقیقا‏تی تے تحفظ ایجنسی دے ڈائریکٹر، گوران زوبک نے دسیا کہ انہاں دے دفتر نے گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ افراد تو‏ں پوچھ گچھ د‏‏ی اے جو جنگجوواں د‏‏ی بھرتی تے شام بھیجنے تو‏ں منسلک نيں، جدو‏ں کہ انہاں نے دسیا کہ انہاں دا دفتر سلفیاں د‏‏ی نگرانی کر رہیا ا‏‏ے۔ "جے ساڈی ترجیح دہشت گردی دے خلاف لڑنا اے تے ایہ سرگرمیاں ايس‏ے شعبے دا اک حصہ نيں، تاں آپ یقین دہانی ک‏ر سکدے نيں کہ ریاستی تحقیقا‏تی تے تحفظ ایجنسی وچ کوئی سو نئيں رہیا ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|last=Teodorovic Milos|last2=Ron Synovitz|url=http://www.rferl.org/articleprintview/25011213.html|title=Balkan Militants Join Syria's Rebel Cause|publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty|date=8 جون 2013|accessdate=1 جولائ‏ی 2013|تاريخ-الأرشيف=2015-09-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150924090756/http://www.rferl.org/articleprintview/25011213.html|url-status=dead}}</ref> 2013 وچ ، ایف ٹی وی نے خبر دتی سی کہ لڑائی شروع ہونے دے بعد تو‏ں 52 بوسنیک جنگجوواں دا اک گروپ شام گیا سی، حالانکہ 32 جنگجو واپس آئے سن، جدو‏ں کہ دو ہلاک ہوگئے سن ۔ اضافی نو بوسنیاکس نے اک ویڈیو ٹیپ جاری د‏‏ی جس وچ کہیا گیا اے کہ اوہ [[حمص]] وچ لڑنے جارہے نيں، حالانکہ انھاں نے عراق تے افغانستان وچ ''جہاد'' دا وی ذکر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dalje.com/en-world/bosnian-radical-islamists-preparing-to-join-syrian-rebels/473536|title=Bosnian radical Islamists preparing to join Syrian rebels|publisher=Dalje.com|date=26 جون 2013|accessdate=1 جولائ‏ی 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630102322/http://dalje.com/en-world/bosnian-radical-islamists-preparing-to-join-syrian-rebels/473536|archivedate=30 جون 2013}}</ref> اپریل 2015 تک، مجموعی طور اُتے 232 کوسوو البانی باشندے اسلام پسند گروہون، عام طور اُتے آئی ایس دے نال لڑنے دے لئی شام گئے سن ۔ کوسوو پولیس د‏‏ی اطلاعات دے مطابق، انہاں وچو‏ں چالیس سیکنڈراج ( سربیکا ) شہر تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2014&mm=05&dd=02&nav_category=640&nav_id=843121|title=100 Albanaca sa KiM ratuje u Siriji|website=Vesti|publisher=B92|date=|accessdate=10 جون 2014}}</ref> ستمبر 2014 تک شام تے عراق وچ لڑائی وچ متعدد ملکاں دے کل 48 نسلی البانی ہلاک ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=Info.ks|title=Još jedan kosovski Albanac poginuo u Siriji|trans-title=Another Kosovo Albanian Killed in Syria|language=Serbian|date=15 ستمبر 2014|url=http://www.info-ks.net/vijesti/crna-hronika/48188/jos-jedan-kosovski-albanac-poginuo-u-siriji}}</ref> کوسوار سنٹر برائے سیکیورٹی اسٹڈیز دے مطابق مارچ 2016 تک تقریباً 60 کوسوار جنگجو لڑائی وچ مارے جاچکے ني‏‏‏‏ں۔ مارچ 2016 تک، البانی حکومت دا اندازہ اے کہ شام تے عراق وچ 100 تو‏ں زیادہ البانی شہری عسکریت پسند گروپاں وچ شامل ہوچکے نيں، جنہاں وچو‏ں 18 ہلاک تے 12 زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ البانوی نسل دے مقدونیائی شہری وی شام وچ لڑ رہے نيں تے 2014 تک چھ افراد دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.republika.mk/?p=123640|title=Another Macedonian Albanian reported killed in Syria|website=Republika Online|accessdate=12 اکتوبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141015194751/http://english.republika.mk/?p=123640|archivedate=15 اکتوبر 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/sixth-macedonian-albanian-reported-killed-in-syria|title=Another Macedonian Albanian Reported Killed in Syria|publisher=Balkaninsight.com|accessdate=12 اکتوبر 2014|date=14 مئی 2014}}</ref> == روس == روسی سکیورٹی ایجنسی فیڈرل سیکیورٹی سروس نے جولائ‏ی 2013 وچ اندازہ لگایا سی کہ لگ بھگ 200 روسی شہری شامی حزب اختلاف د‏‏ی جنگ لڑ رہے نيں، جدو‏ں کہ اس نے خدشہ ظاہر کيتا اے کہ جنگجو واپس آنے اُتے عسکریت پسنداں دے حملے ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ دسمبر 2013 وچ ، روسی میڈیا نے باغیاں دے لئی لڑنے والے روسی شہریاں دا تخمینہ ودھیا کر 400 کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mignews.com/news/society/world/051213_152234_59587.html|script-title=ru:Общество &#124; Россия готовит спецназ к противостоянию боевикам из Сирии|language=ru|publisher=MIGnews|date=|accessdate=4 فروری 2014|title=Archive copy|archivedate=2020-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200921073653/https://mignews.com/news/society/world/051213_152234_59587.html}}</ref> تعلیمی تحقیق وچ روسی بولنے والے رضاکاراں دے ذریعہ متحرک ہونے د‏‏ی غیر معمولی سطح اُتے روشنی پائی گئی اے جدو‏ں کہ سرکاری اندازےآں وچ موروثی مبہمیت د‏‏ی وی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>Mark Youngman and Cerwyn Moore (2017)''Russian-Speaking' Fighters in Syria, Iraq and at Home: Causes and Consequences'''</ref> اگرچہ اکثر چیچن کہلاندا اے، لیکن عربی مانیکر الشیشانی دے وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں، غیر ملکی جنگجو متعدد نسلی تے ذیلی نسلی گروہاں تو‏ں آئے سن ۔ <ref name="Cerwyn Moore 2015">Cerwyn Moore (2015) Foreign Bodies: Transnational Activism, the Insurgency in the North Caucasus and "Beyond"، Terrorism and Political Violence, vol.27, no.3, 395-415.</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ لوک ڈاس پورہ کمیونٹیز تو‏ں وی آئے سن ۔ ''واشنگٹن فری بیکن کے'' مطابق، چیچن د‏‏ی زیرقیادت جیش المہاجرین الانصار (جے ایم اے)، جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ [[القاعدہ|القاعدہ سے]] وابستہ النصرہ فرنٹ دے نال تعاون کر رہ‏ی اے، 2013 دے وسط وچ سی، ''واشنگٹن فری بیکن دے مطابق''، انہاں دا اک نمایاں بھرتی افراد سی۔ شام وچ جہاد وچ غیر ملکی جنگجو اسد تو‏ں لڑنے دے لئی۔ اس دے آن لائن فورم وچ کہیا گیا سی کہ اوہ ترکی دے راستے میدان جنگ تک اک آسان رسائی راستہ دکھائے گا، جس وچ ہور جنگجو لیائے گئے سن ۔ ''فری بیکن'' نے ایہ وی اطلاع دتی کہ چیچن جنگجو اپنے نال روسی ساختہ ایس اے 7 طیارہ شکن میزائل لے ک‏ے آرہے سن جو کندھے تو‏ں چلائے گئے نيں تے ایہ سویلین تجارتی ہوائی جہازاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی استعمال ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="fb"/> جے ایم اے نے 2013 دے آخر وچ اس تو‏ں داعش نال رابطہ منقطع کردتا، <ref>"[http://www.rferl.org/content/georgia-isis-islamic-state-pankisi-gorge-russia/26637101.html Should Georgia Fear IS Threat To Its Pankisi Gorge?]"۔ Radio Free Europe / Radio Liberty. 14 اکتوبر 2014.</ref> تے انہاں نے [[امارت قفقاز|قفقاز امارت]] دے ڈوکا عمروف دے نال [[بیعت|ہونے والے وفاداری دی]] خلاف [[بیعت|ورزی دا]] احترام جاری رکھیا۔ ستمبر 2015 وچ ، جے ایم اے نے النصرہ فرنٹ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ جے ایم اے دے علاوہ، روسی بولنے والے غیر ملکی جنگجوواں تو‏ں وابستہ متعدد دوسرے چھوٹے دھڑے تے گروہ، بشمول شمالی قفقاز تو‏ں روابط رکھنے والے، شام تے عراق دے کچھ حصےآں وچ سرگرم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Cerwyn Moore 2015">Cerwyn Moore (2015) Foreign Bodies: Transnational Activism, the Insurgency in the North Caucasus and "Beyond"، Terrorism and Political Violence, vol.27, no.3, 395-415.</ref> شام وچ سب تو‏ں زیادہ طاقتور چیچن اکثریت‏ی ملیشیا وچو‏ں اک جنود الشام سی، لیکن ایہ سن 2016 دے آخر وچ ٹُٹ گیا۔ تب تو‏ں، [[اجناد القفقاز|اجناد الکواکاز]] شام وچ شمالی کاکیشین د‏‏ی زیرقیادت سب تو‏ں اہ‏م آزاد باغی گروپ بن گیا ا‏‏ے۔ اس گروپ د‏‏ی قیادت [[دوسری چیچن جنگ|دوسری چیچن جنگ دے]] سابق فوجیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25309|title=Interview & Letter from Ajnad al-Kavkaz amir Abdul Hakim Shishani|last=Joanna Paraszuk|website=From Chechnya to Syria|date=23 نومبر 2014|accessdate=9 مئی 2017|archivedate=2017-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170310055411/http://www.chechensinsyria.com/?p=25309}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://theintercept.com/2016/09/03/in-turkey-a-chechen-commander-makes-plans-for-war-in-syria/|title=In Turkey, a Chechen Commander Makes Plans for War in Syria|last=Marcin Mamon|website=[[The Intercept]]|date=3 ستمبر 2016|accessdate=10 مئی 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=24632|title=A more detailed biography of Khamza Shishani of Ajnad al-Kavkaz|last=Joanna Paraszuk|website=From Chechnya to Syria|date=3 مارچ 2017|accessdate=9 مئی 2017|archivedate=2016-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108004241/http://www.chechensinsyria.com/?p=24632}}</ref> ستمبر 2015 تک، روسی سفارت خانے دے عوامی سفارتکاری تے بیرون ملک ہ‏م وطناں تو‏ں متعلق کمیشن دے مطابق، تقریباً 2500 روسی شہری تے سوویت مابعد ہور جمہوریہ ریاستاں دے 7000 شہری [[داعش|داعش دے]] شانہ [[داعش|بشانہ]] لڑ رہے سن ۔ <ref>"[http://www.ibtimes.com/security-service-moscow-airport-detains-siberian-man-suspected-join-isis-syria-2111685 Security Service At Moscow Airport Detains Siberian Man Suspected To Join ISIS In Syria]"۔ ''IBTimes''۔ 24 ستمبر 2015.</ref> اس دے نال ہی روسیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے القاعدہ یا داعش دے لئی لڑ رہے نيں، ہزاراں افراد حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں لڑ چکے ني‏‏‏‏ں۔ 2015 تک، روس نے فوجی مدد فراہ‏م د‏‏ی تے نجی ٹھیکیداراں (کم تو‏ں کم 1،700 روسی ٹھیکیداراں نے مبینہ طور اُتے 2017 تک شام وچ تعینات کيتا گیا سی)، لیکن ستمبر 2015 تو‏ں باقاعدہ [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|روسی فوجی مداخلت]] شام دے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں فوج د‏‏ی طرف تو‏ں اک سرکاری درخواست دے بعد شروع ہوئی۔ باغی تے جہادی گروہاں دے خلاف امداد <ref name="latimes">{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/world/europe/la-fg-kremlin-oks-troops-20150930-story.html|title=Russia launches airstrikes in Syria amid U.S. concern about targets|date=30 ستمبر 2015|accessdate=7 اکتوبر 2015|website=Los Angeles Times|last=Patrick J. McDonnell|last2=W.J. Hennigan|last3=Nabih Bulos}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Russia carries out first air strikes in Syria|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 اکتوبر 2015|date=30 ستمبر 2015}}</ref> لگ بھگ 4،300 اہلکار تعینات سن، <ref>[https://web.archive.org/web/20151108215752/https://www.reuters.com/article/2015/11/08/us-mideast-crisis-syria-russia-idUSKCN0SX0H820151108 "Russian soldiers geolocated by photos in multiple Syria locations"]، MARIA TSVETKOVA, 8 نومبر 2015, Reuters. "U.S. security officials and independent experts told Reuters last week that Moscow had increased its forces in Syria to 4,000 personnel from an estimated 2,000. A U.S. defense official said multiple rocket-launcher crews and long-range artillery batteries were deployed outside four bases the Russians were using"۔</ref> تے ستمبر 2018 تک روس نو‏‏ں 112 نقصانات د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref name="TASS: Military & Defense">{{حوالہ ویب|title=Russia lost 112 servicemen over three years of counter-terror operation in Syria – MP|website=TASS: Military & Defense|url=http://tass.com/defense/1023714|accessdate=11 نومبر 2018}}</ref> == جنوب مشرقی ایشیا == [[انڈونیشیا]] تے [[ملائیشیا|ملائشیا]] جنوب مشرقی ایشیاء تو‏ں آئے ہوئے غیر ملکی جنگجوواں دا اصل وسیلہ نيں جنہاں دے اندازے دے مطابق 500 انڈونیشی تے 200 ملائیشین [[داعش|دولت اسلامیہ دی]] جنگ لڑنے دے لئی شام گئے [[داعش|نيں]]۔ ایہ وی شبہ اے کہ 200 تو‏ں زیادہ فلپائن، زیادہ تر ممبران [[ابو سیاف|ابوسیاف]] (اے ایس جی) تے [[بنگسمورو اسلامی آزادی دے جنگجو|بنگسمورو اسلامک فریڈم فائٹرز]] (بی آئی ایف ایف) اسلامی ریاست دے تحت عراق تے شام وچ تربیت تے لڑائی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="aus2"/> جنوب مشرقی ایشین ملکاں داعش وچ لگ بھگ 500 بچےآں د‏‏ی جنگجو ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almayadeen.net/news/syria-QFMkgbau,ES37aVvANTbkw/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%B2%D9%8A%D8%A9---%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4--%D9%8A%D8%AF%D8%B1%D8%A8-500-%D8%B7%D9%81%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%8A|title=الميادين - الأخبار - "داعش" يدرّب 500 طفل من دول العالم في سوريا|last=قناة الميادين|website=قناة الميادين|accessdate=18 اپریل 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624052347/http://www.almayadeen.net/news/syria-QFMkgbau,ES37aVvANTbkw/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%B2%D9%8A%D8%A9---%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4--%D9%8A%D8%AF%D8%B1%D8%A8-500-%D8%B7%D9%81%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%8A|archivedate=24 جون 2017}}</ref> مارچ 2019 وچ ، ملائشیا د‏‏ی حکومت نے اعلان کيتا اے کہ اوہ ملائشین غیر ملکی جنگجوواں نو‏‏ں وطن واپسی د‏‏ی اجازت دے گی بشرطیکہ اوہ چیک تے عمل درآمد د‏‏ی تعمیل کرے تے حکومت دے زیر انتظام اک ماہ دے بحالی پروگرام نو‏‏ں مکمل کرے۔ اس بحالی پروگرام وچ ماہر نفسیات تے علما دے ذریعہ واپس آنے والے افراد د‏‏ی جانچ پڑتال شامل ا‏‏ے۔ ملائیشین اسپیشل برانچ دے انسداد دہشت گردی دے سربراہ ایوب خان میڈن پٹچا نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ اٹھ مرد، اک عورت تے دو کمسن بچے سمیت 11 ملائیشین واپس آئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں افراد اُتے عدالت وچ الزام لگایا گیا سی تے انھاں سزا سنائی گئی سی جدو‏ں کہ خاتون بحالی پروگرام وچ شریک ہوئی سی۔ ایوب دے مطابق، 51 ملائیشین 17 بچےآں سمیت شام وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ == مغربی ملکاں == دونے یوروپی مذہب پسند تے تارکین وطن یا تارکین وطن دے بچے شام د‏‏ی مخالفت دے لئی لڑنے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ فرانس نال تعلق رکھنے والے شہری (جنگجوواں د‏‏ی صف اول د‏‏ی تعداد دے نال)، اس دے بعد برطانیہ، جرمنی، بیلجیم، نیدرلینڈز تے اٹلی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ispionline.it/it/pubblicazione/home-grown-jihadism-italy-10309|title=Home-Grown Jihadism in Italy|publisher=Ispionline.it|accessdate=12 اکتوبر 2014|date=29 اپریل 2014}}</ref> انسداد دہشت گردی دے بین الاقوامی مرکز دتی ہیگ (آئی سی سی ٹی) د‏‏ی اپریل 2016 د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ یوروپی یونین دے ممبر ملکاں تو‏ں غیرملکی جنگجوواں د‏‏ی کل تعداد 3,922-4,294 اے جنہاں وچو‏ں 30 فیصد اپنے وطناں نو‏‏ں واپس آئے ني‏‏‏‏ں۔ یوروپی یونین دے انسداد دہشت گردی کوآرڈینیٹر گیلس ڈی کیروچ نے کہیا کہ ایہ اک تشویشناک رجحان سی کیونجے واپس آنے والےآں وچ زیادہ بنیاد پرستی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ یوروپول دے ڈائریکٹر روب وین رائٹ نے اپنی 2013 د‏‏ی رپورٹ جاری کردے ہوئے کہیا اے کہ واپس آنے والے جنگجو "دوسرے رضاکاراں نو‏‏ں مسلح جدوجہد وچ شامل ہونے دے لئی اکسا سکدے نيں"، تے نال ہی اوہ اپنی تربیت، جنگی تجربہ، علم تے رابطےآں نو‏‏ں یوروپی یونین دے اندر اس طرح د‏‏ی سرگرمیاں انجام دینے دے ل۔ استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ita">{{حوالہ ویب|url=http://ansamed.ansa.it/ansamed/en/news/sections/generalnews/2013/06/19/Syria-EU-eyes-potential-threat-volunteer-fighters_8893641.html|title=Syria: EU eyes potential threat from volunteer fighters|publisher=Ansamed.ansa.it|date=|accessdate=1 جولائ‏ی 2013}}</ref> دولت اسلامیہ دے ذریعہ یوروپی مجرماں نو‏‏ں بھرتی دے لئی نشانہ بنایا جاندا اے، اک اندازے دے مطابق آئی ایس وچ 50 تو‏ں 80 فیصد یورپی افراد مجرمانہ ریکارڈ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ القاعدہ تو‏ں زیادہ اے، جتھ‏ے 25٪ یورپی باشندے مجرمانہ ریکارڈ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=https://www.iss.europa.eu/sites/default/files/EUISSFiles/Brief_10_Terrorism_and_crime.pdf|title=The crime-terrorism nexus|last=Gaub & Lisiecka|date=اپریل 2017|website=[[European Union Institute for Security Studies]]|pages=1–2|accessdate=14 اپریل 2019}}</ref> آسٹریلیائی تے امریکا دے شہری وی شام دے حزب اختلاف دے کیمپ دے لئی لڑ رہے سن، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.voanews.com/a/us-man-suspected-of-fighting-alongside-militants-killed-in-syria/2429355.html|title=Details Emerge About Douglas McCain, American Jihadist Killed in Syria|website=VOA|accessdate=12 اکتوبر 2014}}</ref> انہاں د‏‏ی حکومت دے ذریعہ دہشت گردی دے لئی ممکنہ مقدمہ چلانے دے باوجود، اوہ اپنے گھر واپس آ سکدے نيں تے حملے ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://icct.nl/publication/pathways-of-foreign-fighters-policy-options-and-their-unintended-consequences/|title=Pathways of Foreign Fighters: Policy Options and Their (Un)Intended Consequences|publisher=The International Centre for Counter-Terrorism – The Hague (ICCT)|accessdate=1 ستمبر 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922082744/https://icct.nl/publication/pathways-of-foreign-fighters-policy-options-and-their-unintended-consequences/ |date=2020-09-22 }}</ref> آسٹریلیائی سیکیورٹی ایجنسیاں دا تخمینہ اے کہ 200 دے نیڑے آسٹریلیائی باشندے اس ملک وچ لڑ رہے نيں جنہاں دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ اوہ نصرہ فرنٹ دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://muslimvillage.com/2013/07/01/41109/australia-lists-anti-bashar-fighters-as-a-terrorist-group/|title=Australian rebel fighters in Syria could face terrorism charges|publisher=MuslimVillage.com|date=جولائ‏ی 2013|accessdate=2 جولائ‏ی 2013|تاريخ-الأرشيف=2013-07-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130705011030/http://muslimvillage.com/2013/07/01/41109/australia-lists-anti-bashar-fighters-as-a-terrorist-group/|url-status=dead}}</ref> شیر اپوزیشن دے لئی لڑنے والے پہلے یورپی ''شہریاں کی'' خبر ''ڈیر اسپیگل'' دے ذریعہ فری شامی فوج دے لڑاکا ہونے د‏‏ی اطلاع اے جو "اک فرانسیسی سی جو حالے 24 سال دا ہوئے گیا سی تے اک دولت مند خاندان نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ حالے اپنے کریڈٹ کارڈ نو‏‏ں ہتھ وچ لے ک‏ے ایتھ‏ے آگیا۔ " مبینہ طور اُتے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں شام وچ ماریا جانے والا اک [[مشی گن|مشی گن وچ پیدا ہونے والا]] امریکا قبول کرنے والا پہلا امریکی شہری وی سی، کیونجے اوہ حلب دے نیڑے دو برطانویاں دے نال ملحقہ مشن وچ حصہ لے رہی سی۔ جولائ‏ی 2013 وچ ، اک امریکی-مصری شخص جس دا ناں عمیر فاروق ابراہیم (پینسلوینیا تو‏ں اے ) شام وچ لاپتہ ہوئے گیا سی، جس دا خیال میڈیا نے باغی قوتاں دے نال لڑدے ہوئے کيتا سی۔ اس دا پاسپورٹ، دوسرےآں دے درمیان وچ ، اک [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ دے]] اڈے وچ دریافت ہويا سی، جسنو‏ں کرد باغیاں نے پھڑ لیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/170185|title=U.S. Passport Found among Syria Jihadists|publisher=Israel National News|date=23 جولائ‏ی 2013|accessdate=28 جولائ‏ی 2013}}</ref> اس دے اہل خانہ نو‏‏ں معلوم سی کہ اوہ شام وچ اے، لیکن انہاں دے والد نو‏‏ں ایہ یقین نئيں سی کہ انہاں دا بیٹا انسان دوست مقاصد دے لئی اوتھ‏ے گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wpxi.com/news/news/local/pittsburgh-man-reportedly-dead-syria/nY4rk/|title=Pittsburgh man reportedly dead in Syria|publisher=www.wpxi.com|date=|accessdate=28 جولائ‏ی 2013|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305004732/http://www.wpxi.com/news/news/local/pittsburgh-man-reportedly-dead-syria/nY4rk/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://triblive.com/news/editorspicks/4415705-74/ibrahim-syria-syrian#ixzz2a9XASaYD&w|title=Pittsburgh man reported killed in Syria|publisher=TribLIVE|date=|accessdate=20 ستمبر 2013}}</ref> برطانیہ سمیت مغربی ملکاں نے باغیاں نو‏‏ں امداد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ نومبر 2013 تک، خیال کيتا جاندا اے کہ شام وچ مغربی ملکاں تو‏ں لگ بھگ 600 جنگجو شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=American and International Militants Drawn to Syria|url=http://www.adl.org/combating-hate/international-extremism-terrorism/c/syria-foreign-fighters.html#۔Ul1ybBDQvZ0|publisher=Anti-Defamation League|accessdate=25 نومبر 2013}}</ref> ناروے دے سیمس ہیگھممر نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ دسیا گیا سی کہ غیر ملکی جہادی شورشاں وچ لڑنے والے نو مغربی ملکاں وچو‏ں اک نو‏‏ں گھر واپس حملے دے منصوبےآں وچ ملوث ہونے دا مشورہ دتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے میلبورن اسکول آف گورنمنٹ ڈیوڈ میلیٹ دے ایسوسی ایٹ ڈائریکٹر نے مشورہ دتا کہ غیر ملکی جنگجوواں اُتے تحقیق اک نواں میدان اے، لیکن مختلف مطالعات وچ جنگجوواں د‏‏ی واپسی دے امکانات دا اک ہور نظریہ ظاہر ہويا ا‏‏ے۔ "ہور مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ زیادہ تر غیر ملکی جنگجو اِنّی لمبی عمر وچ اپنی زندگی دوبارہ شروع کردیندے نيں جدو‏ں تک کہ انہاں نو‏ں عام معافی نئيں فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔" <ref name="aus">{{حوالہ ویب|last=Sophie Cousins|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/02/australian-fighters-syria-alarm-officials-201422132139299187.html|title=Australian fighters in Syria alarm officials|publisher=Al Jazeera English|date=4 فروری 2014|accessdate=4 فروری 2014}}</ref> دراں اثنا، اک اندازے دے مطابق فرانس وچ شام وچ لڑنے والے اپنے ست سو شہریاں نو‏‏ں شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="aus2"/> گھٹ تو‏ں گھٹ اک حاملہ آسٹریا نے اشارہ کيتا کہ اوہ گھر واپس جانا چاہندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/news/195100-syria-isis-austria-teenagers|title=Pregnant Austrian teen who ran off to join ISIS says she 'made a mistake'|website=RT English|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> === آسٹریلیا === جنوری 2014 تک ملک وچ اک اندازے دے مطابق 50 <ref name="aus2">{{حوالہ ویب|url=http://www.afr.com/p/national/syria_war_graduates_bigger_threat_2hwUer2QZMX4xjPtjdusjM|title=Syria war graduates bigger threat than 2001 attacks, says Abbott|publisher=Afr.com|date=|accessdate=10 جون 2014}}</ref> –100 آسٹریلوی لڑ رہے سن، جنگ دے کل حساب کتاب تقریباً 200 جنگجوواں تک پہنچے۔ تقریباً چھ د‏‏ی موت د‏‏ی اطلاع اے تے باقی افراد دے گھر واپس آنے د‏‏ی تجویز دتی گئی ا‏‏ے۔ سڈنی تے میلبورن وچ ، خاص طور پر، حکومت دے حامیاں تے حامیاں نے وڈی حد تک فرقہ وارانہ خطوط اُتے مار پیٹ، حملےآں، فائرنگ تے املاک دا سہارا لیا ا‏‏ے۔ لبنانی، ترکی تے شامی کمیونٹیز دے ممبراں اُتے تشدد دے 15 تو‏ں زیادہ واقعات ہوئے نيں، حالانکہ 2013 وچ اس وچ پچھلے سال تو‏ں کمی واقع ہوئی سی۔ آسٹریلیائی سیکیورٹی انٹلیجنس آرگنائزیشن (ASIO) نے سال دے آخر وچ اطلاع دتی اے کہ: "مشرق وسطی دے ہور حصےآں وچ تشدد دے پھیل جانے دے امکان دے نال شام د‏‏ی صورتحال، آسٹریلیا وچ وابستہ فرقہ وارانہ تشدد دے امکان نو‏‏ں بڑھاندا اے تے اس دے لئی تشویش دا باعث بنی ہوئی ا‏‏ے۔ ASIO آسٹریلیائی انسداد دہشت گردی دے قوانین دے تحت فرد جرم عائد کرنے تے بری ہونے دے الزام وچ پہلا شخص، ذکی ملاہ نے مشورہ دتا: "شام جانے والے آسٹریلیائی باشندےآں د‏‏ی اکثریت لبنانی پس منظر تو‏ں ا‏‏ے۔ لبنانی نوجوان ایتھ‏ے پسماندہ، وکھ تھلگ تے امتیازی سلوک محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے [بے روزگار نيں] تے اس دے نتیجے وچ مذہب د‏‏ی طرف راغب ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ " ملک وچ مغربی سڈنی تو‏ں اک جوڑے د‏‏ی ہلاکت دے بعد، امیگریشن تے بارڈر پروٹیکشن وزیر سکاٹ موریسن نے تجویز پیش د‏‏ی کہ شام وچ لڑنے والےآں نو‏‏ں اپنی شہریت کھو جانے دا خطرہ لاحق ہوسکدا اے، جدو‏ں کہ آسٹریلیائی فیڈرل پولیس نے ہور کہیا کہ لڑائی تو‏ں واپس آنے والےآں نو‏‏ں قومی سلامتی سمجھیا جائے گا خطرہ۔ ASIO نے انہاں لوکاں دے پاسپورٹ ضبط کرلئے جنہاں اُتے شبہ سی کہ "سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی کيتی گئی تشدد وچ ملوث ہونے دے لئی سفر کيتا گیا سی۔" 2012 دے وسط تو‏ں 2013 دے وسط تک 18 پاسپورٹ ضبط کرلئے گئے۔ <ref name="aus"/> دسمبر 2018 وچ ، آسٹریلیائی حکا‏م نے اک جہادی نو‏‏ں چھڑا لیا جو داعش دے لئی لڑا سی تے اسنو‏ں آسٹریلیائی شہریت دے دہشت گردی تو‏ں متعلق الزامات دے تحت ترکی وچ رکھیا گیا سی۔ اوہ سن 2013 وچ آسٹریلیا تو‏ں شام روانہ ہويا سی۔ اس جہادی دے پاس آسٹریلیائی تے فجی دونے شہریت سی۔ 2013 وچ ، اک اسکول اُتے اک خودکش حملہ جتھ‏ے شام دیاں فوجاں دیر الزور وچ واقع سن، کہیا جاندا سی کہ اس دا ارتکاب ابو اسماء الاستریلی نامی آسٹریلیائی نے النصرہ فرنٹ دے لئی کيتا سی۔ رپورٹس وچ دسیا گیا اے کہ اوہ کوئینز لینڈ دا رہنے والا اے تے اسنو‏ں آسٹریلیا واپس بھیجنے تو‏ں پہلے اپنی اہلیہ دے نال شام دا سفر کيتا۔ محکمہ برائے امور خارجہ تے تجارت دے ترجمان نے دسیا کہ آسٹریلیائی حکومت نو‏‏ں انہاں خبراں تو‏ں آگاہ سی کہ اک آسٹریلیائی نے خود نو‏‏ں ہلاک کيتا اے، لیکن کسی قیاس آرائی د‏‏ی تصدیق نئيں کرسکیا۔ انہاں نے ہور کہیا کہ حکومت نو‏‏ں النصرہ فرنٹ سمیت ملک وچ لڑنے والے اپنے شہریاں دے بارے وچ تشویش ا‏‏ے۔ === بیلجیم === اپریل 2016 د‏‏ی آئی سی سی ٹی د‏‏ی رپورٹ دے مطابق، بیلجیئم وچ فی کس غیر ملکی لڑاکا دستہ ا‏‏ے۔ متوقع تعداد 420-516 افراد دے درمیان وچ ا‏‏ے۔ ایہ گروہ عمر دے وسیع حد اُتے مشتمل اے، جس د‏‏ی عمر 14-69 سال دے درمیان وچ اے - اوسطا 25.7۔ <ref name="icct.nl3">{{cite news|url=https://icct.nl/publication/report-the-foreign-fighters-phenomenon-in-the-eu-profiles-threats-policies/|title=The Foreign Fighters Phenomenon in the European Union|last=|first=|date=اپریل 2016|work=|accessdate=31 اگست 2016|publisher=The International Centre for Counter-Terrorism – The Hague (ICCT)|pages=29, 46 and more|archivedate=2016-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914200409/https://icct.nl/publication/report-the-foreign-fighters-phenomenon-in-the-eu-profiles-threats-policies/}}</ref> مراکش وچ پیدا ہونے والے آئی ایس دے بھرتی کنندہ خالد زرکانی نے 72 نوجوان افراد نو‏‏ں بھرتی کيتا جنہاں وچ تارکین وطن پس منظر سن جنہاں وچ زیادہ تر چھوٹے مجرم سن ۔ انہاں نے خلافت وچ شامل ہونے دے لئی انہاں دے سفر د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کرنے دے لئی غیر مسلماں تو‏ں چوری کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ <ref name=":3"/> ' [[:nl:Coordination Unit for Threat Analysis|کوآرڈینیشن یونٹ فار تھریٹ انیلسیس]] ' دے چیف، پول وان ٹگچلٹ نے 28 ستمبر 2016 نو‏‏ں کہیا سی کہ 632 مشہور افراد 'غیر ملکی دہشت گرد جنگجو' دے ناں تو‏ں منسوب ني‏‏‏‏ں۔ انہاں 632 افراد وچو‏ں 273 افراد دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ بیرون ملک مقیم نيں، لڑ رہے نيں یا ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hln.be/hln/nl/32616/Terreurdreiging-in-Belgie/article/detail/2890164/2016/09/28/Tiental-Syriegangers-zou-zonder-slechte-bedoelingen-willen-terugkeren-naar-Belgie.dhtml|title=Tiental Syriëgangers zou "zonder slechte bedoelingen" willen terugkeren naar België|date=28 ستمبر 2016|publisher=|accessdate=27 اکتوبر 2016}}</ref> شام تے خانہ جنگی دے خاتمے دے لئی ملک چھڈنے والے تقریباً 500 افراد وچو‏ں 2012–2016 دے ٹائم اسپین وچ ، وڈی تعداد امریکی تے بیلجئیم حکا‏م دے مطابق مراکشی نسل د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2016/04/04/473004999/when-it-comes-to-radicalization-in-belgium-turks-and-moroccans-are-different|title=When It Comes To Radicalization In Belgium, Turks and Moroccans Are Different|website=NPR.org|language=en|accessdate=2019-03-10|quote=More than 500 Belgians have left for Syria since 2012 and most of them, according to Belgian and U.S. officials, have been of Moroccan descent.}}</ref> جولائ‏ی 2020 وچ ، بیلجیئم دے حکا‏م نے اٹھ آئی ایس جنگجوواں نو‏‏ں اپنی بیلجیئم د‏‏ی شہریت د‏‏ی دوہری شہریت دے نال چھڑا لیا، جدو‏ں ترکی نے متنبہ کيتا سی کہ آئی ایس دے حامیاں نو‏‏ں انہاں دے آبائی وطن بھیج دتا جائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2020-07-30|title=Eight Brussels jihadists given eight days to hold on to their Belgian nationality|url=https://www.brusselstimes.com/all-news/world-all-news/124123/eight-brussels-jihadists-given-eight-days-to-hold-on-to-their-belgian-nationality/|accessdate=2020-08-04|website=The Brussels Times|language=en}}</ref> === ڈنمارک === ڈینش سیکیورٹی تے انٹیلیجنس سروس (پی ای ٹی) دے مطابق، 2011 تو‏ں لے ک‏ے ہن تک 125 افراد شام / عراق جنگی علاقے دا سفر کرنے دے لئی ملک چھڈ چکے نيں جتھ‏ے اکثریت نے دولت اسلامیہ وچ شمولیت اختیار کيتی ا‏‏ے۔ جانے والےآں وچو‏ں 27 د‏‏ی موت ہوگئی اے تے کچھ اموات خودکش حملےآں وچ حصہ لینے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں لوکاں د‏‏ی اک اقلیت جو ایداں دے گروہاں وچ گئے جو اسلام پسند تنظیماں د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔ اس تنازعہ وچ شامل ہونے والےآں وچ اکثریت نوجوان سنی مسلما‏ن سی جنہاں وچو‏ں کچھ مذہب تبدیل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لوک جو [[کوپن ہیگن]]، [[آرہس|آثارس]] تے [[اودنسے|اوڈنس]] وچ اسلام پسند مناظر دا حصہ سن ۔ آہرس تو‏ں سفر کرنے والے 22 وچو‏ں سبھی گریموج مسجد تو‏ں آئے سن ۔ مارچ 2018 وچ ، حکومت ڈنمارک نے شہریت دے قانون وچ تبدیلی د‏‏ی تاکہ دولت اسلامیہ دے لئی لڑنے والے ڈنمارک شہریاں دے بچےآں نو‏‏ں خود بخود ڈنمارک د‏‏ی شہریت نئيں مل سک‏‏ے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dr.dk/nyheder/politik/boern-af-danske-syrienskrigere-mister-retten-til-dansk-statsborgerskab|title=Børn af danske syrienskrigere mister retten til dansk statsborgerskab|website=DR|language=da-DK|accessdate=2019-04-04}}</ref> === فرانس === آئی سی سی ٹی د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ اکتوبر 2015 تک 900 تو‏ں زیادہ افراد فرانس تو‏ں شام تے / یا عراق دا سفر کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایسی کوئی پروفائل موجود نئيں اے جو فرانسیسی غیر ملکی لڑاکا د‏‏ی وضاحت کردی ہو، سوائے اس دے کہ زیادہ تر نوجوان مرد مجرمانہ ریکارڈ دے حامل ہون۔ غیر ملکی جنگجو مختلف خطےآں تے سماجی و معاشی ماحول تو‏ں آئے ني‏‏‏‏ں۔ 200 دے نیڑے خواتین سن تے کچھ پورے کنبے سن جو خلافت وچ آباد ہونا چاہندے سن ۔ <ref name=":2">{{حوالہ رسالہ|date=2016-04-01|title=The Foreign Fighters Phenomenon in the European Union. Profiles, Threats & Policies|url=https://icct.nl/publication/report-the-foreign-fighters-phenomenon-in-the-eu-profiles-threats-policies/|pages=31, 38–39, 46|last=Van Ginkel}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914200409/https://icct.nl/publication/report-the-foreign-fighters-phenomenon-in-the-eu-profiles-threats-policies/ |date=2016-09-14 }}</ref> 2015 وچ یو ایس ایم اے دا مقابلہ دہشت گردی دے مرکز نے 32 فرانسیسی سہولت کاراں د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی جنہاں نے مشرق وسطی وچ جہادی گروہاں وچ شمولیت دے خواہشمند افراد د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=https://ctc.usma.edu/ctc-perspectives-the-french-foreign-fighter-threat-in-context/|title=The French Foreign Fighter Threat in Context|date=2015-11-14|website=Combating Terrorism Center at West Point|language=en-US|accessdate=2018-12-09|archivedate=2018-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181209165459/https://ctc.usma.edu/ctc-perspectives-the-french-foreign-fighter-threat-in-context/}}</ref> سن 2015 تک فرانس نال تعلق رکھنے والے غیر ملکی جنگجوواں وچو‏ں 14 خود یا تاں خودکش بم دھماکےآں وچ ہلاک ہوچکے سن یا انہاں نے ایسا کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی سی۔ <ref name=":1"/> یہ انکشاف ہونے دے بعد کہ نائس نال تعلق رکھنے والے اک نوعمر تے دوسرے نوجوان شام وچ داعش وچ شامل ہوئے، بعد وچ انہاں نوجواناں د‏‏ی والدہ د‏‏ی موت د‏‏ی اطلاع ملی جس نے فرانسیسی حکومت دے خلاف سول مقدمہ درج کيتا سی۔ خواتین نے حکومت اُتے الزام عائد کيتا کہ اوہ اپنے بیٹے نو‏‏ں خطرے دے زون وچ سفر کرنے دے رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2015/06/09/french-mother-in-court-to-accuse-government-negligence-in-teen-son-one-way/|title=French mother in court to accuse government of negligence in teen son's one-way Syria journey|website=Fox News|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> فرانسیسی حکومت دے مطابق عراق تے شام وچ فرانس تو‏ں غیرملکی جنگجوواں د‏‏ی تعداد 689 دے لگ بھگ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite tweet|user=JcBrisard|author=Jean-Charles Brisard|number=835240307574861824|date=24 فروری 2017|title=French Gov Stats (Feb 22/23) #jihad: 689 nationals/residents in #Syria #Iraq including 293 women, 207 returnees, 249 dead}}</ref> مئی 2019 وچ ، چار فرانسیسی شہریاں نو‏‏ں عراقی عدالت نے دولت اسلامیہ وچ شامل ہونے اُتے سزائے موت سنائی سی۔ اک مجرم نے سن دو ہزار گیارہ تو‏ں فرانسیسی فوج وچ خدمات سرانجام دتیاں سن، تے انہاں نے 2009 وچ افغانستان دا دورہ کيتا سی تے 2010 وچ فوج چھڈ دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.yahoo.com/iraq-condemns-fourth-french-member-death-104437414.html|title=Iraq condemns fourth French IS member to death|website=news.yahoo.com|language=en-US|accessdate=2019-05-28}}</ref> === جرمنی === جرمنی دے لئی، اندازہ ایہ اے کہ 720 تو‏ں 760 افراد شام تے / یا عراق دا سفر کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس گروپ وچو‏ں 40 فیصد دے پاس صرف جرمن شہریت اے، جدو‏ں کہ 20 فیصد دے پاس دوہری شہریت اے جس وچو‏ں اک جرمن ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، جرمنی د‏‏ی فیڈرل پولیس نے اندازہ لگایا کہ جرمنی تو‏ں آنے والے آئی ایس دے جنگجوواں وچ 60 یا دو تہائی دے درمیان مجرمانہ ریکارڈ موجود اے، جس د‏‏ی اکثریت (98٪) ہر فرد اوسطا 7.6 جرائم دے نال دہرائے جانے والے مجرماں د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name=":3"/> فروری 2019 وچ ، گرین پارٹی نال تعلق رکھنے والی کترین گورنگ - ایککارڈ نے جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ اوہ اسلامی شہریاں نو‏‏ں واپس لاواں جنہاں نے دولت اسلامیہ دے لئی لڑے ہوئے جرمنی نو‏‏ں واپس لیایا۔ باویریا دے وزیر داخلہ، جوآخم ہررمن (CSU) نے حکومت کیت‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ اوہ آئی ایس دے جنگجوواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جرمن شہریت تو‏ں وکھ کردتیاں <ref name="auto2">{{Cite news|url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2019-02/syrien-haftbefehl-is-kaempfer-forderung-rueckholung-gruene|title=Syrien: Grüne fordern Rücknahme von IS-Kämpfern|last=ONLINE|first=ZEIT|date=2019-02-18|work=Die Zeit|access-date=2019-02-20|language=de-DE|issn=0044-2070}}</ref> اپریل 2019 وچ ، جرمنی نے اس قانون وچ تبدیلی د‏‏ی تاکہ دوہری شہریت رکھنے والے جرمن شہریاں کو، جو غیر ملکی دہشت گرد ملیشیا دے نال لڑدے نيں، انہاں د‏‏ی جرمن شہریت کھو لی جاسکدی ا‏‏ے۔ ایہ قانون پی دے کے دے ممبراں اُتے وی لاگو ہُندا اے، جو مقامی انٹیلی جنس ایجنسی دے مطابق "جرمنی وچ سب تو‏ں وڈی تے طاقتور غیر ملکی انتہا پسند تنظیم ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dw.com/cda/en/germany-approves-stripping-dual-national-terrorist-fighters-of-citizenship/a-48177392|title=Germany approves stripping dual national terrorist fighters of citizenship {{!}} DW {{!}} 03.04.2019|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|accessdate=2019-04-04}}</ref> 19 اگست، 2019 کو، شام وچ کرد زیرقیادت انتظامیہ نے چار بچےآں کو، جنہاں دے والدین "اسلامک اسٹیٹ" (آئی ایس) دے جنگجو سن، جرمنی دے حوالے کردتے۔ بچےآں وچ تن یتیم نيں، جنہاں وچ اک لڑکا، دو لڑکیاں، تے اک 6 ماہ د‏‏ی بیمار بچی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں جرمنی نے داعش عسکریت پسنداں دے بچےآں نو‏‏ں وطن واپس بھیج دتا۔ اگست 2019 وچ ، امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے دھمکی دتی سی کہ جے امریکی 'یوروپی اتحادی "ان" شہریاں تو‏ں تبدیل ہونے والے دہشت گرداں نو‏‏ں وطن واپس نئيں گھلدے نيں تاں اوہ گرفتار 2،000 تو‏ں زیادہ داعش جنگجوواں نو‏‏ں فرانس تے جرمنی وچ رہیا کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.defenseone.com/politics/2019/08/trump-threatens-release-isis-fighters-france-germany/159361/|title=Trump Threatens to 'Release' ISIS Fighters into France, Germany|accessdate=21 اگست 2019|publisher=Defense One}}</ref> 778 افراد وچو‏ں جو جرمنی تو‏ں نيں 504 یا تقریباً دو تہائی جرمنی تو‏ں تنازعات یا جرائم وچ ملوث رہے نيں، انہاں اُتے مجرمانہ جرم ثابت ہويا سی تے انہاں وچو‏ں 32٪ نو‏‏ں 5 جرم یا اس تو‏ں زیادہ جرمانے د‏‏ی سزا سنائی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.fhs.se/arkiv/nyheter/2019-10-21-lokalsamhallen-pressas-av-antagonistiska-hot.html|title=Lokalsamhällen pressas av antagonistiska hot (PDF)|last=|first=|date=|website=fhs.se|page=55|language=sv|accessdate=2019-10-25}}</ref> 16 اکتوبر، 2019 کو، "آنڈوک" دے ناں تو‏ں جانے والا اک جرمن شہری سیر کنیئے دے باہر وائی پی جی انٹرنیشنل برانچ دے نال خدمات انجام دینے دے دوران وچ اک ترک فضائی حملے وچ ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://nedaa-sy.com/en/news/16508|title=First foreign fighter of YPG militia killed in "Peace Spring"|date=2019-10-23|website=Call Syria|language=en-GB|accessdate=2019-11-21}}</ref> === آئرلینڈ === جنوری 2015 تک، محکمہ انصاف تے مساوات دا اندازہ اے کہ 2011 تو‏ں لگ بھگ 50 آئرش باشندے خانہ جنگی وچ باغی افواج دے لئی لڑنے دے لئی شام گئے ني‏‏‏‏ں۔ کم تو‏ں کم تن آئرش شہری لڑدے ہوئے مارے جانے دے بارے وچ جانیا جاندا ا‏‏ے۔ محکمہ انصاف دے مطابق، بوہت سارے لوکاں نے "بنیاد پرست تے انتہا پسند تنظیماں دے جھنڈے دے تھلے تنازعہ وچ حصہ لیا اے " تے آئرلینڈ تے [[یورپی اتحاد|یورپی یونین وچ ]] واپسی اُتے "کچھ خطرات لاحق ہوسکدے نيں"۔ گارڈا سیوچینا (آئرش قومی پولیس) "اس علاقے وچ ہونے والی پیشرفتاں اُتے نظر رکھے گی تے ضرورت دے مطابق کارروائی کرے گی، " جس وچ خصوصی جاسوس یونٹ (ایس ڈی یو) دے گارڈا مشرق وسطی دے بیورو تے گارڈا ریسیل، بین الثقافتی تے تنوع آفس (GRIDO) دے افسر وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ )۔<ref>{{حوالہ ویب|last=Ryan|first=Nicky|title=Gardaí monitoring potential radicalisation of Irish residents in Syrian conflict|url=http://www.thejournal.ie/syria-irish-conflict-travel-arms-rebel-civil-war-1300726-Feb2014/|publisher=thejournal.ie|accessdate=3 جون 2014}}</ref> انٹرنیشنل سینٹر فار اسٹڈی آف اسٹڈی آف ریڈیکلائزیشن اینڈ پولیٹیکل وائلنس (آئی سی ایس آر) دے مطابق، "فی کس، آئرلینڈ انہاں تمام ملکاں وچ شاید سب تو‏ں وڈا (جنگجوواں دا مددگار) اے جس د‏‏ی طرف اساں دیکھیا کیونجے آئر لینڈ د‏‏ی آبادی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔" میڈیا رپورٹس دے مطابق، گردہ تے ملٹری انٹیلیجنس آئرش ریاست وچ شام تے عراق وچ بیرون ملک لڑنے والے آئرش شہریاں وچ 30 تے 60 ممکنہ اسلام پسند جنگجوواں دے درمیان وچ نگرانی کر رہیاں نيں۔ سیکیورٹی ذرائع نے اندازہ لگایا اے کہ ہوسکدا اے کہ نومبر 20 تک تقریباً 20 جنگجو آئرلینڈ واپس آئے ہون۔<ref>{{cite news|last1=O'Keefe|first1=Cormac|title=Islamic terrorists: Radicalisation and fighters returning to Ireland are our biggest threat|url=http://www.irishexaminer.com/viewpoints/analysis/islamic-terrorists-radicalisation-and-fighters-returning-to-ireland-are-our-biggest-threat-366201.html|accessdate=21 نومبر 2015|newspaper=Irish Examiner|date=21 نومبر 2015}}</ref> === اٹلی === 2011 تو‏ں جولائ‏ی 2018 دے عرصہ وچ ، اٹلی تو‏ں منسلک غیر ملکی جنگجو (ان وچ شہری یا رہائشی) 135 سن، جو فرانس (1900) تے جرمنی (تقریباً 1000) دونے تو‏ں کم سن ۔ زیادہ تر جہادی گروہاں جداں دولت اسلامیہ تے جبہت النصرہ وچ شامل ہوئے، جدو‏ں کہ ہور غیر جہادی تنظیماں یا فری شامی فوج وچ شامل ہوئے۔ دوسرے مغربی یورپی ملکاں دے برعکس جتھ‏ے زیادہ تر جنگجو اس ملک وچ پیدا ہوئے سن، تنازعہ والے علاقےآں وچ جانے والے صرف چند ہی افراد اٹلی وچ پیدا ہوئے سن ۔ 14 دے پاس اطالوی شہریت سی تے 10 دے پاس دوہری شہریت سی۔ ایہ نوٹ کيتا گیا سی کہ اٹلی وچ مقیم تیونسی شہریاں د‏‏ی تعداد جو تنازعات دے زون وچ چلی گئياں (39) اطالویاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ اٹلی تو‏ں منسلک نصف تو‏ں زیادہ (50.4٪) جنگجو [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ دے]] ملکاں تو‏ں آئے سن ۔12 جنگجو بلقان دے ملکاں تو‏ں سن ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Vidino|first=Dr Lorenzo|date=2019-03-19|title=Destination Jihad: Italy's Foreign Fighters|url=https://icct.nl/publication/destination-jihad-italys-foreign-fighters/|publisher=The International Centre for Counter-Terrorism – The Hague (ICCT)|pages=2, 22 (pdf download)}}</ref> مراکشی کک باکسر عبدررحیم موطہارک د‏‏ی اہلیہ — جنہاں نو‏ں دہشت گردی د‏‏ی تنظیم، اسلامک اسٹیٹ (آئی ایس آئی ایس) تو‏ں روابط رکھنے دے الزام وچ 2017 وچ قید کردتا گیا سی، جسنو‏ں سیکیورٹی خدشےآں دے پیش نظر اٹلی تو‏ں مراکش جلاوطن کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.moroccoworldnews.com/2019/08/280925/italy-wife-of-moroccan-isis-fighter-morocco/|title=Italy Expels Wife of Moroccan ISIS Fighter to Morocco|accessdate=23 اگست 2019|publisher=Morocco World News|date=23 اگست 2019}}</ref> === نیدرلینڈ === اپریل 2016 تک، 220 افراد شام / عراق جانے دے لئی روانہ ہوگئے سن ۔ انہاں وچ اکثریت مرد تے 25 سال تو‏ں کم عمر د‏‏ی سی۔ نیدرلینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ نے 2016 وچ ڈچ شہریاں کو، جو داعش یا القاعدہ وچ بیرون ملک شمولیت اختیار کرلئی سی، نو‏‏ں اپنی شہریت تو‏ں وکھ کرنے دے لئی قانون سازی کرنے دے لئی ووٹ دتا، جے انہاں اُتے کسی جرم دا وی قصور نئيں ہويا ا‏‏ے۔ اس قانون دا اطلاق صرف انہاں افراد اُتے ہوسکدا اے جو دہری شہریت رکھدے ہون۔ وزیر انصاف ارڈ وان ڈیر اسٹیور نے کہیا کہ جہادیاں نو‏‏ں ہالینڈ واپس جانے تو‏ں روکنے دے لئی قانونی تبدیلیاں ضروری سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/212749|title=Dutch Jihadists to be stripped of dual citizenship|website=Israel National News|language=en|accessdate=2018-08-16}}</ref> ستمبر 2017 وچ ، چار جہادیاں نے انہاں د‏‏ی شہریت کھو لی۔ 2017 وچ ہالینڈ د‏‏ی سیکیورٹی سروس اے آئی وی ڈی نے نیدرلینڈ وچ خواتین جہادیاں د‏‏ی تعداد 100 دے نیڑے کردتی سی تے اس تنازعہ وچ شامل ہونے دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ 80 خواتین نیدرلینڈ چھڈ چکيت‏یاں سن، جنہاں وچ اکثریت نے داعش وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ جدو‏ں سیرا تے عراق وچ جہادی گروپاں اُتے فوجی دباؤ ودھیا تو، نیدرلینڈ وچ آباد خواتین نے علاقے تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.aivd.nl/latest/news/2017/12/18/women-play-significant-role-in-jihadism|title=Women play significant role in jihadism|last=Koninkrijksrelaties|first=Ministerie van Binnenlandse Zaken en|website=english.aivd.nl|language=en-GB|accessdate=2018-12-01|date=18 دسمبر 2017}}</ref> 2012 تا نومبر 2018 دے عرصہ وچ ، 310 تو‏ں ودھ افراد ہالینڈ تو‏ں شام تے عراق دے تنازعہ تک جا چکے سن ۔ انہاں وچو‏ں 85 ہلاک ہوگئے سن تے 55 نیدرلینڈ واپس آئے سن ۔ خطے وچ زندہ بچ جانے والے ڈچ غیر ملکی جنگجوواں وچو‏ں 135 تنازعہ زون وچ جنگجو نيں تے تن حلقے داعش دے ممبر ني‏‏‏‏ں۔ بقیہ سہ ماہی وچ [[القاعدہ]] تو‏ں وابستہ گروہاں جداں حیات تحریر الشام یا تنزیم حارث الدین وچ شامل ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://english.aivd.nl/publications/publications/2018/11/09/the-legacy-of-syria-global-jihadism-remains-a-threat-to-europe|title=Syria's Legacy – Global jihadism remains a threat to Europe|publisher=[[General Intelligence and Security Service]]|year=2018|isbn=|location=|pages=8|archive-url=https://web.archive.org/web/20181201090804/https://english.aivd.nl/publications/publications/2018/11/09/the-legacy-of-syria-global-jihadism-remains-a-threat-to-europe|archive-date=1 دسمبر 2018}}</ref> === نیوزی لینڈ === اکتوبر 2014 دے وسط وچ ، اس وقت دے [[وزیر اعظم نیوزی لینڈ|وزیر اعظم]] جان د‏‏ی نے تصدیق کيت‏ی سی کہ نیوزی لینڈ دے متعدد غیر ملکی جنگجو داعش سمیت مشرق وسطی دے مختلف دھڑاں وچ شامل ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Key|first=John|title=Review of foreign fighters security settings to begin|url=https://www.beehive.govt.nz/release/review-foreign-fighters-security-settings-begin|website=Beehive.govt.nz|publisher=[[حکومت نیوزی لینڈ]]|accessdate=4 مارچ 2019}}</ref> ايس‏ے ماہ، نیوزی لینڈ د‏‏ی حکومت نے "حوالہ د‏‏ی شرائط" نو‏‏ں منظوری دے دتی سی جس دے تحت محکمہ برائے امور داخلہ امکانی غیر ملکی جنگجوواں تے نیوزی لینڈ سیکیورٹی انٹلیجنس سروس دے پاسپورٹ نو‏‏ں انہاں افراد د‏‏ی ویڈیو نگرانی کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ وزیر اعظم نے اس گل کيتی وی تصدیق د‏‏ی کہ حکومت نے 30 تو‏ں 40 "غیر ملکی لڑاکا سیاق و سباق وچ تشویش رکھنے والے افراد" د‏‏ی نگہداشت د‏‏ی لسٹ برقرار رکھی اے جنہاں وچ ایداں دے افراد شامل سن جو شام تو‏ں داعش دے نال منسلک ہونے دے لئی گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Treatment of Foreign Fighters in Selected Jurisdictions: Country Surveys|url=https://www.loc.gov/law/help/foreign-fighters/country-surveys.php#New%20Zealand|publisher=[[ک‏‏تب خانہ کانگریس]]|accessdate=4 مارچ 2019|date=دسمبر 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Regulatory Impact Statement: Foreign Terrorist Fighters|url=https://dpmc.govt.nz/sites/default/files/2017-03/ris-foreign-terrorist-fighters_0.pdf|publisher=[[Department of the Prime Minister and Cabinet (New Zealand)|Department of the Prime Minister and Cabinet]]|accessdate=4 مارچ 2019}}</ref> دسمبر 2014 وچ ، پنجويں قومی حکومت نے لیبر، ایکٹ تے یونائیٹڈ فیوچر پارٹیاں د‏‏ی حمایت تو‏ں کاؤنٹر ٹیررسٹ فائٹرز قانون سازی ایکٹ منظور کيتا جس نے NZSIS نو‏‏ں نگرانی دے زیادہ اختیارات دینے تے وزیر داخلی امور نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ اختیارات دینے دے لئی تن موجودہ قوانین وچ ترمیم کيتی۔ پاسپورٹ منسوخ تے معطل کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Key|first=John|title=Foreign fighters legislation passes|url=https://www.beehive.govt.nz/release/foreign-fighters-legislation-passes|website=Beehive.govt.nz|publisher=[[حکومت نیوزی لینڈ]]|accessdate=4 مارچ 2019}}</ref> اکتوبر 2016 وچ ، د‏‏ی نے وی تصدیق کيت‏ی سی کہ نیوزی لینڈ دے متعدد غیر ملکی "جہادی" تے "جہادی دلہن" داعش وچ شامل ہونے دے لئی شام تے عراق گئے سن ۔ انہاں نے تصدیق د‏‏ی کہ کچھ نے آسٹریلیا دے راستے دا سفر کيتا سی تے کچھ د‏‏ی دوہری شہریت وی ا‏‏ے۔ دسمبر 2018 تک، ''نیوزی لینڈ ہیرالڈ'' نے اطلاع دتی کہ انسداد دہشت گردی تو‏ں متعلق جنگجو قانون سازی ایکٹ دے تحت اٹھ افراد دے پاسپورٹ منسوخ، واپس لے لئے، یا درخواستاں د‏‏ی تردید کردتی گئی ا‏‏ے۔ 11 مارچ 2018 نو‏‏ں نشر ہونے والے اک ٹی وی این زیڈ "سنڈے" پروگرام دے مطابق، "ایشلے" تے "سوز" سمیت نیوزی لینڈ دے متعدد افراد وی کرد ڈیموکریٹک یونین پارٹی د‏‏ی ملیشیا دے عوامی تحفظ یونٹاں (وائی پی جی) د‏‏ی حمایت وچ لڑنے دے لئی شام گئے سن ۔ تے [[خواتین د‏‏ی حفاظتی یونٹاں|ویمن پروٹیکشن یونٹ]] (وائی پی جے)، جو داعش دے خلاف لڑ رہیاں سن۔ نیوزی لینڈ دا اک مشہور شہری جو داعش دا غیر ملکی لڑاکا بن گیا سی، اوہ مارک جان ٹیلر (جسنو‏ں محمد ڈینئل تے ابو عبد الرحمن وی کہیا جاندا اے ) اے، جسنو‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ خارجہ نے " خصوصی طور اُتے نامزد عالمی دہشت گرد " دے طور اُتے نامزد کيتا سی۔ 2017. اپریل 2015 وچ ، ٹیلر نے [[یوٹیوب]] ویڈیو شائع د‏‏ی جس وچ آسٹریلوی تے نیوزی لینڈ دے جہادیاں تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ یوم انزک دے موقع اُتے پولیس تے فوجی اہلکاراں اُتے حملہ کرن۔ مارچ 2019 دے اوائل وچ ، آسٹریلیائی نشریات‏‏ی کمپنی دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ ٹیلر نو‏‏ں شام وچ کرد فورسز نے پھڑ لیا اے تے اوہ وطن واپس جانے دے خواہاں ا‏‏ے۔ اس دے جواب وچ ، وزیر اعظم [[جاسنڈا آرڈن|جیکنڈا آرڈرن]] نے تصدیق د‏‏ی کہ نیوزی لینڈ ٹیلر نو‏‏ں اپنی شہریت تو‏ں [[جاسنڈا آرڈن|محروم]] نئيں کريں گا بلکہ اسنو‏ں اپنے سفری انتظامات خود کرنے ہون گے۔ انہاں نے ایہ وی انتباہ کيتا کہ جے اوہ نیوزی لینڈ واپس آئے تاں اسنو‏ں کسی دہشت گرد تنظیم وچ شامل ہونے اُتے قانونی کارروائی دا سامنا کرنا پڑ سکدا ا‏‏ے۔ === ناروے === 27 مئی 2014 کو، [[اوسلو]] نال تعلق رکھنے والے تمام نارویجی شہریاں دے اک صومالی تے دو کوسوار کو، داعش د‏‏ی حمایت کرنے دے شبہ وچ گرفتار ہونے دے بعد گرفتار کيتا گیا سی۔ کوسوار، ایگزون ایڈییلی، جو ناروے وچ پلا ودھیا سی، د‏‏ی موت میڈیا وچ چھا گئی۔ اوہ ناروے وچ مقیم پیغمبر اسلام د‏‏ی امت دے ترجمان وی رہ چکے نيں تے کہیا جاندا اے کہ اس نے سال دے اوائل وچ شام دے لئی روانہ کردتا سی۔ انہاں نے "ناروے یا دوسرے مغربی ملکاں وچ اسلامی ریاست دے قیام د‏‏ی حمایت کيتی۔" گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ افراد دے بارے وچ خیال اے کہ اوہ اسلام پسنداں دے لئی لڑنے دے لئی ناروے تو‏ں شام دا سفر کرچکے نيں، ناروے دے انٹیلیجنس گروپاں دے بارے وچ کہیا گیا سی کہ اوہ انہاں دے واپس جانے دے خطرے دا خدشہ ا‏‏ے۔ <ref name="more"/> مئی 2015 وچ ، دو افراد، 30 سالہ جِبریل عبدی بشیر تے 28 سالہ ویلن اڈییلی، نو‏‏ں ناروے وچ [[شام|شام]] وچ دولت اسلامیہ دے عسکریت پسنداں وچ شامل ہونے دے الزام وچ چار سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی [[شام|تھی]]۔ ویلن دے 25 سالہ بھائی، ویسر اڈییلی، نو‏‏ں لاجسٹک سپورٹ فراہ‏م کرنے دے الزام وچ مجرم قرار دتا گیا سی، تے اسنو‏ں ست ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4655304,00.html|title=Norwegian court convicts 3 men of links to ISIS|website=ynet|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> اک ماہ بعد، اک ہور شخص نو‏‏ں دولت اسلامیہ تو‏ں مشتبہ تعلقات تے جہادی عسکریت پسنداں وچ شامل ہونے دے لئی شام جانے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا۔ 18 سالہ بچے نو‏‏ں سویڈن د‏‏ی حکومت نے ناروے د‏‏ی درخواست اُتے گوٹبرگ لینڈویٹر ایئرپورٹ اُتے گرفتار کيتا سی۔ جے سزا سنائی جاندی اے تو، نامعلوم شخص نو‏‏ں چھ سال قید د‏‏ی سزا ہوسکدی ا‏‏ے۔ شام یا عراق وچ غیرملکی جنگجو بننے دے لئی لگ بھگ 70 افراد ناروے تو‏ں روانہ ہوچکے نيں جدو‏ں کہ 20 دے نیڑے افراد واپس آئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2015/06/09/swedes-nab-norwegian-man-suspected-heading-to-join-jihadi-fighters-in-syria-and/|title=Swedes nab Norwegian man suspected of heading to join jihadi fighters in Syria and Iraq|website=Fox News|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> اک اندازے دے مطابق جنوری 2011 تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 124 افراد ڈنمارک تو‏ں شام تے / یا عراق دا سفر کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2019 وچ ، وزیر اعظم ایرنا سولبرگ نے کہیا سی کہ ناروے واپس آنے والے جنگجوواں د‏‏ی پولیس تحقیقات کرے گی تے مجرمانہ الزامات دا سامنا کرنا پئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aftenposten.no/article/ap-qn9j0g.html|title=Erna Solberg: IS-krigere kan vende hjem, men de vil bli straffeforfulgt|last=NTB|first=Olga Stokke|website=Aftenposten|language=nb-NO|accessdate=2019-03-21}}</ref> مئی 2019 وچ ایہ اعلان کيتا گیا سی کہ اسلامک اسٹیٹ وچ شامل ہونے والے مرد تے خواتین دونے، جنہاں دے پاس ناروے وچ رہائشی اجازت نامے ہی سن، انہاں نو‏ں اجازت نامے منسوخ کردین گے تاکہ انہاں نو‏ں ناروے واپس جانے تو‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.vg.no/i/2G9ojx|title=Trekker oppholdstillatelsen for alle med IS-tilknytning|website=vg.no|language=no|accessdate=2019-05-04}}</ref> ستمبر 2019 وچ ، ناروے وچ 15 غیر ملکیو‏ں دے رہائشی اجازت نامے منسوخ کردتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=83&artikel=7299474|title=Norska IS-resenärer förlorar uppehållstillstånd – Nyheter (Ekot)|last=Radio|first=Sveriges|website=sverigesradio.se|language=sv|accessdate=2019-09-15}}</ref> === پولینڈ === 2015 وچ ، خیال کيتا جاندا سی کہ لگ بھگ 20-40 پولینڈ دے شہری تنازعہ والے زون دا سفر کردے سن، انہاں وچو‏ں بیشتر پولینڈ وچ نئيں بلکہ دوسرے یورپی ملکاں وچ رہندے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک نے جون 2015 وچ آئل ریفائنری اُتے خودکش حملہ کيتا سی۔ === اسپین === آئی سی سی ٹی د‏‏ی اک رپورٹ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ نومبر 2015 تک 139 تو‏ں زیادہ افراد اسپین تو‏ں شام تے / یا عراق دا سفر کرچکے نيں جنہاں وچو‏ں 10٪ خواتین ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":2"/> 2014 تو‏ں پہلے شامل ہونے والے 20 جنگجوواں دے تفصیلی تجزیے تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ انہاں وچو‏ں گیارہ ہسپانوی شہری تے باقی مراکشی باشندے اسپین وچ مقیم سن ۔ شامل ہونے والے بیشتر افراد شمالی افریقہ دے [[سبتہ|سیوٹا]] انکلیو وچ رہندے سن، بلکہ [[جیرونا|گیرونا]] تے [[مالقہ|ملاگا وچ بھی]]۔ روانگی دے وقت، زیادہ تر بچےآں دے نال شادی شدہ سن تے یا تاں اوہ طالب علم سن یا کم ہنر مند کارکن۔ متعدد افراد نو‏‏ں پولیس نو‏‏ں منشیات د‏‏ی اسمگلنگ دے لئی جانیا جاندا سی۔ انہاں 20 وچو‏ں سیؤٹا نال تعلق رکھنے والے تن مسلما‏ن ہسپانوی [[خودکش حملہ|خودکش بمبار]] بن گئے۔ <ref name=":2"/> مارچ دے وسط وچ اک مشترکہ کارروائی وچ ، ہسپانوی تے مراکشی سیکیورٹی خدمات نے القاعدہ دے بھرتی کرنے والے نیٹ ورک نو‏‏ں نشانہ بنایا تے چار مشتبہ ارکان نو‏‏ں اسپین وچ تے تن ہور نو‏‏ں مراکش وچ گرفتار کيتا۔ اس نیٹ ورک د‏‏ی سرگرمیاں مراکش، بیلجیئم، فرانس، تیونس، ترکی، لیبیا، مالی، انڈونیشیا تے شام تک پھیلی نيں، اس میلے د‏‏ی رہائشی مصطفٰی مایا امایا د‏‏ی سربراہی وچ اے، جس نے داعش، النصرہ فرنٹ تے اے کیی ایم وچ بھرتی کرنے والےآں نو‏‏ں تفریح فراہ‏م کیہ سی۔ گرفتار ہونے والے افراد وچو‏ں کچھ شام جداں تنازعات والے علاقےآں تو‏ں وطن واپس آئے سن ۔ تے جنوری وچ ، شام تو‏ں واپس آنے والے اک مشتبہ جہادی نو‏‏ں ملاگا وچ اک "قومی سلامتی دے لئی امکانی خطرہ" دے طور اُتے گرفتار کيتا گیا سی۔ 30 اپریل نو‏‏ں سپینش سکیورٹی فورسز، فرانسیسی پولیس دے نال کم کرنے والے، عبدالملا تنیم کی، اک ڈبل الجزائری فرانسیسی شہری نو‏‏ں [[المریہ]] تو‏ں گرفتار [[المریہ|کیا]]، جتھ‏ے انہاں نے النصرہ فرنٹ تے ISIS وچ یورپیاں دے انضمام وچ سہولت فراہ‏م کرنے د‏‏ی سمت وچ کم کيتا جنہاں نے حال ہی وچ شام تو‏ں واپس آئے سن ۔ 30 مئی 2014 کو، ہسپانوی سیکیورٹی فورسز نے [[ملیلہ|میلیلا]] وچ چھ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا جو اک نیٹ ورک وچ شامل سن جو شام، مالی تے لیبیا وچ القاعدہ دے کیمپاں وچ جنگجو گھلدا سی۔ سیل رہنما، بینیسا لغمموچی بغدادی، نے اٹھ مہینے شام وچ گزارے سن تے انھاں نے مالی مغربی افریقہ وچ اتحاد وحدت تے جہاد (مالیہ) وچ اسلامی مغرب (AQIM) وچ القاعدہ تو‏ں وی تعلقات استوار کیتے سن ۔ گرفتار ہونے والےآں وچو‏ں کچھ نے شریعت 4 اسپین تو‏ں وی منسلک کيتا سی۔ <ref name="more"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsinenglish.no/2014/04/30/norwegian-killed-in-syrian-conflict/|title=Norwegian killed in Syrian conflict|publisher=Newsinenglish.no|accessdate=12 اکتوبر 2014|تاريخ-الأرشيف=2020-09-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200923062830/http://www.newsinenglish.no/2014/04/30/norwegian-killed-in-syrian-conflict/|url-status=dead}}</ref> === سویڈن === 2018 تک، اندازہ 300 افراد شام وچ خانہ جنگی وچ شامل ہونے دے لئی سویڈن تو‏ں سفر کر چک‏‏ے سن ۔ <ref name="ispi2018">{{حوالہ کتاب|url=https://www.ispionline.it/sites/default/files/pubblicazioni/mediterraneo_def_web.pdf|title=DE-RADICALIZATION IN THE MEDITERRANEAN – Comparing Challenges and Approaches|last=Vidino|publisher=ISPI|year=2018|isbn=9788867058198|location=Milano|pages=14|display-authors=etal}}</ref> مارچ 2018 وچ کرد حکا‏م نے اطلاع دتی اے کہ انہاں نے سویڈن وچ سویڈش شہریت یا رہائشی اجازت نامے دے نال 41 داعش حامیاں نو‏‏ں پھڑیا اے، جنہاں وچو‏ں 5 تنظیم وچ کلیدی عہدےآں اُتے فائز نيں تے اک داعش د‏‏ی پروپیگنڈہ کوششاں دا سربراہ سی۔ فروری 2019 وچ ، [[وزیر اعظم سویڈن|سویڈن دے وزیر اعظم]] [[اسٹیفن لووین|اسٹیفن لافوان]] نے اعلان کيتا سی کہ سویڈش حکا‏م نے سن 2011 تو‏ں شام وچ تنازعہ والے زون وچ سفر د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی ا‏‏ے۔ وزیر اعظم نے ایہ وی کہیا کہ سویڈش حکا‏م انہاں لوکاں دے لئی کوئی مدد یا امداد د‏‏ی پیش کش نئيں کرن گے جو دولت اسلامیہ وچ شامل ہوئے نيں یا انہاں تو‏ں لڑے ني‏‏‏‏ں۔ مارچ 2019 وچ ، سویڈش ٹیلی ویژن نے اسلامک اسٹیٹ دے 41 جنگجوواں دا اک سروے کيتا سی جو واپس آئے سن جنہاں وچ 12 خواتین سن۔ سویڈن پرتن والےآں وچو‏ں اک تہائی نو‏‏ں قتل د‏‏ی کوشش، منی لانڈرنگ، بھتہ خوری، منشیات دے جرائم، دھوکھا دہی، بڑھدے ہوئے حملہ تے ٹیکس چوری جداں سنگین جرائم وچ سزا سنائی گئی ا‏‏ے۔ داعش دے ناروے-سویڈش لڑاکا مائیکل سکرمو، جو سویڈن وچ رہندا سی، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://doku.nu/2018/09/19/michael-skramos-nya-vadjan-be-for-mig/|title=Michael Skråmos nya vädjan: "Be för mig!" – Doku.nu|last=Doku|publisher=}}</ref> مارچ 2019 وچ ماریا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.itv.com/news/2019-03-14/children-islamic-fighter-michael-skramo-caliphate-sweden-video/|title=Children of notorious IS fighter Michael Skråmo left orphaned and alone in caliphate after he is killed in Baghouz|website=ITV News}}</ref> 3 اگست 2013 کو، انہاں دے کزن تے اک طرابلس مولوی دے مطابق، لبنانی سویڈش دے دو بھائی، حسن تے معتصم دیب، قلات الحسن دے نیڑے ابو زید آرمی چوکی اُتے باغی حملے وچ مارے گئے۔ معتصم د‏‏ی اس وقت موت ہوگئی جدو‏ں اس نے چوکی اُتے اک کار وچ اپنے دھماکا خیز بنیان نو‏‏ں دھمادا کیہ تے اس دا بھائی اس لڑائی وچ ہلاک ہوگیا۔ پچھلے سال طرابلس وچ انہاں دے دوسرے بھائی ربیح د‏‏ی موت ہوئی۔ شامی نژاد اسٹاک ہوم مسجد دے چیئرمین، ہیتہم رحمیہ نے مبینہ طور اُتے 18 ماہ تک باغیاں نو‏‏ں اسلحہ اسمگل کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ شامی قومی کونسل دے اک رکن، اخوان المسلمین دے اک سابق رکن تے سویڈن وچ اسلامی ریلیف دے رکن دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ اسلحہ بنیادی طور اُتے لیبیا وچ خریدتا سی تے کمیشن برائے شہری تحفظ دے تعاون تو‏ں تے فیر اسنو‏ں ترکی دے راستے شام پہنچایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.se/20131031/swedish-imam-smuggling-weapons-into-syria-report|title=Swedish imam smuggles weapons to Syria: report|date=2013-10-31|website=thelocal.se|language=en-GB|accessdate=2019-04-14}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=493&artikel=5692250|title=Svensken Haytham Rahmeh har startat en grupp med soldater i Syrien – Klartext|last=Radio|first=Sveriges|website=sverigesradio.se|language=sv|accessdate=2019-04-14}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.meforum.org/7403/islamic-relief-charity-extremism-terror|title=Islamic Relief: Charity, Extremism & Terror|last=Westrop|first=Sam|website=Middle East Forum|language=en|accessdate=2019-04-14}}</ref> جون 2019 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ چار غیر ملکی جنگجو جو مشرق وسطی دے تنازعے تو‏ں واپس آئے نيں، اوہ اسلامی چارٹر اسکول ''Vetenskapsskolan کے'' ملازم بن چکے نيں جو ٹیکس دہندگان د‏‏ی مالی ''اعانت'' فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں دو ایسی خواتین سن جو اپنے بچےآں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے دولت اسلامیہ تو‏ں وابستہ گروہاں وچ رہندے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://doku.nu/2019/06/18/atervandare-utbildade-barn-pa-vetenskapsskolan/|title=Återvändare utbildade barn på Vetenskapsskolan – Doku.nu|last=Doku|language=sv-SE|accessdate=2019-06-26}}</ref> === متحدہ سلطنت یونائیٹڈ کنگڈم === ہنری جیکسن سوسائٹی دے رابن سیم کوکس نے دعوی کيتا اے کہ شام تے جنگ لڑنے والے برطانوی شہریاں د‏‏ی تعداد عراق جنگ تے [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|افغانستان جنگ دے]] مشترکہ مقابلے دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔ انٹرنیشنل سینٹر برائے اسٹڈی آف ریڈیکلائزیشن دا اندازہ اے کہ دسمبر 2013 تک شام وچ ہونے والی جنگ وچ 366 برطانوی شہری شامل سن ۔ پر، انسداد دہشت گردی دے بین الاقوامی مرکز دتی ہیگ د‏‏ی اپریل 2016 د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ برطانیہ تو‏ں 700-760 غیر ملکی جنگجو موجود ني‏‏‏‏ں۔ 350 تو‏ں زیادہ افراد برطانیہ واپس آئے ني‏‏‏‏ں۔ رائت التوحید گروپ برطانوی جنگجوواں اُتے مشتمل اے جو دولت اسلامیہ عراق تے لیونت تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح برطانوی اسلام پسند جنگجوواں نے "البرطانی" دا لاحقہ اپنایا سی۔ مئی 2014 وچ ، اک برطانوی شہری لڑائی وچ ماریا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/uk-27681189|title=Syria crisis: British man 'killed during battle'|publisher=Bbc.com|date=3 جون 2014|accessdate=10 جون 2014}}</ref> [[آزاد شامی فوج]] دے عبد اللہ البشیر نے زور دے ک‏ے کہیا کہ برطانوی جنگجو دولت اسلامیہ عراق تے لیونت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غیر ملکی دستہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.alalam.ir/news/1597606|title=British militants, the most bloodthirsty in Syria|publisher=En.alalam.ir|date=26 مئی 2014|accessdate=10 جون 2014}}</ref> [[رمضان|رمضان المبارک]] 2014 دے دوران وچ ، 140 تو‏ں زیادہ اماماں نے اک [[کھلا خط]] اُتے دستخط کیتے سن جس وچ برطانوی مسلماناں نو‏‏ں شام جانے دا مطالبہ نئيں کيتا گیا سی (اسی طرح داعش دا تنازعہ جو اس وقت عراق وچ پھیل چکيا سی)۔ ہور برآں، انہاں اُتے زور دتا گیا کہ اوہ برطانیہ تو‏ں ہی ایداں دے ہی اک امام، لیسٹرٹرل مسجد دے شاہد رضا دے نال ملک وچ لوکاں نو‏‏ں عطیہ کرن، تے ایہ مطالبہ کيتا۔ اکتوبر 2014 وچ ، میٹرو پولیٹن پولیس کمشنر برنارڈ ہوگن-ہو نے کہیا: "ساڈے پاس اک ہفتہ وچ اوسطا پنج افراد انہاں (آئی ایس آئی ایس) وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پنج ہفتے وچ زیادہ آواز نئيں آندی اے لیکن جدو‏ں آپ نو‏‏ں احساس ہُندا اے کہ اک سال وچ 50 ہفتے ہُندے نيں، {{Sic}} 250 دے بارے وچ 50٪ زیادہ ہوئے جائے گا ساڈے خیال وچ جو پہلے ہی جاچکيا ا‏‏ے۔ ایہی اوہ چیزاں نيں جنہاں دا ہماریا مننا اے کہ چلے گئے۔ بوہت سارے تے لوک وی ہوسکدے نيں جو کسی دوسرے ملک دا سفر کرنے دے لئی نکلے تے شام تے عراق دے راستے وچ اس طرح پھیلائے کہ جدو‏ں آپ ناکا‏م ریاستاں تے رساو د‏‏ی حدود وچ ناکا‏م ہوجاندے نيں تاں ہمیشہ ملنا ممکن نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ ایہ تخمینہ اک "کم تو‏ں کم" سی تے "برطانیہ وچ دہشت گردی دا ڈھول" ہن "تیز تر تے زیادہ شدید ا‏‏ے۔" <ref name="presstv">{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.in/detail/2014/10/22/383164/5-britons-join-isil-every-week/#sthash.fU2p5AHm.dpuf|title=Five Britons join ISIL every week: UK police chief|publisher=presstv.in|accessdate=30 اکتوبر 2014|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925231109/http://www.presstv.in/detail/2014/10/22/383164/5-britons-join-isil-every-week/#sthash.fU2p5AHm.dpuf}}</ref> برطانیہ وچ مقیم ابو مثانہ الیمنی د‏‏ی طرف تو‏ں جاری اک ISIS ویڈیو "کمبوڈیا، آسٹریلیا، برطانیہ تو‏ں، عراق تو‏ں اسيں بنگلہ دیش تو‏ں بھائی نيں، " نے دعوی کيتا <ref name="SEA"/> برطانیہ د‏‏ی جانب پرتن د‏‏ی پھانسی دے نال ISIS وی دھمکی دتی جنگجوؤں۔<ref name="rt2">{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/uk/199468-british-jihadists-home-death/|title=ISIS threatens to kill British jihadists who want to go home|publisher=rt.com|accessdate=3 نومبر 2014}}</ref> نومبر وچ ، ''ریگینم'' نے اطلاع دتی کہ "وائٹ بیوہ" سمانتھا لیتھواٹائٹ، جنھاں نے پچھلے مہینے شام وچ لڑائی کيت‏ی سی، نو‏‏ں روسی رضاکارانہ سپنر نے اس وقت گولی مار دے ہلاک کردتا سی جدو‏ں اوہ ڈونباس وچ جنگ دے دوران یوکرائن دے رضاکار بٹالین ایدر دے لئی لڑ رہی سی۔ اگرچہ اس د‏ی باضابطہ طور اُتے تصدیق نئيں کيت‏‏ی گئی سی، تے انہاں دے والد نے انہاں خبراں د‏‏ی تصدیق نئيں کيت‏‏ی اے، اُتے مغربی پریس وچ ایہ اطلاع دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/wanted-british-white-widow-terrorist-4616471|title=Wanted British 'White Widow' terrorist Samantha Lewthwaite 'shot dead by Russian sniper in Ukraine'|last=Will Stewart|date=12 نومبر 2014|website=mirror|accessdate=4 مارچ 2015}}</ref> موصل دے آس پاس گوانتانامو دے اک ماضی قیدی جمال الحارث نامی شخص نے خودکش بم حملہ کيتا۔ <ref>{{Cite tweet|user=thomasjoscelyn|author=Thomas Joscelyn|number=834247493789609984|date=22 فروری 2017|title=1. *Story coming*: Jamal al Harith, ex-Guantanamo detainee who blew himself up for #ISIS near Mosul was detained in Afghanistan alongside.۔۔}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/ex-guantanamo-detainee-carried-out-suicide-attack-near-mosul-iraq.php|title=Ex-Guantanamo detainee carried out suicide attack near Mosul, Iraq|last=Joscelyn|first=Thomas|date=22 فروری 2017|website=Long War Journal|publisher=Foundation for Defense of Democracies}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.memri.org/jttm/isis-posts-image-british-former-gitmo-prisoner-who-carried-out-martyrdom-operation-near-mosul|title=ISIS Posts Image Of British Former Gitmo Prisoner Who Carried Out Martyrdom Operation Near Mosul|date=20 فروری 2017|website=MEMRI|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> رونالڈ فڈلر جمال الحارث دا اصل ناں سی، جو گوانتانامو دا ماضی قیدی دہشت گرد سی جس نے خود نو‏‏ں داعش دے ل for قتل کيتا سی۔ <ref>{{Cite tweet|user=thomasjoscelyn|author=Thomas Joscelyn|number=834146807768838149|date=21 فروری 2017|title=1. British press has identified an #ISIS suicide bomber as ex-#Guantanamo detainee Jamal Al-Harith (Ronald Fiddler):}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/ex-gitmo-detainee-and-islamic-states-leader-in-chechnya-designated-by-state-department.php|title=Ex-Gitmo detainee, Islamic State's leader in Chechnya designated by State Department|last=Joscelyn|first=Thomas|date=13 جولائ‏ی 2016|website=Long War Journal|publisher=Foundation for Defense of Democracies}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=thomasjoscelyn|author=Thomas Joscelyn|number=834438535037988865|date=22 فروری 2017|title=Jamal al Harith (Ronald Fiddler) is the second former #Guantanamo detainee to carry out a suicide attack on behalf…}}</ref> برطانیہ نے اسنو‏ں گوانتانامو وچ اپنے وقت دے دوران وچ دس لکھ پاؤنڈ دتا سی۔ <ref>{{Cite tweet|user=SkyNews|author=Sky News|number=834173548860162049|date=21 فروری 2017|title=DAILY MAIL FRONT PAGE: "I.S. suicide bomber you paid £1 million" #skypapers}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=alkhames|author=عبد العزيز الخميس|number=834176924750577664|date=21 فروری 2017|title=كلّف هذا الإرهابي دافع الضرائب البريطاني مليون جنيہ إسترليني لإخراجہ من جوانتنامو، رد الجميل: ففجر نفسہ ومدنيين في…}}</ref> کنزرویٹو نے اسنو‏ں رقم دی۔ <ref>{{Cite tweet|user=InstituteGC|author=Tony Blair Institute|number=834376552204947457|date=22 فروری 2017|title=Tony Blair response to Jamal al-Harith story:}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=RobinSimcox|author=Robin Simcox|number=834408574797352961|date=22 فروری 2017|title=Blair was not faultless in this saga but he is clearly correct to point out the Mail's utterly outrageous hypocrisy.}}</ref> اس نے خود نو‏‏ں ابو زکریا وی کہیا۔ <ref>{{Cite tweet|user=Rita_Katz|author=Rita Katz|number=834123106889371649|date=21 فروری 2017|title=2) AbuZakariya (Jamal al-Harith/Ronald Fiddler) was released from #Guantanamo in2004; Was compensated £1million. T…}}</ref> فڈلر دے والدین جمیکا سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://henryjacksonsociety.org/2017/02/21/analysis-the-need-for-caution-in-releasing-guantanamo-inmates/|title=Analysis: 'The Need for Caution in Releasing Guantanamo Inmates'|last=Orton|first=Kyle|date=21 فروری 2017|website=Henry Jackson Society|publisher=|accessdate=|quote=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170227062538/http://henryjacksonsociety.org/2017/02/21/analysis-the-need-for-caution-in-releasing-guantanamo-inmates/|archivedate=27 فروری 2017}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=KyleWOrton|author=Kyle Orton|number=834205170590420992|date=22 فروری 2017|title=Ronald Fiddler was given £1m by the UK govt after being imprisoned in GTMO. He blew himself up for #IS yesterday.…}}</ref> اوہ آباد نو‏‏ں دسنے گیا۔ <ref>{{Cite tweet|user=bjoernstritzel|author=Björn Stritzel|number=834486138232569856|date=22 فروری 2017|title=According to his personal ISIS file, 50 y/o Fiddler crossed into Syria via Tell Abyad and enlisted with ISIS 18/04/…}}</ref> برطانیہ نے اپنی برطانیہ د‏‏ی شہریت دے کچھ جنگجوواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی واپسی تو‏ں روکنے دے لئی کھو لیا، کیونجے اس تو‏ں عسکریت پسنداں د‏‏ی آمد ہوئے گی۔ <ref name=":0"/> کراؤن پراسیکیوشن سروس نے 2014 وچ متنبہ کيتا سی کہ "لڑائی وچ حصہ لینے دے لئی سفر کرنے والے کسی وی برطانوی باشندے نو‏‏ں مجرمانہ الزامات دا سامنا کرنا پئے گا"، حالانکہ دفتر برائے سلامتی تے انسداد دہشت گردی دے سربراہ، چارلس فار نے کہیا اے کہ حکومت انہاں لوکاں نو‏‏ں نشانہ نئيں بنانا چاہندی ا‏‏ے۔ انسانی ہمدردی دا مقصد اے، تے ایداں دے معاملات وچ فیصلہ سنائے گا۔ برطانیہ نے شام وچ " دہشت گردی دے تربيت‏ی کیمپ وچ شرکت کرنے" تے "بیرون ملک دہشت گردی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کرنے" دے الزام وچ [[گوانتانمو قید خانہ|گوانتانامو بے حراستی کیمپ دے]] سابق زیرحراست معظم بیگ نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2014/02/uk-holds-ex-guantanamo-inmate-over-syria-trip-2014225143222328690.html|title=UK holds ex-Guantanamo inmate over Syria trip|date=|publisher=Al Jazeera English|accessdate=10 جون 2014}}</ref> اکتوبر 2019 وچ ، برطانوی عہدے داراں نے شام وچ پھسے ہوئے بچےآں د‏‏ی وطن واپسی دا آغاز مقامی انتظامیہ تو‏ں رابطے وچ ک‏ر ک‏ے غیر تربیت یافتہ بچےآں د‏‏ی شناخت کرنے تے انہاں تو‏ں برطانیہ جانے دا اک محفوظ راستہ تشکیل دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/20/uk-to-repatriate-isis-children-in-syria|title=UK takes steps to bring Isis children stranded in Syria World news|last=Shaw|first=Thomas|date=2019-10-20|website=GO Tech Daily|language=en-US|accessdate=2019-10-20}}</ref> === ریاستہائے متحدہ === [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تو‏ں [[داعش]] دے جنگجوواں د‏‏ی تعداد واضح نئيں ا‏‏ے۔ اوہ بظاہر اک ہی نوعیت دے نئيں نيں، تے انہاں وچ فطرت پسند شہریاں دے نال نال کچھ نوجوان خواتین وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ محمد حمزہ خان نو‏‏ں [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے داعش وچ شامل ہونے دے دوران وچ گرفتار کردے ہوئے گرفتار کيتا، اعلان کيتا کہ آئی ایس آئی ایس نے کامل اسلامی ریاست قائم کرلئی اے تے اسنو‏ں اوتھ‏ے "ہجرت" کرنے دا پابند محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2015/05/06/opinions/bergen-isis-american-recruits/index.html|title=Who are ISIS' American recruits?|last=Peter Bergen|last2=David Sterman|date=6 مئی 2015|website=CNN|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> اک امریکی نوجوان احمد خان، ترکی وچ داعش دے رکن نال ملن والا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/10/07/us/who-is-mohammed-hamzah-khan/|title=Who is Mohammed Hamzah Khan?|last=Jethro Mullen and Ted Rowlands, CNN|date=7 اکتوبر 2014|website=CNN|accessdate=25 اکتوبر 2015}}</ref> اک ہور نوجوان امریکی، جس د‏‏ی عمر 17 سال اے، نے داعش د‏‏ی حمایت وچ لگ بھگ 7 ہزار ٹویٹس تقسیم کرنے دا اعتراف کيتا، تے نال ہی اک ہور نوجوان د‏‏ی [[شام|شام]] منتقل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://alhayat.com/Articles/9495270/|title=الحياة - شاب اميركي يعترف بنشر 7 آلاف تغريدة دعماً لـ "داعش"|website=Alhayat|accessdate=18 اپریل 2016|archivedate=2016-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160326152340/http://www.alhayat.com/Articles/9495270/}}</ref> == پاکستان == 2013 وچ ، [[تحریک طالبان پاکستان|پاکستانی طالبان]] نے کہیا سی کہ متعدد ملکاں دے اس دے جنگجو شامی حکومت دے خلاف لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ مبینہ طور اُتے اوہ عراق وچ نصرا فرنٹ تے القاعدہ دے نال کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس گروپ دے کمانڈراں دا کہنا سی کہ انہاں نے شام وچ لڑنے د‏‏ی کوشش کيتی تاکہ القاعدہ د‏‏ی مرکزی قیادت دے نال نیڑےی روابط استوار ہون۔ [[روئٹرز|رائٹرز]] نے 2013 وچ اک نامعلوم طالبان کمانڈر دے حوالے تو‏ں دسیا سی کہ ایہ گروپ اپنے مجاہدین دوستاں دے نال مل ک‏ے لڑ رہیا سی: "جب ساڈے بھائیاں نو‏‏ں ساڈی مدد کيت‏ی ضرورت پئی تاں اساں اپنے عرب دوستاں دے نال سیکڑاں جنگجو بھیجے۔" انہاں نے ہور کہیا کہ شام وچ گروپ د‏‏ی "فتوحات" دکھاندے ہوئے ویڈیوز جاری د‏‏ی جاواں گی۔ اک ہور کمانڈر نے کہیا: "چونکہ ساڈے عرب بھائی ایتھ‏ے ساڈی مدد دے لئی آئے نيں، اسيں انہاں دے اپنے ملکاں وچ انہاں د‏‏ی مدد کرنے دے پابند نيں تے شام وچ اساں ایہی کيتا۔ اساں شام وچ اپنے اپنے کیمپ قائم کر رکھے ني‏‏‏‏ں۔ ساڈے کچھ لوک جاندے نيں تے فیر اوتھ‏ے کچھ وقت لڑنے دے بعد واپس آجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس گروپ دے ترجمان، عبدالرشید عباسی نے 16 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں کہیا سی کہ اس دا جنگجوواں دا پہلا دستہ شام پہنچیا سی تے اس نے اک کمانڈ اینڈ کنٹرول سنٹر قائم کيتا سی تے امید د‏‏ی جارہی اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 120 جنگجوواں دا اک ہور دستہ اک ہفتہ دے اندر ہور وچ شامل ہوجائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/07/20137167916826540.html|title=Pakistan Taliban says its fighters in Syria|publisher=Al Jazeera English|date=16 جولائ‏ی 2013|accessdate=20 جولائ‏ی 2013}}</ref> جدو‏ں کہ اک عسکریت پسند نے دسیا کہ 100 جنگجو شام پہنچ چکے نيں تے ہور 20 افراد رضاکاراں د‏‏ی تعداد وچ انتظار ک‏ر رہ‏ے سن، دفتر خارجہ دے ترجمان اعزاز چوہدری نے کہیا: "اساں میڈیا وچ ایہ خبراں دیکھی نيں تے متعلقہ حکا‏م انہاں دعوواں د‏‏ی تصدیق ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ عسکریت پسنداں دے ذریعہ۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dnaindia.com/world/1861891/report-pakistan-verifying-reports-of-taliban-fighting-in-syria|title=Pakistan verifying reports of Taliban fighting in Syria|publisher=Dnaindia.com|date=16 جولائ‏ی 2013|accessdate=20 جولائ‏ی 2013}}</ref> پر، استنبول وچ قائم شامی قومی کونسل نے اک بیان جاری کيتا جس وچ لکھیا گیا اے: "ہم شام دے انقلاب، جس وچ شام وچ طالبان دے دفتر تو‏ں متعلق خبراں تے اسلام پسند جنگجوواں دے بارے وچ ہور خبراں اُتے روشنی ڈالدے نيں، د‏‏ی کوریج دے بارے وچ وضاحت طلب کردے ني‏‏‏‏ں۔" اس وچ طالبان د‏‏ی شوریٰ کونسل نے وی اس خبر د‏‏ی تردید کردے ہوئے اسنو‏ں "افواہ" قرار دتا ا‏‏ے۔ خاص طور پر، احمد کامل نے کہیا کہ طالبان د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاعات حکومت نواز ادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں باغیاں نو‏‏ں "سمیر" کرنے د‏‏ی "منظم" تے "تیز رفتار" مہم سی۔ انہاں نے کہیا کہ ایہ "شامی عوام نو‏‏ں بنیاد پرست اسلام پسنداں دے جھنڈ د‏‏ی طرح بنانے د‏‏ی بیمار کوششاں سن۔ شام انہاں تمام جھوٹھیاں تو‏ں وڈا اے تے اسيں جاندے نيں، شام دے اندر اپنے رابطےآں د‏‏ی بنیاد پر، کہ کوئی پاکستانی طالبان شامی باغیاں دے نال نئيں لڑ رہیا ا‏‏ے۔ طالبان امریکیو‏ں تے اسرائیلیاں نو‏‏ں مارنا چاہندے نيں، لہذا جدو‏ں اسيں اک ظالم دے خلاف آزادی، جمہوریت تے انصاف د‏‏ی جنگ لڑ رہے نيں تاں انہاں نو‏ں شام کیو‏ں جانا چاہیدا۔ " <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2013/07/18/world/meast/syria-pakistan-taliban-claim/?hpt=hp_t3|title=Syrian opposition questions Taliban rebel role|publisher=CNN|date=19 جولائ‏ی 2013|accessdate=20 جولائ‏ی 2013}}</ref> اس دے علاوہ، پاکستانی شیعہ جنگجوواں د‏‏ی وڈی تعداد نے حکومت دے حامی، خاص طور اُتے [[لواء زینبیون|زینبیئون بریگیڈ]]، <ref name="Alfoneh 2018"/> وچ لڑائی لڑی اے، جس وچ شام وچ اک ہزار جنگجو شامل ني‏‏‏‏ں۔ جنوری 2012 تو‏ں اگست 2018 دے درمیان وچ شام وچ 158 شیعہ پاکستانی جنگجو مارے گئے۔ <ref name="Arab Gulf States Institute in Washington 2018"/> کرد شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) نے انہاں 29 پاکستانیاں دے ناواں د‏‏ی اک لسٹ شیئر د‏‏ی اے جو دولت اسلامیہ دے لئی لڑنے دے الزام وچ انہاں د‏‏ی تحویل وچ نيں، جنھاں دولت اسلامیہ عراق و شام (داعش) دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=US interrogates Pakistan’s ISIS terrorists in Syria|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/us-interrogates-pakistans-isis-terrorists-in-syria-5757431.html/amp|accessdate=2020-09-04|website=www.moneycontrol.com}}</ref> == دوسرے == دوسرے غیر عرب جنگجو ترکی، تاجکستان تے پاکستان تو‏ں آئے سن ۔ اگرچہ انہاں دے بارے وچ خبر دتی گئی اے کہ اوہ خاصے چیچن دے مقابلے وچ غیر مہذب، غیر تربیت یافتہ تے غریب ني‏‏‏‏ں۔ ہور مسلم دستےآں وچ شامل نيں: جنوبی تے وسطی ایشین (افغان، بنگلہ دیشی تے پاکستانی)، مغربی شہری (بیلجیئم، برطانوی، فرانسیسی، امریکا، <ref name="wi"/> آسٹریلیا، ڈنمارک، جرمنی، نیدرلینڈ، کینیڈا تے آسٹریا) ہور آذربائیجان ( ملک دے سنی اقلیت دے ممبران)، قازقستان، کرغزستان، تاجکستان، ازبیکستان۔ <ref name="fb"/> بنیادی غیر ملکی حمایت القاعدہ تو‏ں وابستہ [[داعش|داعش دے نال اے ]]، جو اسلامی محاذ تے ہور غیر اسلامی گروہاں د‏‏ی مخالفت وچ ا‏‏ے۔ رپورٹس وچ مشرق وسطی دے مدرسےآں وچ تعلیم حاصل کرنے والے افراد سمیت داعش دے نال لڑنے والے بدھ اکثریت‏ی خمیراں نو‏‏ں شامل کرنے دا عندیہ دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="SEA"/> ترکی د‏‏ی اسلامی پارٹی دے رکن رکن حذیفہ الترکی نے حلب وچ خود نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2016/10/28/new-video-message-from-%E1%B8%A5izb-al-islami-al-turkistani-in-bilad-al-sham-will-of-the-martyr-%E1%B8%A5udhayfah-al-turki/|title=New video message from Ḥizb al-Islāmī al-Turkistānī in Bilād al-Shām: "Will of the Martyr Ḥudhayfah al-Turkī"|date=28 اکتوبر 2016|website=Jihadology|publisher=|accessdate=|quote=}}</ref> عبید اللہ نامی اک فرانسیسی شہری 2017 وچ ترکستان اسلامی پارٹی دے لئی لڑدے ہوئے ماریا گیا سی۔ <ref>{{Cite tweet|user=Weissenberg7|author=Caleb Weiss|number=833135318563950593|date=19 فروری 2017|title=TIP figure on Twitter said that a second French fighter was killed in #Syria}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/turkistan-islamic-party-in-syria-confirms-death-of-french-born-fighter.php|title=Turkistan Islamic Party in Syria confirms death of French-born fighter|last=Weiss|first=Caleb|date=19 فروری 2017|website=Long War Journal|publisher=Foundation for Defense of Democracies|accessdate=|quote=}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=LongWarJournal|author=Long War Journal|number=833133399367938049|date=19 فروری 2017|title=Turkistan Islamic Party in Syria confirms death of French-born fighter -}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=VegetaMoustache|author=Gilles N.|number=833088428342378499|date=18 فروری 2017|title=@Weissenberg7 seems he was french}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/yahyaturki01/status/832675942757593094|title=#Türkistan İslam Cemaati/Partisi Suriye ketibemizden Fransalı kardeşimiz şehit (inşAllah) Ubeydullah|last=Turki|first=Ebu Yahya|date=17 فروری 2017|website=Twitter|accessdate=20 فروری 2017}}{{مردہ ربط|date=دسمبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/Alsahmmedia91/status/833167679297052673|title=#Türkistan İslam Cemaati/Partisi Suriye ketibemizden Fransalı kardeşimiz şehit (inşAllah) Ubeydullah|date=18 فروری 2017|website=Twitter|accessdate=20 فروری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222180432/https://twitter.com/Alsahmmedia91/status/833167679297052673|archivedate=22 فروری 2017}}</ref> {{Better source|Twitter and blogs|date=نومبر 2018}} ترکمان اسلامی پارٹی دا فرانس تو‏ں اک ہور ممبر، ریڈا لیچی سی، جو مراکش تو‏ں سی تے ابو طلحہ دے ناں تو‏ں چلا گیا سی۔ <ref>{{Cite tweet|user=_DavidThomson|author=David Thomson|number=681206233571946496|date=27 دسمبر 2015|title=Le groupe jihadiste "Parti islamique turkistanais" diffuse la photo du Français Abu Talha annoncé tué dans ses rangs}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=_DavidThomson|author=David Thomson|number=681445187562901504|date=28 دسمبر 2015|title=Après vérification: ce Français d'origine marocaine était originaire d'une petite ville de Basse-Normandie (marié، env 18 ans, 2 enfants)}}</ref> == رد عمل == === سرکار === ; شام 3 جولائ‏ی 2013 کو، ایہ اطلاع ملی سی کہ شام دے طیارے نے صوبہ ادلیب دے علاقےآں اُتے کتابچے گرا دتے سن جس وچ دونے باغیاں تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں حکا‏م دے حوالے کرداں تے غیر ملکی جنگجوواں نو‏‏ں اپنے ملکاں نو‏‏ں واپس جاواں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=DIAA HADID|url=https://news.yahoo.com/syrian-troops-battle-retake-rebel-held-areas-072227497.html|title=Syrian troops battle to retake rebel-held areas|publisher=News.yahoo.com|date=3 جولائ‏ی 2013|accessdate=20 جولائ‏ی 2013}}</ref> ; بین اقوامی ;; سرکاری جون 2014 وچ ، یورپی یونین دے ڈائریکٹر جسٹس اینڈ ہوم امور گیلس ڈی کیروچ نے اندازہ لگایا کہ برطانیہ، آئرلینڈ تے فرانس دے نال یورپی یونین تو‏ں لگ بھگ 500 جنگجو موجود نيں جس دا اندازہ اے کہ اوتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ شہری لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ہور کہیا کہ "جب اوہ سب جاندے نيں تاں سب بنیاد پرست نئيں ہُندے نيں، لیکن زیادہ تر امکان اے کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے اوتھ‏ے بنیاد پرست ہون گے، انہاں نو‏ں تربیت دتی جائے گی۔ تے جداں کہ اساں دیکھیا اے کہ جدو‏ں اوہ واپس آجاواں گے تاں ایہ اک سنگین خطرہ بن سکدا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ یورپی انٹیلیجنس ایجنسیاں نے برطانیہ تے بیلجیم دے نال تحقیقات وچ تیزی لیائی اے تاکہ لوکاں د‏‏ی بھرتی کینال کیندی جاسک‏‏ے۔ ہالینڈ دے عہدیداراں نے شام تو‏ں وطن واپسی دے بنیاد پرست شہریاں دے خدشےآں اُتے جزوی طور اُتے دہشت گردی دے خطرے د‏‏ی سطح نو‏‏ں "کافی حد تک" ودھیا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-22275456|title=Hundreds of Europeans fighting in Syria, says EU expert|publisher=Bbc.com|date=24 اپریل 2013|accessdate=10 جون 2014}}</ref> امریکی حکومت دے انسداد دہشت گردی مرکز دے ڈائریکٹر میتھیو اولسن نے ایسپین سیکیورٹی فورم نو‏‏ں دسیا کہ مغرب تو‏ں غیرملکی جنگجوواں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد نصرا فرنٹ دے لئی لڑ رہی اے تے اوہ "حزب اختلاف دے اندر سب تو‏ں زیادہ قابل لڑاکا قوت ني‏‏‏‏ں۔ شام واقعتا دنیا دا اک اہ‏م جہادی میدان بن چکيا ا‏‏ے۔ اسيں دیکھدے نيں کہ غیر ملکی جنگجو مغربی یورپ تو‏ں جاندے نيں تے بہت ہی معاملات وچ ، ریاست ہائے متحدہ امریکا تو‏ں شام جاندے ہوئے اپوزیشن د‏‏ی جنگ لڑدے ني‏‏‏‏ں۔ " انہاں نے ہور مقررین دے نال ایہ قیاس کيتا کہ جنگجوواں دے گھر واپس آنے اُتے حملےآں دا خطرہ ودھ گیا ا‏‏ے۔ یوروپی یونین دے انسداد دہشت گردی کوآرڈینیٹر، گلز ڈی کیروچ نے کہیا اے کہ لگ بھگ 600 جنگجو یورپ تو‏ں شام گئے سن تے اس دے مطابق جے بلقان تے شمالی افریقہ وچ ہزاراں جنگجو شامل ہون گے۔ اولسن نے ہور کہیا کہ "تشویش دے پیش نظر خطرہ دے تناظر وچ اگے ودھنے والی گل ایہ اے کہ ایداں دے افراد شام دا سفر کردے نيں، جو ہور بنیاد پرست بن جاندے نيں، تربیت یافتہ ہُندے نيں تے فیر واقعی عالمی جہادی تحریک دے اک حصے دے طور اُتے مغربی یورپ تے ممکنہ طور اُتے ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی طرف پرت جاندے ني‏‏‏‏ں۔" سابق مصری صدر [[محمد مرسی|محمد مرسی دے]] شام وچ ''جہاد'' دے مطالبے دے باوجود، ملک وچ عبوری قیادت نے کہیا کہ اس دا ایسا ''جہاد لیانے کا'' کوئی ارادہ نئيں اے تے اوہ مرسی دے شام دے نال سفارتی تعلقات وچ کٹوندی دا ازسرنو جائزہ لے گا۔۔<ref>{{حوالہ ویب|last=Maamoun Youssef|url=https://news.yahoo.com/egypt-reevaluate-syria-ties-121843357.html|title=Egypt to reevaluate Syria ties – Yahoo! News|publisher=News.yahoo.com|date=20 اپریل 2011|accessdate=20 جولائ‏ی 2013}}</ref> 8 جولائ‏ی کو، [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|2013 دے مصری بغاوت دے بعد]]، اس خدشے دے درمیان وچ کہ بہت سارے جنگجو اخوان المسلمون د‏‏ی حمایت وچ مصر جارہے سن، مصر نے شام وچ اس ملک وچ داخل ہونے اُتے سفری پابندیاں عائد کردتیاں سن تے مصر وچ داخلے تو‏ں پہلے ویزا درکار سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Zeina Karam|last2=Bassem Mroue|url=https://news.yahoo.com/egypt-puts-travel-restrictions-syrians-163023226.html|title=Egypt puts travel restrictions on Syrians|publisher=News.yahoo.com|date=8 جولائ‏ی 2013|accessdate=10 جون 2014}}</ref> کہیا جاندا اے کہ کریملن نو‏‏ں شمالی قفقاز دے عسکریت پسنداں تے اسلام پسند حزب اختلاف دے جنگجوواں دے درمیان وچ روابط دے بارے وچ تشویش ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wsws.org/en/articles/2013/08/15/dage-a15.html|title=Violence escalates in Dagestan amid incipient Islamist insurgency|publisher=Wsws.org|date=15 اگست 2013|accessdate=20 ستمبر 2013}}</ref> آسٹریلیائی حکومت نو‏‏ں جنگجوواں د‏‏ی واپسی اُتے وی تشویش سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gL2fWLOUpXgduw8CtSlnFLxF2Uwg?docId=ec340058-7ba0-46ef-a869-4f1a76153472|title=Australia fears domestic extremism from Syria conflict|website=AFP|date=|accessdate=4 فروری 2014}}</ref> سعودی مفتی اعظم [[عبدالعزیز بن عبداللہ الشیخ|عبد العزیز ابن عبد اللہ الشیخ]] نے شامی باشندےآں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اپنی حفاظت دے لئی "قابل " بنیاں۔ انہاں نے ملک جانے والے جنگجوواں دے بارے وچ ایہ وی کہیا کہ "یہ سب غلط اے، ایہ واجب نئيں ا‏‏ے۔ وچ کِسے نو‏‏ں اوتھ‏ے جانے دا مشورہ نئيں دیندا … آپ انہاں دے لئی بجھ بنیاں گے، اوہ آپ تو‏ں کیہ چاہندے نيں اوہ آپ د‏‏ی دعا ا‏‏ے۔ ایہ لڑائی جھگڑے نيں تے کسی نو‏‏ں اوتھ‏ے نئيں جانا چاہیدا۔ وچ کِسے نو‏‏ں اوتھ‏ے جانے دا مشورہ نئيں دیندا۔۔۔ ایسی سرزمین وچ جانا جس دے بارے وچ آپ جاندے ہی نئيں تے تجربے دے بغیر، آپ انہاں دے لئی بجھ بنیاں گے، اوہ آپ تو‏ں کیہ چاہندے نيں اوہ آپ د‏‏ی دعا ا‏‏ے۔ مسلما‏ن نو‏‏ں خدا تو‏ں ڈرنا چاہیدا تے نوجوان مسلماناں نو‏‏ں دھوکھا نئيں دینا چاہیدا تے انہاں د‏‏ی کمزوری تے بصیرت د‏‏ی کمی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے انہاں نو‏ں اک گھاٹی اُتے دھکیلنا چاہیدا۔ وچ انہاں نو‏ں مشورہ دیندا ہاں کہ اوہ اپنے بیٹےآں نو‏‏ں مشورے دتیاں " اسنو‏ں سعودی شہریاں نے سعودی شہری دے خلاف سیکھنے والی مہارتاں دے نال اپنے گھر پرتن دے سعودی خوف دے طور اُتے دیکھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/10/top-cleric-tells-saudis-avoid-syria-war-201310282238800365.html|title=Young Saudis urged to avoid Syria war|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=10 جون 2014}}</ref> ترک انٹیلی جنس نے النصرہ فرنٹ جداں اسلام پسند بنیاد پرستاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے شام وچ انہاں دے داخلے د‏‏ی مدد کيت‏ی تے باغیاں نو‏‏ں مسلح کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ تب صدر [[عبد اللہ گل|عبداللہ گل]] نے کہیا کہ شام نو‏‏ں "بحیرہ روم دے ساحل پر" افغانستان بننے دا خطرہ اے تے ایہ کہ ترکی بحیرہ روم دا پاکستان بن سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Nathalie Tocci|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/11/turkey-europe-syrian-crisis-edging-towards-new-consensus-201311510320978326.html|title=Turkey, Europe and the Syrian Crisis: Edging towards a new consensus?|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=4 فروری 2014}}</ref> فرانسیسی وزیر داخلہ مینوئل والس نے کہیا کہ انتہا پسند گروپاں دے لئی فرانسیسی قومی لڑائی جدو‏ں اوہ وطن واپس آئیاں گی تاں اوہ فرانس دے دشمن بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=M. Klostermayr|url=http://www.syrianews.cc/enemies-syria-france-extremists/|title=French Minister: Enemies of Syria perhaps also Enemies of France|publisher=Syrianews.cc|date=20 ستمبر 2013|accessdate=20 ستمبر 2013}}</ref> ناروے د‏‏ی پولیس سیکیورٹی سروس نے اندازہ لگایا اے کہ 40 تو‏ں زیادہ ناروے لڑنے دے لئی شام گئے سن، لیکن ایہ تعداد زیادہ ہوسکدی ا‏‏ے۔ نومبر 2013 تک گھٹ تو‏ں گھٹ پنج افراد ہلاک گمنام نيں تے کچھ ناروے واپس آئے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے افراد ناروے وچ اسلام پسند گروہاں دے ذریعہ بھرتی ہُندے نيں تے جیش المہاجرین الانصار، <ref name="vg">{{حوالہ ویب|url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10133405|title=Norske ekstremister kriger i skandinavisk islamist-brigade – VG Nett om Syria|language=Norwegian|publisher=Vg.no|date=1 جنوری 1970|accessdate=4 فروری 2014}}</ref> [[داعش]] تے النصرہ ورگی تنظیماں دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nrk.no/1.11374131|title=– "Norske jihadister" i kontakt med Al Qaida-grupperinger – NRK|publisher=Nrk.no|date=25 نومبر 2013|accessdate=4 فروری 2014|language=Norwegian}}</ref> سیکیورٹی سروس تے ماہرین تعلیم دونے نے اس خدشے دا اظہار کيتا اے کہ واپس آنے والے جنگجوواں دا ناروے دے لئی مستقب‏‏ل وچ خطرہ لاحق ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="nrk">{{حوالہ ویب|url=http://www.nrk.no/norge/andel-norske-syria-krigere-i-toppen-1.11384553|title=Andel norske Syria-krigere i toppen – NRK – Norge|language=Norwegian|publisher=Nrk.no|date=29 نومبر 2013|accessdate=4 فروری 2014}}</ref> برطانیہ نے وی تصدیق د‏‏ی اے کہ 200 تو‏ں ودھ شامی تربیت یافتہ جنگجو حملے کرنے دے ارادے تو‏ں وطن واپس آئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/op-edge/uk-jihadists-syria-preventative-initiative-523/|title=Brits fighting in Syria were no surprise for UK govt|publisher=Rt.com|date=18 فروری 2014|accessdate=10 جون 2014}}</ref> اپریل 2014 وچ ، اعلان کيتا گیا سی کہ نو نامعلوم یورپی ملکاں اپنے شہریاں نو‏‏ں شام وچ لڑائی تو‏ں روکنے دے لئی اقدامات کرنے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ امریکا، ترکی، مراکش، اردن تے تیونس شامل ہون گے۔ بیلجیئم دے وزیر داخلہ جوئل ملکیٹ نے کہیا کہ انہاں دے ملک نے 2014 وچ اس مسئلے تو‏ں نمٹنے دے لئی اقدامات اٹھائے نيں تے اس معاملے وچ بین الاقوامی تعاون ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی اے کیونجے "[جنگجوؤں] د‏‏ی واپسی دا مقابلہ کرنا ہی ساڈی اصل تشویش ا‏‏ے۔" اس نے یوروپی یونین د‏‏ی اس انتباہی عمل دے بعد اس دے شہری شام تے صومالیہ تے سوڈان جداں ملکاں وچ لڑنے جارہے نيں تے ایہ کہ اوہ ہور بنیاد پرست تے گوریلا تدبیراں وچ تربیت حاصل کرسکدے نيں جو حفاظتی خطرہ ثابت کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ملکیٹ نے ہور کہیا کہ 2013 وچ فرانس دے نال اک غیر رسمی وزارتی گروپ نے برطانیہ، نیدرلینڈز تے اسپین دے عہدیداراں نو‏‏ں اکٹھا کيتا، تے اس دے نتیجے وچ اوہ امریکا، کینیڈا تے آسٹریلیا دے عہدیداراں تو‏ں ملے۔ فرانس تے انگلینڈ نے شام وچ اپنے شہریاں نو‏‏ں لڑائی تو‏ں روکنے دے منصوبےآں دا وی اعلان کيتا سی۔ فرانس نے صدر فرانسوا اولاند دے نال اس مسئلے تو‏ں نمٹنے دے لئی 20 اقدامات دے اک سیٹ دا اعلان کردے ہوئے کہیا کہ "فرانس انہاں لوکاں نو‏‏ں روکنے، روکنے تے سزا دینے دے لئی تمام اقدامات کريں گا جتھ‏ے انھاں لڑنے دا لالچ اے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی کوئی وجہ نئيں اے، " جدو‏ں کہ وزیر خارجہ لورینٹ فیبیوس نے اندازہ لگایا کہ اس تنازعہ وچ تقریباً 500 500 فرانسیسی شہری شامل سن ۔ یوکے پولیس نے اعلان کيتا کہ اوہ مسلم خواتین تو‏ں اپیل کرن گے کہ اوہ نوجواناں نو‏‏ں جنگ وچ حصہ نہ لینے دے لئی راضی کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/04/move-curb-foreign-fighters-syria-2014424172354903949.html|title=Move to curb foreign fighters in Syria|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=10 جون 2014}}</ref> اپریل 2014 وچ ، برطانیہ نے آپریشن ماں نافذ کيتا سی جس وچ مسلما‏ن خواتین نو‏‏ں اپنے خاندان دے ممبراں دے خلاف مطلع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے جو شام جانے دے لئی لڑنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایسا ہُندا اے جدو‏ں کہیا جاندا اے کہ 700 تک شہریاں نے اوتھ‏ے سفر کيتا سی، جس وچ 20 معلوم اموات تے زیادہ نظربند ني‏‏‏‏ں۔ آسٹریلیا نے اس خدشے دا اظہار کيتا کہ تنازعہ دے سابق فوجیاں نے [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں دے]] دوران وچ انھاں اک سنگین خطرہ لاحق کردتا اے، جدو‏ں کہ اک ہور نامعلوم اہلکار نے اس خطرے دا موازنہ [[ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں، 26 نومبر 2008ء|2008 دے ممبئی حملےآں تو‏ں کيتا سی]]۔ وزیر اعظم [[ٹونی ایبٹ]] نے کہیا: <blockquote> ایہ اک بہت وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ ایہ پوری دنیا دے لوکاں دے بارے وچ ا‏‏ے۔ ساڈے پاس اسلام پسند دہشت گردی دا اک مسلسل خطرہ اے تے شام وچ صورت حال اس خطرے نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی صلاحیت رکھدی اے جدو‏ں عسکریت پسند بنیاد پرست واپس آجاواں گے۔ وچ ایہ نئيں کہندا کہ اس مسئلے دا کوئی آسان حل اے، لیکن 2001 دے بعد تو‏ں برقرار رکھی جانے والی نگرانی نو‏‏ں انہاں حالات وچ بڑھانا ضروری اے تے ہن اس دے لئی اچھی انٹیلی جنس اُتے زور کم کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے جو اک بہت ہی اہ‏م حصہ رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں ہی دہشت گردی دے خطرے دے بارے وچ آسٹریلیا دا ردعمل۔ </blockquote> ایبٹ نے شام وچ لڑنے والے اک دوسرے دے شہریاں دے بارے وچ انٹیلی جنس شیئر کرنے دے لئی فرانسیسی صدر فرانسوا اولینڈ دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ جون 2014 دے اوائل وچ [[باتام|باتام جزیرے]] وچ ملاقات دے وقت اس نے انڈونیشیا دے صدر سوسیلو بامبنگ یودھوونو دے نال ایسا ہی معاہدہ کيتا سی۔ <ref name="aus2"/> [[جموں‏ و کشمیر]] وچ داعش دے جھنڈے نو‏‏ں تن بار لہرایا گیا۔ پر، وزیر اعلیٰ [[عمر عبداللہ]] نے الزام لگایا کہ: "آپ نو‏‏ں سمجھنا ہوئے گا کہ وادی وچ ہن تک کسی داعش گروپ د‏‏ی نشاندہی نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ داعش دے جھنڈے نو‏‏ں کچھ بیوقوفاں نے لہرایا، جس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ کشمیر وچ داعش د‏‏ی کوئی موجودگی ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ درزی دینے والے تے اسنو‏ں اڑانے والےآں دے خلاف قانونی کارروائی کيت‏‏ی گئی۔ اک ہور مثال وچ ایہ [[نماز جمعہ|نماز جمعہ دے]] بعد لہرا دتی گئی۔ ہور، خود تو‏ں اعلان کردہ داعش تو‏ں وابستہ پوری جماعت د‏‏ی قیادت نو‏‏ں جون 2018 وچ بھارتی سیکیورٹی فورسز نے مار ڈالیا، جس تو‏ں اس علاقے وچ کِسے وی گروپ د‏‏ی موجودگی مٹ گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.deccanherald.com/national/isjk-chief-among-four-ultras-676421.html|title=ISJK chief among four ultras killed in encounter|date=2018-06-22|website=Deccan Herald|language=en|accessdate=2019-11-21}}</ref> ملائیشیا تے انڈونیشیا د‏‏ی حکومتاں دے نال نال فلپائن تے سیئی لینڈ نو‏‏ں وی جنگجوواں د‏‏ی واپسی اُتے تشویش سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اک موقع اُتے ملائیشین د‏‏ی رپورٹاں وچ اشارہ کيتا گیا اے کہ اسلامک اسٹیٹ دے حامی دہشت گرد گروہ سرزمین جنوب مشرقی ایشیاء دے کچھ حصےآں اُتے دعویٰ کرنے دے لئی سامنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کچھ گرفتاری عمل وچ لیائی گئياں، انہاں وچو‏ں کچھ [[ابو سیاف|ابو سیاف دے]] نال اتحاد قائم کرنے دے لئی فلپائن فرار ہوگئے سن، جو فلپائنی دہشت گرد گروہ وچو‏ں اک اے جو اغوا، سر قلم تے بھتہ خوری دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ملائیشیا تو‏ں فرار ہونے والے بوہت سارے دہشتگرد ملائیشین شہری نئيں سن، لیکن اس دے بجائے یا تاں فلپائنی تے انڈونیشی شہری نيں جنہاں نے جعلی شناختاں دا استعمال کرکے ملائیشیاں دا بھیس بدل لیا ا‏‏ے۔ ملیشیا دا پہلا خودکش بمبار حملہ داعش (اگرچہ عراق وچ ) دے زیراہتمام ہويا۔ <ref name="SEA">{{حوالہ ویب|url=http://thediplomat.com/2014/07/isis-a-threat-well-beyond-the-middle-east/|title=ISIS: A Threat Well Beyond the Middle East|last=Luke Hunt|last2=The Diplomat|publisher=thediplomat.com|accessdate=3 نومبر 2014}}</ref> 2014 وچ ، امریکی سینیٹر ٹیڈ کروز متعارف کرایا تارکین وطن دہشت گردی ایکٹ وفاقی حکومت وچ شامل ہوئے جاندا اے یا اک ایڈز جو انہاں لوکاں د‏‏ی شہریت منسوخ کرنے دا عدالت جانے د‏‏ی اجازت دے گا جس وچ غیر ملکی دہشت گرد گروپ۔ انہاں نے اپنے اس نظریے دا حوالہ دتا کہ شہریاں نو‏‏ں "گھر اُتے ایتھ‏ے دہشت گردی د‏‏ی ناقابل بیان کارروائی" کرنے دے لئی آئی ایس آئی ایس دے خلاف جنگ لڑنے تو‏ں روکنے دے لئی "ضروری" سی۔ <ref name="reason">{{حوالہ ویب|url=http://reason.com/blog/2014/10/23/steve-chapman-should-we-strip-terrorists|title=Steve Chapman: Should We Strip Terrorists of Citizenship?|publisher=reason.com|accessdate=30 اکتوبر 2014|date=23 اکتوبر 2014}}</ref> نومبر 2014 وچ ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے قرارداد 2178 منظور کيت‏ی سی جس وچ اس گل اُتے توجہ دتی گئی سی کہ ریاستاں نو‏‏ں غیر ملکی لڑاکا رجحان تو‏ں نمٹنے دے لئی کس طرح دا مظاہرہ کرنا چاہیدا۔ ایہ قرارداد مسئلے دے لئی اک جامع نقطہ نظر پیش کردی اے تے اس لئی اس گل اُتے زور دیندا اے کہ اوہ نہ صرف فوجی تے ذہانت دے حل اُتے توجہ مرکوز کرے بلکہ اس تو‏ں بچاؤ تے بحالی دے اقدامات نو‏‏ں وی شامل کرے۔ ہور برآں، حکومتاں نو‏‏ں معاشراں تے غیر سرکاری تنظیماں دے نال مل ک‏ے انسداد بیانیے تیار کرنے د‏‏ی ترغیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ غیر ملکی جنگجوواں دے معاملے تو‏ں نمٹنے دے لئی حکومتاں نے وسیع پیمانے اُتے پالیسیاں تے اقدامات اپنائے ني‏‏‏‏ں۔ اقدامات ہر ملک وچ تبدیل ہُندے نيں، تے مثال دے طور اُتے روک سیم، قانون دے نفاذ یا بحالی تے بحالی اُتے توجہ مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور پر، شہریت تو‏ں محرومی اُتے عمل درآمد دے نال ہی معلومات‏‏ی ہاٹ لائناں قائم کيتیاں گئیاں ني‏‏‏‏ں۔ ہور احتیاطی تدابیر اُتے توجہ دینے دے نال، ملکاں نے ایداں دے پروگرام تیار کیتے جو بین ثقافتی تے بین مذہبی مکالمے دے نال نال انسداد بیانیے دے استعمال اُتے وی توجہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ === ہور === ; ذا‏تی رقعہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ سلوک وچ ، داعش اک گھر وچ اپنے یورپی تے دوسرے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں [[شریعت|شریعت دا]] ورژن سکھا رہیا سی۔ ہور ایہ کہ گھٹ تو‏ں گھٹ تن باپ، دو بیلجیئئن تے اک روسی، شام دے شمالی حص toے وچ سفر کرنے دے لئی اپنے بیٹےآں نو‏‏ں مخالفت کيتی جنگ لڑنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بیلجیم دے اک ہور سابق فوجی نے کامیابی دے نال اپنے بیٹے نو‏‏ں شام تو‏ں واپس لیایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-24649704|title=Belgium teenager Jejoen Bontinck: Humanitarian or jihadist?|publisher=Bbc.com|date=|accessdate=18 جولائ‏ی 2014}}</ref> ; تجزیہ مغربی ردعمل عام طور اُتے غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی واپسی دے بارے وچ تشویش دا باعث ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ وچ سابق امریکی سفیر جان بولٹن نے کہیا: "ذمہ دار قوتاں تے دہشت گرداں دے وچکار شام د‏‏ی حزب اختلاف دے اندر طاقت دا توازن پہلے ہی بہتر ا‏‏ے۔ جے اس تو‏ں وی زیادہ القاعدہ دے حامی اگے ودھ رہے نيں تو، اس تو‏ں حتی کہ 'دوستانہ' اپوزیشن افواج نو‏‏ں اسلحے د‏‏ی فراہمی دے خطرات ودھ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ " سی آئی اے دے سابق عہدیدار تے وہائٹ ہاؤس نیشنل سیکیورٹی کونسل دے سابق اسٹاف ممبر بروس ریڈل نے ہور کہیا: شام عالمی جہاد دا نواں مرکز اے جس دے نال اسد دا مقابلہ کرنے دے لئی عالم اسلام بھر تو‏ں 'شہدا' پہنچے گے۔ {{sic}} انہاں نو‏ں دہشت گردی دے فنون دا تجربہ ہوئے رہیا اے جو اوہ گھر لے آئیاں گے۔ " واشنگٹن انسٹی ٹیوٹ برائے نیڑے مشرقی پالیسی دے ہارون زیلین نے لکھیا اے کہ "شامی باغیاں وچ شامل ہونے والا ہر شخص القاعدہ نئيں اے، تے یورپ واپس آنے دے بعد صرف اک چھوٹی سی تعداد دہشت گردی وچ ملوث ہوسکدی ا‏‏ے۔ اس دے مطابق، ایہ نتیجہ اخذ کرنا غلط ہوئے گا کہ جنہاں افراد نے شام وچ تربیت حاصل کيتی اے تے انہاں دا مقابلہ کيتا اے، انھاں کوئی ممکنہ خطرہ نئيں ا‏‏ے۔ متعدد مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ غیر ملکی تربیت تے / یا لڑائی دے تجربے دے حامل افراد نے یورپی مقیم دہشت گردی دے سازشاں وچ نمایاں کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ [ہور مطالعات تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ غیر ملکی تربیت یافتہ جنگجو] خالص گھریلو خلیاں د‏‏ی نسبت کدرے زیادہ مہلک، خطرنا‏‏ک تے نفیس ني‏‏‏‏ں۔ " جنگ لڑنے تے اس تو‏ں بچنے دے بعد، گھریلو خلئی پرتشدد حملے کردے وقت واپس آنے والے جنگجوواں د‏‏ی ہدایتاں دا جائزہ لیندے تے انہاں اُتے عمل پیرا ہُندے۔ اس عملی تربیت دے بغیر کسی رہنما د‏‏ی سربراہی والے سیل دے مقابلے وچ کِسے غیر ملکی لڑاکا د‏‏ی سربراہی وچ سیل تو‏ں دہشت گردی دے حملے د‏‏ی روک سیم کرنا زیادہ مشکل ہوسکدا اے جو ہتھیاراں تو‏ں نمٹنے، تیار شدہ سامان تو‏ں بارودی مواد د‏‏ی تعمیر تے آپریشنل منصوبہ بندی وچ جانکاری رکھدا ہوئے۔ انہاں نے 2000 دے دہائیاں وچ عراق جنگ، 1990 د‏‏ی دہائی وچ بوسنیا د‏‏ی جنگ تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ افغانستان د‏‏ی جنگ دے بعد پھرنے والے حملہ آوراں د‏‏ی تکرار د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ دی ''فری بیکن'' نے مشورہ دتا کہ غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی نشاندہی ایداں دے ویڈیوز دے اجراء نال کیندی گئی اے جداں اک رومن کیتھولک پادری سمیت تن عیسائیاں نو‏‏ں پھانسی دتی جارہی ا‏‏ے۔ ایسی دوسری ویڈیوز "شہادتاں دے اعلانات" د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="fb"/> ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے مشورہ دتا اے کہ غیر ملکی اسلام پسند جنگجوواں د‏‏ی آمد شام، افغانستان، پاکستان تے یمن دے مترادف ایداں دے جنگجوواں دے لئی اک نويں پناہ گاہ بن سکدی ا‏‏ے۔ ناروے دے دفاعی ریسرچ اسٹیبلشمنٹ دے سیمس ہیگھممر نے نومبر 2013 وچ تخمینہ لگایا سی کہ اس طرح دے 12 ملکاں دے 1،132 تو‏ں 1،707 یورپی باشندے شام لڑنے دے لئی گئے سن، فرانس د‏‏ی اکثریت (200–400)، برطانیہ (200–300) تے بیلجیم (100–300) <ref name="nrk"/> پر، داعش دے اک مستشر نے الزام لگایا کہ غیرملکی بھرتیاں نو‏‏ں داعش کمانڈراں دے ذریعہ عربی بولنے والے مسلماناں تو‏ں کم عزت دے نال سلوک کيتا جاندا اے تے جے انہاں دے پاس دوسری صورت وچ مفید صلاحیتاں د‏‏ی کمی ہُندی اے تاں انہاں نو‏ں خودکش یونٹاں وچ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ احترام حاصل کرنے دے ل foreign ، غیر ملکی جنگجو مقامی جنگجوواں د‏‏ی نسبت کدرے زیادہ پُرتشدد کارروائیاں وچ ملوث ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر مقامی جنگجو اپنے ہی رشتہ داراں یا پڑوسیاں نو‏‏ں دہشت زدہ کرنے دے لئی تیار نئيں نيں تے اس طرح غیر ملکی جنگجو مقامی لوکاں نو‏‏ں پرتشدد کنٹرول کرنے دے لئی تعینات ني‏‏‏‏ں۔ کہیا جاندا اے کہ ترکی نو‏‏ں شام دے نال اپنی سرحد اُتے بنیاد پرست جہادیاں د‏‏ی موجودگی اُتے تشویش ا‏‏ے۔ کارنیگی مڈل ایسٹ سینٹر نے اس "بے مثال" رفتار نو‏‏ں نوٹ کيتا جس تو‏ں جنگجوواں د‏‏ی تعداد اسلامی دنیا وچ پچھلے جدید تنازعات دے مقابلے وچ متحرک ہوگئی ا‏‏ے۔ ملیشیا وچ قائم انسٹیٹیوٹ آف اسٹریٹجک اینڈ انٹرنیشنل اسٹڈیز دے شہریان لاک مین نے جنگجوواں د‏‏ی واپسی دے بارے وچ کہیا: "یہ تشویشناک اے، ہاں۔ جے اوہ اپنی تربیت تے کارروائیاں دے لئی اک محفوظ پناہ گاہ چاہندے نيں تو، اوہ آسانی تو‏ں افریقہ د‏‏ی متعدد ناکا‏م ریاستاں وچ جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن انہاں نے ملائیشیا تو‏ں کم کرنے دا انتخاب کيتا، جتھ‏ے نگرانی وچ رہنے دا خطرہ بہت زیادہ ا‏‏ے۔ " <ref name="SEA"/> اپنے 28 مئی 2017 نو‏ں دتی نیشن انٹرویو دا سامنا کردے ہوئے، امریکی وزیر دفاع جیمز میٹیس نے داعش دے خلاف جنگ وچ "انتشار" تو‏ں "فنا" د‏‏ی تدبیراں وچ تبدیلی دا اعلان کيتا۔ میٹس دے مطابق، ارادہ ایہ اے کہ "غیر ملکی جنگجو شمالی افریقہ، یورپ، امریکا، ایشیاء، افریقہ واپس وطن د‏‏ی لڑائی وچ زندہ نئيں رہندے ني‏‏‏‏ں۔" == دھچکيا == دھچکے د‏‏ی تشویش دے بیچ، مئی 2014 وچ بیلجیم دے یہودی میوزیم وچ فائرنگ تو‏ں شام تو‏ں باہر انہاں اُتے حملہ کرنے دے لئی اک سابق لڑاکا لڑائی دا پہلا واقعہ پیش آیا سی۔ اگرچہ غیر مصدقہ طور اُتے تصدیق شدہ اے، پر، اطلاعات دے مطابق، داعش نے 2014 دے پارلیمنٹ ہل، اوٹاوا وچ ہونے والی فائرنگ د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://heavy.com/news/2014/10/michael-zehaf-bibeau-ottawa-parliament-shooting-terro-attack/|title=Michael Zehaf-Bibeau: 5 Fast Facts You Need to Know – Heavy.com|last=Paul Farrell|website=Heavy.com|accessdate=22 اکتوبر 2014|date=22 اکتوبر 2014|تاريخ-الأرشيف=2020-09-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200922024412/https://heavy.com/news/2014/10/michael-zehaf-bibeau-ottawa-parliament-shooting-terro-attack/|url-status=dead}}</ref> == ہور ویکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * ''[[دہشت گردی تے غیر ملکی لڑاکا سفر تو‏ں لڑنے تو‏ں متعلق ٹاسک فورس د‏‏ی حتمی رپورٹ]]'' * [[داعش د‏‏ی فوجی سرگرمیاں]] == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ ویب|last=BIRN|title=Balkan Jihadists: The Radicalisation and Recruitment of Fighters in Syria and Iraq|publisher=BIRN|date=مارچ 2016|url=http://www.balkaninsight.com/en/file/show/Balkan-Jihadists.pdf}} * {{حوالہ رسالہ|author=Byman|title=Be Afraid. Be A Little Afraid: The Threat of Terrorism from Western Foreign Fighters in Syria and Iraq|publisher=Brookings Institution|date=نومبر 2014|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/Be-Afraid-web.pdf}} * بائمن، ڈی، 2015۔ ہومکومنگز: جدو‏ں عراق تے شام وچ عرب غیر ملکی جنگجو واپس آجاواں تاں فیر کيتا ہُندا اے ؟۔ تنازعات تے دہشت گردی وچ مطالعات، 38 (8)، پی پی۔ &nbsp; 581–602۔ * ایڈون بکر، کرسٹوف پولوسن، ایوا اینٹینمن، [https://web.archive.org/web/20141030160207/http://www.icct.nl/publications/icct-papers/dealing-with-european-foreign-fighters-in-syria-governance-challenges-and-legal-implications "شام وچ یورپی غیر ملکی جنگجوواں تو‏ں نمٹنے: گورننس چیلنجز تے قانونی مضمرات" (انسداد دہشت گردی دے بین الاقوامی مرکز - دتی ہیگ)] * سرگئی بوکیک، ڈان ویج مینز [https://web.archive.org/web/20140129124842/http://www.icct.nl/publications/icct-commentaries/destination-jihad-why-syria-and-not-mali "مقصود جہاد: شام کیو‏ں تے مالی کیو‏ں نئيں؟"] [https://web.archive.org/web/20140129124842/http://www.icct.nl/publications/icct-commentaries/destination-jihad-why-syria-and-not-mali (انسداد دہشت گردی دے بین الاقوامی مرکز - دتی ہیگ)] * {{حوالہ ویب|last=Azinović، V.|last2=Jusić، M.|date=2015|url=http://www.atlanticinitiative.org/images/THE_LURE_OF_THE_SYRIAN_WAR_THE_FOREIGN_FIGHTERS_BOSNIAN_CONTINGENT/The_Lure_of_the_Syrian_War_-_The_Foreign_Fighters_Bosnian_Contingent.pdf|title=The lure of the Syrian war: the foreign fighters' Bosnian contingent|publisher=Atlantic Initiative|accessdate=30 اکتوبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107055356/http://www.atlanticinitiative.org/images/THE_LURE_OF_THE_SYRIAN_WAR_THE_FOREIGN_FIGHTERS_BOSNIAN_CONTINGENT/The_Lure_of_the_Syrian_War_-_The_Foreign_Fighters_Bosnian_Contingent.pdf|archivedate=7 نومبر 2017}} * Holman, T. (30 جون 2014)، شام، مغربی پوائنٹ، نیو یارک وچ مغربی بلقان تو‏ں آنے والے غیر ملکی جنگجو : دہشت گردی دے خلاف جنگ دا مرکز * سیر وین مور (2015) غیر ملکی باڈیز: بین الاقوامی سرگرمی، شمالی قفقاز وچ بغاوت تے "اس تو‏ں اگے"، دہشت گردی تے سیاسی تشدد، ج 2 ، 27 ، نمبر 3 ، 395-415 * نیش، ایڈ؛ "صحرا اسنپر"، چھوٹا، براؤن (2018) * شتونی، ایڈرین۔ "نسلی البانوی غیر ملکی جنگجوواں نو‏‏ں توڑنا۔" ساؤنڈنگز: اک بین المذاہب جرنل 98.4 (2015): 460-477۔ * شتونی، ایڈرین۔ "عراق تے شام وچ نسلی البانی غیر ملکی جنگجو۔" ویسٹ پوائنٹ، 30 اپریل (2015) وچ دہشت گردی دے مرکز دا مقابلہ کرنا۔ * {{حوالہ رسالہ|author=Tuck, Henry|title="Shooting in the right direction": Anti-ISIS foreign fighters in Syria and Iraq|publisher=Institute for Strategic Dialogue|date=2016|url=http://www.isdglobal.org/wp-content/uploads/2016/08/ISD-Report-Shooting-in-the-right-direction-Anti-ISIS-Fighters.pdf}} * Zelin, A. Y. (2012)، "The Saudi foreign fighter presence in Syria"، پالیسی * وین زیوجڈویجن، جے ڈی آر، 2016۔ دہشت گردی تے اس تو‏ں پرے: شام تے عراق وچ یورپی غیر ملکی فائٹر فینیومن دے نتیجہ دا جائزہ لینا۔ دہشت گردی تو‏ں متعلق نظریات، 10 (6) * {{حوالہ ویب|last=Mamourian, M.|title=Humanitarian Jihadists in Syria|publisher=UB Times|date=4 اگست 2014|url=http://ugtimes.com/2014/08/politics/humanitarian-jihadists-in-syria/|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-03-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190315113639/http://ugtimes.com/2014/08/politics/humanitarian-jihadists-in-syria/|url-status=dead}} * {{حوالہ رسالہ|author=Spahiu|title=Foreign Fighters, Religious Radicalism and Violent Extremism in Albania and the Western Balkans|url=https://books.google.com/books?id=QbUrDwAAQBAJ&pg=PA125}} <bdi> {{حوالہ رسالہ|author=Spahiu|title=Foreign Fighters, Religious Radicalism and Violent Extremism in Albania and the Western Balkans|url=https://books.google.com/books?id=QbUrDwAAQBAJ&pg=PA125}} </bdi> {{حوالہ رسالہ|author=Spahiu|title=Foreign Fighters, Religious Radicalism and Violent Extremism in Albania and the Western Balkans|url=https://books.google.com/books?id=QbUrDwAAQBAJ&pg=PA125}} * مارک ینگ مین تے سیورین مور (2017) شام، عراق تے گھر اُتے 'روسی بولنے والے' جنگجو {{شامی خانہ جنگی}} [[گٹھ:آسٹریلیا وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:چین وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:روس وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:فرانس وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:مملکت متحدہ وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:ناروے تے اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:اکیہويں صدی وچ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] guomskjggvmpe3bxner67qc3b2e1xg4 0 90508 708835 708665 2026-07-24T01:14:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708835 wikitext text/x-wiki {{حوالے}} [[فائل:Ongoing conflicts around the world in 2020.svg|thumb|<center> جاری مسلح تنازعات ، مئی 2020 تک۔ </center> ----{{legend|maroon|موجودہ یا پچھلے کیلنڈر سال وچ وڈی جنگاں ، 10،000+ اموات}}{{legend|red|جنگاں ، موجودہ یا پچھلے کیلنڈر سال وچ 1،000–9،999 اموات}}{{legend|orange|معمولی تنازعات ، موجودہ یا پچھلے کیلنڈر سال وچ 100–999 اموات}}{{legend|#FFD300|تصادم تے جھڑپاں ، موجودہ یا پچھلے کیلنڈر سال وچ 10–99 اموات}}]] ذیل '''ماں جاری''' دنیا بھر '''ماں جاری مسلح تنازعات کی''' اک '''لسٹ اے ''' == ہدایات د‏‏ی لسٹ == جاری مسلح تنازعات د‏‏ی ایہ لسٹ موجودہ تنازعات تے ہر تنازع تو‏ں وابستہ اموات د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ شمولیت دے رہنما اصول مندرجہ ذیل نيں: * مسلح تنازعات دو یا زیادہ منظم مسلح گروہاں ، سرکاری یا غیر سرکاری یکساں دے وچکار مسلح طاقت دے استعمال اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=How is the Term "Armed Conflict" Defined in International Humanitarian Law?|url=https://www.icrc.org/eng/assets/files/other/opinion-paper-armed-conflict.pdf|website=International Committee of the Red Cross|date=March 2008|accessdate=1 February 2015}}</ref> انٹرا اسٹیٹ ، انٹراسٹیٹ تے غیر ریاستی مسلح تنازعات درج ني‏‏‏‏ں۔ :* ایہ [[لسٹ ملکاں بلحاظ شرح دانستہ قتل|جان بجھ کر قتل عام د‏‏ی شرح دے حامل ملکاں د‏‏ی لسٹ]] نئيں اے ، تے جرائم پیشہ گروہ دے تشدد نو‏‏ں عام طور اُتے شامل نئيں کيتا جاندا اے ، جدو‏ں تک کہ اوتھ‏ے اہ‏م [[فوج|فوجی]] یا نیم [[فوج|فوجی دستہ]] وی شامل نہ ہوئے۔ * اموات دے اعدادوشمار وچ جنگ تو‏ں متعلق اموات (فوجی تے سویلین) دے نال نال عام شہری شامل نيں جو ''جان بجھ کر'' فریقین دے ذریعہ مسلح تصادم ''کا نشانہ بنے'' ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ تے گذشتہ سال دے لئی صرف تشدد دے نتیجے وچ ہونے والی براہ راست اموات شامل ني‏‏‏‏ں۔ اضافی اموات بالواسطہ قحط ، بیماری تے خدمات وچ خلل دے نتیجے وچ ہونے والی ہلاکتاں دے نال شامل نيں جدو‏ں دستیاب ہوئے تاں صرف اموات د‏‏ی تعداد وچ متشدد اموات وچ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ * موجودہ تنازعات ''ماں کل'' وچ کم تو‏ں کم ''100 اموات ہوئے چکيت‏یاں نيں'' تے حالیہ یا پچھلے کیلنڈر سال ''ماں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اموات'' ني‏‏‏‏ں۔ * معلومات د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات دے مجموعی ''کو کم'' اندازہ ''یا دستیاب نئيں کيتا جاسکدا اے '' ۔ جمع علامت والی اعداد و شمار تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ کم تو‏ں کم لوکاں د‏‏ی موت ہوگئی اے (جداں 455+ اشارہ کردا اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 455 افراد فوت ہوگئے نيں) - اصل تعداد زیادہ ہوسکدی ا‏‏ے۔ * ''محل وقوع'' تو‏ں مراد ریاست (ریاستاں) اے جتھ‏ے اہ‏م تشدد ہُندا اے نہ کہ لڑنے والی جماعتاں نو‏ں۔ ترچھی متنازعہ علاقےآں تے [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|غیر تسلیم شدہ ریاستاں دی]] نشاندہی کردی [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|ہے]] ۔ * علاقائی تنازعہ یا احتجاجی تحریک جس نے ریاستی تے نیم فوجی تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں جان بجھ کر تے نظامی اموات دا تجربہ نئيں کيتا اے ، اسنو‏ں مسلح تصادم نئيں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ == وڈی جنگاں (موجودہ یا پچھلے سال وچ 10،000 یا زیادہ لڑائی تو‏ں متعلق اموات) == درج ذیل لسٹ وچ 4 تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں موجودہ یا گذشتہ کیلنڈر سال وچ ، شناخت شدہ گروپاں دے وچکار لڑائیاں وچ کم تو‏ں کم 10،000 براہ راست پرتشدد اموات ہوئیاں۔ <ref name="auto8">{{حوالہ ویب|url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/|title=Curated data files|website=Acled Data|accessdate=2019-04-10}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! تنازعہ دا آغاز ! تنازعہ ! براعظم ! مقام ! data-sort-type="number" | اجتماعی اموات ! data-sort-type="number" | 2019 وچ اموات ! data-sort-type="number" | 2020 وچ اموات |- | align="center" | 1978 | [[جنگ افغانستان|افغان تنازع]] * [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت – افغان جنگ]] * [[افغانستان وچ خانہ جنگی (1989ء–1992ء)|افغان خانہ جنگی (1989–1992)]] * [[افغان خانہ جنگی (1992–1996)]] * [[افغان خانہ جنگی|افغان خانہ جنگی (1996–2001)]] * [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|موجودہ مرحلہ]] | ایشیا |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Afghanistan}} | {{Number table sorting|227510}} (2018) <ref name="ucdp_Afghanistan">{{حوالہ ویب|url=https://ucdp.uu.se/country/700|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program – Afghanistan|website=ucdp.uu.se|accessdate=2020-03-10}}</ref> 0002،000،000 (2014) <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA7|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond ...|last=Dowling|first=Timothy C.|date=2 December 2014|publisher=|isbn=978-1-59884-948-6|access-date=19 February 2015}}</ref> | {{Number table sorting|41735}} <ref name="ACLED data">{{حوالہ ویب|url=https://www.acleddata.com/data/|title=ACLED data|last=|first=|date=|website=|accessdate=}}</ref> | 10،590 |- | align="center" | 2011 | [[یمنی بحران (2011 – موجودہ)|یمنی بحران]] * [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|یمنی خانہ جنگی (2015 – موجودہ)]] * [[یمن وچ القاعدہ د‏‏ی شورش]] * [[جنوبی یمن وچ شورش]] * [[سعودی عرب – یمنی سرحدی تنازع (2015 – تاحال)|سعودی عرب – یمنی سرحدی تنازعہ (2015 – موجودہ)]] * [[یمن وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت]] | ایشیا |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Yemen}} <br /><br /><br /><br />[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Saudi Arabia}} | {{Number table sorting|26230}} (1994–2018) <ref name="ucdp-Yemen">{{حوالہ ویب|url=https://ucdp.uu.se/country/678|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|website=ucdp.uu.se|accessdate=2020-03-10}}</ref> –83،700 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.apnews.com/24ee4b33373a41d389e2599c5aa7bbfa|title=Civilian death toll in Yemen mounting despite US assurances|website=Associated Press|date=10 November 2018}}</ref> | لڑائیاں وچ {{Number table sorting|1927}} اموات (مجموعی طور اُتے 20،882 اموات) {{Efn|16,050 in Yemen, 4,832 in Saudi Arabia}} | 11،413 {{Efn|11,362 in Yemen, 51 in Saudi Arabia}} |- | align="center" | 2011 | [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] | ایشیا |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Syria}} | {{Number table sorting|362266}} - [[شام د‏‏ی خانہ جنگی دے حادثات|586،100]] | {{Number table sorting|10951|}} <ref name="ucdp-syria">{{حوالہ ویب|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|url=https://ucdp.uu.se/country/652|accessdate=2020-08-09|website=ucdp.uu.se}}</ref> - {{Number table sorting|11,244}} <ref name="SOHR2">{{حوالہ ویب|last=|first=|date=4 January 2020|title=Nearly 585,000 people have been killed since the beginning of the Syrian Revolution|url=http://www.syriahr.com/en/?p=152189|website=|publisher=SOHR}}</ref> | {{Number table sorting|4,952}} <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/?p=154179|title=January 2020: Nearly 14,000 air and ground strikes, 13 massacres, and over 1,200 people killed • The Syrian Observatory For Human Rights|date=1 February 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/?p=156093|title=The highest death toll in 23 months: 1,771 persons killed across Syria in February 2020 • The Syrian Observatory For Human Rights|date=1 March 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/في-أقل-حصيلة-شهرية-للشهداء-المدنيين-من/371782/|title=في أقل حصيلة شهرية للشهداء المدنيين منذ إنطلاقة الثورة السورية.. 103 مواطنين استشهدوا خلال شهر آذار/ مارس 2020|date=1 April 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=162505|title=Nearly 315 people killed in April 2020|date=1 May 2020|website=www.syriahr.com|accessdate=2020-06-11}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/167758/|title=The lowest monthly civilian death toll ever &#124; 71 civilians killed in May 2020 • The Syrian Observatory For Human Rights|date=1 June 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/172732/|title=The lowest monthly civilian death toll ever &#124; 68 civilians killed in May 2020 • The Syrian Observatory For Human Rights|date=1 July 2020}}</ref><ref>https://www.syriahr.com/en/177784/</ref><ref>https://www.syriahr.com/en/182206/</ref> |- | align="center" | 2006 | [[میکسیکو ڈرگ وار]] | شمالی امریکا |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Mexico}} | {{Number table sorting|41034}} لڑائیاں وچ {{Number table sorting|41034}} افراد ہلاک (منظم جرائم 2007–2019 وچ 151،000 قتل عام دا {{Number table sorting|41034}} ) <ref name="justicemexico-data">(</ref> | {{Number table sorting|11813}} لڑائی تو‏ں متعلق اموات <ref name="UCDP_Mexico">{{حوالہ ویب|url=https://ucdp.uu.se/country/70|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program: Mexico|website=ucdp.uu.se|accessdate=2020-06-25}}</ref> <br /><br /><br /><br /> ( {{Number table sorting|35588}} قتل عام) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.foxnews.com/world/mexico-homicide-rate-record-high-2019|title=Mexico's homicide rate hits new record high in 2019|date=|website=Fox News|accessdate=26 January 2020}}</ref> | 4،913+ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.milenio.com/politica/comunidad/arranque-violento-guanajuato-100-asesinatos-dolosos|title=Arranque violento en Guanajuato más de 100 asesinatos dolosos|website=www.milenio.com|accessdate=2020-02-20}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://zetatijuana.com/2020/01/van-41-homicidios-en-8-dias-en-tijuana/|title=Van 41 homicidios en 8 días en Tijuana|website=ZETA – Libre como el viento|language=es|accessdate=2020-02-20}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/killed-mexico-drug-cartel-violence-200405060612195.html|title=19 killed in Mexico drug cartel violence|website=Al Jazeera|accessdate=2020-04-05}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dw.com/en/shootout-between-rival-el-chapo-gangs-leaves-16-dead/a-53949172|title=Shootout between rival "El Chapo" gangs leaves 16 dead|website=DW News|accessdate=2020-06-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/07/02/world/americas/mexico-shooting-drug-rehab.html|title=26 killed at Drug Rehab in Mexico's most violent state|website=New York Times|accessdate=2020-07-02}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2020-07-03/mexican-soldiers-kill-12-in-cartel-clash-near-border|title=Mexican Soldiers Kill 12 in Cartel Clash Near Border|accessdate=2020-07-03}}</ref><ref name="acleddata.com">https://acleddata.com/</ref> |} == جنگاں (موجودہ یا گذشتہ سال وچ جنگ تو‏ں متعلقہ 1000 – 999 اموات) == درج ذیل لسٹ وچ 9تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں موجودہ یا پچھلے کیلنڈر سال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1000 تے 10،000 تو‏ں کم براہ راست پرتشدد اموات ہوئیاں۔ <ref name="auto8"/> [[اپسالا تنازعہ ڈیٹا پروگرام|اپسلا تنازع ڈیٹا پروگرام دے]] ذریعہ اک تقویم والے سال وچ کم تو‏ں کم 1000 اموات کرنے والے تنازعات نو‏‏ں جنگاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated8">{{حوالہ ویب|url=http://www.pcr.uu.se/research/ucdp/definitions/|title=Definitions Uppsala Conflict Data Program|website=[[Uppsala Conflict Data Program]]|accessdate=4 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101025230318/http://www.pcr.uu.se/research/ucdp/definitions/|archivedate=25 October 2010}}</ref> {| class="wikitable sortable" !Start of conflict !Conflict !Continent !Location ! data-sort-type="number" |Cumulative fatalities ! data-sort-type="number" |Fatalities in 2019 ! data-sort-type="number" |Fatalities in 2020 |- | align="center" |1984 |[[کرد-ترک تنازعہ (1978-تاحال)|Kurdish–Turkish conflict]] * Kurdish–Turkish conflict (2015–present) |Asia |{{پرچم|Turkey}}<br /><br />{{پرچم|Iraq}}<br /><br />{{پرچم|Syria}} |{{Ntsh|45000}} 45,000+{{Refn|See <ref>{{cite web|url=http://www.presstv.com/detail.aspx?id=132402&sectionid=351020204 |title=Turkish jets attack PKK militants |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314122353/http://www.presstv.com/detail.aspx?id=132402&sectionid=351020204 |archivedate=14 March 2012}}</ref><ref name="LA Times">[[Los Angeles Times]] [http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/07/convicted-of-terrorism-a-young-kurdish-girl-is-serving-her-seven-year-and-nine-month-prison-sentence-in-turkeys-prison-e.html TURKEY: Kurdish teenager convicted as terrorist for attending demonstration]</ref><ref>{{cite web|url=http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/terrorism/hlpdoj120303opn.pdf |title=Humanitarian Law Project v. U.S. Dept. of Justice |date= |accessdate=21 March 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kurdishaspect.com/doc122107AD.html|title=Turkey, US, and the PKK|publisher=Kurdishaspect.com|date=|accessdate=21 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413175202/http://www.kurdishaspect.com/doc122107AD.html|archive-date=13 April 2016|url-status=dead}}</ref>}} |{{Ntsh|1420}} 1,420<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.crisisgroup.be/interactives/turkey/|title=Turkey's PKK Conflict: The Rising Toll|website=www.crisisgroup.be|accessdate=4 October 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/قوات-سوريا-الديمقراطية-تواصل-تمشيط-ال/347802/|title=قوات سوريا الديمقراطية تواصل تمشيط القرى والمواقع التي تقدمت إليها الفصائل الموالية لتركيا بأطراف عين عيسى|date=24 November 2019}}</ref> |{{Ntsh|80+}} 80+<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.crisisgroup.org/content/turkeys-pkk-conflict-visual-explainer|title=Turkey’s PKK Conflict: A Visual Explainer|date=1 March 2019|website=Crisis Group}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Clarke|first6=Griff|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/turkey-soldier-killed-in-explosion-in-syrias-idlib/2020/05/27/038b268e-a03a-11ea-be06-af5514ee0385_story.html|date=2020-05-27|website=Washington Post|title=Washington Post: Breaking News, World, US, DC News & Analysis|first8=Robin|last8=Givhan|first7=Nick|last7=Miroff|last6=Witte|first=Liz|first5=Missy|last5=Ryan|first4=Colby|last4=Itkowitz|first3=Anne|last3=Gearan|first2=Des|last2=Bieler|accessdate=2020-06-11}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-05/30/c_139101055.htm|title=2 Iraqi Kurds killed in Turkish airstrike in northern Iraq – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200810130045/http://www.xinhuanet.com/english/2020-05/30/c_139101055.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/05/pkk-attacks-turkish-base-kurdistan-region-iraq.html|title=PKK attacks Turkish military base in Kurdistan Region of Iraq|first=Al-Monitor|last=Staff|date=14 May 2020|website=Al-Monitor}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-06/01/c_139103484.htm|title=Turkish security forces kill 3 PKK members – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808222920/http://www.xinhuanet.com/english/2020-06/01/c_139103484.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Frantzman|first=Seth J.|title=Turkish drone strikes kill civilians, Iranian insurgents in Iraq|website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com|date=2020-05-30|url=https://www.jpost.com/middle-east/turkish-drone-strikes-kill-civilians-iranian-insurgents-in-iraq-629752|accessdate=2020-06-11}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/politics/war-on-terror/pkk-roadside-bomb-kills-4-civilians-in-southeastern-turkey|title=PKK roadside bomb kills 4 civilians in southeastern Turkey|first=Nurbanu Tanrıkulu|last=Kızıl|date=18 June 2020|website=Daily Sabah}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/turkish-soldier-martyred-by-terrorists-in-n-iraq/1885154|title=Turkish soldier martyred by terrorists in N. Iraq|date=21 June 2020|website=www.aa.com.tr|accessdate=2020-07-06}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-security-turkey-idUSKBN23V0QF|title=Turkish soldier killed after coming under fire from across border with Iran|date=24 June 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/f1da0790ff387806cbf3b2f21f8d9369|title=Iraqis flee border areas as Turkey strikes Kurdish militants|date=22 June 2020|website=AP NEWS}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.aawsat.com/home/article/2360521/3rd-turkish-soldier-killed-iraq%E2%80%99s-kurdistan-region|title=3rd Turkish Soldier Killed in Iraq’s Kurdistan Region|website=Asharq AL-awsat}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/13072020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/politics/war-on-terror/2-soldiers-killed-in-pkk-attack-in-southeastern-turkey}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/turkey-7-security-personnel-die-reconnaissance-plane-crash-200716103907334.html}}</ref> |- | align="center" |1991 |Somali Civil War * Current phase |Africa |{{پرچم|Somalia}}<br /><br />{{پرچم|Kenya}} |{{Ntsh|500000}} 500,000<ref>{{حوالہ ویب|url=http://necrometrics.com/20c300k.htm#Somalia|title=Twentieth Century Atlas – Death Tolls and Casualty Statistics for Wars, Dictatorships and Genocides|publisher=Necrometrics|accessdate=19 February 2015}}</ref> |{{Ntsh|2316}} 2,637<ref name="ACLED data"/>{{Efn|2,604 in Somalia and 33 in Kenya}} |1,605<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50997769|title=Three Americans killed in attack on Kenya base|date=5 January 2020}}</ref> |- | align="center" |1999 |Ituri conflict |Africa |{{پرچم|Democratic Republic of the Congo}} |{{Ntsh|60000}} 60,000+ |{{Ntsh|302}} 302+{{Refn|See <ref>{{Cite news|url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL8N23P68Y|title=UPDATE 1-Survivors recall horror of Congo ethnic attacks|newspaper=Reuters|date=18 June 2019|via=af.reuters.com|accessdate=2 October 2020|archivedate=8 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200708092547/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL8N23P68Y}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiookapi.net/2019/04/02/actualite/securite/ituri-les-fardc-ont-neutralise-38-miliciens-mambasa-en-deux-mois|title=Ituri : les FARDC ont neutralisé 38 miliciens à Mambasa en deux mois|date=2 April 2019|website=Radio Okapi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://edge.ug/2019/09/19/congo-militia-kill-14-in-ituri-region/|title=Congo militia kill 14 in Ituri region &#124; edge|first=Our|last=Reporter|access-date=2020-10-02|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929143016/https://edge.ug/2019/09/19/congo-militia-kill-14-in-ituri-region/|dead-url=yes}}</ref>}} |{{Ntsh|1,055}} 1,055<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/05/militia-massacre-20-villagers-killed-northeast-dr-congo-200517150350907.html|title=Militia massacre: 20 villagers killed in northeast DR Congo|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/06/03/world/africa/03reuters-congo-violence.html|title=Militia Kills 16 Villagers in Democratic Republic of Congo Raid|date=3 June 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/309-militias-63-soldiers-killed-in-dr-congo-offensive/1846806|title=309 militias, 63 soldiers killed in DR Congo offensive|website=www.aa.com.tr}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/23-dead-in-clashes-between-dr-congo-army-militias-/1834464|title=23 dead in clashes between DR Congo army, militias|website=www.aa.com.tr}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Seven killed in new DR Congo ‘militia’ attack|website=www.thesundaily.my|date=1920-06-11|url=https://www.thesundaily.my/world/seven-killed-in-new-dr-congo-militia-attack-YC2400537|accessdate=2020-06-11|تاريخ-الأرشيف=2020-06-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200604015842/https://www.thesundaily.my/world/seven-killed-in-new-dr-congo-militia-attack-YC2400537|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-mueren-diez-personas-nuevo-ataque-achacado-milicia-codeco-noreste-rdc-20200610193030.html|title=Mueren diez personas en un nuevo ataque achacado a la milicia CODECO en el noreste de RDC|first=Europa|last=Press|date=10 June 2020|website=europapress.es}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.marketwatch.com/press-release/dr-congo---rebels-killed-in-ituri-2020-04-14|title=DR Congo – Rebels Killed in Ituri|website=MarketWatch|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200611010902/https://www.marketwatch.com/press-release/dr-congo---rebels-killed-in-ituri-2020-04-14}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200705-militia-ambush-kills-11-in-dr-congo-s-troubled-ituri-region|title=Militia ambush kills 11 in DR Congo's troubled Ituri region|date=5 July 2020|website=France 24}}</ref> |- | align="center" |2002 |Insurgency in the Maghreb (2002–present) |Africa |{{پرچم|Algeria}}<br /><br />{{پرچم|Burkina Faso}}<br /><br />{{پرچم|Chad}}<br /><br />{{پرچم|Libya}}<br /><br />{{پرچم|Mali}}<br /><br />{{پرچم|Mauritania}}<br /><br />{{پرچم|Morocco}}<br /><br />{{پرچم|Niger}}<br /><br />{{پرچم|Tunisia}} |16,873 |{{Ntsh|4000}} 4,000+ |{{Ntsh|5,175}} 5,175+{{Refn|See [[Insurgency in the Maghreb (2002–present)#2020|Casualties in 2020]]}} |- | align="center" |2003 |[[عراقی تنازع (2003 – تاحال)|Iraq conflict]] * [[عراق جنگ|Iraq War]] * Iraqi insurgency (2011–2013) * [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|Iraqi Civil War (2014–2017)]] * Iraqi insurgency (2017–present) |Asia |{{پرچم|Iraq}} |650,000–2,400,000<ref name="IBC">{{حوالہ ویب|url=https://www.salon.com/2018/03/19/the-staggering-death-toll-in-iraq_partner/|title=Salon|last=|first=|date=|website=Salon|accessdate=}}</ref> |{{Ntsh|1298}} 2,362< |{{Ntsh|1566}} 1,566<ref>{{حوالہ ویب|url=https://acleddata.com/2020/06/17/regional-overview-middle-east7-13-june-2020/|title=Regional Overview: Middle East &#124; 7-13 June 2020|date=17 June 2020}}</ref> |- | align="center" |2004 |Kivu conflict |Africa |{{پرچم|Democratic Republic of the Congo}} |{{Ntsh|11,873}} 11,873+ | |{{Ntsh|1,362}} 1,362<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bangkokpost.com/world/1912824/dr-congo-again-blames-hutu-rebels-for-ranger-massacre|title=DR Congo again blames Hutu rebels for ranger massacre|first=Bangkok Post Public Company|last=Limited|website=www.bangkokpost.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/gunmen-kill-dozen-civilians-eastern-dr-congo-attacks-200622054441574.html|title=Gunmen kill more than dozen civilians in eastern DR Congo attacks|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mining.com/attack-to-coltan-mine-in-congo-leaves-three-dead/|title=Attack on coltan mine in Congo leaves three dead|date=24 June 2020}}</ref> |- | align="center" |2009 |Boko Haram insurgency |Africa |{{پرچم|Nigeria}}<br /><br />{{پرچم|Cameroon}}<br /><br />{{پرچم|Niger}}<br /><br />{{پرچم|Chad}} |{{Ntsh|51567}} 51,567+<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cfr.org/global/global-conflict-tracker/p32137|title=Boko Haram in Nigeria|publisher=Council on Foreign Relations|accessdate=14 February 2017|archivedate=8 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170808010028/https://www.cfr.org/global/global-conflict-tracker/p32137}}</ref> |{{Ntsh|300}} 300+{{Refn|<ref>{{Cite web|url=http://mercyobidakemedia.com/two-pilots-3-officers-die-in-helicopter-crash-during-combat-with-boko-haram/|title=Two Pilots, 3 officers die in helicopter crash during combat with Boko Haram – Mercy Obidake Media|date=8 January 2019|website=web.archive.org|access-date=2 October 2020|archive-date=8 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108200833/http://mercyobidakemedia.com/two-pilots-3-officers-die-in-helicopter-crash-during-combat-with-boko-haram/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.journalducameroun.com/en/boko-haram-kills-two-nigerian-soldiers-in-ambush/|title=Boko Haram kills two Nigerian soldiers in ambush|date=4 January 2019|publisher=|accessdate=19 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saharareporters.com/2019/01/08/three-including-islamic-cleric-killed-borno-hundreds-flee-boko-haram-attack|title=Three, Including Islamic Cleric, Killed In Borno As Hundreds Flee From Boko Haram Attack|last=siteadmin|date=8 January 2019|website=Sahara Reporters|accessdate=19 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nigeria-10-killed-as-boko-haram-storms-military-base-/1365652|title=Nigeria: 10 killed as Boko Haram storms military base|website=www.aa.com.tr|accessdate=19 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://punchng.com/boko-haram-insurgents-kill-six-soldiers-near-buratais-village/|title=Boko Haram insurgents kill six soldiers near Buratai's village|last=Published|publisher=|accessdate=19 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/01/16/nigeria-14-killed-aid-affected-boko-haram-iswa-attack-rann-msf/|title=Nigeria: MSF says 14 killed and aid affected after Boko Haram attack on Rann|date=16 January 2019|website=The Defense Post|accessdate=19 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/09/11/nigeria-iswap-attacks-gudumbali-garunda-borno/|title=Nigeria: Islamic State claims 'tens' of military casualties in two Lake Chad attacks|date=11 September 2019|website=The Defense Post}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/09/15/cameroon-soldiers-killed-fotokol-boko-haram/|title=Cameroon soldiers killed in 'Boko Haram' attack near Fotokol|date=15 September 2019|website=The Defense Post}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/10/20/nigeria-troops-killed-jakana-iswap/|title=ISWAP fighters kill Nigeria troops in clashes near Jakana|date=20 October 2019|website=The Defense Post}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sabcnews.com/sabcnews/twelve-niger-soldiers-killed-in-probable-boko-haram-attack/|title=Twelve Niger soldiers killed in probable Boko Haram attack|date=31 October 2019|website=SABC News – Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.garda.com/fr/crisis24/alertes-de-securite/284911/cameroon-attack-in-far-north-leaves-two-dead-november-7|title=Cameroon: Attack in Far North leaves two dead|date=7 November 2019|website=Garda}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/africa/7-killed-nigeria-jihadist-attack-christmas-eve|title=7 Killed in Nigeria Jihadist Attack on Christmas Eve &#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/23100de0f6ed12009609e768f17fb1c2|title=Nigeria condemns executions of captives held by extremists|date=27 December 2019}}</ref>}} |{{Ntsh|2,703}} 2,703{{Refn|See [[Timeline of the Boko Haram insurgency|Casualties in 2020]]}} |- | align="center" |2011 |Ethnic violence in South Sudan * South Sudanese Civil War |Africa |{{پرچم|South Sudan}} |{{Ntsh|383000}} 383,000–400,000<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/africa/south-sudan-s-civil-war-has-caused-400-000-deaths-1.774286|title=South Sudan's civil war has caused 400,000 deaths|website=The National|accessdate=19 February 2019}}</ref> |{{Ntsh|519}} 519 |{{Ntsh|2,240}} 2,240<ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/b854100fa08d9be11a58333280bd917d|title=UN says death toll from tribal clashes in Abyei reached 32|date=23 January 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.voanews.com/africa/more-200-killed-south-sudan-inter-communal-violence|title=More Than 200 Killed in South Sudan Inter-Communal Violence &#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/05/hundreds-killed-inter-communal-clashes-south-sudan-200520165329158.html|title=Hundreds killed in inter-communal clashes in South Sudan|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2020/06/09/south-sudan-soldiers-kill-civilians-land-dispute|title=South Sudan: Soldiers Kill Civilians in Land Dispute|date=9 June 2020|website=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/death-toll-south-sudan-soldiers-civilians-clashes-hits-127-200812094926256.html|title=Death toll from South Sudan soldiers, civilians clashes hits 127|website=www.aljazeera.com|date=12 August 2020}}</ref> |- | align="center" |2014 |Libyan Crisis * Libyan Civil War (2014–present) |Africa |{{پرچم|Libya}} |{{Ntsh|29859}} 29,859–42,253{{Refn|See <ref name="ACLED">{{cite web|url=http://www.acleddata.com/data/version-6-data-1997-2015/|title=ACLED Version 6 (1997–2015)|publisher=Armed Conflict Location & Event Data Project|accessdate=13 January 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160118142350/http://www.acleddata.com/data/version-6-data-1997-2015/|archivedate=18 January 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|title=Libyan revolution casualties lower than expected, says new government|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government|work=The Guardian|date=8 January 2013}} "4,700 rebel supporters died and 2,100 are missing, with unconfirmed similar casualty figures on the opposing side"</ref><ref>{{cite journal|last1=Kuperman|first1=Alan|title=Obama's Libya Debacle|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/143044/alan-j-kuperman/obamas-libya-debacle|journal=Foreign Affairs|date=March–April 2015}} "the conflict killed at least 500 people a year in 2012 and 2013"</ref><ref>{{cite web|publisher=Libya Body Count|url= http://www.libyabodycount.org/table|title=Violent Deaths in 2014 & 2015|accessdate=10 October 2015}}</ref>}} |{{Ntsh|2200}} 2,200+<ref>{{Cite tweet|number=1147117966686920704|title=بلغ عدد ضحايا الهجوم الذي وقع هذا الأسبوع على مركز للمهاجرين في #تاجورا 53 قتيلاً و 130 جريحًا ، مما يجعل إجمالي عدد ضحايا الصراع في #طرابلس حوالي 1000 قتيل وأكثر من 5000 جريح. تحث منظمة الصحة العالمية على إيجاد حل سريع وسلمي حتى يكون جميع الأشخاص في ليبيا في مأمن من الأذى.pic.twitter.com/fiEmh900WW|date=2019-07-05|user=WHOLIBYA|language=ar|access-date=2019-07-05}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|title=Death toll of fighting in Libyan capital rises to 1,093: WHO – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803032715/http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/air-raids-in-libyan-capital-kill-five-ministry-119120200764_1.html|title=Air raids in Libyan capital kill five: ministry|date=2 December 2019}}</ref> |{{Ntsh|1,346}} 1,346<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50996450|title=Libya conflict: Tripoli military school suffers deadly air strike|publisher=BBC|date=5 January 2020|accessdate=2020-01-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=152820&__cf_chl_jschl_tk__=1dfcc9485fea1f3352499650810c0af6d5c88406-1578920375-0-AQPlqSe31RPLsKNQGDwYcmHn413DWWROLGUjImZAFGVGEeFVWp9aev9Ez7o1gimqVeAMo70ncDTy8Ca_Yctb9SwOXnonYiW8Kld6iHyeILp_n_nf1O8_97lv_MsmUgwuclW4Colv0_dn7aWw-xnqgdSM0Ns5VVgKS0TrVEu1llYfBu6O4VcHfA5C6WkcetMZsNGIxxrPkDFE1kKB9mdvMbIRPJcIWwuFA9H1_9bn-aBJaMsKw7pLzoy0w5BJVVks2kguFeIm32d6NkvOIfo0C3s|title=Turkish-backed mercenaries continue to be killed in Libya and Information about field executions carried out by them near Tripoli|website=syriahr.com|date=16 January 2020|accessdate=2020-01-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://ahvalnews.com/libya/three-turkish-soldiers-killed-libya-haftars-forces-advance-misrata|title=Three Turkish soldiers killed in Libya as Haftar’s forces advance on Misrata|website=Ahval}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/14/libyan-warlord-haftar-leaves-moscow-without-signing-ceasefire-deal|title=Libya peace talks to go ahead in Berlin despite ceasefire setback|publisher=The Guardian|date=14 January 2020|accessdate=2020-01-26}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=One year of destructive war in Libya, UNSMIL renews calls for immediate cessation of hostilities and unity to combat COVID-19|website=UNSMIL|date=2020-04-04|url=https://unsmil.unmissions.org/one-year-destructive-war-libya-unsmil-renews-calls-immediate-cessation-hostilities-and-unity-combat|accessdate=2020-06-14|تاريخ-الأرشيف=2023-04-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230419034241/https://unsmil.unmissions.org/one-year-destructive-war-libya-unsmil-renews-calls-immediate-cessation-hostilities-and-unity-combat|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/167755/|title=Turkish involvement in Libya's war &#124; Turkey sends new 400 mercenaries to Libya, and over 350 killed so far • The Syrian Observatory For Human Rights|date=1 June 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-turkey-idUSKCN20J0ST|title=Erdogan says two Turkish troops killed in Libya conflict|date=25 February 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.voanews.com/europe/erdogan-confirms-first-turkish-soldier-deaths-libya|title=Erdogan Confirms First Turkish Soldier Deaths in Libya &#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/169902/|title=Celebrating the return of commander from Libya &#124; Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people • The Syrian Observatory For Human Rights|date=15 June 2020}}</ref> |} == معمولی تنازعات (موجودہ یا پچھلے سال وچ جنگ تو‏ں متعلق 100–999 اموات) == مندرجہ ذیل لسٹ وچ موجود 18 تنازعات نے موجودہ یا گذشتہ کیلنڈر سال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 100 تے اک ہزار تو‏ں کم براہ راست پرتشدد اموات دا سبب بنی ا‏‏ے۔ {| class="wikitable sortable" !Start of conflict !Conflict !Continent !Location ! data-sort-type="number" |Cumulative fatalities ! data-sort-type="number" |Fatalities in 2019 ! data-sort-type="number" |Fatalities in 2020 |- | align="center" |1947 |Insurgency in Kashmir ([[پاک بھارت جنگاں|Indo-Pakistani Wars]]) * 2019 India–Pakistan standoff |Asia |{{پرچم|India}}<br /><br />{{پرچم|Pakistan}} |{{Ntsh|44538}} 45,000–130,000+<ref name="Kashmir">{{حوالہ ویب|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/jandk/data_sheets/annual_casualties.htm|title=Fatalities in Terrorist Violence 1988–2018|publisher=South Asia Terrorism Portal|accessdate=31 December 2016}}</ref>{{Efn|45,000-100,000 in Jammu and Kashmir.{{refn|See <ref>{{cite web|title=India revises Kashutmiris death toll to 47,000|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/india-revises-kashmir-death-toll-to-47-000/article1-353212.aspx|website=Hindustan Times|accessdate=5 December 2014|archive-date=26 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626132224/http://www.hindustantimes.com/india-news/india-revises-kashmir-death-toll-to-47-000/article1-353212.aspx|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Kashmir Insurgency|url=https://ucdp.uu.se/#/actor/325|website=UCDP|accessdate=4 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=40,000 – 100,00 people killed in Kashmir|url=https://tribune.com.pk/story/228506/40000-people-killed-in-kashmir-india/|website=Tribune|accessdate=4 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Kashmir: Conflict profile|quote=Since the 1989 insurgency … there are estimated to be at least 70,000 dead … |url=https://www.peaceinsight.org/conflicts/kashmir/|website=Peace Insight|accessdate=23 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Kashmir group seeks UN probe into torture by India troops|author=Aijaz Hussain|date=20 May 2019|quote= … escalated the conflict into a full-blown armed rebellion in 1989. … Since then, about 70,000 people have been killed in the conflict.|url=https://www.apnews.com/5f82ba1814d048cfb91d3f7e9f5847ea|website=Associative Press|accessdate=23 May 2019}}</ref>|group=n}}}} |{{Ntsh|288}} 288{{Refn|See <ref name="SATPJK2020">{{cite web|url=https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/india-jammukashmir|title=Datasheet – Jammu & Kashmir|publisher=South Asian Terrorism Portal|accessdate=6 February 2020}}</ref><ref name="SATPAK2020">{{cite web|url=https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-pakistanoccupiedkashmir-azadkashmir|title=Datasheet – Azad Kashmir|publisher=South Asian Terrorism Portal|accessdate=6 February 2020}}</ref><ref name="SATPGB2020">{{cite web|url=https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-pakistanoccupiedkashmir-gilgitbaltistan|title=Datasheet – Gilgit Baltistan|publisher=South Asian Terrorism Portal|accessdate=6 February 2020}}</ref>}}{{Efn|283 in India, 5+ in Pakistan}} |{{Ntsh|243}} 243{{Refn|See <ref name="SATPJK2020" /><ref name="SATPAK2020" /><ref name="SATPGB2020" />}}{{Efn|238 in India, 5 in Pakistan}} |- | align="center" |1948 |Internal conflict in Myanmar * Kachin conflict * Karen conflict * Rohingya conflict |Asia |{{پرچم|Myanmar}} |{{Ntsh|130000}} 130,000<ref name="PERI Database">{{حوالہ ویب|url=http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/dpe/modern_conflicts/death_tolls.