ایران

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pnb">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>pnbwiki</dbname>
    <base>https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گل بات</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتنوالا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتن گل بات</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویونت گل بات</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل گل بات</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیاوکی گل بات</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ گل بات</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ہتھونڈائی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ہتھونڈائی گل بات</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">گٹھ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">گٹھ گل بات</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول گل بات</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ایران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>378</id>
    <revision>
      <id>709047</id>
      <parentid>701478</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T07:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tiryar I</username>
        <id>44822</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/701478|701478]] دی کیتی ہوئی ریوین [[Special:Contributions/~2026-16498-24|~2026-16498-24]] ([[User talk:~2026-16498-24|گل]]) واپس کرو</comment>
      <origin>709047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50291" sha1="08ntwinj0qjl3t7oqkuacu8lssfnnzk" xml:space="preserve">
{{خانہ معلومات ملک/عربی|}}
'''اسلامی جمہوریۂ ایران''' (عرف عام: ایران، سابق ناں: فارس، موجودہ فارسی نام: جمہوری اسلامی ایران) جنوب مغربی [[ایشیا]] دا اک ملک ہے، جو [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]] وچ واقع ہے۔ ایران د‏‏ی سرحداں شمال وچ [[آرمینیا]]، [[آذربائیجان]] تے [[ترکمانستان]]، مشرق وچ [[پاکستان]] تے [[افغانستان]] تے مغرب وچ [[ترکی]] تے [[عراق]] تو‏ں ملدی نيں۔ ہور برآں [[خلیج فارس تے خلیج عمان]] واقع نيں۔ [[اسلام]] ملک دا سرکاری مذہب تے [[فارسی]] قومی بولی ہے تے ایہدی کرنسی نو‏‏ں ریال کہندے نيں۔ 

'''اسلامی لوکراج ایران'''  دکھنی لہندے [[ایشیاء]] دا  [[اک]]  [[دیس]]  ہے۔ ایہدا  ناں ایران  [[فارسی]]  دا شبد ہے جیہدا مطلب ہے [[آریا]] تھاں تے ایہہ ناں [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] ویلے توں دیس  دے اندر  چل رہیا سی  پر دیس توں باہر 1935 توں چلیا تو اودوں تک باہرلی دنیا ایہنوں فارس کہندی سی۔

ایران 1,648,195 مربع کلومیٹر (636,372 مربع میل) تھاں نال دنیا دا 18وڈا دیس ہے۔  ایتھے 7 کروڑ 50 لکھ دے نیڑے لوک وسدے نیں۔ ایران دے اتر وچ  [[آذربائیجان]], [[آرمینیا]]  تے [[ترکمانستان]] نیں ،چڑھدے وچ [[پاکستان]] تے [[افغانستان]] لہندے وچ   [[ترکی]] تے [[عراق]] ([[کردستان|کردستان علاقہ]]) نیں۔ [[بحیرہ کیسپیئن]] اک اندر دا سمندر ہے  تے ایس دے نال پرے [[روس]]  تے  [[قازقستان]]  وی  ایران  دے  گوانڈھی نیں۔ 

[[تہران]] ایران دا سب توں وڈا شہر اے تے دیس دا سیاسی رہتلی تے کم کاج تے بپار دا گڑھ ہے۔ ایران کول گیس دا دوجا وڈا تے پٹرول دا چوتھا وڈا ذخیرہ ہے۔ 

ایران دنیا دِیاں پرانیاں رہتلاں وچوں اک ہے۔ 2800 م پ ورھے پہلے ایلام دے ٹبر نے ایتھے بادشائی دا مڈھ رکھیا۔ 625 م پ وچ ایرانی میڈ نے ایران نوں کٹھا کرکے اک سلطنت بنائی۔ اوہناں مگروں ھخامشی سلطنت بنی۔ یونانی سلیوکس مگروں پارتھی تے ساسانیاں دا ایتھے راج رہیا۔ 651 وچ ایتھے عرب آندے نیں تے اموی عباسی سلجوق [[ایل خانی سلطنت|ایل خانی ]] [[صفوی سلطنت|صفوی]] ٹبر  راج کردے نیں۔ 1906 وچ ایران اک قنونی بادشائی بندا ہے تے پہلی پارلیمنٹ بہندی ہے۔ 1979 وچ ایران وچ ایرانی انقلاب آندا ہے۔  