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011224313/http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/dpe/modern_conflicts/death_tolls.pdf|archivedate=11 October 2008|title=Modern conflicts database: alternative estimates for death tolls|date=April 2007|publisher=University of Massachusetts Amherst, Political Economy Research Institute|accessdate=21 March 2011}}</ref>–210,000<ref>{{حوالہ ویب|url=http://remilitari.com/guias/victimario4.htm|title=De re militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios|publisher=|accessdate=22 October 2014}}</ref> |{{Ntsh|84}} 84{{Refn|See <ref name="WSJ4119">{{cite news |last1=Emont |first1=Jon |last2=Myo |first2=Myo |title=Buddhist Violence Portends New Threat to Myanmar |url=https://www.wsj.com/articles/buddhist-violence-portends-new-threat-to-myanmar-11546626324 |accessdate=5 January 2019 |work=Wall Street Journal |date=4 January 2019}}</ref><ref name="strait5119">{{cite news |title=13 policemen die in Rakhine rebel attacks |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/13-policemen-die-in-rakhine-rebel-attacks |accessdate=5 January 2019 |work=The Straits Times |date=5 January 2019}}</ref><ref name="AP10319">{{cite news |last1=Soe |first1=Aung Naing |title=Myanmar says 9 police killed in Arakan Army attack |url=https://www.apnews.com/0eed32ac02d14a89975b0dfd970f8554 |accessdate=20 July 2019 |work=AP NEWS |date=10 March 2019 |archivedate=20 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720080331/https://www.apnews.com/0eed32ac02d14a89975b0dfd970f8554 }}</ref><ref>{{cite news |title=One officer and 20 soldiers killed in AA clash |url=http://mizzima.com/article/one-officer-and-20-soldiers-killed-aa-clash |accessdate=20 July 2019 |work=Mizzima |date=10 April 2019}}</ref><ref name="Xinhua23619">{{cite news |title=3 killed in rocket attack on army tugboat in western Myanmar |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/23/c_138166227.htm |accessdate=22 July 2019 |work=Xinhua |date=23 June 2019 |archivedate=22 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722191629/http://www.xinhuanet.com/english/2019-06/23/c_138166227.htm }}</ref><ref name="Myint22719">{{cite news |last1=Myint |first1=Moe |title=Army Officer, 2 Navy Personnel Killed in AA Rocket Attack in Rakhine |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/army-officer-2-navy-personnel-killed-aa-rocket-attack-rakhine.html |accessdate=22 July 2019 |work=The Irrawaddy |date=22 July 2019}}</ref><ref name="AFP19119">{{cite news |title=Myanmar army kills 13 in attack on Rakhine rebels |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/19/myanmar-army-kills-13-in-attack-on-rakhine-rebels |accessdate=22 July 2019 |work=Agence France Presse via The Guardian |date=19 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/08/myanmar-rebels-kill-dozen-attack-army-college-190815233509598.html|title=Myanmar rebels kill over a dozen in attack in Shan state|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/three-myanmar-soldiers-killed-tnla-attacks-army-convoy-northern-shan-state.html|title=Three Myanmar Soldiers Killed as TNLA Attacks Army Convoy in Northern Shan State|date=9 October 2019|website=The Irrawaddy}}</ref>}} |{{Ntsh|424}} 424<ref>{{حوالہ ویب|url=https://acleddata.com/2020/05/06/coronavirus-cover-myanmar-civilians-under-fire/|title=Coronavirus Cover: Myanmar Civilians Under Fire|date=6 May 2020}}</ref> |- | align="center" |1948 |[[عرب اسرائیل تنازع|Arab–Israeli conflict]] * Israeli–Palestinian conflict ** Gaza–Israel conflict * Israeli–Lebanese conflict |Asia |{{پرچم|Arab League}} * {{پرچم|Egypt}} (1948–1979) * {{پرچم|Iraq}} * {{پرچم|Jordan}} (1948–1994) * {{پرچم|Lebanon}} * {{پرچم|Palestine}} * {{پرچم|Saudi Arabia}} * {{پرچم|Syria}} * {{پرچم|Yemen}} {{پرچم|Israel}} |{{Ntsh|191500}} 191,500<ref name="CSP">{{حوالہ ویب|url=http://www.systemicpeace.org/warlist/warlist.htm|title=Major Episodes of Political Violence 1946–2016|last=Marshall|first=Monty G.|date=15 June 2017|publisher=Center for Systemic Peace|accessdate=1 January 2018}}</ref> |{{Ntsh|159}} 159<ref>{{حوالہ ویب|url=https://israelpalestinetimeline.org/charts/|title=Deaths and Injuries in Israel-Palestine since 2000|website=israelpalestinetimeline.org|accessdate=2020-01-07}}</ref> |{{Ntsh|27}} 27<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/05/12/world/middleeast/israel-soldier-killed-west-bank.html|title=Israeli Soldier Is Killed in West Bank as Tensions Rise Over Annexation Push|first=David M.|last=Halbfinger|date=12 May 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51836468|title=Palestinian teenager killed in West Bank clash|date=11 March 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/346696/israelpalestinian-terr-idf-shoot-palestinian-dead-in-suspected-car-ramming-attack-in-west-bank-may-29|title=Israel/Palestinian Terr.: IDF shoot Palestinian dead in suspected car ramming attack in West Bank May 29|website=GardaWorld|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909143112/https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/346696/israelpalestinian-terr-idf-shoot-palestinian-dead-in-suspected-car-ramming-attack-in-west-bank-may-29}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/06/23/world/middleeast/23reuters-israel-palestinians-violence.html|title=Palestinian Driver Shot Dead After Alleged Car-Ramming on Israeli Police|date=23 June 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ochaopt.org/data/casualties|title=Data on casualties|website=www.ochaopt.org|accessdate=2020-07-06}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/08/26/Israeli-police-arrest-Palestinian-suspected-of-stabbing-attack}}</ref> |- | align="center" |1948 |[[بلوچستان تنازع|Insurgency in Balochistan]] * Sistan and Baluchestan insurgency |Asia |{{پرچم|Pakistan}}<br /><br />{{پرچم|Iran}} |{{Ntsh|20289}} 20,289–20,589+{{Refn|See <ref>{{cite web|title=Minor Atrocities of the Twentieth Century|publisher=Users.erols.com|url=http://users.erols.com/mwhite28/warstat6.htm|accessdate=14 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Balochistan Assessment – 2017|publisher=South Asia Terrorism Portal|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/Balochistan/index.html|accessdate=27 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article4120|title=[Europe Solidaire Sans Frontières] Balochistan: Pakistan's internal war|author=FULCHER Ray|publisher=|accessdate=26 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Jundallah: Iran's Sunni rebels|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/06/201062074140996374.html|date=20 June 2010}}</ref><ref name=a>{{cite news|title=Chinese Operations in Balochistan Again Targeted by Militants|url=http://thediplomat.com/2015/03/chinese-operations-in-balochistan-again-targeted-by-militants|newspaper=The Diplomat|author=Kiyya Baloch|date=27 March 2015}}</ref>}} |{{Ntsh|208}} 208<ref name="SATPPAK2020">{{حوالہ ویب|url=http://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-balochistan|title=Datasheet – Balochistan|publisher=South Asian Terrorism Portal|accessdate=10 May 2020}}</ref>{{Efn|180 in Pakistan, +28 in Iran}} |{{Ntsh|141}} 141 |- | align="center" |1960 |South Thailand insurgency |Asia |{{پرچم|Thailand}} |{{Ntsh|7152}} 7,152<ref name="auto9">{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11961|title=Deep South Watch Summary of Incidents July 2020|date=8 August 2020|website=Deep South Watch|accessdate=8 August 2020}}</ref> |{{Ntsh|163}} 163<ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/dsid|title=Deep South Watch Database|date=6 November 2019|website=Deep South Watch|accessdate=6 November 2019|archivedate=8 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808033845/https://deepsouthwatch.org/en/dsid}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/11/06/world/asia/thailand-violence-insurgency.html|title=15 Killed in Southern Thailand in the Worst Violence in Years|website=The New York Times|date=6 November 2019|last=Beech|first=Hannah|last2=Jirenuwat|first2=Ryn}}</ref> |{{Ntsh|77}} 77<ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11949|title=Summary of Incidents in Southern Thailand, JANUARY 2020 &#124; DeepSouthWatch.org|website=deepsouthwatch.org}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11951|title=Summary of Incidents in Southern Thailand, FEBRUARY 2020 &#124; DeepSouthWatch.org|website=deepsouthwatch.org}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11953|title=Summary of Incidents in Southern Thailand, MARCH 2020 &#124; DeepSouthWatch.org|website=deepsouthwatch.org}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11955|title=Summary of Incidents in Southern Thailand, APRIL 2020 &#124; DeepSouthWatch.org|website=deepsouthwatch.org}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11957|title=Summary of Incidents in Southern Thailand, MAY 2020 &#124; DeepSouthWatch.org|website=deepsouthwatch.org}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/th/node/11959|title=Summary of Incidents in Southern Thailand, JUNE 2020&#124; DeepSouthWatch.org}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11961|title=Summary of Incidents in Southern Thailand, JULY 2020&#124; DeepSouthWatch.org}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://deepsouthwatch.org/en/node/11963|title=Summary of Incidents in Southern Thailand, AUGUST 2020&#124; DeepSouthWatch.org}}</ref> |- | align="center" |1964 |Colombian conflict * War in Catatumbo (2018 – present) |South America |{{پرچم|Colombia}}<br /><br />{{پرچم|Venezuela}}<br /><br />{{پرچم|Ecuador}} |{{Ntsh|220000}} 220,000<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/basta-ya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2016.pdf|title=¡BASTA YA! Colombia: memorias de guerra y dignidad|website=Centro Nacional de Memoria Historica de Colombia|date=18 May 2020|page=32|access-date=2 October 2020|archivedate=16 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016065027/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/basta-ya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2016.pdf}}</ref> |{{Ntsh|17}} 281 |693<ref>{{حوالہ ویب|url=https://acleddata.com/dashboard/#/dashboard|website=ACLED|accessdate=21 July 2020|title=Archive copy|تاريخ-الأرشيف=1 November 2022|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221101211737/https://acleddata.com/dashboard#/dashboard|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" |1967 |Naxalite–Maoist insurgency |Asia |{{پرچم|India}} |{{Ntsh|12877}} 12,877–14,369+<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeracorrespondent/2011/10/20111019124251679523.html|title=India's Silent War|last=Al Jazeera Correspondent|publisher=|accessdate=26 February 2015}}</ref> |{{Ntsh|302}} 302<ref name="auto7">{{حوالہ ویب|url=https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/india-maoistinsurgency|title=Datasheet – Maoist Insurgency|publisher=South Asian Terrorism Portal|accessdate=25 October 2018}}</ref> |{{Ntsh|143}} 143<ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/bastar-maoist-ambush-17-security-personnel-killed-15-injured/articleshow/74758532.cms|title=Sukma Attack News: Bastar Maoist ambush: 17 security personnel killed, 15 injured &#124; India News – Times of India|website=The Times of India}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=datasheet-terrorist-attack-fatalities|website=Terrorism &#124; South Asia Terrorism Portal|date=2020-03-06|url=https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/india-maoistinsurgency|accessdate=2020-06-24}}</ref> |- | align="center" |1969 |[[مورو تنازع|Moro conflict]] |Asia |{{پرچم|Philippines}} |{{Ntsh|120000}} 120000-150000 |23 |126<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.benarnews.org/english/news/philippine/troops-killed-04172020112212.html|title=Philippine Soldiers Suffer Heavy Death Toll in Clash with Abu Sayyaf Militants}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.benarnews.org/english/news/philippine/BIFF-militants-killed-07292020131716.html|title=Philippine Army: 10 BIFF Militants Killed in Maguindanao Clash}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/08/24/world/asia/-philippines-explosions-jolo-sulu.html|title=At Least 14 Killed After Suicide Bombers Hit Philippines|date=24 August 2020|website=New York Times}}</ref> |- | align="center" |1996 |Allied Democratic Forces insurgency |Africa |{{پرچم|Democratic Republic of the Congo}}<br /><br />{{پرچم|Uganda}} |{{Ntsh|3353}} 3,353+{{Refn|See <ref name="ACLED" /><ref name="Reuters">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-congo-un/large-number-of-peacekeepers-killed-and-wounded-in-congo-u-n-official-idUSKBN1E21YK|title=Rebels kill 15 peacekeepers in Congo in worst attack on U.N. in recent|date=8 December 2017|publisher=|accessdate=10 December 2017|via=Reuters}}</ref><ref name="ACLED2017">{{cite web|url=http://www.acleddata.com/data/realtime-data|title=Realtime Data (2017)|publisher=ACLED|access-date=2020-10-02|archive-date=2017-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919163104/http://www.acleddata.com/data/realtime-data|dead-url=yes}}</ref>}} |{{Ntsh|170}} 170+{{Refn|See <ref>{{cite web|url=https://www.nation.co.ke/news/africa/Gunmen-kill-10-civilians--children-in-DRC/1066-4926330-8470mq/index.html|title=10 civilians, children killed in east DRC|website=Daily Nation|accessdate=19 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://punchng.com/gunmen-kill-10-civilians-children-in-dr-congo/|title=Gunmen kill 10 civilians, children in DR Congo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/01/09/dr-congo-adf-attack-beni-kills-10/|title=ADF attack in Beni kills 10, DR Congo army says|date=9 January 2019|website=The Defense Post}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/acled-regional-overview-africa-29-january-2019|title=ACLED Regional Overview – Africa (29 January 2019) – Democratic Republic of the Congo|website=ReliefWeb}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mediacongo.net/article-actualite-46768_beni_3_morts_dans_une_embuscade_des_rebelles_presumes_adf.html|title=mediacongo.net – Actualités – Beni : 3 morts dans une embuscade des rebelles présumés ADF|website=www.mediacongo.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ewn.co.za/2019/02/12/dr-congo-army-says-4-militiamen-killed-hostages-released|title=DR Congo army says 4 militiamen killed, hostages released|website=ewn.co.za|access-date=2020-10-02|archive-date=2019-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301034750/https://ewn.co.za/2019/02/12/dr-congo-army-says-4-militiamen-killed-hostages-released|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2019/03/08/Ranger-killed-in-park-attack-in-Democratic-Republic-of-Congo/4091552068830/|title=Ranger killed in park attack in Democratic Republic of Congo|website=UPI}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.opendoorsusa.org/christian-persecution/stories/6-christians-killed-470-flee-in-congo-attack/|title=6 Christians Killed, 470 Flee in Congo Attack – Open Doors USA – Open Doors USA|website=www.opendoorsusa.org|access-date=2020-10-02|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330065507/https://www.opendoorsusa.org/christian-persecution/stories/6-christians-killed-470-flee-in-congo-attack/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/05/30/islamic-state-attacks-dr-congo-army-un-mavivi-adf-killed/|title=Islamic State claims attacks on DR Congo army, UN; FARDC says 26 ADF fighters killed|date=30 May 2019|website=The Defense Post}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/africa/attack-in-drc-kills-at-least-13-civilians-in-ebola-zone-27251|title=Attack in DRC kills at least 13 civilians in Ebola zone|website=TRT World}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2019/07/ebola-region-rocked-more-violence-new-funds-announced|title=Ebola region rocked by more violence as new funds announced|website=CIDRAP}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/dr-congo-15-killed-rebel-attack-beni-191127155019797.html|title=DR Congo: At least 19 killed in new rebel attack near Beni|date=27 November 2019|website=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/dozen-killed-eastern-dr-congo-rebel-attack-191215175750498.html|title=More than dozen killed in eastern DR Congo rebel attack|date=15 December 2019|website=Aljazeera}}</ref>}} |{{Ntsh|767}} 767{{Refn|See [[Allied Democratic Forces insurgency#2020|Casualties in 2020]]}} |- | align="center" |1998 |Communal conflicts in Nigeria |Africa |{{پرچم|Nigeria}} |{{Ntsh|17156}} 17,156{{Refn|See <ref name="NST">{{cite web|title=Nigeria Security Tracker|url=http://www.cfr.org/nigeria/nigeria-security-tracker/p29483|website=Council on Foreign Relations|author=John Campbell|accessdate=9 January 2014}}</ref><ref name="ACLED" /><ref name="ConnectSAISAfrica">{{cite web|title=Social Violence in Nigeria|url=http://www.connectsaisafrica.org/research/african-studies-publications/social-violence-nigeria/|accessdate=11 July 2015|publisher=Connect SAIS Africa}}</ref><ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201605140261.html|title=Nigeria: Police Lose 6 As Herdsmen Behead Woman, Kill 30 in 3 Years|publisher=allAfrica|accessdate=14 May 2015}}</ref>}} |{{Ntsh|152}} 152<ref>{{حوالہ ویب|url=https://displacement.iom.int/reports/nigeria-%E2%80%94-herdsmen-attack-adamawa-flash-report-25-november-2019|title=Nigeria — Herdsmen and Farmers Clash in Adamawa Flash Report|date=26 November 2019|website=displacement.iom.int|access-date=2 October 2020|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810140258/https://displacement.iom.int/reports/nigeria-%E2%80%94-herdsmen-attack-adamawa-flash-report-25-november-2019}}</ref> |{{Ntsh|562}} 562<ref>{{حوالہ ویب|url=https://morningstarnews.org/2020/01/violence-in-plateau-state-nigeria-escalates-with-more-muslim-fulani-herdsmen-attacks/|title=Violence in Plateau State, Nigeria Escalates with more Muslim Fulani Herdsmen Attacks|date=30 January 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.csw.org.uk/2020/08/07/press/4755/article.htm}}</ref> |- | align="center" |2004 |[[شمال مغرب پاکستان وچ جنگ|Insurgency in Khyber Pakhtunkhwa]] |Asia |{{پرچم|Pakistan}} |{{Ntsh|45265}} 45,265+{{Refn|See <ref name="KP">{{cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/nwfp/index.html|title=Khyber Pakhtunkhwa Assessment – 2017|website=South Asia Terrorism Portal|accessdate=24 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033142/http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/nwfp/index.html|archive-date=1 December 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="FATA">{{cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/Waziristan/index.html|title=FATA Assessment – 2017|website=South Asia Terrorism Portal|accessdate=24 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109103739/http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/Waziristan/index.html|archive-date=9 November 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Region Wise 2017">{{cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/database/fatilities_regionwise2017.htm|title=Fatalities in Pakistan Region Wise: 2017|website=South Asia Terrorism Portal|accessdate=25 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223171622/http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/database/fatilities_regionwise2017.htm|archive-date=23 February 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="FATA1">{{cite web|url=https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-fata|title=FATA Assessment – 2017 to present|website=South Asia Terrorism Portal|accessdate=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417003522/https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-fata|archive-date=17 April 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="KP1">{{cite web|url=https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-khyberpakhtunkhwa|title=KHYBER Assessment – 2017 to present|website=South Asia Terrorism Portal|accessdate=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417003259/https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-khyberpakhtunkhwa|archive-date=17 April 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Region Wise 2018">{{cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/database/fatilities_regionwise2018.htm|title=Fatalities in Pakistan Region Wise: 2018|website=South Asia Terrorism Portal|accessdate=10 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174808/http://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/database/fatilities_regionwise2018.htm|archive-date=10 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>}} |{{Ntsh|130}} 130<ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-fata|title=fata datasheet|last=|first=|date=|website=satp.org|accessdate=2020-06-23|تاريخ-الأرشيف=2019-04-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190417003522/https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-fata|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-khyberpakhtunkhwa|title=KPK datasheet|last=|first=|date=|website=satp.org|accessdate=2020-06-23|تاريخ-الأرشيف=2019-04-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190417003259/https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-khyberpakhtunkhwa|url-status=dead}}</ref> |{{Ntsh|143}} 143 |- | align="center" |2012 |Northern Mali conflict |Africa |{{پرچم|Mali}} |{{Ntsh|3300}} 3,300+<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/2017/09/18/american-commandos-face-complicated-mission-in-mali/|title=American commandos face complicated mission in Mali|publisher=Military Times|date=18 September 2017|accessdate=30 October 2017}}</ref> |{{Ntsh|734}} 734+{{Refn|See <ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/03/130-killed-mali-ethnic-attack-fulani-village-190324081752188.html|title=UN: More than 130 killed in Mali ethnic attack on Fulani village|website=www.aljazeera.com|accessdate=7 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/dozens-killed-scores-missing-raids-mali-army-camps-191002133753736.html|title=Dozens of troops killed, scores missing after raids on Mali bases|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/mali-attack-kills-dozens-of-soldiers/a-51088283|title=Mali attack kills dozens of soldiers &#124; DW &#124; 02.11.2019|first=Deutsche|last=Welle (dw.com)|website=DW.COM}}</ref>}} | |- | align="center" |2012 |Central African Republic conflict |Africa |{{پرچم|Central African Republic}} |{{Ntsh|8000}} 8,000+ |{{Ntsh|569}} 569<ref name="ACLED data"/> |{{Ntsh|205}} 205 |- | align="center" |2013 |Insurgency in Egypt |Africa |{{پرچم|Egypt}} |{{Ntsh|772}} 772+ |{{Ntsh|452}} 452+ {{Refn|See [[Timeline of insurgency in Egypt (2013–present)#2019|Casualties in 2019]]}} |{{Ntsh|396}} 396+{{Refn|See [[Timeline of insurgency in Egypt (2013–present)#2020|Casualties in 2020]]}} |- | align="center" |2014 |War in Donbass |Europe |{{پرچم|Ukraine}} |{{Ntsh|13000}} [[Casualties of the Russo-Ukrainian War|12,800–13,000]]<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unian.info/war/10416549-donbas-war-death-toll-rises-up-to-nearly-13-000-un.html|title=Donbas war death toll rises up to nearly 13,000 – UN|website=UNIAN|date=21 January 2019|accessdate=21 January 2019}}<br /><br />[https://www.dw.com/uk/оон-жертвами-конфлікту-на-сході-україни-стали-майже-13-тисяч-людей/a-47172250 ООН: Жертвами конфлікту на Сході України стали майже 13 тисяч людей]</ref> |{{Ntsh|119}} 119+{{Refn|See <ref>{{cite web|title=72 Ukrainian soldiers killed in Russia's war this year|date=30 August 2019|publisher=Kyiv Post|url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/72-ukrainian-soldiers-killed-in-russias-war-this-year.html}}</ref><ref>By noon of 2 September four<!-- 2 was/were reported at 7 AM, неподалік ВОДЯНОГО, поблизу НОВОТОШКІВСЬКОГО --> ceasefire violations were registered with no further casualties on the Ukrainian side; the fire was returned on all occasions.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/09/03/zvedennya-stanom-na-0700-03-veresnya-2019-roku/ |title=Зведення станом на 07:00 3 вересня 2019 року |trans-title=Information as of 3 September 2019 07:00&nbsp;am |date=3 September 2019 |access-date=3 September 2019 |publisher=MoD |language=uk|website=www.mil.gov.ua}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/09/03/oos-svodnyie-dannyie-03-sentyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 03 сентября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 3 September 2019 |date=3 September 2019 |accessdate=3 September 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 13:01 03/09/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119055435/http://mediarnbo.org/2019/09/03/oos-svodnyie-dannyie-03-sentyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/09/05/zvedennya-stanom-na-0700-05-veresnya-2019-roku/ |title=Зведення станом на 07:00 05 вересня 2019 року |website= |trans-title= |date=5 September 2019 |access-date=5 September 2019 |publisher=MoD |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dnr-online.ru/2019/09/04/ekstrennoe-zayavlenie-nm-dnr/|title=Экстренное заявление НМ ДНР|date=2019-09-04|website=Официальный сайт ДНР|language=ru-RU|access-date=2019-09-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/09/06/zvedennya-stanom-na-0700-06-veresnya-2019-roku/ |title=Зведення станом на 07:00 06 вересня 2019 року |trans-title=|date=2019-09-06|access-date=2019-09-06|publisher=MoD |website= |language=uk}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/09/06/zvedennya-minoboroni-ukraini-shhodo-obstanovki-v-rajoni-provedennya-operaczii-obednanih-sil/ |title=Щоденне зведення Міноборони України щодо обстановки в районі проведення операції Об'єднаних сил |trans-title=Daily information of the Ministry of Defense of Ukraine on the situation in the area of the operation of the Joint forces |date=6 September 2019 |accessdate=6 September 2019 |publisher=MoD |website=www.mil.gov.ua |language=uk}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/09/12/zvedennya-stanom-na-0700-12-veresnya-2019-roku/ |title=Зведення станом на 07:00 12 вересня 2019 року |trans-title=|date=2019-09-12|access-date=2019-09-12|publisher=MoD |language=uk|website=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/09/12/oos-svodnyie-dannyie-12-sentyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 12 сентября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 12 September 2019 |date=12 September 2019 |accessdate=12 September 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 12:57 12/09/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119053451/http://mediarnbo.org/2019/09/12/oos-svodnyie-dannyie-12-sentyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4445-operativnaya-svodka-za-sutki-s-11-na-12-sentyabrya.html|title=Оперативная сводка за сутки с 11 на 12 сентября|website=Народная милиция ЛНР {{!}} Официальный сайт|language=ru|access-date=2019-09-14|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208025748/https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4445-operativnaya-svodka-za-sutki-s-11-na-12-sentyabrya.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/09/13/oos-svodnyie-dannyie-13-sentyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 13 сентября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 13 September 2019 |date=13 September 2019 |accessdate=13 September 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 12:58 13/09/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119061018/http://mediarnbo.org/2019/09/13/oos-svodnyie-dannyie-13-sentyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dnr-online.ru/2019/09/14/za-nedelyu-v-rezultate-ukrainskoj-agressii-chetyre-cheloveka-pogibli-vosem-raneny-apparat-ombudsmena/|title=За неделю в результате украинской агрессии четыре человека погибли, восемь - ранены - аппарат омбудсмена|date=2019-09-14|website=Официальный сайт ДНР|language=ru-RU|access-date=2019-09-15}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/09/14/oos-svodnyie-dannyie-14-sentyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 14 сентября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 14 September 2019 |date=14 September 2019 |accessdate=14 September 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 13:06 14/09/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119043409/http://mediarnbo.org/2019/09/14/oos-svodnyie-dannyie-14-sentyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/09/17/oos-svodnyie-dannyie-17-sentyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 17 сентября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 17 September 2019 |date=17 September 2019 |accessdate=17 September 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 13:07 17/09/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119060616/http://mediarnbo.org/2019/09/17/oos-svodnyie-dannyie-17-sentyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4468-operativnaya-svodka-za-sutki-s-16-na-17-sentyabrya.html|title=Оперативная сводка за сутки с 16 на 17 сентября|website=Народная милиция ЛНР {{!}} Официальный сайт|language=ru|access-date=2019-09-18|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208025751/https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4468-operativnaya-svodka-za-sutki-s-16-na-17-sentyabrya.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/09/18/oos-svodnyie-dannyie-18-sentyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 18 сентября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 18 September 2019 |date=18 September 2019 |accessdate=18 September 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 13:03 18/09/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119042900/http://mediarnbo.org/2019/09/18/oos-svodnyie-dannyie-18-sentyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/09/24/vechirnij-brifing-presczentru-obednanih-sil/ |title=Вечірній брифінг пресцентру Об'єднаних сил |trans-title= |date=24 September 2019 |access-date=24 September 2019 |publisher=MoD |language=uk|website=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dnr-online.ru/2019/09/25/v-zone-obstrela-so-storony-vfu-okazalis-gorlovka-yasinovataya-spartak-g-donetsk-aleksandrovka-dokuchaevsk-kominternovo-leninskoe-predstavitelstvo-dnr-v-stskk/|title=В зоне обстрела со стороны ВФУ оказались Горловка, Ясиноватая, Спартак, г. Донецк, Александровка, Докучаевск, Коминтерново, Ленинское - - Представительство ДНР в СЦКК {{!}} Официальный сайт ДНР|date=2019-09-25|language=ru-RU|access-date=2019-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4504-operativnaya-svodka-za-sutki-s-24-na-25-sentyabrya.html|title=Оперативная сводка за сутки с 24 на 25 сентября|website=Народная милиция ЛНР {{!}} Официальный сайт|language=ru|access-date=2019-09-25|archive-date=2019-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925234113/https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4504-operativnaya-svodka-za-sutki-s-24-na-25-sentyabrya.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2019/09/26/lnr-naschitala-chetyre-obstrela-za-sutki-so-storony-vsu.html|title=ЛНР насчитала четыре обстрела за сутки со стороны ВСУ|website=www.mk.ru|language=ru|access-date=2019-09-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/09/28/zvedennya-minoboroni-ukraini-shhodo-obstanovki-v-rajoni-provedennya-operaczii-obednanih-sil/ |title=Щоденне зведення Міноборони України щодо обстановки в районі проведення операції Об'єднаних сил |trans-title=Daily information of the Ministry of Defense of Ukraine on the situation in the area of the operation of the Joint forces |date=28 September 2019 |accessdate=28 September 2019 |publisher=MoD |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/s/online_dnr_sckk/5022|title=online СЦКК ДНР - 29 September entry|last=|first=|date=|website=Telegram|access-date=2019-09-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.osce.org/special-monitoring-mission-to-ukraine/434543?download=true |title=Report {{!}} Status {{!}} As of 30 September 2019 |publisher=OSCE |date= |access-date=2019-10-05 |website=www.osce.org|quote=So far this year the Mission has also recorded 27 cases of natural deaths of people waiting at or passing through checkpoints along the contact line, including two cases on 19 and 21 September.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/10/04/oos-svodnyie-dannyie-04-oktyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 04 октября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 4 October 2019 |date=4 October 2019 |accessdate=4 October 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 12:55 04/10/2019 |archive-date=13 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813194251/http://mediarnbo.org/2019/10/04/oos-svodnyie-dannyie-04-oktyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/10/06/vechirnij-brifing-presczentru-obednanih-sil/ |title=Вечірній брифінг пресцентру Об'єднаних сил |trans-title= |date=6 October 2019 |access-date=6 October 2019 |publisher=MoD |language=uk|website=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/10/10/oos-svodnyie-dannyie-10-oktyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 10 октября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 10 October 2019 |date=10 October 2019 |accessdate=10 October 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 12:53 10/10/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119051000/http://mediarnbo.org/2019/10/10/oos-svodnyie-dannyie-10-oktyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref name=OOS-10-11>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/10/11/oos-svodnyie-dannyie-11-oktyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 09 октября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 11 October 2019 |date=11 October 2019 |accessdate=11 October 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 12:47 11/10/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119054403/http://mediarnbo.org/2019/10/11/oos-svodnyie-dannyie-11-oktyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/10/15/vechirnij-brifing-presczentru-obednanih-sil/ |title=Вечірній брифінг пресцентру Об'єднаних сил |trans-title= |date=15 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=MoD |language=uk|website=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4640-operativnaya-svodka-za-sutki-s-16-na-17-oktyabrya.html|title=Оперативная сводка за сутки с 16 на 17 октября|website=Народная милиция ЛНР {{!}} Официальный сайт|language=ru|access-date=2019-10-18|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018004244/https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4640-operativnaya-svodka-za-sutki-s-16-na-17-oktyabrya.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/10/23/zvedennya-shhodo-obstanovki-v-rajoni-provedennya-operaczii-obednanih-sil-na-0700-23-zhovtnya-2019-roku/ |title=Зведення станом на 07:00 21 жовтня 2019 року |trans-title=Information as of 07:00&nbsp;am 23 October 2019 |date=23 October 2019 |access-date=23 October 2019 |publisher=MoD |website=|language=uk}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/10/23/zvedennya-minoboroni-ukraini-shhodo-obstanovki-v-rajoni-provedennya-operaczii-obednanih-sil/ |title=Зведення Міноборони України щодо обстановки в районі проведення операції Об'єднаних сил |trans-title= |date=23 October 2019 |accessdate=23 October 2019 |publisher=MoD |website= |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4717-operativnaya-svodka-po-sostoyaniyu-na-1800-30-oktyabrya.html|title=Оперативная сводка по состоянию на 18.00 30 октября|website=Народная милиция ЛНР {{!}} Официальный сайт|language=ru|access-date=2019-10-31|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030235752/https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4717-operativnaya-svodka-po-sostoyaniyu-na-1800-30-oktyabrya.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4720-operativnaya-svodka-za-sutki-s-30-na-31-oktyabrya.html|title=Оперативная сводка за сутки с 30 на 31 октября|website=Народная милиция ЛНР {{!}} Официальный сайт|language=ru|access-date=2019-10-31|archive-date=2019-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031231150/https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4720-operativnaya-svodka-za-sutki-s-30-na-31-oktyabrya.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4724-operativnaya-svodka-za-sutki-s-31-oktyabrya-na-1-noyabrya.html|title=Оперативная сводка за сутки с 31 октября на 1 ноября|website=Народная милиция ЛНР {{!}} Официальный сайт|language=ru|access-date=2019-11-01|archive-date=2019-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101234559/https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4724-operativnaya-svodka-za-sutki-s-31-oktyabrya-na-1-noyabrya.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dnronline.su/2019/11/04/na-trudovskih-vfu-obstrelom-povredili-eshhe-odin-dom-predstavitelstvo-dnr-v-stskk/|title=На Трудовских ВФУ обстрелом повредили еще один дом — Представительство ДНР в СЦКК {{!}} Официальный сайт ДНР|date=2019-11-04|language=ru-RU|access-date=2019-11-04|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104230318/https://dnronline.su/2019/11/04/na-trudovskih-vfu-obstrelom-povredili-eshhe-odin-dom-predstavitelstvo-dnr-v-stskk/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4742-operativnaya-svodka-za-sutki-s-4-na-5-noyabrya.html|title=Оперативная сводка за сутки с 4 на 5 ноября|website=Народная милиция ЛНР {{!}} Официальный сайт|language=ru|access-date=2019-11-05|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105235412/https://mil-lnr.info/press-sluzhba/svodka/4742-operativnaya-svodka-za-sutki-s-4-na-5-noyabrya.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mediarnbo.org/2019/11/07/oos-svodnyie-dannyie-07-noyabrya-2019/?lang=ru |title=ООС: сводные данные – 07 ноября 2019 |trans-title=JFO&nbsp;– Summary information as of 7 November 2019 |date=7 November 2019 |accessdate=7 November 2019 |publisher=NSDC |language=ru |website=mediarnbo.org |quote=Posted By: Galat 13:49 07/11/2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119043140/http://mediarnbo.org/2019/11/07/oos-svodnyie-dannyie-07-noyabrya-2019/?lang=ru |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/11/15/za-utochnenoyu-informaczieyu-chergovogo-golovnogo-vijskovo-medichnogo-upravlinnya-na-tehnichnij-teritorii-czentralnoi-artbazi-zabezpechennya-boepripasami-zaznali-poranen-4-vijskovosluzhbovcziv-saperiv/ |title=За уточненою інформацією чергового Головного Військово-медичного управління на технічній території Центральної артбази забезпечення боєприпасами зазнали поранень 4 військовослужбовців-саперів |trans-title=|date=2019-11-16|access-date=2019-11-16|publisher=MoD |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/s/online_dnr_sckk/5750|title=online СЦКК ДНР|website=Telegram|access-date=2019-11-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/11/17/vistup-rechnika-minoboroni-shhodo-situaczii-v-rajoni-provedennya-operaczii-obednanih-sil/ |title=Виступ речника Міноборони щодо ситуації в районі проведення операції Об'єднаних сил |trans-title= |date=17 November 2019 |access-date=17 November 2019 |publisher=MoD |language=uk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/pressjfo.news/posts/718788255280460 |title=Операція об'єднаних сил / Joint forces operation {{!}} Вечірній брифінг прес-центру Об'єднаних сил |trans-title= |date=21 November 2019 |accessdate=21 November 2019 |publisher=Press-centre of the JFO HQ |language=uk|website=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/11/23/vistup-rechnika-minoboroni-shhodo-situaczii-v-rajoni-provedennyaoperaczii-obednanih-sil/ |title=Виступ речника Міноборони щодо ситуації в районі проведення операції Об'єднаних сил |trans-title=Statement by a Defence Ministry spokesman on the situation in the area of the Joint Forces operation |publisher=MoD |date=23 November 2019 |access-date=23 November 2019 |website= |language=uk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/pressjfo.news/posts/724757861350166 |title=Операція об'єднаних сил / Joint forces operation {{!}} Вечірній брифінг пресцентру Об'єднаних сил 29. نومبر 2019 |trans-title= |date=29 November 2019 |accessdate=29 November 2019 |publisher=Press-centre of the JFO HQ |language=uk|website=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mil.gov.ua/news/2019/11/30/shhodenne-zvedennya-minoboroni-shhodo-situaczii-v-rajoni-provedennya-operaczii-obednanih-sil/ |title=Щоденне зведення Міноборони України щодо обстановки в районі проведення операції Об'єднаних сил |trans-title=Daily information of the Ministry of Defence of Ukraine on the situation in the area of the operation of the Joint forces |date=30 November 2019 |accessdate=30 November 2019 |publisher=MoD |language=uk}}</ref>}} |74+ |- | align="center" |2017 |Anglophone Crisis |Africa |{{پرچم|Cameroon}} |{{Ntsh|3,000}} 3,000+<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/cameroon/cameroons-anglophone-dialogue-work-progress|title=Cameroon's Anglophone Dialogue: A Work in Progress|date=26 September 2019}}</ref> |{{Ntsh|385}} 385+{{Refn|See [[Timeline of the Anglophone Crisis (2019)|Casualties in 2019]]}} |{{Ntsh|440}} 440+{{Refn|See [[Timeline of the Anglophone Crisis (2020)|Casualties in 2020]]}} |- | align="center" |2017 |[[کابو دیلگادو وچ شورش|Islamist insurgency in Mozambique]] |Africa |{{پرچم|Mozambique}} |{{Ntsh|1,501}} 1,501+{{Refn|See <ref name="11 Oct 2017">{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-27-iss-today-mozambiques-first-islamist-attacks-shock-the-region/|title=ISS Today: Mozambique's first Islamist attacks shock the region|website=Daily Maverick|date=11 October 2017|accessdate=14 June 2018|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171219074309/https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-27-iss-today-mozambiques-first-islamist-attacks-shock-the-region/|archivedate=19 December 2017}}</ref><ref name="4 Dec 2017">{{cite news|url=https://www.voaportugues.com/a/mais-ataque-mocimboa-praia/4148160.html|title=Mais um ataque em Mocimboa da Praia|website=Voz da América Portugues|date=4 December 2017|accessdate=14 June 2018|language=pt|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234944/https://www.voaportugues.com/a/mais-ataque-mocimboa-praia/4148160.html|archivedate=26 December 2017}}</ref><ref name="mozambique">{{cite news|url=https://mozambique.co.mz/News/Archive.php|title=50 Killed As Police Attack Islamic Terrorists In Mocimboa De Praia Mozam|accessdate=14 June 2018|website=Mozambique|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102073026/https://mozambique.co.mz/News/Archive.php|archivedate=2 January 2018}}</ref><ref name="15 Jan 2018">{{cite news|url=https://www.rtp.pt/noticias/mundo/novo-ataque-de-grupo-armado-faz-cinco-mortos-no-nordeste-de-mocambique_n1052152|title=Novo ataque de grupo armado faz cinco mortos no nordeste de Moçambique|date=15 January 2018|accessdate=14 June 2018|language=pt|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180116170622/https://www.rtp.pt/noticias/mundo/novo-ataque-de-grupo-armado-faz-cinco-mortos-no-nordeste-de-mocambique_n1052152|archivedate=16 January 2018}}</ref><ref name="25 Apr 2018">{{cite news|url=http://allafrica.com/stories/201804250074.html|title=Mozambique: Three Islamist Attacks Reported Over Weekend|website=Agencia de Informacao de Mocambique (Maputo)|date=25 April 2018|accessdate=14 June 2018}}</ref><ref name="29 May 2018">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44289512|title=Mozambique 'jihadists behead' villagers|website=BBC News|date=29 May 2018|accessdate=14 June 2018}}</ref><ref name="6 June 2018">{{cite news|url=http://www.verdade.co.mz/nacional/65954-al-shabaab-mocambicano-mata-mais-12-civis-em-cabo-delgado-presidente-nyusi-mudo|title=Al Shabaab moçambicano mata mais 12 civis em Cabo Delgado; Presidente Nyusi mudo|website=Verdade Online|date=6 June 2018|accessdate=14 June 2018|language=pt}}</ref><ref name="5 Jun 2018">{{cite news|url=http://www.africanews.com/2018/06/05/atleast7killedinmacheteattackinmozambiquepolicesay/|title=At least 7 killed in machete attack in Mozambique, police say|website=Africa News|date=5 June 2018|accessdate=14 June 2018|archivedate=8 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180608013553/http://www.africanews.com/2018/06/05/atleast7killedinmacheteattackinmozambiquepolicesay/}}</ref><ref name="7 June 2018">{{cite news|url=http://www.lavanguardia.com/internacional/20180607/444194063365/al-menos-6-muertos-en-un-nuevo-ataque-yihadista-en-el-norte-de-mozambique.html|title=Al menos 6 muertos en un nuevo ataque yihadista en el norte de Mozambique|website=La Vanguardia|date=7 June 2018|accessdate=14 June 2018|language=pt}}</ref><ref name="12 June 2018">{{cite news|url=http://clubofmozambique.com/news/mozambique-four-dead-in-new-terrorist-attack-in-changa-nangade-district-aim-report/|title=Mozambique: Four dead in new terrorist attack in Changa, Nangade district – AIM report|website=Club of Mozambique|date=12 June 2018|accessdate=14 June 2018|archivedate=18 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718231130/http://clubofmozambique.com/news/mozambique-four-dead-in-new-terrorist-attack-in-changa-nangade-district-aim-report/}}</ref><ref name="12 Jun 2018">{{cite news|url=http://clubofmozambique.com/news/breaking-insurgents-wreak-death-and-destruction-in-nathuko-macomia-mozambique/|title=Breaking: Insurgents wreak death and destruction in Nathuko, Macomia – Mozambique|website=Club of Mozambique|date=12 June 2018|accessdate=14 June 2018|archivedate=25 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825120652/http://clubofmozambique.com/news/breaking-insurgents-wreak-death-and-destruction-in-nathuko-macomia-mozambique/}}</ref><ref name="26 September 2019">{{cite news|url=https://www.news24.com/Africa/News/12-killed-in-jihadist-attacks-in-mozambique-20190925|title=12 killed in jihadist attacks in Mozambique|website=News 24|date=25 September 2019|accessdate=26 September 2019|archivedate=27 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190927122146/https://www.news24.com/Africa/News/12-killed-in-jihadist-attacks-in-mozambique-20190925}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.africanexponent.com/post/7499-mozambique-islamist-insurgency-intensifies-attacks|title=Mozambique Islamist Insurgency Intensifies Attacks &#124; The African Exponent.|first=Mthokozisi|last=Dube|website=The African Exponent|access-date=2020-10-02|archive-date=2020-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518014247/https://www.africanexponent.com/post/7499-mozambique-islamist-insurgency-intensifies-attacks|dead-url=yes}}</ref><ref name="9 June 2020">{{Cite web|url=https://acleddata.com/2020/06/09/cabo-ligado-weekly-1-7-june-2020/|title=Cabo Ligado Weekly: 1-7 June 2020|date=9 June 2020}}</ref>}} |{{Ntsh|643}} 643<ref>{{حوالہ ویب|url=https://clubofmozambique.com/news/mozambique-bus-attacked-passengers-murdered-aim-report-143792/|title=Mozambique: Bus attacked, passengers murdered – AIM report|website=Mozambique|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-03-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210308121531/https://clubofmozambique.com/news/mozambique-bus-attacked-passengers-murdered-aim-report-143792/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/283556/mozambique-several-killed-in-truck-attacks-in-cabo-delgado-november-1-2|title=Mozambique: Several killed in truck attacks in Cabo Delgado November 1–2|date=4 November 2019|website=Garda|access-date=2 October 2020|archivedate=9 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909143138/https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/283556/mozambique-several-killed-in-truck-attacks-in-cabo-delgado-november-1-2}}</ref> |{{Ntsh|723}} 723<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/308341/mozambique-attack-on-military-base-leaves-22-dead-in-cabo-delgado-province-january-23|title=Mozambique: Attack on military base leaves 22 dead in Cabo Delgado province January 23|website=GardaWorld|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909143204/https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/308341/mozambique-attack-on-military-base-leaves-22-dead-in-cabo-delgado-province-january-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/ab6f683ca655b34f893baa9caa037671|title=7 beheaded by extremists in Mozambique's gas-rich north|date=7 February 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mozambique-insurgency-idUSKCN22A38T|title=Mozambique forces killed over 100 Islamist insurgents in past month: government|date=28 April 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://acleddata.com/2020/06/16/cabo-ligado-weekly-8-14-june-2020/|title=Cabo Ligado Weekly: 8-14 June 2020|date=16 June 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://acleddata.com/2020/06/23/cabo-ligado-weekly-15-21-june-2020/|title=Cabo Ligado Weekly: 15-21 June 2020|date=23 June 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://acleddata.com/2020/06/30/cabo-ligado-weekly-22-28-june-2020/|title=Cabo Ligado Weekly: 22-28 June 2020|date=1 July 2020}}</ref> |- | align="center" |2019 |[[2019–2020 خلیج فارس بحران|2019–20 Persian Gulf crisis]] |Asia |{{پرچم|Iran}}<br /><br />{{پرچم|Iraq}}<br /><br />{{پرچم|Saudi Arabia}} |{{Ntsh|231}} 241 |{{Ntsh|27}} 27 |{{Ntsh|195}} 214 |} == جھڑپاں تے جھڑپاں (موجودہ یا پچھلے سالاں وچ 100 تو‏ں کم اموات) == درج ذیل لسٹ وچ 19 تنازعات موجودہ یا پچھلے کیلنڈر سال وچ 100 تو‏ں کم براہ راست پرتشدد اموات دا سبب بنے ني‏‏‏‏ں۔ {| class="wikitable sortable" |+ !Start of conflict !Conflict !Continent !Location ! data-sort-type="number" |Cumulative fatalities ! data-sort-type="number" |Fatalities in 2019 ! data-sort-type="number" |Fatalities in 2020 |- | align="center" |1922 |[[خوزستان وچ عرب علیحدگی پسندی|Arab separatism in Khuzestan]] * ASMLA insurgency |Asia |{{پرچم|Iran}} |{{Ntsh|206}} [[خوزستان وچ عرب علیحدگی پسندی|206–345]] |{{Ntsh|1}} 1<ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2019/11/11/Protests-erupt-in-Ahwaz-after-popular-dissident-poet-dies-in-Iranian-hospital.html|title=Protests erupt in Ahwaz after popular dissident poet dies in Iranian hospital|date=10 November 2019}}</ref> | |- | align="center" |1931 |[[مسئلہ سنکیانگ|Xinjiang conflict]] |Asia |{{پرچم|China}} |{{Ntsh|1000}} 1,000+ | | |- | align="center" |1946 |[[ایران وچ کرد علیحدگی پسندی|Kurdish separatism in Iran]] |Asia |{{پرچم|Iran}} |{{Ntsh|13,100}} 13,100–35,000{{Refn|See <ref>{{cite web|url=http://uca.edu/politicalscience/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/irankurds-1943-present/|title=Iran/Kurds (1943–present)|accessdate=23 January 2016}}<br />{{cite web|url=http://www1.american.edu/cgp/pdf/hicks.pdf|title=The Human Rights of Kurds in the Islamic Republic of Iran|date=April 2000|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807060312/http://www1.american.edu/cgp/pdf/hicks.pdf|archivedate=7 August 2011}}<br />[[Iran–PJAK conflict#Casualties]]</ref>}} |{{Ntsh|10}} 10<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kurdistan24.net/en/news/19300e19-ab3a-4945-b96c-722433e30e9a|title=Iranian guard killed in clashes near Kurdistan Region border|last=Kurdistan24|website=Kurdistan24|accessdate=7 May 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/iran-says-killed-five-suspected-terrorists-near-iraqi-border/30051879.html|title=Iran Says Killed Five Suspected Terrorists Near Iraqi Border|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref> |{{Ntsh|6}} 6<ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/05/05/Iran-s-IRGC-commander-other-members-killed-in-Kurdistan-Fars.html|title=Iran IRGC commander, other members killed in Kurdistan: Report|date=5 May 2020|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/05/29/Gunmen-kill-3-Iranian-border-guards-in-Kurdish-area-near-Iraq-border.html|title=Gunmen kill 3 Iranian border guards in Kurdish area near Iraq border|date=29 May 2020|website=Al Arabiya English}}</ref> |- | align="center" |1954 |Insurgency in Northeast India * Insurgency in Meghalaya * [[آسام علیحدگی پسند تحریکاں|Assam separatist movements]] * Insurgency in Manipur * Ethnic conflict in Nagaland |Asia |{{پرچم|India}} |{{Ntsh|25000}} 25,000+<ref name="PERI Database"/> |{{Ntsh|34}} 34<ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/india-insurgencynortheast|title=Datasheet – Insurgency North East|last=|first=|date=|website=|publisher=South Asian Terrorism Portal|accessdate=25 October 2018}}</ref> |{{Ntsh|20}} 20 |- | align="center" |1963 |West Papua conflict |Oceania |{{پرچم|Indonesia}} |{{Ntsh|100000}} 100,000<ref>{{حوالہ ویب|url=https://unpo.org/article/21905|title=West Papua: Indonesia Considering Addressing Past Atrocities|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2022-10-31|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221031131100/https://unpo.org/article/21905|url-status=dead}}</ref> |{{Ntsh|57}} 57{{Refn|<ref>{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/news/2019/03/08/tni-soldiers-killed-in-clash-with-west-papua-liberation-army.html|title=TNI soldiers killed in clash with West Papua liberation army|first=The Jakarta|last=Post|website=The Jakarta Post|accessdate=7 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-47639369|title=Baku tembak Polisi-OPM di Papua kembali menelan korban: 'Kalau perang terus, korban terus berjatuhan'|language=Indonesian|trans-title=Police-OPM shootout in Papua again takes its toll: 'If the war continues, victims continue to fall'|date=21 March 2019|website=BBC News|accessdate=7 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-05/13/c_138055195.htm|title=Indonesian soldiers clash with rebels in Papua, 1 soldier dead – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2020-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022050008/http://www.xinhuanet.com/english/2019-05/13/c_138055195.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jakartaglobe.id/context/police-detective-found-dead-after-taken-hostage-by-armed-group-in-papua|title=Police Detective Found Dead After Taken Hostage by Armed Group in Papua|website=Jakarta Globe}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/397515/west-papua-rebel-shot-dead-as-protests-continue|title=West Papua rebel shot dead as protests continue|date=26 August 2019|website=RNZ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/aug/29/west-papua-deaths-as-protest-turns-violent|title=Up to seven dead in West Papua as protest turns violent|date=29 August 2019|via=www.theguardian.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-indonesia-papua-idUSKBN1W410K|title=Indonesia says three killed in shootout with Papua separatists|newspaper=Reuters|date=19 September 2019|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/09/24/fresh-wave-west-papua-violence-leaves-27-dead/|title=At least 30 dead in Papua after protesters set fire to government buildings|first=Nicola|last=Smith|newspaper=The Telegraph|date=24 September 2019|via=www.telegraph.co.uk}}</ref>}}<ref>{{حوالہ ویب|url=https://jakartaglobe.id/news/soldier-killed-by-gunmen-on-papua-new-guinea-border|title=Soldier Killed by Gunmen on Papua New Guinea Border}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thejakartapost.com/news/2019/12/19/ahead-of-christmas-military-police-officers-killed-in-latest-conflicts-in-papua.html|title=Ahead of Christmas, military, police officers killed in latest conflicts in Papua}}</ref> |{{Ntsh|2}} 2<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thejakartapost.com/news/2020/07/21/two-papuan-refugees-shot-dead-by-indonesian-military-personnel.html|title=Two Papuan refugees shot dead by Indonesian military personnel}}</ref> |- | align="center" |1969 |Communist rebellion in the Philippines |Asia |{{پرچم|Philippines}} |{{Ntsh|43388}} 43,388+ |5 |13<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.benarnews.org/english/news/philippine/communist-rebels-killed-06182020133035.html|title=Philippine Troops Kill 5 Suspected NPA Rebels in Negros Oriental Clash}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.benarnews.org/english/news/philippine/communist-rebels-killed-08092020104541.html|title=Philippine Army Inflicts Heavy Toll in Clash with Communist Rebels}}</ref> |- | align="center" |1975 |Cabinda War |Africa |{{پرچم|Angola}} |{{Ntsh|30000}} 30,000<ref>{{حوالہ ویب|url=http://ploughshares.ca/pl_armedconflict/angola-cabinda-1994-2006|title=Angola-Cabinda(1994–2006)|website=Project Ploughshares|accessdate=26 February 2015}}</ref> |{{Ntsh|12}} 12 |{{Ntsh|12}} 37<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.urdupoint.com/en/miscellaneous/angolas-cabinda-separatists-say-fresh-clashe-937538.html|title=Angolas Cabinda Separatists Say Fresh Clashes Killed 12|website=UrduPoint}}</ref> |- | align="center" |1980 |Internal conflict in Peru |South America |{{پرچم|Peru}} |{{Ntsh|70000}} 70,000<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26969355|title=Peru Shining Path Arrests: 24 Seized|website=BBC News|date=10 April 2014|accessdate=9 December 2014}}</ref> |{{Ntsh|3}} 3 | |- | align="center" |1980 |Maoist insurgency in Turkey |Asia |{{پرچم|Turkey}} |{{Ntsh|70}} 600+ |{{Ntsh|5}} 5 | |- | align="center" |1987 |Lord's Resistance Army insurgency |Africa |{{پرچم|Uganda}}<br /><br />{{پرچم|South Sudan}}<br /><br />{{پرچم|Democratic Republic of the Congo}}<br /><br />{{پرچم|Central African Republic}} |100,000+ | |{{Ntsh|19}} 19 |- | align="center" |1988 |Nagorno-Karabakh conflict |Asia |{{پرچم|Armenia}}<br /><br />{{پرچم|Azerbaijan}} |{{Ntsh|27287}} 27,287+{{Refn|See <ref>{{cite book|last=de Waal|first=Thomas|title=Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War|year=2003|publisher=New York University Press|location=New York|isbn=978-0-8147-1945-9|authorlink=Thomas de Waal|page=285|title-link=Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War}}</ref><ref>[http://www.euronews.net/2009/11/28/winds-of-change-in-nagorno-karabakh/ Winds of Change in Nagorno Karabakh] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111206040424/http://www.euronews.net/2009/11/28/winds-of-change-in-nagorno-karabakh/ |date=6 December 2011}}. ''[[Euronews]]''. 28 November 2009.</ref><ref name=AMS>{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/JL02Ak01.html |title=SOFA not sitting well in Iraq |work=Asia Times |date=2 December 2008 |accessdate=23 October 2010 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701025851/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/JL02Ak01.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[[Uppsala Conflict Data Program]], Republic of Nagorno-Karabakh – civilians, viewed 3 May 2013</ref><ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/150603|title=Azerbaijani Soldier Shot Dead by Armenian Forces|work=Naharnet|accessdate=22 October 2014}}</ref>}} |{{Ntsh|5}} 5{{Refn|See <ref>{{Cite web|url=http://asbarez.com/183307/one-soldier-killed-2-wounded-by-azerbaijani-fire-in-armenia/|title=One Soldier Killed, 2 Wounded by Azerbaijani Fire in Armenia|date=29 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://asbarez.com/181601/armenian-soldier-killed-in-artsakh-from-azerbaijani-fire/|title=Armenian Soldier Killed in Artsakh from Azerbaijani Fire|date=13 June 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://menafn.com/1098309651/Armenian-forces-kill-Azerbaijani-soldier|title=Armenian forces kill Azerbaijani soldier|website=menafn.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eurasianet.org/fatal-frontline-shootings-heighten-tensions-between-armenia-and-azerbaijan|title=Fatal frontline shootings heighten tensions between Armenia and Azerbaijan|website=Eurasianet}}</ref>}} |{{Ntsh|21}} 21<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.azernews.az/karabakh/161898.html|title=Armenia kills Azerbaijani soldier ahead of Munich Security Conference|date=17 February 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/armenia-azerbaijan-trade-accusations-over-deadly-border-fighting/30451616.html|title=Armenia, Azerbaijan Trade Accusations over Deadly Border Fighting}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.armradio.am/2020/07/12/azerbaijan-reports-third-death/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/soldiers-killed-azerbaijan-armenia-border-clashes-200713093832895.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/14/soldiers-killed-armenia-and-azerbaijan-border-clashes}}</ref> |- | align="center" |1998 |Dissident Irish Republican campaign |Europe |{{پرچم|United Kingdom}} |{{Ntsh|146}} 146 |{{Ntsh|3}} 3 | |- | align="center" |2003 |War in Darfur |Africa |{{پرچم تصویر|Sudan}}[[سوڈان|Sudan]] |300,000 |0 |{{Ntsh|89}} 89<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/condemns-deadly-violence-sudan-north-darfur-200715094909361.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-sudan-violence-idUSKCN24Q0JJ}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rte.ie/news/world/2020/0727/1155670-sudan-darfur/}}</ref> |- | align="center" |2006 |[[پاکستان وچ دہشت گردی|Terrorism in Punjab]] |Asia |{{پرچم|Pakistan}} |{{Ntsh|2536}} 2,536<ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=https://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/punjab/index.html|title=Punjab Assessment – 2017|website=www.satp.org|accessdate=2019-05-11}}</ref><ref name=":4">{{حوالہ ویب|url=https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-punjab|title=datasheet-terrorist-attack-fatalities|website=satp.org|accessdate=2020-05-11|تاريخ-الأرشيف=2020-05-12|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200512224457/https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-punjab|url-status=dead}}</ref> |{{Ntsh|28}} 28 |{{Ntsh|11}} 11 |- | align="center" |2007 |[[پاکستان وچ دہشت گردی|Terrorism in Sindh]] |Asia |{{پرچم|Pakistan}} |{{Ntsh|7636}} 7,636<ref name=":5">{{حوالہ ویب|url=https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-sindh|title=datasheet-terrorist-attack-fatalities|website=satp.org|accessdate=2020-07-02|تاريخ-الأرشيف=2020-06-18|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200618041304/https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan-sindh|url-status=dead}}</ref> |{{Ntsh|25}} 25 |{{Ntsh|41}} 41 |- | align="center" |2009 |Insurgency in the North Caucasus |Europe |{{پرچم|Russia}} |{{Ntsh|4053}} 4,053–4,084{{Refn|See <ref name="sputnik">235 killed (2009),[http://sputniknews.com/russia/20100116/157570882.html] 225 killed (2010),[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/198756/] 190–207 killed (2011),[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/198756/]{{cite web |url=http://www.retwa.com/home.cfm?articleId=11904 |title=Two Hundred Law Enforcement Personnel Killed in N. Caucasus in 2011 |accessdate=27 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921055244/http://www.retwa.com/home.cfm?articleId=11904 |archivedate=21 September 2013 |df=dmy-all}} 211 killed (2012),[http://de.sputniknews.com/politik/20130125/265394634.html] 127 killed (2013),[http://www.cfr.org/russian-federation/instability-russias-north-caucasus-region/p9021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214052259/http://www.cfr.org/russian-federation/instability-russias-north-caucasus-region/p9021 |date=14 February 2015}} 41–55 killed (2014),[http://www.themoscowtimes.com/news/article/terrorist-attacks-in-russia-s-north-caucasus-down-50/509427.html] [http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/256537/] 18 killed (2015),[https://eng.kavkaz-uzel.ru/articles/34527/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602130447/https://eng.kavkaz-uzel.ru/articles/34527/ |date=2 June 2016}} 32 killed (2016),[http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/297004/] total of 1,079–1,110 reported killed</ref><ref name="kavkaz">270 killed and 453 captured (2009),[http://chechnya.kavkaz-uzel.ru/articles/159998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920151411/http://chechnya.kavkaz-uzel.ru/articles/159998 |date=20 September 2011}} 349 killed and 254 captured (2010),[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/198756] 384 killed and 370 captured (2011),[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/198756/] 391 killed and 461 captured (2012),[http://de.sputniknews.com/politik/20130125/265394634.html] 260 killed (2013),[http://sputniknews.com/russia/20131224/185892322.html] and 88 captured [http://sputniknews.com/russia/20130502/180951073/North-Caucasus-Militants-Losses-Down-in-2013.html] 259 killed and 445 captured (2014),[https://web.archive.org/web/20150203055846/http://www.jamestown.org/programs/edm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=43475&cHash=37f7f6ab5a72bfb5b02b545a639f5fc4] 172 killed (2015),[http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/277116/] 162 killed and 377 captured (2016),[http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/297004/] [https://sputniknews.com/russia/201610111046220627-russia-north-caucasus-militants/] total reported 2,247 killed and 2,448 captured</ref><ref name="kavkaz-uzel">356 killed (2010–2011),[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/198756/] 78 killed (2012),{{cite web |url=http://www.thisdaylive.com/articles/russian-forces-kill-three-militants-in-north-caucasus/137478/ |title=Russian Forces Kill Three Militants in North Caucasus |accessdate=2013-09-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001154735/http://www.thisdaylive.com/articles/russian-forces-kill-three-militants-in-north-caucasus/137478/ |archivedate=1 October 2013 |df=dmy-all}} 104 killed (2013),[http://www.cfr.org/russian-federation/instability-russias-north-caucasus-region/p9021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214052259/http://www.cfr.org/russian-federation/instability-russias-north-caucasus-region/p9021 |date=14 February 2015}} 37 killed (2014),[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/256537/] 19 killed (2015),[https://eng.kavkaz-uzel.ru/articles/34527/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602130447/https://eng.kavkaz-uzel.ru/articles/34527/ |date=2 June 2016}} 32 killed (2016),[http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/297004/] total of 602 reported killed</ref>}} |{{Ntsh|31}} 31{{Refn|See <ref>{{Cite web|url=https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/48385/|title=21 people fell victim to armed conflict in Northern Caucasus in Q1 of 2019|website=Caucasian Knot|date=9 September 2019|access-date=6 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/48465/|title=In Quarter 2 of 2019, 10 people fell victim to armed conflict in Northern Caucasus|website=Caucasian Knot|date=14 September 2019|access-date=6 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/49431/|title=In 3rd quarter of 2019, seven persons fell victim to armed conflict in Northern Caucasus|website=Caucasian Knot|date=18 December 2019|access-date=6 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/49393/|title=In October 2019, no victims of armed conflict were registered in Northern Caucasus|website=Caucasian Knot|date=15 December 2019|access-date=6 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/49396/|title=In November 2019, no victims of armed conflict were registered in Northern Caucasus|website=Caucasian Knot|date=15 December 2019|access-date=6 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/49721/|title=In December 2019, six persons fell victim to armed conflict in Northern Caucasus|website=Caucasian Knot|date=17 January 2020|access-date=6 February 2020}}</ref>}} |{{Ntsh|6}} 6 |- | align="center" |2011 |Sinai insurgency |Africa |{{پرچم|Egypt}} |{{Ntsh|5000}} 5,000+ |{{Ntsh|77}} 77+<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/militants-kill-seven-egyptian-soldiers-sinai-report|title=Militants kill seven Egyptian soldiers in Sinai: Report|website=Middle East Eye}}</ref> | |- | align="center" |2011 |Syrian Civil War spillover in Lebanon |Asia |{{پرچم|Lebanon}} |{{Ntsh|820}} [[Casualties of the Syrian Civil War spillover in Lebanon|820+]] |{{Ntsh|5}} 5<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2019/07/05/ISIS-claims-June-attack-that-killed-four-on-patrol-in-Lebanon-s-Tripoli.html|title=ISIS claims June attack that killed four on patrol in Lebanon's Tripoli|website=english.alarabiya.net|date=4 July 2019}}</ref> | |- | align="center" |2016 |Philippine Drug War |Asia |{{پرچم تصویر|Philippines}} [[فلپائن|Philippines]] |5,000+ | |3<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.benarnews.org/english/news/philippine/philippines-drugs-01102020150922.html|title=Gunmen Kill Ex-Police General in Northern Philippines}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.benarnews.org/english/news/philippine/official-killed-02192020132733.html|title=Senior Philippine Prisons Official Gunned Down}}</ref> |} == ملک تو‏ں اموات == اس حصے وچ ملک تو‏ں جاری تنازعات تو‏ں وابستہ اموات د‏‏ی تفصیلات ني‏‏‏‏ں۔ [[File:Conflict-related fatalities in the world's 17 deadliest countries 2014 - 2019.png| دنیا &#039; وچ تنازعات تو‏ں متعلق اموات 17 مہلک ترین ملکاں دے 2014–2019 ]] {| class="wikitable sortable" |- ! ! colspan="2" style="text-align: center;" |[[2014 وچ مسلح تنازعات د‏‏ی لسٹ|2014]]{{efn|Data for African countries are based on ACLED, excluding riots/protests-related fatalities<ref name="ACLED" /><ref name="AAA">{{cite web|url=https://projects21.files.wordpress.com/2015/03/ps21-conflict-trends.pdf|title=Death Toll in 2014's Bloodiest Wars Sharply Up on Previous Year|date=17 March 2015|publisher=Project for the Study of the 21st Century}}</ref>}} ! colspan="2" style="text-align: center;" |[[2015 وچ مسلح تنازعات د‏‏ی لسٹ2015]]{{efn|Data for African countries are based on ACLED, excluding riots/protests-related fatalities<ref name="ACLED" /><ref name="ACLED2016">{{cite web|url=http://www.acleddata.com/data/realtime-data-2016/|title=Realtime Data (2016)|publisher=ACLED|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160118143214/http://www.acleddata.com/data/realtime-data-2016/|archivedate=18 January 2016|df=dmy-all}}</ref>}} ! colspan="2" style="text-align: center;" |[[2016 وچ مسلح تنازعات د‏‏ی لسٹ|2016]]{{efn|Data for African countries are based on ACLED, excluding riots/protests-related fatalities<ref name="ACLED" /><ref name="ACLED2016" />}} ! colspan="2" style="text-align: center;" |[[2017 وچ مسلح تنازعات د‏‏ی لسٹ|2017]]{{efn|Data for African countries are based on ACLED, excluding riots/protests-related fatalities<ref name="ACLED" /><ref name="ACLED2017" />}} ! colspan="2" style="text-align: center;" |[[2018 وچ مسلح تنازعات د‏‏ی لسٹ|2018]]{{efn|Data for African countries are based on ACLED, excluding riots/protests-related fatalities<ref name="ACLED" /><ref name="ACLED2018">{{cite web|url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/|title=Realtime Data|publisher=ACLED}}</ref>}} ! colspan="2" style="text-align: center;" |[[2019 وچ مسلح تنازعات د‏‏ی لسٹ|2019]]{{efn|Data for African countries are based on ACLED, excluding riots/protests-related fatalities<ref name="ACLED" /><ref name="ACLED2018" />}} |- !align=center | درجہ !align=center | ملک !align=center | اموات !align=center | ملک !align=center | اموات !align=center | ملک !align=center | اموات !align=center | ملک !align=center | اموات !align=center | ملک !align=center | اموات !align=center | ملک !align=center | اموات |- |align=center|1 |{{flag|Syria}} |{{IncreaseNegative}}76,021 |{{flag|Syria}} |{{DecreasePositive}}55,219 |{{flag|Syria}} |{{DecreasePositive}}49,742 |{{flag|Syria}} |{{DecreasePositive}}39,000 |{{flag|Afghanistan}} |{{IncreaseNegative}}35,941 |{{flag|Afghanistan}} |{{IncreaseNegative}}41,735 |- |align=center|2 |{{flag|South Sudan}} |{{IncreaseNegative}}50,000<ref>{{cite news|url=http://www.bdlive.co.za/africa/africannews/2016/03/11/south-sudan-is-dying-and-nobody-is-documenting-these-deaths|title=South Sudan is dying, and nobody is documenting these deaths|date=11 March 2016|work=[[Agence France Presse]]|accessdate=2 October 2020|archivedate=13 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313152742/http://www.bdlive.co.za/africa/africannews/2016/03/11/south-sudan-is-dying-and-nobody-is-documenting-these-deaths}}</ref> |{{flag|Afghanistan}} |{{IncreaseNegative}}36,345 |{{flag|Mexico}} |{{IncreaseNegative}}23,953* <ref>{{Cite web|url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/En-2016-se-registraron-23953-homicidios-en-Mexico-20170726-0156.html|title=El Economista {{!}} En 2016 se registraron 23,953 homicidios en México|website=www.eleconomista.com.mx|language=es|access-date=2018-09-30}}</ref> |{{flag|Mexico}} |{{IncreaseNegative}}31,174* |{{flag|Mexico}} |{{IncreaseNegative}}33,341*<ref>{{Cite web|url=https://cfr.org/interactive/global-conflict-tracker/conflict/criminal-violence-mexico|title=Criminal Violence in Mexico|website=Global Conflict Tracker|language=en|access-date=2019-12-10}}</ref> |{{flag|Mexico}} |{{IncreaseNegative}}35,588* |- |align=center|3 |{{flag|Mexico}} |{{DecreasePositive}}27,662* <ref>{{Cite news|url=https://m.excelsior.com.mx/opinion/martin-moreno/2014/07/29/973354|title=México: 55 mil 325 asesinatos|date=2014-07-29|work=Excélsior|access-date=2018-09-30|language=es}}</ref> |{{flag|Iraq}} |{{IncreaseNegative}}24,113 <!-- PKK-Turkish forces: 1,927–550=1,377 + Iraq Civil War: 22,736 --> |{{flag|Iraq}} |{{DecreasePositive}}23,898 |{{flag|Afghanistan}} |{{DecreasePositive}}23,065 |{{flag|Yemen}} |{{IncreaseNegative}}22,201 |{{flag|Yemen}} |{{DecreasePositive}}16,050 |- |align=center|4 |{{flag|Iraq}} |{{IncreaseNegative}}24,000<ref name="IBC" /><ref name="ibc2014">{{cite web|url=https://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/2014/|title=Iraq 2014: Civilian deaths almost doubling year on year|date=1 January 2015|publisher=Iraq Body Count|quote=Combining the 17,000 civilian deaths recorded by IBC with the above wide range of combatant deaths of 4,000–30,000, suggests a total of between 21,000 and 47,000 people have been killed in war-related violence in Iraq during 2014.|accessdate=2 January 2015}}</ref> |{{flag|Mexico}} |{{DecreasePositive}}20,525*<ref>{{Cite news|url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Durante-el-2015-hubo-20525-homicidios-en-Mexico-INEGI-20160725-0127.html|title=Durante el 2015 hubo 20,525 homicidios en México: INEGI|last=Redacción|work=El Economista|access-date=2018-09-30}}</ref> |{{flag|Afghanistan}} |{{DecreasePositive}}23,539 |{{flag|Iraq}} |{{DecreasePositive}}13,187 |{{flag|Syria}} |{{DecreasePositive}}19,799–23,000 |{{flag|Syria}} |{{DecreasePositive}}11,244 |- |align=center|5 |{{flag|Afghanistan}} |{{IncreaseNegative}}14,638 |{{flag|Nigeria}} |{{DecreasePositive}}8,122 |{{flag|Somalia}} |{{IncreaseNegative}}5,575 |{{flag|Myanmar}} |{{IncreaseNegative}}6,700+ |{{flag|Iraq}} |{{DecreasePositive}}4,920 |{{flag|Saudi Arabia}} |{{IncreaseNegative}}4,832 |- |align=center|6 |{{flag|Nigeria}} |{{IncreaseNegative}}11,360 |{{flag|Yemen}} |{{IncreaseNegative}}6,425 |{{flag|Nigeria}} |{{DecreasePositive}}4,684 |{{flag|Somalia}} |{{DecreasePositive}}4,969 |{{flag|Nigeria}} |{{IncreaseNegative}}4,850 |{{flag|Somalia}} |{{DecreasePositive}}2,604 |- |align=center|7 |{{flag|Pakistan}} |{{DecreasePositive}}5,519<ref name=":6" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.satp.org/satporgtp/countries/pakistan/database/casualties.htm|title=Fatalities in Terrorist Violence in Pakistan 2000-2018{{!}} Terrorist Violence in Pakistan{{!}} Violence in Pakistan|website=www.satp.org|access-date=2019-05-20}}</ref> |{{flag|Ukraine}} |{{DecreasePositive}}4,344 |{{flag|Sudan}} |{{IncreaseNegative}}3,891 |{{flag|South Sudan}} |{{DecreasePositive}}3,528 |{{flag|Somalia}} |{{DecreasePositive}}3,862 |{{flag|Libya}} |{{IncreaseNegative}}2,200+ |- |align=center|8 |{{flag|Ukraine}} |{{IncreaseNegative}}4,771 |{{flag|Somalia}} |{{DecreasePositive}}4,087 |{{flag|South Sudan}} |{{IncreaseNegative}}3,544 |{{flag|Nigeria}} |{{DecreasePositive}}3,432 |{{flag|Saudi Arabia}} |{{IncreaseNegative}}3,509 |{{flag|Iraq}} |{{DecreasePositive}}1,850< |- |align=center|9 |{{flag|Somalia}} |{{IncreaseNegative}}4,447 |{{flag|Pakistan}} |{{DecreasePositive}}3,688<ref name=":6" /><ref name=":7" /> |{{flag|Libya}} |{{IncreaseNegative}}2,865 |{{flag|Sudan}} |{{DecreasePositive}}2,450 |{{flag|Democratic Republic of the Congo}} |{{DecreasePositive}}1,757 |{{flag|Mali}} |{{DecreasePositive}}734+ |- |align=center|10 |{{flag|Sudan}} |{{DecreasePositive}}3,892 |{{flag|South Sudan}} |{{DecreasePositive}}3,258 |{{flag|Turkey}} |{{IncreaseNegative}}2,013 |{{flag|Democratic Republic of the Congo}} |{{IncreaseNegative}}1,857 |{{flag|Mali}} |{{IncreaseNegative}}1,285 |{{flag|Egypt}} |{{DecreasePositive}}529+ |- |align=center|11 |{{flag|Central African Republic}} |{{IncreaseNegative}}3,347 |{{flag|Sudan}} |{{DecreasePositive}}3,216 |{{flag|Pakistan}} |{{DecreasePositive}}1,803<ref name=":6" /><ref name=":7" /> |{{flag|Central African Republic}} |{{IncreaseNegative}}1,757 |{{flag|South Sudan}} |{{DecreasePositive}}1,166 |{{flag|South Sudan}} |{{DecreasePositive}}519 |- |align=center|12 |{{flag|Libya}} |{{IncreaseNegative}}2,825 |{{flag|Egypt}} |{{IncreaseNegative}}2,836 |{{flag|Egypt}} |{{DecreasePositive}}1,707 |{{flag|Libya}} |{{DecreasePositive}}1,564 |{{flag|India}} |{{IncreaseNegative}}988<ref>SATP [https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/india] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922103810/https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/india |date=2022-09-22 }} Terrorism record – 937 killed in 2018. In fighting with Pakistan 51 Indians were killed, 26 Indian civilians [https://www.deccanherald.com/national/officer-among-4-bsf-personnel-killed-pak-rangers-firing-along-ib-samba-674662.html] and 25 Indian soldiers.[https://www.deccanherald.com/national/officer-among-4-bsf-personnel-killed-pak-rangers-firing-along-ib-samba-674662.html] In total 988 were killed in India due to fighting/war and violence/terrorism.</ref> |{{flag|India}} |{{DecreasePositive}}~403 |- |align=center|13 |{{flag|Palestine}} |{{IncreaseNegative}}2,365 |{{flag|Libya}} |{{DecreasePositive}}2,706 |{{flag|Democratic Republic of the Congo}} |{{DecreasePositive}}1,565 |{{flag|Egypt}} |{{DecreasePositive}}1,506 |{{flag|Cameroon}} |{{IncreaseNegative}}945 |{{flag|Democratic Republic of the Congo}} |{{DecreasePositive}}302+ |- |align=center|14 |{{flag|Yemen}} |{{IncreaseNegative}}1,500 |{{flag|Democratic Republic of the Congo}} |{{IncreaseNegative}}1,699 |{{flag|Yemen}} |{{DecreasePositive}}1,375 |{{flag|Ethiopia}} |{{IncreaseNegative}}1,445 |{{flag|Ethiopia}} |{{DecreasePositive}}886 |{{flag|Colombia}} |{{DecreasePositive}}238 |- |align=center|15 |{{flag|Cameroon}} |{{IncreaseNegative}}1,366 |{{flag|Cameroon}} ||{{IncreaseNegative}}1,429 |{{flag|Ethiopia}} |{{IncreaseNegative}}1,114 |{{flag|Philippines}} |{{IncreaseNegative}}1,429 |{{flag|Central African Republic}} |{{DecreasePositive}}842 |{{flag|Cameroon}} |{{DecreasePositive}}234 |- |align=center|16 |{{flag|Democratic Republic of the Congo}} |{{DecreasePositive}}1,235 |{{flag|Nigeria}} |{{IncreaseNegative}}986 |{{flag|India}} |{{IncreaseNegative}}905<ref>{{Cite web|url=https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/india|title=India 2005 to present|last=|first=|date=|website=satp.org|access-date=2019-05-21}}</ref> |{{flag|Yemen}} |{{DecreasePositive}}1,319 |{{flag|Pakistan}} |{{DecreasePositive}}736<ref>SATP [https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101162337/https://www.satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan |date=2022-11-01 }} Terrorism record – 697 killed in 2018. In fighting with India 39 Pakistanis were killed, 30 Pakistani Civilians [https://www.thequint.com/news/india/pakistan-summons-indian-deputy-high-commissioner-over-ceasefire-violations] and 9 Pakistani Soldiers were killed.[https://www.reuters.com/article/us-pakistan-india/four-pakistani-soldiers-killed-in-indian-fire-across-tense-kashmir-frontier-idUSKBN1F4127][https://www.thenews.com.pk/print/271147-martyred-soldier-laid-to-rest-in-mansehra][https://www.dawn.com/news/1392316][https://www.dawn.com/news/amp/1409227][https://www.dawn.com/news/amp/1409444] In total 736 were killed in Pakistan due to fighting/war and violence/terrorism.</ref> |{{flag|Pakistan}} |{{DecreasePositive}}206 |- |align=center|17 |{{flag|Egypt}} |{{IncreaseNegative}}1,176 |{{flag|Myanmar}} ||{{IncreaseNegative}}881 |{{flag|Ukraine}} |{{DecreasePositive}}902 |{{flag|Pakistan}} |{{DecreasePositive}}1,269<ref name=":6">{{Cite web|url=https://satp.org/datasheet-terrorist-attack/fatalities/pakistan|title=Datasheet Pakistan 2007 to present|last=|first=|date=|website=satp.org|access-date=2019-05-20}}</ref><ref name=":7" /> |{{flag|Philippines}} |{{DecreasePositive}}471 |{{flag|Thailand}} |{{IncreaseNegative}}163 |} </center> جنگ تو‏ں متعلقہ ہلاکتاں د‏‏ی بجائے بنیادی طور اُتے قتل عام۔ == ہور ویکھو == {{Portal|War|Politics|Current events}} * دنیا وچ [[جنگ دا خاکہ|جنگ]] تے لڑائیاں دا [[جنگ دا خاکہ|خاکہ]] (تریخ ، خطہ ، تنازعہ د‏‏ی قسم ، اموات دے لحاظ سے) * [[ہر سال تنازعات د‏‏ی تعداد د‏‏ی لسٹ]] * [[جنگاں د‏‏ی لسٹ: 2003 – موجودہ|جنگاں د‏‏ی لسٹ: 2003 – موجودہ]] * [[قتل عام دے ناں تو‏ں منسوب واقعات د‏‏ی لسٹ]] * [[دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی لسٹ]] * [[فعال علیحدگی پسند تحریکاں د‏‏ی فہرستاں|فعال علیحدگی پسند تحریکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[فعال باغی گروپاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نامزد دہشت گرد گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سفارتی بے قاعدگی دے ذریعے بڑھی جنگاں د‏‏ی لسٹ|سفارتی بے ضابطگیاں دے ذریعہ بڑھی جنگاں د‏‏ی لسٹ]] * [[احتجاج]] * [[منجمد تنازع]] * [[اپسالا تنازع ڈیٹا پروگرام]] * [[حادثے د‏‏ی ریکارڈنگ]] * [[ناکا‏م ریاست]] == نوٹ == {{حواشی|30em}}{{حوالے|30em|group=n}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.systemicpeace.org/warlist/warlist.htm سیاسی تشدد د‏‏ی وڈی اقساط 1946–2014] - سیاسی عدم استحکا‏م ٹاسک فورس د‏‏ی سرپرستی وچ تحقیق اُتے مبنی سینٹر فار سسٹمک پیس دے ڈائریکٹر ڈاکٹر مونٹی جی مارشل د‏‏ی مرتب کردہ مسلح تنازعات د‏‏ی لسٹ۔ * [https://web.archive.org/web/20120701142748/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/search.php UCDP تنازعہ انسائیکلوپیڈیا] - اپسالہ یونیورسٹی وچ محکمہ امن تے تنازعہ ریسرچ دا اپسلا تنازعہ ڈیٹا پروگرام ۔ * پروجیکٹ پلوشیئرز دے ذریعہ [http://ploughshares.ca/programs/armed-conflict/acr-interactive-map/ مسلح تنازعات] ، [http://ploughshares.ca/programs/armed-conflict/acr-interactive-map/ انٹرایکٹو میپ د‏‏ی اطلاع دیندے نيں] ۔ * [http://www.cfr.org/global/global-conflict-tracker/p32137#!/ عالمی تنازعہ تو‏ں باخبر رہنے والا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808010028/https://www.cfr.org/global/global-conflict-tracker/p32137#!/ |date=2017-08-08 }} ، کونسل برائے خارجہ تعلقات تو‏ں ۔ * [https://www.crisisgroup.org/crisiswatch کرائسز واچ] - بین الاقوامی بحران گروپ دے ذریعہ جاری تنازعات اُتے ماہانہ بلیٹن ، انٹرایکٹو نقشہ تے ڈیٹا بیس۔ * IRIN دے ذریعہ [http://newirin.irinnews.org/map-world-conflicts-dataviz-interactive/ دنیا دے تنازعات دا نقشہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121103622/http://newirin.irinnews.org/map-world-conflicts-dataviz-interactive/ |date=2016-01-21 }} ۔ * [http://www.globalsecurity.org/military/world/war/ عالمی جنگ وچ جاری جنگاں د‏‏ی کوریج] * [http://www.historyguy.com/21st_century_wars.html 21 ويں صدی دیاں جنگاں د‏‏ی تریخ گائے د‏‏ی کوریج] * [https://web.archive.org/web/20170110020357/http://hiik.de/en/index.php ہیڈلبرگ انسٹی ٹیوٹ برائے بین الاقوامی تنازعات د‏‏ی تحقیق (HIIK)] ** [https://www.hiik.de/en/konfliktbarometer/index.php تنازعہ بیومیٹر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709195648/https://www.hiik.de/en/konfliktbarometer/index.php |date=2017-07-09 }} - تنازعات د‏‏ی نشوونما ، اضافے ، تے تصفیہ وچ حالیہ رجحانات د‏‏ی وضاحت کردا اے * [http://www.insightonconflict.org/ بصیرت تو‏ں متعلق بصیرت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701051815/http://www.insightonconflict.org/ |date=2017-07-01 }} – [http://www.insightonconflict.org/ تنازعہ دے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701051815/http://www.insightonconflict.org/ |date=2017-07-01 }} علاقےآں وچ قیام امن دے اقدامات دا ڈیٹا بیس [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی عسکری تریخ]] {{-}} {{Ongoing military conflicts}} {{War navbox}} {{Lists of wars by date}} [[گٹھ:تریخ تو‏ں متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:جنگاں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:لسٹ عسکری تنازعات]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] ryji6wh8jqvtjybl6lsbazk7491ykr2 0 90876 708831 708207 2026-07-23T22:47:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708831 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Seal of Punjab.gif|thumb|بامہر]] [[تصویر:Chandigarh hockey stadium.JPG|thumb|کھبے|چندی گڑھ ہاکی اسٹیڈیم]] [[تصویر:LightsMohali.png|thumb|کھبے|لائٹز موہالی کرکٹ]] [[تصویر:PCA Stadium, Mohali 1.jpg|thumb|کھبے|پی سی اے اسٹیڈیم، موہالی]] [[تصویر:Gandhi stadium.jpg|thumb|کھبے|گاندھی اسٹیڈیم]] [[تصویر:A young boy practising, Gatka, SIkh martial art.jpg|thumb|کھبے|نوعمرچکری اُتے کم کرنے والا]] [[پنجابی لوک]] ہمہ قسماں کھیل کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ [[ہاکی]] تے [[کرکٹ]] تو‏ں لے ک‏ے [[کبڈی]]، کشتیاں تے کھدو کھوندی (ہاکی تو‏ں مشابہ کھیل) شامل ني‏‏‏‏ں۔ پنجاب وچ 100 تو‏ں ودھ روايتی کھیل موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="autogenerated5">کھیڈ اندے صحت واردا، از سرون سنگھ، سنگم پبلی کیشن، ISBN 93-82804-98-6</ref> بھارتی پنجاب دے لوک کھیلاں وچ خاص طور اُتے توجہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا انداز اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ اس چھوٹی سی ریاست وچ 845 کھلاڑی ریاست دے محکمہ کھیل دے قائم کردہ مختلف کھیلاں دے تربيت‏ی مراکز دے تحت کھیلاں اُتے اپنی پھڑ مضبوط ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اپنے آپ وچ ریکارڈ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[اپریل]] [[2015ء]] وچ [[حکومت پنجاب]] نے ''اسپورٹس اتھاریٹی آف انڈیا'' دے نال تال میل کردے ہوئے ریاستی کھیلاں د‏‏ی سہولتاں تے تربيت‏ی مراکز وچ اضافہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ماہرین دے مطابق سرکاری سطح اُتے تربیت یافتہ کھلاڑیاں د‏‏ی تعداد آنے والے کچھ سالاں وچ 1300 تو‏ں تجاوز کر جائے گی۔ اس تو‏ں ریاست وچ کھیل دے پروان دے لئی زندہ رہتل تے عوام وچ کھیلاں د‏‏ی جانب رغبت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.dailypioneer.com/state-editions/chandigarh/punjab-sai-all-set-to-boost-sports-culture-in-state.html Punjab-SAI all set to boost sports culture in State<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017235345/https://www.dailypioneer.com/state-editions/chandigarh/punjab-sai-all-set-to-boost-sports-culture-in-state.html |date=2020-10-17 }}</ref> پنجاب دے روايتی کھیلاں دے فروغ دے لئی بھارتی پنجاب د‏‏ی ریاستی حکومت [[2014ء]] تو‏ں پنجاب دے روايتی کھیلاں نو‏‏ں فروغ دینے دے اقدامات کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ انہاں کھیلاں وچ کشتیاں جداں ریاستی کھیل وی شامل ا‏‏ے۔<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Kabaddi-world-cup-semi-to-be-played-in-Pakistan-Punjab/articleshow/41242256.cms Kabaddi world cup semi to be played in Pakistan Punjab | Chandigarh News – Times of India<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> پنجاب وچ کھیلے جانے والے کھیل حسب ذیل ني‏‏‏‏ں۔ == کرکٹ == {{اصل|پنجاب کرکٹ ٹیم (بھارت)}} [[تصویر:PCA Stadium Mohali wide.jpg|thumb|پی سی اے اسٹیڈیم د‏‏ی اک وسیع تر تصویر]] کرکٹ پنجابیاں دا پسندیدہ کھیل ا‏‏ے۔ اس کھیل د‏‏ی نظامت پنجاب کرکٹ ایسوسی ایشن کردی ا‏‏ے۔<ref>[http://cricketpunjab.in/ I.S. Bindra PCA Stadium Mohali<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> [[کنگز ایلیون پنجاب]] [[موہالی]] وچ تشکیل پانے والی اک فرینچائزی ٹیم اے جو [[انڈین پریمیئر لیگ]] وچ کھیلدی ا‏‏ے۔ == گتکا == {{اصل|گتکا}} گتکا ({{lang-pa|ਗਤਕਾ}}) اک روايتی جنوب ایشیائی مزاحمتی تربیت اے جس وچ لکڑی د‏‏ی چھڑیاں نو‏‏ں تلوار دے طور اُتے مقابلے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ == کبڈی == {{اصل|پنجابی کبڈی}} [[تصویر:Kabaddi pictogram.svg|thumb|کبڈی د‏‏ی علامتی تصویر]] [[تصویر:Kabaddi in wadala sandhuan.jpg|thumb|کھبے|وڈالیا سندھوان وچ کبڈی]] [[تصویر:Circle Style Kabaddi ground.jpg|thumb|گولائی دار طرز د‏‏ی کبڈی]] === پنجاب گولائی دار طرز === یہ پنجاب دا ریاستی کھیل ا‏‏ے۔ === عالمی کبڈی کپ === {{اصل|بھارت وچ کبڈی}} پنجاب 2010ء تو‏ں عالمی کبڈی کپ وچ رابطے دا کم کر رہیا اے جو پنجاب گولائی دار طرز اُتے مبنی ا‏‏ے۔ 2014ء وچ مرداں دا عالمی کپ بھارت تے پاکستان دے بیچ کھیلا گیا سی جسنو‏ں بھارت نے 45-42 تو‏ں جِتیا سی۔<ref>[http://zeenews.india.com/sports/others/indian-men-women-win-world-cup-kabaddi-titles_1517982.html زی نیوز 20 12 2014]</ref> خواتین دا مقابلہ بھارت تے [[نیوزی لینڈ]] دے بیچ کھیلا گیا سی جسنو‏ں بھارت نے 36-27 تو‏ں لگاتار دوسری بار جِتیا سی۔ اختتامی جلسہ گرو گوبند سنگھ اسٹیڈیم وچ منعقد ہويا سی۔ مشاہیر وچ عارف لوہار، مس پوجا، گِپی گریوال تے ستیندر ستی شامل سن ۔ امریکی [[موٹر سائیکل]] سوار نے وی اس موقع اُتے اپنے کرتب دکھائے سن ۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.itsworldcuplive.com/kabaddi-world-cup-2014-closing-ceremony-live-on-geo-super-ptc-news/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2016-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160226081810/http://www.itsworldcuplive.com/kabaddi-world-cup-2014-closing-ceremony-live-on-geo-super-ptc-news/ |dead-url=yes }}</ref> === عالمی کبڈی لیگ === {{ہور|عالمی کبڈی لیگ}}{{اصل|کبڈی}} عالمی کبڈی لیگ 2014ء وچ متعارف ہوئی۔<ref>{{cite web |last=ریپلے |first=ڈین |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/othersports/article-2718133/Kabaddi-Trans-World-Sport-favourite-s-heading-02-Arena-WKL-forms.html |title=کبڈی کدی دنیا دے مختلف حصےآں وچ مقبول رہی اے، مگر ہن عالمی کبڈی لیگ د‏‏ی تشکیل دے نال دوسرے مقام د‏‏ی طرف ودھ رہی اے &#124; میل آنلائن |publisher=ڈیلی میل ڈاٹ سی او ڈاٹ یو دے |date=2014-08-06 |accessdate=2014-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053535/https://www.dailymail.co.uk/sport/othersports/article-2718133/Kabaddi-Trans-World-Sport-favourite-s-heading-02-Arena-WKL-forms.html |archivedate=2018-12-25 |url-status=live }}</ref> ایہ لیگ پنجاب د‏‏ی کبڈی دے طے شدہ اصول تے رہنمایانہ خطوط اُتے عمل پیرا اے، <ref>{{Cite web |title=آئی بی این لائیو 24 07 2014 |url=http://ibnlive.in.com/news/world-kabaddi-league-announces-team-franchise-names-and-logos/488061-5-23.html |access-date=2020-10-08 |archive-date=2014-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726211143/http://ibnlive.in.com/news/world-kabaddi-league-announces-team-franchise-names-and-logos/488061-5-23.html |dead-url=yes }}</ref> جیساکہ گولائی دار کبڈی د‏‏ی تعریف طے کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>http://www.worldkabaddileague.net/governance.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140921064945/http://www.worldkabaddileague.net/governance.html |date=2014-09-21 }}</ref> ایہ لیگ چار ملکاں وچ اگست 2014 تو‏ں دسمبر 2014ءکے بیچ مقابلے کروا چک‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.worldkabaddileague.net |title=عالمی کبڈی لیگ د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ– صفحہ اول |publisher=ورلڈ کبڈی لیگ ڈاٹ نیٹ |date=2014-08-09 |accessdate=2014-08-16}}</ref> . === روايتی پنجابی کبڈی د‏‏ی طرزاں === ==== لمبی کودّی ==== لمبی کودّی ({{lang-pa|ਲੰਬੀ ਕੌਡੀ}}) وچ <ref name="autogenerated2" /> پندرہ کھلاڑی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اک گولائی دار پِچ وی 15–20 فٹ د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ باہری حدود نئيں ہُندے، کھلاڑی ہر جگہ دوڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی حکم (ریفری) نئيں ہُندا۔ مداخلت کار اپنے حملے دے دوران "کودّی، کودّی" کہندا رہندا ا‏‏ے۔ ==== سونچی کودّی ==== سونچی کودّی ({{lang-pa|ਸੌਚੀ ਕੌਡੀ}}) <ref name="autogenerated2">پنجاب دیاں وراثتی کھیڈا از سُکھ دیو مادھوپوری، چیتنا پرکاشن ISBN 817883213-5</ref> (اسنو‏ں سونچی پکی/{{lang-pa|ਸੌਚੀ ਪੱਕੀ}} وی کہیا جاندا اے ) [[مکے بازی]] دے مشابہ ا‏‏ے۔ ایہ پنجاب دے مالوہ علاقے وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔ اس وچ بے شمار کھلاری کھیل دے گولائی دار پِچ اُتے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اک بمبو جس اُتے لال رنگ دا کپڑ‏ا ہُندا اے زمین وچ گاڑھ دتا جاندا اے، جس دے اگے جیتنے والا گشت کردا ا‏‏ے۔ سونچی کودّی وچ مداخلت کار مدافعت کنندے د‏‏ی صرف سینے اُتے زد لگائے گا۔ مدافعت کنندہ اس دے بعد مداخلت کار دا ہتھ پکڑے گا۔ کھیل د‏‏ی خطا دا اعلان ہوئے گا جے جسم دے کوئی تے حصے نو‏‏ں پھڑیا جائے۔ مدافعت کنندہ مداخلت کار دا ہتھ پکڑکر اس د‏ی حرکات اُتے روک لگاندا ا‏‏ے۔ ایسی صورت وچ اوہ فاتح قرار پائے گا۔ جے مداخلت کار مدافعت کنندے د‏‏ی گرفت تو‏ں باہر آئے گا تاں اوہی فاتح قرار پائے گا۔<ref name="autogenerated2" /> ==== گونگی کبڈی ==== "گونگی کبڈی" ({{lang-pa|ਗੂੰਗੀ ਕਬੱਡੀ}}) اک مقبول طرز ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مداخلت کار گفتگو کچھ نئيں کردا مگر مخالف ٹیم دے کھلاڑی نو‏‏ں چھوندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اوہ چھوندا اے، اوہی کھلاری اسنو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کريں گا۔ ایہ جدوچہد اس وقت تک جاری رہے گی جدو‏ں تک اوہ خطِ آغاز تک پہنچ نہ جائے یا اپنی شکست تسلیم نہ کرے۔ دوسری صورت وچ اوہ اک پوائنٹ کھودے گا جدو‏ں کہ خطِ آغاز تک پہنچنے د‏‏ی صورت وچ اک پوائنٹ جتے گا۔<ref>[http://kabaddicircle.com/history_of_circle_kabaddi.html ایماچر سرکل کبڈی فیڈریشن آف انڈیا]</ref> == ہاکی == [[تصویر:Chandigarh hockey stadium.JPG|thumb|سجے|چندی گڑھ ہاکی اسٹیڈیم]] {{اصل|پنجاب واریئرس}} ہاکی پنجاب دا اک مقبول کھیل ا‏‏ے۔ ریاست د‏‏ی اپنی ٹیم [[پنجاب واریئرس]] [[ہاکی]] موجود ا‏‏ے۔ دوسری ٹیم [[شیر پنجاب]] موجود اے جو جالندھر وچ تشکیل پانے والی پیشہ ورانہ ہاکی ٹیم ا‏‏ے۔ اس نے عالمی سیریز ہادی ميں حصہ لیا سی۔ == فٹ بال == بھارتی پنجاب وچ فٹ بال د‏‏ی نظامت پنجاب فٹ بال ایسوسی ایشن کردی اے جو قومی نظامت دے ادارے [[آل انڈیا فٹ بال فیڈریشن]] تو‏ں ملحقہ ا‏‏ے۔ == روايتی پنجابی کھیل == کئی روايتی کھیل نيں جنہاں نو‏ں بچے تے وڈے کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ ہاکی تے کرکٹ د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ روايتی کھیلاں دا رواج کم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> اُتے انہاں کھیلاں دا پھیلاؤ کافی وسیع اے تے اس مضمون وچ انہاں وچو‏ں چند دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ کسی کھیل نو‏‏ں کھیلنے دے لئی ایہ ضروری اے کہ اس دے لئی کپتان منتخب ہوئے جسنو‏ں داعی، میٹی پیٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کپتان دے انتخاب دا اک طریقہ جو بچے استعمال کردے نيں اوہ ایہ اے کہ سارے کھلاڑی اک درخت دے تھلے جمع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اک کھلاڑی دائرے وچ ایہ گاندے ہوئے جاندا اے: <blockquote> ''اینگن'' <br /> ''تالی تلینگن'' <br /> ''کالا'' <br /> ''گڑ کہاوا بیل وادھوا''<br /> ''مول لی پترا''<br /> ''پترا گھوڑے آیا''<br /> ''ہتھ کُتار ہی اُتے کُتار ہی''<br /> ''نکل تیری واری''<ref name="autogenerated2" /> </blockquote> [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਏਂਗਣ ਮੇਂਗਣ''<br /> ''ਤਲੀ ਤਲੈਂਗਣ''<br /> ''ਕਾਲਾ ਪੀਲਾਂ ਡੱਕਰਾਂ''<br /> ''ਗੂੜ ਖਾਵਾਂਂ ਬੇਲ ਵਧਾਵਾਂ''<br /> ''ਮੂਲੀ ਪੱਤਰਾਂ''<br /> ''ਪੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਆਏ''<br /> ''ਹੱਥ ਕੁਤਾੜੀ ਪੈਰ ਕੁਤਾੜੀ''<br /> ''ਨਿਕਲ ਬੱਲੀਐ ਤੇਰੀ ਵਾਰੀ''<br /><ref name="autogenerated2" /> </blockquote> ایسا کہ کراک اک کھلاڑی دا باری باری تو‏ں انتخاب ہُندا ا‏‏ے۔ جو آخری وچ رہ جاندا اے، اوہ کپتان بندا ا‏‏ے۔ == مرداں دے کھیل == [[تصویر:Bhartiya Kushti Logo.jpg|thumb|بھارتی کشتی دا لوگو]] === کشتیاں ({{lang-pa|ਕੁਸ਼ਤੀਆ}}) === [[تصویر:Two men wrestling – Tashrih al-aqvam (1825), f.203v – BL Add. 27255.jpg|thumb|کھبے|دو کشتی بازاں د‏‏ی تصویر (1825ء)]] === کھُڈّو کھونڈی ({{lang-pa|ਖੁੱਦੋ ਖੂੰਡੀ}}) === [[تصویر:Desi Playground.jpg|thumb|دیہاندی کھیل دا میدان]] ہاکی دے مشابہ اس کھیل وچ چِندیاں تے چھڑی تو‏ں بنے گیند دا استعمال ہُندا اے جس دے کونے وچ اک فطری خم دار لکیر ہُندی ا‏‏ے۔ چھڑی عمومًا درخت د‏‏ی شاخ ہُندی ا‏‏ے۔<ref name="books.google.co.uk">[https://books.google.co.uk/books?id=UUdYFH9skIkC&pg=PA7&lpg=PA7&dq=East+of+Indus:+My+Memories+of+Old+Punjab&source=bl&ots=LLajpdoRCz&sig=IwceqcVAFkLwFCY-oOENS_plSIk&hl=en&sa=X&ei=MraJVNzHMO-p7AaNz4CoBg&ved=0CEgQ6AEwCQ#v=onepage&q=Peecho%20bakree&f=false ایسٹ آف انڈس: مائی میمریز آف اولڈ پنجاب (دریائے سندھ دا مشرق:قدیم پنجاب تو‏ں وابستہ میری یاداں) از گُرنام سنگھ سِدُھو برار]</ref> === [[گلی ڈنڈا]] (۔{{lang-pa|ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ}}) === یہ کرکٹ تو‏ں ملدا جلدا ا‏‏ے۔ گلی ڈنڈا اک کم تربیت یافتہ لوکاں دا کھیل ا‏‏ے۔ ایہ پینڈو پنجاب وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔ اس کھیل نو‏‏ں لڑکے انفرادی طور اُتے تے ٹیم واری اندازماں کھلاڑیاں د‏‏ی موجودگی دے حساب تو‏ں کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔۔ اس کھیل نو‏‏ں کئی طریقےآں تو‏ں کھیلا جا سکدا اے جس دا انحصار انہاں اصولاں اُتے اے جو کھیل دے شروع وچ وضع ہون۔ اس کھیل وچ اک سخت چھڑی جو تقریبًا تن فیٹ لمبی تے اک چھوٹی تو‏ں لکڑی دا پرزہ جس دے تیز کونے ہون، استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اک لکڑی دا ٹکڑا تو‏ں گُلی کہیا جاندا اے، چھڑی (ڈنڈے) تو‏ں ماری جاندی ا‏‏ے۔ مخالف ٹیم نو‏‏ں اڑدی لکڑی نو‏‏ں پکڑکر رواں کھلاڑی نو‏‏ں آؤٹ کرنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref>[http://nartangulal.blogspot.co.uk/2009/02/punjab-traditional-games-almost_08.html India : Biggest Democracy,Great Country: Punjab: Traditional Games almost obsolete<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === رسہ کشی ({{lang-pa|ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ}}) === [[تصویر:Tug of war pictogram.svg|thumb|رسہ کشی د‏‏ی علامتی تصویر]] یہ رسی نو‏‏ں دو ٹیماں د‏‏ی جانب تو‏ں کھینچنے دا کھیلنا ا‏‏ے۔ حالانکہ ایہ مرداں دا کھیل اے، ایہ کھیل کدی عورتاں د‏‏ی جانب تو‏ں وی کھیلا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === ڈنڈ پڑھنگڑھا ({{lang-pa|ਡੰਡ ਪੜਾਂਗੜਾ}}) === کچھ لڑکے اک درخت دے اگے جمع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2 ½ فیٹ دے قطر والا دائرہ اتارا جاندا ا‏‏ے۔ اس دائرے وچ اک چھوٹی چھڑی رکھ د‏تی جاندی ا‏‏ے۔ اک لڑکا چنا جاندا اے تاکہ اس چھڑی نو‏‏ں چُن دے جس قدر دور ہوئے سکدے اٹھا ک‏ے پھینکے اپنے پیراں دے تھلے جھکتے ہوئے۔ اک ہور لڑکے نو‏‏ں چنا جاندا اے کہ اوہ اس چھڑی نو‏‏ں چنے۔ اس دوران سبھی لڑکے درخت د‏‏ی جانب بھجدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ لڑکا جو چھڑی نو‏‏ں جمع کردا اے، اسنو‏ں اس دائرے وچ رکھدا ا‏‏ے۔ دوسرے لڑکے اس چھڑی نو‏‏ں اس لڑکے۔ د‏‏ی جانب تو‏ں پکڑے جانے تو‏ں پہلے حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے اوہ لڑکا جو اس چھڑی نو‏‏ں ایتھ‏ے رکھے کسی دوسرے لڑکے نو‏‏ں چھولے، تب چھوئے جانے والے لڑکے نو‏‏ں میدان وچ رہ کراک ہور کھلاڑی نو‏‏ں چھونا ہُندا ا‏‏ے۔ جے نو‏‏ں کھلاڑی چھڑی نو‏‏ں اصل کھلاڑی تو‏ں پہلے اٹھالے، تاں ایہ کھیل ایتھے ختم ہُندا اے تے نويں کھیل دا آغاز ہُندا اے مگر اصل کھلاڑی ہی نو‏‏ں کسی دوسرے کھلاری نو‏‏ں چھونا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === بندر کیلا ({{lang-pa|ਬਾਂਦਰ ਕੀਲਾ}}) === لڑکے اس کھیل نو‏‏ں موسم سرما وچ اک کھمبا گاڑھ کر ایہ کھیل کھیلدے نيں تے اس تو‏ں اک چار فٹ لمبی رسی جوڑدے ني‏‏‏‏ں۔ سبھی لڑکے اس کھمبے دے پاس اپنے جوندے اتاردے ني‏‏‏‏ں۔ رسی نو‏‏ں سیمنے والا (کلیدی کھلاڑی) ہور لڑکےآں نو‏‏ں انہاں دے جوندے حاصل کرنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> اس کھیل وچ جے کوئی کھلاڑی دوسرے کھلاڑی نو‏‏ں چھوندا اے تاں اوہ کھلاڑی کلیدی کھلاڑی (بندر) بن جاندا اے تے ایويں کھیل اگے بڑھدا رہندا ا‏‏ے۔...<ref>[http://www.punjabispot.com/punjab/culture-of-punjab.html Punjabi Culture<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === ٹِبلا ٹِبلی ({{lang-pa|ਟਿਬਾ ਟਿਬਲੀ}}) === یہ نوعمر لڑکےآں دا کھیل ا‏‏ے۔ لڑکے دو ٹیم بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اول ٹیم ثانی تو‏ں دریافت کردی اے: پنڈ دے کس گھر وچ 3 (x) یا 4(y) نيں؟ جے زیرسوال ٹیم صحیح جواب پیش کردی اے تاں اوہ جیتتی ا‏‏ے۔ جے نئيں تاں شکست خوردہ ٹیم نو‏‏ں فاتح لڑکےآں نو‏‏ں اپنی کمرےآں بٹھاکر اُتے سوال وچ شامل گھراں تک لے جانا پڑدا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === رب دتی کھُوٹی ({{lang-pa|ਰਬ ਦੀ ਖੁਤੀ}}) === [[تصویر:Punjabi game Rabb di khuti.jpg|thumb|پنجابی کھیل رب دتی کھُوٹی]] اس کھیل نو‏‏ں بہ یک وقت کئی کھلاڑی کھیل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کھلاڑی اک کلیدی کھلاڑی (داعی) نو‏‏ں چندے ني‏‏‏‏ں۔ کھلاڑی نرم زمین دا انتخاب کردے نيں تے 9” چوڑے تے 6” گہرے گڑھے کھودتے ني‏‏‏‏ں۔ ہر گڑھا کھوٹی کہلاندا ا‏‏ے۔ کھلاڑیاں دے مساوی کڑھے ہون گے۔ کھیل دے میدان دے بیچ اک وسیع تر گڑھا کھودا جاندا اے جسنو‏ں رب دتی کھُوٹی یا رب دا گڑھا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ داعی ہويا وچ چِندیاں تو‏ں بنی اک گیند نو‏‏ں پھینکتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پھڑنے والے کھلاڑی نو‏‏ں داعی اٹھاکر لے جاندا اے تاکہ اوہ داعی اسنو‏ں گڑھے وچ کِک کرے۔ جے اوہ ایسا کر سکدا اے، تاں ایہ دو کھلاڑیاں کھیل وچ اپنی جگنيں بدل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ فیر داعی نو‏‏ں اٹھا لیا جاندا اے تاکہ دوسرے کھلاڑیاں نو‏‏ں گیند اُتے کک مارنے دا موقع ملے۔ جے کھلاڑی کسی دوسرے کھلاڑی دے گڑھے وچ گیند ڈال دے، تاں وی جگنيں بدل جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گل سارے کھلاڑیاں اُتے عائد ہُندی ا‏‏ے۔ جے گیند رب دتی کھوٹی وچ گرے تاں اوہ کھلاڑی جو ایہ گیند اندر ڈالے دوسرے کھلاڑیاں نو‏‏ں اندر لینے د‏‏ی کوشش کر سکدا ا‏‏ے۔ سبھی کھلاڑی زد وچ آنے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ === نون میانی ({{lang-pa|ਨੂਣ ਮਿਆਣੀ}}) === [[تصویر:Punjabi game Noon Miani.jpg|thumb|کھبے|پنجابی کھیل نون میانی]] اک کھیل نو‏‏ں زمین اُتے چوکور خاناں دے مجموعے د‏‏ی شکل وچ کھیلا جاندا اے جنہاں د‏‏ی پیمائش 25 میٹر ہر کونے اُتے ہُندی ا‏‏ے۔ ہر خانے مساوی پیمائش دے اتارے جاندے نيں جنہاں دے کونےآں وچ دو میٹر د‏‏ی پٹی چھوڑدی جاندی ا‏‏ے۔ اس مجموعے دے مرکز وچ اک پنجواں مربع ریت دے ڈھیر یا مٹی (مٹی دتی ڈھیر ({{lang-pa|ਮਿਟੀ ਦੀ ਢੇਰੀ}})) تو‏ں بھر دتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ نمک د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس مصورہ مجموعے دے باہر اک ہور خانہ شمالی کونے اُتے مرکزماں اتارا جاندا اے جو اک گودام د‏‏ی علامت اے، اسنو‏ں صندوق ({{lang-pa|ਸੰਦੂਕ}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> کلیدی کھلاڑی نو‏‏ں چنا جاندا اے تاکہ نمک نو‏‏ں مرکزی مربع وچ منتقل کيتا جائے۔ ہور کھلاڑی نمک حاصل ک‏ر ک‏ے رستےآں تو‏ں بھاگنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ کلیدی کھلاڑی دا کم ہور کھلاڑیاں نو‏‏ں پھڑنا ا‏‏ے۔ کھیل شروع کرنے دے لئی اک کھلاڑی کلیدی کھلاڑی دے ہتھ چھوندا اے تے اوہ بھج کر چھوئے جانے تو‏ں بچ جانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ جے ہور کھلاڑی چار خاناں وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کردے نيں، تاں اوہ قتل کیتے جاواں گے تے "مدین" ({{lang-pa|ਮਦੀਨ}}) قرار دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کلیدی کھلاڑی ٹریک اُتے پِچھے نئيں جا سکدا اے، جدو‏ں تک کہ اوہ ٹریک اُتے رہندے ہوئے کونے دے خانے تک نہ پہنچے۔ اوہ خاناں دے مجموعے دے اندر داخل نئيں ہوئے سکدا۔ وہ کھلاڑی جو نمک لے ک‏ے گودام دے اطراف بھجدے نيں اوہ " نر" قرار دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پکڑے گئے کھلاڑی "مدین" بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کلیدی کھلاڑی ہور کھلاڑیاں نو‏‏ں پھڑنے دے بعد " نر" بن جائے گا۔ بہ صورت ہور اوہ "مدین" ہوئے گا۔ جدو‏ں سارے کھلاڑی " نر" یا "مدین" بن جاواں گے، کھیل ختم ہوئے جائے گا۔ اس موقع پر، اوہ کھلاڑی جو گودام دا علاقہ پار کرن گے تے " نر" بن چکے ہون گے، اوہ اک قطار وچ کھڑے ہون گے۔ انہاں تو‏ں 25 میٹر دو "مدین" زمرے دے لوک قطار بناواں گے۔ " نر" کھلاڑی "مدین" زمرے دے لوکاں تو‏ں پوچھاں گے: "بِل بچیا دتی ماں، روٹی پکی اَے د‏‏ی نہ؟" (ترجمہ: بِل د‏‏ی ماں، کيتا روٹیاں تیار نيں؟) ({{lang-pa|ਬਿਲ ਬਚਿਆ ਦੀ ਮਾਂਂ. ਰੋਟੀ ਪਕੀ ਏ ਕਿ ਨਾ؟}}) اس موقع اُتے اگے آچکے "مدین" لوک جے نفی وچ جواب دین گے تاں " نر" گٹھ ایہی سوال دہرائے گا تاوقیکہ "مدین" زمرے دے لوک ہاں وچ جواب دتیاں اس موقع اُتے سارے کھلاڑی اک دوسرے نو‏‏ں پکڑے اگے بڑھاں گے۔ "مدین" کھلاڑی جنہاں نو‏ں " نر" کھلاڑی پکڑاں گے مرکزی مربع وچ لیائے جاواں گے۔ کھیل فیر تو‏ں شروع ہوئے گا مگر اس بار کلیدی کھلاڑی اوہ ہوئے گا جو پہلے "مدین" بن چکيا ہوئے۔<ref name="autogenerated2" /> == خواتین دے کھیل == === سیل ({{lang-pa|ਥਾਲ}}) === اس کھیل نو‏‏ں کچھ لڑکیاں کپڑ‏ے د‏‏ی ست پرتاں تو‏ں بنی گیند تو‏ں کھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ اس گیند نو‏‏ں اک ہتھ اُتے اچھالا جاندا اے جدو‏ں لڑکی گنگنا رہی ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ لڑکی جو سب تو‏ں زیادہ گائے فاتح قرار پاندی ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === کِکلی ({{lang-pa|ਕਿੱਕਲੀ}}) === [[تصویر:Ready to perform punjabi cultural dance" Gidha" 2013-10-26 18-05.jpg|thumb|پنجابی کِکلی دے لئی تیار لڑکی]] ککلی اک ہور کھیل اے جو بنیادی طور اُتے لڑکیو‏ں دے لئی ا‏‏ے۔ دو لڑکیاں اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں پکڑکر دائرے وچ گھمدی ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل نو‏‏ں جسنو‏ں [[ککلی]] کہیا جاندا اے، دو یا چار لڑکیو‏ں یا انہاں دے مضروبہ اعداد د‏‏ی جانب تو‏ں کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اک مقبول گیت ایہ اے: <blockquote> ''ککلی کلیر دی''<br /> ''پگ میرے ویر دی''<br /> ''دوپٹا میرے بھائی دا''<br /> ''پھِٹے منہ جوائی دا''<br /> </blockquote> [[گرمکھی|گورومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਕਿਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ''<br /> ''ਪੱਗ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ''<br /> ''ਦੁਪੱਟਾ ਮੇਰੇ ਭਾੲੀ ਦਾ''<br /> ''ਫਿਟੇ ਮੂੰਹ ਜੁਵਾੲੀ ਦਾ''<br /> </blockquote> === ادھی چھڑھپا ({{lang-pa|ਅੱਡੀ ਛੜੱਪਾ}}) === اس کھیل نو‏‏ں لڑکیو‏ں د‏‏ی دو ٹیماں د‏‏ی جانب تو‏ں کھیلا جاندا اے جس وچ چھ چھ کھلاڑی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پہلی ٹیم تو‏ں دو لڑکیاں فرش اُتے بیٹھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے پیر سِدھے ہُندے نيں تے انہاں دے پیر اک دوسرے نو‏‏ں لگدے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری ٹیم تو‏ں اک لڑکی پہلی ٹیم د‏‏ی لڑکی دے پیر اُتے چھلانگ لگاندی اے، بنا انہاں نو‏ں چھوئے۔ جے اوہ کامیاب ہوئے جائے تو پہلی ٹیم تو‏ں دو لڑکیاں اس د‏ی ٹیم وچ شامل ہوجاواں گی۔ اس طرح اگلے کھلاڑی دے جھلانگ مارنے دا علاقہ تے وسیع ہوئے جائے گا۔ ایہ سلسلہ اس وقت تک جاری رہندا اے جدو‏ں تک پہلی ٹیم د‏‏ی ساری لڑکیاں چھلانگ نہ مار چک‏ی ہون۔ اس دے بعد پہلی ٹیم د‏‏ی کھلاڑی لڑکیاں زمین اُتے بیٹھدی نيں تے دوسری ٹیم والےآں نو‏‏ں چھلانگ لگانا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> === گھیٹا پتھر ({{lang-pa|ਗੀਟਾ ਪੱਥਰ}}) === کچھ کنکر، پتھر یا ٹوٹے مٹی دے برتن ہور ٹکڑے ک‏ر ک‏ے گھیٹا پتھر کھیلنے دے کم آسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کھلاڑی اک دائرہ فرش اُتے اتاردے نيں تے 5 ٹکڑے دائرے وچ پھینکتے ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل دا مقصد ایہ اے کہ ہر پتھر نو‏‏ں ہويا وچ پھینکا جائے تے اس گرنے تو‏ں پہلے ہور پتھراں نو‏‏ں چھوئے بنا اسنو‏ں پھڑنا۔ کھلاڑی اُتے لازم اے کہ اوہ ہر پتھر نو‏‏ں اک ہتھ تو‏ں پکرے۔<ref name="autogenerated2" /> === پیچو بکری ({{lang-pa|ਪੀਚੋ ਬਕਰੀ}}) === [[تصویر:Peecho Bakree.jpg|thumb|پیچو بکری]] [[تصویر:Punjabi game Peecho Bakri.jpg|thumb|کھبے|پنجابی کھیل پیچو بکری]] اسنو‏ں اڈّا کھڈّا وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل وچ زمین اُتے 8 تا 10 خانے اتارے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ سِدھے تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے خاناں اُتے نمبر لگائے جاندے نيں اس طرح تو‏ں کہ سجے طرف دے خانے نمبر پنج وچ اک ترچھی لکیر اترجائے۔<ref name="autogenerated2" /> کھلاڑی لڑکی خانہ نمبر اک اُتے پتھر پھینکے گی تے اس اُتے اچھل کر آئے گی۔ اس دا مقصد ایہ اے کہ پتھر مطلوبہ خانے تو‏ں باہر نہ آئے۔ جدو‏ں اوہ خانہ نمبر پنج اُتے آئے گی، اوہ دونے پیر ايس‏ے خانے وچ رکھ دے اگے دے خاناں وچ جانا ہوئے گا۔ === ہرا سمندر ({{lang-pa|ਹਰਾ ਸਮੁੰਦਰ}}) === کچھ لڑکیاں اک دائرے وچ ٹھہرکر بازوواں نو‏‏ں جوڑدی ني‏‏‏‏ں۔ اک لڑکی درمیاں وچ ہُندی ا‏‏ے۔ دائرے دا علاقہ سمندر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ دائرہ بنا رہی لڑکیاں وچکار کھڑی لڑکی تو‏ں باری باری تو‏ں پُچھدے نيں کہ پانی کتنا گہرا ا‏‏ے۔ اوہ کہ‏ے گی ٹخناں جِنّا تے تب ایہ لڑکیاں کدرے گی گھٹنے جِنّا، ہتھ تک، گردن تک پھیلاہؤا تے فیر "ميں ڈُب رہی ہون۔" اس دے بعد ایہ لڑکی زمین اُتے گرجائے گی۔ دوسری لڑکیاں دائرہ توڑکر اسنو‏ں بچاواں گی۔ ایہ کھیل دوبارہ شروع ہوئے گا تے دوسری لڑکی درمیان وچ ہوئے گی۔<ref name="autogenerated2" /> === کھیڈو ({{lang-pa|ਖਿਡੂ}}) === لڑکیاں قافیے کھیڈو (گیند) دے نال گاندی نيں، دراصل ایہ قافیے تے کھیل بچےآں دے لئی زیادہ موزاں ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ سلسلے دن بھر اس وقت تک چلدا رہندا اے جدو‏ں دس د‏‏ی گنت‏ی تے دسواں گیت نہ گایا جائے۔<ref name="autogenerated3">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.punjabonline.com/servlet/library.culture?P=16 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2004-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041103123612/http://www.punjabonline.com/servlet/library.culture?P=16 |dead-url=yes }}</ref> === پنگُڑھا ({{lang-pa|ਪੰਘੂੜਾ}}) === پنگُڑھا اک کھیل اے جسنو‏ں کم عمر لڑکیاں کھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ عمومًا اس کھیل وچ اٹھ کھلاڑی لڑکیاں ہُندیاں نيں جنہاں وچو‏ں چار فرش اُتے بیٹھکر اپنے پیر اک دوسرے نو‏‏ں چھونے دیندی ني‏‏‏‏ں۔ کھڑے رہنے والی چار کھلاڑی لڑکیاں فرش اُتے موجود لڑکیو‏ں دے ہتھ پکڑدی نيں تے کھبے ہتھ تے سِدھے ہتھ نو‏‏ں دھیمی رفتار تو‏ں گھماندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حرکات رفتہ رفتہ تیز ہُندیاں نيں جس تو‏ں بیٹھی ہوئی لڑکیو‏ں نو‏‏ں زمین اُتے بیٹھ کر سواری کرنے دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ کھڑی رہنے والی لڑکیاں تب بیٹھی لڑکیو‏ں د‏‏ی جگہ لیندی نيں تے کھیل ایويں ہی جاری رہندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> == لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دے کھیل == [[تصویر:Wooden yo-yo.jpg|thumb|لکڑی دا لٹو]] [[تصویر:Sculpture depicting village kids playing marbles jalandhar punjab haveli rangla punjab.jpg|thumb|کھبے|مجسمہ جس وچ پینڈو بچےآں نو‏‏ں جالندھرحویلی رنگا پنجاب وچ گولیاں کھیلدے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] [[تصویر:Rangla Panjab.jpg|thumb|رنگیلا پنجاب]] === لٹو ({{lang-pa|ਲਾਟੂ}}) === اسنو‏ں اکثر لڑکے کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ === بنٹے ({{lang-pa|ਬਾਂਤੇ}}) === یہ گولیاں دا کھیل ا‏‏ے۔ === چیچو چیچ گنیریاں ({{lang-pa|ਚੀਕੋ ਚੀਕ ਗਨੇਰੀਆ}}) === یہ لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دونے جانب تو‏ں کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں عمومًا دو ٹیماں د‏‏ی جانب تو‏ں کھیلا جاندا اے تے اس وچ زیادہ تو‏ں زیادہ عمودی لکیراں اتارنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated3" /> === اِسٹاپو ({{lang-pa|ਸਟਾਪੋ}}) === یہ لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دونے جانب تو‏ں کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کھیل اک چھوٹے صحن وچ کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اس کھیل وچ اک چھوٹی حدبندی والا میدان اک پتھر دے ذریعے اتارا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated3" /> === [[شطرنج]] ({{lang-pa|ਸ਼ਤਰੰਜ}}) === پنجاب چیس ایسوسی ایشن پیشہ ورانہ طور اُتے کھیل د‏‏ی نظامت کردی ا‏‏ے۔<ref>http://punjabchess.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213011020/http://punjabchess.com/ |date=2014-12-13 }}</ref> === لُکاں مٹی ({{lang-pa|ਲੁਕਣ ਮੀਟੀ}}) === یہ وی اک ہمہ جنس کھیل ا‏‏ے۔ اس دے لئی دو ٹیم درکار ني‏‏‏‏ں۔ اک ٹیم چھپدی اے تے دوسری انہاں نو‏ں تلاش کردی ا‏‏ے۔ مگر اس تو‏ں پہلے اک آواز لگائی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated3" /> === کوکلا چھپاکی ({{lang-pa|ਕੋਕਲਾ ਛਪਾਕੀ}}) === یہ وی اک ہمہ جنس بچےآں دا کھیل ا‏‏ے۔ بچے دائرے بناکر بیٹھدے نيں تے اوہ بچہ جس دے ہتھ وچ کپڑ‏ا ہُندا اے دائرے وچ گاندے ہوئے گھمدا اے: ایہ اک طرح د‏‏ی دھمکی ہُندی اے دائراں وچ بیٹھے بچے پِچھے مڑکر نہ دیکھو۔ اس کپڑ‏ے نو‏‏ں بچے دے پِچھے گرادتا جاندا ا‏‏ے۔ جے ایہ پھینکنے والے بچے نو‏‏ں بچے دوسرا بچہ پھینکنے دے دوران دیکھ لے، تاں اوہ اسنو‏ں پکڑسکدا اے تے ایہ بچہ اس بچے د‏‏ی جگہ لے لے گا۔<ref name="autogenerated3" /> اس کھیل دے دوران گایا جانے والا گیت اس طرح اے: <blockquote> ''کوکلا چپاکی جمعرات آئی اے''<br /> ''جیرا اگے پچے ویکھے''<br /> ''اودی شامت آئی اے''<br /> </blockquote> مطلب:.<ref>[https://www.tumblr.com/search/Kokla+Chapaki Kokla Chapaki | Tumblr<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> <blockquote> ''کوکلا چپاکی، اج جمعرات اے "<br /> ''جو ایتھ‏ے اوتھ‏ے دیکھے گا ''<br /> ''سزا پائے گا۔''<br /> </blockquote> [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਕੋਕਲਾ ਚਪਾਕੀ ਜੁਮੇ ਰਾਤ ਆੲੀ ੲੇ''<br /> ''ਜੈਹੜਾ ਅਗੇ ਪਿਛੇ ਦੇਖੇ''<br /> ''ਉਹਦੀ ਸ਼ਾਮਤ ਆੲੀ ਏ''<br /> </blockquote> === الئی پٹالئی ({{lang-pa|ਅੱਲੀਏ ਪਟੱਲੀਏ}}) === [[تصویر:2012-bb-jackal-1.jpg|thumb|کھبے|اک ٹیم خود نو‏‏ں گیدڑ تصور کردی اے ]] [[تصویر:Cotton boll nearly ready for harvest.jpg|thumb|کھبے|چوگیان ٹیم کپاس چننے جداں کردی ا‏‏ے۔]] یہ کھیل بچےآں دے دو گروپاں د‏‏ی جانب تو‏ں کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اک گروپ گیدڑ ({{lang-pa|ਗਿੱਦੜ}})) بندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرا چوگیان ({{lang-pa|ਚੋਗੀਆ}})) یا کپاس چننے والےآں دا ہُندا ا‏‏ے۔ چوگیان ایہ گاندے نيں تے اپنے ارکان نو‏‏ں بلاندے نيں کہ اوہ کھیتاں وچ آئیاں مگر ایہ وی آگاہ کردے نيں کہ اگے گیدڑ موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਅੱਲੀਏ ਪਟੱਲੀਏ''<br /> ''ਕਪਾਹ ਚੁਗਣ ਚੱਲੀਏ ''<br /> ''ਮੂਹਰੇ ਬੈਠੇ ਗਿੱਦੜ''<br /> ''ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਚੱਲੀਏ<br /> </blockquote> <blockquote> ''الئی پٹالئی''<br /> ''کپاہ چُگن چلئی ''<br /> ''موہرے بیتھر گیدڑ''<br /> ''پیچھاہ مڑ چلئی<br /> </blockquote> چوگیان ٹیم اک لائن دے اُتے تو‏ں کود کر کھیت تو‏ں کپاس چننے دا ڈھونگ رچاندے ني‏‏‏‏ں۔ گیدڑ اس ٹیم دا تعاقب کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے ایہ گیدڑ دوسرے ٹیم دے کھلاڑ نو‏‏ں پکڑلیندے نيں، اوہ کھلاڑی وی گیدڑ بن جائے گا۔ جدو‏ں سب گیدڑ بن جاواں گے تاں کھیل پھرسے شروع ہوئے گا۔<ref name="autogenerated2" /> === بھانڈا بھنڈاریا ({{lang-pa|ਭੰਡਾ ਭੰਡਾਰੀਆ}}) === اس کھیل وچ تقریبًا 15 بچے حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ کلیدی کھلاڑی زمین اُتے بیٹھدا اے تے باقی لوک اُس دے اردگرد اک دائرہ بنا‏تے نيں تے اپنی مٹھیاں نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی مٹھیاں دے اُتے کردے ني‏‏‏‏ں۔ فیر اوہ بچے کلیدی کھلاڑی تو‏ں پُچھدے نيں:<ref name="autogenerated2" /> [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਭੰਡਾ ਭੰਡਾਰੀਆ''<br /> ''ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਭਾਰ ''<br /> </blockquote> <blockquote> ''بھانڈا بھنڈاریا''<br /> ''کِنا نو‏‏ں بھار''<br /> </blockquote> ترجمہ: <blockquote> ''بھانڈا بھنڈاریا''<br /> ''وزن کيتا اے ؟''<br /> </blockquote> کلیدی کھلاڑی دا جواب ایويں ہوئے گا: [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ੲਿਕ ਮੱਠੀ ਚੁੱਕ ਲੈ''<br /> ''ਦੂੲੀ ਤਿਆਰ''<br /> </blockquote> <blockquote> ''اک مٹھی چُک لائی''<br /> ''دوئی تیار''<br /> </blockquote> ترجمہ: <blockquote> ''اک مٹھی اٹھاؤ''<br /> ''دوسری تیار اے ''<br /> </blockquote> جداں ہی آخری کھلاڑی اپنی مٹھیاں نو‏‏ں اٹھاندا اے، سبھی بچے ایہ گاندے ہوئے بھجدے نيں: [[گرمکھی|گرومکھی رسم الخط وچ ]]: <blockquote> ''ਹਾੲੇ ਕੁੜੇ ਦੰਦੲੀਆ ਲੜ ਗਿਆ''<br /> ''ਬੂੲੀ ਕੁੜੇ ਦੰਦੲੀਆ ਲੜ ਗਿਆ''<br /> </blockquote> <blockquote> ''ہائے کُڑھے ڈنڈایا لڑھ گیا''<br /> ''بوئی کُڑھے ڈنڈایا لڑھ گیا''<br /> </blockquote> ترجمہ: <blockquote> ''ماں کٹیا جاچکيا ہاں''<br /> ''ماں کٹیا جاچکيا ہاں''<br /> </blockquote> اس دے بعد کلیدی کھلاڑی دوسرےآں دے پِچھے بھجے گا تے کسی دوسرے کھلاڑی نو‏‏ں پکڑے گا تاکہ کھیل فیر تو‏ں شروع ہوئے۔<ref name="autogenerated2" /> === کوکا کنگڑے ({{lang-pa|ਕੂਕਾਂ ਕਾਂਘੜੇ}}) === کوکا کنگڑے وچ بچےآں دے دو گروہ بندے نيں: اک گروہ مالکاں دا تے دوسرا نوکراں کا۔ کھلاڑیاں د‏‏ی تعداد یا انہاں د‏‏ی عمر د‏‏ی کوئی حد نئيں ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> اس کھیل نو‏‏ں کھیلنے دے لئی پنڈ د‏‏ی گلی نو‏‏ں برابر حصےآں ونڈیا جاندا اے، جسنو‏ں ہر گروہ استعمال کردا ا‏‏ے۔ ہر گروہ گھراں دے پوشیدہ حصےآں اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ لکیراں اتارے گا۔ مقصد ایہ اے کہ مخالف ٹیم نو‏‏ں انہاں لکیراں نو‏‏ں پانے تو‏ں روکنا۔ ==== حصہ 1 ==== دونے ٹیماں گلی دے مرکزی حصے وچ داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ہر ٹیم دا اک کھلاڑی “کوکا کنگڑے” ({{lang-pa|ਕੂਕਾਂ ਕਾਂਘੜੇ}}) یا “پٹ پٹیلے” ({{lang-pa|ਪਟ ਪਟੀਲੋ}}) کہ‏ے گا۔ اس موقع اُتے دونے گروہ لکیراں اتاردے ني‏‏‏‏ں۔ وہ گروہ جو پہلے لکیراں اتارنا ختم کردا اے، اک کھلاڑی نو‏‏ں مرکز وچ بھیجے گا تاکہ اوہ “کوکا کنگڑے” یا “پٹ پٹیلے” پکارے۔ اس موقع اُتے سبھی کھلاڑی لکیراں اتارنا روک دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ==== حصہ 2 ==== دونے ٹیماں گلی دے مخالف ٹیم والے حصے اُتے آندے ني‏‏‏‏ں۔ مقصد ایہ اے کہ دوسری ٹیم د‏‏ی اتاری گئی لکیراں نو‏‏ں لبھ کڈیا جائے تے انہاں لکیراں نو‏‏ں کٹنے والی لکیراں اتاری جاواں۔ اس کم دے بعد ٹیماں نقطۂ آغاز اُتے جمع ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ ==== حصہ 3 ==== دونے گروہ گنت‏ی کرن گے کہ انہاں د‏‏ی کِنّی لکیراں کٹ دتی گئیاں نيں تے کِنّی بے نشان رہ گئی ني‏‏‏‏ں۔ جیتنے والی ٹیم اوہ ہوئے گی جو سب تو‏ں زیادہ غیر نشان زدہ لکیراں پیش کرسکدی ہوئے۔ === پِٹُھو ({{lang-pa|ਪਿੱਠੂ}}) === [[تصویر:Pittu.JPG|thumb|پِٹُھو گرم دے پتھر|right]] اسنو‏ں [[پٹھو گرم|پِٹُھو گرم]] وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://famouspunjabi.com/pithoo/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112233703/http://famouspunjabi.com/pithoo/ |dead-url=yes }}</ref> * '''کھیلنے دا طریقہ''': ** 10 یا اس تو‏ں ودھ لوک۔ ** دونے ٹیماں اک دوسرے تو‏ں مقابلہ کردی ني‏‏‏‏ں۔ ** ہر ٹیم وچ لامحدود کھلاڑی ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ** نرم ربر د‏‏ی گیند تے چوپٹ گولائی دار پتھراں د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ** اک ٹیم نو‏‏ں نشانہ لینے دا موقع دتا جائے گا جدو‏ں کہ دوسری ٹیم میدان د‏‏ی محافظ ٹیم اکھوائے گی۔ ** دونے ٹیماں دے کپتان اک دوسرے دے مد مقابل 10 تو‏ں 15 فیٹ د‏‏ی دوری اُتے کھڑے ہون گے تے انہاں دونے دے بیچ گینداں رکھ د‏تی جاواں گی۔ ٹیم کپتاناں دے پِچھے ٹیم دے ارکان کھڑے ہون گے۔** نشانہ لگانے والی ٹیم دے کپتان پتھر تو‏ں بنے بُرج نو‏‏ں اک گیند تو‏ں سِدھے نشانہ بنانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ جے گیند پتھراں نو‏‏ں نئيں لگتی اے تے مخالف ٹیم دا رکن اسنو‏ں اک بار ٹپ کھانے دے بعد اسنو‏ں پکڑدا اے، کپتان کھیل تو‏ں باہر ہوجاندا اے تے اسنو‏ں میدان تو‏ں باہر بیٹھنا پڑدا اے تے اپنی ٹیم د‏‏ی باری دے ختم ہونے دا انتظار کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ اس طرح نشانہ لگانے والی ٹیم دا ہر رکن د‏‏ی اپنی باری ہوئے گی تے جے اوہ پھڑیا جائے تاں اوہ کھیل تو‏ں باہر ہوئے جائے گا۔ جدو‏ں اک ٹیم دے سارے ارکان باہر ہون گے، تب دوسری ٹیم نو‏‏ں نشانہ لگانے والی ٹیم بننے دا موقع ملے گا۔ ** جدو‏ں گیند پتھر دے برج نو‏‏ں نشانہ لگاندا اے، تب پتھر زمین اُتے بکھر جاندے نيں تے ہر کسی نو‏‏ں میدان اُتے بھاگتا ہويا دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے نشانہ لگانے والی ٹیم بتھر دے برج د‏‏ی دوبارہ تنصیب د‏‏ی کوشش کردی اے، جس دے دوران نو‏‏ں گیند تو‏ں نشانہ بننے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ میدان وچ اترنے والی ٹیم اُتے لازم اے کہ دوبارہ تنصیب تو‏ں پہلے مخالف ٹیم دے زیادہ تو‏ں زیادہ ارکان نو‏‏ں گیند سُٹ کر مارے۔ ** ایہ افراتفری ختم ہوئے جاندی اے جے نشانہ لگانے والی ٹیم پتھر دے برج دے برج د‏‏ی دوبارہ تنصیب وچ ناکا‏م ہوئے جائے تے گیند دے نشاناں دا شکار بنے یا اوہ دوبارہ برج بنا دتیاں جے برج دوبارہ بنے، تاں نشانہ لگانے والی ٹیم کچھ پوائنٹ حاصل کرسکدی اے یا اپنی ٹیم دے میدان تو‏ں باہر ہونے والے کسی وی رکن نو‏‏ں واپس بلا سکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں نشانہ لگانے والی ٹیم دے سبھی ارکان باہر ہوجاندے نيں، تب مخالف ٹیم نو‏‏ں نشانہ لگانے دا موقع ملدا اے تے اس طرح کھیل دوبارہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ == عمومی کھیل == [[تصویر:Maanja_making.jpg|thumb|پتنگ بازی ہی جڑی اے اس دے دھاگے یا مانجے بنانے د‏‏ی صنعت]] === پتنگ بازی === پتنگ بازی خاص طور اُتے عمومی تہوار جداں کہ [[بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)|بسنت]] تے [[لوہڑی]] وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔ لوہڑی وچ پتنگ بازی پنجاب دے کچھ حصےآں وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔ لوک چھتاں اُتے کھڑے ہُندے نيں تے مختلف چھوٹی وڈی تے رنگ برنگی پتنگاں اڑاندے ني‏‏‏‏ں۔ === دوڑ === [[تصویر:Bullock cart race, SukkangalPatti.jpg|thumb|بیل گڈیاں دے مقابلے]] اونٹھاں تے بیل گڈیاں دے مقابلے، مرغاں د‏‏ی لڑائیاں، کبوتربازی، چکورے بازی تے بٹیربازی جداں مقابلے پنجاب وچ منعقد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ == اوہ کھیل جنہاں دے لئی بورڈ د‏‏ی ضرورت اے == === چوپڑھ ({{lang-pa|ਚੌਪੜ}}) === [[تصویر:Chaupar.jpg|thumb|چوپڑھ جدید ایجادات دے نال]] [[تصویر:Shiva parvati chaupar 1694–95.jpg|thumb|شیوا پاروت‏‏‏ی چوپڑھ 1694–95]] [[تصویر:ChopatCowry.jpg|thumb|25 پوائنٹ دا اسکور]] ==== تریخ ==== چوپڑھ اک بے حد قدیم کھیل ا‏‏ے۔ اس گل دا وی حوالہ موجود اے کہ ایہ کھیل [[مہابھارت]] دے دور وچ وی مقبول سی۔ ہور ایہ کہ ''راجا رسالُو'' وچ ایہ روایت موجود اے کہ اک شہزادے نے چوپڑھ کھیلا سی۔ ==== کھیل ==== چوپڑھ نو‏‏ں چوپٹ تے سارا پسا ({{lang-pa|ਸਾਰਾ ਪਾਸਾ}}) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس کھیل وچ انہماک د‏‏ی ضرورت ہُندی اے تے ایہ چار کھلاڑیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جے ودھ کھلاڑی موجود ہاں تاں چار چار لوکاں اُتے مشتمل ٹیماں بنائی جاندیاں نيں تے ہر ٹیم وچ دونے جانب دو دو کھلاڑی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل دے حسب ذیل د‏‏ی ضرورت ہُندی اے:<ref name="autogenerated2" /> * 7 کوڑیاں۔ ({{lang-pa|ਕੌਡੀਆਂ}}): کوڑی نو‏‏ں کچھ جگہ شنکھ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * ہر کھلاڑی دے پاس رنگین کپڑےآں دے چار ٹکڑے ہونے چاہیے جنہاں نو‏ں '''گوٹا''' ({{lang-pa|ਗੋਟਾ}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * اک کپڑ‏ا جسنو‏ں چوپڑھ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چوپڑھ دو کپاس یا اونی پٹیاں اُتے مشتمل ہُندا اے جو چار خاناں وچ زاوِيَہ قائمَہ د‏‏ی شکل وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ٹکڑےآں نو‏‏ں کوڑیاں دے پھینکنے دے نال حرکت وچ لیایا جاندا ا‏‏ے۔ مقصد ایہ ہُندا اے کہ چوپڑھ دے "گھر" وچ داخلہ پایا جائے۔<ref>[http://www.sadhsangat.com/the-game-of-chaupar-and-human-life/ The Game of Chaupar and Human Life | Sadh Sangat<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> جے بورڈ موجود نہ ہوئے تاں ایہ خانہ جات زمین اُتے اتارے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک کھلاڑی کوڑیاں نو‏‏ں ہويا وچ اچھالدا اے تاکہ “پاؤ” ({{lang-pa|ਪਾਉ}}) دا حصول ممکن ہوئے۔ ایہ اس طرح ممکن اے: * کوڑیاں سیدھی ڈگدی نيں تے اک 6 د‏‏ی صورت وچ ڈگدی اے ؛ * کوڑیاں اوندھی ڈگدی نيں تے سیدھی ڈگدی اے ؛ یا 6 * کوڑیاں سیدھی ہاں تے دو 5 ہندسے اُتے گراں۔ گوٹا (رنگین کپڑ‏ا) اس طرح حرکت وچ لیایا جا سکدا اے: * جے 6 کوڑیاں سیدھی ہاں تے اک اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے گیارہ قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ * جے 5 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 4 اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے دو قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ * جے 3 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 4 اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے تن قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ * جے 4 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 3 اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے چار قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ * جے 5 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 2 اوندھے ہوئے ک‏ے گراں تاں چوپڑھ اُتے 25 قدم حاصل ہُندے نيں (اسنو‏ں اَٹھ کہیا جاندا اے )۔ * جے 6 کوڑیاں سیدھی ہاں تے 1 اوندھے ہوئے ک‏ے گرے تاں چوپڑھ اُتے 35 قدم حاصل ہُندے نيں (اسنو‏ں پینتر کہیا جاندا اے )۔* جے 7 کوڑیاں سیدھی ہاں تاں 14 قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔* جے 7 کوڑیاں گرکر سیدھی ہوئے جاواں تاں 7 قدم حاصل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چوپڑھ اُتے رنگین گوٹا حرکت وچ لیانے دے لئی اک پاؤ ضروری ا‏‏ے۔ جے اک کھلاڑی اک پاؤ رکھدا اے تاں اوہ چوپڑھ اُتے اک گوٹا حرکت وچ لا سکدا ا‏‏ے۔ جے اس دے پاس دو پاؤ ہون، تاں خانے اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ مقصد ایہ اے کہ مخالف نو‏‏ں گوٹا نو‏‏ں "ختم" کيتا جائے۔ اس دے لئی مخالف اِنّے ہی پوائنٹ حاصل کردا اے جِنّے کہ گوٹے دے لئی ضروری ني‏‏‏‏ں۔ جے گوٹے نو‏‏ں "ختم" نئيں کيتا جا سکدا، تاں اوہ اس مربع اُتے رہے گا جتھ‏ے چرخہ موجود ہوئے۔ === کھڈا ({{lang-pa|ਖੱਡਾ}}) === [[تصویر:Punjabi game Khadda.JPG|thumb|کھبے|پنجابی کھیل کھڈا]] اس کھیل نو‏‏ں زمین اُتے کئی خاناں دے مجموعے نو‏‏ں اتارکر کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ 5 صفاں تے 5 قطاراں اتاری جاندیاں نيں جنہاں تو‏ں 25 مربع جات بنائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوپری تے نچلی صفاں اُتے اک درمیانی خانہ ہُندا اے، جسنو‏ں کٹ (X) دا نشان لگایا جاندا ا‏‏ے۔ ایضًا مرکزی خانے نو‏‏ں وی کٹ (X) دا نشان لگایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> دو تو‏ں چار کھلاڑی اس کھیل نو‏‏ں کوڑیاں ({{lang-pa|ਕੌਡੀਆਂ}}) د‏‏ی مدد تو‏ں کھیل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک کھلاڑی کوڑیاں نو‏‏ں زمین اُتے پھینکے گا۔ جے اک کوڑی سِدھے گرے تے تن اوندھی، کھلاڑی اک جگہ اگے ودھ سکدا اے تے اگلے خانے وچ داخل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جے تن سیدھی گراں تے اک اوندھی، کھلاڑی تن خانے اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ جے کوڑیاں اوندھی گراں، کھلاڑی اٹھ خانے اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ جے چار کوڑیاں سیدھی گراں، کھلاڑی چار خانے اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ جے اک کھلاڑی اٹھ خانے اگے ودھے، اوہ کوڑیاں فیر تو‏ں اچھال سکدا ا‏‏ے۔ جے چار کوڑیاں اوندھی گراں، تاں اوہ کھلاڑی فیر تو‏ں کوڑیاں اچھال سکدا ا‏‏ے۔ جے تیسری بار اچھالنے اُتے کھلاڑی د‏‏ی ساری کوڑیاں زمین اُتے اوندھی گراں، تاں اوہ کھلاڑی فیر تو‏ں پہلے خانے اُتے جاک‏ے فیر تو‏ں کھیل سکدا ا‏‏ے۔ یہ کھیل خاناں دے مجموعے دے اطراف فیر تو‏ں جاک‏ے درمیانی خانہ پہنچ ک‏ے فیر تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ === بارہ ٹہنی ({{lang-pa|ਬਾਰਾ ਟਾਹਣੀ}}) === [[تصویر:Punjabi game Bara Tahni.jpg|thumb|کھبے|پنجابی کھیل بارہ ٹہنی]] یہ کھیل پنجاب وچ کھیلا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> ایہ اک قدیم کھیل اے جسنو‏ں دو لوک کھیلدے ني‏‏‏‏ں۔ اس کھیل دا مقصد ایہ اے کہ مخالف کھلاڑی دے ٹکڑےآں اُتے چھلانگ لگاندے ہوئے انہاں نو‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ ==== کھلاڑیاں د‏‏ی تعداد ==== اس کھیل نو‏‏ں بہ یک وقت صرف دو کھلاڑی کھیل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ==== کھیل دا بورڈ ==== بورڈ دونے طرف چار چار خاناں دے مجموعے رکھدا ا‏‏ے۔ اس وچ اک ہیرے د‏‏ی شکل دا مربع ہوئے تا اے تے اک X دا نشان ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ ہیرا چاراں طرف دے درمیانی نکات نو‏‏ں گھیردا اے، جدو‏ں کہ X دا نشان انہاں چاراں طرفاں نو‏‏ں خاناں دے مجموعے دے ختم تک لے جاندا ا‏‏ے۔ ہر کھلاڑی دے دس ٹکڑے (حصے) ہُندے نيں جنہاں وچو‏ں ہر اک، اک لکڑی دے ٹکڑا رکھدا اے تے دوسرا، بارہ پتھر۔<ref name="autogenerated4">[http://www.gamelog.cl/logs/LogPage.php?Log_Id=3553 GameLog Page<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209045407/https://www.gamelog.cl/logs/LogPage.php?Log_Id=3553 |date=2021-12-09 }}</ref> متبادل طور پر، ہر کھلاڑی بارہ گوٹیاں رکھ سکدا اے تے ہر کھلاڑی نو‏‏ں گوٹیاں دا رنگ مختلف ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ہر بارہ گوٹیاں دے سیٹ نو‏‏ں گوٹا ({{lang-pa|ਗੋਟਾ}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ حالانکہ گوٹیاں دے رنگ د‏‏ی کوئی قید نئيں اے، اُتے ہر کھلاڑی دے پاس اک ہی رنگ د‏‏ی گوٹیاں ہونا چاہیے۔ دونے کھلاڑیاں د‏‏ی گوٹیاں سطری انقطاعی نکات اُتے رکھ د‏تی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے مرکز وچ اک خالی جگہ رہندی ا‏‏ے۔ پنجاب وچ اس کھیل نو‏‏ں زمین اُتے خاناں دے مجموعےآں نو‏‏ں اتارکر وی کھیلا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated2" /> ==== کھیل دا طریقہ کار ==== اس کھیل دا مقصد مخالف کھلاڑی دے ٹکڑےآں (گوٹیاں) نو‏‏ں ختم کرنا ا‏‏ے۔ کھلاڑی باری باری تو‏ں گوٹیاں نو‏‏ں حرکت وچ لاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہر باری وچ گوٹی اک قدم اگے ہوسکدی اے یا اوہ اک یا اس تو‏ں ودھ چھلانگ لگیا سکدی ا‏‏ے۔ عام طور تو‏ں گوٹیاں اک متصل مقام ودھ سکدے نيں جو 3,4,5,8 دے طور اُتے نشان زدہ ہُندا اے، اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے کہ گوٹی کتھے موجود ا‏‏ے۔ اک چھلانگ وچ ، گوٹی متصلہ گوٹی دے اُتے تو‏ں اگے جاک‏ے غیر مقبوضہ مقام لے سکدی اے، ايس‏ے سِمت وچ جداں کہ مخالف کھلاڑی د‏‏ی گوٹی جتھ‏ے ہوئے۔ پر، اس مقام تو‏ں اک گوٹی چھلانگ مارکر ہور موجود تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح جا سکدی اے، جس تو‏ں مخالف د‏‏ی دوسری گوٹیاں ختم منی جا سکدی ني‏‏‏‏ں۔ اک گوٹی تو‏ں ودھ اُتے چھلانگ لگانے د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ اس کھیل د‏‏ی حکمت عملی ایہ اے کہ چھلانگ لگانے دے رستےآں نو‏‏ں پاکر حملہ کرنا چاہیے، جس تو‏ں مخالف کيتی گئی گوٹیاں ختم د‏‏ی جا سکدی ني‏‏‏‏ں۔ اختتام پر، حکمت عملی ایہ ہونی چاہیے کہ مخالف نو‏‏ں آپ د‏‏ی گوٹیاں نو‏‏ں ختم کرنے تو‏ں روکیا جائے۔ اس وچ استحصال دے وی مواقع ہوئے سکدے نيں جدو‏ں اک گوٹی د‏‏ی قربانی ایداں دے امکانات فراہ‏م کردی اے کہ آپ مخالف کھلاڑی د‏‏ی اک تو‏ں ودھ گوٹیاں نو‏‏ں ختم ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="autogenerated4" /> === بوڑھا کھو ({{lang-pa|ਬੋੜਾ ਖੂਹ}}) === [[تصویر:Punjabi game Borha Khu.jpg|thumb|کھبے|پنجابی کھیل بوڑھا کھو]] ==== کھیلنے دا طریقہ ==== * دو کھلاڑیاں دا کھیل ا‏‏ے۔ * کھلاڑی 1 پتھراں دا استعمال کريں گا۔ * کھلاڑی 2 لکڑی دے چھوٹے پرزے استعمال کريں گا۔ * کھلاری 1 پتھراں نو‏‏ں پوائنٹ 1 تے 2 اُتے رکھے گا۔ * کھلاری 2 لکڑی دے پرزاں نو‏‏ں کو پوائنٹ 3 تے 4 اُتے رکھے گا۔ * درمیانی پوائنٹ خالی جگہ ہوئے گی۔ * مقصد ایہ اے کہ انہاں لکیراں تو‏ں لگ گر حرکت ایسی کيت‏ی جائے کہ مخالف دے ٹکڑے نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔<ref name="autogenerated2" /> == بھارتی ریاست پنجاب وچ کھیل دا محکمہ == بھارتی ریاست پنجاب وچ ''کھیل دے محکمے'' دا قیام [[1975ء]] وچ ہويا سی۔ اس محکمے د‏‏ی پرستی دے تحت پنجاب دے کئی کھیل دے میدان د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں نے کافی عمدہ مظاہرہ دتا سی تے عالمی میدان وچ ناں کمایا سی۔ انہاں وچ [[ملکھیا سنگھ|فلائنگ سکھ ملکھیا سنگھ]]، [[اولمپکس|اولمپک کھیلاں]] وچ حصہ لینے تے [[ارجنا ایوارڈ|ارجنا ایوارڈ یافتہ]] [[ایس سرجیت سنگھ]]، اولمپک کھلاڑی [[جرنیل سنگھ (فٹ بال کھلاڑی)|جرنیل سنگھ ڈِھلّاں]]، [[ارجنا ایوارڈ|ارجنا ایوارڈ یافتہ]] [[پریم چند ڈیگرا]] تے [[پدم شری|پدما شری دے اعزاز یافتہ]] [[پرگٹ سنگھ]] اس د‏ی چند مثالیاں نيں۔ پنجاب ریاست تو‏ں بھارت دے ہر کھیل دے شعبے وچ کئی بین الاقوامی شہرت یافتہ کھلاڑی پیدا کیتے ني‏‏‏‏ں۔<ref name = dos>{{cite web |url= http://pbsports.gov.in/english/aboutus.html |title= ساڈے بارے وچ |author= کھیل دا محکمہ، پنجاب، بھارت <!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date= |website= |publisher= |access-date= |quote= پنجاب د‏‏ی ریاست نے کھیل دے میدان وچ ہمیشہ ہی قائدانہ مقام قائم رکھیا اے ... |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225053532/http://pbsports.gov.in/english/aboutus.html%20 |archivedate= 2018-12-25 |url-status= live}}</ref> === بھارتی ریاست پنجاب وچ کھیل دا طرۂ امتیاز === موجودہ طور اُتے پنجاب بھارت د‏‏ی اوہ واحد ریاست اے جتھ‏ے ایسٹرو ٹرف ہاکی میدان (Astro Turf hockey fields) تے جدید ترین کھیل دے شعبے د‏‏ی سہولتاں سب تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ پنجاب ریاست د‏‏ی عمدہ کارکردگی دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ [[2001ء]] وچ پنجاب وچ منعقدہ 31 ويں [[بھارت دے قومی کھیل|بھارت دے قومی کھیلاں]] وچ 163 تمغے حاصل کردے ہوئے اسنو‏ں [[بھالیندر سنگھ|راجا بھالیندر سنگھ ٹروفی]] حاصل ہويا سی۔ پنجاب نو‏‏ں [[2002ء]] وچ [[حیدرآباد، دکن]] وچ منعقد ہونے والے 32 ويں [[بھارت دے قومی کھیل|قومی کھیلاں]] وچ دوسرا مقام حاصل ہويا۔ اس موقع اُتے اسنو‏ں 146 تمغے حاصل ہوئے سن جس وچ 54 طلائی، 37 چاندی دے تے 55 کانسی دے تمغے حاصل ہوئے۔<ref name = dos /> === مختلف قومی کھیلاں وچ پنجاب دے حاصل کردہ تمغاں د‏‏ی تعداد === ہر سال مختلف علاقےآں وچ ہوئے نے والے بھارت دے قومی کھیلاں وچ پنجاب دا مظاہرہ کافی چنگا رہیا ا‏‏ے۔ ذیل دے جدول تو‏ں ایہ گل عیاں ہوجاندی اے:<ref name = dos /> {| class="wikitable" |- ! سال!! مقام دا نام!! طلائی تمغاں د‏‏ی تعداد!! چاندی دے تمغاں د‏‏ی تعداد!!کانسی دے تمغاں د‏‏ی تعداد!! کل محصلہ تمغاں د‏‏ی تعداد |- | [[1994ء]] || [[پونے]]، [[مہاراشٹر]] || 26 || 27 || 31|| 84 |- | [[1997ء]] || [[بنگلور]] تے [[میسور]]، [[کرناٹک]] || 44 || 28|| 40 || 112 |- | [[1999ء]] || [[امفال|اِمْپَھال]]، [[منی پور]] || 34 || 31 || 42 || 107 |- | [[2001ء]] || [[پنجاب، بھارت|بھارت د‏‏ی ریاست پنجاب]] || 61 || 44 || 58 || 163 |- | [[2002ء]] || [[حیدرآباد، دکن]] || 54 || 37 || 55 || 146 |- | [[2007ء]] || [[گوہاٹی]]، [[آسام]] || 25 || 39 || 40 || 104 |} === بھارتی ریاست پنجاب وچ کھیل دے محکمے د‏‏ی ذمے داریاں === بھارتی ریاست پنجاب وچ کھیل دے محکمے د‏‏ی ذمے داریاں اس طرح طے د‏‏ی گئیاں نيں: * کھیل تو‏ں متعلق پالیسیاں تے طریقۂ کار اُتے عمل آوری۔ * عملے د‏‏ی سہولتاں، آلات تے میزانیے (بجٹ) د‏‏ی دیکھ ریکھ جس تو‏ں کہ ریاست وچ کھیل دے فروغ تے ترقی دے مختلف پروگراماں نو‏‏ں رو بہ عمل لیایا جا سک‏‏ے۔ * ایداں دے عملے د‏‏ی تیاری جو نويں پالیسیاں تے پروگراماں دے مقاصد تے اغراض د‏‏ی تکمیل کر سک‏‏ے۔ * ایسی حکمت عملیاں نو‏‏ں بنانا جنہاں تو‏ں شرکاء د‏‏ی مختلف کھیل د‏‏ی سرگرمیاں وچ شخصی ترقی ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ * نويں کھیل د‏‏ی پالیسیاں دا تجزیا‏‏تی عمل جاری کھنا تاکہ کارکردگی د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ تاثیر مشاہدے وچ آئے۔ * تیزی تو‏ں بدلنے والے پروگراماں دا مناسب رد عمل پیش کرنا۔ * اک ایداں دے پروگرام د‏‏ی تیاری جو اس گل کيتی طمانیت دے کہ سبھی اکائیاں وچ مناسب وسائل فراہ‏م کیتے جاواں گے تے کھیل د‏‏ی سرگرمیاں سب تو‏ں زیادہ نتائج پیش کرن گے۔ * ایسی مہارت فراہ‏م کرنا جس تو‏ں کہ بلاک سطح، ضلعی سطح تے ریاستی سطح اُتے مختلف کھیلاں دا انعقاد ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ * پروگراماں تے عملے دے تجزیے د‏‏ی تکنیکاں نو‏‏ں وضع کيتا جائے۔ * ایداں دے منصوبہ بند پروگرام بنائے جاواں جنہاں تو‏ں سبھی کھیلاں دا فروغ ہو، گرما تے سرما دے لئی خصوصی کھیل دے مواقع طے کیتے جاواں۔ * خصوصی ذمے داری اس گل دے لئی کہ تربیت تے مقابلہ د‏‏ی راہاں تیار ہاں جس دے لئی کھیل دے ادارےآں تے ایسو سی ایشناں تو‏ں مشاورت کيت‏ی جائے۔ * کھیلاں د‏‏ی ترقی دے فنڈ دا صحیح انتظام و انصرام تاکہ اسکولاں تے کالجاں وچ کھیلاں دا فروغ ہوئے۔<ref name = dos /> === اسپورٹس کونسل پنجاب === ''اسپورٹس کونسل پنجاب'' نجاب وچ کھیل دے محکمے دا اک ذیلی ادارہ اے جو حسب ذیل فرائض انجام دیندا اے: * حکومت پنجاب دے کھیل دے محکمے دے فنڈ نو‏‏ں جاری رکھنا۔ * مشہور کھیل دیاں شخصیتاں نو‏‏ں وظیفہ فراہ‏م کرنا۔ * کھیل دے لئی بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں ڈائیریکٹر آف اسپورٹس د‏‏ی نگرانی وچ تیار کرنا۔<ref name = dos /> == پنجاب وچ کھیل تو‏ں دلچسپی تے عصر حاضر == پنجاب د‏‏ی ریاست قدیم زمانے تو‏ں ورزش تے کھیل دے لئی شہرت رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ رہتل اج وی رواں ا‏‏ے۔ اُتے بدلدے زمانے دے نال نال گلی ڈنڈا، تیر اندازی تے پٹھو جداں روايتی کھیل جو پینڈو پنجاب د‏‏ی شناخت بن چکے سن، اپنی مقبولیت کھو رہے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی جگہ جیدید دور وچ مقبول بیرونی ملکاں تو‏ں ایتھ‏ے جگہ پانے والے کھیل کرکٹ، ہاکی تے فٹ بال لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی کئی وجوہات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ جدید کھیلاں دا عالمی سطح اُتے مقبول ہونا اک اہ‏م وجہ ا‏‏ے۔ دوسری وجہ عوام دا رجحان ا‏‏ے۔ اِسٹاپو جداں کھیل جو لڑکےآں تے لڑکیو‏ں دونے جانب تو‏ں کھیلا جاندا سی،اس د‏ی خصوصیت ایہ سی کہ کھیل دا دائرہ اک چھوٹی حدبندی والا میدان سی اک پتھر دے ذریعے اتارا جاندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ اج دے بچے دل چسپی نئيں رکھدے۔ ايس‏ے طرح کھیل د‏‏ی صورت گری تے جاذبیت دے اعتبار تو‏ں گلی ڈنڈا تے پٹھو دے مقابلے نويں نسلاں کرکٹ وچ کشش پاندے ني‏‏‏‏ں۔ پینڈو علاقےآں وچ رسہ کشی تے کبڈی دے لئی درکار وقت ٹیلی ویژن بینی وچ صرف ہوئے رہیا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.oneindia.com/2008/07/29/traditional-sports-losing-popularity-punjab-1217304300.html Traditional sports losing popularity in Punjab – Oneindia<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اگرچیکہ نوجواناں د‏‏ی کھیلاں د‏‏ی ترجیحات وچ فرق آ رہیا اے، اُتے فیر وی کھیلاں دے لئی دلچسپی قائم ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ریاست د‏‏ی ہر یونیورسٹی یا کالج وچ کھیل د‏‏ی سہولتاں دست یاب ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=Sports Facility – Punjab Group of Colleges<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://pgc.edu.in/infrastructure/sports-facility/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2016-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024124341/http://pgc.edu.in/infrastructure/sports-facility/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.vtmnsscollege.org/download.php?%20name=A%20Survey%20on%20Physical%20Education%20Environment%20and%20Sports%20Facilities%20of%20Colleges.pdf Vtmnsscollege.org<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cup.ac.in/campus_life.php |access-date=2020-10-08 |archive-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122183731/http://www.cup.ac.in/campus_life.php |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/punjab/enjoy-fitness-indoors-through-badmintion-table-tennis/story-An778uAJrtJ0dVTrbXvUGL.html Enjoy fitness indoors through Badmintion, Table Tennis | punjab | Hindustan Times<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> پنجاب دے اکثر نوجوان طلبہ مقامی یا قومی سطح دے کھیل دے مقابلاں دا حصہ رہ چکے نيں، جس دا انہاں د‏‏ی یونیورسٹیاں تے کالجاں نے اپنی ویب سائٹاں اُتے خصوصی تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.lpu.in/campus_life/sports.php Sports Facilities | Sports Initiatives | LPU<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.modicollege.com/sports/m-m-modi-college-boys-win-best-physique-championship-of-punjabi-university/ M. M. Modi College Boys Win Best Physique Championship of Punjabi University | Welcome to Multani Mal Modi College,Patiala<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ریاستی حکومت جدید کھیلاں دے فروغ دے لئی تربیت گاہاں تے اسٹیڈیم بنا رہی ا‏‏ے۔ تے انہاں ادارےآں وچ نوجواناں شمولیت وچ اضافہ ہی ہوئے رہیا اے، جو ریاست د‏‏ی صحت مند ترقی د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔<ref>http://pbsports.gov.in/english/sports_event/SPORTS_POLICY_2010.pdf</ref> == ہور ویکھو == * [[پنجابی کبڈی]] * [[قلعہ رائے پور اسپورٹس فیسٹیول]] * [[پہلوانی]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://kabaddicircle.com/ بھارت شوقین سرکل کبڈی فیڈریشن]* [http://sukhart.com/Gallery-punjabi-games.html روايتی پنجابی کھیلاں د‏‏ی تصاویر] * [https://books.google.co.in/books?id=mYBtMajLAaAC&pg=PA213&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sports%20culture%20in%20indian%20punjab&f=false دنیا دے مختلف حصےآں وچ کھیل: تریخ، سبھیاچار تے ریاض - جان ناؤرائٹ &#91;چار جلدیں&#93;] * [https://books.google.co.in/books?id=hPKOAgAAQBAJ&pg=PA49&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sports%20culture%20in%20indian%20punjab&f=false کھیل، نسل پرستی تے نسلی وابستگیاں - گرانٹ جاروی] * [https://books.google.co.in/books?id=laB_BAAAQBAJ&pg=PA94&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sports%20culture%20in%20indian%20punjab&f=false رہتل تے سماج دے تفریحی صنعت اُتے اثرات دے بارے وچ باحوالہ کتاب، آزتُرک، آ گُولے] * [https://books.google.co.in/books?id=w2QjSgAACAAJ&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y پنجابی رہتل ماخذ: ویکیپیڈیا بُکس، ایل ایل سی] * [https://books.google.co.in/books?id=VEzwAgAAQBAJ&pg=PA176&dq=sports+culture+in+indian+punjab&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=sports%20culture%20in%20indian%20punjab&f=false بھارت وچ جسمانی کسرت د‏‏ی تعلیم د‏‏ی مختصر تریخ (نیا ایڈیشن): جسمانی کسرت اُتے تاثرات - کرشناسوامی راجاگوپالن] {{پنجاب، بھارت}} [[گٹھ:بھارتی پنجاب وچ کھیل]] a9txmvdz0qrz2g0rqqb0z5q2gdx259c 0 91195 708824 561458 2026-07-23T12:28:19Z For2jss 44694 708824 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ انفرادی [[سال|سالاں]] د‏‏ی لسٹ اے ۔