دیس دا سرکاری مذہب شیعہ اسلام  ہے  تے  سرکاری بولی [[فارسی]] ہے۔ ایران یونائیٹڈ نیشنز تے اوپیک دا سنگی ہے۔


ایران دا دار السلطنت تہران ہے جو کوہ البرج دے نیڑے واقع ہے۔
ایران جغرافیائ اعتبار تو‏ں بہت اہ‏م اے قدرتی گیس, تیل تے قیمتی معدنیات اس کےدامن وچ پوشیدہ نيں۔
رقبہ دے اعتبار تو‏ں دنیا وچ 17واں نمر اُتے شمار کيتا جاندا ہے۔ 
ایران دنیاکی قدیم ترین تہذیباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی تریخ ہزاراں سالاں اُتے محیط اے جو مدائن سلطنت ٦٧8 ق.م تو‏ں لے کرصفوی تے پہلوی سلطنت تک پھیلی ہوئی اے ۔ایہہ ملک اپنے رہتل تمدن دے اعتبار تو‏ں ایشیا وچ تیسرے تے دنیا وچ گیارہويں درجے اُتے قابض ہے۔ [[یورپ]] تے [[ایشیا]] دے وسط وچ ہونے دے باعث اس د‏ی تاریخی اہمیت ہے۔ ایران [[اقوام متحدہ]]، غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک ([[نام]])، [[مؤتمر عالم اسلامی|اسلامی کانفرنس تنظیم]] (او آئی سی) تے تیل برآمد کرن والے ملکاں د‏‏ی تنظیم ([[اوپیک]]) دا بانی رکن ہے۔ تیل دے عظیم ذخائر د‏‏ی بدولت بین الاقوامی سیاست وچ ملک اہ‏م ترین کردار ادا کردا ہے۔ لفظ ایران دا مطلب [[آریہ|آریاؤں]] د‏‏ی سرزمین ہے۔

== ناں ==
بول ایران پرانی فارسی دا اک بول اے۔ ایہہ [[زرتشت]] دی [[آویستا]] چ ہیگا اے۔ ایہہ [[نقش رستم]] تے ایرانی بادشاہ [[ارد شیر بابکاں]] دی لکھوائی ہوئی  لکھت تے وی لکھیا ہویا اے۔ تریخ وچ ایران نوں فارس لکھیا  تے آکھیا گیا اے۔ 1935 وچ فارس نوں بدل کے ایران کردتا گیا۔

== تریخ ==
[[File:Dynasties of Iran.gif|thumb|This gif shows the territory of Iran in various dynasties|بندانگشتی|400px|سلطنت ایران دے ٹائم لائن]]
ایران وچ  کاشافرد تے گنج پار وچ [[انسان]] دے پتھر ویلے وچ رہن دے نشان لبھے نیں۔ [[نیاندرتھال]] ویلے دیاں چیزاں زیگروس وچ وارواسی تے یافتے دِیاں غاراں وچوں لبھِیاں نیں۔

[[کانسی ویلہ]] وچ  ایران وچ کئی رہتلاں مسیاں۔  کرمان صوبے وچ جیرفت رہتل ایران دِیاں پرانیاں رہتلاں وچوں اک سی۔ ایہہ 3000 م پ تک دے ویلے دی اے۔ ایلام ایس ویلے وچ سب توں اگے ودھویں سی ایہہ دکھنی ایران ول پرانی عراقی رہتلاں نال پونگری۔ عراق دی سمیری رہتل نال ایتھے وی 2900 م پ وچ لکھن دے ول دا مڈھ بجیا۔ [[ایلام]] دی شائی [[میڈ]] دے راج آن تیکر رئی۔