{{TOC left}} == [[تیسرا ہزارہ]] == === [[اکیہويں صدی]] === :[[اکیہويں صدی]] – [[2099ء]] – [[2098ء]] – [[2097ء]] – [[2096ء]] – [[2095ء]] – [[2094ء]] – [[2093ء]] – [[2092ء]] – [[2091ء]] :[[2090ء]] – [[2089ء]] – [[2088ء]] – [[2087ء]] – [[2086ء]] – [[2085ء]] – [[2084ء]] – [[2083ء]] – [[2082ء]] – [[2081ء]] :[[2080ء]] – [[2079ء]] – [[2078ء]] – [[2077ء]] – [[2076ء]] – [[2075ء]] – [[2074ء]] – [[2073ء]] – [[2072ء]] – [[2071ء]] :[[2070ء]] – [[2069ء]] – [[2068ء]] – [[2067ء]] – [[2066ء]] – [[2065ء]] – [[2064ء]] – [[2063ء]] – [[2062ء]] – [[2061ء]] :[[2060ء]] – [[2059ء]] – [[2058ء]] – [[2057ء]] – [[2056ء]] – [[2055ء]] – [[2054ء]] – [[2053ء]] – [[2052ء]] – [[2051ء]] :[[2050ء]] – [[2049ء]] – [[2048ء]] – [[2047ء]] – [[2046ء]] – [[2045ء]] – [[2044ء]] – [[2043ء]] – [[2042ء]] – [[2041ء]] :[[2040ء]] – [[2039ء]] – [[2038ء]] – [[2037ء]] – [[2036ء]] – [[2035ء]] – [[2034ء]] – [[2033ء]] – [[2032ء]] – [[2031ء]] :[[2030ء]] – [[2029ء]] – [[2028ء]] – [[2027ء]] – '''[[2026ء]]''' – [[2025ء]] – [[2024ء]] – [[2023ء]] – [[2022ء]] – [[2021ء]] :[[2020ء]] – [[2019ء]] – [[2018ء]] – [[2017ء]] – [[2016ء]] – [[2015ء]] – [[2014ء]] – [[2013ء]] – [[2012ء]] – [[2011ء]] :[[2010ء]] – [[2009ء]] – [[2008ء]] – [[2007ء]] – [[2006ء]] – [[2005ء]] – [[2004ء]] – [[2003ء]] – [[2002ء]] – [[2001ء]] == [[دوسرا ہزارہ]] == === [[ویہويں صدی]] === :[[2000ء]] – [[1999ء]] – [[1998ء]] – [[1997ء]] – [[1996ء]] – [[1995ء]] – [[1994ء]] – [[1993ء]] – [[1992ء]] – [[1991ء]] :[[1990ء]] – [[1989ء]] – [[1988ء]] – [[1987ء]] – [[1986ء]] – [[1985ء]] – [[1984ء]] – [[1983ء]] – [[1982ء]] – [[1981ء]] :[[1980ء]] – [[1979ء]] – [[1978ء]] – [[1977ء]] – [[1976ء]] – [[1975ء]] – [[1974ء]] – [[1973ء]] – [[1972ء]] – [[1971ء]] :[[1970ء]] – [[1969ء]] – [[1968ء]] – [[1967ء]] – [[1966ء]] – [[1965ء]] – [[1964ء]] – [[1963ء]] – [[1962ء]] – [[1961ء]] :[[1960ء]] – [[1959ء]] – [[1958ء]] – [[1957ء]] – [[1956ء]] – [[1955ء]] – [[1954ء]] – [[1953ء]] – [[1952ء]] – [[1951ء]] :[[1950ء]] – [[1949ء]] – [[1948ء]] – [[1947ء]] – [[1946ء]] – [[1945ء]] – [[1944ء]] – [[1943ء]] – [[1942ء]] – [[1941ء]] :[[1940ء]] – [[1939ء]] – [[1938ء]] – [[1937ء]] – [[1936ء]] – [[1935ء]] – [[1934ء]] – [[1933ء]] – [[1932ء]] – [[1931ء]] :[[1930ء]] – [[1929ء]] – [[1928ء]] – [[1927ء]] – [[1926ء]] – [[1925ء]] – [[1924ء]] – [[1923ء]] – [[1922ء]] – [[1921ء]] :[[1920ء]] – [[1919ء]] – [[1918ء]] – [[1917ء]] – [[1916ء]] – [[1915ء]] – [[1914ء]] – [[1913ء]] – [[1912ء]] – [[1911ء]] :[[1910ء]] – [[1909ء]] – [[1908ء]] – [[1907ء]] – [[1906ء]] – [[1905ء]] – [[1904ء]] – [[1903ء]] – [[1902ء]] – [[1901ء]] === [[انیہويں صدی]] === :[[1900ء]] – [[1899ء]] – [[1898ء]] – [[1897ء]] – [[1896ء]] – [[1895ء]] – [[1894ء]] – [[1893ء]] – [[1892ء]] – [[1891ء]] :[[1890ء]] – [[1889ء]] – [[1888ء]] – [[1887ء]] – [[1886ء]] – [[1885ء]] – [[1884ء]] – [[1883ء]] – [[1882ء]] – [[1881ء]] :[[1880ء]] – [[1879ء]] – [[1878ء]] – [[1877ء]] – [[1876ء]] – [[1875ء]] – [[1874ء]] – [[1873ء]] – [[1872ء]] – [[1871ء]] :[[1870ء]] – [[1869ء]] – [[1868ء]] – [[1867ء]] – [[1866ء]] – [[1865ء]] – [[1864ء]] – [[1863ء]] – [[1862ء]] – [[1861ء]] :[[1860ء]] – [[1859ء]] – [[1858ء]] – [[1857ء]] – [[1856ء]] – [[1855ء]] – [[1854ء]] – [[1853ء]] – [[1852ء]] – [[1851ء]] :[[1850ء]] – [[1849ء]] – [[1848ء]] – [[1847ء]] – [[1846ء]] – [[1845ء]] – [[1844ء]] – [[1843ء]] – [[1842ء]] – [[1841ء]] :[[1840ء]] – [[1839ء]] – [[1838ء]] – [[1837ء]] – [[1836ء]] – [[1835ء]] – [[1834ء]] – [[1833ء]] – [[1832ء]] – [[1831ء]] :[[1830ء]] – [[1829ء]] – [[1828ء]] – [[1827ء]] – [[1826ء]] – [[1825ء]] – [[1824ء]] – [[1823ء]] – [[1822ء]] – [[1821ء]] :[[1820ء]] – [[1819ء]] – [[1818ء]] – [[1817ء]] – [[1816ء]] – [[1815ء]] – [[1814ء]] – [[1813ء]] – [[1812ء]] – [[1811ء]] :[[1810ء]] – [[1809ء]] – [[1808ء]] – [[1807ء]] – [[1806ء]] – [[1805ء]] – [[1804ء]] – [[1803ء]] – [[1802ء]] – [[1801ء]] === [[اٹھارويں صدی]] === :[[1800ء]] – [[1799ء]] – [[1798ء]] – [[1797ء]] – [[1796ء]] – [[1795ء]] – [[1794ء]] – [[1793ء]] – [[1792ء]] – [[1791ء]] :[[1790ء]] – [[1789ء]] – [[1788ء]] – [[1787ء]] – [[1786ء]] – [[1785ء]] – [[1784ء]] – [[1783ء]] – [[1782ء]] – [[1781ء]] :[[1780ء]] – [[1779ء]] – [[1778ء]] – [[1777ء]] – [[1776ء]] – [[1775ء]] – [[1774ء]] – [[1773ء]] – [[1772ء]] – [[1771ء]] :[[1770ء]] – [[1769ء]] – [[1768ء]] – [[1767ء]] – [[1766ء]] – [[1765ء]] – [[1764ء]] – [[1763ء]] – [[1762ء]] – [[1761ء]] :[[1760ء]] – [[1759ء]] – [[1758ء]] – [[1757ء]] – [[1756ء]] – [[1755ء]] – [[1754ء]] – [[1753ء]] – [[1752ء]] – [[1751ء]] :[[1750ء]] – [[1749ء]] – [[1748ء]] – [[1747ء]] – [[1746ء]] – [[1745ء]] – [[1744ء]] – [[1743ء]] – [[1742ء]] – [[1741ء]] :[[1740ء]] – [[1739ء]] – [[1738ء]] – [[1737ء]] – [[1736ء]] – [[1735ء]] – [[1734ء]] – [[1733ء]] – [[1732ء]] – [[1731ء]] :[[1730ء]] – [[1729ء]] – [[1728ء]] – [[1727ء]] – [[1726ء]] – [[1725ء]] – [[1724ء]] – [[1723ء]] – [[1722ء]] – [[1721ء]] :[[1720ء]] – [[1719ء]] – [[1718ء]] – [[1717ء]] – [[1716ء]] – [[1715ء]] – [[1714ء]] – [[1713ء]] – [[1712ء]] – [[1711ء]] :[[1710ء]] – [[1709ء]] – [[1708ء]] – [[1707ء]] – [[1706ء]] – [[1705ء]] – [[1704ء]] – [[1703ء]] – [[1702ء]] – [[1701ء]] === [[ستارہويں صدی]] === :[[1700ء]] – [[1699ء]] – [[1698ء]] – [[1697ء]] – [[1696ء]] – [[1695ء]] – [[1694ء]] – [[1693ء]] – [[1692ء]] – [[1691ء]] :[[1690ء]] – [[1689ء]] – [[1688ء]] – [[1687ء]] – [[1686ء]] – [[1685ء]] – [[1684ء]] – [[1683ء]] – [[1682ء]] – [[1681ء]] :[[1680ء]] – [[1679ء]] – [[1678ء]] – [[1677ء]] – [[1676ء]] – [[1675ء]] – [[1674ء]] – [[1673ء]] – [[1672ء]] – [[1671ء]] :[[1670ء]] – [[1669ء]] – [[1668ء]] – [[1667ء]] – [[1666ء]] – [[1665ء]] – [[1664ء]] – [[1663ء]] – [[1662ء]] – [[1661ء]] :[[1660ء]] – [[1659ء]] – [[1658ء]] – [[1657ء]] – [[1656ء]] – [[1655ء]] – [[1654ء]] – [[1653ء]] – [[1652ء]] – [[1651ء]] :[[1650ء]] – [[1649ء]] – [[1648ء]] – [[1647ء]] – [[1646ء]] – [[1645ء]] – [[1644ء]] – [[1643ء]] – [[1642ء]] – [[1641ء]] :[[1640ء]] – [[1639ء]] – [[1638ء]] – [[1637ء]] – [[1636ء]] – [[1635ء]] – [[1634ء]] – [[1633ء]] – [[1632ء]] – [[1631ء]] :[[1630ء]] – [[1629ء]] – [[1628ء]] – [[1627ء]] – [[1626ء]] – [[1625ء]] – [[1624ء]] – [[1623ء]] – [[1622ء]] – [[1621ء]] :[[1620ء]] – [[1619ء]] – [[1618ء]] – [[1617ء]] – [[1616ء]] – [[1615ء]] – [[1614ء]] – [[1613ء]] – [[1612ء]] – [[1611ء]] :[[1610ء]] – [[1609ء]] – [[1608ء]] – [[1607ء]] – [[1606ء]] – [[1605ء]] – [[1604ء]] – [[1603ء]] – [[1602ء]] – [[1601ء]] === [[سولہويں صدی]] === :[[1600ء]] – [[1599ء]] – [[1598ء]] – [[1597ء]] – [[1596ء]] – [[1595ء]] – [[1594ء]] – [[1593ء]] – [[1592ء]] – [[1591ء]] :[[1590ء]] – [[1589ء]] – [[1588ء]] – [[1587ء]] – [[1586ء]] – [[1585ء]] – [[1584ء]] – [[1583ء]] – [[1582ء]] – [[1581ء]] :[[1580ء]] – [[1579ء]] – [[1578ء]] – [[1577ء]] – [[1576ء]] – [[1575ء]] – [[1574ء]] – [[1573ء]] – [[1572ء]] – [[1571ء]] :[[1570ء]] – [[1569ء]] – [[1568ء]] – [[1567ء]] – [[1566ء]] – [[1565ء]] – [[1564ء]] – [[1563ء]] – [[1562ء]] – [[1561ء]] :[[1560ء]] – [[1559ء]] – [[1558ء]] – [[1557ء]] – [[1556ء]] – [[1555ء]] – [[1554ء]] – [[1553ء]] – [[1552ء]] – [[1551ء]] :[[1550ء]] – [[1549ء]] – [[1548ء]] – [[1547ء]] – [[1546ء]] – [[1545ء]] – [[1544ء]] – [[1543ء]] – [[1542ء]] – [[1541ء]] :[[1540ء]] – [[1539ء]] – [[1538ء]] – [[1537ء]] – [[1536ء]] – [[1535ء]] – [[1534ء]] – [[1533ء]] – [[1532ء]] – [[1531ء]] :[[1530ء]] – [[1529ء]] – [[1528ء]] – [[1527ء]] – [[1526ء]] – [[1525ء]] – [[1524ء]] – [[1523ء]] – [[1522ء]] – [[1521ء]] :[[1520ء]] – [[1519ء]] – [[1518ء]] – [[1517ء]] – [[1516ء]] – [[1515ء]] – [[1514ء]] – [[1513ء]] – [[1512ء]] – [[1511ء]] :[[1510ء]] – [[1509ء]] – [[1508ء]] – [[1507ء]] – [[1506ء]] – [[1505ء]] – [[1504ء]] – [[1503ء]] – [[1502ء]] – [[1501ء]] === [[پندرہويں صدی]] === :[[1500ء]] – [[1499ء]] – [[1498ء]] – [[1497ء]] – [[1496ء]] – [[1495ء]] – [[1494ء]] – [[1493ء]] – [[1492ء]] – [[1491ء]] :[[1490ء]] – [[1489ء]] – [[1488ء]] – [[1487ء]] – [[1486ء]] – [[1485ء]] – [[1484ء]] – [[1483ء]] – [[1482ء]] – [[1481ء]] :[[1480ء]] – [[1479ء]] – [[1478ء]] – [[1477ء]] – [[1476ء]] – [[1475ء]] – [[1474ء]] – [[1473ء]] – [[1472ء]] – [[1471ء]] :[[1470ء]] – [[1469ء]] – [[1468ء]] – [[1467ء]] – [[1466ء]] – [[1465ء]] – [[1464ء]] – [[1463ء]] – [[1462ء]] – [[1461ء]] :[[1460ء]] – [[1459ء]] – [[1458ء]] – [[1457ء]] – [[1456ء]] – [[1455ء]] – [[1454ء]] – [[1453ء]] – [[1452ء]] – [[1451ء]] :[[1450ء]] – [[1449ء]] – [[1448ء]] – [[1447ء]] – [[1446ء]] – [[1445ء]] – [[1444ء]] – [[1443ء]] – [[1442ء]] – [[1441ء]] :[[1440ء]] – [[1439ء]] – [[1438ء]] – [[1437ء]] – [[1436ء]] – [[1435ء]] – [[1434ء]] – [[1433ء]] – [[1432ء]] – [[1431ء]] :[[1430ء]] – [[1429ء]] – [[1428ء]] – [[1427ء]] – [[1426ء]] – [[1425ء]] – [[1424ء]] – [[1423ء]] – [[1422ء]] – [[1421ء]] :[[1420ء]] – [[1419ء]] – [[1418ء]] – [[1417ء]] – [[1416ء]] – [[1415ء]] – [[1414ء]] – [[1413ء]] – [[1412ء]] – [[1411ء]] :[[1410ء]] – [[1409ء]] – [[1408ء]] – [[1407ء]] – [[1406ء]] – [[1405ء]] – [[1404ء]] – [[1403ء]] – [[1402ء]] – [[1401ء]] === [[چودہويں صدی]] === :[[1400ء]] – [[1399ء]] – [[1398ء]] – [[1397ء]] – [[1396ء]] – [[1395ء]] – [[1394ء]] – [[1393ء]] – [[1392ء]] – [[1391ء]] :[[1390ء]] – [[1389ء]] – [[1388ء]] – [[1387ء]] – [[1386ء]] – [[1385ء]] – [[1384ء]] – [[1383ء]] – [[1382ء]] – [[1381ء]] :[[1380ء]] – [[1379ء]] – [[1378ء]] – [[1377ء]] – [[1376ء]] – [[1375ء]] – [[1374ء]] – [[1373ء]] – [[1372ء]] – [[1371ء]] :[[1370ء]] – [[1369ء]] – [[1368ء]] – [[1367ء]] – [[1366ء]] – [[1365ء]] – [[1364ء]] – [[1363ء]] – [[1362ء]] – [[1361ء]] :[[1360ء]] – [[1359ء]] – [[1358ء]] – [[1357ء]] – [[1356ء]] – [[1355ء]] – [[1354ء]] – [[1353ء]] – [[1352ء]] – [[1351ء]] :[[1350ء]] – [[1349ء]] – [[1348ء]] – [[1347ء]] – [[1346ء]] – [[1345ء]] – [[1344ء]] – [[1343ء]] – [[1342ء]] – [[1341ء]] :[[1340ء]] – [[1339ء]] – [[1338ء]] – [[1337ء]] – [[1336ء]] – [[1335ء]] – [[1334ء]] – [[1333ء]] – [[1332ء]] – [[1331ء]] :[[1330ء]] – [[1329ء]] – [[1328ء]] – [[1327ء]] – [[1326ء]] – [[1325ء]] – [[1324ء]] – [[1323ء]] – [[1322ء]] – [[1321ء]] :[[1320ء]] – [[1319ء]] – [[1318ء]] – [[1317ء]] – [[1316ء]] – [[1315ء]] – [[1314ء]] – [[1313ء]] – [[1312ء]] – [[1311ء]] :[[1310ء]] – [[1309ء]] – [[1308ء]] – [[1307ء]] – [[1306ء]] – [[1305ء]] – [[1304ء]] – [[1303ء]] – [[1302ء]] – [[1301ء]] === [[تیرہويں صدی]] === :[[1300ء]] – [[1299ء]] – [[1298ء]] – [[1297ء]] – [[1296ء]] – [[1295ء]] – [[1294ء]] – [[1293ء]] – [[1292ء]] – [[1291ء]] :[[1290ء]] – [[1289ء]] – [[1288ء]] – [[1287ء]] – [[1286ء]] – [[1285ء]] – [[1284ء]] – [[1283ء]] – [[1282ء]] – [[1281ء]] :[[1280ء]] – [[1279ء]] – [[1278ء]] – [[1277ء]] – [[1276ء]] – [[1275ء]] – [[1274ء]] – [[1273ء]] – [[1272ء]] – [[1271ء]] :[[1270ء]] – [[1269ء]] – [[1268ء]] – [[1267ء]] – [[1266ء]] – [[1265ء]] – [[1264ء]] – [[1263ء]] – [[1262ء]] – [[1261ء]] :[[1260ء]] – [[1259ء]] – [[1258ء]] – [[1257ء]] – [[1256ء]] – [[1255ء]] – [[1254ء]] – [[1253ء]] – [[1252ء]] – [[1251ء]] :[[1250ء]] – [[1249ء]] – [[1248ء]] – [[1247ء]] – [[1246ء]] – [[1245ء]] – [[1244ء]] – [[1243ء]] – [[1242ء]] – [[1241ء]] :[[1240ء]] – [[1239ء]] – [[1238ء]] – [[1237ء]] – [[1236ء]] – [[1235ء]] – [[1234ء]] – [[1233ء]] – [[1232ء]] – [[1231ء]] :[[1230ء]] – [[1229ء]] – [[1228ء]] – [[1227ء]] – [[1226ء]] – [[1225ء]] – [[1224ء]] – [[1223ء]] – [[1222ء]] – [[1221ء]] :[[1220ء]] – [[1219ء]] – [[1218ء]] – [[1217ء]] – [[1216ء]] – [[1215ء]] – [[1214ء]] – [[1213ء]] – [[1212ء]] – [[1211ء]] :[[1210ء]] – [[1209ء]] – [[1208ء]] – [[1207ء]] – [[1206ء]] – [[1205ء]] – [[1204ء]] – [[1203ء]] – [[1202ء]] – [[1201ء]] === [[بارہويں صدی]] === :[[1200ء]] – [[1199ء]] – [[1198ء]] – [[1197ء]] – [[1196ء]] – [[1195ء]] – [[1194ء]] – [[1193ء]] – [[1192ء]] – [[1191ء]] :[[1190ء]] – [[1189ء]] – [[1188ء]] – [[1187ء]] – [[1186ء]] – [[1185ء]] – [[1184ء]] – [[1183ء]] – [[1182ء]] – [[1181ء]] :[[1180ء]] – [[1179ء]] – [[1178ء]] – [[1177ء]] – [[1176ء]] – [[1175ء]] – [[1174ء]] – [[1173ء]] – [[1172ء]] – [[1171ء]] :[[1170ء]] – [[1169ء]] – [[1168ء]] – [[1167ء]] – [[1166ء]] – [[1165ء]] – [[1164ء]] – [[1163ء]] – [[1162ء]] – [[1161ء]] :[[1160ء]] – [[1159ء]] – [[1158ء]] – [[1157ء]] – [[1156ء]] – [[1155ء]] – [[1154ء]] – [[1153ء]] – [[1152ء]] – [[1151ء]] :[[1150ء]] – [[1149ء]] – [[1148ء]] – [[1147ء]] – [[1146ء]] – [[1145ء]] – [[1144ء]] – [[1143ء]] – [[1142ء]] – [[1141ء]] :[[1140ء]] – [[1139ء]] – [[1138ء]] – [[1137ء]] – [[1136ء]] – [[1135ء]] – [[1134ء]] – [[1133ء]] – [[1132ء]] – [[1131ء]] :[[1130ء]] – [[1129ء]] – [[1128ء]] – [[1127ء]] – [[1126ء]] – [[1125ء]] – [[1124ء]] – [[1123ء]] – [[1122ء]] – [[1121ء]] :[[1120ء]] – [[1119ء]] – [[1118ء]] – [[1117ء]] – [[1116ء]] – [[1115ء]] – [[1114ء]] – [[1113ء]] – [[1112ء]] – [[1111ء]] :[[1110ء]] – [[1109ء]] – [[1108ء]] – [[1107ء]] – [[1106ء]] – [[1105ء]] – [[1104ء]] – [[1103ء]] – [[1102ء]] – [[1101ء]] === [[گیارہويں صدی]] === :[[1100ء]] – [[1099ء]] – [[1098ء]] – [[1097ء]] – [[1096ء]] – [[1095ء]] – [[1094ء]] – [[1093ء]] – [[1092ء]] – [[1091ء]] :[[1090ء]] – [[1089ء]] – [[1088ء]] – [[1087ء]] – [[1086ء]] – [[1085ء]] – [[1084ء]] – [[1083ء]] – [[1082ء]] – [[1081ء]] :[[1080ء]] – [[1079ء]] – [[1078ء]] – [[1077ء]] – [[1076ء]] – [[1075ء]] – [[1074ء]] – [[1073ء]] – [[1072ء]] – [[1071ء]] :[[1070ء]] – [[1069ء]] – [[1068ء]] – [[1067ء]] – [[1066ء]] – [[1065ء]] – [[1064ء]] – [[1063ء]] – [[1062ء]] – [[1061ء]] :[[1060ء]] – [[1059ء]] – [[1058ء]] – [[1057ء]] – [[1056ء]] – [[1055ء]] – [[1054ء]] – [[1053ء]] – [[1052ء]] – [[1051ء]] :[[1050ء]] – [[1049ء]] – [[1048ء]] – [[1047ء]] – [[1046ء]] – [[1045ء]] – [[1044ء]] – [[1043ء]] – [[1042ء]] – [[1041ء]] :[[1040ء]] – [[1039ء]] – [[1038ء]] – [[1037ء]] – [[1036ء]] – [[1035ء]] – [[1034ء]] – [[1033ء]] – [[1032ء]] – [[1031ء]] :[[1030ء]] – [[1029ء]] – [[1028ء]] – [[1027ء]] – [[1026ء]] – [[1025ء]] – [[1024ء]] – [[1023ء]] – [[1022ء]] – [[1021ء]] :[[1020ء]] – [[1019ء]] – [[1018ء]] – [[1017ء]] – [[1016ء]] – [[1015ء]] – [[1014ء]] – [[1013ء]] – [[1012ء]] – [[1011ء]] :[[1010ء]] – [[1009ء]] – [[1008ء]] – [[1007ء]] – [[1006ء]] – [[1005ء]] – [[1004ء]] – [[1003ء]] – [[1002ء]] – [[1001ء]] == [[پہلا ہزارہ]] == === [[دسويں صدی]] === :[[1000ء]] – [[999ء]] – [[998ء]] – [[997ء]] – [[996ء]] – [[995ء]] – [[994ء]] – [[993ء]] – [[992ء]] – [[991ء]] :[[990ء]] – [[989ء]] – [[988ء]] – [[987ء]] – [[986ء]] – [[985ء]] – [[984ء]] – [[983ء]] – [[982ء]] – [[981ء]] :[[980ء]] – [[979ء]] – [[978ء]] – [[977ء]] – [[976ء]] – [[975ء]] – [[974ء]] – [[973ء]] – [[972ء]] – [[971ء]] :[[970ء]] – [[969ء]] – [[968ء]] – [[967ء]] – [[966ء]] – [[965ء]] – [[964ء]] – [[963ء]] – [[962ء]] – [[961ء]] :[[960ء]] – [[959ء]] – [[958ء]] – [[957ء]] – [[956ء]] – [[955ء]] – [[954ء]] – [[953ء]] – [[952ء]] – [[951ء]] :[[950ء]] – [[949ء]] – [[948ء]] – [[947ء]] – [[946ء]] – [[945ء]] – [[944ء]] – [[943ء]] – [[942ء]] – [[941ء]] :[[940ء]] – [[939ء]] – [[938ء]] – [[937ء]] – [[936ء]] – [[935ء]] – [[934ء]] – [[933ء]] – [[932ء]] – [[931ء]] :[[930ء]] – [[929ء]] – [[928ء]] – [[927ء]] – [[926ء]] – [[925ء]] – [[924ء]] – [[923ء]] – [[922ء]] – [[921ء]] :[[920ء]] – [[919ء]] – [[918ء]] – [[917ء]] – [[916ء]] – [[915ء]] – [[914ء]] – [[913ء]] – [[912ء]] – [[911ء]] :[[910ء]] – [[909ء]] – [[908ء]] – [[907ء]] – [[906ء]] – [[905ء]] – [[904ء]] – [[903ء]] – [[902ء]] – [[901ء]] === [[نويں صدی]] === :[[900ء]] – [[899ء]] – [[898ء]] – [[897ء]] – [[896ء]] – [[895ء]] – [[894ء]] – [[893ء]] – [[892ء]] – [[891ء]] :[[890ء]] – [[889ء]] – [[888ء]] – [[887ء]] – [[886ء]] – [[885ء]] – [[884ء]] – [[883ء]] – [[882ء]] – [[881ء]] :[[880ء]] – [[879ء]] – [[878ء]] – [[877ء]] – [[876ء]] – [[875ء]] – [[874ء]] – [[873ء]] – [[872ء]] – [[871ء]] :[[870ء]] – [[869ء]] – [[868ء]] – [[867ء]] – [[866ء]] – [[865ء]] – [[864ء]] – [[863ء]] – [[862ء]] – [[861ء]] :[[860ء]] – [[859ء]] – [[858ء]] – [[857ء]] – [[856ء]] – [[855ء]] – [[854ء]] – [[853ء]] – [[852ء]] – [[851ء]] :[[850ء]] – [[849ء]] – [[848ء]] – [[847ء]] – [[846ء]] – [[845ء]] – [[844ء]] – [[843ء]] – [[842ء]] – [[841ء]] :[[840ء]] – [[839ء]] – [[838ء]] – [[837ء]] – [[836ء]] – [[835ء]] – [[834ء]] – [[833ء]] – [[832ء]] – [[831ء]] :[[830ء]] – [[829ء]] – [[828ء]] – [[827ء]] – [[826ء]] – [[825ء]] – [[824ء]] – [[823ء]] – [[822ء]] – [[821ء]] :[[820ء]] – [[819ء]] – [[818ء]] – [[817ء]] – [[816ء]] – [[815ء]] – [[814ء]] – [[813ء]] – [[812ء]] – [[811ء]] :[[810ء]] – [[809ء]] – [[808ء]] – [[807ء]] – [[806ء]] – [[805ء]] – [[804ء]] – [[803ء]] – [[802ء]] – [[801ء]] === [[اٹھويں صدی]] === :[[800ء]] – [[799ء]] – [[798ء]] – [[797ء]] – [[796ء]] – [[795ء]] – [[794ء]] – [[793ء]] – [[792ء]] – [[791ء]] :[[790ء]] – [[789ء]] – [[788ء]] – [[787ء]] – [[786ء]] – [[785ء]] – [[784ء]] – [[783ء]] – [[782ء]] – [[781ء]] :[[780ء]] – [[779ء]] – [[778ء]] – [[777ء]] – [[776ء]] – [[775ء]] – [[774ء]] – [[773ء]] – [[772ء]] – [[771ء]] :[[770ء]] – [[769ء]] – [[768ء]] – [[767ء]] – [[766ء]] – [[765ء]] – [[764ء]] – [[763ء]] – [[762ء]] – [[761ء]] :[[760ء]] – [[759ء]] – [[758ء]] – [[757ء]] – [[756ء]] – [[755ء]] – [[754ء]] – [[753ء]] – [[752ء]] – [[751ء]] :[[750ء]] – [[749ء]] – [[748ء]] – [[747ء]] – [[746ء]] – [[745ء]] – [[744ء]] – [[743ء]] – [[742ء]] – [[741ء]] :[[740ء]] – [[739ء]] – [[738ء]] – [[737ء]] – [[736ء]] – [[735ء]] – [[734ء]] – [[733ء]] – [[732ء]] – [[731ء]] :[[730ء]] – [[729ء]] – [[728ء]] – [[727ء]] – [[726ء]] – [[725ء]] – [[724ء]] – [[723ء]] – [[722ء]] – [[721ء]] :[[720ء]] – [[719ء]] – [[718ء]] – [[717ء]] – [[716ء]] – [[715ء]] – [[714ء]] – [[713ء]] – [[712ء]] – [[711ء]] :[[710ء]] – [[709ء]] – [[708ء]] – [[707ء]] – [[706ء]] – [[705ء]] – [[704ء]] – [[703ء]] – [[702ء]] – [[701ء]] === [[ستويں صدی]] === :[[700ء]] – [[699ء]] – [[698ء]] – [[697ء]] – [[696ء]] – [[695ء]] – [[694ء]] – [[693ء]] – [[692ء]] – [[691ء]] :[[690ء]] – [[689ء]] – [[688ء]] – [[687ء]] – [[686ء]] – [[685ء]] – [[684ء]] – [[683ء]] – [[682ء]] – [[681ء]] :[[680ء]] – [[679ء]] – [[678ء]] – [[677ء]] – [[676ء]] – [[675ء]] – [[674ء]] – [[673ء]] – [[672ء]] – [[671ء]] :[[670ء]] – [[669ء]] – [[668ء]] – [[667ء]] – [[666ء]] – [[665ء]] – [[664ء]] – [[663ء]] – [[662ء]] – [[661ء]] :[[660ء]] – [[659ء]] – [[658ء]] – [[657ء]] – [[656ء]] – [[655ء]] – [[654ء]] – [[653ء]] – [[652ء]] – [[651ء]] :[[650ء]] – [[649ء]] – [[648ء]] – [[647ء]] – [[646ء]] – [[645ء]] – [[644ء]] – [[643ء]] – [[642ء]] – [[641ء]] :[[640ء]] – [[639ء]] – [[638ء]] – [[637ء]] – [[636ء]] – [[635ء]] – [[634ء]] – [[633ء]] – [[632ء]] – [[631ء]] :[[630ء]] – [[629ء]] – [[628ء]] – [[627ء]] – [[626ء]] – [[625ء]] – [[624ء]] – [[623ء]] – [[622ء]] – [[621ء]] :[[620ء]] – [[619ء]] – [[618ء]] – [[617ء]] – [[616ء]] – [[615ء]] – [[614ء]] – [[613ء]] – [[612ء]] – [[611ء]] :[[610ء]] – [[609ء]] – [[608ء]] – [[607ء]] – [[606ء]] – [[605ء]] – [[604ء]] – [[603ء]] – [[602ء]] – [[601ء]] === [[چھیويں صدی]] === :[[600ء]] – [[599ء]] – [[598ء]] – [[597ء]] – [[596ء]] – [[595ء]] – [[594ء]] – [[593ء]] – [[592ء]] – [[591ء]] :[[590ء]] – [[589ء]] – [[588ء]] – [[587ء]] – [[586ء]] – [[585ء]] – [[584ء]] – [[583ء]] – [[582ء]] – [[581ء]] :[[580ء]] – [[579ء]] – [[578ء]] – [[577ء]] – [[576ء]] – [[575ء]] – [[574ء]] – [[573ء]] – [[572ء]] – [[571ء]] :[[570ء]] – [[569ء]] – [[568ء]] – [[567ء]] – [[566ء]] – [[565ء]] – [[564ء]] – [[563ء]] – [[562ء]] – [[561ء]] :[[560ء]] – [[559ء]] – [[558ء]] – [[557ء]] – [[556ء]] – [[555ء]] – [[554ء]] – [[553ء]] – [[552ء]] – [[551ء]] :[[550ء]] – [[549ء]] – [[548ء]] – [[547ء]] – [[546ء]] – [[545ء]] – [[544ء]] – [[543ء]] – [[542ء]] – [[541ء]] :[[540ء]] – [[539ء]] – [[538ء]] – [[537ء]] – [[536ء]] – [[535ء]] – [[534ء]] – [[533ء]] – [[532ء]] – [[531ء]] :[[530ء]] – [[529ء]] – [[528ء]] – [[527ء]] – [[526ء]] – [[525ء]] – [[524ء]] – [[523ء]] – [[522ء]] – [[521ء]] :[[520ء]] – [[519ء]] – [[518ء]] – [[517ء]] – [[516ء]] – [[515ء]] – [[514ء]] – [[513ء]] – [[512ء]] – [[511ء]] :[[510ء]] – [[509ء]] – [[508ء]] – [[507ء]] – [[506ء]] – [[505ء]] – [[504ء]] – [[503ء]] – [[502ء]] – [[501ء]] === [[پنجويں صدی]] === :[[500ء]] – [[499ء]] – [[498ء]] – [[497ء]] – [[496ء]] – [[495ء]] – [[494ء]] – [[493ء]] – [[492ء]] – [[491ء]] :[[490ء]] – [[489ء]] – [[488ء]] – [[487ء]] – [[486ء]] – [[485ء]] – [[484ء]] – [[483ء]] – [[482ء]] – [[481ء]] :[[480ء]] – [[479ء]] – [[478ء]] – [[477ء]] – [[476ء]] – [[475ء]] – [[474ء]] – [[473ء]] – [[472ء]] – [[471ء]] :[[470ء]] – [[469ء]] – [[468ء]] – [[467ء]] – [[466ء]] – [[465ء]] – [[464ء]] – [[463ء]] – [[462ء]] – [[461ء]] :[[460ء]] – [[459ء]] – [[458ء]] – [[457ء]] – [[456ء]] – [[455ء]] – [[454ء]] – [[453ء]] – [[452ء]] – [[451ء]] :[[450ء]] – [[449ء]] – [[448ء]] – [[447ء]] – [[446ء]] – [[445ء]] – [[444ء]] – [[443ء]] – [[442ء]] – [[441ء]] :[[440ء]] – [[439ء]] – [[438ء]] – [[437ء]] – [[436ء]] – [[435ء]] – [[434ء]] – [[433ء]] – [[432ء]] – [[431ء]] :[[430ء]] – [[429ء]] – [[428ء]] – [[427ء]] – [[426ء]] – [[425ء]] – [[424ء]] – [[423ء]] – [[422ء]] – [[421ء]] :[[420ء]] – [[419ء]] – [[418ء]] – [[417ء]] – [[416ء]] – [[415ء]] – [[414ء]] – [[413ء]] – [[412ء]] – [[411ء]] :[[410ء]] – [[409ء]] – [[408ء]] – [[407ء]] – [[406ء]] – [[405ء]] – [[404ء]] – [[403ء]] – [[402ء]] – [[401ء]] === [[چوتھ‏ی صدی]] === :[[400ء]] – [[399ء]] – [[398ء]] – [[397ء]] – [[396ء]] – [[395ء]] – [[394ء]] – [[393ء]] – [[392ء]] – [[391ء]] :[[390ء]] – [[389ء]] – [[388ء]] – [[387ء]] – [[386ء]] – [[385ء]] – [[384ء]] – [[383ء]] – [[382ء]] – [[381ء]] :[[380ء]] – [[379ء]] – [[378ء]] – [[377ء]] – [[376ء]] – [[375ء]] – [[374ء]] – [[373ء]] – [[372ء]] – [[371ء]] :[[370ء]] – [[369ء]] – [[368ء]] – [[367ء]] – [[366ء]] – [[365ء]] – [[364ء]] – [[363ء]] – [[362ء]] – [[361ء]] :[[360ء]] – [[359ء]] – [[358ء]] – [[357ء]] – [[356ء]] – [[355ء]] – [[354ء]] – [[353ء]] – [[352ء]] – [[351ء]] :[[350ء]] – [[349ء]] – [[348ء]] – [[347ء]] – [[346ء]] – [[345ء]] – [[344ء]] – [[343ء]] – [[342ء]] – [[341ء]] :[[340ء]] – [[339ء]] – [[338ء]] – [[337ء]] – [[336ء]] – [[335ء]] – [[334ء]] – [[333ء]] – [[332ء]] – [[331ء]] :[[330ء]] – [[329ء]] – [[328ء]] – [[327ء]] – [[326ء]] – [[325ء]] – [[324ء]] – [[323ء]] – [[322ء]] – [[321ء]] :[[320ء]] – [[319ء]] – [[318ء]] – [[317ء]] – [[316ء]] – [[315ء]] – [[314ء]] – [[313ء]] – [[312ء]] – [[311ء]] :[[310ء]] – [[309ء]] – [[308ء]] – [[307ء]] – [[306ء]] – [[305ء]] – [[304ء]] – [[303ء]] – [[302ء]] – [[301ء]] === [[تیسری صدی]] === :[[300ء]] – [[299ء]] – [[298ء]] – [[297ء]] – [[296ء]] – [[295ء]] – [[294ء]] – [[293ء]] – [[292ء]] – [[291ء]] :[[290ء]] – [[289ء]] – [[288ء]] – [[287ء]] – [[286ء]] – [[285ء]] – [[284ء]] – [[283ء]] – [[282ء]] – [[281ء]] :[[280ء]] – [[279ء]] – [[278ء]] – [[277ء]] – [[276ء]] – [[275ء]] – [[274ء]] – [[273ء]] – [[272ء]] – [[271ء]] :[[270ء]] – [[269ء]] – [[268ء]] – [[267ء]] – [[266ء]] – [[265ء]] – [[264ء]] – [[263ء]] – [[262ء]] – [[261ء]] :[[260ء]] – [[259ء]] – [[258ء]] – [[257ء]] – [[256ء]] – [[255ء]] – [[254ء]] – [[253ء]] – [[252ء]] – [[251ء]] :[[250ء]] – [[249ء]] – [[248ء]] – [[247ء]] – [[246ء]] – [[245ء]] – [[244ء]] – [[243ء]] – [[242ء]] – [[241ء]] :[[240ء]] – [[239ء]] – [[238ء]] – [[237ء]] – [[236ء]] – [[235ء]] – [[234ء]] – [[233ء]] – [[232ء]] – [[231ء]] :[[230ء]] – [[229ء]] – [[228ء]] – [[227ء]] – [[226ء]] – [[225ء]] – [[224ء]] – [[223ء]] – [[222ء]] – [[221ء]] :[[220ء]] – [[219ء]] – [[218ء]] – [[217ء]] – [[216ء]] – [[215ء]] – [[214ء]] – [[213ء]] – [[212ء]] – [[211ء]] :[[210ء]] – [[209ء]] – [[208ء]] – [[207ء]] – [[206ء]] – [[205ء]] – [[204ء]] – [[203ء]] – [[202ء]] – [[201ء]] === [[دوسری صدی]] === :[[200ء]] – [[199ء]] – [[198ء]] – [[197ء]] – [[196ء]] – [[195ء]] – [[194ء]] – [[193ء]] – [[192ء]] – [[191ء]] :[[190ء]] – [[189ء]] – [[188ء]] – [[187ء]] – [[186ء]] – [[185ء]] – [[184ء]] – [[183ء]] – [[182ء]] – [[181ء]] :[[180ء]] – [[179ء]] – [[178ء]] – [[177ء]] – [[176ء]] – [[175ء]] – [[174ء]] – [[173ء]] – [[172ء]] – [[171ء]] :[[170ء]] – [[169ء]] – [[168ء]] – [[167ء]] – [[166ء]] – [[165ء]] – [[164ء]] – [[163ء]] – [[162ء]] – [[161ء]] :[[160ء]] – [[159ء]] – [[158ء]] – [[157ء]] – [[156ء]] – [[155ء]] – [[154ء]] – [[153ء]] – [[152ء]] – [[151ء]] :[[150ء]] – [[149ء]] – [[148ء]] – [[147ء]] – [[146ء]] – [[145ء]] – [[144ء]] – [[143ء]] – [[142ء]] – [[141ء]] :[[140ء]] – [[139ء]] – [[138ء]] – [[137ء]] – [[136ء]] – [[135ء]] – [[134ء]] – [[133ء]] – [[132ء]] – [[131ء]] :[[130ء]] – [[129ء]] – [[128ء]] – [[127ء]] – [[126ء]] – [[125ء]] – [[124ء]] – [[123ء]] – [[122ء]] – [[121ء]] :[[120ء]] – [[119ء]] – [[118ء]] – [[117ء]] – [[116ء]] – [[115ء]] – [[114ء]] – [[113ء]] – [[112ء]] – [[111ء]] :[[110ء]] – [[109ء]] – [[108ء]] – [[107ء]] – [[106ء]] – [[105ء]] – [[104ء]] – [[103ء]] – [[102ء]] – [[101ء]] === [[پہلی صدی]] === :[[100ء]] – [[99ء]] – [[98ء]] – [[97ء]] – [[96ء]] – [[95ء]] – [[94ء]] – [[93ء]] – [[92ء]] – [[91ء]] :[[90ء]] – [[89ء]] – [[88ء]] – [[87ء]] – [[86ء]] – [[85ء]] – [[84ء]] – [[83ء]] – [[82ء]] – [[81ء]] :[[80ء]] – [[79ء]] – [[78ء]] – [[77ء]] – [[76ء]] – [[75ء]] – [[74ء]] – [[73ء]] – [[72ء]] – [[71ء]] :[[70ء]] – [[69ء]] – [[68ء]] – [[67ء]] – [[66ء]] – [[65ء]] – [[64ء]] – [[63ء]] – [[62ء]] – [[61ء]] :[[60ء]] – [[59ء]] – [[58ء]] – [[57ء]] – [[56ء]] – [[55ء]] – [[54ء]] – [[53ء]] – [[52ء]] – [[51ء]] :[[50ء]] – [[49ء]] – [[48ء]] – [[47ء]] – [[46ء]] – [[45ء]] – [[44ء]] – [[43ء]] – [[42ء]] – [[41ء]] :[[40ء]] – [[39ء]] – [[38ء]] – [[37ء]] – [[36ء]] – [[35ء]] – [[34ء]] – [[33ء]] – [[32ء]] – [[31ء]] :[[30ء]] – [[29ء]] – [[28ء]] – [[27ء]] – [[26ء]] – [[25ء]] – [[24ء]] – [[23ء]] – [[22ء]] – [[21ء]] :[[20ء]] – [[19ء]] – [[18ء]] – [[17ء]] – [[16ء]] – [[15ء]] – [[14ء]] – [[13ء]] – [[12ء]] – [[11ء]] :[[10ء]] – [[9ء]] – [[8ء]] – [[7ء]] – [[6ء]] – [[5ء]] – [[4ء]] – [[3ء]] – [[2ء]] – [[1ء]] == [[پہلا ہزارہ ق م]] == === [[پہلی صدی ق م]] === :[[1 ق م|1]] – [[2 ق م|2]] – [[3 ق م|3]] – [[4 ق م|4]] – [[5 ق م|5]] – [[6 ق م|6]] – [[7 ق م|7]] – [[8 ق م|8]] – [[9 ق م|9]] – [[10 ق م|10]] :[[11 ق م|11]] – [[12 ق م|12]] – [[13 ق م|13]] – [[14 ق م|14]] – [[15 ق م|15]] – [[16 ق م|16]] – [[17 ق م|17]] – [[18 ق م|18]] – [[19 ق م|19]] – [[20 ق م|20]] :[[21 ق م|21]] – [[22 ق م|22]] – [[23 ق م|23]] – [[24 ق م|24]] – [[25 ق م|25]] – [[26 ق م|26]] – [[27 ق م]] – [[28 ق م|28]] – [[29 ق م|29]] – [[30 ق م]] :[[31 ق م|31]] – [[32 ق م|32]] – [[33 ق م|33]] – [[34 ق م|34]] – [[35 ق م|35]] – [[36 ق م|36]] – [[37 ق م|37]] – [[38 ق م|38]] – [[39 ق م|39]] – [[40 ق م|40]] :[[41 ق م|41]] – [[42 ق م|42]] – [[43 ق م|43]] – [[44 ق م|44]] – [[45 ق م|45]] – [[46 ق م|46]] – [[47 ق م|47]] – [[48 ق م|48]] – [[49 ق م|49]] – [[50 ق م|50]] :[[51 ق م|51]] – [[52 ق م|52]] – [[53 ق م|53]] – [[54 ق م|54]] – [[55 ق م|55]] – [[56 ق م|56]] – [[57 ق م|57]] – [[58 ق م|58]] – [[59 ق م|59]] – [[60 ق م|60]] :[[61 ق م|61]] – [[62 ق م|62]] – [[63 ق م|63]] – [[64 ق م|64]] – [[65 ق م|65]] – [[66 ق م|66]] – [[67 ق م|67]] – [[68 ق م|68]] – [[69 ق م|69]] – [[70 ق م|70]] :[[71 ق م|71]] – [[72 ق م|72]] – [[73 ق م|73]] – [[74 ق م|74]] – [[75 ق م|75]] – [[76 ق م|76]] – [[77 ق م|77]] – [[78 ق م|78]] – [[79 ق م|79]] – [[80 ق م|80]] :[[81 ق م|81]] – [[82 ق م|82]] – [[83 ق م|83]] – [[84 ق م|84]] – [[85 ق م|85]] – [[86 ق م|86]] – [[87 ق م|87]] – [[88 ق م|88]] – [[89 ق م|89]] – [[90 ق م|90]] :[[91 ق م|91]] – [[92 ق م|92]] – [[93 ق م|93]] – [[94 ق م|94]] – [[95 ق م|95]] – [[96 ق م|96]] – [[97 ق م|97]] – [[98 ق م|98]] – [[99 ق م|99]] – [[100 ق م|100]] === [[دوسری صدی ق م]] === :[[101 ق م|101]] – [[102 ق م|102]] – [[103 ق م|103]] – [[104 ق م|104]] – [[105 ق م|105]] – [[106 ق م|106]] – [[107 ق م|107]] – [[108 ق م|108]] – [[109 ق م|109]] – [[110 ق م|110]] :[[111 ق م|111]] – [[112 ق م|112]] – [[113 ق م|113]] – [[114 ق م|114]] – [[115 ق م|115]] – [[116 ق م|116]] – [[117 ق م|117]] – [[118 ق م|118]] – [[119 ق م|119]] – [[120 ق م|120]] :[[121 ق م|121]] – [[122 ق م|122]] – [[123 ق م|123]] – [[124 ق م|124]] – [[125 ق م|125]] – [[126 ق م|126]] – [[127 ق م|127]] – [[128 ق م|128]] – [[129 ق م|129]] – [[130 ق م|130]] :[[131 ق م|131]] – [[132 ق م|132]] – [[133 ق م|133]] – [[134 ق م|134]] – [[135 ق م|135]] – [[136 ق م|136]] – [[137 ق م|137]] – [[138 ق م|138]] – [[139 ق م|139]] – [[140 ق م|140]] :[[141 ق م|141]] – [[142 ق م|142]] – [[143 ق م|143]] – [[144 ق م|144]] – [[145 ق م|145]] – [[146 ق م|146]] – [[147 ق م|147]] – [[148 ق م|148]] – [[149 ق م|149]] – [[150 ق م|150]] :[[151 ق م|151]] – [[152 ق م|152]] – [[153 ق م|153]] – [[154 ق م|154]] – [[155 ق م|155]] – [[156 ق م|156]] – [[157 ق م|157]] – [[158 ق م|158]] – [[159 ق م|159]] – [[160 ق م|160]] :[[161 ق م|161]] – [[162 ق م|162]] – [[163 ق م|163]] – [[164 ق م|164]] – [[165 ق م|165]] – [[166 ق م|166]] – [[167 ق م|167]] – [[168 ق م|168]] – [[169 ق م|169]] – [[170 ق م|170]] :[[171 ق م|171]] – [[172 ق م|172]] – [[173 ق م|173]] – [[174 ق م|174]] – [[175 ق م|175]] – [[176 ق م|176]] – [[177 ق م|177]] – [[178 ق م|178]] – [[179 ق م|179]] – [[180 ق م|180]] :[[181 ق م|181]] – [[182 ق م|182]] – [[183 ق م|183]] – [[184 ق م|184]] – [[185 ق م|185]] – [[186 ق م|186]] – [[187 ق م|187]] – [[188 ق م|188]] – [[189 ق م|189]] – [[190 ق م|190]] :[[191 ق م|191]] – [[192 ق م|192]] – [[193 ق م|193]] – [[194 ق م|194]] – [[195 ق م|195]] – [[196 ق م|196]] – [[197 ق م|197]] – [[198 ق م|198]] – [[199 ق م|199]] – [[200 ق م|200]] === [[تیسری صدی ق م]] === :[[201 ق م|201]] – [[202 ق م|202]] – [[203 ق م|203]] – [[204 ق م|204]] – [[205 ق م|205]] – [[206 ق م|206]] – [[207 ق م|207]] – [[208 ق م|208]] – [[209 ق م|209]] – [[210 ق م|210]] :[[211 ق م|211]] – [[212 ق م|212]] – [[213 ق م|213]] – [[214 ق م|214]] – [[215 ق م|215]] – [[216 ق م|216]] – [[217 ق م|217]] – [[218 ق م|218]] – [[219 ق م|219]] – [[220 ق م|220]] :[[221 ق م|221]] – [[222 ق م|222]] – [[223 ق م|223]] – [[224 ق م|224]] – [[225 ق م|225]] – [[226 ق م|226]] – [[227 ق م|227]] – [[228 ق م|228]] – [[229 ق م|229]] – [[230 ق م|230]] :[[231 ق م|231]] – [[232 ق م|232]] – [[233 ق م|233]] – [[234 ق م|234]] – [[235 ق م|235]] – [[236 ق م|236]] – [[237 ق م|237]] – [[238 ق م|238]] – [[239 ق م|239]] – [[240 ق م|240]] :[[241 ق م|241]] – [[242 ق م|242]] – [[243 ق م|243]] – [[244 ق م|244]] – [[245 ق م|245]] – [[246 ق م|246]] – [[247 ق م|247]] – [[248 ق م|248]] – [[249 ق م|249]] – [[250 ق م|250]] :[[251 ق م|251]] – [[252 ق م|252]] – [[253 ق م|253]] – [[254 ق م|254]] – [[255 ق م|255]] – [[256 ق م|256]] – [[257 ق م|257]] – [[258 ق م|258]] – [[259 ق م]] – [[260 ق م|260]] :[[261 ق م|261]] – [[262 ق م|262]] – [[263 ق م|263]] – [[264 ق م|264]] – [[265 ق م|265]] – [[266 ق م|266]] – [[267 ق م|267]] – [[268 ق م|268]] – [[269 ق م|269]] – [[270 ق م|270]] :[[271 ق م|271]] – [[272 ق م|272]] – [[273 ق م|273]] – [[274 ق م|274]] – [[275 ق م|275]] – [[276 ق م|276]] – [[277 ق م|277]] – [[278 ق م|278]] – [[279 ق م|279]] – [[280 ق م|280]] :[[281 ق م|281]] – [[282 ق م|282]] – [[283 ق م|283]] – [[284 ق م|284]] – [[285 ق م|285]] – [[286 ق م|286]] – [[287 ق م|287]] – [[288 ق م|288]] – [[289 ق م|289]] – [[290 ق م|290]] :[[291 ق م|291]] – [[292 ق م|292]] – [[293 ق م|293]] – [[294 ق م|294]] – [[295 ق م|295]] – [[296 ق م|296]] – [[297 ق م|297]] – [[298 ق م|298]] – [[299 ق م|299]] – [[300 ق م|300]] === [[چوتھ‏ی صدی ق م]] === :[[301 ق م|301]] – [[302 ق م|302]] – [[303 ق م|303]] – [[304 ق م|304]] – [[305 ق م|305]] – [[306 ق م|306]] – [[307 ق م|307]] – [[308 ق م|308]] – [[309 ق م|309]] – [[310 ق م|310]] :[[311 ق م|311]] – [[312 ق م|312]] – [[313 ق م|313]] – [[314 ق م|314]] – [[315 ق م|315]] – [[316 ق م|316]] – [[317 ق م|317]] – [[318 ق م|318]] – [[319 ق م|319]] – [[320 ق م|320]] :[[321 ق م|321]] – [[322 ق م|322]] – [[323 ق م|323]] – [[324 ق م|324]] – [[325 ق م|325]] – [[326 ق م|326]] – [[327 ق م|327]] – [[328 ق م|328]] – [[329 ق م|329]] – [[330 ق م|330]] :[[331 ق م|331]] – [[332 ق م|332]] – [[333 ق م|333]] – [[334 ق م|334]] – [[335 ق م|335]] – [[336 ق م|336]] – [[337 ق م|337]] – [[338 ق م|338]] – [[339 ق م|339]] – [[340 ق م|340]] :[[341 ق م|341]] – [[342 ق م|342]] – [[343 ق م|343]] – [[344 ق م|344]] – [[345 ق م|345]] – [[346 ق م|346]] – [[347 ق م|347]] – [[348 ق م|348]] – [[349 ق م|349]] – [[350 ق م|350]] :[[351 ق م|351]] – [[352 ق م|352]] – [[353 ق م|353]] – [[354 ق م|354]] – [[355 ق م|355]] – [[356 ق م|356]] – [[357 ق م|357]] – [[358 ق م|358]] – [[359 ق م|359]] – [[360 ق م|360]] :[[361 ق م|361]] – [[362 ق م|362]] – [[363 ق م|363]] – [[364 ق م|364]] – [[365 ق م|365]] – [[366 ق م|366]] – [[367 ق م|367]] – [[368 ق م|368]] – [[369 ق م|369]] – [[370 ق م|370]] :[[371 ق م|371]] – [[372 ق م|372]] – [[373 ق م|373]] – [[374 ق م|374]] – [[375 ق م|375]] – [[376 ق م|376]] – [[377 ق م|377]] – [[378 ق م|378]] – [[379 ق م|379]] – [[380 ق م|380]] :[[381 ق م|381]] – [[382 ق م|382]] – [[383 ق م|383]] – [[384 ق م|384]] – [[385 ق م|385]] – [[386 ق م|386]] – [[387 ق م|387]] – [[388 ق م|388]] – [[389 ق م|389]] – [[390 ق م|390]] :[[391 ق م|391]] – [[392 ق م|392]] – [[393 ق م|393]] – [[394 ق م|394]] – [[395 ق م|395]] – [[396 ق م|396]] – [[397 ق م|397]] – [[398 ق م|398]] – [[399 ق م|399]] – [[400 ق م|400]] === [[پنجويں صدی ق م]] === :[[401 ق م|401]] – [[402 ق م|402]] – [[403 ق م|403]] – [[404 ق م|404]] – [[405 ق م|405]] – [[406 ق م|406]] – [[407 ق م|407]] – [[408 ق م|408]] – [[409 ق م|409]] – [[410 ق م|410]] :[[411 ق م|411]] – [[412 ق م|412]] – [[413 ق م|413]] – [[414 ق م|414]] – [[415 ق م|415]] – [[416 ق م|416]] – [[417 ق م|417]] – [[418 ق م|418]] – [[419 ق م|419]] – [[420 ق م|420]] :[[421 ق م|421]] – [[422 ق م|422]] – [[423 ق م|423]] – [[424 ق م|424]] – [[425 ق م|425]] – [[426 ق م|426]] – [[427 ق م|427]] – [[428 ق م|428]] – [[429 ق م|429]] – [[430 ق م|430]] :[[431 ق م|431]] – [[432 ق م|432]] – [[433 ق م|433]] – [[434 ق م|434]] – [[435 ق م|435]] – [[436 ق م|436]] – [[437 ق م|437]] – [[438 ق م|438]] – [[439 ق م|439]] – [[440 ق م|440]] :[[441 ق م|441]] – [[442 ق م|442]] – [[443 ق م|443]] – [[444 ق م|444]] – [[445 ق م|445]] – [[446 ق م|446]] – [[447 ق م|447]] – [[448 ق م|448]] – [[449 ق م|449]] – [[450 ق م|450]] :[[451 ق م|451]] – [[452 ق م|452]] – [[453 ق م|453]] – [[454 ق م|454]] – [[455 ق م|455]] – [[456 ق م|456]] – [[457 ق م|457]] – [[458 ق م|458]] – [[459 ق م|459]] – [[460 ق م|460]] :[[461 ق م|461]] – [[462 ق م|462]] – [[463 ق م|463]] – [[464 ق م|464]] – [[465 ق م|465]] – [[466 ق م|466]] – [[467 ق م|467]] – [[468 ق م|468]] – [[469 ق م|469]] – [[470 ق م|470]] :[[471 ق م|471]] – [[472 ق م|472]] – [[473 ق م|473]] – [[474 ق م|474]] – [[475 ق م|475]] – [[476 ق م|476]] – [[477 ق م|477]] – [[478 ق م|478]] – [[479 ق م|479]] – [[480 ق م|480]] :[[481 ق م|481]] – [[482 ق م|482]] – [[483 ق م|483]] – [[484 ق م|484]] – [[485 ق م|485]] – [[486 ق م|486]] – [[487 ق م|487]] – [[488 ق م|488]] – [[489 ق م|489]] – [[490 ق م|490]] :[[491 ق م|491]] – [[492 ق م|492]] – [[493 ق م|4]] – [[494 ق م|494]] – [[495 ق م|495]] – [[496 ق م|496]] – [[497 ق م|497]] – [[498 ق م|498]] – [[499 ق م|499]] – [[500 ق م|500]] === [[چھیويں صدی ق م]] === :[[501 ق م|501]] – [[502 ق م|502]] – [[503 ق م|503]] – [[504 ق م|504]] – [[505 ق م|505]] – [[506 ق م|506]] – [[507 ق م|507]] – [[508 ق م|508]] – [[509 ق م|509]] – [[510 ق م|510]] :[[511 ق م|511]] – [[512 ق م|512]] – [[513 ق م|513]] – [[514 ق م|514]] – [[515 ق م|515]] – [[516 ق م|516]] – [[517 ق م|517]] – [[518 ق م|518]] – [[519 ق م|519]] – [[520 ق م|520]] :[[521 ق م|521]] – [[522 ق م|522]] – [[523 ق م|523]] – [[524 ق م|524]] – [[525 ق م|525]] – [[526 ق م|526]] – [[527 ق م|527]] – [[528 ق م|528]] – [[529 ق م|529]] – [[530 ق م|530]] :[[531 ق م|531]] – [[532 ق م|532]] – [[533 ق م|533]] – [[534 ق م|534]] – [[535 ق م|535]] – [[536 ق م|536]] – [[537 ق م|537]] – [[538 ق م|538]] – [[539 ق م|539]] – [[540 ق م|540]] :[[541 ق م|541]] – [[542 ق م|542]] – [[543 ق م|543]] – [[544 ق م|544]] – [[545 ق م|545]] – [[546 ق م|546]] – [[547 ق م|547]] – [[548 ق م|548]] – [[549 ق م|549]] – [[550 ق م|550]] :[[551 ق م|551]] – [[552 ق م|552]] – [[553 ق م|553]] – [[554 ق م|554]] – [[555 ق م|555]] – [[556 ق م|556]] – [[557 ق م|557]] – [[558 ق م|558]] – [[559 ق م|559]] – [[560 ق م|560]] :[[561 ق م|561]] – [[562 ق م|562]] – [[563 ق م|563]] – [[564 ق م|564]] – [[565 ق م|565]] – [[566 ق م|566]] – [[567 ق م|567]] – [[568 ق م|568]] – [[569 ق م|569]] – [[570 ق م|570]] :[[571 ق م|571]] – [[572 ق م|572]] – [[573 ق م|573]] – [[574 ق م|574]] – [[575 ق م|575]] – [[576 ق م|576]] – [[577 ق م|577]] – [[578 ق م|578]] – [[579 ق م|579]] – [[580 ق م|580]] :[[581 ق م|581]] – [[582 ق م|582]] – [[583 ق م|583]] – [[584 ق م|584]] – [[585 ق م|585]] – [[586 ق م|586]] – [[587 ق م|587]] – [[588 ق م|588]] – [[589 ق م|589]] – [[590 ق م|590]] :[[591 ق م|591]] – [[592 ق م|592]] – [[593 ق م|593]] – [[594 ق م|594]] – [[595 ق م|595]] – [[596 ق م|596]] – [[597 ق م|597]] – [[598 ق م|598]] – [[599 ق م|599]] – [[600 ق م|600]] === [[ستويں صدی ق م]] === :[[601 ق م|601]] – [[602 ق م|602]] – [[603 ق م|603]] – [[604 ق م|604]] – [[605 ق م|605]] – [[606 ق م|606]] – [[607 ق م|607]] – [[608 ق م|608]] – [[609 ق م|609]] – [[610 ق م|610]] :[[611 ق م|611]] – [[612 ق م|612]] – [[613 ق م|613]] – [[614 ق م|614]] – [[615 ق م|615]] – [[616 ق م|616]] – [[617 ق م|617]] – [[618 ق م|618]] – [[619 ق م|619]] – [[620 ق م|620]] :[[621 ق م|621]] – [[622 ق م]] – [[623 ق م|623]] – [[624 ق م|624]] – [[625 ق م|625]] – [[626 ق م|626]] – [[627 ق م|627]] – [[628 ق م|628]] – [[629 ق م|629]] – [[630 ق م|630]] :[[631 ق م|631]] – [[632 ق م|632]] – [[633 ق م|633]] – [[634 ق م|634]] – [[635 ق م|635]] – [[636 ق م|636]] – [[637 ق م|637]] – [[638 ق م|638]] – [[639 ق م|639]] – [[640 ق م|640]] :[[641 ق م|641]] – [[642 ق م|642]] – [[643 ق م|643]] – [[644 ق م|644]] – [[645 ق م|645]] – [[646 ق م|646]] – [[647 ق م|647]] – [[648 ق م|648]] – [[649 ق م|649]] – [[650 ق م|650]] :[[651 ق م|651]] – [[652 ق م|652]] – [[653 ق م|653]] – [[654 ق م|654]] – [[655 ق م|655]] – [[656 ق م|656]] – [[657 ق م|657]] – [[658 ق م|658]] – [[659 ق م|659]] – [[660 ق م|660]] :[[661 ق م|661]] – [[662 ق م|662]] – [[663 ق م|663]] – [[664 ق م|664]] – [[665 ق م|665]] – [[666 ق م|666]] – [[667 ق م|667]] – [[668 ق م|668]] – [[669 ق م|669]] – [[670 ق م|670]] :[[671 ق م|671]] – [[672 ق م|672]] – [[673 ق م|673]] – [[674 ق م|674]] – [[675 ق م|675]] – [[676 ق م|676]] – [[677 ق م|677]] – [[678 ق م|678]] – [[679 ق م|679]] – [[680 ق م|680]] :[[681 ق م|681]] – [[682 ق م|682]] – [[683 ق م|683]] – [[684 ق م|684]] – [[685 ق م|685]] – [[686 ق م|686]] – [[687 ق م|687]] – [[688 ق م|688]] – [[689 ق م|689]] – [[690 ق م|690]] :[[691 ق م|691]] – [[692 ق م|692]] – [[693 ق م|693]] – [[694 ق م|694]] – [[695 ق م|695]] – [[696 ق م|696]] – [[697 ق م|697]] – [[698 ق م|698]] – [[699 ق م|699]] – [[700 ق م|700]] === [[اٹھويں صدی ق م]] === :[[701 ق م|701]] – [[702 ق م|702]] – [[703 ق م|703]] – [[704 ق م|704]] – [[705 ق م|705]] – [[706 ق م|706]] – [[707 ق م|707]] – [[708 ق م|708]] – [[709 ق م|709]] – [[710 ق م|710]] :[[711 ق م|711]] – [[712 ق م|712]] – [[713 ق م|713]] – [[714 ق م|714]] – [[715 ق م|715]] – [[716 ق م|716]] – [[717 ق م|717]] – [[718 ق م|718]] – [[719 ق م|719]] – [[720 ق م|720]] :[[721 ق م|721]] – [[722 ق م|722]] – [[723 ق م|723]] – [[724 ق م|724]] – [[725 ق م|725]] – [[726 ق م|726]] – [[727 ق م|727]] – [[728 ق م|728]] – [[729 ق م|729]] – [[730 ق م|730]] :[[731 ق م|731]] – [[732 ق م|732]] – [[733 ق م|733]] – [[734 ق م|734]] – [[735 ق م|735]] – [[736 ق م|736]] – [[737 ق م|737]] – [[738 ق م|738]] – [[739 ق م|739]] – [[740 ق م|740]] :[[741 ق م|741]] – [[742 ق م|742]] – [[743 ق م|743]] – [[744 ق م|744]] – [[745 ق م|745]] – [[746 ق م|746]] – [[747 ق م|747]] – [[748 ق م|748]] – [[749 ق م|749]] – [[750 ق م|750]] :[[751 ق م|751]] – [[752 ق م|752]] – [[753 ق م|753]] – [[754 ق م|754]] – [[755 ق م|755]] – [[756 ق م|756]] – [[757 ق م|757]] – [[758 ق م|758]] – [[759 ق م|759]] – [[760 ق م|760]] :[[761 ق م|761]] – [[762 ق م|762]] – [[763 ق م|763]] – [[764 ق م|764]] – [[765 ق م|765]] – [[766 ق م|766]] – [[767 ق م|767]] – [[768 ق م|768]] – [[769 ق م|769]] – [[770 ق م|770]] :[[771 ق م|771]] – [[772 ق م|772]] – [[773 ق م|773]] – [[774 ق م|774]] – [[775 ق م|775]] – [[776 ق م|776]] – [[777 ق م|777]] – [[778 ق م|778]] – [[779 ق م|779]] – [[780 ق م|780]] :[[781 ق م|781]] – [[782 ق م|782]] – [[783 ق م|783]] – [[784 ق م|784]] – [[785 ق م|785]] – [[786 ق م|786]] – [[787 ق م|787]] – [[788 ق م|788]] – [[789 ق م|789]] – [[790 ق م|790]] :[[791 ق م|791]] – [[792 ق م|792]] – [[793 ق م|793]] – [[794 ق م|794]] – [[795 ق م|795]] – [[796 ق م|796]] – [[797 ق م|797]] – [[798 ق م|798]] – [[799 ق م|799]] – [[800 ق م|800]] == ہور ویکھو == * [[دہائیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[صدیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ہزاریاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سالاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ موضوع]] {{Lists of years}} [[گٹھ:لسٹ ہائے سال]] [[گٹھ:تاریخی خط زمانی]] [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ سال]] [[گٹھ:خط زمانی بلحاظ سال]] [[گٹھ:سال]] ei33ya99zm2vdgtdldjxptmajc8ff3f 0 91398 708825 708726 2026-07-23T18:32:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708825 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Nicknames of the states, 1884.jpg|thumb|ریاستی عرفیت]] ایہ '''لسٹ امریکی ریاستی عرفیت''' (List of U.S. state nicknames) اے - == ریاستی عرفیت == {| class="wikitable" |- ! ریاست!! عرفیت |- | {{flag|Alabama}}<br />(کوئی سرکاری عرفیت نئيں)<ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = Emblems Index | date = | publisher = State of Alabama | url = http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/ | work = | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225251/http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> | * Cotton Plantation State<ref name="ala" />* Cotton State<ref name=AL>{{cite web |url=http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html |title=Alabama Emblems, Symbols and Honors |accessdate=2007-03-18 |date=2006-04-20 |publisher=Alabama Department of Archives & History |quote=Alabama does not have an official nickname. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225303/http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * Heart of Dixie (used on [[Vehicle registration plates of Alabama|license plates]])<ref name=AL /><ref>{{cite web |url=http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html |title=Heart of Dixie |accessdate=2007-03-18 |date=2004-06-29 |work=Alabama Emblems, Symbols and Honors |publisher=Alabama Department of Archives & History |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225249/http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (First of Four Parts) | date=2008-01-06 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2007-12-31-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105214253/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-05 | url-status=live}}</ref> * Lizard State<ref name="ala">[http://www.netstate.com/states/intro/al_intro.htm Introduction to Alabama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207234557/http://netstate.com/states/intro/al_intro.htm |date=2016-02-07 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * [[Northern Flicker|Yellowhammer]] State<ref name=AL /> |- | {{flag|Alaska}} | * Land of the [[آفتاب نصف شب]]<ref name=ak /> * Land of the Noonday Moon<ref name=ak /> * '''The Last Frontier''' (presently used on license plates)<ref name="ak">[http://www.netstate.com/states/intro/ak_intro.htm The Last Frontier State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208163712/http://netstate.com/states/intro/ak_intro.htm |date=2016-02-08 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref><ref name="alaska">{{cite web |url=http://www.commerce.state.ak.us/ded/dev/student_info/student.htm |title=Alaska Division of Economic Development |accessdate=2011-07-30 |publisher=Alaska Division of Economic Development |author=Alaska Division of Economic Development |date=2010-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105214337/https://www.commerce.alaska.gov/ |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> * [[الاسک‏ا د‏‏ی خریداری]] (named after U.S. Secretary of State [[William H. Seward]])<ref name=ak />* Seward's Ice Box, Icebergia, Polaria, Walrussia, and [[انڈریو جانسن|Johnson]]'s Polar Bear Garden were satirical names coined by members of the [[امریکی کانگرس|U.S. Congress]] during debate over the [[الاسک‏ا د‏‏ی خریداری]]<ref name=ak /> |- | {{flag|Arizona}} | * [[اپاچی]] State<ref name=az />* [[آزٹیک]] State<ref name=az />* Baby State (Because Arizona is the newest continental state in the Union)<ref name=az /> * [[تانبا]] State<ref name=az /> * '''[[گرینڈ کینین]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Arizona|license plates]])<ref name="az">[http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm Introduction to Arizona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000434/http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref><ref>[http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/legtext/50leg/1r/bills/hb2549o.asp Ariz. HB 2549] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120729082312/http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/legtext/50leg/1r/bills/hb2549o.asp |date=2012-07-29 }} Officially adopted by Arizona on February 14, 2011</ref> * [[اطالیہ]] of America<ref name=az />* Sand Hill State<ref name=az />* Sunset State<ref name=az />* Sweetheart State (See below)<ref name=az />* [[ویلنٹائن ڈے|Valentine]] State (Arizona gained statehood on February 14, 1912)<ref name=az /> |- | {{flag|Arkansas}} |* [[ریچھ]] State<ref name=ark />* [[Bowie knife|Bowie]] State<ref name=ark />* [[Hot spring|Hot Springs]] State<ref name=ark /> * Land of Opportunity (former official nickname; previously used on [[Vehicle registration plates of Arkansas|license plates]])<ref name=ark /> * '''The Natural State''' (currently used on license plates)<ref name=ark /><ref>[http://law.justia.com/codes/arkansas/2010/title-1/chapter-4/1-4-106/ Arkansas §&nbsp;1-4-106 – State nickname] Retrieved Feb. 28, 2011</ref> * [[Boar|Razorback]] State<ref name=ark />* [[Arkansas toothpick|Toothpick]] State<ref name="ark">[http://www.netstate.com/states/intro/ar_intro.htm Introduction to Arkansas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221212457/http://www.netstate.com/states/intro/ar_intro.htm |date=2016-02-21 }}, US States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Wonder State<ref name=ark /> |- | {{flag|California}} | * El Dorado State<ref name=nie /> * '''The Golden State'''<ref>[http://law.onecle.com/california/government/420.75.html California Government Code Section 420.75] Retrieved Feb. 28, 2011</ref><ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = State Symbols | date = | publisher = State of California | url = http://www.library.ca.gov/history/symbols.html#Heading13 | work = California State Library | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/#Heading13 | archivedate = 2019-01-05 | url-status = live}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of California|license plates]]) * The Eureka State<ref>{{cite web |author=SHG Resources |url=http://www.shgresources.com/ca/symbols/motto/ |title=California Symbols, State Motto |publisher=SHG Resources |date= |accessdate=2013-05-24 |archive-date=2013-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119091349/http://www.shgresources.com/ca/symbols/motto/ |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Colorado}} | * [[American bison|Buffalo]] [[High Plains (United States)|Plains]] State<ref name=COnetstate>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm | title = Colorado | work = NetState.com | publisher = NState, LLC. | accessdate = 2007-02-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> (no longer used) * '''Centennial State'''<ref name=COnames>{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm#Name | title = Colorado State Name and Nicknames | work = Colorado State Symbols & Emblems | publisher = [[کولوراڈو|State of Colorado]], Department of Personnel & Administration, Colorado State Archives | accessdate = 2007-02-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107145753/https://www.colorado.gov/archives#Name | archive-date = 2019-01-07 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20190110051112/https://www.colorado.gov/archives | archivedate = 10 جنوری 2019 | url-status = live}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of Colorado|license plates]]. Colorado was admitted to the Union in 1876.) * Colorful Colorado<ref name=COnames /> (previously used on [[Vehicle registration plates of Colorado|license plates]])* [[Aquilegia caerulea|Columbine]] State<ref name=COflower>{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm#Flower | title = Colorado State Flower | work = Colorado State Symbols & Emblems | publisher = [[کولوراڈو|State of Colorado]], Department of Personnel & Administration, Colorado State Archives | accessdate = 2007-02-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214317/https://www.colorado.gov/archives#Flower | archivedate = 2019-01-05 | url-status = live}}</ref> * Highest State<ref name=COnetstate />* [[سیسہ]] State<ref name=COnetstate /> (no longer used)* Mother of Rivers<ref name=COwater>{{cite web | url = http://www.coloradohistory.org/RIPsigns/show_markertext.asp?id=797 | title = Colorado Water History | format = asp | publisher = Colorado Historical Society | accessdate = 2007-11-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225322/https://www.historycolorado.org/?id=797%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * [[سلسلہ کوہ راکی|Rocky Mountain]] Empire<ref name = wikiDenver>{{cite web | url = [[:en:Denver, Colorado]] | title = Denver | work = wikipedia.org | publisher = Wikipedia | accessdate = 2007-05-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225258/[[:en:Denver, Colorado]] | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> (no longer used) * [[سلسلہ کوہ راکی|Rocky Mountain]] State<ref name=COusatourist>{{cite web | url = http://www.usatourist.com/english/places/colorado/index.html | title = Colorado | work = USAtourist.com | publisher = USATourist | accessdate = 2007-02-21 | archive-date = 2010-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100410204830/http://usatourist.com/english/places/colorado/index.html | dead-url = yes }}</ref> (no longer used) * [[چاندی]] State<ref name=COnetstate /> (no longer used; see Nevada)* [[Skiing|Ski]] Country USA<ref name=CSCUSA>{{Cite web |title=Colorado Ski Country USA history |url=http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |access-date=2020-10-18 |archive-date=2014-03-16 |archive-url=https://archive.is/20140316180331/http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |dead-url=yes }}</ref> * [[سویٹزرلینڈ]] of America<ref name="colo">[http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm Introduction to Colorado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 |date=2018-12-24 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> (no longer used) |- | {{flag|Connecticut}} | * '''Constitution State''' (official, but not technically identified as a nickname)<ref>[http://www.cga.ct.gov/current/pub/chap_033.htm#sec_3-110a Conn. Stat. Sec. 3-110a], retrieved Nov. 4, 2013</ref> * Nutmeg State<ref name=nie />* Blue Law State<ref name=nie />* Freestone State<ref name=nie />* Land of Steady Habits<ref name=nie /> |- | {{flag|Delaware}} |* Chemical Capital<ref name=del />* [[شرکہ|Corporate]] Capital (due to the state's business-friendly laws)<ref name=del /> * Diamond State (allusion to the [[Flag of Delaware|state flag]])<ref name=del /> * [[Blue Hen of Delaware|Blue Hen]] State or Blue Hen Chicken State<ref name="PopikSmoky">Barry Popik, [http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/summary12/ Smoky City], barrypopik.com website, March 27, 2005</ref> * '''The First State'''<ref name=del /><ref>[http://delcode.delaware.gov/title29/c003/#318 Delaware Code Title 29 Section 318] retrieved on February 28, 2011</ref> (Delaware was the first state to ratify the [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین]]; currently used on [[Vehicle registration plates of Delaware|license plates]]) * Home of Tax Free Shopping<ref name=del />* [[New Sweden]]<ref name=del />* [[آڑو]] State<ref name="del">[http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm Introduction to Delaware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000340/http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Small Wonder<ref name=del />* [[چچا سام]]'s Pocket Handkerchief<ref name=del /> |- | {{flag|Washington, D.C.}} | * Nation's Capital<ref name="farhi">Farhi, Paul. (2010, July 30). [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/29/AR2010072905868.html After initial obscurity, 'The DMV' nickname for Washington area picks up speed]. ''[[واشنگٹن پوسٹ]]''. Retrieved 20 December 2013.</ref> * DMV (nickname for the broader metropolitan area of Washington, D.C., Maryland, and Virginia)<ref name="farhi" /> |- | {{flag|Florida}} |* [[American alligator|Alligator]] State<ref name=fla /> * [[Everglades|Everglade]] State<ref name="fla">[http://www.netstate.com/states/intro/fl_intro.htm Introduction to Florida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411092453/http://netstate.com/states/intro/fl_intro.htm |date=2016-04-11 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Flower State<ref name=fla />* [[خلیج میکسیکو|Gulf]] State<ref name=fla /> * [[Spanish Florida|La Florida]] * [[مالٹا (پھل)|Orange]] State<ref name=fla /> * Peninsula State or Peninsular State<ref name=PopikSmoky /> * '''Sunshine State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Florida|license plates]]) |- | {{flag|Georgia (U.S. state)|name=Georgia}} | * '''[[آڑو]] State'''<ref name=GAnames>{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/QuickFacts.jsp?hl=y&id=State_Symbols&action=openTo#idState_Symbols | title = Quick Facts: State Symbols | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2013-05-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130514021800/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/QuickFacts.jsp?hl=y&id=State_Symbols&action=openTo#idState_Symbols | dead-url = yes }}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of Georgia (U.S. state)|license plates]]) <!-- * [[Buzzard]] State (from laws Georgia introduced to protect buzzards)<ref name="حوالہ 1">{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm | title = Georgia | work = State Flags Flowers Birds Symbols and Emblems State Quarters Geography and Maps Newspapers History and Economy for the 50 States | format = [[ایچ ٹی ایم ایل]] | publisher = [http://www.aboutus.org/NetState.com NetState] | accessdate = 2008-03-03| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm%20 | archivedate = 24 دسمبر 2018}}</ref> --> * [[Georgia cracker|Cracker State]] — Along with Florida, Georgia had been called "The Cracker State" in earlier times, perhaps a derogatory term that referred to immigrants, called "crackers," from the mountains of Virginia and North Carolina.<ref name="حوالہ 5">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=/Folklife/CustomsandLocalTraditions&id=h-552 | title = Folklife: Customs and Local Traditions | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2012-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121009041406/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=%2FFolklife%2FCustomsandLocalTraditions&id=h-552 | dead-url = yes }}</ref> See also [[Atlanta Crackers#Origin of the team's name|Atlanta Crackers: Origin of the name]] * Empire State of the South — Refers to economic leadership<ref name="حوالہ 2">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1018&hl=y | title = History & Archaeology: Antebellum Industrialization | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2013-04-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130405154630/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1018 | dead-url = yes }}</ref> * Yankee-land of the South: Similarly to the above nickname, "Yankee-land of the South" speaks to industrial and economic development in the south. This nickname may be used in a derogatory sense.<ref name="حوالہ 4">{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm | title = Georgia | work = State Flags Flowers Birds Symbols and Emblems State Quarters Geography and Maps Newspapers History and Economy for the 50 States | publisher = [http://www.aboutus.org/NetState.com NetState] | accessdate = 2008-03-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * [[Goober Peas|Goober]] State — Refers to peanuts, the official state crop.<ref name="حوالہ 3">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1809&hl=y | title = Land & Resources: Peanuts | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2011-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110805150437/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1809&hl=y | dead-url = yes }}</ref> * State of Adventure (On highway welcome signs) <!-- Deleted image removed: [[تصویر:Welcome sign Georgia State.jpg|thumbnail|سجے|Welcome sign Georgia State]] --> |- | {{flag|Hawaii}} | * '''Aloha State''' (officially the "popular" name,<ref>[http://www.capitol.hawaii.gov/hrscurrent/Vol01_Ch0001-0042F/HRS0005/HRS_0005-0007.htm], Haw. Rev. Stat. §&nbsp;5-7, retrieved Nov. 4, 2013</ref> currently used on [[Vehicle registration plates of Hawaii|license plates]])<ref name="hi">[http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm Introduction to Hawaii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States.</ref> * Paradise * The Islands of Aloha * Paradise of the Pacific<ref name=hi /> * Pineapple State<ref name=hi /> * Rainbow State<ref>{{cite web |url=http://www.guidebookamerica.com/news/hawaii_rainbow/index.htm |title=HAWAII: A RAINBOW OF CULTURAL RICHES: A world of traditions blending for centuries offers cultural activities of colorful diversity |publisher=Guidebookamerica.com |date= |accessdate=2013-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225332/http://www.guidebookamerica.com/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> * Youngest State<ref name=hi /> |- | {{flag|Idaho}} |* '''[[جواہرات|Gem]] State'''<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Second of Four Parts) | date=2008-01-12 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-13-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225231/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> * Gem of the Mountains<ref name="ida">[http://www.netstate.com/states/intro/id_intro.htm Introduction to Idaho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920092147/http://netstate.com/states/intro/id_intro.htm |date=2012-09-20 }}, 50 States.</ref> * Little Ida<ref name=ida /> * [[آلو|Spud]] State<ref name=spud>{{cite web | url = http://www.superpages.com/states/ID/history.html | title = SuperPages: Idaho History | accessdate = 2008-03-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225243/https://www.superpages.com/states/ID/history.html%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Potatonia * Little Ida<ref name="ida" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Idaho|license plates]]) |- | {{flag|Illinois}}<ref name=ILnames>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm | title = Illinois | work = Illinois State Symbols & Emblems | accessdate = 2007-04-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225301/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> | * Land of Lincoln<ref name="ill" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Illinois|license plates]]) * '''Prairie State'''<ref name="ill" /> * Corn State<ref name="ill">[http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm#nickname Introduction to Illinois] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000421/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20#nickname |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Inland Empire State * Garden of the West<ref name="ill" /> |- | {{flag|Indiana}} | * Crossroads of America (previously used on [[Vehicle registration plates of Indiana|license plates]]) * '''[[Hoosier]] State'''<ref name="Hoosier_State">The unofficial sobriquet of the [[انڈیانا]] has given rise to the humorous constructions Hoosierana (the land of Hoosiers; see uses in [http://www.depauw.edu/library/archives/ijhof/inductees/thomassond.htm Indiana Journalism Hall of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912120101/http://www.depauw.edu/library/archives/ijhof/inductees/thomassond.htm |date=2005-09-12 }} and [http://www.highbeam.com/doc/1P1-28003622.html by sports journalist Frank DeFord] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105033436/http://www.highbeam.com/doc/1P1-28003622.html |date=2012-11-05 }}) and Hoosierstan (the place of Hoosiers).</ref> |- | {{flag|Iowa}} | * '''[[Black Hawk (Sauk leader)|Hawkeye]] State'''<ref>{{cite web| title=Iowa State Nickname – "The Hawkeye State"| url=http://www.statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html| publisher=State Symbols USA| accessdate=May 24, 2013| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225255/https://statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html%20| archivedate=2018-12-24| url-status=live}}</ref> * Land of the Rolling Prairie * Tall Corn State |- | {{flag|Kansas}} | * America's Bread Basket * Wheat State (previously used on [[Vehicle registration plates of Kansas|license plates]]) * Home of Beautiful Women<ref>{{cite web |url=http://www.roadsideamerica.com/attract/KSPRAwatertowers.html |title=Kansas Signage |accessdate=2007-03-26 |publisher=roadsideamerica.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225308/https://www.roadsideamerica.com/notfound.html |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * Central State<ref name=nie />* '''Sunflower State'''<ref name=nie /> |- | {{flag|Kentucky}} | * '''[[Smooth Meadow-grass|Bluegrass]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Kentucky|license plates]])<ref name="ky">[http://www.netstate.com/states/intro/ky_intro.htm Introduction to Kentucky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411093953/http://netstate.com/states/intro/ky_intro.htm |date=2016-04-11 }}, 50 States.</ref> * Corn-cracker State (reported in 1881)<ref name=PopikSmoky /> * The Dark and Bloody Ground State (an allusion to battles between the Creek , [[Shawnee]], [[Chickasaw]], and [[چروکی]] tribes)<ref name=ky />* [[Hemp]] State<ref name=ky /> * [[تمباکو]] State<ref name=ky /> |- | {{flag|Louisiana}} | * [[Bayou]] State (previously used on [[Vehicle registration plates of Louisiana|license plates]]) * Child of the Mississippi * [[Louisiana Creole people|Creole]] State<ref name=nie />* Fisherman's Paradise* [[نیدرلینڈز|Holland]] of America * '''[[Brown Pelican|Pelican]] State'''<ref name=nie /> * Sportsman's Paradise<!-- see [[لوویزیانا]] Talk page --> (currently used on license plates) * Sugar State |- | {{flag|Maine}} | * Vacationland (currently used on [[Vehicle registration plates of Maine|license plates]]) * '''[[صنوبر]] Tree State'''<ref>{{cite web|url=http://www.50states.com/bio/nickname2.htm |title=State Nicknames |publisher=50states.com |date= |accessdate=2013-05-24}}</ref> * Lumber State<ref name=nie /> |- | {{flag|Maryland}} | * America in Miniature<ref>Judy Colbert, ''Off the Beaten Path: Maryland and Delaware'', 8th ed., 2007, ISBN 15385485.</ref> * [[خلیج چیساپیک|Chesapeake]] State<ref name="netmd" /> * [[Cockade]] State<ref name="netmd" /> * Crab State{{Citation needed|date=April 2009}} * Free State<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Third of Four Parts) | date=2008-01-19 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-16-voa2.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107145720/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-07 | url-status=live}}</ref> * Monumental State<ref name="netmd" /> * '''Old Line State'''<ref name="netmd" /> * [[Oyster]] State<ref name="netmd">{{cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/md_intro.htm |title=The State of Maryland – An Introduction to the Old Line State from |publisher=Netstate.Com |date= |accessdate=2013-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225306/http://www.netstate.com/states/intro/md_intro.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * [[Henrietta Maria of France|Queen]] State<ref name="netmd" /> * [[Diamondback terrapin|Terrapin]] State<ref>{{Cite web |title=Archives of Maryland Online |url=http://www.msa.md.gov/megafile/msa/speccol/sc2900/sc2908/html/oldline.html |access-date=2020-10-18 |archive-date=2012-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503092142/http://www.msa.md.gov/megafile/msa/speccol/sc2900/sc2908/html/oldline.html |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Massachusetts}} | * [[baked beans|Baked Bean]] State<ref name=mass />* Codfish State (formerly represented on license plates by a codfish) * '''The Bay State'''<ref name="mass">[http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm Introduction to Massachusetts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813143816/http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm |date=2017-08-13 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * The Commonwealth{{Citation needed|date=April 2009}} * Old Colony State<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/368402/Massachusetts Massachusetts (state, United States)], [[انسائیکلوپیڈیا بریطانیکا]], retrieved April 24, 2009.</ref> * Pilgrim State<ref name=mass />* The Spirit of America (currently used on [[Vehicle registration plates of Massachusetts|license plates]]) * The People's Republic of Massachusetts (colloquial) * Taxachusetts (colloquial)<ref>Andrew Ryan, [http://www.boston.com/news/globe/city_region/breaking_news/2007/04/report_taxachus.html Report: 'Taxachusetts' label remains part of Massachusetts' past], ''[[Boston Globe]]'', April 6, 2007.</ref><ref>Daniel J. Flynn, [http://www.forbes.com/2008/10/22/massachusetts-income-tax-oped-cx_df_1022flynn.html 'Taxachusetts' no more?], ''[[فوربس میگزین|Forbes]]'', October 22, 2008.</ref><ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,433702,00.html 'Taxachusetts' Voters May Eliminate State Income Tax], [[Fox News]], October 7, 2008.</ref><ref>Michael D. Shear, [http://voices.washingtonpost.com/44/2007/12/12/giuliani_backers_attack_taxach.html Giuliani Backers Attack 'Taxachusetts Romney'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525063229/http://voices.washingtonpost.com/44/2007/12/12/giuliani_backers_attack_taxach.html |date=2017-05-25 }}, ''[[واشنگٹن پوسٹ|The Washington Post]]'', December 12, 2007.</ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4111010 Slate's Chatterbox: The Myth of 'Taxachusetts'], [[این پی ار]], October 15, 2004.</ref> |- | {{flag|Michigan}} | * '''The [[عظیم جھلیاں (امریکا)|عظیم جھلیاں]] State''' (previously used on [[Vehicle registration plates of Michigan|license plates]]) * Mitten State * Winter Water Wonderland (previously used on license plates) * [[Wolverine]] State<ref name=PopikSmoky /> * The World's Motor Capital * America's High Five |- | {{flag|Minnesota}} | * Butter Country * Gopher State<ref name=nie /> * Land of 10,000 Lakes ("10,000 Lakes" currently used on [[Vehicle registration plates of Minnesota|license plates]]) * Land of Lakes * Land of Sky-Blue Waters * New England of the West<ref name=nie /> * '''North Star State''' * State of Hockey<ref>Jess Myers, [http://sports.espn.go.com/nhl/allstar2004/columns/story?id=1724057 Hockey roots run deep in Minnesota], ESPN.com, February 10, 2004</ref> * Vikings State * Bread and Butter State<ref name=nie /> |- | {{flag|Mississippi}} | * Hospitality State (previously used on [[Vehicle registration plates of Mississippi|license plates]]) * '''[[Magnolia grandiflora|Magnolia]] State''' * The South's Warmest Welcome * The Birthplace of America's Music (currently being used on [[Vehicle registration plates of Mississippi|license plates]]) * The Bayou State<ref name=nie /> |- | {{flag|Missouri}} | * [[Gold bullion|Bullion]] State<ref name=nie /> * [[غار]] State * Gateway State * [[Bellwether]] State * Lead State * The Great Rivers State * [[سلسلہ کوہ اوزارک|Ozark]] State * '''Show-Me State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Missouri|license plates]]) |- | {{flag|Montana}} | * Big Sky Country (currently used on [[Vehicle registration plates of Montana|license plates]]) * The Last Best Place<ref>[http://www.nytimes.com/2008/08/18/us/18trademark.html?_r=1&em In Montana, a Popular Expression Is Taken Off the Endangered List] نیو یارک ٹائمز، August 17, 2008; Retrieved February 28, 2011</ref> * '''Treasure State''' (previously used on license plates) |- | {{flag|Nebraska}} | * Beef State (previously used on [[Vehicle registration plates of Nebraska|license plates]]) * '''Cornhusker State''' (technically the name in a popular sense rather than a nickname,<ref>[http://nebraskalegislature.gov/laws/statutes.php?statute=90-101], Nebraska Rev. Stat. §&nbsp;90-101, retrieved Nov. 4, 2013</ref> previously used on license plates) * Tree Planter's State * Blackwater State<ref name=nie /> |- | {{flag|Nevada}} | * Battle Born State (refers to the fact that Nevada joined the Union during the [[امریکی خانہ جنگی|Civil War]]) * [[Artemisia tridentata|Sagebrush]] State * '''[[چاندی]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Nevada|license plates]]) |- | {{flag|New Hampshire}} | * '''[[Granite]] State'''<ref name="NHnickname">{{cite web | url =http://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html | title =New Hampshire Almanac>Fast New Hampshire Facts | work =State of New Hampshire official website | accessdate =October 12, 2012 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20190105214312/https://www.nh.gov/almanac/ | archivedate =2019-01-05 | url-status =live}}</ref> * Mother of Rivers<ref name=NHnickname /> * Live Free or Die (motto currently used on license plates)<ref name=NHnickname /> * [[White Mountains (New Hampshire)|White Mountain]] State<ref name=NHnickname /> |- | {{flag|New Jersey}} | * '''Garden State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of New Jersey|license plates]])* [[Crossroads of the American Revolution Association|The Crossroads of the Revolution]] (previously used on license plates) * The Tomato State * The Armpit of America<ref>[http://www.latimes.com/nation/shareitnow/la-sh-dove-kills-ad-calling-new-jersey-the-armpit-of-america-20140304-story.html Dove kills ad calling New Jersey 'the Armpit of America'], [[Los Angeles Times]], 2014-03-04</ref> |- | {{flag|New Mexico}} | * [[Cactus]] State<ref name=SHG-NM /> * The Colorful State * '''Land of Enchantment'''<ref>New Mexico Revised Statutes, Sec. 12-3-4-N, retrieved Nov. 4, 2013</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of New Mexico|license plates]]) * Land of Sunshine (predates "Land of Enchantment"; this earlier nickname highlighted the large percentage of sunshine received statewide)<ref name="SHG-NM">[http://www.shgresources.com/nm/symbols/names/ New Mexico Symbols, State Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617031414/http://www.shgresources.com/nm/symbols/names/ |date=2013-06-17 }}, SHG Resources website, accessed July 7, 2008</ref> * New [[اندلوسیا]]<ref name=SHG-NM /> * The Outer Space State * The Tex-Mex State * The Spanish State{{Citation needed|date=October 2008}} |- | {{flag|New York}} | * '''[[Empire State]]''' (currently used on [[Vehicle registration plates of New York|license plates]])<ref name=nie /> * Excelsior State<ref name=nie /> |- | {{flag|North Carolina}} | * '''Old North State'''<ref name="nc">[http://www.netstate.com/states/intro/nc_intro.htm Introduction to North Carolina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323161110/http://www.netstate.com/states/intro/nc_intro.htm |date=2016-03-23 }}, 50 States, retrieved February 28, 2011.</ref> * [[Tar Heel]] State<ref name=nc /> * [[Turpentine]] State<ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = Why We are Called Tar Heels | date = | publisher = UNC Libraries | url = http://www.lib.unc.edu/ncc/tarheel.html | work = | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225301/http://www.lib.unc.edu/ncc/tarheel.html%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Variety Vacationland<ref>[http://www.lib.unc.edu/ncc/vacationland/index.html Variety Vacationland Postcard Exhibit] Retrieved February 28, 2011.</ref> * [[Rip Van Winkle]] State * [[Land of the Sky]] * First in Flight State (currently used on [[Vehicle registration plates of North Carolina|license plates]]) |- | {{flag|North Dakota}} | * [[Richardson's Ground Squirrel|Flickertail]] State * '''[[International Peace Garden|Peace Garden]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of North Dakota|license plates]]) * [[Rough Riders|Rough Rider]] State * [[Sioux]] State |- | {{flag|Ohio}} | * ''' Buckeye State'''<ref name=PopikSmoky /> * Birthplace of Aviation<ref name=OH>{{cite web |url=http://www.enquirer.com/editions/2003/06/14/loc_ohioflight14.html |title=It's official: Ohio IS the birthplace of aviation |accessdate=2007-04-06 |date=2003-06-14 |publisher=The Cincinnati Enquirer}}</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of Ohio|license plates]]) * Mother of Modern Presidents * The Heart Of It All<ref>{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=eJfQouwIMNgC&lpg=PP1&pg=PA293#v=onepage&q&f=false | title=Mr. E. 2003: Manifest Lessons from Ohio's Bicentennial Celebration | publisher=iUniverse | author=Elkins, Keith A. | year=2011 | pages=293 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225304/https://books.google.com/books?id=eJfQouwIMNgC&lpg=PP1&pg=PA293&hl=en#v=onepage&q&f=false | archivedate=2018-12-24 | access-date=2014-11-25 | url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Oklahoma}} | * Native America (currently used on [[Vehicle registration plates of Oklahoma|license plates]]) * Land of the Red Man * '''[[Sooners|Sooner]] State'''<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Fourth of Four Parts) | date=2008-01-26 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-16-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110051120/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-10 | url-status=live}}</ref> <!-- though "official" is the wrong word in this case --><!-- though "official" is the wrong word in this case --> |- | {{flag|Oregon}} | * '''[[American Beaver|Beaver]] State''' * Union State * Pacific Wonderland (previously used on [[Vehicle registration plates of Oregon|license plates]] and currently available on an extra cost plate)<ref name=OR>{{cite web |url=http://www.plateshack.com/oregon/oregon3.html |title=Oregon's license plate from 1960 to circa 1966 |accessdate=2007-07-12 |publisher=Plate Shack |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225305/http://www.plateshack.com/oregon/oregon3.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> * Sunset State * Webfoot State<ref name=nie /> |- | {{flag|Pennsylvania}} | * [[Liberty Bell]] State * Independence State * '''[[Keystone (architecture)|Keystone]] State'''<ref name=PopikSmoky /> * Quaker State * Toll Booth State<ref name="Daniel B. Klein, and John Majewski">{{cite web|title=Turnpikes and Toll Roads in Nineteenth Century America|url=http://eh.net/encyclopedia/article/klein.majewski.turnpikes|accessdate=8 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225234/http://eh.net/encyclopedia/article/klein.majewski.turnpikes|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Puerto Rico}} | * '''Isla del Encanto''' ("Island of Enchantment") (currently used on [[Vehicle registration plates of Puerto Rico|license plates]]) * Borinquen (name given by indigenous people, the Tainos)<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1998/3/98.03.04.x.html |title=98.03.04: The Taínos of Puerto Rico: Rediscovering Borinquen |publisher=Yale.edu |date= |accessdate=2013-05-24}}</ref> * The Shining Star of the Caribbean * Progress Island<ref>{{cite web|title=Progress Island U.S.A.|url=[[:en:Progress Island U.S.A]].|work=Progress Island U.S.A.|publisher=wikipedia|accessdate=20 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225253/[[:en:Progress Island U.S.A]].|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Rhode Island}} | * Little Rhody<ref name=PopikSmoky /> * '''Ocean State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Rhode Island|license plates]]) |- | {{flag|South Carolina}} | * '''[[Sabal palmetto|Palmetto State]]'''<ref name=PopikSmoky /> * Sandlapper State * [[آیوڈین]] Products State (no longer used)<ref name=SC>{{cite web |url=http://www.scencyclopedia.com/iodine.htm |title=Iodine |accessdate=2007-04-06 |date=2007-04-14 |publisher=South Carolina Encyclopedia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225318/http://www.scencyclopedia.org/sce/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of South Carolina|license plates]]) |- | {{flag|South Dakota}} | * [[Artesian aquifer|Artesian]] State<ref name=SHG-SD /> * [[Blizzard]] State<ref name=SHG-SD /> * [[Coyote]] State<ref name="SHG-SD">[http://www.shgresources.com/sd/symbols/names/ South Dakota Symbols, State Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616172203/http://www.shgresources.com/sd/symbols/names/ |date=2013-06-16 }}, SHG Resources website, accessed July 7, 2008</ref> * Land of Infinite Variety * '''The [[رشمور پہاڑی]] State'''<ref>[http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&Statute=1-6-16.5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105050718/http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&Statute=1-6-16.5 |date=2013-11-05 }}, S.D. Laws 1-6-16.5, retrieved Nov. 4, 2013</ref> (officially adopted in 1980 in place of the former nickname of Sunshine State)<ref name=SHG-SD /> * Sunshine State<ref name=SHG-SD /> |- | {{flag|Tennessee}} | * Big Bend State (refers to the [[دریائے ٹینیسی]])<ref name="TNbluebook">[http://www.state.tn.us/sos/bluebook/07-08/46-Symbols%20&%20Honors.pdf Tennessee Symbols and Honors], in [[Tennessee Blue Book]]</ref> * Butternut State (refers to the tan color of the uniforms worn by Tennessee soldiers in the [[امریکی خانہ جنگی]])<ref name=TNbluebook /> * Hog and [[Hominy]] State<ref name=TNbluebook /> * The Mother of Southwestern Statesmen<ref name=TNbluebook /> * '''Volunteer State'''<ref name=TNbluebook /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Tennessee|license plates]]) |- | {{flag|Texas}} | * Friendship State<ref name="ELT">{{cite news | url=http://www.enchantedlearning.com/usa/states/texas/ | title=Texas:Facts, Map, and State Symbols | work=EnchantedLearing.com | accessdate=2008-03-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225309/https://www.enchantedlearning.com/nosuchfile.html | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> * '''Lone Star State'''<ref name=PopikSmoky /><ref name="ELT" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Texas|license plates]]) * Chili State |- | {{flag|Utah}} | * '''Beehive State''' * [[Mormon]] State<ref name=mormon>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ut_intro.htm | title = NetState: Utah | accessdate = 2008-03-24 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225238/http://www.netstate.com/states/intro/ut_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Friendly State (formerly used on [[Vehicle registration plates of Utah|license plates]])<ref>{{cite web | title = State it on a plate — Over the years, slogans, designs have taken some poetic license | publisher = [[Deseret News]] | url = http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 | access-date = 2020-10-18 | archive-date = 2009-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090822222036/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 }}</ref> |- | {{flag|Vermont}} | * '''Green Mountain State'''<ref name=PopikSmoky /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Vermont|license plates]]) |- | {{flag|Virginia}} | * Mother of Presidents<ref name=nie /> * Mother of States<ref name=nie /> * '''The Old Dominion'''<ref name=PopikSmoky /> * The Commonwealth |- | {{flag|Washington}} | * '''Evergreen State'''<ref name="WA">{{cite web | title = Symbols of Washington State | publisher = Washington State Legislature | url = http://www.leg.wa.gov/Symbols/Pages/default.aspx | accessdate = 2012-08-16 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214351/http://leg.wa.gov/Symbols/Pages/default.aspx | archivedate = 2019-01-05 | url-status = dead}}</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of Washington|license plates]]) * Apple State |- | {{flag|West Virginia}} | * '''Mountain State''' (previously used on [[Vehicle registration plates of West Virginia|license plates]]) * ''Almost Heaven''' * Panhandle State<ref name=nie /> |- | {{flag|Wisconsin}} | * America's Dairyland (currently used on [[Vehicle registration plates of Wisconsin|license plates]]) * Cheese State * '''[[American Badger|Badger]] State'''<ref name=nie>{{Cite NIE|wstitle=States, Popular Names of}}</ref> |- | {{flag|Wyoming}} | * Cowboy State * '''Equality State''' * Park State * Like No Place On Earth * Forever West (On highway welcome signs) |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{ریاستی نشان}} {{فہارست ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ریاستیں}} [[گٹھ:علامات ریاستہائے متحدہ بلحاظ ریاست]] [[گٹھ:عرفیت]] q0owroex5b9k9hq6rdd6dcj3cujr7lf 0 93050 708823 565198 2026-07-23T12:27:00Z For2jss 44694 708823 wikitext text/x-wiki {{ہور استعمال عدد}} {{بائیں}} == جنوری == == فروری == == مارچ == == اپریل == == مئی == == جون == == جولائ‏ی == == اگست == == ستمبر == == اکتوبر == == نومبر == == دسمبر == {{عشرہ}} {{متضاد بین الویکی}} [[گٹھ:3ء]] [[گٹھ:پہلی صدی]] bb9xh2dnhcagqyf170hzrw1e0zo5gaw 0 98290 708834 708664 2026-07-24T00:44:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708834 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] 0ogpziyjl599c9lwjx4u646o6ady6yy 0 107494 708871 590945 2026-07-24T08:40:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708871 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مصنف/عربی | image =Sattartahir.jpg }} '''ستار طاہر''' (پیدائش: [[یکم مئی]]، [[1940ء]] - وفات: [[25 مارچ]]، [[1993ء]]) [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والے [[اردو]] دے نامور [[ادیب]]، [[مترجم]]، [[کالم نگار]]، [[صحافی]] تے [[محقق]] سن ۔ == حالات زندگی و ادبی خدمات == ستار طاہر یکم مئی، 1940ء وچ پیدا ہوئے<ref name="bio-bibliography.com">[http://www.bio-bibliography.com/authors/view/7281 ستار طاہر، '''سوانح و لکھتاں ویب'''، پاکستان]</ref><ref name="dailypakistan.com.pk">[http://dailypakistan.com.pk/columns/25-Mar-2015/206604 ستار طاہر۔۔۔ مزدور نثرنگار (کالم)، ناصر بشیر، '''روزنامہ پاکستان''' لاہور، 25 مارچ 2015ء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907072815/http://dailypakistan.com.pk/columns/25-Mar-2015/206604 |date=2015-09-07 }}</ref><ref name="پاکستان کرونیکل">[[عقیل عباس جعفری]]: [[پاکستان کرونیکل]]، ورثہ / فضلی سنز، کراچی، 2010ء، ص 719</ref><ref name="urdu.geo.tv">[http://urdu.geo.tv/latest/137437-latest-news ادیب تے مترجم ستار طاہر نو‏‏ں بچھڑے 23برس بیت گئے، '''جیو ٹی وی اردو'''، پاکستان]</ref><ref name="وفیات">ڈاکٹر محمد منیر احمد سلیچ، وفیات ناموران پاکستان، لاہور، [[اردو سائنس بورڈ]]، لاہور، 2006ء، ص 348</ref>۔ انہاں نے کئی اہ‏م جریدے دے ادارتی فرائض انجام دتے جنہاں وچ [[سیارہ ڈائجسٹ]]، [[قومی ڈائجسٹ]]، ویمن ڈائجسٹ تے کتاب دے ناں سرلسٹ نيں۔ ستار طاہر نے 250 تو‏ں ودھ کتاباں مرتب کاں، تن روسی کتاباں دا ترجمہ وی کيتا۔ انہاں د‏‏ی تحریر کردہ کتاباں وچ '''سورج بکف و شب گزیدہ، حیات سعید، زندہ بھٹو مردہ بھٹو، صدام حسین، مارشل لا کا وائٹ پیپر، تعزیت نامے''' اور '''تنویر نقوی: فن اور شخصیت''' دے ناں سرلسٹ نيں۔ اوہ اک اچھے مترجم وی سن تے انہاں د‏‏ی ترجمہ شدہ کتاباں وچ '''ری پبلک، حسن زرگر، دو شہروں کی ایک کہانی، شہزادہ اور فقیر، سرائے، تاراس بلبا''' تے '''دنیا کی سو عظیم کتابیں''' سرِ فہرست نيں۔<ref name="پاکستان کرونیکل"/>۔ '''وعدے کی زنجیر''' تے [[میرا نام ہے محبت (فلم)|میرا نام ہے محبت]] ورگی شہرہ آفاق فلماں د‏‏ی کہانیاں وی ستار طاہر دے قلم نے لکھياں۔<ref name="urdu.geo.tv"/> == لکھتاں == * اک عالم ہے ثنا خواں آپﷺ کا (سیرت) * تعزیت نامے * سورج بکف و شب گزیدہ * حیات سعید * دنیا کی سو عظیم کتابیں * غریب کی جورو (ترجمہ) * تحریک پاکستان (تاریخ) * عشق اور چھکا (ترجمہ) * ری پبلک (ترجمہ) * حسن زرگر (ترجمہ) * تاراس بُلبا ([[گوگول]] دے ناول دا ترجمہ) * عذرا ([[ہینری رائیڈر ہیگرڈ]] دے ناول دا ترجمہ) * عذرا کی واپسی ([[ہینری رائیڈر ہیگرڈ]] دے ناول دا ترجمہ) * دو شہروں کی ایک کہانی ([[چارلس ڈکنز]] دے ناول دا ترجمہ) * شہزادہ اور فقیر (ترجمہ) * سرائے (ترجمہ) * گلیور کی سیاحتیں ([[جوناتھن سوئفٹ]] دے ناول دا ترجمہ) * [[مونٹی کرسٹو کا نواب (ناول)|مونٹی کرسٹو کا نواب]] ([[الیگزنڈر ڈوما]] دے ناول دا ترجمہ) * [[الوداع مسٹر چپس (ناول]] ([[جیمز ہلٹن]] دے ناول دا ترجمہ) * روبنسن کروسو (ڈینیل ڈیفو دے ناول دا ترجمہ) * بھٹو، مقدمہ اور سزا (سیاسیات) * زندہ بھٹو مردہ بھٹو (سیاسیات) * [[صدام حسین]] (سیاسیات) * مارشل لا کا وہائٹ پیپر (سیاسیات) * تقریر کا فن (تحقیق) * تنویر نقوی:فن و شخصیت (تنقید تے تحقیق) * مذہب، خدا اور انسان * زیرو ہاور * اپنی قوت ارادی بڑھائیے * آسانی سے دوست بنائیے * حلقۂ دامِ خیال (کالم) * سیر پکا دل ([[پنجابی زبان|پنجابی]] ناول) == مدیر == * [[سیارہ ڈائجسٹ]] * [[قومی ڈائجسٹ]] * ویمن ڈائجسٹ * کتاب == اعزازات == [[حکومت پاکستان]] نے ستار طاہر د‏‏ی ادبی خدمات دے اعتراف دے اعتراف دے طور اُتے [[14 اگست]]، [[1996ء]] وچ مرن مگراں [[تمغا حسن کارکردگی|صدارتی اعزاز برائے حسن کارکردگی]] دا اعزاز عطا کيتا۔ <ref name="پاکستان کرونیکل" /> == وفات == ستار طاہر 25 مارچ، 1993ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ حرکت قلب بند ہونے دے باعث وفات پاگئے۔ اوہ لاہور وچ [[اسلام پورہ]] دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں<ref name="bio-bibliography.com" /><ref name="dailypakistan.com.pk" /><ref name="پاکستان کرونیکل" /><ref name="وفیات" /> == ہور ویکھو == * [[طاہر نقوی]] == حوالے == {{حوالے}} {{تمغا برائے حسن کارکردگی|state=collapsed}} [[گٹھ:1940 دے جم]] [[گٹھ:1993 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اردو ناول نگار]] [[گٹھ:پاکستانی اردو مصنف]] [[گٹھ:پاکستانی جریدہ مدیران]] [[گٹھ:پاکستانی کالم نگار]] [[گٹھ:پاکستانی مترجمین]] [[گٹھ:پاکستانی محققاں]] [[گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:لاہور دے صحافی]] [[گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان]] [[گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب]] 1rx8j6oneow4d0t571h96r1uieqjyc5 0 108315 708832 693795 2026-07-23T23:25:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708832 wikitext text/x-wiki '''جمہوریہ تاتارستان کا''' حلال لائف سٹائل ( ''حلال لائف سٹائل ، حلال لائف امیج'' [[مذہب|) مذہبی]] تے [[دنیا|سیکولر]] اصولاں دے نال نال کاروباری معاونت تے طرز زندگی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اک ریاستی پروگرام اے جو شرعی اصولاں دے مطابق ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=https://rt.rbc.ru/tatarstan/09/04/2019/5cac7e8a9a79474a0b67933a|title=Татарстан намерен развивать halal lifestyle блогами и пресс-турами|last=Оксана Сотник|date=2014-04-09|publisher=РБК|accessdate=2020-12-20}}</ref> منصوبے دا "روڈ میپ" فروری 2019 وچ جمہوریہ تاتارستان دے وزراء د‏‏ی کابینہ نے اپنایا۔ اس پروگرام [[روس|کا مقصد روس]] [[تاتارستان|اور بیرون ملک تاتارستان برانڈز نو‏‏ں فروغ دینا]] تے خطے وچ سرمایہ کاری نو‏‏ں راغب کرنا ا‏‏ے۔ <ref name=":12">{{китап|сылтама=https://ru.calameo.com/read/005740462b6263b0ebd07|башлык=Бизнес-гайд: Халяль России|ел=2020|страниц=30|нәшрият=Комсомольская правда|ай=октябрь}}</ref> == مرکزی منصوبہ == حلال انڈسٹری وچ کھانا ، کپڑ‏ے ، نماز دا سامان ، ادویات ، کاسمیٹکس ، حفظان صحت د‏‏ی مصنوعات ، ایتھ‏ے تک کہ تعلیم تے انفارمیشن سروسز ، تے اک وکھ کیٹیگری بینکنگ سروس ا‏‏ے۔ انہاں تمام مصنوعات دا مقصد نقصان دہ اجزاء ("حرم") اُتے مشتمل ہونا ، مزدوری دا استحصال تے ماحول نو‏‏ں نقصان پہچانیا نئيں ا‏‏ے۔ چونکہ تاتارستان بنیادی طور اُتے اک مسلم علاقہ اے ، اوتھ‏ے مذہبی اصول بہت مشکل نيں۔ مقامی مذہبی فرقےآں اُتے زور دتا جاندا اے کہ اوہ حلال معیارات رکھن ، جداں خصوصی عمارتاں وچ کھانا جو شریعت دے مطابق منظور شدہ کھانا خریدتے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://realnoevremya.ru/news/196717-taliya-minullina-zaplanirovali-provedenie-kazansummit-na-iyul-2021-goda|title=Талия Минуллина: «Запланировали проведение KazanSummit на июль 2021 года» — Реальное время|website=realnoevremya.ru|accessdate=2020-12-19|archivedate=2020-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209141517/https://realnoevremya.ru/news/196717-taliya-minullina-zaplanirovali-provedenie-kazansummit-na-iyul-2021-goda}}</ref> مثال دے طور اُتے ، کازان سمٹ تے ماسکو دا اسلامی فنانس دا سب تو‏ں وڈا بین الاقوامی فورم ، آئی ایف این سی آئی ایس تے روس ، جمہوریہ وچ حلال طرز زندگی تے حلال سرمایہ کاری دے مسئلے اُتے تبادلہ خیال کردے نيں۔ <ref>{{статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/tatarstanskiy-rynok-pitaniya-v-kontsepte-islamskoy-ekonomiki-marketingovyy-i-ekonomiko-antropologicheskiy-aspekty|автор=Рычков Сергей Юрьевич, Столярова Гузель Рафаиловна, Рычкова Надежда Васильевна, Маддахи Машизи Джавад|башлык=Татарстанский рынок питания в концепте исламской экономики (маркетинговый и экономико-антропологический аспекты)|год=2016|издание=Актуальные проблемы экономики и права|номер=4 (40)}}</ref> حلال لائف سٹائل علاقائی پراجیکٹ (تاتار حلال وے آف لائف) نو‏‏ں متحدہ عرب امارات دے تجربے د‏‏ی بنیاد اُتے تاتارستان انویسٹمنٹ ڈویلپمنٹ ایجنسی د‏‏ی تیار کردہ دستاویز دے ذریعے کابینہ دے وزراء نے فروری 2019 وچ منظور کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tida.tatarstan.ru/index.htm/news/1642898.htm|title=В Татарстане запускают программы по развитию и популяризации концепции халяльного образа жизни Halal Life Style|website=Агентство инвестиционного развития Республики Татарстан|accessdate=2020-12-24|archivedate=2021-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114140824/https://tida.tatarstan.ru/index.htm/news/1642898.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tatarstan.ru/index.htm/news/1091621.htm|title=Рустам Минниханов посетил в ОАЭ Центр развития исламской экономики Дубая и Исламский банк Дубая — Единый Портал органов государственной власти и местного самоуправления "Официальный Татарстан"|website=tatarstan.ru|accessdate=2020-12-24}}</ref> روڈ میپ جمہوریہ وچ حلال کاروبار تے حلال طرز زندگی دے فروغ دے 60 علاقےآں د‏‏ی نشاندہی کردا اے: سیاحت ، مینوفیکچرنگ ، فیشن ، فنانس ، انفارمیشن ٹیکنالوجی ، میڈیا تے ہور۔ <ref name=":0"/> اس منصوبے دا بنیادی ہدف تاتارستان وچ حلال طرز زندگی نو‏‏ں فروغ دینا تے روس تے بیرون ملک تاتارستان برانڈز نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://inkazan.ru/news/city/09-12-2020/halyal-v-kazani-prizvali-populyarizirovat-islam|title=«Халяль?»: в Казани призвали популяризировать ислам|website=inkazan.ru|accessdate=2020-12-19|تاريخ-الأرشيف=2021-01-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210114190304/https://inkazan.ru/news/city/09-12-2020/halyal-v-kazani-prizvali-populyarizirovat-islam|url-status=dead}}</ref> ان علاقےآں نو‏‏ں 'حلال' معیار نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی خصوصی سرٹیفیکیشن تو‏ں گزرنا ہوئے گا۔ تاتارستان د‏‏ی سرٹیفیکیشن دا بنیادی ادارہ جمہوریہ تاتارستان دے مسلماناں دے مذہبی بورڈ دے حلال معیار د‏‏ی کمیٹی اے (جمہوریہ تاتارستان دے مسلماناں دا مذہبی بورڈ)۔ 2014 تو‏ں ، مذہبی بورڈ د‏‏ی بین الاقوامی سرٹیفیکیشن آرگنائزیشن نے عالمی کونسل "حلال" نو‏‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ لفظ حلال کونسل) ، تے 2019 تو‏ں اپنی ایگزیکٹو کمیٹی وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://islam-today.ru/islam_v_rossii/tatarstan/komitet-po-standartu-halal-dum-rt-stal-clenom-vsemirnogo-soveta-halal/|title=Комитет по стандарту «Халяль» ДУМ РТ стал членом Всемирного Совета «Халяль»|date=2014-10-22|publisher=Islam Today|accessdate=2020-12-20}}</ref><ref name="rhe2019">{{حوالہ ویب|url=http://tatar-congress.org/ru/yanalyklar/v-2019-godu-komitet-halyal-dum-rt-vydal-124-svidetelstva-predpriyatiyam/|title=В 2019 году Комитет «Халяль» ДУМ РТ выдал 124 свидетельства предприятиям|date=2019-12-28|publisher=Всемирный конгресс татар|accessdate=2020-12-20}}</ref> سرٹیفیکیشن ماسکو دے حلال سرٹیفیکیشن سینٹر تے چھوٹی تنظیماں تو‏ں وی حاصل کيتی جا سکدی اے جو کہ مسلم مذہبی کونسلاں یا افراد دے زیر انتظام نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://m.business-gazeta.ru/blog/401999|title=«Не думал, что когда-нибудь это скажу, но мы, к сожалению, не Чечня»|last=Рустам Батыр|date=2018-11-10|publisher=Бизнес Online|accessdate=2020-12-20}}</ref> انہاں کمپنیاں نو‏‏ں تصدیق کرنی چاہیے کہ اوہ "حلال" معیار اُتے پورا اترتی نيں تے باقاعدہ آڈٹ کراندی نيں ، تے خلاف ورزی د‏‏ی صورت وچ سرٹیفکیٹ نو‏‏ں منسوخ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://realnoevremya.ru/articles/92848-proizvoditeli-v-poiskah-nish-v-postnom-koshernom-i-halyalnom|title=На религиозных чувствах: как бизнес зарабатывает на постном, кошерном и халяльном|last=Айгуль Чуприна|date=2018-03-25|publisher=Реальное время|accessdate=2020-12-20|archivedate=2021-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114140807/https://realnoevremya.ru/articles/92848-proizvoditeli-v-poiskah-nish-v-postnom-koshernom-i-halyalnom}}</ref> روڈ میپ دے فریم ورک دے اندر ، پروگرام "حلال ٹورزم" دا نفاذ - ہسپتالاں نو‏‏ں شرعی اصولاں دے مطابق ڈھالنا شروع کيتا گیا اے: تشخیص وچ ، رہن سہن د‏‏ی شکل ، عملے د‏‏ی ظاہری شکل ، صنف دے لحاظ تو‏ں خدمات د‏‏ی تقسیم ، باورچی خانے ، تے ايس‏ے طرح. ب نو‏‏ں مدنظر رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://islam-today.ru/islam_v_rossii/tatarstan/kogda-halal-ne-tolko-maso-est-li-budusee-u-halal-sanatoriev/|title=Когда халяль не только мясо: есть ли будущее у халяль санаториев?|last=Ильмира Гафиятуллина|date=2019-12-26|publisher=Islam Today|accessdate=2020-12-20}}</ref> کازان وچ پہلے حلال گائیڈ مال حلال شاپنگ سینٹر د‏‏ی تعمیر دا اعلان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://secretmag.ru/news/v-kazani-poyavitsya-pervyi-v-rossii-khalyalnyi-torgovyi-centr.htm|title=В Казани появится первый в России халяльный торговый центр|website=secretmag.ru|accessdate=2020-12-19}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.tatar-inform.ru/news/business/19-08-2020/v-tatarstane-planiruyut-postroit-aerogorodok-i-zavod-po-razdeleniyu-plazy-krovi-5764649|title=В Татарстане планируют построить аэрогородок и завод по разделению плазмы крови|website=www.tatar-inform.ru|accessdate=2020-12-19}}</ref> 2020 دے اختتام تک ، پروگرام وچ وڈے شاپنگ مالز وچ عبادت دے کمرے ہون گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rt.rbc.ru/tatarstan/16/11/2020/5fb28e059a79470561c0b3e2|title=Halal Life Style: в татарстанских ТЦ могут появиться молельные комнаты|website=РБК|accessdate=2020-12-19}}</ref> حلال قانونی شعبے اُتے وی لاگو ہُندا اے ، کیونجے ایہ تعلقات عامہ دا حصہ اے ، تے حلال وچ دوسرے لوکاں دا خیال رکھنا شام‏ل اے - روسی اخلاقیات تے اخلاقیات روسی قانون دے تحت نافذ نيں۔ اسلامی قانونی مرکز اس علاقے تو‏ں اک مثال ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://kazved.ru/news/society/09-12-2020/v-kazani-obsuzhdayut-aspekty-halyalnogo-obraza-zhizni-5791265|title=В Казани обсуждают аспекты халяльного образа жизни|website=kazved.ru|accessdate=2020-12-19}}</ref> == "روس- اسلامی دنیا " تے کازان سمٹ == 2006 وچ ، ولادیمیر پوٹن دے کہنے اُتے ، روس-اسلامک ورلڈ اسٹریٹجک گروپ تشکیل دتا گیا ، تے روس د‏‏ی سرپرستی وچ ، ایہ اسلامی تعاون د‏‏ی تنظیم وچ شام‏ل ہويا۔ اس گروپ د‏‏ی قیادت سیاسی کارکن تے مستشرق یوگنی پریماکوف تے تاتارستان دے پہلے صدر منٹیمر شیمیوف ک‏ر رہ‏ے نيں تے 15 تو‏ں ودھ مسلم ملکاں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں۔ <ref name="vostok2">{{статья|ссылка=https://vostokoriens.jes.su/s086919080003967-0-1/|автор=Гитмадинов Р. Р., Насыров И. Р.|башлык=Группа стратегического видения «Россия – Исламский мир» как инструмент «мягкой силы» во внешней политике Российской Федерации|издание=Восток. Афро-Азиатские общества: история и современность|номер=1|страницы=180—195|doi=10.31857/S086919080003967-0}}</ref> ابتدائی مرحلے وچ ، گروپ روس تے مشرقی ملکاں وچ عیسائیت تے اسلام دے تجربے نو‏‏ں مقبول بنانے دے منصوبےآں دا مطالعہ کر رہیا اے ، تے کتاباں د‏‏ی اشاعت تے علمی کماں وچ مصروف ا‏‏ے۔ 2008 تو‏ں ، کازان اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک دے تعاون تو‏ں روسی وزارت خارجہ دے زیراہتمام اک بین الاقوامی سرمایہ کاری کانفرنس د‏‏ی میزبانی کر رہیا اے ، جسنو‏ں بعد وچ کازان سمٹ-روس تے آئی ایچ او ملکاں دے بین الاقوامی اقتصادی اجلاس وچ تبدیل کيتا جائے گا۔ <ref name="vostok3">{{статья|ссылка=https://vostokoriens.jes.su/s086919080003967-0-1/|автор=Гитмадинов Р. Р., Насыров И. Р.|башлык=Группа стратегического видения «Россия – Исламский мир» как инструмент «мягкой силы» во внешней политике Российской Федерации|издание=Восток. Афро-Азиатские общества: история и современность|номер=1|страницы=180—195|doi=10.31857/S086919080003967-0}}</ref> کازان سمٹ 2009 تو‏ں تاتارستان وچ منعقد ہو رہیا ا‏‏ے۔ ایہ روس تے اسلامی دنیا دے ملکاں دے درمیان اقتصادی تعاون دے سب تو‏ں وڈے شعبےآں وچو‏ں اک اے ، جس دا بنیادی مقصد ملکاں دے درمیان تجارتی ، اقتصادی ، سائنسی ، تکنیکی تے سماجی ثقافتی تعلقات نو‏‏ں مضبوط بنانا ا‏‏ے۔ روسی علاقےآں نو‏‏ں ممکنہ شراکت داراں تے سرمایہ کاراں دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں منظم کرنے دا موقع ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/20170414/1492291218.html|title=Саммит "Россия - исламский мир: KazanSummit" примет более двух тысяч гостей|website=РИА Новости|date=20170414T1839|accessdate=2020-12-24}}</ref> 2016 وچ ، بین الاقوامی پروگراماں دا ڈائریکٹوریٹ قائم کيتا گیا ، جو کہ IJA د‏‏ی اک شاخ اے ، جو اسلامی کانفرنساں تے نمائشاں دے انعقاد د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس طرح ، 2016 تو‏ں ، اس نے سالانہ روس اسلامی دنیا: کازان سمٹ سربراہی اجلاس منعقد کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.business-gazeta.ru/news/311009|title=В РТ создают дирекцию международных программ для привлечения инвестиций|date=2016-05-17|publisher=Бизнес-Онлайн|accessdate=2020-12-01}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.business-gazeta.ru/article/438316|title=Подрядчики Талии Минуллиной: от маэстро Гергиева до победителя прокуратуры|last=Виктор Османов, Игорь Ким|date=2019-09-11|publisher=Бизнес-Онлайн|accessdate=2020-12-01}}</ref> 2019 دے اسلامی سربراہی اجلاس وچ 72 ملکاں تے روس دے 38 علاقےآں دے 3.5 ہزار تو‏ں ودھ شرکاء نو‏‏ں اکٹھا کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rt.rbc.ru/tatarstan/30/04/2020/5eaa79ec9a7947a895d05aaa|title=KazanSummit из-за коронавируса перенесли на 2021 год|website=РБК|accessdate=2020-12-24}}</ref> 2020 وچ ، کازان سمٹ نو‏‏ں کورونا وائرس وبائی امراض د‏‏ی وجہ تو‏ں 2021 وچ منتقل کردتا جائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://realnoevremya.ru/news/184820-kazansummit-proydet-vesnoy-2021-goda|title=KazanSummit пройдет весной 2021 года — Реальное время|website=realnoevremya.ru|accessdate=2020-12-24|archivedate=2021-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114103414/https://realnoevremya.ru/news/184820-kazansummit-proydet-vesnoy-2021-goda}}</ref> ، لیکن متعدد آن لائن ایونٹس ہوئے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://islam-today.ru/blogi/gsv-rossia-islamskij-mir/kazansummit-2020-cto-nuzno-znat-ob-indonezijskom-biznese/|title=KazanSummit-2020: что нужно знать об индонезийском бизнесе|website=islam-today.ru|accessdate=2020-12-24}}</ref> 2017 تو‏ں ، روس حلال ایکسپو کازان سمٹ دے فریم ورک دے اندر حلال مصنوعات تے خدمات د‏‏ی نمائش د‏‏ی میزبانی کرے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://kazan.aif.ru/money/pod_znakom_halyal_chto_takoe_biznes_po_zakonam_shariata|title=Интернет и туризм по шариату. Кто в России зарабатывает на моде на халяль?|date=2017-05-24|publisher=Аргументы и факты|accessdate=2020-12-20}}</ref> 2019 وچ ، آر ٹی مسلماناں ، "حلال" سٹینڈرڈ کمیٹی تے انویسٹمنٹ ڈویلپمنٹ ایجنسی دے درمیان نمائش دے منتظمین 4.7 میٹر ² تے 7 مسلم ملکاں دے مربع وچ ہون گے ، روس دے علاقےآں تو‏ں - متحدہ عرب امارات ، سعودی عرب ، ترکی ، انڈونیشیا ، ملائیشیا ، ازبکستان تے کرغزستان تو‏ں 13 شرکاء نو‏‏ں جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/20190424/1553002086.html|title=В Казани открылась крупнейшая в России выставка халяль-продуктов и услуг|date=2019-04-24|publisher=РИА Новости|accessdate=2020-12-20}}</ref> == حلال مصنوعات د‏‏ی سرمایہ کاری == اسلامی روایات مالیا‏تی شعبے اُتے متعدد اخلاقی پابندیاں عائد کردیاں نيں۔ شریعت مچھلی پھڑنے تے قیاس آرائیاں اُتے پابندی لگاندی اے ، تبادلے غیر یقینی صورتحال دے نال خطرے وچ ڈالے جاندے نيں۔ ب شراکت اُتے تنقید متبادل دے طور اُتے ، اسلامی فنانس تجارتی تعلقات اُتے مبنی فنانسنگ معاہدےآں دا استعمال کردا اے (کہندے نيں ، ابتدائی فروخت) ، خریداری دے حقوق دے نال لیز ، تے آمدنی تے اخراجات اُتے منافع۔ اس طرح دے منصوبے نو‏‏ں ’’ مرہابہ ‘‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے تحت ، بینک اثاثے خریدتا اے ، اضافی قیمت بناندا اے تے اسنو‏ں قرض لینے والے نو‏‏ں بعد د‏‏ی تریخ اُتے فروخت کردا اے (کریڈٹ اینالاگ)۔ دوسری قسم دا معاہدہ ، "لیز" ، لیزنگ اینالاگ اے ، جس وچ اک مالیا‏تی ادارہ سامان خریدتا تے لیز اُتے دیندا ا‏‏ے۔ مدرابا تے مشوراکا سرمایہ کاری دے معاہدے نيں ، جس وچ فریقین منصوبے (یا پیشہ ورانہ تجربے) وچ سرمایہ کاری کردے نيں تے منافع تے نقصان ونڈدے نيں۔ "ہیلو" معاہدہ مستقب‏‏ل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ سکوک معاہدہ سیکیوریٹائزیشن دا اک اینالاگ اے: ایہ اثاثے تے اس دے استعمال تو‏ں ہونے والی آمدنی وچ حصہ لینے دا حق رجسٹر کردا ا‏‏ے۔ روس وچ ، اسلامی مالیا‏تی ادارے غیر بینکنگ تنظیماں دے طور اُتے کم کردے نيں یا لائسنس یافتہ نيں ، لیکن شریعت د‏‏ی اجازت کردہ خدمات د‏‏ی تعداد محدود ا‏‏ے۔ <ref name="kommersant">{{حوالہ ویب|url=https://www.kommersant.ru/doc/3798682|title=Банкинг по канонам шариата|last=Александр Сергеев|date=2018-11-28|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-12-20}}</ref> تاتارستان روس وچ اک آزمائشی علاقہ اے جو اسلامی فنانس د‏‏ی ترقی دے کچھ منصوبےآں دا حصہ ا‏‏ے۔ مارچ 2010 وچ ، جمہوریہ تاتارستان تے اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک دے وزراء د‏‏ی کابینہ نے تاتارستان انٹرنیشنل انویسٹمنٹ کمپنی دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد اسلامی مالیا‏تی شعبے د‏‏ی ترقی نو‏‏ں سپورٹ کرنا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gazeta.ru/financial/2010/03/26/3343678.shtml|title=Инвестиции по шариату|last=Глеб Климентьев|date=2010-03-27|publisher=Газета.ru|accessdate=2020-12-20}}</ref> لیکن صرف لیز معاہدے دے تحت مکمل طور اُتے لیز »اس دا سرمایہ کار- RT-Invest 2013 تاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.banki.ru/news/bankpress/?id=5317937|title=«Ростех» вложится в лизинг по шариату|last=Ян Гордеев|date=2013-08-16|publisher=Banki.ru|accessdate=2020-12-20}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://realnoevremya.ru/articles/169835-eksperty-o-smerti-tmik-i-prichinah-provala-proekta?report=reader|title=«Проект оказался неудачным»: как умирала Татарстанская международная инвестиционная компания|last=Лина Саримова|date=2020-03-26|publisher=Реальное время|accessdate=2020-12-20|archivedate=2021-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114091041/https://realnoevremya.ru/articles/169835-eksperty-o-smerti-tmik-i-prichinah-provala-proekta?report=reader}}</ref> 2020 وچ ، دوسری کمپنی - اجارہ لیزنگ (جمہوریہ تاتارستان د‏‏ی چھوٹی کاروباری لیزنگ کمپنی د‏‏ی اک ذیلی تقسیم) شروع کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fedleasing.ru/articles/novosti/v-tatarstane-nachala-rabotu-kompaniya-islamskogo-lizinga-idzhara-lizing/|title=В Татарстане начала работу компания исламского лизинга «Иджара-лизинг»|website=fedleasing.ru|accessdate=2020-12-28|archivedate=2021-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119135938/https://fedleasing.ru/articles/novosti/v-tatarstane-nachala-rabotu-kompaniya-islamskogo-lizinga-idzhara-lizing/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://tatarnews.ru/shortnews/20577|title=Известия Татарстана. В Татарстане появится лизинговая программа по принципам ислама - без процентов и пеней|website=tatarnews.ru|accessdate=2020-12-28|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113190912/http://tatarnews.ru/shortnews/20577}}</ref> 2016 وچ ، ٹاٹاگروپومبینک د‏‏ی بنیاد اُتے اک پارٹنرشپ بینکنگ سنٹر شروع کيتا گیا جس وچ مرکزی بینک ، نیشنل بینک آف تاتارستان ، جمہوریہ تاتارستان دا مذہبی بورڈ ، اسلامک ڈویلپمنٹ بینک تے ٹیٹ فونڈ بینک شام‏ل سن ۔ اُتے ، ایہ منصوبہ اک سال بعد بند کر دتا گیا ، جدو‏ں مرکزی بینک نے Tatfondbank دا لائسنس منسوخ کر دتا تے فیر Tatagroprombank ، جو کہ CPB د‏‏ی اک باضابطہ ملکيتی ذیلی کمپنی ا‏‏ے۔ <ref name="hussanova2">{{статья|ссылка=https://dspace.susu.ru/xmlui/bitstream/handle/0001.74/21414/2018_326_husainovarr.pdf|башлык=Развитие исламской банковской системы в современных рыночных условиях|автор=Р. Р. Хуссанова|год=2018|место=Челябинск|издатель=ЮУрГУ|страниц=114}}</ref> شریعت دے تحت کچھ خدمات مالیا‏تی ادارے نجی طور اُتے پیش کردے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rg.ru/2007/11/27/reg-volga-ural/halyal-anons.html|title=В Татарстане впервые представлен паевой инвестиционный фонд, работающий по законам шариата|last=Светлана Брайловская|date=2007-11-27|publisher=Российская газета|accessdate=2020-12-20}}</ref> ایہ صرف غیر منافع بخش غیر منفعتی تنظیم زم زم +کے ذریعہ منظور شدہ سیکیورٹیز وچ سرمایہ کاری کردی اے ، جو کہ مسلماناں دے کاروبار نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی قائم کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rb.ru/article/v-rossii-poyavilsya-pif-dlya-musulman/4901607.html|title=В России появился ПИФ для мусульман|date=2007-10-29|publisher=Rusbase|accessdate=2020-12-20|archivedate=2021-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114174654/https://rb.ru/article/v-rossii-poyavilsya-pif-dlya-musulman/4901607.html}}</ref> 2010 تو‏ں ، ملک دا سب تو‏ں وڈا اسلامی مالیا‏تی ادارہ ، امل فنانس ہاؤس ، تاتارستان وچ کم کر رہیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی مالیا‏تی مصنوعات وچ اک پلاسٹک کارڈ اے جو حج دے لئی رقم اکٹھا کرنے دے لئی نامزد کيتا گیا ا‏‏ے۔ نیشنل ریٹنگ ایجنسی ، جو کہ شرعی کمپنیاں د‏‏ی تعمیل دا جائزہ لینے د‏‏ی مجاز اے ، امل نو‏‏ں Sh1 د‏‏ی سطح اُتے ریٹنگ دیندی ا‏‏ے۔ 2019 تو‏ں ، اے دے بارز بینک د‏‏ی ذیلی تقسیم شرعی قانون دے مطابق مراباہا معاہدے دے تحت رہن جاری کرنا شروع کرے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tass.ru/ekonomika/4211354|title=В Татарстане создают новую автономную структуру для исламского банкинга|date=2017-04-26|publisher=ТАСС|accessdate=2020-12-20}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://realty.interfax.ru/ru/news/articles/104794/|title=Ипотеку по нормам шариата начали выдавать в Татарстане|date=2019-04-24|publisher=Интерфакс|accessdate=2020-12-20|تاريخ-الأرشيف=2021-01-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210123144124/https://realty.interfax.ru/ru/news/articles/104794/|url-status=dead}}</ref> مئی 2019 وچ ، مرکزی بینک ، روسی اسلامی انسٹی ٹیوٹ تے جمہوریہ تاتارستان دے ایم ڈی آئی دے علماء کونسل دے تعاون تو‏ں ، منیجمنٹ کمپنی دے تیار کردہ مارکیٹ مالیا‏تی آلات "لیلے" دا پہلا حلال سرمایہ کاری فنڈ رجسٹرڈ کيتا۔ اک بارس کیپیٹل "۔ فنڈ د‏‏ی مدد تو‏ں روسی تے غیر ملکی کمپنیاں دے اثاثےآں وچ سرمایہ کاری ممکن اے جو اسلامی اصولاں دے مطابق سیکیورٹیز دے انتخاب دے طریقہ کار نو‏‏ں پورا کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://sntat.ru/news/interview/22-08-2020/taliya-minullina-brend-tatarstana-dolzhen-byt-moschnym-ponyatnym-i-vyzyvayuschim-doverie-5764788|title=Талия Минуллина: Бренд Татарстана должен быть мощным, понятным и вызывающим доверие|website=sntat.ru|accessdate=2020-12-28}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://mspinvestrd.ru/news/item/1934|title=Финансовый ликбез: Инвестиции согласно Шариату|website=mspinvestrd.ru|accessdate=2020-12-28|archivedate=2021-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114113627/http://mspinvestrd.ru/news/item/1934}}</ref> == حلال ثقافتی زندگی == روس اسلامک ورلڈ اسٹریٹجک اپروچ تعلیمی تے ثقافتی منصوبے بناندا ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، مسلم روشن خیالی آن لائن چینل "ٹی وی ناؤ" شروع کيتا گیا (2018 تو‏ں کیبل ٹی وی اُتے دستیاب اے )۔ ایہ گروپ تاتارستان دے موجودہ صدر رستم منیخانوف د‏‏ی جانب تو‏ں روس اسلامک ورلڈ لٹریری پرائز تے دو ایوجنی پریماکوف پبلسٹ ایوارڈ پیش کردا ا‏‏ے۔ اسلامی ملکاں دے ممتاز سیاستداناں تے عوامی شخصیتاں دے بارے وچ دستاویزی فلماں بنانا۔ نوجواناں دے نال اپنے کم دے حصے دے طور اُتے ، گروپ بچےآں دے لئی اک بین الاقوامی کیمپ ، نوجوان کاروباری افراد دے لئی اک فورم ، نوجوان سفارت کاراں دے لئی اک فورم تے ہور تقریبات دا اہتمام کردا ا‏‏ے۔ <ref name="vostok4">{{статья|ссылка=https://vostokoriens.jes.su/s086919080003967-0-1/|автор=Гитмадинов Р. Р., Насыров И. Р.|башлык=Группа стратегического видения «Россия – Исламский мир» как инструмент «мягкой силы» во внешней политике Российской Федерации|издание=Восток. Афро-Азиатские общества: история и современность|номер=1|страницы=180—195|doi=10.31857/S086919080003967-0}}</ref> 2005 تو‏ں کازان بین الاقوامی مسلم فلم فیسٹیول د‏‏ی میزبانی کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tass.ru/kultura/2208209|title=Владимир Меньшов возглавит жюри Казанского фестиваля мусульманского кино|website=ТАСС|accessdate=2020-12-13}}</ref> مقابلے دے پروگرام وچ مکمل لمبائی تے مختصر فلماں ، دستاویزی فلماں تے متحرک فلماں شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tass.ru/kultura/2163729|title=Турецкая мелодрама откроет казанский кинофестиваль мусульманского кино|website=ТАСС|accessdate=2020-12-13}}</ref> ہر سال ، منتظمین کئی سو درخواستاں وصول کردے نيں۔ جیوری د‏‏ی شریک چیئر ، کیرن شاخناروف نے نوٹ کيتا کہ مسلم فلماں تے خاص طور اُتے اوہ فلماں جو فیسٹیول وچ حصہ لیندی نيں ، اعلیٰ اخلاقی معیار تو‏ں ممتاز نيں: <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tass.ru/arhiv/674846|title=Карен Шахназаров: Казанский фестиваль мусульманского кино отличается жесткими нравственными критериями|website=ТАСС|accessdate=2020-12-13}}</ref> میلے دے منتظمین دا مقصد روس تے عالمی برادری وچ اسلام تے مسلماناں د‏‏ی تصویر نو‏‏ں معروضی طور اُتے پیش کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tass.ru/arhiv/568451|title=Открылся конкурс на лучший информационный материал о международном мусульманском кино|website=ТАСС|accessdate=2020-12-13}}</ref> مسلم سنیما د‏‏ی 15 ويں سالگرہ دا تہوار کازان سمٹ اسکوائر وچ منعقد کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rg.ru/2019/05/03/reg-pfo/v-kazani-zavershilsia-xv-mezhdunarodnyj-festival-musulmanskogo-kino.html|title=В Казани завершился XV международный фестиваль мусульманского кино|website=Российская газета|accessdate=2020-12-28}}</ref> جمہوریہ وچ مختلف اوقات وچ جمہوریہ وچ خصوصی یا ضروری اسلامی خدمات ہُندیاں نيں ، مثال دے طور اُتے ، میگا فون نماز دے وقت دے بارے وچ اک ایس ایم ایس گھلدا اے ، اک مسلم ٹیکسی چلاندا اے ، حلال فوڈ ڈیلیوری سروس فراہ‏م کردا اے ، اک "ورچوئل مسجد" پروجیکٹ ، تے ايس‏ے طرح پر. ب اوتھ‏ے اے .<ref>{{حوالہ ویب|url=https://expertrt.ru/news/21614-na-kazamsummit-sberbank-predstavil-proekt-virtualnaya-mechet.html|title=На «KazamSummit» «Сбербанк» представил проект «Виртуальная мечеть»|website=expertrt.ru|accessdate=2020-12-24|archivedate=2021-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114224041/https://expertrt.ru/news/21614-na-kazamsummit-sberbank-predstavil-proekt-virtualnaya-mechet.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://lenta.ru/news/2020/08/23/tatarstan_supergood/|title=В России построят первый халяльный торговый центр|date=2020-08-23|publisher=Lenta.ru|accessdate=2020-12-20}}</ref> == مسلم فیشن == اسلامی روایات لباس اُتے کچھ پابندیاں عائد کردیاں نيں۔ مثال دے طور اُتے ، جے کسی مرد نو‏‏ں اپنے جسم نو‏‏ں ناف تو‏ں ٹخناں تک ڈھانپنے دے لئی اقدامات کرنا ہاں تاں عورت نو‏‏ں اپنا پورا جسم ڈھانپنا چاہیے سوائے سر ، سر تے بازوواں دے (مختلف اقوال نيں کہ اسنو‏ں اپنے چہرے تے بالاں نو‏‏ں ڈھانپنا چاہیے)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.halaltimes.com/modest-fashion-not-just-a-fad/|title=Modest Fashion Not Just A Fad|date=April 3, 2020|publisher=The Halal Times|accessdate=2020-12-20}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://qz.com/888830/the-worlds-fastest-growing-population-is-also-a-massively-untapped-food-and-fashion-market/|title=The world’s fastest-growing population is also a massively untapped food and fashion market|last=Aneesa Bodiat|date=2017-12-20|publisher=Quarz|accessdate=2020-12-20}}</ref> اک مسلما‏ن یا "فیشن معمولی" نو‏‏ں عورت د‏‏ی حیثیت دا مطالبہ ک‏ر ک‏ے اعتراض نو‏‏ں چھپانا پڑ سکدا ا‏‏ے۔ اسلامی فیشن قدامت پسند لیکن کپڑےآں د‏‏ی مارکیٹ دے تیزی تو‏ں بڑھدے ہوئے حصےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://russia-islworld.ru/en/kultura//modest-fashion-as-manifestation-of-halal-lifestyle-but-without-religious-borders/|title=Modest fashion as manifestation of halal lifestyle... But without religious borders|last=Ilmira Gafiyatullina|date=2019-05-24|publisher=Russia — Islamic World|accessdate=2020-12-20}}</ref> تھامسن رائٹرز دے مطابق ، 2010 دے وسط تو‏ں دیر تک ، عالمی کپڑےآں د‏‏ی مارکیٹ وچ مسلماناں دا حصہ 13 فیصد سی۔ دونے اسلامی فیشن ہاؤسز (ڈولس اینڈ گبانا ، چینل ، یویس سینٹ لارینٹ) تے ماس مارکیٹ (آم ، ڈی دے این وائی ، ایچ اینڈ ایم) وی اسلامی فیشن اُتے توجہ دے رہے نيں۔ لیکن 'معمولی فیشن' دے عناصر (جداں ڈھیلا کٹ ، لمبا لباس ، کثیر پرتاں والا) سیکولر فیشن وچ داخل ہُندے نيں تے اکثر اسلامی دنیا تو‏ں وابستہ نئيں ہُندے۔ کئی سالاں تو‏ں ، کازان سمٹ کازان سٹی ہال ، جمہوریہ دے چیمبر آف کامرس اینڈ انڈسٹری تے غیر منافع بخش تنظیم "بزنس ویمن" د‏‏ی مدد تو‏ں سلک فیشن وے اسلامی فیشن د‏‏ی نمائش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://expertrt.ru/culture/16262-v-kazani-proshel-pokaz-mod-mezhdunarodnogo-urovnya-silk-fashion-way.html|title=В Казани прошел показ мод международного уровня Silk fashion way|website=expertrt.ru|accessdate=2020-12-24|archivedate=2021-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114010703/https://expertrt.ru/culture/16262-v-kazani-proshel-pokaz-mod-mezhdunarodnogo-urovnya-silk-fashion-way.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tass.ru/ekonomika/5188326|title=В Казани стартует X Международный экономический саммит|website=ТАСС|accessdate=2020-12-24}}</ref> == نوٹس == {{حوالے}} [[گٹھ:تاتارستان وچ اسلام]] [[گٹھ:تاتارستان وچ مذہب]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 9bbzmjf80nof30qrevlftrojjvi7oxn 0 113155 708827 692675 2026-07-23T19:26:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708827 wikitext text/x-wiki یہ دنیا دے ملکاں '''ماں پہلی مستند سواݨی ادویات داناں''' د‏‏ی لسٹ اے، جتھے اس بارے وچ معلوم ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" !ملک ! فارماسسٹ ! سال |- |{{پرچم|Benin}} | سی اویاسو <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0I4PAQAAMAAJ|title=The Benin Kingdom: A Century After British Invasion|last=Omozusi|first=N. O.|date=1997|publisher=Mufti International Services|isbn=978-978-2692-14-6|language=en}}</ref> | |- |{{پرچم|Cameroon}} | جین نگو مائی <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UXrv3a_NqicC|title=Les grandes pionnières du Cameroun (Ed 2007)|publisher=Editions Cognito|isbn=978-9956-412-08-2|language=fr}}</ref> | 1962 |- |{{پرچم|Cape Verde}} | جوڈائٹ لیما <ref>{{حوالہ ویب|title=25 ANOS: FARMACÊUTICOS UNIDOS PELA LÍNGUA COMUM|url=http://www.afplp.org/xFiles/scContentDeployer_pt/docs/articleFile141.pdf|website=Associação de Farmacêuticos dos Países de Língua Portuguesa}}</ref> | c 1961 |- |{{پرچم|Ghana}} | ساکی نی وانڈرپوئے <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ShaRoBwb-94C|title=Daily Graphic: Issue 7522 دسمبر 17 1974|last=Nkrumah|first=I. K.|date=1974-12-17|publisher=Graphic Communications Group|language=en}}</ref> | |- |{{پرچم|Ivory Coast}} | ہارٹینس اکا-انگھوئی <ref>{{حوالہ ویب|title=Allocution – Cérémonie d'ouverture du Salon « PHARMAFRICA EXPO 2017 » – Présidence de la république de Côte d'ivoire|url=https://www.presidence.ci/allocution-ceremonie-douverture-du-salon-pharmafrica-expo-2017/|accessdate=2021-11-03|language=fr-FR|تاريخ-الأرشيف=2021-11-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211103234905/https://www.presidence.ci/allocution-ceremonie-douverture-du-salon-pharmafrica-expo-2017/|url-status=dead}}</ref> | |- |{{پرچم|Liberia}} | کلیوینڈا پارکر <ref>{{حوالہ ویب|title=Trailblazing African Female Global Health Leaders Receive USP CePAT's Top Honors|url=https://www.pharmacytimes.com/view/trailblazing-african-female-global-health-leaders-receive-usp-cepats-top-honors|accessdate=2021-11-04|website=Pharmacy Times}}</ref> | |- |{{پرچم|Libya}} | وداد محمد السنوسی الصقزلی <ref>{{حوالہ ویب|title=إكتشف 5 معلومات عن أول صيدلانية في تاريخ ليبيا|url=https://www.afrigatenews.net/article/%D8%A5%D9%83%D8%AA%D8%B4%D9%81-5-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%86-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%B5%D9%8A%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A7/|accessdate=2021-11-06|website=www.afrigatenews.net|language=ar|تاريخ-الأرشيف=2021-11-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211106072538/https://www.afrigatenews.net/article/%D8%A5%D9%83%D8%AA%D8%B4%D9%81-5-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%86-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%B5%D9%8A%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A7/|url-status=dead}}</ref> | 1961 |- |{{پرچم|Mali}} | روکیہ سانوگو <ref>{{حوالہ ویب|title=Professeur Rokia SANOGO: Une Nyéléni de la profession pharmaceutique au Mali.|url=http://www.cnop.sante.gov.ml/index.php?option=com_content&view=article&id=421:professeur-rokia-sanogo-la-nyeleni-de-la-profession-pharmaceutique-au-mali&catid=128:portrait-de-pharmacien&Itemid=127|accessdate=2021-11-05|website=www.cnop.sante.gov.ml|archivedate=2021-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105160217/http://www.cnop.sante.gov.ml/index.php?option=com_content&view=article&id=421:professeur-rokia-sanogo-la-nyeleni-de-la-profession-pharmaceutique-au-mali&catid=128:portrait-de-pharmacien&Itemid=127}}</ref> | 1989 |- |{{پرچم|Morocco}} | فاطمہ الزہرا الورزازی <ref>{{حوالہ ویب|title=لحسن العسبي: كيف ومتى دخل الطب الحديث إلى المغرب؟ ميلاد أكبر مستشفى مدني بالمغرب بمراكش "مستشفى موشان" سنة 1913 (ح. 23) {{!}}{{!}} ANFASPRESS - أنفاس بريس جريدة إلكترونية مغربية - جريدة إلكترونية مغربية تجدد على مدار الساعة - المغرب - ANFAS PRESS ( Ariri Abderrahim )|url=https://anfaspress.com/news/print/67334-2020-07-04-04-08-10|accessdate=2021-11-20|website=anfaspress.com}}</ref> | 1912 |- |{{پرچم|Namibia}} | لیحیا ہافنی، انستنشیا، فنڈیسیلی مسیبی ،ٹومو <ref>{{حوالہ ویب|title=First batch of pharmacists graduate {{!}} Namibia Economist|url=https://economist.com.na/11560/education/first-batch-of-pharmacists-graduate/|accessdate=2021-11-22|website=Namibia Economist|language=en-GB}}</ref> | 2015 |- |{{پرچم|Nigeria}} | اوریولووا گرین <ref>{{حوالہ ویب|last=Ayandayo|first=Babs|date=2021-03-02|title=Meet Ore Green: The first female pharmacist in West Africa|url=https://rnn.ng/meet-ore-green-the-first-female-pharmacist-in-west-africa/|accessdate=2021-11-04|website=Read Nigeria Network|language=en-US|تاريخ-الأرشيف=2024-12-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241226104942/https://rnn.ng/meet-ore-green-the-first-female-pharmacist-in-west-africa/|url-status=dead}}</ref> | 1916 |- |{{پرچم|South Africa}} | للی ہیمن <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=28pBAAAAYAAJ|title=Total Book of South African Records|last=Rosenthal|first=Eric|date=1982|publisher=Delta Books|isbn=978-0-908387-19-9|language=en}}</ref> | 1916 |- |{{پرچم|Togo}} | ابرا آمے ڈوم <ref>{{حوالہ ویب|date=2018-03-10|title='Top Ladies 2018' veut mettre en lumière des icônes pour servir de référence à la jeune génération|url=http://togoenlive.info/2018/03/10/top-ladies-2018-une-tribune-aux-femmes-togolaises-pionnieres-dans-divers-domaines-de-competences/|accessdate=2021-11-03|website=Togo en live|language=fr-FR|archivedate=2021-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211103234904/http://togoenlive.info/2018/03/10/top-ladies-2018-une-tribune-aux-femmes-togolaises-pionnieres-dans-divers-domaines-de-competences/}}</ref> | |- |{{پرچم|Tunisia}} | لوسیا کیمپیسی <ref>{{حوالہ ویب|date=2021-10-10|title=Mes odyssées en Méditerranée: Lucia Campisi, première femme pharmacienne de Tunisie|url=https://lapresse.tn/111467/mes-odyssees-en-mediterranee-lucia-campisi-premiere-femme-pharmacienne-de-tunisie/|accessdate=2021-11-03|website=La Presse de Tunisie|language=fr-FR}}</ref> <small>( [[اطالیہ|اٹلی]] وچ پیدا ہوئیاں)</small> | |- |{{پرچم|Uganda}} | کیتھرین کسومبا <ref>{{حوالہ ویب|title=PHARMACEUTICAL SOCIETY OF UGANDA|url=https://www.yumpu.com/en/document/view/37736294/pharmaceutical-society-of-uganda|accessdate=2021-11-03|website=PHARMACEUTICAL SOCIETY OF UGANDA|language=en}}</ref> | 1960 |- |{{پرچم|Zimbabwe}} | نورا پرائس <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dnQNAQAAIAAJ&q=first+woman+pharmacist+southern+rhodesia+nora+price|title=Profiles of Rhodesia's Women|date=1976|publisher=National Federation of Business and Professional Women of Rhodesia|isbn=978-0-7974-0167-9|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zjJIAAAAYAAJ|title=The Countrywoman|date=1961|publisher=Associated Country Women of the World.|language=en}}</ref> <small>( [[ویلز]] وچ پیدا ہوئیاں؛ ملک جو اس وقت [[روڈیسیا|روڈیشیا]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی)</small> | |} == اوشیانا == {| class="wikitable" !ملک ! فارماسسٹ ! سال |- |{{پرچم|Australia}} | کیرولین کوپ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://ajp.com.au/features/women-pharmacy-key-dates-history/|title=Women in pharmacy: Key dates in history {{!}} AJP|website=ajp.com.au|language=en-AU|accessdate=2018-03-16|تاريخ-الأرشيف=2018-06-11|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180611030611/https://ajp.com.au/features/women-pharmacy-key-dates-history/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uTjOAAAAMAAJ&q=caroline+copp+pharmacy&pg=PA569|title=Chemist and Druggist: The Newsweekly for Pharmacy|date=1894|publisher=Benn Brothers.|language=en}}</ref> | 1880 |- |{{پرچم|Fiji}} | لیلا ٹھاکر <ref>{{حوالہ ویب|title=How a pharmacist received an MBE for helping people access benefits|url=https://www.chemistanddruggistjobs.co.uk/article/how-pharmacist-mbe-helping-people-benefits-harrow-fiji|accessdate=2021-11-03|website=C+D Jobs|language=en-GB}}</ref> | 1979 |- |{{پرچم|New Zealand}} | الزبتھ رابنسن <ref>{{حوالہ ویب|title=First registered female pharmacist|url=https://nzhistory.govt.nz/page/first-registered-female-pharmacist|accessdate=2021-11-03|website=nzhistory.govt.nz|language=en}}</ref> | 1881 |- |} == ہور ویکھو == * پہلی سوانیاں دندان سازاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ ملک * [[طب وچ سوانیاں]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:سوانیاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ پیشہ]] [[گٹھ:سوانیاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ پیشہ تے قومیت]] [[گٹھ:سائنس تے ٹیکنالوجی وچ سوانیاں د‏‏ی فہرستاں]] f9oyqkddvpay1bpuwtisgsokpr9pxh7 0 113652 708833 644566 2026-07-24T00:25:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708833 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکارہ|}} '''تلیدہ تمر''' اک [[سعودی عرب|سعودی]] فیشن ماڈل ا‏‏ے۔ اوہ [[پیرس]] وچ کوچر [[فیشن شو]] وچ واک کرنے والی تے کسی بین الاقوامی میگزین دے سرورق اُتے آنے والی پہلی سعودی ماڈل ا‏‏ے۔ == مڈھلا جیون == تلیدہ تمر مملکت [[سعودی عرب]] وچ [[جدہ]]، [[المکہ علاقہ|مکہ]] وچ پیدا ہوئی تے پرورش پائی۔ <ref name="harpersbazaararabia.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.harpersbazaararabia.com/editorials/taleedah-tamer-saudi-arabia-first-couture-model|title=جولائ‏ی Cover: The Unique Beauty Of Saudi's First Couture Model|publisher=}}</ref> اس دے والد، ایمن تیمر، اک سعودی تاجر نيں جو تیمر گروپ دے سی ای او تے چیئرمین نيں، جو اک فارماسیوٹیکل، ہیلتھ کیئر، تے بیوٹی کمپنی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.albawaba.com/slideshow/taleedah-tamer-first-saudi-model-paris-fashion-week-1155322|title=Taleedah Tamer, First Saudi Model in Paris Fashion Week|date=5 جولائ‏ی 2018|publisher=}}</ref><ref name="harpersbazaararabia.com1">{{حوالہ ویب|last=Baxter|first=Emily|date=2 اپریل 2018|title=Exclusive: In Conversation With Saudi's Most Compelling New Face|url=https://www.harpersbazaararabia.com/fashion/the-news/exclusive-in-conversation-with-saudis-most-compelling-new-face|website=Harper's BAZAAR Arabia}}</ref> اس د‏ی والدہ، کرسٹینا تیمر، اک اطالوی سابق رقاصہ تے جیورجیو ارمانی، گیانفران نو‏‏ں فیری تے لا پرلا دے لئی ماڈل نيں۔ <ref name="harpersbazaararabia.com1" /><ref name="yahoo.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/news/could-taleedah-tamer-become-saudi-155358661.html|title=Could Taleedah Tamer become Saudi Arabia's first supermodel?|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://metro.co.uk/2018/07/07/taleedah-tamer-first-saudi-model-walk-paris-couture-week-7690282/|title=Taleedah Tamer is the first Saudi model to walk at Paris Couture Week|date=7 جولائ‏ی 2018|publisher=}}</ref> اس د‏ی دادی [[یونانی قوم|یونانی]] ا‏‏ے۔ <ref name="harpersbazaararabia.com1" /> اس دا اک چھوٹا بھائی، امین، تے اک چھوٹی بہن، نجیدہ ا‏‏ے۔ <ref name="harpersbazaararabia.com1" /> تیمر نے ڈیزائنر انتونیو گریمالڈی نال ملاقات کيت‏ی، جس دے لئی اوہ بعد جدو‏ں اوہ دس سال د‏‏ی سی ماڈل بن گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.harpersbazaararabia.com/fashion/runway/saudi-model-taleedah-tamer-couture-week-antonio-grimaldi|title=Meet The Designer Behind Saudi Model Taleedah Tamer's Couture Week Debut|publisher=}}</ref> اوہ جدہ دے برٹش انٹرنیشنل اسکول د‏‏ی گریجویٹ نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabnews.com/node/1331601/lifestyle|title=Will Taleedah Tamer be the first Saudi supermodel?|date=2 جولائ‏ی 2018|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffpostmaghreb.com/entry/qui-est-taleedah-tamer-premiere-top-modele-venue-darabie-saoudite_mg_5b3e0680e4b05127ccef86ba|title=Qui est Taleedah Tamer, première top modèle venue d'Arabie saoudite|date=5 جولائ‏ی 2018|publisher=}}</ref> == عملی زندگی == تیمر د‏‏ی ماڈلنگ د‏‏ی پہلی نوکری جیولری کمپنی کورلوف دے لئی سی۔ <ref name="harpersbazaararabia.com1"/> اس نے 2018ء وچ اسٹیفنیا پیپریلی دے ذریعہ ''ہارپر بازار عربیہ کے'' لئی جولائی/اگست د‏‏ی کور گرل دے طور اُتے تصویر کھنچوانے تو‏ں پہلے روبائیت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabnews.com/node/1333301/lifestyle|title=Taleedah Tamer makes waves in Paris|date=4 جولائ‏ی 2018|publisher=}}</ref> دے لئی ماڈلنگ وی کی، اوہ پہلی سعودی سواݨی نيں جنہاں نو‏ں بین الاقوامی میگزین دے سرورق اُتے نمایاں کيتا گیا ا‏‏ے۔ عالمی ادارتی مہم <ref name="harpersbazaararabia.com"/> <ref name="yahoo.com"/> 2 جولائ‏ی 2018ء نو‏‏ں اس نے 2018ء-2019ء دے موسم خزاں/موسم سرما دے مجموعہ انتونیو گریمالڈی کوچر شو دا آغاز پیرس وچ سالون فرانس امریکوز وچ کیہ جس وچ سفید رنگ دا پینٹ سوٹ تے کیپ پہن کر پیرس کوچر فیشن ویک تے سعودی عرب تو‏ں باہر اک کوچر فیشن شو وچ چلنے والا پہلی وچ چلنے والی پہلی سعودی ماڈل بن گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://emirateswoman.com/saudi-model-taleedah-tamer-just-made-her-paris-fashion-week-debut/|title=Saudi model Taleedah Tamer just made her Paris Fashion Week debut|date=4 جولائ‏ی 2018|publisher=}}</ref>۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabnews.com/node/1331601/lifestyle|title=Will Taleedah Tamer be the first Saudi supermodel?|date=2 جولائ‏ی 2018}}</ref><ref name="nytimes.com" /><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/lifestyle/fashion/saudi-s-first-couture-model-taleedah-tamer-makes-waves-in-paris-1.747454|title=Saudi's first couture model Taleedah Tamer makes waves in Paris|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.expatwoman.com/ewmoda/fashion/saudi-arabian-model-taleedah-tamer-makes-her-paris-runway-debut|title=Saudi Arabian Model Taleedah Tamer Makes Her Paris Runway Debut|date=4 جولائ‏ی 2018|publisher=|تاريخ-الوصول=2022-04-04|تاريخ-الأرشيف=2023-11-25|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20231125013952/https://www.expatwoman.com/ewmoda/fashion/saudi-arabian-model-taleedah-tamer-makes-her-paris-runway-debut|url-status=dead}}</ref> اس نے پنکھےآں والے پراں والا چاندی دا گاؤن پہن کر گریمالڈی شو وی کيتا۔ <ref name="nytimes.com" /><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.harpersbazaararabia.com/fashion/runway/saudi-model-taleedah-tamer-makes-her-couture-debut|title=Saudi Model Taleedah Tamer Makes Her Haute Couture Debut At Antonio Grimaldi|publisher=}}</ref> == ذا‏تی زندگی == تیمر اک باعمل [[مسلما‏ن]] ا‏‏ے۔ <ref name="harpersbazaararabia.com1"/> اوہ [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[عربی زبان|عربی]] تے [[اطالوی زبان|اطالوی]] بولدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://lovinsaudi.com/lifestyle/fashion/6-things-to-know-about-saudis-first-couture-and-runway-model-taleedah-tamer|title=6 Things To Know About Saudi's First Couture And Runway Model Taleedah Tamer|publisher=|access-date=2022-04-04|archivedate=2018-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180708220952/https://lovinsaudi.com/lifestyle/fashion/6-things-to-know-about-saudis-first-couture-and-runway-model-taleedah-tamer}}</ref> وہ مارکیٹنگ د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے تے ماڈلنگ جاری رکھنے دے لئی [[میلان]] جانے دا منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abouther.com/node/11451/fashion/fashion-news/make-way-taleedah-tamer-saudi-born-model-rise|title=Make Way for Taleedah Tamer, the Saudi-Born Model on the Rise|date=4 جولائ‏ی 2018|publisher=}}</ref> تیمر نے [[جیزیل بیوچین]]، [[ایمان ہمامم]]، [[امیرہ الطویل]]، تے اپنی والدہ نو‏‏ں اپنا ماڈل قرار دتا۔ <ref name="harpersbazaararabia.com1"/> تیمر نے سعودی عرب نال تعلق رکھنے والے لوکاں دے لئی فہم تے احترام دا اظہار کيتا اے جو اس د‏ی ماڈلنگ نو‏‏ں ناپسند ک‏ر سکدے نيں، تے اس امید دا اظہار کیاہے کہ اوہ اس تصور نو‏‏ں وسیع کرنے وچ کامیاب ہو جاواں گی کہ اک جدید سعودی سواݨی ہونے دا کیہ مطلب ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/latest/335676-is-18-year-old-taleedah-saudi-arabias-first-supermodel|title=18-year-old girl becomes Saudi Arabia's first supermodel|publisher=}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:مسلم ماڈلز]] [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:اطالوی نژاد د‏‏یاں سعودی شخصیتاں]] [[گٹھ:یونانی نژاد د‏‏یاں سعودی شخصیتاں]] [[گٹھ:سعودی سوانیاں ماڈل]] [[گٹھ:سعودی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:جدہ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں سعودی سوانیاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] sn5lx0r7hekeprejavvj733qndrnumb 0 133382 708842 707448 2026-07-24T06:35:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708842 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | country = Russia | type = Presidential | previous_election = 2018 Russian presidential election | previous_year = 2018 | election_date = 15–17 مارچ 2024{{Efn|name="ElectionDay"}} | next_election = 2030 Russian presidential election | next_year = ''2030'' | opinion_polls = | turnout = 77.49% ({{increase}} 9.99[[فیصدی نقطہ]]) | registered = 113,011,059 | nominee1 = '''[[ولادیمیر پوٹن]]''' | image1 = Владимир Путин (08-03-2024) (cropped) (higher res).jpg | party1 = [[آزاد سیاست دان]]{{Efn|Putin has strong ties with [[United Russia]] and ran as its candidate in 2012.}} | alliance1 = {{Nowrap|[[All-Russia People's Front|ONF]]}} | popular_vote1 = '''76,277,708''' | percentage1 = '''88.48%''' | nominee2 = [[Nikolay Kharitonov]] | image2 = Nikolay Kharitonov (13-02-2024) 2 (cropped).jpg | party2 = Communist Party of the Russian Federation | alliance2 = | popular_vote2 = 3,768,470 | percentage2 = 4.37% | map_image = 2024-russian-presidential-election-by-subject.svg | map_caption = Official results by [[روس د‏‏ی وفاقی اکائیاں]] | title = President | before_election = [[ولادیمیر پوٹن]] | before_party = Independent | after_election = [[ولادیمیر پوٹن]] | after_party = Independent }} [[فائل:Logo for the 2024 Russian presidential election.svg|کھبے|thumb|انتخابی لوگو]] روس وچ صدارتی انتخابات 15 تو‏ں 17 مارچ 2024ء نو‏‏ں منعقد ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Russian presidential election set for مارچ 15-17, 2024 |url=https://meduza.io/en/news/2023/12/08/russian-presidential-election-set-for-march-15-17-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212192107/https://meduza.io/en/news/2023/12/08/russian-presidential-election-set-for-march-15-17-2024 |archive-date=12 دسمبر 2023 |access-date=12 دسمبر 2023 |website=Meduza |language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=7 دسمبر 2023 |title=Совет Федерации назначил выборы президента РФ на 17 марта |url=https://www.interfax.ru/russia/935081 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207124504/https://www.interfax.ru/russia/935081 |archive-date=7 دسمبر 2023 |access-date=7 دسمبر 2023 |website=Interfax.ru |language=ru}}</ref> ایہ ملک وچ اٹھويں صدارتی انتخابات سن ۔ موجودہ صدر [[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے 87% ووٹ دے نال فتح دا دعوی کیتا، جو سوویت دے بعد دے روس وچ صدارتی انتخابات وچ فتح دا سب تو‏ں ودھ فیصد اے،<ref name="ajvictory2">{{cite news|title=Russia's Putin hails victory in election criticised as illegitimate|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/17/putin-poised-to-win-russian-presidential-election-by-a-landslide|work=Al Jazeera|date=18 مارچ 2024|access-date=18 مارچ 2024|archive-date=18 مارچ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240318000628/https://www.aljazeera.com/news/2024/3/17/putin-poised-to-win-russian-presidential-election-by-a-landslide|url-status=live}}</ref> جس وچ پنجويں مدت نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے پیشگی نتیجہ دے طور اُتے دیکھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Headley |first=James |date=18 مارچ 2024 |title=Putin landslide surprises nobody – but what comes next? |url=https://www.msn.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190131090906/https://www.msn.com/ |archive-date=31 جنوری 2019 |access-date=18 مارچ 2024 |website=www.msn.com}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kastouéva-Jean|first=Tatiana|date=16 مارچ 2024|title='Russia's presidential election is about Putin convincing himself and others that he has mastered all the workings of the system'|url=https://www.lemonde.fr/en/opinion/article/2024/03/16/russia-s-presidential-election-is-about-putin-convincing-himself-and-others-that-he-has-mastered-all-the-workings-of-the-system_6623892_23.html|access-date=18 مارچ 2024|work=Le Monde.fr|language=en|archive-date=18 مارچ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240318005048/https://www.lemonde.fr/en/opinion/article/2024/03/16/russia-s-presidential-election-is-about-putin-convincing-himself-and-others-that-he-has-mastered-all-the-workings-of-the-system_6623892_23.html|url-status=live}}</ref>اس دا افتتاح 7 مئی 2024 نو‏‏ں ہونا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Федеральный закон от 10. جنوری 2003 N 19-ФЗ (ред. от 5. دسمبر 2017) "О выборах Президента Российской Федерации" Статья 82. Вступление в должность Президента Российской Федерации |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_40445/041abf1209079a3f6e2d0e19bca00375bfed931e/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210180751/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_40445/041abf1209079a3f6e2d0e19bca00375bfed931e/ |archive-date=10 دسمبر 2022 |access-date=7 ستمبر 2018 |publisher=}}</ref><ref name="1tv.ru22">{{Citation|title=Документы в ЦИК представили шесть самовыдвиженцев и девять кандидатов от партий. Новости. Первый канал|url=https://www.1tv.ru/news/2023-12-28/467950-dokumenty_v_tsik_predstavili_shest_samovydvizhentsev_i_devyat_kandidatov_ot_partiy|access-date=29 دسمبر 2023|language=ru|archive-date=28 دسمبر 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231228183642/https://www.1tv.ru/news/2023-12-28/467950-dokumenty_v_tsik_predstavili_shest_samovydvizhentsev_i_devyat_kandidatov_ot_partiy|url-status=live}}</ref> نومبر 2023 وچ ، [[دوما|ریاستی ڈوما]] دے سابق رکن بورس نادزدین جنگ مخالف پلیٹ فارم اُتے اپنی امیدواری دا اعلان کرنے والے رجسٹرڈ سیاسی جماعت دے حمایت یافتہ پہلے شخص بن گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=VK.com {{!}} VK |url=https://vk.com/wall-134162128_697395 |access-date=27 نومبر 2023 |website=vk.com}}</ref> انہاں دے بعد دسمبر 2023 وچ موجودہ تے آزاد امیدوار [[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]] سن، جو 2020 د‏‏ی آئینی ترامیم دے نتیجے وچ دوبارہ انتخاب لڑنے دے اہل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=13 جنوری 2023 |title=Выборы не за горами |url=https://www.kommersant.ru/doc/5761328 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205023124/https://www.kommersant.ru/doc/5761328 |archive-date=5 دسمبر 2023 |access-date=13 جنوری 2023 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=23 جنوری 2023 |title=Песков: в Кремле пока не готовятся к выборам президента |url=https://www.kommersant.ru/doc/5783651 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123104921/https://www.kommersant.ru/doc/5783651 |archive-date=23 جنوری 2023 |access-date=23 جنوری 2023 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news|date=8 دسمبر 2023|title=Russia's Putin says he will run for president again in 2024 – TASS|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-says-he-will-run-president-2024-tass-2023-12-08/|access-date=8 دسمبر 2023|archive-date=8 دسمبر 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208113853/https://www.reuters.com/world/europe/putin-says-he-will-run-president-2024-tass-2023-12-08/|url-status=live}}</ref>اسی مہینے دے آخر وچ ، لبرل ڈیموکریٹک پارٹی دے لیونڈ سلوٹسکی کمیونسٹ پارٹی دے نیکولے کھاریتونوف تے نیو پیپل دے ولادیسلاو داوانکوف نے اپنی امیدواراں دا اعلان کيتا۔ ہور امیدواراں نے وی اپنی امیدواری دا اعلان کيتا لیکن مرکزی الیکشن کمیشن (سی ای سی) نے وکھ وکھ وجوہات د‏‏ی بنا اُتے انہاں اُتے پابندی لگیا دتی۔ عمل دے ابتدائی مراحل تو‏ں گزرنے دے باوجود، 8 فروری 2024 نو‏ں، نادزدین نو‏‏ں دوڑنے تو‏ں روک دتا گیا۔ اس فیصلے دا اعلان سی ای سی دے خصوصی اجلاس وچ انہاں د‏‏ی امیدواریت د‏‏ی حمایت کرنے والے رائے دہندگان دے دستخطےآں وچ مبینہ بے ضابطگیاں دا حوالہ دیندے ہوئے کيتا گیا۔ واضح طور اُتے جنگ مخالف واحد امیدوار دے طور اُتے نادزدین د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے انہاں د‏‏ی نااہلی د‏‏ی اصل وجہ سمجھیا جاندا سی، حالانکہ دیوانکوف نے "اپنی شرائط اُتے امن تے مذاکرات" دا وعدہ کيتا سی۔ <ref>{{cite news|last1=Tenisheva|first1=Anastasia|title=Russian Election Authority Rejects Pro-Peace Hopeful Nadezhdin's Presidential Bid|url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/08/russian-election-authority-rejects-pro-peace-hopeful-nadezhdins-presidential-bid-a84011|access-date=11 فروری 2024|agency=The Moscow Times|date=8 فروری 2024|archive-date=9 فروری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240209201546/https://www.themoscowtimes.com/2024/02/08/russian-election-authority-rejects-pro-peace-hopeful-nadezhdins-presidential-bid-a84011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Presidential candidate Davankov's manifesto calls for 'peace and negotiations'|url=https://novayagazeta.eu/articles/2024/02/15/presidential-candidate-davankovs-manifesto-calls-for-peace-and-negotiations-en-news|access-date=25 فروری 2024|work=Novaya Gazeta Europe|date=15 فروری 2024|archive-date=18 فروری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218233534/https://novayagazeta.eu/articles/2024/02/15/presidential-candidate-davankovs-manifesto-calls-for-peace-and-negotiations-en-news|url-status=live}}</ref>اس دے نتیجے وچ ، پوتن نو‏‏ں کسی قابل اعتماد مخالفت دا سامنا نئيں کرنا پيا۔  <ref name="Ebel">Francesca Ebel, [https://www.washingtonpost.com/world/2024/03/18/vladimir-putin-russia-election-fraud/ Putin, claiming Russian voters are with him, vows to continue war], ''Washington Post'' (18 مارچ 2024).</ref><ref name="EdwardsStageManage2">Christian Edwards, [https://www.cnn.com/2024/03/17/europe/putin-wins-russia-presidential-election-intl/index.html Putin extends one-man rule in Russia after stage-managed election devoid of credible opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240318031819/https://www.cnn.com/2024/03/17/europe/putin-wins-russia-presidential-election-intl/index.html|date=18 مارچ 2024}}, CNN (18 مارچ 2024).</ref> جداں کہ 2018 دے صدارتی انتخابات وچ ہويا سی، حزب اختلاف دے سب تو‏ں نمایاں رہنما، <ref>{{cite news|title=Alexei Navalny, Russia's most vociferous Putin critic|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16057045|access-date=9 مارچ 2024|work=BBC News|date=16 فروری 2024|archive-date=14 اگست 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814100405/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16057045|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Who was Alexei Navalny and what did he say of Russia, Putin and death?|url=https://www.reuters.com/world/europe/who-was-alexei-navalny-what-did-he-say-russia-putin-death-2024-02-16/|access-date=9 مارچ 2024|work=Reuters|date=17 فروری 2024}}</ref> [[آلکسی ناوالنی|الیکسی ناوالنی]] نو‏‏ں سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی دے طور اُتے دیکھے جانے والے پہلے مجرمانہ سزا د‏‏ی وجہ تو‏ں انتخاب لڑنے تو‏ں روک دتا گیا سی۔<ref name="New York Times2">{{cite news|last1=MacFarquhar|first1=Neil|last2=Nechepurenko|first2=Ivan|title=Aleksei Navalny, Viable Putin Rival, Is Barred From a Presidential Run|url=https://www.nytimes.com/2017/02/08/world/europe/russia-aleksei-navalny-putin.html|access-date=3 فروری 2021|work=New York Times|date=8 فروری 2017|archive-date=13 جون 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613101849/https://www.nytimes.com/2017/02/08/world/europe/russia-aleksei-navalny-putin.html|url-status=live}}</ref><ref name="Gomozova2">{{Cite news|last1=Gomozova|first1=Tatiana|last2=Osborn|first2=Andrew|last3=Osborn|first3=Andrew|date=5 اگست 2023|title=Putin critic Alexei Navalny has 19 years added to jail term, West condemns Russia|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-foe-navalny-expects-be-jailed-many-more-years-2023-08-04/|access-date=15 اگست 2023|archive-date=25 اگست 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825004505/https://www.reuters.com/world/europe/putin-foe-navalny-expects-be-jailed-many-more-years-2023-08-04/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bennetts|first1=Marc|title=Russia rejects concerns over banning of Alexei Navalny from elections|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/26/russia-rejects-concerns-banning-alexei-navalny-elections|access-date=2 فروری 2021|work=The Guardian|date=26 دسمبر 2017|archive-date=15 اکتوبر 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015104656/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/26/russia-rejects-concerns-banning-alexei-navalny-elections|url-status=live}}</ref> ناوالنی دا فروری 2024 وچ انتخابات تو‏ں چند ہفتے پہلے جیل وچ مشکوک حالات وچ انتقال ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Lenton |first=Adam |date=12 مارچ 2024 |title=3 things to watch for in Russia's presidential election – other than Putin's win, that is |url=http://theconversation.com/3-things-to-watch-for-in-russias-presidential-election-other-than-putins-win-that-is-225013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315174456/https://theconversation.com/3-things-to-watch-for-in-russias-presidential-election-other-than-putins-win-that-is-225013 |archive-date=15 مارچ 2024 |access-date=17 مارچ 2024 |website=The Conversation}}</ref><ref name="ABC News2">{{cite news|title=US weighs response to Navalny's reported death|url=https://abcnews.go.com/Politics/us-weighs-response-navalnys-reported-death/story?id=107291854|access-date=25 فروری 2024|work=ABC News|date=16 فروری 2024|archive-date=25 فروری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225055349/https://abcnews.go.com/Politics/us-weighs-response-navalnys-reported-death/story?id=107291854|url-status=live}}</ref>بوہت‏ے بین الاقوامی مبصرین نے انتخابات دے آزادانہ یا منصفانہ ہوݨ د‏‏ی توقع نئيں کيت‏‏ی سی <ref>{{cite news|title=Alexei Navalny: Widow urges Russians to protest on election day|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-68479832|access-date=15 مارچ 2024|work=BBC News|date=6 مارچ 2024|archive-date=15 مارچ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315124841/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-68479832|url-status=live}}</ref>پوتن نے 2022 وچ یوکرین دے نال مکمل پیمانے اُتے جنگ شروع کرنے دے بعد سیاسی جبر وچ وادھا کيتا سی۔<ref>{{cite news|last1=Roth|first1=Andrew|last2=Sauer|first2=Pjotr|title=A forever war, more repression, Putin for life? Russia's bleak post-election outlook|url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/15/a-forever-war-more-repression-vladimir-putin-for-life-russias-bleak-post-election-outlook|work=The Guardian|date=15 مارچ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240318054303/https://www.theguardian.com/world/2024/mar/15/a-forever-war-more-repression-vladimir-putin-for-life-russias-bleak-post-election-outloo|archive-date=18 مارچ 2024}}</ref><ref name="tmt-87.282">{{cite news|title=Putin Wins 87.28% of Votes With All Ballots Counted – Election Officials|url=https://www.themoscowtimes.com/2024/03/18/putin-wins-8728-of-votes-with-all-ballots-counted-election-officials-a84515|work=The Moscow Times|date=18 مارچ 2024|language=en}}</ref> انتخابات یوکرین دے روسی زیر قبضہ علاقے وچ وی ہوئے۔ <ref name="tmt-87.283">{{cite news|title=Putin Wins 87.28% of Votes With All Ballots Counted – Election Officials|url=https://www.themoscowtimes.com/2024/03/18/putin-wins-8728-of-votes-with-all-ballots-counted-election-officials-a84515|work=The Moscow Times|date=18 مارچ 2024|language=en}}</ref><ref name="EdwardsStageManage3">Christian Edwards, [https://www.cnn.com/2024/03/17/europe/putin-wins-russia-presidential-election-intl/index.html Putin extends one-man rule in Russia after stage-managed election devoid of credible opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240318031819/https://www.cnn.com/2024/03/17/europe/putin-wins-russia-presidential-election-intl/index.html|date=18 مارچ 2024}}, CNN (18 مارچ 2024).</ref><ref>Robyn Dixon, Siobhán O'Grady, David L. Stern, Serhii Korolchuk and Serhiy Morgunov, [https://www.washingtonpost.com/world/2024/03/16/putin-election-voting-gunpoint-occupied-ukraine/ For Putin's election in occupied Ukraine, voting is forced at gunpoint] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240317041955/https://www.washingtonpost.com/world/2024/03/16/putin-election-voting-gunpoint-occupied-ukraine/|date=17 مارچ 2024}}, ''Washington Post;'' (16 مارچ 2024).</ref> بیلٹ بھرنے تے جبر سمیت [[انتخابی دھاندلی|بے ضابطگیاں]] د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئی سی۔  <ref name="coercion">{{حوالہ ویب |date=14 مارچ 2024 |title=Ukrainians living under Russian occupation are coerced to vote for Putin |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-occupied-election-voting-arrests-eb0b0d872cf55e561dc221bbc53d63d4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314171133/https://apnews.com/article/russia-ukraine-occupied-election-voting-arrests-eb0b0d872cf55e561dc221bbc53d63d4 |archive-date=14 مارچ 2024 |access-date=14 مارچ 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref name="ap-ballots2">{{cite news|title=Russians cast ballots on Day 2 of an election preordained to extend President Vladimir Putin's rule|url=https://apnews.com/article/russia-election-putin-2024-updates-55fc9746c240cfd7f267b007f83a1147|website=Associated Press|author=Emma Burrows|date=16 مارچ 2024|accessdate=16 مارچ 2024|archive-date=16 مارچ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316060505/https://apnews.com/article/russia-election-putin-2024-updates-55fc9746c240cfd7f267b007f83a1147|url-status=live}}</ref> == اہلیت == روس دا آئین دے آرٹیکل 81 د‏‏ی شق 3 دے مطابق، 2020 د‏‏ی آئینی ترمیم تو‏ں پہلے، اک ہی شخص [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے صدر]] دے عہدے اُتے لگاتار دو مدت تو‏ں ودھ نئيں رہ سکدا سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ولادیمیر پوتن 2012 وچ تیسری مدت دے لئی صدر بن سک‏‏ے جو انہاں د‏‏ی سابقہ شرائط دے نال مسلسل نئيں سی <ref>{{حوالہ ویب |title=Constitution of Russia. Chapter 4. The President of the Russian Federation. Article 81 |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm |access-date=2018-03-22 |publisher=Constitution.ru}}</ref> آئینی اصلاحات نے مجموعی طور اُتے دو مدتاں د‏‏ی سخت حد قائم کيتی۔ پ‏ر، آئینی ترمیم تو‏ں پہلے کيتی گئی شرائط شمار نئيں ہُندیاں، جس تو‏ں ولادیمیر پوتن نو‏‏ں 2036 تک ہور دو صدارتی مدت دے لئی اہلیت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ آئین دے نويں ورژن دے مطابق، صدارتی امیدواراں نو‏‏ں لازمی طور پر: <ref>{{حوالہ ویب |title=Статья 81 Конституция Российской Федерации (принята на всенародном голосовании 12 декабря 1993 г.) (с поправками) {{!}} ГАРАНТ |url=http://base.garant.ru/10103000/646cd7e8cf19279b078cdec8fcd89ce4/ |access-date=2021-02-06 |website=base.garant.ru}}</ref> * گھٹ تو‏ں گھٹ 35 سال د‏‏ی عمر ہو (لوڑ تبدیل نئيں ہوئی اے ) * گھٹ تو‏ں گھٹ 25 سال دے لئی روس وچ رہائشی ہاں (پہلے 10 سال) * کسی غیر ملکی ملک وچ غیر ملکی شہریت یا رہائشی اجازت نامہ نہ ہو، نہ تاں انتخابات دے وقت تے نہ ہی اس تو‏ں پہلے کسی وی وقت (نويں لوڑ) ۔ == امیدوار == تھلے موجود افراد بیلٹ اُتے نظر آن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=2024-02-09 |title=Знать четырех |url=https://www.kommersant.ru/doc/6495818 |access-date=2024-02-10 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="3" |نام، عمر، سیاسی جماعت<br /> !تجربہ !ہوم علاقہ !مہم !تفصیلات !رجسٹریشن د‏‏ی تریخ |- | style="background:lavender;" |'''ولادیسلاو داوانکوف''' (40) نويں شخصیتاں<br /><br />نويں لوک |[[فائل:Sholban Kara-ool and Vladislav Davankov (19-12-2023) (cropped).jpg|133x133px]] | style="background-color:{{party color|New People (political party)}};" | |'''ریاستی ڈوما دے نائب صدر'''<br /><small> (2021-موجودہ) </small><br />'''ممبر آف د‏ی اسٹیٹ ڈوماریاستی ڈوما'''<br /><small> (2021-موجودہ) </small> |[[فائل:Flag of Moscow, Russia.svg|وسط|70x70px]][[ماسکو]] | (مہم • [https://davankov2024.ru/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240430000209/https://davankov2024.ru/ |date=2024-04-30 }}) [[فائل:Vladislav Davankov 2024 Russian presidential campaign logo.svg|150x150px]]<br /> |داوانکوف نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پارٹی نے دسمبر 2023 وچ پارٹی د‏‏ی کانگریس دے دوران نامزد کيتا سی۔ پارٹی آف گروتھ نے وی انہاں د‏‏ی حمایت کی، جس نے اعلان کيتا کہ اوہ نیو پیپل دے نال ضم ہو جائے گی۔ داوانکوف نے 25 دسمبر 2023 تے 1 جنوری 2024 نو‏‏ں انتخابات وچ حصہ لینے دے لئی دستاویزات جمع کروائیاں۔ <ref name=":4">{{حوالہ ویب |title=Что известно о Владиславе Даванкове |trans-title=What is known about Vladislav Davankov |url=https://tass.ru/info/19619651 |access-date=2023-12-24 |website=TACC}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |last=Колесник |first=Вероника |date=2023-12-25 |title=Даванков подал документы в ЦИК для участия в выборах президента от "Новых людей" |url=https://iz.ru/1625993/2023-12-25/davankov-podal-dokumenty-v-tcik-dlia-uchastiia-v-vyborakh-prezidenta-ot-novykh-liudei |access-date=2023-12-25 |website=Известия |language=ru}}</ref> |5 جنوری 2024 |- | style="background:lavender;" |'''[[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]]''' (71) آزاد<br /><br /> |[[فائل:Владимир Путин (08-03-2024) (cropped) (higher res).jpg|141x141px]] | style="background-color:{{party color|Independent politician}};" | |'''روس دے موجودہ صدر[[صدر روس|روس دے صدر]]'''<br /><small> (ID1) تے 2012-موجودہ</small><br />'''روس دے وزیر اعظم'''<br /><small> (ID2 تے <ID1) </small><br />'''ایف ایس بی ڈائریکٹر'''<br /><small>(1998–1999)</small> |[[فائل:Flag of Moscow, Russia.svg|وسط|70x70px]][[ماسکو]] | (مہم • [https://putin2024.ru/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240314164641/https://putin2024.ru/ |date=2024-03-14 }}) [[فائل:Logo for the Vladimir Putin 2024 presidential campaign.svg|150x150px]]<br /> |دسمبر 2023 وچ فوجیاں نو‏‏ں ایوارڈ دینے د‏‏ی اک تقریب دے دوران، پوتن نے اعلان کيتا کہ اوہ انتخابات وچ حصہ لاں گے۔ اسنو‏ں یونائیٹڈ روس تے اے جسٹ روس-فار ٹرتھ سمیت ہور د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ پیوٹن نے 18 دسمبر 2023 نو‏‏ں انتخابات وچ حصہ لینے دے لئی دستاویزات جمع کروائیاں، جو 20 دسمبر نو‏‏ں رجسٹرڈ ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=2023-12-20 |title=ЦИК зарегистрировал группу избирателей в поддержку Путина |url=https://ria.ru/20231220/registratsiya-1916890228.html |access-date=2023-12-22 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=2023-12-18 |title=Путин подал документы для участия в выборах президента |url=https://www.kommersant.ru/doc/6410950 |access-date=2023-12-18 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> سی ای سی نے پوتن دے ذریعہ جمع کروائے گئے 315,000 وچو‏ں 60,000 دستخطےآں دا تجزایہ کیہ، تے پتہ چلا کہ صرف 91 (ID1) غلط سن، جو کہ 5% د‏‏ی حد تو‏ں نمایاں طور اُتے تھلے ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=2024-01-29 |title=ЦИК зарегистрировал Путина кандидатом на выборы президента России |url=https://www.kommersant.ru/doc/6478509 |access-date=2024-01-29 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> |29 جنوری 2024 |- | style="background:lavender;" |'''لیونڈ سلوٹسکی''' (لبرل ڈیموکریٹک پارٹی) <br /><br /> |[[فائل:Leonid Eduardovich Slutsky.jpg|133x133px]] | style="background-color:{{party color|Liberal Democratic Party of Russia}};" | |'''روس د‏‏ی لبرل ڈیموکریٹک پارٹی دے رہنما'''<br /><small> (2022-موجودہ) </small><br />'''ممبر آف د‏ی اسٹیٹ ڈوما'''<br /><small> (1999-موجودہ) </small> |[[فائل:Flag of Moscow, Russia.svg|وسط|70x70px]][[ماسکو]] | (مہم • [https://слуцкий2024.рф/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511031441/https://xn--2024-94dgfh7cva7a.xn--p1ai/ |date=2024-05-11 }}) [[فائل:Logo for ther Leonid Slutsky 2024 presidential campaign.svg|150x150px]]<br /> |سلوٹسکی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پارٹی نے دسمبر 2023 وچ پارٹی د‏‏ی کانگریس دے دوران نامزد کيتا سی۔ انہاں نے 25 دسمبر 2023 تے 1 جنوری 2024 نو‏‏ں سی ای سی نو‏‏ں دستاویزات پیش کیتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Слуцкий подал документы в ЦИК для участия в выборах президента |url=https://tass.ru/politika/19622563 |access-date=2023-12-25 |website=TACC}}</ref> |5 جنوری 2024 |- | style="background:lavender;" |'''نیکولے کھاریتونوف''' (75) کمیونسٹ پارٹی<br /><br /> |[[فائل:Nikolay Kharitonov (13-02-2024) 2 (cropped).jpg|133x133px]] | style="background-color:{{party color|Communist Party of the Russian Federation}};" | |'''ممبر آف د‏ی اسٹیٹ ڈوماریاستی ڈوما'''<br /><small> (1993-موجودہ) </small> |[[فائل:Flag of Krasnodar Krai.svg|وسط|70x70px]][[کریسنوڈار کرائی|کراسنودر کرائی]] | (مہم[[فائل:Logo for the Nikolay Kharitonov 2024 presidential campaign.svg|150x150px]]<br /> |کھاریتونوف نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پارٹی نے دسمبر 2023 وچ پارٹی د‏‏ی کانگریس دے دوران نامزد کيتا سی۔ اس تو‏ں پہلے اوہ 2004ء دے صدارتی انتخابات وچ حصہ لے چکے سن تے ووٹ دے 13.7% دے نال دوسرے نمبر اُتے آئے سن ۔ خرتونوف نے 27 دسمبر 2023 تے 3 جنوری 2024 نو‏‏ں انتخابات وچ حصہ لینے دے لئی دستاویزات جمع کروائیاں۔   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (مارچ 2024)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> |9 جنوری 2024 |} === مسترد امیدوار === اس سیکشن وچ شام‏ل افراد نے اپنی شرکت نو‏‏ں رجسٹر کرنے دے لئی سی ای سی دے ذریعے اپنی دستاویزات د‏‏ی پیشکشاں قبول کر لئی نيں، تے بعد وچ رائے دہندگان تو‏ں ضروری دستخط جمع کيتے نيں۔ دستاویزات جمع کرانے د‏‏ی آخری تریخ آزاد امیدواراں دے لئی 27 دسمبر 2023 تے پارٹی اُتے مبنی نامزدگیاں دے لئی 1 جنوری 2024 سی کمیشن نے پہلے ہی کچھ امیدواراں نو‏‏ں انہاں دے کاغذی کارروائی دے نال مبینہ مسائل د‏‏ی نیہہ اُتے مسترد کرنے دا اعلان کر دتا سی۔ <ref name="Ведомости2">{{Cite news|title=ЛДПР выдвинула Слуцкого кандидатом в президенты России|language=ru|work=Ведомости|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2023/12/19/1011800-ldpr-vidvinula-slutskogo-kandidatom-v-prezidenti-rossii|access-date=2023-12-19}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+مسترد امیدوار ! colspan="3" |ممکنہ امیدوار دا نام، عمر، سیاسی جماعت<br /> !تجربہ !ہوم علاقہ !مہم !تفصیلات !دستخط جمع کيتے گئے |- | style="background:lavender;" |'''سرگئی مالنکووچ''' (48) روس دے کمیونسٹ<br /><br /> | | style="background-color:{{party color|Communists of Russia}};" | |'''رکن التئی کرائی قانون ساز اسمبلی'''<br /><small> (2021-موجودہ) </small><br />'''روس دے کمیونسٹاں د‏‏ی مرکزی کمیٹی دے چیئرمین'''<br /><small> (2022-موجودہ) </small> |[[فائل:Flag of Altai Krai.svg|وسط|70x70px]][[التائی کرائی|الٹائی کرائی]] | ([[Sergey Malinkovich 2024 presidential campaign|مہم]] |28 دسمبر 2023 نو‏‏ں مالنکووچ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پارٹی دے امیدوار دے طور اُتے نامزد کيتا گیا۔ انہاں نے 1 جنوری 2024 نو‏‏ں سی ای سی دے نال اندراج دے لئی دستاویزات جمع کروائیاں۔ 2 فروری نو‏ں، سی ای سی نے مالنکووچ نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اس نے جو دستخط جمع کرائے سن انہاں وچ خامیاں پائی گئیاں نيں۔ |{{وسط|'''Signatures collected'''}}{{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|104998|105000}}{{وسط|'''Signatures accepted'''}}{{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|96019|105000}}<ref name="sign" /> |- | style="background:lavender;" |'''بورس نادزدین''' (60) سوک انیشی ایٹو<br /><br />شہری پہل |[[فائل:Boris Nadezhdin.jpg|131x131px]] | style="background-color:{{party color|Civic Initiative}};" | |'''ڈولگوپروڈنی سٹی کونسل دے رکن'''<br /><small> (آئی ڈی 1) ، 2019-موجودہ</small><br />'''انسٹی ٹیوٹ آف علاقائی منصوبےآں تے قانون سازی فاؤنڈیشن دے بانی تے صدر'''<br /><small> (2001-موجودہ) </small><br />'''ممبر آف د‏ی اسٹیٹ ڈوماریاستی ڈوما'''<br /><small>(1999–2003)</small> |[[فائل:Flag of Moscow oblast.svg|وسط|70x70px]][[ماسکو اوبلاست|ماسکو صوبہ]] | (مہم • [https://nadezhdin2024.ru/#main ویب سائٹ]) [[فائل:Надеждин 2024 лого.svg|100x100px]]<br /> |31 اکتوبر 2023 نو‏ں، نادزدین نے اعلان کيتا کہ اوہ سوک انیشی ایٹو پارٹی تو‏ں انتخاب لڑاں گے۔ <ref name=":6">{{حوالہ ویب |date=2023-10-31 |title=В РФ появился первый кандидат на пост президента |url=https://ura.news/news/1052699428 |access-date=2023-10-31 |website=ura.news |language=ru}}</ref> 26 دسمبر نو‏‏ں اس نے سی ای سی نو‏‏ں رجسٹریشن دستاویزات جمع کروائیاں، جو 28 دسمبر نو‏‏ں رجسٹرڈ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=2023-12-26 |title=Надеждин подал документы в ЦИК для участия в выборах президента |url=https://ria.ru/20231226/nadezhdin-1918115969.html |access-date=2023-12-26 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref> 8 فروری 2024 نو‏ں، سی ای سی نے اعلان کيتا کہ اس نے جنہاں دستخطےآں دا جائزہ لیا سی انہاں وچو‏ں 5% تو‏ں ودھ غلط سن تے اس وجہ تو‏ں اوہ انہاں نو‏ں امیدوار دے طور اُتے رجسٹر نئيں کر سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=2024-02-08 |title=ЦИК нашел в подписях за Надеждина более 5% допустимого брака |trans-title=The CEC found more than 5% of acceptable invalid signatures in the signatures in favour of Nadezhdin |url=https://www.kommersant.ru/doc/6495445 |access-date=2024-02-08 |website=[[Kommersant]] |language=ru}}</ref> بعد وچ نادزدین نے روس د‏‏ی سپریم کورٹ وچ اس فیصلے دے خلاف اپیل کيتی۔ |{{وسط|'''Signatures collected'''}}{{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|105000|105000}}<ref>{{حوالہ ویب |title=Official site |url=https://nadezhdin2024.ru/?ysclid=lrdcj9xjz2548477284 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131223703/https://nadezhdin2024.ru/ |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31}}</ref>{{وسط|'''Signatures accepted'''}}{{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|95587|105000}}<ref name="sign">{{حوالہ ویب |date=2024-02-08 |title=ЦИК не зарегистрировал Бориса Надеждина кандидатом в президенты |url=https://www.kommersant.ru/doc/6495443 |access-date=2024-02-08 |website=[[Kommersant]] |language=ru}}</ref><br />'''سپریم کورٹ د‏‏ی اپیل''' <ref>{{حوالہ ویب |title=Иски в Верховный Суд РФ (Official Site) |url=https://nadezhdin2024.ru/isk-v-verkhovniy-sud-rf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223173222/https://nadezhdin2024.ru/isk-v-verkhovniy-sud-rf |archive-date=2024-02-23 |access-date=2024-02-23}}</ref><br /> کیس 1 [لوئر-الفا 3]{{Efn|The case deals with CEC's refusal to register Nadezhdin as a candidate for the election and seeks his direct reinstating.}} * ابتدائی مقدمہ 16 فروری 2024 نو‏‏ں پیش کيتا گیا تے 21 فروری نو‏‏ں مسترد کر دتا گیا * اپیل 26 فروری نو‏‏ں جمع کرائی گئی، تے 4 مارچ نو‏‏ں مسترد کر دتی گئی۔ معاملات 2 تے 3 [زیريں الفا 4]{{Efn|The two cases are concerned on CEC's apparent procedural faults while checking the selected signatures. If both cases are upholded, Nadezhdin will have enough valid signatures to be reinstated as a candidate.}} * ابتدائی مقدمات 12 فروری 2024 نو‏‏ں جمع کرائے گئے تے 15 فروری نو‏‏ں مسترد کر دتے گئے * 19 فروری نو‏‏ں اپیل دائر کيتی گئی، تے 26 فروری نو‏‏ں مسترد کر دتی گئی |} == پارٹی کانگریس تے پرائمری == سیاسی جماعتاں د‏‏ی کانگریساں دا انعقاد انتخابات د‏‏ی باضابطہ تقرری دے بعد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کانگریس وچ ، اک جماعت یا تاں اپنا امیدوار نامزد کر سکدی اے، یا کسی دوسری جماعت یا آزاد امیدوار دے ذریعے نامزد کردہ امیدوار د‏‏ی حمایت کر سکدی ا‏‏ے۔ بارہ جماعتاں نے دسمبر 2023 وچ پارٹی کانگریس منعقد کی، جس وچ امیدواراں نو‏‏ں یا تاں نامزد کيتا گیا یا انہاں د‏‏ی توثیق کيتی گئی۔ {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |پارٹی !کانگریس د‏‏ی تریخ !مقام !نامزد !حوالے |- | style="background-color:{{party color|United Russia}};" | |متحدہ روس |17 دسمبر 2023 |وی ڈی این دے ایچ ماسکو |''[[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]] د‏‏ی توثیق'' |<ref>{{حوالہ ویب |date=2023-12-17 |title=Съезд "ЕР" единогласно поддержал кандидатуру Путина на выборах президента |url=https://www.mk.ru/politics/2023/12/17/sezd-er-edinoglasno-podderzhal-kandidaturu-putina-na-vyborakh-prezidenta.html |access-date=2023-12-17 |website=www.mk.ru |language=ru}}</ref> |- | style="background-color:{{party color|Liberal Democratic Party of Russia}};" | |لبرل ڈیموکریٹک پارٹی |19 دسمبر 2023 |کروکس ایکسپو کراسنوگورسک [[ماسکو اوبلاست|ماسکو صوبہ]]<br /><br /> |لیونڈ سلوٹسکی | |- | style="background-color:{{party color|Civic Initiative}};" | |شہری پہل |23 دسمبر 2023 |ماسکو |بورس نادزدین |<ref>{{حوالہ ویب |last=Dariya Garmonenko, Correspondent of the Politics Department of ''Nezavisimaya Gazeta'' |date=14 نومبر 2023 |title=Надеждин с кем-нибудь разделит ненужные власти голоса |url=https://www.ng.ru/politics/2023-11-14/1_8876_scenario.html?PREVIEW_SECRET_KEY=f63edde98a644f0f39237c80f0ea979e |access-date=2023-11-16 |publisher=ng.ru}}</ref> |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of the Russian Federation}};" | |کمیونسٹ پارٹی |23 دسمبر 2023 |سنیگیری ویلنیس کمپلیکس، روزڈسٹوینو، ماسکو اوبلسٹ<br /><br /> |نیکولے کھاریتونوف |<ref>{{حوالہ ویب |date=2023-12-23 |title=КПРФ определилась с кандидатом: главные итоги съезда коммунистов {{!}} Москва |url=https://fedpress.ru/article/3288946 |access-date=2023-12-23 |website=ФедералПресс |language=ru-RU |تاريخ-الأرشيف=2023-12-23 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20231223121801/https://fedpress.ru/article/3288946 |url-status=dead }}</ref> |- | style="background-color:{{party color|A Just Russia – For Truth}};" | |اک منصفانہ روس-سچائی دے لئی |23 دسمبر 2023 |ہالیڈے انہاں سوکولنکی، ماسکو |''[[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]] د‏‏ی توثیق'' |<ref>{{حوالہ ویب |last=Нажбудинова |first=Амалия |date=2023-12-23 |title=Миронов поддержал Путина в качестве кандидата на выборах президента России |url=https://iz.ru/1625275/2023-12-23/mironov-podderzhal-putina-v-kachestve-kandidata-na-vyborakh-prezidenta-rossii |access-date=2023-12-23 |website=Известия |language=ru}}</ref> |- | style="background-color:#e62e3a;" | |سماجی تحفظ د‏‏ی پارٹی |23 دسمبر 2023 |ماسکو |ولادیمیر میخیلوف |<ref>{{حوالہ ویب |date=24 دسمبر 2023 |title=Лидер партии Социальной защиты Михайлов подал документы в ЦИК |url=https://360tv.ru/news/vybory/lider-partii-sotsialnoj-zaschity-mihajlov-podal-dokumenty-v-tsik/}}</ref> |- | style="background-color:{{party color|Russian All-People's Union}};" | |روسی آل پیپلز یونین |23 دسمبر 2023 |ماسکو |سرگئی بابورن (ترک کر دتا گیا) نے ولادیمیر پوتن د‏‏ی توثیق کی<br />'' ([[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]] د‏‏ی توثیق کيتی گئی) '' |<ref>{{حوالہ ویب |date=2023-12-23 |title=Партия РОС определилась с кандидатом на выборах президента РФ - Газета.Ru {{!}} Новости |url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2023/12/23/21991621.shtml |access-date=2023-12-23 |website=Газета.Ru |language=ru}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |date=2024-01-30 |title=Бабурин снялся с выборов президента |url=https://www.kommersant.ru/doc/6479389 |access-date=2024-01-30 |website=Коммерсантъ |language=ru}}</ref> |- | style="background-color:{{party color|Party of Growth}};" | |پارٹی آف گروتھ | rowspan="2" |24 دسمبر 2023 | rowspan="2" |[[ماسکو اسٹیٹ یونیورسٹی]] ماسکو | rowspan="2" |ولادیسلاو داوانکوف | |- | style="background-color:{{party color|New People (political party)}};" | |نويں لوک |<ref>{{حوالہ ویب |last= |date=29 نومبر 2023 |title="Новые люди" проведут предвыборный съезд 24 декабря |url=https://ria.ru/20231129/sezd-1912550850.html |access-date=2023-12-02 |publisher=ria.ru}}</ref> |- | style="background-color:{{party color|Russian Party of Freedom and Justice}};" | |آزادی تے انصاف د‏‏ی روسی پارٹی |24 دسمبر 2023 |ماسکو |آندرے بوگدانوف |<ref name="Анасьева">{{حوالہ ویب |last=Анасьева |first=Ольга |date=2023-12-24 |title=Политика Богданова выдвинули кандидатом на выборах президента от РПСС |url=https://iz.ru/1625638/2023-12-24/politika-bogdanova-vydvinuli-kandidatom-na-vyborakh-prezidenta-ot-rpss |access-date=2023-12-25 |website=Известия |language=ru}}</ref> |- | style="background-color:{{party color|Democratic Party of Russia}};" | |روس د‏‏ی جمہوری پارٹی |25 دسمبر 2023 |ماسکو |ارینا سوویریڈووا (ترک کر دتا گیا) نے ولادیمیر پوتن د‏‏ی توثیق کی<br />'' ([[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]] د‏‏ی توثیق کيتی گئی) '' | |- | style="background-color:{{party color|Communists of Russia}};" | |روس دے کمیونسٹ |28 دسمبر 2023 |ماسکو |سرگئی مالنکووچ |<ref>{{حوالہ ویب |last=Нажбудинова |first=Амалия |date=2023-12-28 |title="Коммунисты России" выдвинули Малинковича в кандидаты на выборах президента |url=https://iz.ru/1627664/2023-12-28/kommunisty-rossii-vydvinuli-malinkovicha-v-kandidaty-na-vyborakh-prezidenta |access-date=2023-12-29 |website=Известия |language=ru}}</ref> |} == رائے عامہ دے جائزے == [[فائل:Opinion polling for the 2024 Russian presidential election.svg|وسط|thumb|800x800px]] {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:80%; line-height:14px" |+ممکنہ امیدواراں د‏‏ی نامزدگی دے بعد ! rowspan="3" |فیلڈ ورک د‏‏ی تریخ ! rowspan="3" |رائے شماری فرم ![[فائل:Vladimir Putin (2020-02-20).jpg|75x75px]] ![[فائل:Boris Nadezhdin.jpg|75x75px]] ![[فائل:Nikolay Kharitonov (13-02-2024) 2 (cropped).jpg|75x75px]] ![[فائل:Leonid Eduardovich Slutsky.jpg|75x75px]] ![[فائل:Sholban Kara-ool and Vladislav Davankov (19-12-2023) (cropped).jpg|74x74px]] ! rowspan="3" |ہور ! rowspan="3" |فیصلہ نہ کیا ! rowspan="3" |اجتناب |- ![[ولادیمیر پوٹن|پیوٹن]] !<nowiki><s id="mwAwI">نادزدین</s></nowiki> !خرتونوف !سلٹسکی !داوانکوف |- | bgcolor="{{party color|Independent politician}}" | | bgcolor="{{party color|Civic Initiative}}" | | bgcolor="{{party color|Communist Party of the Russian Federation}}" | | bgcolor="{{party color|Liberal Democratic Party of Russia}}" | | bgcolor="{{party color|New People (political party)}}" | |- |6-10 مارچ 2024 |[https://t.me/BorisNadezhdin/1131 آئی آر پی زیڈ] | style="background:#E2E2E2" |'''55.9%''' | rowspan="10" style="background:#D0D0D0; width:1px;" |<small>''مسترد کر دتا گیا''</small> |5.2% |3.2% | style="background:#9DECE9" |9.1% |3.1% |19.5% |4% |- |6-10 مارچ 2024 |[https://cipkr.ru/2024/03/11/vybory-2024-ozhidaemye-rezultaty-elektoralnye-raschetnye-dannye-po-itogam-oprosa-tsipkr-6-10-marta/ سی آئی پی دے آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240312124847/https://cipkr.ru/2024/03/11/vybory-2024-ozhidaemye-rezultaty-elektoralnye-raschetnye-dannye-po-itogam-oprosa-tsipkr-6-10-marta/ |date=2024-03-12 }} | style="background:#E2E2E2" |'''55%''' | style="background:#F8C1BE" |5% |4% |4% |1% |30% |- |4-6 مارچ 2024 |[https://fom.ru/Politika/14991 ایف او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''56%''' |4% |4% |3% |3% |30% |- |4 مارچ 2024 |[https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/vybory-prezidenta-rossii-2024-novyi-reiting وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''56.2%''' |3% |2.25% | style="background:#9DECE9" |4.5% |25% |- |1-5 مارچ 2024 |[https://www.extremescan.eu/ru/post/5-predposledniaja-nedelia ExtremeScan] | style="background:#E2E2E2" |'''57%''' |3% |1% |3% |2% |22% |12% |- |1-5 مارچ 2024 |[https://cipkr.ru/2024/03/06/elektoralnye-indikatory-prezidentskoj-kampanii-mart-2024/ سی آئی پی دے آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240311112022/https://cipkr.ru/2024/03/06/elektoralnye-indikatory-prezidentskoj-kampanii-mart-2024/ |date=2024-03-11 }} | style="background:#E2E2E2" |'''61 %''' | style="background:#F8C1BE" |6% |3% |5% |6% |4% |15% |- |26 فروری-5 مارچ 2024 |[https://t.me/BorisNadezhdin/1125 آئی آر پی زیڈ] | style="background:#E2E2E2" |'''56.2%''' |3.2% |2% | style="background:#9DECE9" |5.6% |1.5% |31% |0,1% |- |1-4 مارچ 2024 |[https://t.me/russian_field_soc/1459 روسی میدان] | style="background:#E2E2E2" |'''66%''' |5% |4% | style="background:#9DECE9" |6% |0.4% |5% |14% |- |2-3 مارچ 2024 |[https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/vybory-prezidenta-rossii-2024-novyi-reiting/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''60%''' |3% |2% | style="background:#9DECE9" |5% |2% |17% |11% |- |10-18 فروری 2024 |[https://cipkr.ru/2024/02/07/elektoralnye-indikatory-na-starte-prezidentskoj-kampanii-yanvar-2024/ سی آئی پی دے آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240311114046/https://cipkr.ru/2024/02/07/elektoralnye-indikatory-na-starte-prezidentskoj-kampanii-yanvar-2024/ |date=2024-03-11 }} | style="background:#E2E2E2" |'''62%''' | style="background:#F8C1BE" |6% |3% |4% |7% |5% |13% |- !16 فروری 2024 ! colspan="10" |الیکسی ناوالنی 19 سال قید د‏‏ی سزا کٹتے ہوئے انتقال کر گئے |- |15 فروری 2024 |[https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/vybory-prezidenta-rossii-2024-vtoroi-reiting وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''61%''' | rowspan="4" style="background:#D0D0D0; width:1px;" |<small>''مسترد کر دتا گیا''</small> |3% |2% |3% |2% |17% |13% |- |14 فروری 2024 |[https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/vybory-2024-reitingi-kandidatov وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''64%''' |4% |3% | style="background:#9DECE9" |5% |2% |2% |2% |- |9-11 فروری 2024 |[https://fom.ru/Politika/14981 ایف او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''74%''' |3% |3% |2% |1% |10% |5% |- |8 فروری 2024 |[https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/vybory-2024-reitingi-kandidatov وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''57%''' |3% |3% | style="background:#9DECE9" |4% |2% |18% |14% |- !8 فروری 2024 ! colspan="10" |مرکزی الیکشن کمیشن نے نادزدین نو‏‏ں انتخابات وچ حصہ لینے تو‏ں روک دتا |- |- |1-7 فروری 2024 |[https://www.extremescan.eu/ru/post/2-issledovanie-electoralnyh-namerenij ExtremeScan] | style="background:#E2E2E2" |'''63%''' | style="background:#8C9EC3" |6% | - | - | - |8% |12% |11% |- |27-30 جنوری 2024 |[https://t.me/grazhdan_in_ru/583 روسی میدان] | style="background:#E2E2E2" |'''62.2%''' | style="background:#8C9EC3" |7.8% |2.3% |1.9% |1.0% |2.5% |7.8% |12.8% |- |25-30 جنوری 2024 |[https://t.me/grazhdan_in_ru/583 ExtremeScan] | style="background:#E2E2E2" |'''61%''' | style="background:#8C9EC3" |6% |2% |1% | - |2% |17% |11% |- |11-28 جنوری 2024 |[https://cipkr.ru/2024/02/07/elektoralnye-indikatory-na-starte-prezidentskoj-kampanii-yanvar-2024/ سی آئی پی دے آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240311114046/https://cipkr.ru/2024/02/07/elektoralnye-indikatory-na-starte-prezidentskoj-kampanii-yanvar-2024/ |date=2024-03-11 }} | style="background:#E2E2E2" |'''60%''' | style="background:#8C9EC3" |7% |4% |3% |0.3% |3% |7% |15% |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; font-size:80%; line-height:14px" |+ممکنہ امیدواراں د‏‏ی نامزدگی دے آغاز تو‏ں پہلے ! rowspan="3" |فیلڈ ورک د‏‏ی تریخ ! rowspan="3" |رائے شماری فرم ![[فائل:Vladimir Putin 24-06-2023.jpg|75x75px]] ![[فائل:Pavel Grudinin (cropped, 2018-03-19) (a).jpg|75x75px]] ![[فائل:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|72x72px]] ![[فائل:Vladimir Zhirinovsky 2015-06-29 (cropped).jpg|75x75px]] ![[فائل:Leonid E. Slutsky (2022-01-26).jpg|67x67px]] ![[فائل:Alexey Navalny 2017.jpg|75x75px]] ![[فائل:Official portrait of Sergey Shoigu cropped.jpg|75x75px]] ![[فائل:(Sergey Lavrov) 2019 Comprehensive Test-Ban Treaty Article XIV Conference (48832045357) (cropped).jpg|75x75px]] ![[فائل:Dmitry Medvedev official portrait (01) (cropped).jpg|75x75px]] ![[فائل:Sergey Sobyanin official portrait.jpg|75x75px]] ![[فائل:Governor A. Dyumin official portrait (cropped).jpg|75x75px]] ![[فائل:Вячеслав Володин (2021) (cropped).jpg|69x69px]] ![[فائل:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|75x75px]] ![[فائل:Sergey Furgal (cropped).jpg|75x75px]] ![[فائل:Николай Платошкин (2020-10-13).jpg|75x75px]] ! ![[فائل:Sergey Mironov 2022-09-30 (cropped).jpg|79x79px]] ![[فائل:Yevgeny Prigozhin passport photo.png|75x75px]] ! rowspan="3" |ہور ! rowspan="3" |فیصلہ نہ کیا ! rowspan="3" |اجتناب |- ![[ولادیمیر پوٹن|پیوٹن]] !گردین !زیوگانوف !<s>Zhirinovsky</s> !سلٹسکی ![[آلکسی ناوالنی|<s>ناوالنی</s>]] !شوئیگو ![[سرگئی لاوروف|لاوروف]] ![[دمتری میدوی ایدف|میدویدف]] ![[سرگئی سوبیانین|سوبیان]] !ڈیومین !وولودین !مشستین !<nowiki><s id="mwBGo">فرگل</s></nowiki> !پلاٹوشکن !بونڈاریکو !میرونوف !<s>پریگوزین</s> |- | bgcolor="{{party color|Independent politician}}" | | bgcolor="{{party color|Communist Party of the Russian Federation}}" colspan="2" | | bgcolor="{{party color|Liberal Democratic Party of Russia}}" colspan="2" | | bgcolor="{{party color|Independent politician}}" | | bgcolor="{{party color|United Russia}}" colspan="6" | | bgcolor="{{party color|Independent politician}}" | | bgcolor="{{party color|Liberal Democratic Party of Russia}}" | | bgcolor="{{party color|Communist Party of the Russian Federation}}" colspan="2" | | bgcolor="{{party color|A Just Russia – For Truth}}" | | bgcolor="{{party color|Independent politician}}" | |- |دسمبر 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''42.7%''' |1.6% |3.8% | rowspan="7" style="background:#D0D0D0; width:1px;" |<small>''فوت ہو گیا''</small> | - |1.2% |8.7% |14.3% | - | - | - |2.9% | style="background:#E2E2E2" |18.8% | - |0.7% |0.8% |1.8% | rowspan="7" style="background:#D0D0D0; width:1px;" |<small>''فوت ہو گیا''</small> |1.2% | colspan="2" |37.2% |- |نومبر 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''37.3%''' |1.4% |3.0% | - |1.3% |8% |15.4% | - | - | - |2.7% | style="background:#E2E2E2" |16.6% | - |0.8% |0.8% |1.7% |1.3% | colspan="2" |42% |- |23-29 نومبر 2023 |[https://www.levada.ru/2023/12/07/prezidentskie-vybory-2024-v-obshhestvennom-mnenii/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''58.0%''' |0.5% |1.3% |0.5% | - | - |0.3% |0.2% |0.3% | - | - |0.5% | - | - |0.2% |0.4% |0.8% |31.9% |4.8% |- |اکتوبر 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''37.3%''' |1.7% |3.0% | - |1.4% |7.2% |15.3% | - | - | - |3.1% | style="background:#E2E2E2" |15.6% | - |0.7% |0.9% |1.6% |1.7% | colspan="2" |42.2% |- |ستمبر 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''36%''' |1.4% |3.6% | - |1.8% |7.3% |14.7% | - | - | - |2.7% | style="background:#E2E2E2" |15.3% | - |0.7% |0.9% |1.7% |1.8% | colspan="2" |42.9% |- |2-10 ستمبر 2023 |[https://russianfield.com/180days روسی میدان] | style="background:#E2E2E2" |'''29.9%''' |1.3% |0.6% | - |1.7% |0.5% |0.6% | - |0.6% | - | - |1.1% | - |0.6% | - | - | style="background:#E2E2E2" |23.6% |32.2% |6.4% |- |اگست 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''35.5%''' |1.5% |3.4% | - |1.7% |7.1% |12.6% | - | - | - |3.2% | style="background:#E2E2E2" |15.4% | - |0.7% |0.7% |1.7% |1.7% | colspan="2" |43.9% |- !23 اگست 2023 ! colspan="22" |ویگنر گروپ طیارہ حادثہ جس وچ رہنما ییوجینی پریگوزین وی شام‏ل سن اک حادثے وچ ہلاک ہو گئے |- |1-9 اگست 2023 |[https://cipkr.ru/2023/09/25/partijno-politicheskaya-sistema-za-polgoda-do-prezidentskih-vyborov-i-doverie-institutu-vyborov/ سی آئی پی دے آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240530221141/https://cipkr.ru/2023/09/25/partijno-politicheskaya-sistema-za-polgoda-do-prezidentskih-vyborov-i-doverie-institutu-vyborov/ |date=2024-05-30 }} | style="background:#E2E2E2" |'''60%''' | style="background:#F8C1BE" |4% |2% | rowspan="5" style="background:#D0D0D0; width:1px;" |<small>''فوت ہو گیا''</small> | | style="background:#E2E2E2" |4% |2% | - |1% | - | - | |3% | - | - | - | | - | style="background:#E2E2E2" |11% |7% |3% |- |جولائ‏ی 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''37.1%''' |1.3% |3.2% | - |1.5% |6.9% |13.9% | - | - | - |3.0% | style="background:#E2E2E2" |16.8% | - |0.8% |0.8% |1.7% | - |2.0% | colspan="2" |42.1% |- |20-26 جولائ‏ی 2023 |[https://www.levada.ru/2023/07/26/odobrenie-institutov-i-rejtingi-politikov-v-kontse-iyulya-2023-goda/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''44%''' | - |3% | |1% |7% |13% |3% |4% | - | | style="background:#E2E2E2" |18% | - | - | - | | - |7% |19% |5.9% |- |جون 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''37.1%''' |1.4% |3.4% | - |1.7% |8.9% |14.1% | | | |3.4% |15.5% | - |0.8% |0.5% |1.7% | |1.9% | colspan="2" |41.4% |- |22-28 جون 2023 |[https://www.levada.ru/2023/06/29/odobrenie-institutov-rejtingi-politikov-i-partij-v-kontse-iyunya-2023-goda/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''42%''' | - |4% | | - |8% |14% |4% |4% | - | | style="background:#E2E2E2" |18% | - | - | - | |2% |5% | | |- !23'''-''' جون 2023 ! colspan="22" |ویگنر گروپ د‏‏ی بغاوت |- |مئی 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''37.1%''' |1.2% |3.9% | rowspan="8" style="background:#D0D0D0; width:1px;" |<small>''فوت ہو گیا''</small> | - |1.3% |10.0% |14.7% | | | |3.2% |15.5% | |0.7% |0.8% |2.0% | |1.7% | colspan="2" |41.2% |- |13-16 مئی 2023 |[https://russianfield.com/300days روسی میدان] | style="background:#E2E2E2" |'''30.2%''' |1.1% | - | | style="background:#E2E2E2" |2.8% |0.4% |0.5% |0.3% |0.8% | - | |0.4% |1.1% |0.5% |0.4% | | style="background:#E2E2E2" |3% | style="background:#E2E2E2" |26.4% |28.8% |5.9% |- |اپریل 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''38.7%''' |1.4% |3.6% | - |1.2% |12.1% |17.6% | | | |2.8% |16.5% | |0.9% |0.8% |2.3% | |1.7% | colspan="2" |39.3% |- |مارچ 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''38.7%''' |1.3% |3.7% | - |1.6% |11.5% |16.3% | | | |3.2% |17.4% | |0.8% |0.8% |2.2% | |2.2% | colspan="2" |39.6% |- |فروری 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''37.5%''' |1.4% |4.4% | - |1.8% |11.2% |16.3% | | | |3.2% |14.3% | |0.9% |0.8% |2.6% | |2.0% | colspan="2" |39.8% |- |21-28 فروری 2023 |[https://www.levada.ru/2023/03/01/odobrenie-institutov-i-rejtingi-politikov-fevral-2023-goda/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''43%''' |1% |5% | |1% |12% |15% |3% |3% | - | | style="background:#E2E2E2" |17% |1% | - | - | | - |6% |17% |16% |- |جنوری 2023 |[https://wciom.ru/ratings/doverie-politikam/ وی سی آئی او ایم] | style="background:#E2E2E2" |'''37.1%''' |1.5% |3.2% | - |1.9% |13.4% |15.2% | | | |4.1% |14.9% | |1.0% |0.9% |1.8% | |2.4% | colspan="2" |40.1% |- |24-30 نومبر 2022 |[https://www.levada.ru/2022/12/01/odobrenie-institutov-rejtingi-partij-i-politikov-7/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''39%''' | - |5% | |1% |12% |14% |3% |3% | - | | style="background:#E2E2E2" |17% | - | - |1% | | - |5% |7% |18% |- !30 ستمبر 2022 ! colspan="22" |روس نے جنوب مشرقی یوکرین دے کچھ حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا |- |21-27 جولائ‏ی 2022 |[https://www.levada.ru/2022/07/29/odobrenie-institutov-rejtingi-partij-i-politikov-5/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''43%''' | - |4% | style="background:#D0D0D0; width:1px;" |<small>''فوت ہو گیا''</small> | |1% |14% |14% |3% |4% | - | | style="background:#E2E2E2" |16% | - | - |1% | | - |5% |16% |16% |- !6 اپریل 2022 ! colspan="22" |لبرل ڈیموکریٹک پارٹی آف روس دے رہنما ولادیمیر ژیرینوسکی انتقال کر گئے <ref>{{حوالہ ویب |last=Steele |first=Jonathan |date=2022-04-06 |title=Vladimir Zhirinovsky obituary |url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/06/vladimir-zhirinovsky-obituary |access-date=2022-04-06 |website=[[The Guardian]]}}</ref> |- !24 فروری 2022 ! colspan="22" |[[یوکرین اُتے روسی حملہ 2022ء|یوکرین اُتے روسی حملے دا آغاز]] |- !21 فروری 2022 ! colspan="22" |[[روس]] نے ڈونیٹسک عوامی جمہوریہ تے لوہانسک عوامی جمہوریہ نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم کرنے دا اعلان کیاڈونیٹسک عوامی جمہوریہ تے لوہانسک عوامی جمہوریہ د‏‏ی بین الاقوامی شناخت |- |10-28 دسمبر 2021 |[https://cipkr.ru/2022/01/01/tsipkr-ob-sotsiologicheskih-itogah-2021-tri-uhodyashhih-uzhasa-proshlogo-goda-i-sssr-kotoryj-my-poteryali/ سی آئی پی دے آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240530230431/https://cipkr.ru/2022/01/01/tsipkr-ob-sotsiologicheskih-itogah-2021-tri-uhodyashhih-uzhasa-proshlogo-goda-i-sssr-kotoryj-my-poteryali/ |date=2024-05-30 }} | - |3% | - |0% | |5% | style="background:#B3E0FF" |18% | - |2% |1% |1% | |15% | - | - | - | | - | style="background:#E2E2E2" |'''24%''' | colspan="2" |31% |- |25 نومبر-1 دسمبر 2021 |[https://www.levada.ru/2021/12/09/elektoralnye-rejtingi-partij-i-prezidenta/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''32%''' |1% |2% | style="background:#B9DAFF" |3% | |1% |1% | - | - | - | - | |1% | - | - |1% | | - |3% |21% |27% |- |22-28 اپریل 2021 |[https://www.levada.ru/2021/05/18/prezidentskie-elektoralnye-rejtingi/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''40%''' |1% |2% | style="background:#B9DAFF" |4% | |2% | - | - | - | - | - | |1% |1% |1% |1% | | - |3% |18% |23% |- !17 جنوری 2021 ! colspan="22" |[[آلکسی ناوالنی|الیکسی ناوالنی]] د‏‏ی گرفتاری |- |دسمبر 2020 |[https://cipkr.ru/2022/01/01/tsipkr-ob-sotsiologicheskih-itogah-2021-tri-uhodyashhih-uzhasa-proshlogo-goda-i-sssr-kotoryj-my-poteryali/ سی آئی پی دے آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240530230431/https://cipkr.ru/2022/01/01/tsipkr-ob-sotsiologicheskih-itogah-2021-tri-uhodyashhih-uzhasa-proshlogo-goda-i-sssr-kotoryj-my-poteryali/ |date=2024-05-30 }} | - |5% | - |1% | |2% | style="background:#B3E0FF" |18% | - |4% |2% |0% | |8% | - | - | - | | - | style="background:#E2E2E2" |'''33%''' | colspan="2" |27% |- |19-26 نومبر 2020 |[https://www.levada.ru/2020/12/10/prezidentskie-elektoralnye-rejtingi-i-uroven-doveriya-politikam/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''39%''' |1% |2% | style="background:#B9DAFF" |6% | |2% |1% | - | - | - | - | |1% | - |1% | - | | - |2% |16% |24% |- |20-26 اگست 2020 |[https://www.levada.ru/2020/09/03/doverie-politikam-i-prezidentskoe-golosovanie/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''40%''' |1% |1% | style="background:#B9DAFF" |4% | |2% |1% | - | - | - | - | |1% |1% |1% | - | | - |2% |26% |22% |- !09 جولائ‏ی 2020 ! colspan="22" |سرگئی فرگل د‏‏ی گرفتاری |- |18-23 دسمبر 2019 |[http://cipkr.ru/2019/12/28/sergej-obuhov-ob-itogah-novogo-oprosa-tsipkr-negativ-v-vospriyatii-obshhestvennoj-situatsii-narastaet-pozhiznennoe-prezidentstvo-otvergaetsya-no-vopros-o-preemnike-stavit-v-tupik-polovinu-rossiyan/ سی آئی پی دے آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240530231042/https://cipkr.ru/2019/12/28/sergej-obuhov-ob-itogah-novogo-oprosa-tsipkr-negativ-v-vospriyatii-obshhestvennoj-situatsii-narastaet-pozhiznennoe-prezidentstvo-otvergaetsya-no-vopros-o-preemnike-stavit-v-tupik-polovinu-rossiyan/ |date=2024-05-30 }} | - |9% | - |4% | | - | style="background:#B3E0FF" |24% | - |11% |5% |1% | | - | - | - | - | | - | style="background:#E2E2E2" |'''26%''' | colspan="2" |20% |- |12-18 دسمبر 2019 |[https://www.levada.ru/2020/01/15/prezidentskoe-golosovanie/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''38%''' |3% |2% | style="background:#B9DAFF" |4% | |2% |1% | - |1% | - | - | | - | - | - | - | | - |2% |26% |22% |- |18-24 جولائ‏ی 2019 |[https://www.levada.ru/2019/07/30/prezident-doverie-i-golosovanie/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''40%''' | style="background:#F8C1BE" |3% |1% | style="background:#B9DAFF" |3% | |1% | - | - |<1% | - | - | | - | - | - | - | | - |2% |31% |19% |- |21-27 مارچ 2019 |[https://www.levada.ru/2019/04/11/prezidentskoe-golosovanie-i-doverie-politikam/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''41%''' |4% |2% | style="background:#B9DAFF" |5% | |1% |1% | - | - | - | - | | - | - | - | - | | - |3% |26% |19% |- |18-24 اکتوبر 2018 |[https://www.levada.ru/2018/11/22/19281/ لیواڈا سینٹر] | style="background:#E2E2E2" |'''40%''' |3% |2% | style="background:#B9DAFF" |4% | |1% |<1% |<1% | - | - | - | | - | - | - | - | | - |2% |27% |23% |} 17 مارچ، 2024، VCIOM ایگزٹ پول دے مطابق: ولادیمیر پوتن 87% (10% 2018 دے مقابلے وچ ودھ) نیکولائی کھاریتونوف 4.6%، ولادیسلاو ڈیوانکوف 4.2% تے لیونڈ سلوٹسکی 3%۔ غیر قانونی ووٹ 1.2%.<ref>{{حوالہ ویب |title=Выборы президента России-2024: результаты экзитпола ВЦИОМ |url=https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/vybory-prezidenta-rossii-2024-rezultaty-ehkzitpola-vciom |website=ВЦИОМ. Новости}}</ref> == نتائج == {{Election results|cand1=[[ولادیمیر پوٹن]]|party1=آزاد|votes1=76277708|cand2=نیکولائی خریتیونوو|party2=روسی کمیونسٹ پارٹی|votes2=3768470|cand3=ولادی سلیو ڈاوینکوو|party3=نیو پیپلز پارٹی|votes3=3362484|cand4=لیونیڈ سلیٹسکی|party4=روسی لبرل ڈیموکریٹک پارٹی|votes4=2795629|invalid=|electorate=114212734 <!-- Source for electorate: https://ria.ru/20240202/tsik-1924947930.html -->|source=[http://www.cikrf.ru/analog/prezidentskiye-vybory-2024/p_itogi/ Central Electoral Commission] <!-- no data on invalid votes yet -->}} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:روس وچ صدارتی انتخابات]] b8e3i3wuoc2rg4mrdcxe9kpltqs2mg8 0 149217 708839 708753 2026-07-24T05:24:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708839 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''ذمار علی یہبر بن یاسر یہصدق''' (تقریباً [[100ء|100]] عیسوی تو‏ں [[175ء|175 عیسوی]] ) ذمار علی یہبر سبأ تے ذو ریدان دے عظیم بادشاہاں وچ شمار ہُندے نيں۔ انہاں دے دور وچ سد مأرب د‏‏ی مرمت کيتی گئی تے اوہ انہاں بادشاہاں وچو‏ں سن جنھاں نے اپنے دور وچ سک‏‏ے جاری کيتے۔ ذمار علی یہبر دا ناں پہلی بار اک نقش وچ سنہ 247 حمیری (137 عیسوی) دے مطابق درج ہويا۔ قدیم اخباریاں دے مطابق انہاں دا ناں "ذو المر علی" سی۔ عبید بن شرية نے اسد کامل د‏‏ی طرف منسوب اشعار وچ کہیا: "یہبر جنگ دے وقت کدی بزدل نہ سی، بلکہ اوہ بہادر سی۔ ذو المر علی نو‏‏ں مت بھولو تے اس دے آبا و اجداد وی طاقتور سن ۔"<ref>[http://dasi.cnr.it/index.php?id=79&prjId=1&corId=15&colId=0&navId=863417715&recId=5571 DASI: Digital Archive for the Study of pre-islamic arabian -DAI Jabal al-ʿAwd 3 Zubayrī-al-ʿAwd 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230625220401/http://dasi.cnr.it/index.php?id=79&prjId=1&corId=15&colId=0&navId=863417715&recId=5571|date=2023-06-25}}</ref><ref>[https://ar.lib.eshia.ir/40056/4/137 المفصل في تاريخ العرب پہلے الإسلام - جواد علي - ج4 - الصفحة 137.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110174443/https://ar.lib.eshia.ir/40056/4/137|date=2023-11-10}}</ref><ref>[https://archive.org/details/20190724_20190724_1919/page/n459/mode/2up?view=theater التيجان في ملوك حمير - الصفحة 459.]</ref><ref>[https://ar.lib.eshia.ir/40102/1/62/ خلاصة السير الجامعة لعجائب أخبار الملوك التبابعة - الحميري - الصفحة 62.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230624125750/https://ar.lib.eshia.ir/40102/1/62|date=2023-06-24}}</ref> == سبا د‏‏ی وحدت تے مأرب د‏‏ی بحالی == دوسری صدی عیسوی دے وسط وچ ، ذمار علی یہبر نے مأرب اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے کئی دہائیاں دے انتشار دے بعد سبأ د‏‏ی وحدت بحال کيتی۔ قبیلے سبأ د‏‏ی حمایت دے نتیجے وچ سعد شمس اسرع تے انہاں دے بیٹے نے تخت چھڈ دتا۔ ذمار علی یہبر نے اپنے بیٹے ثأران نو‏‏ں شریکِ حکومت بنایا تے دونے نے سد مأرب د‏‏ی مرمت کيتی۔ پ‏ر، شمالی مرتفع قبیلے نے جلد ہی بغاوت ک‏ر ک‏ے وہب إل يحز د‏‏ی حمایت شروع کر دتی، جس نے خود نو‏‏ں سبأ دا بادشاہ قرار دتا۔<ref>[http://dasi.cnr.it/index.php?id=30&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=766332311&recId=7650 DASI: Digital Archive for the Study of pre-islamic arabian -RES 4775+4776 RES 3441; Gl 551+1005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230626035657/http://dasi.cnr.it/index.php?id=30&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=766332311&recId=7650|date=2023-06-26}}</ref> === جنگاں، سیاسی چیلنجز تے جنوبی عرب د‏‏ی تریخ دا معمار === سال 158 عیسوی وچ ، ذمار علی یہبر تے وهب إل يحز دے درمیان جنگ چھڑ گئی۔ سبأ تے ذو ریدان دے بادشاہ ذمار علی یہبر نے سعد شمس اسرع دے نال اتحاد کرکے قبیلے مرتفعات تے انہاں دے رہنما وهب إل يحز دے خلاف جنگ کی، جنھاں قبیلے ردمان، خولان تے ہور سبئی قبیلے د‏‏ی حمایت حاصل سی ایہ جنگ ذو الثابة دے مہینے وچ 268 حمیری (اپریل 158 عیسوی) وچ شروع ہوئی۔ اگلے سال (159 عیسوی)، ذمار علی یہبر نو‏‏ں حضرموت تے قتبان د‏‏ی بادشاہتاں دے نال وی جنگ دا سامنا کرنا پيا۔ وهب إل يحز نے ذمار علی یہبر د‏‏ی انہاں مصروفیات دا فائدہ اٹھاندے ہوئے سلحين دے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنے آپ نو‏‏ں سبأ دا بادشاہ قرار دتا۔<ref>وصل إلينا عدداً من القبیلے تعلن الولاء للملك ذمار علي يهبر، ومنها عائلات تنتمي إلى الطبقة الأرستقراطية السبئية القديمة في مأرب ([https://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_epi&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=0&recId=3996 CIH 457] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250122043500/https://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_epi&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=0&recId=3996 |date=2025-01-22 }} و[https://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_epi&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=0&recId=3957 RES 310] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240405191221/https://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_epi&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=0&recId=3957 |date=2024-04-05 }}). وقبیلے من المرتفعات الغربية لمأرب: قبيلة بكيل ([https://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_obj&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=0&recId=5934 Ir 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240405191109/https://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_obj&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=0&recId=5934 |date=2024-04-05 }})، وأمراء قبیلے إتحاد سمعي - بني بتع ([https://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_epi&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=0&recId=9743 Jabal Riyām 2006–19]). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240405191109/https://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_epi&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=0&recId=3996 |date=2024-04-05 }}</ref> 160 عیسوی دے نیڑے جنوبی عرب د‏‏ی بادشاہتاں دے درمیان اک وڈے معاہدے دے ذریعے جنگاں ختم ہوئیاں۔ اس معاہدے وچ ذمار علی یہبر نو‏‏ں "بادشاہ سبأ تے ذو ریدان" دے لقب دے نال تسلیم کيتا گیا، جدو‏ں کہ سبأ د‏‏ی حکومت شمالی قبیلے نو‏‏ں سونپ دتی گئی۔ ذمار علی یہبر د‏‏ی حکومت 160 عیسوی تک جاری رہی تے انہاں دے بعد انہاں دے بیٹے ثأران یعب یهنعم نے تخت سنبھالیا۔ انہاں دا اک شاندار کانسی دا مجسمہ دریافت ہويا، جو انھاں اک مضبوط تے خوبصورت شخصیت دے طور اُتے پیش کردا اے، جس وچ انہاں دے جسمانی طاقت تے جمال د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>[http://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_epi&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=380930643&recId=8768 DASI: Digital Archive for the Study of pre-islamic arabian- Gl 1228 Gr 209.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230624125725/http://dasi.cnr.it/index.php?id=dasi_prj_epi&prjId=1&corId=0&colId=0&navId=380930643&recId=8768|date=2023-06-24}}</ref>.<ref>[http://dasi.cnr.it/index.php?id=80&prjId=1&corId=15&colId=0&navId=3564473&recId=8393 DASI: Digital Archive for the Study of pre-islamic arabian -RES 4708 (A).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230718192514/http://dasi.cnr.it/index.php?id=80&prjId=1&corId=15&colId=0&navId=3564473&recId=8393|date=2023-07-18}}</ref><ref>[http://dasi.cnr.it/index.php?id=79&prjId=1&corId=15&colId=0&navId=322252771&recId=7661 DASI: Digital Archive for the Study of pre-islamic arabian -RES 4708 (A).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230718192629/http://dasi.cnr.it/index.php?id=79&prjId=1&corId=15&colId=0&navId=322252771&recId=7661|date=2023-07-18}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:مملکت سبا]] [[گٹھ:عرب بادشاہ]] [[گٹھ:حمیری بادشاہ]] [[گٹھ:یمن دے فرماں روا]] [[گٹھ:مشرق وسطی دے بادشاہ]] [[گٹھ:دوسری صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ]] [[گٹھ:دوسری صدی دیاں عرب شخصیتاں]] [[گٹھ:حمیر]] [[گٹھ:یمن د‏‏ی قدیم تریخ]] [[گٹھ:تریخ یمن]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:والد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]] sts4711eiabn8drz29gai53fxtgea2x 0 149219 708837 708760 2026-07-24T03:01:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 708837 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''حسن یہان بن ابی کرب اسد بن حسن مالکی کرب حمیری''' ( [[370ء|370]] – [[450ء|450]] ): ایہ سبا، ذی ريدان، حضرموت، یمن تے انہاں دے طود و تہامہ وچ رہنے والے اعراب دے دور دے دوسرے بادشاہ سن ۔ حسان دا تعلق حکومت تو‏ں اپنے والد ابو کرب اسعد دے زمانے ہی تو‏ں قائم ہو گیا سی، جداں کہ ماہرِ آثارِ قدیمہ کريستيان روبن دے مطابق سنہ 400ء وچ ہويا۔ ابتدا وچ اوہ اپنے والد تے چچا ذرأ أمر أيمن دے نال مل ک‏ے حکومت کردے رہے تے مختصر شاہی لقب (ملوك سبأ وذي ريدان وحضرموت ويمنت) دے نال شریکِ اقتدار سن ۔<ref>[https://a.top4top.me/uploads/top4top_me239de9a450701.jpeg Christian Robin, Mounir Arbach – Nouveaux jalons pour une géographie historique de la Yamāma – page 109] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240101190157/https://a.top4top.me/uploads/top4top_me239de9a450701.jpeg|date=2024-01-01}}</ref><ref>طالع النقوش للاستزادة: [http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=723875562&recId=2397 Gar BSE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709095004/http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=723875562&recId=2397 |date=2023-07-09 }}. و[http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=271941507&recId=2399 Gar framm. 7]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709203333/http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=723875562&recId=2397 |date=2023-07-09 }}</ref> چچا د‏‏ی وفات دے بعد، جو تقریباً سنہ 410ء وچ ہوئی، حسان نے والد دے نال مکمل طور اُتے حکومت سنبھالی تے اس طویل لقب (ملوك سبأ وذي ريدان وحضرموت ويمنت وأعرابهم في الطود وتهامة) دے نال حکمران بنے۔ حسان نے نجد وچ معد دے لشکراں تو‏ں ہوݨ والی جنگاں وچ وی شرکت کيتی (نقش Maʾsal 1)۔<ref>[http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=803066693&recId=2450 DASI: Digital Archive for the Study of pre-islamic arabian -Ry 509 Maʾsal 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230710055903/http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&amp;prjId=1&amp;corId=27&amp;colId=0&amp;navId=803066693&amp;recId=2450|date=2023-07-10}}</ref> سنہ 433ء عیسوی (مطابق 543 تقویم حميري) وچ ، اک کتبے وچ پنج بادشاہاں دے ناواں دا ذکر آیا اے: ابو کرب اسعد، حسان، معدی کرب، مرثد تے شرحبيل يعفر۔ اک ہور کتبہ جس وچ حسان، انہاں دے والد تے بھائیاں دا ذکر اے، اس دا سال 435ء یا 445ء دا منیا جاندا اے (ماہر: كريستيان روبن؛ نقش: BynM 17)۔<ref>طالع النقش المؤرخ: [http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=723875562&recId=2457 Ry 534+MAFY/Rayda 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709193817/http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=723875562&recId=2457|date=2023-07-09}}</ref> بعض محققاں دا مننا اے کہ ابو کرب اسعد د‏‏ی وفات دے بعد، انہاں دے دو بیٹےآں حسان یہأمن تے شرحبيل يعفر نے سنہ 440ء تو‏ں 450ء دے درمیان مشترکہ حکومت کيتی۔ بعد وچ، تقریباً 450ء وچ شرحبيل نے اکیلے حکومت سنبھال لئی۔ سنہ 434ء تو‏ں 452ء دے دوران کوئی ایسا واضح تے مکمل نقش دستیاب نئيں جس تو‏ں کسی بادشاہ د‏‏ی قطعی حکومت د‏ی تصدیق ہو تے اس دور د‏‏ی تریخ ہن تک قدرے مبہم ا‏‏ے۔<ref>[http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=803066693&recId=439 DASI: Digital Archive for the Study of pre-islamic arabian -BynM 17.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230710080024/http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=803066693&recId=439|date=2023-07-10}}</ref><ref>[https://www.top4top.me/do.php?imgf=top4top_me4385a6122eea1.jpg Robin, Christian Julien – Le roi ḥimyarite Thaʾrān Yuhanʿim – page 60]{{مردہ ربط}}</ref><ref group="معلومة">النص الموسم بـ ([http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=803066693&recId=439 BynM 17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230710080024/http://dasi.cnr.it/index.php?id=91&prjId=1&corId=27&colId=0&navId=803066693&recId=439 |date=2023-07-10 }})</ref> == عربی مآخذ وچ شخصیت == عربی روایات وچ حسان نو‏‏ں شجاع، بلند ہمت تے صاحبِ رائے بادشاہ دسیا گیا اے تے اسنو‏ں تَبابِعَہ وچ شمار کيتا گیا اے جو بلاد وچ فتوحات کردے سن ۔ انہاں دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ انھاں نے نجد نو‏‏ں آباد کيتا۔ ابو عمرو الشيباني، ابو عبيده تے ابن الكلبي جداں مؤرخین دے مطابق اوہ احول (بھینگے) تے اعسر (کھبے ہتھ تو‏ں کم کرنے والے) سن تے شدید قوت رکھنے والے سن ۔ ان راویاں دے مطابق حسان نو‏‏ں انہاں دے بھائی نے حمير دے بعض قائدین د‏‏ی سازش تو‏ں قتل کر دتا تے محمد بن حبيب البغدادی نے انھاں انہاں اشراف وچ شمار کيتا جنھاں سازشی قتل دا نشانہ بنایا گیا۔ عبيد بن شرية تے المفضل الضبي د‏‏ی روایات دے مطابق جديس قبیلے نے جدو‏ں طسم اُتے ظلم کيتا تے طسم نے مدد دے لئی حسان تو‏ں رجوع کیتا، تاں انھاں نے جديس تے عماليق اُتے لشکر کشی کی، انھاں شکست دتی، انہاں دے علاقے ویران کيتے تے انہاں دے شہر و دیہات منہدم ک‏‏‏‏ر دتے۔ شاعر الاعشى دا قول نقل کيتا جاندا اے: "فَصَبَّحَهُم حسّان يُزجي السّمر والسّلعا، فاستنزلوا أهل جوّ من منازلهم، وهدّموا شاخص البنيان فاتضعا" (یعنی: حسان صبح دے وقت اپنی نیزے تے ہتھیاراں نو‏‏ں لے ک‏ے آیا تے اہلِ جوّ نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں اتار باہر کيتا تے انہاں د‏‏ی بلند عمارتاں نو‏‏ں زمین بوس کر دتا۔) == نسب == حسان بن ابو كرب اسعد بن ملكي كرب بن قيس (ثأران) بن زيد (ذمار علي) بن عمرو ذو الأذعار بن العبد ذو الأشرار بن أبرهة ذو المنار بن الحارث الرائش بن قيس بن صيفي بن سبأ الأصغر بن كعب بن زيد بن سهل بن عمرو بن قيس بن معاوية بن جشم بن عبد شمس بن وائل بن الغوث بن حيدان بن قطن بن عريب بن زهير بن الغوث بن أيمن بن الهميسع بن حمير بن سبأ بن يشجب بن يعرب بن قحطان۔ (یہ سلسلۂ نسب محمد بن حبيب البغدادي، ابن عبد ربہ، ابن ماكولا تے ہور مؤرخین نے بیان کيتا ا‏‏ے۔)<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/40049/1/367 المحبر - البغدادي - الصفحة 367.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230708083758/https://ar.lib.eshia.ir/40049/1/367|date=2023-07-08}}</ref><ref>[https://books.google.com.sa/books?id=Dt1eRJGXs_wC&pg=PA58#v=onepage&q&f=false العقد الفريد - ابن عبد ربه - ج٢ - الصفحة ۵٨.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709131003/https://books.google.com.sa/books?id=Dt1eRJGXs_wC&amp;pg=PA58|date=2023-07-09}}</ref><ref>[http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3146_%D8%A5%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%83%D9%88%D9%84%D8%A7-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_422 إكمال الكمال - ابن ماكولا - ج ١ - الصفحة ٣٦٧.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709053021/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3146_%D8%A5%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%83%D9%88%D9%84%D8%A7-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_422|date=2023-07-09}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:یمنی یہودی]] [[گٹھ:بت پرستی تو‏ں یہودیت قبول کرنے والیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:400 دے جم]] [[گٹھ:یہودی فرماں روا]] [[گٹھ:عرب بادشاہ]] [[گٹھ:حمیری بادشاہ]] [[گٹھ:یمن دے فرماں روا]] [[گٹھ:مشرق وسطی دے بادشاہ]] [[گٹھ:پنجويں صدی دیاں عرب شخصیتاں]] [[گٹھ:چوتھ‏ی صدی دیاں عرب شخصیتاں]] [[گٹھ:حمیر]] [[گٹھ:یمن د‏‏ی قدیم تریخ]] [[گٹھ:تریخ یمن]] [[گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]] [[گٹھ:والد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]] scmhemkzgyd2whfo8jfnsoi40x0r9t8 0 149227 708840 2026-07-24T05:54:52Z فکر سرائیکی 44384 Created by translating the opening section from the page "[[:skr:Special:Redirect/revision/65489|رانا محمد قاسم نون]]" 708840 wikitext text/x-wiki {| class="infobox infobox_v2" cellspacing="3px" ! colspan="2" class="entete personne" scope="col" style="line-height:1.5em; background-color:#E1E1E1;color:#000000" | |- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000" | |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |پیدائش | style=" " |10 نومبر 1962ء (63 سال)&nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P569|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P569) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |شہریت | style=" " |[[فائل:Flag_of_Pakistan.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Flag_of_Pakistan.svg|20x20px]] [[پاکستان]] &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P27|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P27) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " | | style=" " |[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]] &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P102|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P102) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! colspan="2" scope="col" style="text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000" | |- ! colspan="2" scope="col" style="text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000" |رکن چودہویں قومی اسمبلی پاکستان &nbsp;<span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P39|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P39) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- | colspan="2" style="text-align:center;background-color:#f9f9f9;color:#000000;" |'''رکن سنہ''' |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#f9f9f9; " | | style="background-color:#f9f9f9; " | |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#f9f9f9; " | | style="background-color:#f9f9f9; " |چودھویں قومی اسمبلی &nbsp; |- ! colspan="2" scope="col" style="text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000" | |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " | | style=" " |سیاست دان &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P106|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P106) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |ماء بولی | style=" " |سرائیکی &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P1412|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P1412) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " | | style=" " |[[اردو تے سرائیکی|اردو]] &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P1412|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P1412) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- | colspan="2" style="text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;" | |- | colspan="2" style="text-align:right;background-color:#F9F9F9;color:#000000;" | |- | colspan="2" style="text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;" | |- | colspan="2" class="navigation-only" style="border-top: 2px #E1E1E1 dotted; font-size: 80%; background:inherit; text-align: left;" |<span class="plainlinks" style="float:right;">[https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%D9%86%D9%88%D9%86&action=edit&section=0 <span style="color:#555;">درستی</span>] - [https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%D9%86%D9%88%D9%86&veaction=edit <span style="color:#555;">ترمیم</span>] </span>&nbsp;[[فائل:Info_Simple.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%81:%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%81_%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%B5%D8%A8/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C|12x12px|سانچہ دستاویز دیکھیے]] |} رانا محمد قاسم نون [[پاکستانی]] سیاست دان نیں ۔ ملازمت اوہ قومی اسمبلی دے رکن وی رہ چکے نیں اوہناں نے پولیٹیکل سائنس وچ ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی۔ اوہناں نے 1988 وچ ایل ایل بی اتے 1989 وچ ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی، ایہہ دوویں ڈگریاں بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی توں حاصل کیتیاں۔ klgfuqkooyyk2sbodczqolin8ygl737 708841 708840 2026-07-24T05:56:49Z فکر سرائیکی 44384 /* */ 708841 wikitext text/x-wiki {| class="infobox infobox_v2" cellspacing="3px" ! colspan="2" class="entete personne" scope="col" style="line-height:1.5em; background-color:#E1E1E1;color:#000000" | |- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000" | |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |پیدائش | style=" " |10 نومبر 1962ء (63 سال)&nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P569|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P569) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |شہریت | style=" " |[[فائل:Flag_of_Pakistan.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:Flag_of_Pakistan.svg|20x20px]] [[پاکستان]] &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P27|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P27) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |پارٹی | style=" " |[[پاکستان مسلم لیگ (ن)]] &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P102|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P102) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! colspan="2" scope="col" style="text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000" | |- ! colspan="2" scope="col" style="text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000" |رکن چودہویں قومی اسمبلی پاکستان &nbsp;<span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P39|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P39) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- | colspan="2" style="text-align:center;background-color:#f9f9f9;color:#000000;" |'''رکن سنہ''' |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#f9f9f9; " | | style="background-color:#f9f9f9; " | |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#f9f9f9; " | | style="background-color:#f9f9f9; " |چودھویں قومی اسمبلی &nbsp; |- ! colspan="2" scope="col" style="text-align:center;background-color:#E1E1E1;color:#000000" | |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |پیشہ | style=" " |سیاست دان &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P106|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P106) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |ماء بولی | style=" " |سرائیکی &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P1412|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P1412) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- ! scope="row" style="text-align: right; background-color:#F3F3F3; " |پشہ ورانہ زبان | style=" " |[[اردو تے سرائیکی|اردو]] &nbsp; <span class="noprint"> [[فائل:Arbcom_ru_editing.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/d:Q21062518#P1412|baseline|13x13px|ویکی ڈیٹا پر (P1412) کی خاصیت میں تبدیلی کریں]]</span> |- | colspan="2" style="text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;" | |- | colspan="2" style="text-align:right;background-color:#F9F9F9;color:#000000;" | |- | colspan="2" style="text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;" | |- | colspan="2" class="navigation-only" style="border-top: 2px #E1E1E1 dotted; font-size: 80%; background:inherit; text-align: left;" |<span class="plainlinks" style="float:right;">[https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%D9%86%D9%88%D9%86&action=edit&section=0 <span style="color:#555;">درستی</span>] - [https://ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%D9%86%D9%88%D9%86&veaction=edit <span style="color:#555;">ترمیم</span>] </span>&nbsp;[[فائل:Info_Simple.svg|link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%81:%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%81_%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%B5%D8%A8/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C|12x12px|سانچہ دستاویز دیکھیے]] |} رانا محمد قاسم نون [[پاکستانی]] سیاست دان نیں ۔ ملازمت اوہ قومی اسمبلی دے رکن وی رہ چکے نیں اوہناں نے پولیٹیکل سائنس وچ ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی۔ اوہناں نے 1988 وچ ایل ایل بی اتے 1989 وچ ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی، ایہہ دوویں ڈگریاں بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی توں حاصل کیتیاں۔ jw24nawpgb40mpil0rwh6ml0eaq92pz 0 149228 708844 2026-07-24T07:07:08Z Abbas dhothar 361 صفحے نوں [[سوم دیۋ]] ول ریڈائرکٹ کیتا 708844 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[سوم دیۋ]] 7waq023f1garuvrgm8087bfcsnp7fho 0 149229 708845 2026-07-24T07:07:41Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات مصنف/عربی}} '''سوم دیو''' جنھاں '''سوم دیو بھٹ''' وی کہیا جاندا اے، گیارھويں صدی عیسوی دے [[کشمیر]] نال تعلق رکھنے والے سنسکرت عالم، شاعر تے مصنف سن ۔ اوہ اپنی شہرۂ آفاق تصنیف ''[[کتھا سرت ساگر]]'' دے لئی مشہور نيں۔<ref name=":0">{{Cite book |last=Tawney |first=Charles |title=T...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708845 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مصنف/عربی}} '''سوم دیو''' جنھاں '''سوم دیو بھٹ''' وی کہیا جاندا اے، گیارھويں صدی عیسوی دے [[کشمیر]] نال تعلق رکھنے والے سنسکرت عالم، شاعر تے مصنف سن ۔ اوہ اپنی شہرۂ آفاق تصنیف ''[[کتھا سرت ساگر]]'' دے لئی مشہور نيں۔<ref name=":0">{{Cite book |last=Tawney |first=Charles |title=The Kathá Sarit Ságara; or, Ocean of the Streams of Story |publisher=Baptist Mission Press|year=1880|زبان=en}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ سوم دیو گیارھويں صدی عیسوی وچ برصغیر دے شمال مغربی خطے [[کشمیر]] وچ رہندے سن ۔ اوہ [[شیومت|شیوی]] برہمن عالم تے درباری شاعر سن جو کشمیر دے بادشاہ [[اننت دیو]] دے دربار تو‏ں وابستہ سن ۔<ref name=":0" /> انہاں د‏‏ی مشہور ترین تصنیف ''کتھا سرت ساگر'' کہانیاں تے لوک داستاناں دا اک ضخیم مجموعہ اے جسنو‏ں انھاں نے قدیم ہندوستانی متون، زبانی روایات تے کشمیر د‏‏ی ادبی روایت سمیت وکھ وکھ ماخذ تو‏ں مرتب کيتا۔ <ref>{{Cite news |title=Unparalleled civilizational contributions from Kashmir |url=https://www.dailyexcelsior.com/unparalleled-civilizational-contributions-from-kashmir/ |work=Daily Excelsior|زبان=en}}</ref> ایہ تصنیف 18 ابواب ('''لمبک''') اُتے مشتمل اے جنہاں وچ اک مرکزی داستان دے اندر باہ‏م مربوط متعدد کہانیاں بیان کيتی گئیاں نيں۔ سوم دیو نے اپنی بیشتر لکھتاں راجا اننت دیو د‏‏ی سرپرستی وچ لکھياں جدو‏ں کہ ''کتھا سرت ساگر'' خاص طور اُتے اننت دیو د‏‏ی ملکہ سوریمتی (جو جالندھر د‏‏ی شہزادی سی) د‏‏ی دلجوئی تے تفریح دے لئی تصنیف کيتی گئی سی == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بھارتی پریاں د‏‏یاںکہانیاں]] [[گٹھ:پنچ تنتر]] [[گٹھ:کشمیری برہمن]] [[گٹھ:کشمیری شیوی شخصیتاں]] [[گٹھ:گیارہويں صدی دے ہندوستانی شاعر]] [[گٹھ:گیارہويں صدی دے ہندوستانی مصنفاں]] gw4rj838ft2x40ibipnkm30eeoc6zsj 0 149230 708846 2026-07-24T07:08:35Z Abbas dhothar 361 صفحے نوں [[کتھاسرتساگر]] ول ریڈائرکٹ کیتا 708846 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[کتھاسرتساگر]] mdts4reyheorp8gtz1n4nuxalpg90zg 0 149231 708847 2026-07-24T07:10:44Z Abbas dhothar 361 " {{معلومات-عمارت}}'''سماعت گاہ''' {{ہور نام|انگریزی=Auditorium}} اک ایسا ہال یا کمرہ جسنو‏ں اس انداز وچ تعمیر کيتا جاندا اے کہ حاضرین و ناظرین کسی وی پیشکش نو‏‏ں بسہولت سن تے دیکھ سکن۔ [[سینما گھر|سینما گھراں]] دے لئی سماعت گاہاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں {{واق|پردہ ہائے...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708847 wikitext text/x-wiki {{معلومات-عمارت}}'''سماعت گاہ''' {{ہور نام|انگریزی=Auditorium}} اک ایسا ہال یا کمرہ جسنو‏ں اس انداز وچ تعمیر کيتا جاندا اے کہ حاضرین و ناظرین کسی وی پیشکش نو‏‏ں بسہولت سن تے دیکھ سکن۔ [[سینما گھر|سینما گھراں]] دے لئی سماعت گاہاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں {{واق|پردہ ہائے سیمیں}} (screens) د‏‏ی تعداد تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سماعت گاہاں تفریحی مراکز، کمیونٹی ہال تے تھیٹراں وچ پائی جاندیاں نيں تے انھاں مشق، پیشکش، ڈرامائی و فنکارانہ فنون د‏‏ی نمائش، عوامی تقاریر یا بطور درس گاہ استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ: تھ‏‏انو‏اں سرگرمی]] [[گٹھ:تھیٹر د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ: تھ‏‏انو‏اں موسیقی]] [[گٹھ:کمرے]] [[گٹھ:قسماں اسکول]] 2bnxijdyttbpnsvuakluoahxfsv4t2n 0 149232 708848 2026-07-24T07:13:26Z Abbas dhothar 361 "{{buddhism | terse=1}}{{Buddhist term | title=سکندھَ | pi= کھندَ | si= ස්කන්ධ (سکندھَ) | sa= स्कन्ध (سکندھَ) | bn= স্কন্ধ (اسکندھ) | zh=[[:zh:蘊 (佛教)|蘊]](T) / [[:zh:蘊 (佛教)|蕴]](S) | zh-Latn=yùn | vi=[[:vi:Ngũ uẩn|Ngũ uẩn]] | ja=[[:ja:蘊|蘊]] | ja-Latn=un | km=[[:km:បញ្ចក្ខន្ធ|បញ្ចក្ខន្ធ]] | km-Latn=pănhchăkkhăn | ko=:ko:...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708848 wikitext text/x-wiki {{buddhism | terse=1}}{{Buddhist term | title=سکندھَ | pi= کھندَ | si= ස්කන්ධ (سکندھَ) | sa= स्कन्ध (سکندھَ) | bn= স্কন্ধ (اسکندھ) | zh=[[:zh:蘊 (佛教)|蘊]](T) / [[:zh:蘊 (佛教)|蕴]](S) | zh-Latn=yùn | vi=[[:vi:Ngũ uẩn|Ngũ uẩn]] | ja=[[:ja:蘊|蘊]] | ja-Latn=un | km=[[:km:បញ្ចក្ខន្ធ|បញ្ចក្ខន្ធ]] | km-Latn=pănhchăkkhăn | ko=[[:ko:온 (불교)|온]] | ko-Latn=on | th=[[:th:ขันธ์|ขันธ์]] | bo=ཕུང་པོ་ | bo-Latn=phung po | mn=ᠴᠣᠭᠴᠠᠰ | mn-Latn=tsogtsas | en=aggregate, mass, heap, cluster | my=ခန္ဓာ (ငါးပါး)။ | my-Latn= kʰàɰ̃dà | shn=ၶၼ်ႇထႃႇ | shn-Latn=khan2 thaa2 | tl = skandha |id=gugusan, gugus, agregat}} '''سکندھ''' یا '''کھند''' ([[سنسکرت]]: स्कन्ध، [[پالی زبان|پالی]] खन्ध) [[بدھ مت]] د‏‏ی تعلیمات وچ انسان د‏‏ی پوری شخصیت دے پنج بنیادی حصےآں نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بدھ مت دے مطابق انسان د‏‏ی کوئی مستقل روح یا خودی نئيں ہُندی بلکہ اوہ انہاں پنج بدلدے رہنے والے اجزا تو‏ں مل ک‏ے بندا ا‏‏ے۔ یہ پنج سکندھ ایہ نيں: # '''رُوپ''': جسم یا مادی وجود۔ # '''ویدنا''': احساسات، جداں خوشی، دکھ یا بے حسی۔ # '''سَنجنا''' یا '''سَنّا''': چیزاں نو‏‏ں پہچاننے تے سمجھݨ د‏‏ی صلاحیت۔ # '''سنسکار''' یا '''سَنکھار''': خیالات، ارادے، عادات تے ذہنی رجحانات۔ # '''وِجنان''' یا '''وِنّان''': شعور یا آگاہی۔ بدھ مت دے مطابق ایہ پنجاں اجزا ہر وقت بدلدے رہندے نيں، اس لئی انسان وی ہر لمحہ تبدیلی تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی مثال اک دریا د‏‏ی دتی جاندی اے، جو بظاہر اوہی رہندا اے، لیکن اس وچ بہنے والا پانی ہر لمحہ نواں ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.britannica.com/topic/skandha|عنوان=Skandha {{!}} Five Aggregates, Four Noble Truth|ویب گاہ=Britannica|زبان=en|تریخ رسائی=24 جولائ‏ی 2026}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:سنسکرت لفظاں تے جملے]] 929tnwzopdyvql8k1zqn5r24dk1bg85 10 149233 708849 2026-07-24T07:14:31Z Abbas dhothar 361 "{| id="WSerie_Buddhism" class="NavFrame collapsible" cellpadding="5" cellspacing="0" style="padding:0.3em; float:left; margin:3px 3px 1em 0em; margin-right:1em; border:1px solid yellow; background:#FFD068; text-align:center; width: 250px;" !<center><small>مضامین بسلسلہ</small><br /></center> |- ||<center>[[File:Dharma Wheel.gif|80px|link=Dharmacakra]]</center> |- |<center><span style="font-size: 200%">'''[[بدھ مت]]'''</span><br /></ce...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708849 wikitext text/x-wiki {| id="WSerie_Buddhism" class="NavFrame collapsible" cellpadding="5" cellspacing="0" style="padding:0.3em; float:left; margin:3px 3px 1em 0em; margin-right:1em; border:1px solid yellow; background:#FFD068; text-align:center; width: 250px;" !<center><small>مضامین بسلسلہ</small><br /></center> |- ||<center>[[File:Dharma Wheel.gif|80px|link=Dharmacakra]]</center> |- |<center><span style="font-size: 200%">'''[[بدھ مت]]'''</span><br /></center> |- |<center>[[تصویر:Budda.svg|100px]]</center> <center><big>'''[[باب:بدھ مت]]'''</big></center> |- | colspan="2" | <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead" style="font-size: 95%; background:#FFEF80;">'''[[تریخ بدھ مت|تریخ]]'''</div> <div class="NavContent " style="text-align:center; font-size: 90%;"> [[دھرمی ادیان]]<br /> [[بدھ مت دا خط زمانی]]<br /> [[بدھ مجالس]]<br /> </div> </div> <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead" style="font-size: 95%; background:#FFEF80;">'''اساس'''</div> <div class="NavContent " style="text-align:center; font-size: 90%;"> [[چار عظیم سچائیاں]]<br /> [[ہشت پہلو راستہ]]<br /> [[تین وجودی نشان]]<br /> [[پرتیتیا سمتپاد]]<br /> [[نروان (بدھ مت)|نروان]] · [[سنسار (بدھ مت)|سنسار]]<br /> [[سکندھ]]<br /> </div> </div> <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead" style="font-size: 95%; background:#FFEF80;">'''شرائط و تصورات'''</div> <div class="NavContent " style="text-align:center; font-size: 90%;"> [[بودھی]] · [[بودھی ستو]]<br /> [[پرجنا]] · [[دھرم]] <br /> [[جواہر ثلاثہ]]<br /> [[وپشینا]]<br /> [[بدھتو]]<br /> </div> </div> <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead" style="font-size: 95%; background:#FFEF80;">'''شخصیتاں'''</div> <div class="NavContent " style="text-align:center; font-size: 90%;"> [[گوتم بدھ]]<br /> [[دس اہ‏م شاگرد]] · [[ہندوستان وچ بدھ مت د‏‏ی تریخ|ہندوستانی بدھ]] </div> </div> <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead" style="font-size: 95%; background:#FFEF80;">'''[[بدھ مت د‏‏ی شاخین|فرقے]]'''</div> <div class="NavContent " style="text-align:center; font-size: 90%;"> [[تھیرواد]] · [[مہایان]]<br /> [[وجریان]] <br /> </div> </div> <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead" style="font-size: 95%; background:#FFEF80;">'''[[بودھ متون|متون]]'''</div> <div class="NavContent " style="text-align:center; font-size: 90%;"> [[بدھ وچن]] · [[مسلمہ پالی]] · [[مہایان سوترا]] · [[مسلمہ چینی]] · [[مسلمہ تبتی]] · [[تری پٹک]] </div> </div> <div style="float:left">{{Navbar|بدھ مت|mini=1}}</div> </div> |} pn945p6172hk0q4y8m9sf4bcxu2i8uo 0 149234 708850 2026-07-24T07:15:33Z Abbas dhothar 361 صفحے نوں [[تریپٹک]] ول ریڈائرکٹ کیتا 708850 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[تریپٹک]] fh8gugvnnbrhmuu2v0dhw10iz3k8hfy 0 149235 708851 2026-07-24T07:21:29Z Abbas dhothar 361 "{{پالی لکھتاں}} '''کھدک نکائے''' [[تریپٹک|تری پٹک]] دا پنجواں باب اے، جو [[بدھ مت]] دے متن دا اک حصہ اے ، [[تریپٹک|ترپیٹک]] ۔ اس وچ سولہ عبارتاں نيں، جنہاں وچ دھما پادا، اڑانا، اتیوتاکا، سوتنپتا، تھیراگتھا تے جاتکا شام‏ل نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ مہاتما بدھ دے مستند...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708851 wikitext text/x-wiki {{پالی لکھتاں}} '''کھدک نکائے''' [[تریپٹک|تری پٹک]] دا پنجواں باب اے، جو [[بدھ مت]] دے متن دا اک حصہ اے ، [[تریپٹک|ترپیٹک]] ۔ اس وچ سولہ عبارتاں نيں، جنہاں وچ دھما پادا، اڑانا، اتیوتاکا، سوتنپتا، تھیراگتھا تے جاتکا شام‏ل نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ مہاتما بدھ دے مستند اقوال اُتے مشتمل نيں۔ ایہ مختصر سوتراں دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ==ہستی د‏‏ی تقسیم== اس کتاب وچ کل 18 ابواب نيں جنہاں وچو‏ں 15 وڈے ابواب نيں۔ [ 1 ] [ 2 ] - *خُدک متن *دھماپادا *اڑان *اتیوتاکا *سوتنپت *ویماناوتھو *پیتھاواتھو *تھراگتھا *تھیریگاتھا *جتک *ندیش *پتسمبھیدماگ *اپادانہ *بدھونشا *چاریاپیتاکا *نیٹیپاکرن *پیٹکوپیڈس *ملنداپنہا == ایہ وی ویکھو == * [[تھیرگاتھا]] * [[ہِینیان]] * [[مہایان]] * [[بدھ دھرم]] * [[بودھستوا]] * [[ہینیان]] * [[وجریان]] ُ*[[بدھ مت دیاں کتاباں]] *[[نالندا یونیورسٹی]] *[[چڑھدے ترکستان چ بدھ مت]] *[[افغانستان چ بدھ مت]] *[[تریپٹک]] ==حوالے== {{حوالے}} {{بدھ مت موضوعات}} {{بدھ مت}} [[گٹھ:بدھ دھرم]] [[گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے]] [[گٹھ:بدھ مت دیاں کتاباں]] [[Category:بدھ مت]] [[گٹھ:بدھ دھرم]] 507cixl4x3sr4kwvt8g8iat93wvfdn8 0 149236 708852 2026-07-24T07:27:20Z Abbas dhothar 361 "{{پالی لکھتاں}} '''ستوبھنگ''' [[ونیہ پٹک]] دا اک حصہ اے جو تھیرواڈا بدھ مت دا متن اے ۔ ونایا پٹکا خود تری پیٹک دا حصہ اے ، تھیرواد د‏‏ی مشہور تحریر ۔ [ 1 ] اس متن وچ بدھ برادری ( سنگھا ) دے قواعد اُتے تبصرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ متن د‏‏ی تشکیل اس طرح کيتی گئی اے کہ ہر...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708852 wikitext text/x-wiki {{پالی لکھتاں}} '''ستوبھنگ''' [[ونیہ پٹک]] دا اک حصہ اے جو تھیرواڈا بدھ مت دا متن اے ۔ ونایا پٹکا خود تری پیٹک دا حصہ اے ، تھیرواد د‏‏ی مشہور تحریر ۔ [ 1 ] اس متن وچ بدھ برادری ( سنگھا ) دے قواعد اُتے تبصرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ متن د‏‏ی تشکیل اس طرح کيتی گئی اے کہ ہر قاعدے د‏‏ی وضاحت کرنے تو‏ں پہلے، اک کہانی دتی گئی اے کہ بدھ اس اصول نو‏‏ں کِداں قائم کرنے دے لئی آیا، جس دے بعد قاعدہ دتا گیا اے تے اصول د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ عبارت ونایا پٹکا دا پہلا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ قابل ذکر اے کہ ونایا پٹکا بدھ مت دے پیروکاراں دے طرز عمل تو‏ں متعلق اصولاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لفظی طور پر، سوت دا مطلب اے سترا یا قاعدہ، تے وبھانگا دا مطلب اے وضاحت تے تجزیہ۔ اس متن دے وی دو حصے نيں: پراجک تے پاچیتیا۔ [ 2 ] ترتیب پراجیکاپالی ویرنجکند پارجیکنڈم سنگھاکند بے قاعدہ بے حس پچیتیا پلی پچیتیاکنڈم پاٹیدیسانیاکنڈم سیکھیاکنڈا۔ ٹربیونل کمیٹی پراجیکنڈہ (بھیککھونیویبھانگو) سنگھادیساکنڈہ (بھیکھونیویبھانگو) نساگیاکنڈہ (بھیکھونیویبھانگو) Pacittiyakanda (بھیکھونیویبھانگو) پاٹیدیسانیاکنڈہ (بھیکھونیویبھانگو) سیکھیا کنڈا (بھیکھونیویبھانگو) ادھیکارنسماتھا (بھیکھونیویبھانگو) یہ بھی دیکھیں ونیا پٹاکا == ایہ وی ویکھو == * [[تھیرگاتھا]] * [[ہِینیان]] * [[مہایان]] * [[بدھ دھرم]] * [[بودھستوا]] * [[ہینیان]] * [[وجریان]] ُ*[[بدھ مت دیاں کتاباں]] *[[نالندا یونیورسٹی]] *[[چڑھدے ترکستان چ بدھ مت]] *[[افغانستان چ بدھ مت]] *[[تریپٹک]] ==حوالے== {{حوالے}} {{بدھ مت موضوعات}} {{بدھ مت}} [[گٹھ:بدھ دھرم]] [[گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے]] [[گٹھ:بدھ مت دیاں کتاباں]] [[Category:بدھ مت]] [[گٹھ:بدھ دھرم]] ah9f4k8k6a31awfj0be5132qx7db5sa 708853 708852 2026-07-24T07:29:35Z Abbas dhothar 361 708853 wikitext text/x-wiki {{پالی لکھتاں}} '''ستوبھنگ''' [[ونیہ پٹک]] دا اک حصہ اے جو تھیرواڈا بدھ مت دا متن اے ۔ ونایا پٹکا خود تری پیٹک دا حصہ اے ، تھیرواد د‏‏ی مشہور تحریر ۔ [ 1 ] اس متن وچ بدھ برادری ( سنگھا ) دے قواعد اُتے تبصرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ متن د‏‏ی تشکیل اس طرح کيتی گئی اے کہ ہر قاعدے د‏‏ی وضاحت کرنے تو‏ں پہلے، اک کہانی دتی گئی اے کہ بدھ اس اصول نو‏‏ں کِداں قائم کرنے دے لئی آیا، جس دے بعد قاعدہ دتا گیا اے تے اصول د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ عبارت ونایا پٹکا دا پہلا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ قابل ذکر اے کہ ونایا پٹکا بدھ مت دے پیروکاراں دے طرز عمل تو‏ں متعلق اصولاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لفظی طور پر، سوت دا مطلب اے سترا یا قاعدہ، تے وبھانگا دا مطلب اے وضاحت تے تجزیہ۔ اس متن دے وی دو حصے نيں: پراجک تے پاچیتیا۔ [ 2 ] ==ترتیب== *پراجیکاپالی *ویرنجکند *پارجیکنڈم *سنگھاکند *بے قاعدہ *بے حس *پچیتیا پلی *پچیتیاکنڈم *پاٹیدیسانیاکنڈم *سیکھیاکنڈا۔ *ٹربیونل کمیٹی *پراجیکنڈہ (بھیککھونیویبھانگو) *سنگھادیساکنڈہ (بھیکھونیویبھانگو) *نساگیاکنڈہ (بھیکھونیویبھانگو) *Pacittiyakanda (بھیکھونیویبھانگو) *پاٹیدیسانیاکنڈہ (بھیکھونیویبھانگو) *سیکھیا کنڈا (بھیکھونیویبھانگو) *ادھیکارنسماتھا (بھیکھونیویبھانگو) ==ایہ وی دیکھو== *[[ونیہ پٹک]] == ایہ وی ویکھو == * [[تھیرگاتھا]] * [[ہِینیان]] * [[مہایان]] * [[بدھ دھرم]] * [[بودھستوا]] * [[ہینیان]] * [[وجریان]] ُ*[[بدھ مت دیاں کتاباں]] *[[نالندا یونیورسٹی]] *[[چڑھدے ترکستان چ بدھ مت]] *[[افغانستان چ بدھ مت]] *[[تریپٹک]] ==حوالے== {{حوالے}} {{بدھ مت موضوعات}} {{بدھ مت}} [[گٹھ:بدھ دھرم]] [[گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے]] [[گٹھ:بدھ مت دیاں کتاباں]] [[Category:بدھ مت]] [[گٹھ:بدھ دھرم]] d0hkmtnjd96cyzf2onyzsqp7859yi21 0 149237 708854 2026-07-24T07:36:16Z Abbas dhothar 361 Created by translating the page "[[:hi:Special:Redirect/revision/4949471|विनयपिटक]]" 708854 wikitext text/x-wiki {{त्रिपिटक}}ونایا پتاکا بدھ مت دا اک گرنتھ اے ۔ ایہہ اوہناں تن گرنتھاں چوں اک اے جہڑے [[تریپٹک|ترپتکا نوں]] بناندے نیں ۔ اس کتاب دا مکھ وشے خانقاہ دے بھکشو، نناں وغیرہ ہن ۔ ونایا پتاکا دا لفظی مطلب اے "نظم و ضبط دی ٹوکری"۔ بدھ مت وچ بھکشو تے راہبہ دے طور اُتے داخل ہونے والے شاگرداں (پیروکاراں) دے طرز عمل نو منظم کرنے دے لئی بنائے گئے نظم و विनय पित्तक का ६ संस्करण पूर्ण रूप से संरक्षित है। इन में से ३ अभी भी धार्मिक कार्य के लिए प्रयोजित है। ضبط دے قوانین نو‏‏ں ونایا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس لیی، ونایا پتاکا ونایا نال متعلق اصولاں دا اک منظم مجموعہ اے۔ == بچن آلے ورژن == ونیا پٹک دا چھیواں ورژن مکمل طور تےविनय पित्तक का ६ संस्करण पूर्ण रूप से संरक्षित है। इन में से ३ अभी भी धार्मिक कार्य के लिए प्रयोजित है। محفوظ اے۔ ایہناں وچوں 3 اج وی مذہبی کماں لئی ورتے جاندے ہن۔ * [[تھیرواد|थेरवाद]] संप्रदाय का पालि संस्करण ** [[ستوبھنگ|सुत्तविभंग]] *** महाविभंग (भिक्षु संबंधित) *** भिख्खुणीविभंग (भिक्षुणी संबंधित) ** खंधक ** [[ٹبر|परिवार]] * 'डुल-बा, जो मूलसर्वास्तिवाद का तिब्बती अनुवाद है। तह तिब्बती अनुयायीयौं द्वारा प्रयोजित संस्करण है ** विनयवस्तु ** भिक्षुऔं का प्रतिमोक्षसुत्र ** भिक्षुऔं का विनयविभंग ** भिक्षुणीऔं का प्रतिमोक्षसुत्र ** भिक्षुणीऔं का विनयविभंग ** विनयक्षुद्रवस्तु ** विनयोत्तरग्रंथ * सु-फेन लु (Ssŭ-fen lü) (ताइशो कॅटालॉग क्रम 1428), धर्मगुप्तक संस्करण का चिनिया अनुवाद; यह संस्करण चिनिया सम्प्रदाय और उससे निकला संप्रदाय जैसे कि कोरियाली, भियतनामी और जापान के रित्सु संप्रदाय प्रयोग करते है ** भिक्षुविभंग ** भिक्षुणीविभंग ** स्कंधक ** संयुक्तवर्ग ** विनयैकोत्तर * शिह्-सुंग लु (T1435), सर्वास्तिवाद संस्करण का अनुवाद ** भिक्षुविभंग ** स्कंधक ** भिक्षुणीविभंग ** एकोत्तरधर्म ** उपालिपरिप्रिच्चा ** उभयतोविनय ** संयुक्त ** पराजिकाधर्म ** संघवसेश ** कुशलध्याय * वु-फेन लु (T1421), महिशासक संस्करण का अनुवाद ** भिक्षुविभंग ** भिक्षुणीविभंग ** स्कंधक * मो-हो-सेंग-चि लु (T1425), महासांघिक संस्करण का अनुवाद ** भिक्षुविभंग ** भिक्षुणीविभंग ** स्कंधक == ویکھنا == * [[ابھیدھم پٹک]] * [[بدھ مت دے گرنتھ|بدھ مت دیاں لکھتاں]] * [[ست پٹک]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20060511201647/http://www.accesstoinsight.org/canon/vinaya/index.html بصیرت تک رسائی تے ونایا پتاکا] * [https://web.archive.org/web/20141025150205/http://www.amaravati.org/fsn/html/14/liv-vin.htm لیونگ ونایا بائی اجاہن سوسیٹو] * [https://web.archive.org/web/20080820011945/http://sectsandsectarianism.googlepages.com/home فرقے تے فرقہ پرستی - بدھ مت دے سکولاں دی ابتدا] [[گٹھ:بدھ مت]] 63dy6zjm3kv970hxlmdzhosae27lujj 708855 708854 2026-07-24T07:38:11Z Abbas dhothar 361 708855 wikitext text/x-wiki {{پالی لکھتاں}}ونایا پتاکا بدھ مت دا اک گرنتھ اے ۔ ایہہ اوہناں تن گرنتھاں چوں اک اے جہڑے [[تریپٹک|ترپتکا نوں]] بناندے نیں ۔ اس کتاب دا مکھ وشے خانقاہ دے بھکشو، نناں وغیرہ ہن ۔ ونایا پتاکا دا لفظی مطلب اے "نظم و ضبط دی ٹوکری"۔ بدھ مت وچ بھکشو تے راہبہ دے طور اُتے داخل ہونے والے شاگرداں (پیروکاراں) دے طرز عمل نو منظم کرنے دے لئی بنائے گئے نظم و ضبط دے قوانین نو‏‏ں ونایا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس لیی، ونایا پتاکا ونایا نال متعلق اصولاں دا اک منظم مجموعہ اے۔ == بچن آلے ورژن == ونیا پٹک دا چھیواں ورژن مکمل طور تے محفوظ اے۔ ایہناں وچوں 3 اج وی مذہبی کماں لئی ورتے جاندے ہن۔ * [[تھیرواد|थेरवाद]] संप्रदाय का पालि संस्करण ** [[ستوبھنگ|सुत्तविभंग]] *** महाविभंग (भिक्षु संबंधित) *** भिख्खुणीविभंग (भिक्षुणी संबंधित) ** खंधक ** [[ٹبر|परिवार]] * 'डुल-बा, जो मूलसर्वास्तिवाद का तिब्बती अनुवाद है। तह तिब्बती अनुयायीयौं द्वारा प्रयोजित संस्करण है ** विनयवस्तु ** भिक्षुऔं का प्रतिमोक्षसुत्र ** भिक्षुऔं का विनयविभंग ** भिक्षुणीऔं का प्रतिमोक्षसुत्र ** भिक्षुणीऔं का विनयविभंग ** विनयक्षुद्रवस्तु ** विनयोत्तरग्रंथ * सु-फेन लु (Ssŭ-fen lü) (ताइशो कॅटालॉग क्रम 1428), धर्मगुप्तक संस्करण का चिनिया अनुवाद; यह संस्करण चिनिया सम्प्रदाय और उससे निकला संप्रदाय जैसे कि कोरियाली, भियतनामी और जापान के रित्सु संप्रदाय प्रयोग करते है ** भिक्षुविभंग ** भिक्षुणीविभंग ** स्कंधक ** संयुक्तवर्ग ** विनयैकोत्तर * शिह्-सुंग लु (T1435), सर्वास्तिवाद संस्करण का अनुवाद ** भिक्षुविभंग ** स्कंधक ** भिक्षुणीविभंग ** एकोत्तरधर्म ** उपालिपरिप्रिच्चा ** उभयतोविनय ** संयुक्त ** पराजिकाधर्म ** संघवसेश ** कुशलध्याय * वु-फेन लु (T1421), महिशासक संस्करण का अनुवाद ** भिक्षुविभंग ** भिक्षुणीविभंग ** स्कंधक * मो-हो-सेंग-चि लु (T1425), महासांघिक संस्करण का अनुवाद ** भिक्षुविभंग ** भिक्षुणीविभंग ** स्कंधक == ایہ وی ویکھو == * [[تھیرگاتھا]] * [[ہِینیان]] * [[مہایان]] * [[بدھ دھرم]] * [[بودھستوا]] * [[ہینیان]] * [[وجریان]] ُ*[[بدھ مت دیاں کتاباں]] *[[نالندا یونیورسٹی]] *[[چڑھدے ترکستان چ بدھ مت]] *[[افغانستان چ بدھ مت]] *[[تریپٹک]] * [[ابھیدھم پٹک]] * [[بدھ مت دے گرنتھ|بدھ مت دیاں لکھتاں]] * [[ست پٹک]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20060511201647/http://www.accesstoinsight.org/canon/vinaya/index.html بصیرت تک رسائی تے ونایا پتاکا] * [https://web.archive.org/web/20141025150205/http://www.amaravati.org/fsn/html/14/liv-vin.htm لیونگ ونایا بائی اجاہن سوسیٹو] * [https://web.archive.org/web/20080820011945/http://sectsandsectarianism.googlepages.com/home فرقے تے فرقہ پرستی - بدھ مت دے سکولاں دی ابتدا] [[گٹھ:بدھ مت]] {{بدھ مت موضوعات}} {{بدھ مت}} [[گٹھ:بدھ دھرم]] [[گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے]] [[گٹھ:بدھ مت دیاں کتاباں]] [[Category:بدھ مت]] [[گٹھ:بدھ دھرم]] qa2p1f44o25w9ldj6mmmfa1rle9bqgk 708856 708855 2026-07-24T07:40:28Z Abbas dhothar 361 /* بچن آلے ورژن */ 708856 wikitext text/x-wiki {{پالی لکھتاں}}ونایا پتاکا بدھ مت دا اک گرنتھ اے ۔ ایہہ اوہناں تن گرنتھاں چوں اک اے جہڑے [[تریپٹک|ترپتکا نوں]] بناندے نیں ۔ اس کتاب دا مکھ وشے خانقاہ دے بھکشو، نناں وغیرہ ہن ۔ ونایا پتاکا دا لفظی مطلب اے "نظم و ضبط دی ٹوکری"۔ بدھ مت وچ بھکشو تے راہبہ دے طور اُتے داخل ہونے والے شاگرداں (پیروکاراں) دے طرز عمل نو منظم کرنے دے لئی بنائے گئے نظم و ضبط دے قوانین نو‏‏ں ونایا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس لیی، ونایا پتاکا ونایا نال متعلق اصولاں دا اک منظم مجموعہ اے۔ == بچن آلے ورژن == ونیا پٹک دا چھیواں ورژن مکمل طور تے محفوظ اے۔ ایہناں وچوں 3 اج وی مذہبی کماں لئی ورتے جاندے ہن۔ * [[تھیرواد|تھیرواد]] فرقے دا پالی ورژن ** [[ستوبھنگ]] *** مہاوی بھنگ (بھکشو نال متعلق) *** بھکھونی ویبھنگا (بھکھونی متعلقہ) ** کھندک ** [[ٹبر|ٹبر]] * 'دُل-با'، جہڑا کہ مولاسروستیواد دا تبتی انوواد اے۔ ٹیہ تبتی پیروکاراں ولوں سپانسر کیتا گیا اک ورژن اے۔ ** حیا ** راہباں دا پرتیموکشسوتر ** راہباں دی نافرمانی ** نناں دا پرتیموکشسوتر ** راہبہواں دا ونایاویبھنگا **ونائکشدراوستو ** وینیوترا گرنتھ * سو-فین لو (سؤ-فین لو) (تائیشو کیٹلاگ نمبر 1428)، دھرم گپتک ورژن دا چینی ترجمہ؛ ایہ ورژن چینی سکول تے اس دے شاخاں، جوں کہ کورین، ویتنامی تے جاپانی رتسو سکولاں دے ذریعہ استعمال کیتا جاندا اے۔ ** بھکشوویبھنگا ** بھکشونی ویبھنگا ** سکندکا ** سمیوتاورگا ** وینایکوٹارا * شیہ-تسونگ لو (ٹی 1435)، سروستیوادا ورژن دا ترجمہ ** بھکشوویبھنگا ** سکندکا ** بھکشونی ویبھنگا ** ایکوتاردھرم ** اپلیپریپریچھا ** اوبھایاتووینایا ** سیمیوٹا ** پراجیک دھرم ** سنگھواسیشا ** کُسلادھیائے * وو-فین لو (T1421)، مہاساساکا ورژن دا ترجمہ ** بھکشوویبھنگا ** بھکشونی ویبھنگا ** سکندکا * مو-ہو-سینگ-چی لو (ٹی 1425)، مہاسامگھیکا ورژن دا ترجمہ ** بھکشوویبھنگا ** بھکشونی ویبھنگا ** سکندکا == ایہ وی ویکھو == * [[تھیرگاتھا]] * [[ہِینیان]] * [[مہایان]] * [[بدھ دھرم]] * [[بودھستوا]] * [[ہینیان]] * [[وجریان]] ُ*[[بدھ مت دیاں کتاباں]] *[[نالندا یونیورسٹی]] *[[چڑھدے ترکستان چ بدھ مت]] *[[افغانستان چ بدھ مت]] *[[تریپٹک]] * [[ابھیدھم پٹک]] * [[بدھ مت دے گرنتھ|بدھ مت دیاں لکھتاں]] * [[ست پٹک]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20060511201647/http://www.accesstoinsight.org/canon/vinaya/index.html بصیرت تک رسائی تے ونایا پتاکا] * [https://web.archive.org/web/20141025150205/http://www.amaravati.org/fsn/html/14/liv-vin.htm لیونگ ونایا بائی اجاہن سوسیٹو] * [https://web.archive.org/web/20080820011945/http://sectsandsectarianism.googlepages.com/home فرقے تے فرقہ پرستی - بدھ مت دے سکولاں دی ابتدا] [[گٹھ:بدھ مت]] {{بدھ مت موضوعات}} {{بدھ مت}} [[گٹھ:بدھ دھرم]] [[گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے]] [[گٹھ:بدھ مت دیاں کتاباں]] [[Category:بدھ مت]] [[گٹھ:بدھ دھرم]] 88ukwb9ea9l9crrt4iilrtracslyk8n 0 149238 708857 2026-07-24T07:42:31Z Abbas dhothar 361 "{{Infobox military conflict | conflict = معرکہ میسلون<br />Battle of Maysalun<br />معركة ميسلون | image = Gouraud inspecting troops at Maysalun.jpg | image_size = 250px | caption = French general [[Henri Gouraud (general)|Henri Gouraud]] inspecting his troops in the Anti-Lebanon Mountains the day before the Battle of Maysalun | caption2 = Syrian soldiers at Maysalun | partof...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708857 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = معرکہ میسلون<br />Battle of Maysalun<br />معركة ميسلون | image = Gouraud inspecting troops at Maysalun.jpg | image_size = 250px | caption = French general [[Henri Gouraud (general)|Henri Gouraud]] inspecting his troops in the Anti-Lebanon Mountains the day before the Battle of Maysalun | caption2 = Syrian soldiers at Maysalun | partof = the [[فرانسیسی-سوری جنگ]] | date = 24 جولائ‏ی 1920 (06:30-10:30; with intermittent clashes until 13:30) | place = [[میسلون]] and [[Wadi al-Qarn – Burqush Important Bird Area|Wadi al-Qarn]]، [[سلسلہ کوہ مشرقی لبنان]]، Syria | result = French victory | combatant1 = '''{{پرچم تصویر|French Third Republic}} [[فرانسیسی جمہوریہ سوم]]''' | combatant2 = '''{{Flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[مملکت شام]]''' | commander1 = '''{{پرچم تصویر|French Third Republic}} [[Henri Gouraud (general)|Henri Gouraud]]'''<br />{{پرچم تصویر|French Third Republic}} [[Mariano Goybet]] | commander2 = '''{{Flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[یوسف العظمہ]]'''{{KIA}}<br />{{Flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[Hassan al-Hindi]]<br />''Militia commanders'':<br />{{Nowrap|{{flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[Muhammad al-Ashmar]]}}<br />{{Flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[Yasin Kiwan]]{{KIA}} | strength1 = 12,000 troops<br /><small>(backed by tanks and aircraft)</small> | strength2 = 1,400–4,000 regulars<br />Bedouin cavalrymen<br />civilian volunteers | casualties1 = 42 killed<br />152 wounded<br />14 missing<br /><small>(French claim)</small><ref name="Khoury97">Khoury 1987, p. 97.</ref> | casualties2 = ~150 killed<br />~1,500 wounded<br /><small>(French claim)</small><ref name="Khoury97" /> }} '''معرکہ میسلون''' {{ہور نام|انگریزی=Battle of Maysalun}} ({{lang-ar|معركة ميسلون}})، [[24 جولائ‏ی]] [[1920ء]] نو‏‏ں [[سلسلہ کوہ مشرقی لبنان]] وچ خان [[میسلون]] دے نیڑے عرب [[مملکت شام]] د‏‏ی افواہج تے شام د‏‏ی فرانسیسی فوج دے درمیان چار گھینٹے تک جاری رہنے والی لڑائی سی ایہ مقام [[دمشق]] دے مغرب وچ تقریباً 25 کلومیٹر (16 میݪ) اُتے ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * [[سلسلہ کوہ مشرقی لبنان]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1920ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1920ء وچ فرانس]] [[گٹھ:فرانسیسی-سوری جنگ]] [[گٹھ:شام وچ عرب قوم پرستی]] [[گٹھ:جولائ‏ی 1920ء د‏‏یاں سرگرمیاں]] [[گٹھ:فرانسیسی استعماریت]] [[گٹھ:شام وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:فرانس شام تعلقات]] [[گٹھ:بین جنگی دور]] [[گٹھ:1920ء]] rhqd2xjmsm79eopi7wi733mdbe597tg 708858 708857 2026-07-24T07:43:25Z Abbas dhothar 361 708858 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = معرکہ میسلون<br />Battle of Maysalun<br />معركة ميسلون | image = Gouraud inspecting troops at Maysalun.jpg | image_size = 250px | caption = French general [[Henri Gouraud (general)|Henri Gouraud]] inspecting his troops in the Anti-Lebanon Mountains the day before the Battle of Maysalun | caption2 = Syrian soldiers at Maysalun | partof = [[فرانسیسی-شامی جنگ]] | date = 24 جولائ‏ی 1920 (06:30-10:30; with intermittent clashes until 13:30) | place = [[میسلون]] and [[Wadi al-Qarn – Burqush Important Bird Area|Wadi al-Qarn]]، [[سلسلہ کوہ مشرقی لبنان]]، Syria | result = French victory | combatant1 = '''{{پرچم تصویر|French Third Republic}} [[فرانسیسی جمہوریہ سوم]]''' | combatant2 = '''{{Flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[مملکت شام]]''' | commander1 = '''{{پرچم تصویر|French Third Republic}} [[Henri Gouraud (general)|Henri Gouraud]]'''<br />{{پرچم تصویر|French Third Republic}} [[Mariano Goybet]] | commander2 = '''{{Flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[یوسف العظمہ]]'''{{KIA}}<br />{{Flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[Hassan al-Hindi]]<br />''Militia commanders'':<br />{{Nowrap|{{flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[Muhammad al-Ashmar]]}}<br />{{Flagicon image|Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg}} [[Yasin Kiwan]]{{KIA}} | strength1 = 12,000 troops<br /><small>(backed by tanks and aircraft)</small> | strength2 = 1,400–4,000 regulars<br />Bedouin cavalrymen<br />civilian volunteers | casualties1 = 42 killed<br />152 wounded<br />14 missing<br /><small>(French claim)</small><ref name="Khoury97">Khoury 1987, p. 97.</ref> | casualties2 = ~150 killed<br />~1,500 wounded<br /><small>(French claim)</small><ref name="Khoury97" /> }} '''معرکہ میسلون''' {{ہور نام|انگریزی=Battle of Maysalun}} ({{lang-ar|معركة ميسلون}})، [[24 جولائ‏ی]] [[1920ء]] نو‏‏ں [[سلسلہ کوہ مشرقی لبنان]] وچ خان [[میسلون]] دے نیڑے عرب [[مملکت شام]] د‏‏ی افواہج تے شام د‏‏ی فرانسیسی فوج دے درمیان چار گھینٹے تک جاری رہنے والی لڑائی سی ایہ مقام [[دمشق]] دے مغرب وچ تقریباً 25 کلومیٹر (16 میݪ) اُتے ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * [[سلسلہ کوہ مشرقی لبنان]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1920ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1920ء وچ فرانس]] [[گٹھ:فرانسیسی-سوری جنگ]] [[گٹھ:شام وچ عرب قوم پرستی]] [[گٹھ:جولائ‏ی 1920ء د‏‏یاں سرگرمیاں]] [[گٹھ:فرانسیسی استعماریت]] [[گٹھ:شام وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:فرانس شام تعلقات]] [[گٹھ:بین جنگی دور]] [[گٹھ:1920ء]] 6d8dvw2a0bo3a56yq9mok9z6bnhhyi6 0 149239 708859 2026-07-24T07:49:24Z Abbas dhothar 361 Created by translating the page "[[:pa:Special:Redirect/revision/828921|ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]]" 708859 wikitext text/x-wiki [[فائل:Manoj_Kumar_at_Esha_Deol's_wedding_at_ISCKON_temple_10.jpg|thumb| منوج کمار]] '''منوج کمار''' (جم '''24 جولائی 1937 دے طور تے ہریکشن گری گوسوامی''' <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first1=Shana Maria|date=8 May 2011|accessdate=24 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|archivedate=10 May 2011}}</ref> [[بالی وڈ|) اک بھارتی اداکار اتے بالیوڈّ وچّ ڈائریکٹر اے]] ۔ ''اوہناں نوں ہریالی اور رستا'', ''وہ کون تھی'' ورگی فلماں وچ ورسٹائل اداکاری لئی یاد کیتا جاندا اے ۔ ''ہمالیہ وچ'' ، ''دو جسم'' ، ''نیکی'' ، ''اک پتھر دا مجسمہ'' ، ''اک نیلا کمل'' ، ''مشرق تے مغرب'' ، ''بے ایمان'' ، ''روٹی، کپڑے تے اک گھر'' ، ''دس نمبر'' ، شور، ''ریاضت'' تے ''انقلاب'' ۔ اوہ حب الوطنی دے موضوعات آلی فلماں وچ اداکاری تے ہدایتکاری دے لی جانیا جاندا اے، تے اس دا عرفی ناں '''بھارت کمار''' اے۔ 1992 وچّ، اس نوں [[بھارت]] سرکار ولوں [[پدماشری|پدم شری]] نال نوازیا گیا سی۔ ہندوستان دا سنیما وچ سب توں وڈا ایوارڈ، [[دادا صاحب پھالکے انعام|دادا صاحب پھالکے ایوارڈ]] ، اوہناں نوں 2015 وچ دتا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/know-your-bharat/article8337316.ece|title=Know your Bharat|last=Kumar|first=Anuj|date=2016-03-10|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ابتدائی زندگی == کمار برطانوی ہند دے شمال مغربی سرحدی صوبے دے اک شہر ایبٹ آباد چ پیدا ہوئے (ہن [[خیبر پختونخوا|خیبر پختونخواہ]] ، پاکستان چ)۔ اوہناں دا اصلی جنم نام ہریکشن گری گوسوامی سی۔ جدوں اوہ 10 سال دا سی، تے اوہدے ٹبر نوں [[ہندستان دی ونڈ|ونڈ]] [[جنڈیالا شیر خاں|دی وجہ توں جنڈیالہ شیر خان توں دلی]] ہجرت کرنی پئی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/487441/a-patriot-heart.html|title=A patriot at heart|last=Vijayakar|first=Rajiv|work=Deccan Herald|agency=DHNS}}</ref> اس دا ٹبر وجے نگر، کنگز وے کیمپ چ پناہ گزیناں دے طور تے رہندا سی تے بعد چ [[نویں دلی|نویں دہلی]] دے پرانے راجندر نگر علاقے چ چلا گیا۔ [[ہندو کالج، دلی|ہندو کالج، دہلی یونیورسٹی]] توں گریجویشن کرن دے بعد، اس نے فلم انڈسٹری چ داخل ہون دا فیصلہ کیتا۔ == کیرئیر == جدوں اوہ نکے سن، اوہ اداکاراں [[دلیپ کمار]] ، اشوک کمار تے کمینی کوشل دے چاہیوان سن ''تے شبنم وچ دلیپ کمار دے کردار دے بعد اپنا ناں منوج کمار رکھن دا فیصلہ کیتا'' ۔ <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first1=Shana Maria|date=8 May 2011|accessdate=24 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|archivedate=10 May 2011}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVerghis2011">Verghis, Shana Maria (8 May 2011). [https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html "'I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'"]. Archived from [http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html the original] on 10 May 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2011</span>.</cite></ref> ''1957 وچ فیشن'' وچ اپنی شروعات کرن توں بعد، کمار نے سیدا خان دے نال ''کانچ کی گڈیا'' (1960) وچ اپنا پہلا مکھ کردار نبھایا۔ ''پیا میلان کی آس'' تے ''ریشمی رومال'' دے بعد انہاں نے مالا سنہا دے نال ''ہریالی اور راستہ'' (1962) فلم وچ کم کیتا، جس د‏‏ی ہدایت وجے بھٹ نے ہدایتکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس توں بعد کمار نے راج کھوسلا دی ''وہ کون تھی'' (1964) ''وچ سادھنا دے نال کم کیتا'' ، اتے ہمالیہ کی گوڈ میں (1965) وچ وجے بھٹّ اتے مالا سنہا نال پھر کم کیتا۔ ''کمار تے راج کھوسلا نے اپنی کامیاب اداکار-ڈائریکٹری شراکت داری نو فلم دو بدان دے نال دہرایا'' ، جہنوں کئی وجوہات دی بنا تے یاد کیتا گیا، جنہاں چ راج کھوسلا دی ہدایتکاری، کمار تے1960 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ''ਹਨੀਮੂਨ,'' ''ਅਪਨਾ ਬਨਾਕੇ ਦੇਖੋ,'' ''ਨਕਲੀ ਨਵਾਬ,'' ''ਪੱਥਰ ਕੇ ਸਨਮ,'' ''ਸਾਜਨ'' ਅਤੇ ''ਸਾਵਣ ਕੀ ਘਟਾ'' ਅਤੇ ''ਸ਼ਾਦੀ,'' ''ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ,'' ''ਅਪਨੇ ਹੁਏ ਪਰਾਏ,'' ਅਤੇ ''ਆਦਮੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ''ਗੁਮਨਾਮ,'' ''ਅਨੀਤਾ'', ਅਤੇ ''ਵੋਹ ਕੌਨ ਥੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਥ੍ਰਿਲਰਸ''ਅਤੇ ਪਿਕਨਿਕ'' ਵਰਗੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ਉਸਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ہیروئن [[آشا پاریکھ]] دی کارکردگی، تے گیت کار [[شکیل بدایونی]] دے لکھے گئے گیت شامل ہن۔ === فلمی کم === 1960 د‏‏ی دہائی1960 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ''ਹਨੀਮੂਨ,'' ''ਅਪਨਾ ਬਨਾਕੇ ਦੇਖੋ,'' ''ਨਕਲੀ ਨਵਾਬ,'' ''ਪੱਥਰ ਕੇ ਸਨਮ,'' ''ਸਾਜਨ'' ਅਤੇ ''ਸਾਵਣ ਕੀ ਘਟਾ'' ਅਤੇ ''ਸ਼ਾਦੀ,'' ''ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ,'' ''ਅਪਨੇ ਹੁਏ ਪਰਾਏ,'' ਅਤੇ ''ਆਦਮੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ''ਗੁਮਨਾਮ,'' ''ਅਨੀਤਾ'', ਅਤੇ ''ਵੋਹ ਕੌਨ ਥੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਥ੍ਰਿਲਰਸ''ਅਤੇ ਪਿਕਨਿਕ'' ਵਰਗੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ਉਸਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। وچ انہاں د‏‏ی کامیاب فلماں وچ ''سہاگ رات ،'' ''اپنا بناکے دیکھو ،'' ''جعلی نواب ،'' ''پتھر کے صنم ،'' ''ساجن'' تے ''ساون کی گھاٹا'' تے ''شادی ،'' ''گرہستی ،'' ''اپنے ہیو پرے ،'' تے ''آدمی'' ورگی سماجی فلماں تے ''گمنام ،'' ''انیتا'' ، تے ''وہ کون تھی'' تے کامیڈی فلماں ورگی ''تھرلر'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ کمار نے 1965 وچ بنن والی فلم ''شہید'' وچ مکھ کردار نبھایا جو آزادی گھلاٹیا [[بھگت سنگھ]] [[بھارت دی آزادی دی تحریک|دے جیون اتے آدھارت سی]] ۔ 1965 دی بھارت-پاکستان جنگ توں بعد پردھان منتری [[لال بہادر شاستری]] نے اوہناں نوں مشہور نعرے جے جوان جے کسان تے مبنی اک فلم بناؤن لئی کیہا۔ <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first=Shana Maria|date=8 May 2011}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVerghis2011">Verghis, Shana Maria (8 May 2011). [https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html "'I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'"]. Archived from [http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html the original] on 10 May 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2011</span>.</cite></ref> اس دا نتیجہ1960 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ''ਹਨੀਮੂਨ,'' ''ਅਪਨਾ ਬਨਾਕੇ ਦੇਖੋ,'' ''ਨਕਲੀ ਨਵਾਬ,'' ''ਪੱਥਰ ਕੇ ਸਨਮ,'' ''ਸਾਜਨ'' ਅਤੇ ''ਸਾਵਣ ਕੀ ਘਟਾ'' ਅਤੇ ''ਸ਼ਾਦੀ,'' ''ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ,'' ''ਅਪਨੇ ਹੁਏ ਪਰਾਏ,'' ਅਤੇ ''ਆਦਮੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ''ਗੁਮਨਾਮ,'' ''ਅਨੀਤਾ'', ਅਤੇ ''ਵੋਹ ਕੌਨ ਥੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਥ੍ਰਿਲਰਸ''ਅਤੇ ਪਿਕਨਿਕ'' ਵਰਗੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ਉਸਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''اپکار'' (1967) ولوں ڈائریکٹری کیتی گئی کمار دی پہلی فلم سی۔ اس انعام جتن والی فلم وچّ اسنے اک سپاہی اتے کسان دوناں دا کردار نبھایا۔ ایہہ فلم گلشن باوڑا ولوں لکھے گئے مشہور گیت "میرے دیش کی دھرتی" لئی وی مشہور سی، جسدا کمپوزیشن کلیانجی-آنندجی نے کیتا سی [[مہندر کپور|اتے مہیندر کپور نے گایا سی]] ۔ ''اپکار نوں'' اک بلاک بسٹر اعلان کیتا گیا سی اتے اس نوں [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|اپنا پہلا فلم فیئر بیسٹ ڈائریکٹر ایوارڈ ملیا سی]] ۔ ''اوہ پورب تے پچھم (1970) وچ دیش بھگتی دے موضوعات اُتے واپس آئے'' ، جس وچ مشرق تے مغرب د ی زندگی آپس وچ جڑی ہوئی ا ے۔ منوج کمار نے ببیتا دے نال فلم ''پہچان'' وچ کم کیتا، جس دی ہدایت سوہن لال کنور نے بنائی سی، تے ایہ وی کامیاب رہی۔ 1972 وچ،1960 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ''ਹਨੀਮੂਨ,'' ''ਅਪਨਾ ਬਨਾਕੇ ਦੇਖੋ,'' ''ਨਕਲੀ ਨਵਾਬ,'' ''ਪੱਥਰ ਕੇ ਸਨਮ,'' ''ਸਾਜਨ'' ਅਤੇ ''ਸਾਵਣ ਕੀ ਘਟਾ'' ਅਤੇ ''ਸ਼ਾਦੀ,'' ''ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ,'' ''ਅਪਨੇ ਹੁਏ ਪਰਾਏ,'' ਅਤੇ ''ਆਦਮੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ''ਗੁਮਨਾਮ,'' ''ਅਨੀਤਾ'', ਅਤੇ ''ਵੋਹ ਕੌਨ ਥੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਥ੍ਰਿਲਰਸ''ਅਤੇ ਪਿਕਨਿਕ'' ਵਰਗੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ਉਸਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। اسنے ''بی-ایمان'' (جس لئی اسنے [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر بیسٹ ایکٹر اوارڈ جتیا)]] وچ اداکاری کیتی ''اتے بعد وچ شور (1972) وچ ڈریکشن اتے اداکاری کیتی'' ۔ اس وچّ نندہ وی اسدے نال سی۔ ایہہ باکس آفس تے کوئی وڈی کامیابی نئیں سی، لیکن اس نے کئی سالاں توں کلٹ دا درجہ حاصل کیتا۔ اس چ لتا منگیشکر تے [[مکیش]] [[لتا منگیشکر|ولوں گایا گیا اک جوڑا گیت "اک پیار کا نگما ہے" شامل سی]] ، جہنوں لکشمی کانت-پیاریلال نے کمپوز کیتا سی تے سنتوش آنند نے لکھیا سی۔ اوہ اپنے سارے کیریئر وچ اداکاراں پریم ناتھ، [[پران (اداکار)|پران]] ، [[پریم چوپڑہ]] ، کمینی کوشل تے [[ہیما مالنی]] دے نال کم کرن وچ مسلسل لطف اندوز ہوئے۔ انڈسٹری چ اوہدے سب توں نیڑے دے دوستاں چ [[راج کپور]] ، [[مکیش]] ، [[مہندر کپور|مہیندر کپور]] ، [[دھرمندر]] ، راجندر کمار ، ششی کپور تے راجیش کھنہ [[راجیش کھنا|شامل سن]] ۔ === کیریئر دا عروج === 1970 دے دہاکے دے ادھ وچ، کمار نے تنّ ہٹّ فلماں وچ اداکاری کیتی؛ ''روٹی کپڑا اور مکن'' (1974)، اک سماجی تبصرہ، جس وچ زینت امان، ششی کپور اتے امیتابھ بچن سمیت اک آل-سٹار کاسٹ شامل سی۔ اسنے فلم ''روٹی کپڑا اتے مکن'' لئی بیسٹ ڈائریکٹر لئی اپنا دوجا فلمفیئر ایوارڈ جتیا۔ ''سنیاسی (1975 فلم)'' ، اک مذہبی موضوع اُتے کمار تے ہیما مالنی نے اداکاری د‏‏ی کامیڈی ، اک بہت وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ ''داس نامبیری'' (1976) وچّ وی کمار، پران، پریم ناتھ اتے ہیما نے سبھ توں اچے اداکار سن۔ 1981 وچ کمار اپنے کریئر دے عروج اُتے پہنچے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں ''اپنے مورتی دلیپ کمار د‏‏ی ہدایتکاری دا موقع ملیا تے 19 واں صدی وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی اک کہانی چترادی کرانتی وچ اداکاری دا موقع ملیا۔'' ''کرانتی'' اپنے کیریئر دی آخری اہم کامیاب ہندی فلم سی۔ اوہناں نے مشہور پنجابی فلم ''جٹ پنجابی'' وچ وی کم کیتا . === بعد اچ === ''1981 وچ انقلاب'' دے بعد، کمار دے کیریئر وچ زوال آنا شروع ہو گیا، کیونجے 1987 وچ کلیوگ اور رامائن تے بعد وچ 1989 وچ کلرک ورگی فلماں وچ اس دے مرکزی کردار باکس آفس اُتے ناکام رہے۔ 1989 وچ، اسنے اپنی فلم ''کلرک'' وچ پاکستانی اداکاراں محمد علی اتے زیبا نوں کاسٹ کیتا۔ ''اس نے 1995 دی فلم میدان-اے-جنگ وچّ اپنے کردار توں بعد اداکاری چھڈّ دتی'' ۔ اس نے اپنے بیٹے کنول گوسوامی نو‏‏ں 1999 د‏‏ی فلم ''جے ہند'' وچ ہدایتکاری د‏‏ی ، جس وچ حب الوطنی دا موضوع سی۔ ایہہ فلم اک فلاپ سی اتے ایہہ کمار دی آخری فلم سی جس اتے اسنے کم کیتا سی۔ == ایوارڈز == === شہری ایوارڈ === * 1992 – [[بھارت سرکار]] ولوں [[پدماشری|پدم شری]] === نیشنل فلم ایوارڈز === * 1968 – ''اپکار'' لئی دوجی سبھ توں ودھیا فیچر فلم لئی نیشنل فلم اوارڈ * 2016 – بھارتی سنیما وچ زندگی بھر دے یوگدان لئی [[دادا صاحب پھالکے انعام]] === ریاستی ایوارڈ === * 2008 – مدھیہ پردیش سرکار ولوں [[کشور کمار|قومی کشور کمار]] انعام۔ * 2010 – مہاراشٹر سرکار ولوں [[راج کپور|قومی راج کپور]] انعام۔ === فلم فیئر ایوارڈز === '''فاتح''' * 1968 – ''اپکر'' لئی فلم فیئر سبھ توں ودھیا فلم اوارڈ * 1968 – ''اپکار'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1968 – ''اپکار'' لئی فلمفیئر سبھ توں ودھیا کہانی انعام * 1968 – ''اپکار'' لئی فلم فیئر بیسٹ ڈائیلاگ اوارڈ * 1972 – ''بیمان'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] * 1972 – ''شور'' لئی سبھ توں ودھیا ایڈیٹنگ لئی فلمفیئر اوارڈ * 1975 – ''روٹی کپڑا اتے مکن'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1999 – [[فلمفیئر لائیف ٹائم آچیومینٹ اوارڈ|فلم فیئر لائف ٹائم اچیومینٹ ایوارڈ]] '''نامزد کیتا گیا''' * 1968 – ''اپکار'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] * 1969 – فلم فیئر دا ''ادمی'' لئی سبھ توں ودھیا معاون اداکار دا انعام * 1973 – ''شور'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1975 – ''روٹی کپڑا اتے مکہ'' لئی فلمفیئر بیسٹ فلم اوارڈ * 1975 – ''روٹی کپڑا اتے مکہ'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر بیسٹ ایکٹر اوارڈ]] * 1976 – ''سنیاسی'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] == ذاتی زندگی == منوج کمار دا ویاہ ششی گوسوامی نال ہویا سی، ایہہ جوڑا منوج کمار دے اداکاری ول جان توں پہلاں کالج وچ ملیا سی۔ ششی نوں 1957 وچ اک فلم وچ رول دی پیشکش کیتی گئی سی، پر منوج کمار نے اس نوں کیہا سی کہ "ایہناں وچوں صرف اک نوں ہی فلماں وچ کم کرنا چاہیدا اے۔" نتیجے وجوں، اسنے اس دی بجائے کجھ ریڈیو ڈرامیاں وچّ کم کرن دا فیصلہ کیتا۔ اوہناں دے دو پتر وشال اتے کنول ہن۔ == حوالے == [[گٹھ:1937 دے جم]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] o51sx08i24hq4svjlr92i2d4a4ofc3v 708860 708859 2026-07-24T07:58:00Z Abbas dhothar 361 708860 wikitext text/x-wiki [[فائل:Manoj_Kumar_at_Esha_Deol's_wedding_at_ISCKON_temple_10.jpg|thumb| منوج کمار]] '''منوج کمار''' (جم '''24 جولائی 1937 دے طور تے ہریکشن گری گوسوامی''' [[بالی وڈ|) اک بھارتی اداکار اتے بالیوڈّ وچّ ڈائریکٹر اے]] ۔ ''اوہناں نوں ہریالی اور رستا'', ''وہ کون تھی'' ورگی فلماں وچ ورسٹائل اداکاری لئی یاد کیتا جاندا اے ۔ ''ہمالیہ وچ'' ، ''دو جسم'' ، ''نیکی'' ، ''اک پتھر دا مجسمہ'' ، ''اک نیلا کمل'' ، ''پورب تے پچھم'' ، ''بے ایمان'' ، ''روٹی، کپڑے تے اک گھر'' ، ''دس نمبر'' ، شور، ''ریاضت'' تے ''انقلاب'' ۔ اوہ حب الوطنی دے موضوعات آلی فلماں وچ اداکاری تے ہدایتکاری دے لی جانیا جاندا اے، تے اس دا عرفی ناں '''بھارت کمار''' اے۔ 1992 وچّ، اس نوں [[بھارت]] سرکار ولوں [[پدماشری|پدم شری]] نال نوازیا گیا سی۔ ہندوستان دا سنیما وچ سب توں وڈا ایوارڈ، [[دادا صاحب پھالکے انعام|دادا صاحب پھالکے ایوارڈ]] ، اوہناں نوں 2015 وچ دتا گیا سی۔ == ابتدائی زندگی == کمار برطانوی ہند دے شمال مغربی سرحدی صوبے دے اک شہر ایبٹ آباد چ پیدا ہوئے (ہن [[خیبر پختونخوا|خیبر پختونخواہ]] ، پاکستان چ)۔ اوہناں دا اصلی جنم نام ہریکشن گری گوسوامی سی۔ جدوں اوہ 10 سال دا سی، تے اوہدے ٹبر نوں [[ہندستان دی ونڈ|ونڈ]] [[جنڈیالا شیر خاں|دی وجہ توں جنڈیالہ شیر خان توں دلی]] ہجرت کرنی پئی۔ اس دا ٹبر وجے نگر، کنگز وے کیمپ چ پناہ گزیناں دے طور تے رہندا سی تے بعد چ [[نویں دلی|نویں دہلی]] دے پرانے راجندر نگر علاقے چ چلا گیا۔ [[ہندو کالج، دلی|ہندو کالج، دہلی یونیورسٹی]] توں گریجویشن کرن دے بعد، اس نے فلم انڈسٹری چ داخل ہون دا فیصلہ کیتا۔ == کیرئیر == جدوں اوہ نکے سن، اوہ اداکاراں [[دلیپ کمار]] ، اشوک کمار تے کمینی کوشل دے چاہیوان سن ''تے شبنم وچ دلیپ کمار دے کردار دے بعد اپنا ناں منوج کمار رکھن دا فیصلہ کیتا'' ''1957 وچ فیشن'' وچ اپنی شروعات کرن توں بعد، کمار نے سیدا خان دے نال ''کانچ کی گڈیا'' (1960) وچ اپنا پہلا مکھ کردار نبھایا۔ ''پیا میلان کی آس'' تے ''ریشمی رومال'' دے بعد انہاں نے مالا سنہا دے نال ''ہریالی اور راستہ'' (1962) فلم وچ کم کیتا، جس د‏‏ی ہدایت وجے بھٹ نے ہدایتکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس توں بعد کمار نے راج کھوسلا دی ''وہ کون تھی'' (1964) ''وچ سادھنا دے نال کم کیتا'' ، اتے ہمالیہ کی گوڈ میں (1965) وچ وجے بھٹّ اتے مالا سنہا نال پھر کم کیتا۔ ''کمار تے راج کھوسلا نے اپنی کامیاب اداکار-ڈائریکٹری شراکت داری نو فلم دو بدان دے نال دہرایا'' ، جہنوں کئی وجوہات دی بنا تے یاد کیتا گیا، جنہاں چ راج کھوسلا دی ہدایتکاری، کمار تے1960 ہیروئن [[آشا پاریکھ]] دی کارکردگی، تے گیت کار [[شکیل بدایونی]] دے لکھے گئے گیت شامل ہن۔ === فلمی کم === 1960 د‏‏ی دہائی1960 وچ انہاں د‏‏ی کامیاب فلماں وچ ''سہاگ رات ،'' ''اپنا بناکے دیکھو ،'' ''جعلی نواب ،'' ''پتھر کے صنم ،'' ''ساجن'' تے ''ساون کی گھاٹا'' تے ''شادی ،'' ''گرہستی ،'' ''اپنے ہیو پرے ،'' تے ''آدمی'' ورگی سماجی فلماں تے ''گمنام ،'' ''انیتا'' ، تے ''وہ کون تھی'' تے کامیڈی فلماں ورگی ''تھرلر'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ کمار نے 1965 وچ بنن والی فلم ''شہید'' وچ مکھ کردار نبھایا جو آزادی گھلاٹیا [[بھگت سنگھ]] [[بھارت دی آزادی دی تحریک|دے جیون اتے آدھارت سی]] ۔ 1965 دی بھارت-پاکستان جنگ توں بعد پردھان منتری [[لال بہادر شاستری]] نے اوہناں نوں مشہور نعرے جے جوان جے کسان تے مبنی اک فلم بناؤن لئی کیہا۔ اس دا نتیجہ1960 ''اپکار'' (1967) ولوں ڈائریکٹری کیتی گئی کمار دی پہلی فلم سی۔ اس انعام جتن والی فلم وچّ اسنے اک سپاہی اتے کسان دوناں دا کردار نبھایا۔ ایہہ فلم گلشن باوڑا ولوں لکھے گئے مشہور گیت "میرے دیش کی دھرتی" لئی وی مشہور سی، جسدا کمپوزیشن کلیانجی-آنندجی نے کیتا سی [[مہندر کپور|اتے مہیندر کپور نے گایا سی]] ۔ ''اپکار نوں'' اک بلاک بسٹر اعلان کیتا گیا سی اتے اس نوں [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|اپنا پہلا فلم فیئر بیسٹ ڈائریکٹر ایوارڈ ملیا سی]] ۔ ''اوہ پورب تے پچھم (1970) وچ دیش بھگتی دے موضوعات اُتے واپس آئے'' ، جس وچ مشرق تے مغرب د ی زندگی آپس وچ جڑی ہوئی ا ے۔ منوج کمار نے ببیتا دے نال فلم ''پہچان'' وچ کم کیتا، جس دی ہدایت سوہن لال کنور نے بنائی سی، تے ایہ وی کامیاب رہی۔ 1972 وچ،1960 اسنے ''بی-ایمان'' (جس لئی اسنے [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر بیسٹ ایکٹر اوارڈ جتیا)]] وچ اداکاری کیتی ''اتے بعد وچ شور (1972) وچ ڈریکشن اتے اداکاری کیتی'' ۔ اس وچّ نندہ وی اسدے نال سی۔ ایہہ باکس آفس تے کوئی وڈی کامیابی نئیں سی، لیکن اس نے کئی سالاں توں کلٹ دا درجہ حاصل کیتا۔ اس چ لتا منگیشکر تے [[مکیش]] [[لتا منگیشکر|ولوں گایا گیا اک جوڑا گیت "اک پیار کا نگما ہے" شامل سی]] ، جہنوں لکشمی کانت-پیاریلال نے کمپوز کیتا سی تے سنتوش آنند نے لکھیا سی۔ اوہ اپنے سارے کیریئر وچ اداکاراں پریم ناتھ، [[پران (اداکار)|پران]] ، [[پریم چوپڑہ]] ، کمینی کوشل تے [[ہیما مالنی]] دے نال کم کرن وچ مسلسل لطف اندوز ہوئے۔ انڈسٹری چ اوہدے سب توں نیڑے دے دوستاں چ [[راج کپور]] ، [[مکیش]] ، [[مہندر کپور|مہیندر کپور]] ، [[دھرمندر]] ، راجندر کمار ، ششی کپور تے راجیش کھنہ [[راجیش کھنا|شامل سن]] ۔ === کیریئر دا عروج === 1970 دے دہاکے دے ادھ وچ، کمار نے تنّ ہٹّ فلماں وچ اداکاری کیتی؛ ''روٹی کپڑا اور مکن'' (1974)، اک سماجی تبصرہ، جس وچ زینت امان، ششی کپور اتے امیتابھ بچن سمیت اک آل-سٹار کاسٹ شامل سی۔ اسنے فلم ''روٹی کپڑا اتے مکن'' لئی بیسٹ ڈائریکٹر لئی اپنا دوجا فلمفیئر ایوارڈ جتیا۔ ''سنیاسی (1975 فلم)'' ، اک مذہبی موضوع اُتے کمار تے ہیما مالنی نے اداکاری د‏‏ی کامیڈی ، اک بہت وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ ''دس نمبیری'' (1976) وچّ وی کمار، پران، پریم ناتھ اتے ہیما نے سبھ توں اچے اداکار سن۔ 1981 وچ کمار اپنے کریئر دے عروج اُتے پہنچے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں ''اپنے مورتی دلیپ کمار د‏‏ی ہدایتکاری دا موقع ملیا تے 19 واں صدی وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی اک کہانی چترادی کرانتی وچ اداکاری دا موقع ملیا۔'' ''کرانتی'' اپنے کیریئر دی آخری اہم کامیاب ہندی فلم سی۔ اوہناں نے مشہور پنجابی فلم ''جٹ پنجابی'' وچ وی کم کیتا . === بعد اچ === ''1981 وچ انقلاب'' دے بعد، کمار دے کیریئر وچ زوال آنا شروع ہو گیا، کیونجے 1987 وچ کلیوگ اور رامائن تے بعد وچ 1989 وچ کلرک ورگی فلماں وچ اس دے مرکزی کردار باکس آفس اُتے ناکام رہے۔ 1989 وچ، اسنے اپنی فلم ''کلرک'' وچ پاکستانی اداکاراں محمد علی اتے زیبا نوں کاسٹ کیتا۔ ''اس نے 1995 دی فلم میدان-اے-جنگ وچّ اپنے کردار توں بعد اداکاری چھڈّ دتی'' ۔ اس نے اپنے بیٹے کنول گوسوامی نو‏‏ں 1999 د‏‏ی فلم ''جے ہند'' وچ ہدایتکاری د‏‏ی ، جس وچ حب الوطنی دا موضوع سی۔ ایہہ فلم اک فلاپ سی اتے ایہہ کمار دی آخری فلم سی جس اتے اسنے کم کیتا سی۔ == ایوارڈز == === شہری ایوارڈ === * 1992 – [[بھارت سرکار]] ولوں [[پدماشری|پدم شری]] === نیشنل فلم ایوارڈز === * 1968 – ''اپکار'' لئی دوجی سبھ توں ودھیا فیچر فلم لئی نیشنل فلم اوارڈ * 2016 – بھارتی سنیما وچ زندگی بھر دے یوگدان لئی [[دادا صاحب پھالکے انعام]] === ریاستی ایوارڈ === * 2008 – مدھیہ پردیش سرکار ولوں [[کشور کمار|قومی کشور کمار]] انعام۔ * 2010 – مہاراشٹر سرکار ولوں [[راج کپور|قومی راج کپور]] انعام۔ === فلم فیئر ایوارڈز === '''فاتح''' * 1968 – ''اپکر'' لئی فلم فیئر سبھ توں ودھیا فلم اوارڈ * 1968 – ''اپکار'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1968 – ''اپکار'' لئی فلمفیئر سبھ توں ودھیا کہانی انعام * 1968 – ''اپکار'' لئی فلم فیئر بیسٹ ڈائیلاگ اوارڈ * 1972 – ''بیمان'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] * 1972 – ''شور'' لئی سبھ توں ودھیا ایڈیٹنگ لئی فلمفیئر اوارڈ * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1999 – [[فلمفیئر لائیف ٹائم آچیومینٹ اوارڈ|فلم فیئر لائف ٹائم اچیومینٹ ایوارڈ]] '''نامزد کیتا گیا''' * 1968 – ''اپکار'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] * 1969 – فلم فیئر دا ''ادمی'' لئی سبھ توں ودھیا معاون اداکار دا انعام * 1973 – ''شور'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان'' لئی فلمفیئر بیسٹ فلم اوارڈ * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر بیسٹ ایکٹر اوارڈ]] * 1976 – ''سنیاسی'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] == ذاتی زندگی == منوج کمار دا ویاہ ششی گوسوامی نال ہویا سی، ایہہ جوڑا منوج کمار دے اداکاری ول جان توں پہلاں کالج وچ ملیا سی۔ ششی نوں 1957 وچ اک فلم وچ رول دی پیشکش کیتی گئی سی، پر منوج کمار نے اس نوں کیہا سی کہ "ایہناں وچوں صرف اک نوں ہی فلماں وچ کم کرنا چاہیدا اے۔" نتیجے وجوں، اسنے اس دی بجائے کجھ ریڈیو ڈرامیاں وچّ کم کرن دا فیصلہ کیتا۔ اوہناں دے دو پتر وشال اتے کنول ہن۔ == حوالے == [[گٹھ:1937 دے جم]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] fd116qw3tt6vqdf9g2vgct7c4emrygy 708861 708860 2026-07-24T08:00:45Z Abbas dhothar 361 708861 wikitext text/x-wiki [[فائل:Manoj_Kumar_at_Esha_Deol's_wedding_at_ISCKON_temple_10.jpg|thumb| منوج کمار]] '''منوج کمار''' (جم '''24 جولائی 1937 دے طور تے ہریکشن گری گوسوامی''' <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first1=Shana Maria|date=8 May 2011|accessdate=24 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|archivedate=10 May 2011}}</ref> [[بالی وڈ|) اک بھارتی اداکار اتے بالیوڈّ وچّ ڈائریکٹر اے]] ۔ ''اوہناں نوں ہریالی اور رستا'', ''وہ کون تھی'' ورگی فلماں وچ ورسٹائل اداکاری لئی یاد کیتا جاندا اے ۔ ''ہمالیہ وچ'' ، ''دو جسم'' ، ''نیکی'' ، ''اک پتھر دا مجسمہ'' ، ''اک نیلا کمل'' ، ''پورب اور پچھم'' ، ''بے ایمان'' ، ''روٹی، کپڑے تے اک گھر'' ، ''دس نمبری'' ، شور، ''ریاضت'' تے ''انقلاب'' ۔ اوہ حب الوطنی دے موضوعات آلی فلماں وچ اداکاری تے ہدایتکاری دے لی جانیا جاندا اے، تے اس دا عرفی ناں '''بھارت کمار''' اے۔ 1992 وچّ، اس نوں [[بھارت]] سرکار ولوں [[پدماشری|پدم شری]] نال نوازیا گیا سی۔ ہندوستان دا سنیما وچ سب توں وڈا ایوارڈ، [[دادا صاحب پھالکے انعام|دادا صاحب پھالکے ایوارڈ]] ، اوہناں نوں 2015 وچ دتا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/know-your-bharat/article8337316.ece|title=Know your Bharat|last=Kumar|first=Anuj|date=2016-03-10|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ابتدائی زندگی == کمار برطانوی ہند دے شمال مغربی سرحدی صوبے دے اک شہر ایبٹ آباد چ پیدا ہوئے (ہن [[خیبر پختونخوا|خیبر پختونخواہ]] ، پاکستان چ)۔ اوہناں دا اصلی جنم نام ہریکشن گری گوسوامی سی۔ جدوں اوہ 10 سال دا سی، تے اوہدے ٹبر نوں [[ہندستان دی ونڈ|ونڈ]] [[جنڈیالا شیر خاں|دی وجہ توں جنڈیالہ شیر خان توں دلی]] ہجرت کرنی پئی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/487441/a-patriot-heart.html|title=A patriot at heart|last=Vijayakar|first=Rajiv|work=Deccan Herald|agency=DHNS}}</ref> اس دا ٹبر وجے نگر، کنگز وے کیمپ چ پناہ گزیناں دے طور تے رہندا سی تے بعد چ [[نویں دلی|نویں دہلی]] دے پرانے راجندر نگر علاقے چ چلا گیا۔ [[ہندو کالج، دلی|ہندو کالج، دہلی یونیورسٹی]] توں گریجویشن کرن دے بعد، اس نے فلم انڈسٹری چ داخل ہون دا فیصلہ کیتا۔ == کیرئیر == جدوں اوہ نکے سن، اوہ اداکاراں [[دلیپ کمار]] ، اشوک کمار تے کمینی کوشل دے چاہیوان سن ''تے شبنم وچ دلیپ کمار دے کردار دے بعد اپنا ناں منوج کمار رکھن دا فیصلہ کیتا'' ۔ <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first1=Shana Maria|date=8 May 2011|accessdate=24 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|archivedate=10 May 2011}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVerghis2011">Verghis, Shana Maria (8 May 2011). [https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html "'I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'"]. Archived from [http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html the original] on 10 May 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2011</span>.</cite></ref> ''1957 وچ فیشن'' وچ اپنی شروعات کرن توں بعد، کمار نے سیدا خان دے نال ''کانچ کی گڈیا'' (1960) وچ اپنا پہلا مکھ کردار نبھایا۔ ''پیا میلان کی آس'' تے ''ریشمی رومال'' دے بعد انہاں نے مالا سنہا دے نال ''ہریالی اور راستہ'' (1962) فلم وچ کم کیتا، جس د‏‏ی ہدایت وجے بھٹ نے ہدایتکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس توں بعد کمار نے راج کھوسلا دی ''وہ کون تھی'' (1964) ''وچ سادھنا دے نال کم کیتا'' ، اتے ہمالیہ کی گوڈ میں (1965) وچ وجے بھٹّ اتے مالا سنہا نال پھر کم کیتا۔ ''کمار تے راج کھوسلا نے اپنی کامیاب اداکار-ڈائریکٹری شراکت داری نو فلم دو بدان دے نال دہرایا'' ، جہنوں کئی وجوہات دی بنا تے یاد کیتا گیا، جنہاں چ راج کھوسلا دی ہدایتکاری، کمار تے ہیروئن [[آشا پاریکھ]] دی کارکردگی، تے گیت کار [[شکیل بدایونی]] دے لکھے گئے گیت شامل ہن۔ === فلمی کم === 1960 د‏‏ی دہائی وچ انہاں د‏‏ی کامیاب فلماں وچ ''سہاگ رات ،'' ''اپنا بناکے دیکھو ،'' ''جعلی نواب ،'' ''پتھر کے صنم ،'' ''ساجن'' تے ''ساون کی گھاٹا'' تے ''شادی ،'' ''گرہستی ،'' ''اپنے ہیو پرے ،'' تے ''آدمی'' ورگی سماجی فلماں تے ''گمنام ،'' ''انیتا'' ، تے ''وہ کون تھی'' تے کامیڈی فلماں ورگی ''تھرلر'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ کمار نے 1965 وچ بنن والی فلم ''شہید'' وچ مکھ کردار نبھایا جو آزادی گھلاٹیا [[بھگت سنگھ]] [[بھارت دی آزادی دی تحریک|دے جیون اتے آدھارت سی]] ۔ 1965 دی بھارت-پاکستان جنگ توں بعد پردھان منتری [[لال بہادر شاستری]] نے اوہناں نوں مشہور نعرے جے جوان جے کسان تے مبنی اک فلم بناؤن لئی کیہا۔ <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first=Shana Maria|date=8 May 2011}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVerghis2011">Verghis, Shana Maria (8 May 2011). [https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html "'I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'"]. Archived from [http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html the original] on 10 May 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2011</span>.</cite></ref> اس دا نتیجہ ''اپکار'' (1967) ولوں ڈائریکٹری کیتی گئی کمار دی پہلی فلم سی۔ اس انعام جتن والی فلم وچّ اسنے اک سپاہی اتے کسان دوناں دا کردار نبھایا۔ ایہہ فلم گلشن باوڑا ولوں لکھے گئے مشہور گیت "میرے دیش کی دھرتی" لئی وی مشہور سی، جسدا کمپوزیشن کلیانجی-آنندجی نے کیتا سی [[مہندر کپور|اتے مہیندر کپور نے گایا سی]] ۔ ''اپکار نوں'' اک بلاک بسٹر اعلان کیتا گیا سی اتے اس نوں [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|اپنا پہلا فلم فیئر بیسٹ ڈائریکٹر ایوارڈ ملیا سی]] ۔ ''اوہ پورب تے پچھم (1970) وچ دیش بھگتی دے موضوعات اُتے واپس آئے'' ، جس وچ پورب اور پچھم د ی زندگی آپس وچ جڑی ہوئی ا ے۔ منوج کمار نے ببیتا دے نال فلم ''پہچان'' وچ کم کیتا، جس دی ہدایت سوہن لال کنور نے بنائی سی، تے ایہ وی کامیاب رہی۔ 1972 وچ، اسنے ''بی-ایمان'' (جس لئی اسنے [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر بیسٹ ایکٹر اوارڈ جتیا)]] وچ اداکاری کیتی ''اتے بعد وچ شور (1972) وچ ڈریکشن اتے اداکاری کیتی'' ۔ اس وچّ نندہ وی اسدے نال سی۔ ایہہ باکس آفس تے کوئی وڈی کامیابی نئیں سی، لیکن اس نے کئی سالاں توں کلٹ دا درجہ حاصل کیتا۔ اس چ لتا منگیشکر تے [[مکیش]] [[لتا منگیشکر|ولوں گایا گیا اک جوڑا گیت "اک پیار کا نگما ہے" شامل سی]] ، جہنوں لکشمی کانت-پیاریلال نے کمپوز کیتا سی تے سنتوش آنند نے لکھیا سی۔ اوہ اپنے سارے کیریئر وچ اداکاراں پریم ناتھ، [[پران (اداکار)|پران]] ، [[پریم چوپڑہ]] ، کمینی کوشل تے [[ہیما مالنی]] دے نال کم کرن وچ مسلسل لطف اندوز ہوئے۔ انڈسٹری چ اوہدے سب توں نیڑے دے دوستاں چ [[راج کپور]] ، [[مکیش]] ، [[مہندر کپور|مہیندر کپور]] ، [[دھرمندر]] ، راجندر کمار ، ششی کپور تے راجیش کھنہ [[راجیش کھنا|شامل سن]] ۔ === کیریئر دا عروج === 1970 دے دہاکے دے ادھ وچ، کمار نے تنّ ہٹّ فلماں وچ اداکاری کیتی؛ ''روٹی کپڑا اور مکن'' (1974)، اک سماجی تبصرہ، جس وچ زینت امان، ششی کپور اتے امیتابھ بچن سمیت اک آل-سٹار کاسٹ شامل سی۔ اسنے فلم ''روٹی کپڑا اتے مکن'' لئی بیسٹ ڈائریکٹر لئی اپنا دوجا فلمفیئر ایوارڈ جتیا۔ ''سنیاسی (1975 فلم)'' ، اک مذہبی موضوع اُتے کمار تے ہیما مالنی نے اداکاری د‏‏ی کامیڈی ، اک بہت وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ ''داس نامبیری'' (1976) وچّ وی کمار، پران، پریم ناتھ اتے ہیما نے سبھ توں اچے اداکار سن۔ 1981 وچ کمار اپنے کریئر دے عروج اُتے پہنچے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں ''اپنے مورتی دلیپ کمار د‏‏ی ہدایتکاری دا موقع ملیا تے 19 واں صدی وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی اک کہانی چترادی کرانتی وچ اداکاری دا موقع ملیا۔'' ''کرانتی'' اپنے کیریئر دی آخری اہم کامیاب ہندی فلم سی۔ اوہناں نے مشہور پنجابی فلم ''جٹ پنجابی'' وچ وی کم کیتا . === بعد اچ === ''1981 وچ انقلاب'' دے بعد، کمار دے کیریئر وچ زوال آنا شروع ہو گیا، کیونجے 1987 وچ کلیوگ اور رامائن تے بعد وچ 1989 وچ کلرک ورگی فلماں وچ اس دے مرکزی کردار باکس آفس اُتے ناکام رہے۔ 1989 وچ، اسنے اپنی فلم ''کلرک'' وچ پاکستانی اداکاراں محمد علی اتے زیبا نوں کاسٹ کیتا۔ ''اس نے 1995 دی فلم میدان-اے-جنگ وچّ اپنے کردار توں بعد اداکاری چھڈّ دتی'' ۔ اس نے اپنے بیٹے کنول گوسوامی نو‏‏ں 1999 د‏‏ی فلم ''جے ہند'' وچ ہدایتکاری د‏‏ی ، جس وچ حب الوطنی دا موضوع سی۔ ایہہ فلم اک فلاپ سی اتے ایہہ کمار دی آخری فلم سی جس اتے اسنے کم کیتا سی۔ == ایوارڈز == === شہری ایوارڈ === * 1992 – [[بھارت سرکار]] ولوں [[پدماشری|پدم شری]] === نیشنل فلم ایوارڈز === * 1968 – ''اپکار'' لئی دوجی سبھ توں ودھیا فیچر فلم لئی نیشنل فلم اوارڈ * 2016 – بھارتی سنیما وچ زندگی بھر دے یوگدان لئی [[دادا صاحب پھالکے انعام]] === ریاستی ایوارڈ === * 2008 – مدھیہ پردیش سرکار ولوں [[کشور کمار|قومی کشور کمار]] انعام۔ * 2010 – مہاراشٹر سرکار ولوں [[راج کپور|قومی راج کپور]] انعام۔ === فلم فیئر ایوارڈز === '''فاتح''' * 1968 – ''اپکر'' لئی فلم فیئر سبھ توں ودھیا فلم اوارڈ * 1968 – ''اپکار'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1968 – ''اپکار'' لئی فلمفیئر سبھ توں ودھیا کہانی انعام * 1968 – ''اپکار'' لئی فلم فیئر بیسٹ ڈائیلاگ اوارڈ * 1972 – ''بیمان'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] * 1972 – ''شور'' لئی سبھ توں ودھیا ایڈیٹنگ لئی فلمفیئر اوارڈ * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان '' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1999 – [[فلمفیئر لائیف ٹائم آچیومینٹ اوارڈ|فلم فیئر لائف ٹائم اچیومینٹ ایوارڈ]] '''نامزد کیتا گیا''' * 1968 – ''اپکار'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] * 1969 – فلم فیئر دا ''ادمی'' لئی سبھ توں ودھیا معاون اداکار دا انعام * 1973 – ''شور'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان '' لئی فلمفیئر بیسٹ فلم اوارڈ * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان '' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر بیسٹ ایکٹر اوارڈ]] * 1976 – ''سنیاسی'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] == ذاتی زندگی == منوج کمار دا ویاہ ششی گوسوامی نال ہویا سی، ایہہ جوڑا منوج کمار دے اداکاری ول جان توں پہلاں کالج وچ ملیا سی۔ ششی نوں 1957 وچ اک فلم وچ رول دی پیشکش کیتی گئی سی، پر منوج کمار نے اس نوں کیہا سی کہ "ایہناں وچوں صرف اک نوں ہی فلماں وچ کم کرنا چاہیدا اے۔" نتیجے وجوں، اسنے اس دی بجائے کجھ ریڈیو ڈرامیاں وچّ کم کرن دا فیصلہ کیتا۔ اوہناں دے دو پتر وشال اتے کنول ہن۔ == حوالے == [[گٹھ:1937 دے جم]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] 4bomyphjr6ovt86vdkshog2ov6le5mu 708862 708861 2026-07-24T08:01:45Z Abbas dhothar 361 708862 wikitext text/x-wiki [[فائل:Manoj_Kumar_at_Esha_Deol's_wedding_at_ISCKON_temple_10.jpg|thumb| منوج کمار]] '''منوج کمار''' (جم '''24 جولائی 1937 دے طور تے ہریکشن گری گوسوامی''' <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first1=Shana Maria|date=8 May 2011|accessdate=24 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|archivedate=10 May 2011}}</ref> [[بالی وڈ|) اک بھارتی اداکار اتے بالیوڈّ وچّ ڈائریکٹر اے]] ۔ ''اوہناں نوں ہریالی اور رستا'', ''وہ کون تھی'' ورگی فلماں وچ ورسٹائل اداکاری لئی یاد کیتا جاندا اے ۔ ''ہمالیہ وچ'' ، ''دو جسم'' ، ''نیکی'' ، ''اک پتھر دا مجسمہ'' ، ''اک نیلا کمل'' ، ''پورب اور پچھم'' ، ''بے ایمان'' ، ''روٹی، کپڑے تے اک گھر'' ، ''دس نمبری'' ، شور، ''ریاضت'' تے ''انقلاب'' ۔ اوہ حب الوطنی دے موضوعات آلی فلماں وچ اداکاری تے ہدایتکاری دے لی جانیا جاندا اے، تے اس دا عرفی ناں '''بھارت کمار''' اے۔ 1992 وچّ، اس نوں [[بھارت]] سرکار ولوں [[پدماشری|پدم شری]] نال نوازیا گیا سی۔ ہندوستان دا سنیما وچ سب توں وڈا ایوارڈ، [[دادا صاحب پھالکے انعام|دادا صاحب پھالکے ایوارڈ]] ، اوہناں نوں 2015 وچ دتا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/know-your-bharat/article8337316.ece|title=Know your Bharat|last=Kumar|first=Anuj|date=2016-03-10|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ابتدائی زندگی == کمار برطانوی ہند دے شمال مغربی سرحدی صوبے دے اک شہر ایبٹ آباد چ پیدا ہوئے (ہن [[خیبر پختونخوا|خیبر پختونخواہ]] ، پاکستان چ)۔ اوہناں دا اصلی جنم نام ہریکشن گری گوسوامی سی۔ جدوں اوہ 10 سال دا سی، تے اوہدے ٹبر نوں [[ہندستان دی ونڈ|ونڈ]] [[جنڈیالا شیر خاں|دی وجہ توں جنڈیالہ شیر خان توں دلی]] ہجرت کرنی پئی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/487441/a-patriot-heart.html|title=A patriot at heart|last=Vijayakar|first=Rajiv|work=Deccan Herald|agency=DHNS}}</ref> اس دا ٹبر وجے نگر، کنگز وے کیمپ چ پناہ گزیناں دے طور تے رہندا سی تے بعد چ [[نویں دلی|نویں دہلی]] دے پرانے راجندر نگر علاقے چ چلا گیا۔ [[ہندو کالج، دلی|ہندو کالج، دہلی یونیورسٹی]] توں گریجویشن کرن دے بعد، اس نے فلم انڈسٹری چ داخل ہون دا فیصلہ کیتا۔ == کیرئیر == جدوں اوہ نکے سن، اوہ اداکاراں [[دلیپ کمار]] ، اشوک کمار تے کمینی کوشل دے چاہیوان سن ''تے شبنم وچ دلیپ کمار دے کردار دے بعد اپنا ناں منوج کمار رکھن دا فیصلہ کیتا'' ۔ <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first1=Shana Maria|date=8 May 2011|accessdate=24 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|archivedate=10 May 2011}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVerghis2011">Verghis, Shana Maria (8 May 2011). [https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html "'I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'"]. Archived from [http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html the original] on 10 May 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2011</span>.</cite></ref> ''1957 وچ فیشن'' وچ اپنی شروعات کرن توں بعد، کمار نے سیدا خان دے نال ''کانچ کی گڈیا'' (1960) وچ اپنا پہلا مکھ کردار نبھایا۔ ''پیا میلان کی آس'' تے ''ریشمی رومال'' دے بعد انہاں نے مالا سنہا دے نال ''ہریالی اور راستہ'' (1962) فلم وچ کم کیتا، جس د‏‏ی ہدایت وجے بھٹ نے ہدایتکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس توں بعد کمار نے راج کھوسلا دی ''وہ کون تھی'' (1964) ''وچ سادھنا دے نال کم کیتا'' ، اتے ہمالیہ کی گوڈ میں (1965) وچ وجے بھٹّ اتے مالا سنہا نال پھر کم کیتا۔ ''کمار تے راج کھوسلا نے اپنی کامیاب اداکار-ڈائریکٹری شراکت داری نو فلم دو بدان دے نال دہرایا'' ، جہنوں کئی وجوہات دی بنا تے یاد کیتا گیا، جنہاں چ راج کھوسلا دی ہدایتکاری، کمار تے ہیروئن [[آشا پاریکھ]] دی کارکردگی، تے گیت کار [[شکیل بدایونی]] دے لکھے گئے گیت شامل ہن۔ === فلمی کم === 1960 د‏‏ی دہائی وچ انہاں د‏‏ی کامیاب فلماں وچ ''سہاگ رات ،'' ''اپنا بناکے دیکھو ،'' ''جعلی نواب ،'' ''پتھر کے صنم ،'' ''ساجن'' تے ''ساون کی گھاٹا'' تے ''شادی ،'' ''گرہستی ،'' ''اپنے ہیو پرے ،'' تے ''آدمی'' ورگی سماجی فلماں تے ''گمنام ،'' ''انیتا'' ، تے ''وہ کون تھی'' تے کامیڈی فلماں ورگی ''تھرلر'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ کمار نے 1965 وچ بنن والی فلم ''شہید'' وچ مکھ کردار نبھایا جو آزادی گھلاٹیا [[بھگت سنگھ]] [[بھارت دی آزادی دی تحریک|دے جیون اتے آدھارت سی]] ۔ 1965 دی بھارت-پاکستان جنگ توں بعد پردھان منتری [[لال بہادر شاستری]] نے اوہناں نوں مشہور نعرے جے جوان جے کسان تے مبنی اک فلم بناؤن لئی کیہا۔ <ref name="pioneer">{{Cite news|url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html|title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'|last=Verghis|first=Shana Maria|date=8 May 2011}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVerghis2011">Verghis, Shana Maria (8 May 2011). [https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html "'I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition'"]. Archived from [http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html the original] on 10 May 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2011</span>.</cite></ref> اس دا نتیجہ ''اپکار'' (1967) ولوں ڈائریکٹری کیتی گئی کمار دی پہلی فلم سی۔ اس انعام جتن والی فلم وچّ اسنے اک سپاہی اتے کسان دوناں دا کردار نبھایا۔ ایہہ فلم گلشن باوڑا ولوں لکھے گئے مشہور گیت "میرے دیش کی دھرتی" لئی وی مشہور سی، جسدا کمپوزیشن کلیانجی-آنندجی نے کیتا سی [[مہندر کپور|اتے مہیندر کپور نے گایا سی]] ۔ ''اپکار نوں'' اک بلاک بسٹر اعلان کیتا گیا سی اتے اس نوں [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|اپنا پہلا فلم فیئر بیسٹ ڈائریکٹر ایوارڈ ملیا سی]] ۔ ''اوہ پورب تے پچھم (1970) وچ دیش بھگتی دے موضوعات اُتے واپس آئے'' ، جس وچ پورب اور پچھم د ی زندگی آپس وچ جڑی ہوئی ا ے۔ منوج کمار نے ببیتا دے نال فلم ''پہچان'' وچ کم کیتا، جس دی ہدایت سوہن لال کنور نے بنائی سی، تے ایہ وی کامیاب رہی۔ 1972 وچ، اسنے ''بی-ایمان'' (جس لئی اسنے [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر بیسٹ ایکٹر اوارڈ جتیا)]] وچ اداکاری کیتی ''اتے بعد وچ شور (1972) وچ ڈریکشن اتے اداکاری کیتی'' ۔ اس وچّ نندہ وی اسدے نال سی۔ ایہہ باکس آفس تے کوئی وڈی کامیابی نئیں سی، لیکن اس نے کئی سالاں توں کلٹ دا درجہ حاصل کیتا۔ اس چ لتا منگیشکر تے [[مکیش]] [[لتا منگیشکر|ولوں گایا گیا اک جوڑا گیت "اک پیار کا نگما ہے" شامل سی]] ، جہنوں لکشمی کانت-پیاریلال نے کمپوز کیتا سی تے سنتوش آنند نے لکھیا سی۔ اوہ اپنے سارے کیریئر وچ اداکاراں پریم ناتھ، [[پران (اداکار)|پران]] ، [[پریم چوپڑہ]] ، کمینی کوشل تے [[ہیما مالنی]] دے نال کم کرن وچ مسلسل لطف اندوز ہوئے۔ انڈسٹری چ اوہدے سب توں نیڑے دے دوستاں چ [[راج کپور]] ، [[مکیش]] ، [[مہندر کپور|مہیندر کپور]] ، [[دھرمندر]] ، راجندر کمار ، ششی کپور تے راجیش کھنہ [[راجیش کھنا|شامل سن]] ۔ === کیریئر دا عروج === 1970 دے دہاکے دے ادھ وچ، کمار نے تنّ ہٹّ فلماں وچ اداکاری کیتی؛ ''روٹی کپڑا اور مکن'' (1974)، اک سماجی تبصرہ، جس وچ زینت امان، ششی کپور اتے امیتابھ بچن سمیت اک آل-سٹار کاسٹ شامل سی۔ اسنے فلم ''روٹی کپڑا اتے مکن'' لئی بیسٹ ڈائریکٹر لئی اپنا دوجا فلمفیئر ایوارڈ جتیا۔ ''سنیاسی (1975 فلم)'' ، اک مذہبی موضوع اُتے کمار تے ہیما مالنی نے اداکاری د‏‏ی کامیڈی ، اک بہت وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ ''داس نامبیری'' (1976) وچّ وی کمار، پران، پریم ناتھ اتے ہیما نے سبھ توں اچے اداکار سن۔ 1981 وچ کمار اپنے کریئر دے عروج اُتے پہنچے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں ''اپنے مورتی دلیپ کمار د‏‏ی ہدایتکاری دا موقع ملیا تے 19 واں صدی وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی اک کہانی چترادی کرانتی وچ اداکاری دا موقع ملیا۔'' ''کرانتی'' اپنے کیریئر دی آخری اہم کامیاب ہندی فلم سی۔ اوہناں نے مشہور پنجابی فلم ''جٹ پنجابی'' وچ وی کم کیتا . === بعد اچ === ''1981 وچ انقلاب'' دے بعد، کمار دے کیریئر وچ زوال آنا شروع ہو گیا، کیونجے 1987 وچ کلیوگ اور رامائن تے بعد وچ 1989 وچ کلرک ورگی فلماں وچ اس دے مرکزی کردار باکس آفس اُتے ناکام رہے۔ 1989 وچ، اسنے اپنی فلم ''کلرک'' وچ پاکستانی اداکاراں محمد علی اتے زیبا نوں کاسٹ کیتا۔ ''اس نے 1995 دی فلم میدان-اے-جنگ وچّ اپنے کردار توں بعد اداکاری چھڈّ دتی'' ۔ اس نے اپنے بیٹے کنول گوسوامی نو‏‏ں 1999 د‏‏ی فلم ''جے ہند'' وچ ہدایتکاری د‏‏ی ، جس وچ حب الوطنی دا موضوع سی۔ ایہہ فلم اک فلاپ سی اتے ایہہ کمار دی آخری فلم سی جس اتے اسنے کم کیتا سی۔ == ایوارڈز == === شہری ایوارڈ === * 1992 – [[بھارت سرکار]] ولوں [[پدماشری|پدم شری]] === نیشنل فلم ایوارڈز === * 1968 – ''اپکار'' لئی دوجی سبھ توں ودھیا فیچر فلم لئی نیشنل فلم اوارڈ * 2016 – بھارتی سنیما وچ زندگی بھر دے یوگدان لئی [[دادا صاحب پھالکے انعام]] === ریاستی ایوارڈ === * 2008 – مدھیہ پردیش سرکار ولوں [[کشور کمار|قومی کشور کمار]] انعام۔ * 2010 – مہاراشٹر سرکار ولوں [[راج کپور|قومی راج کپور]] انعام۔ === فلم فیئر ایوارڈز === '''فاتح''' * 1968 – ''اپکر'' لئی فلم فیئر سبھ توں ودھیا فلم اوارڈ * 1968 – ''اپکار'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1968 – ''اپکار'' لئی فلمفیئر سبھ توں ودھیا کہانی انعام * 1968 – ''اپکار'' لئی فلم فیئر بیسٹ ڈائیلاگ اوارڈ * 1972 – ''بیمان'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] * 1972 – ''شور'' لئی سبھ توں ودھیا ایڈیٹنگ لئی فلمفیئر اوارڈ * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان '' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1999 – [[فلمفیئر لائیف ٹائم آچیومینٹ اوارڈ|فلم فیئر لائف ٹائم اچیومینٹ ایوارڈ]] '''نامزد کیتا گیا''' * 1968 – ''اپکار'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] * 1969 – فلم فیئر دا ''ادمی'' لئی سبھ توں ودھیا معاون اداکار دا انعام * 1973 – ''شور'' لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار|فلمفیئر بیسٹ ڈائریکٹر اوارڈ]] * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان '' لئی فلمفیئر بیسٹ فلم اوارڈ * 1975 – ''روٹی کپڑا اور مکان '' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلمفیئر بیسٹ ایکٹر اوارڈ]] * 1976 – ''سنیاسی'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار انعام|فلم فیئر سبھ توں ودھیا اداکار دا انعام]] == ذاتی زندگی == منوج کمار دا ویاہ ششی گوسوامی نال ہویا سی، ایہہ جوڑا منوج کمار دے اداکاری ول جان توں پہلاں کالج وچ ملیا سی۔ ششی نوں 1957 وچ اک فلم وچ رول دی پیشکش کیتی گئی سی، پر منوج کمار نے اس نوں کیہا سی کہ "ایہناں وچوں صرف اک نوں ہی فلماں وچ کم کرنا چاہیدا اے۔" نتیجے وجوں، اسنے اس دی بجائے کجھ ریڈیو ڈرامیاں وچّ کم کرن دا فیصلہ کیتا۔ اوہناں دے دو پتر وشال اتے کنول ہن۔ == حوالے == [[گٹھ:1937 دے جم]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] ldna2in4i2wsreqarfdgc8w1u0lq6ae 0 149240 708863 2026-07-24T08:02:39Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-پہاڑ}}[[فائل:Hermonsnow.jpg|thumb| [[کوہ حرمون]] جسنو‏ں [[جبل الشيخ]] وی کہیا جاندا اے سلسلہ کوہ مشرقی لبنان د‏‏ی سب تو‏ں بلند چوٹی اے ]] '''سلسلہ کوہ مشرقی لبنان''' (Eastern Lebanon Mountain Range) ({{Lang-ar|جبال لبنان الشرقية}}) جس دا مغربی ناں '''اینٹی لبنان''' (Anti-Lebanon mountains) اے...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708863 wikitext text/x-wiki {{معلومات-پہاڑ}}[[فائل:Hermonsnow.jpg|thumb| [[کوہ حرمون]] جسنو‏ں [[جبل الشيخ]] وی کہیا جاندا اے سلسلہ کوہ مشرقی لبنان د‏‏ی سب تو‏ں بلند چوٹی اے ]] '''سلسلہ کوہ مشرقی لبنان''' (Eastern Lebanon Mountain Range) ({{Lang-ar|جبال لبنان الشرقية}}) جس دا مغربی ناں '''اینٹی لبنان''' (Anti-Lebanon mountains) اے، [[شام]] تے [[لبنان]] د‏‏ی سرحد اُتے واقع اک [[سلسلہ کوہ]] ا‏‏ے۔ اس دا مغربی ناں اینٹی لبنان یونانی ناں '''Anti-Libanus''' تو‏ں اے جس وچ سابقہ '''اینٹی''' دے معنی '''مخالف''' یا '''برعکس''' دے نيں۔ ایہ سلسلہ [[کوہ لبنان]] دے سامنے ا‏‏ے۔ اس دا جنوبی حصہ [[سطح مرتفع گولان]] وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ مغرب وچ وادی اسنو‏ں وسطی [[لبنان]] جس کردی ا‏‏ے۔ اس دے [[شمال]] وچ [[وادی بقاع]] تے [[جنوب]] وچ [[دریائے حاصبانی]] واقع ا‏‏ے۔ [[مشرق]] وچ [[شام]] د‏‏ی مشرقی سطح مرتفع اے جس وچ [[دمشق]] شہر وی واقع ا‏‏ے۔ سلسلہ د‏‏ی بلند ترین چوٹی [[کوہ حرمون]] ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} {{شام دے موضوعات}} [[گٹھ:ایشیا دے سلسلے کوہ]] [[گٹھ:شام دے سلسلے کوہ]] [[گٹھ:لبنان دے پہاڑ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:لبنان-شام سرحد]] [[گٹھ:اسرائیل دے پہاڑ]] [[گٹھ:جغرافیہ شام]] [[گٹھ:شام دے پہاڑ]] [[گٹھ:جغرافیہ لبنان]] eurhjd8gy6xiosocl6c7vi2hduwdq29 0 149241 708865 2026-07-24T08:04:11Z Abbas dhothar 361 صفحے نوں [[ماؤنٹ ہرمن]] ول ریڈائرکٹ کیتا 708865 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ماؤنٹ ہرمن]] ds1y7xygllwx6fu4bqwbs9l2wrqiiqh 0 149242 708867 2026-07-24T08:11:30Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-روہی}}'''وادی بقاع''' اک وسیع وادی اے جو [[لبنان]] دے مشرقی تے مغربی پہاڑی سلسلےآں دے درمیان واقع اے ۔ ایہ لبنان د‏‏ی سب تو‏ں ودھ زرخیز زمیناں وچو‏ں اک اے تے لبنان دے دو سب تو‏ں وڈے دریاواں ( [[دریائے لیطانی]] تے [[اورونتس دریا]] ) تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708867 wikitext text/x-wiki {{معلومات-روہی}}'''وادی بقاع''' اک وسیع وادی اے جو [[لبنان]] دے مشرقی تے مغربی پہاڑی سلسلےآں دے درمیان واقع اے ۔ ایہ لبنان د‏‏ی سب تو‏ں ودھ زرخیز زمیناں وچو‏ں اک اے تے لبنان دے دو سب تو‏ں وڈے دریاواں ( [[دریائے لیطانی]] تے [[اورونتس دریا]] ) تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ ==اس د‏یاں وضاحتاں== ایہ اک زرخیز وادی اے، جو لبنان دے مغربی تے مشرقی پہاڑی سلسلےآں نو‏‏ں وکھ کردی اے، جس د‏‏ی لمبائی تقریباً 180 کلومیٹر تے چوڑائی 10 تو‏ں 25 کلومیٹر دے درمیان ا‏‏ے۔ اس وادی وچو‏ں [[دریائے لیطانی]] وگدا اے ۔ جنوب مشرق وچ ، وادی بیقا پہاڑیاں وچ تبدیل ہو جاندی اے، ہرمون پہاڑ دے دامن وچ ضم ہو جاندی ا‏‏ے۔ وادی بقاع 428,000 ہیکٹر دے رقبے اُتے محیط اے، جو لبنان دے تقریباً 10 لکھ ہیکٹر دے کل رقبے دے 42% دے برابر ا‏‏ے۔ اس وادی وچ قابل کاشت زمین تقریباً 167,000 ہیکٹر (39%) ا‏‏ے۔ نظر انداز کيتی گئی زمین دے رقبے دا تخمینہ 79,659 ہیکٹر (18.5%) لگایا گیا اے، لیکن ایہ بحالی تے کاشت دے لئی موزاں ا‏‏ے۔ بارش اُتے مبنی زمین تقریباً 61,623 ہیکٹر (14.5%) اُتے محیط ا‏‏ے۔ سیراب شدہ زمین تقریباً 25,718 ہیکٹر (6 %) اُتے محیط ا‏‏ے۔ وادی دا تعمیر شدہ رقبہ 22 فیصد تک پہنچ گیا اے تے دوسرے علاقےآں د‏‏ی قیمت اُتے مسلسل ودھ رہیا ا‏‏ے۔ ==قدیم زمانے دے آثار قدیمہ دے ٹیلے== لبنان وچ وادی بقاع علاقہ اک بہت ہی امیر علاقہ اے جس وچ درجناں دریافت شدہ آثار قدیمہ دے ٹیلے دیاں تھانواں نيں۔ == مورتاں == <gallery> Image:Akkar 09.jpg| File:Anjar - Cardo vu du nord 2.jpg| </gallery> [[گٹھ:عظیم وادئ شق]] [[گٹھ:لبنان]] [[گٹھ:لبنان د‏‏ی وادیاں]] [[گٹھ:لبنان دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:لبنان وچ سیاحت]] [[گٹھ:یزیدی]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طبیعی تقسیمات]] [[گٹھ:لبنان دے پہاڑ]] [[گٹھ:وادیاں]] [[گٹھ:جغرافیہ لبنان]] [[گٹھ:فونیقی]] [[گٹھ:محافظہ بقاع]] 03q9il4vvq9ysk7zivto06mg8vk4laf 0 149243 708868 2026-07-24T08:12:57Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-دریا}}[[فائل:SnirRiver5.JPG|thumb|دریائے حاصبانی]] '''دریائے حاصبانی''' (Hasbani River) ({{lang-ar|الحاصباني}}) ({{lang-he|נחל שניר}} / ''Nahal Snir'') [[دریائے اردن]] دا اک معاون دریا ا‏‏ے۔ دریائے حاصبانی [[لبنان]] دے دو چشمےآں وازانی تے حقزباہ تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔<ref>ادارہ برائے خور...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708868 wikitext text/x-wiki {{معلومات-دریا}}[[فائل:SnirRiver5.JPG|thumb|دریائے حاصبانی]] '''دریائے حاصبانی''' (Hasbani River) ({{lang-ar|الحاصباني}}) ({{lang-he|נחל שניר}} / ''Nahal Snir'') [[دریائے اردن]] دا اک معاون دریا ا‏‏ے۔ دریائے حاصبانی [[لبنان]] دے دو چشمےآں وازانی تے حقزباہ تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔<ref>[[ادارہ برائے خوراک و زراعت]] (Water Resources section) [http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/lebanon/index.stm]<blockquote>Overall, there are about 40 major streams in Lebanon and, based on the hydrographic system, the country can be divided into five regions: …[including] the Hasbani river basin in the south-east. <blockquote></ref><ref>[[United Nations University|UNU]] The Jordan River [http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E06.htm] {{wayback|url=http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E06.htm |date=20101202062018}} <blockquote>The Dan spring, the largest of the sources of the upper Jordan, lies wholly within Israel close to the border with Syria. The spring sources of the Hasbani River lie entirely within Lebanon. The spring source of the Banias River is in Syria. These three small streams unite 6&nbsp;km inside Israel at about 70&nbsp;m above sea level to form the upper Jordan River. <blockquote></ref> {{زمرہ کومنز|Hasbani River}} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:اسرائیل-لبنان سرحد]] [[گٹھ:اسرائیل دے دریا]] [[گٹھ:ایشیاء دے بین الاقوامی دریا]] [[گٹھ:لبنان دے دریا]] [[گٹھ:شام دے دریا]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:دریائے اردن دے معاون دریا]] o6y38t9zq14n65fqo1xhkea0l4uikhj 0 149244 708869 2026-07-24T08:14:08Z Abbas dhothar 361 "{{Infobox mountain range | name = کوہ لبنان<br />Mount Lebanon<br />([[سلسلہ کوہ]]) | photo = Libanonzeder.jpg | photo_caption = <small>لبنان دیودار کوہ لبنان پر </small> | elevation_m = 3088 | elevation_ref = | prominence = | map = Lebanon | map_caption = | map_size = 200 | label_position = left | location = [[لبنان]] | lat_d = 34 | lat_m = 18 | lat_s = | lat_NS = N | long_d = 36 | long_m = 07 | long_s = |...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 708869 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain range | name = کوہ لبنان<br />Mount Lebanon<br />([[سلسلہ کوہ]]) | photo = Libanonzeder.jpg | photo_caption = <small>لبنان دیودار کوہ لبنان پر </small> | elevation_m = 3088 | elevation_ref = | prominence = | map = Lebanon | map_caption = | map_size = 200 | label_position = left | location = [[لبنان]] | lat_d = 34 | lat_m = 18 | lat_s = | lat_NS = N | long_d = 36 | long_m = 07 | long_s = | long_EW = E | coordinates_ref = | topo = | first_ascent = | easiest_route = [[Scrambling|Scramble]] }} '''کوہ لبنان''' (Mount Lebanon) ({{lang-ar|جبل لبنان}}; {{lang-syr|ܛܘܪ ܠܒܢܢ}}; ''{{transl|syr|ṭūr lébnon}}'') [[لبنان]] وچ اک [[سلسلہ کوہ]] ا‏‏ے۔ اس د‏ی اوسط بلندی 2،200 میٹر (7،200 فٹ) ا‏‏ے۔ [[گٹھ:ایشیا دے سلسلے کوہ]] [[گٹھ:تریخ لبنان]] [[گٹھ:تاریخی خطے]] [[گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر]] [[گٹھ:ثقافتی خطے]] [[گٹھ:زرخیز ہلال]] [[گٹھ:لبنان دے پہاڑ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] 5qubzv0fzpotb42ysak4qi08c5obgi2 0 149245 708870 2026-07-24T08:15:18Z Abbas dhothar 361 صفحے نوں [[گولان پہاڑیاں]] ول ریڈائرکٹ کیتا 708870 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[گولان پہاڑیاں]] 2nkdpbtqb1ytdku6zvuuh5iu3bja66x