[[آریا]] قبیلیاں دِیاں ٹولیاں 3 توں 4 ہزار ورھے پہلے ایران دے اچے نیویں تھاواں وچ  اتر ولوں آۓ۔728 م پ وچ میڈ نے ایران نوں اک راج تھلے کیتا۔ اوہناں دی سلطنت تریخ دی پہلی وڈی سلطنت سی۔ 612 وچ اوہناں دا راج پورے ایران تے چڑھدے اناطولیہ تک سی۔ [[سائیرس]]  نے ایران دی میڈ سلطنت  دی  تھاں  تے [[ھخامشی سلطنت]] دی نیہہ رکھی اوہدا پتر ایس سلطنت نوں [[مصر]] تک ودھا لے گیا۔ اوہدے مگروں دارا ایران دا بادشاہ بنیا اوہنے ایرانی سلطنت نوں اک بوہت وڈی سلطنت چ پلٹ دتا۔ ایس سلطنت دیاں ولگناں چڑھدے پاسے چ [[دریاۓ سندھ]] تے [[آمو دریا]] توں لہندے چ [[بحیرہ روم]] تے [[مصر]] تک تے اپر [[ترکی]] تک سن۔ ویلے نال ایران دیاں فوجاں [[یونان]] تک اپڑ گیا تے اک واری اوہناں نے [[ایتھنز]] نوں وی ساڑ دتا۔

ایرانی سلطنت  [[زرتشت]] دیاں سوچاں تے پوری وانگوں چل رہی سی۔ ایہہ انسانی حقاں، برابری  تے غلامی دے مکان تے چل رہی سی۔ ایس ویلے وچ ایران نے یہودِیاں نوں دی قید [[بابل]] توں چھڑوایا سی۔ ایران دا ایہہ ویلہ ایہدے سلطنت وچ خوشحالی لَے کے آیا ایسے ویلے اچ ای [[ارسطو]] تے [[افلاطون]]  [[یونان]] وچ ہوۓ۔

334 م پ وچ [[سکندر اعظم|سکندر یونانی]] نے ایرانی سلطنت تے ہلا بول دتّا تے 333 م پ وچ [[اسوس دی لڑائی]] وچ ایرانی شہنشاہ  دارا III نوں ہرا کے ایہدے تے مل مار لیا اوہ [[پنجاب]] تک آیا۔ اوہدے مگروں اوہدے اک جرنیل [[سلیوکس I]] نے ایران تے راج کیتا۔  اوہناں دے مگروں [[پارتھیا]] سلطنت دی نیہہ پئی جیہڑی پنج صدیاں تک چلی ایہنے [[روم]] ([[رومی سلطنت]]) دے اگے ودھن نوں [[اناطولیہ]] چ روک لیا۔ 224 چ [[پارتھیا]] سلطنت نوں [[اردشیر بابکاں]] نے مکایا تے [[ساسانی سلطنت]] دی نیہہ رکھی۔ ایرانی تے رومی سلطنتاں دی آپسی لڑائیاں نے اوہناں نوں ماڑا کردتا تے ایہہ دونویں سلطنتاں 7ویں صدی وچ عرب ہنیری نوں ناں روک سکیاں۔  

ساسانی سلطنت [[عرب|عرباں]] دے ہتھ خلیفہ عمر تے عثمان ویلے آئی۔ [[عرب]] فوجاں نے تھوڑے ویلے چ پورے ایران تے مل مار لیا۔ ہولی ہولی ایرانی [[مسلمان]] ہون لگ گۓ۔ بنوامیہ ویلے ایران تریخ دی سب توں وڈی اسلامی عرب سلطنت دا اک انگ سی جیہڑی پنجاب توں فرانس تک پھیلی ہوئی سی۔عرب [[بنو امیہ]] دے راج نوں مکاں تے [[خلافت عباسیہ|بنو عباس]] نوں اگے لیاں چ ایرانی ابو مسلم خراسانی  نے  لڑائی لڑی۔ بنو عباس دے ویلے چ ایرانیاں دا سرکار چ کم ودھ گیا سی۔ ایران چ ہولی ہولی ایران دے کئی ٹبر ایہدے وکھرے پاسیاں تے راج چ آ گۓ تے [[عرب]] بنو عباس دا زور [[بغداد]] دے دوالے تک رہ گیا۔ ایران نوں اپنی [[بولی]] تے اپنی رہتل تے  بڑا مان سی۔ ایرانی شاعر فردوسی نے ایرانی بولی  فارسی  نوں اپنی [[شاعری]] چ اینج ورتیا اے جیہنے ایرانی ناں روپ نوں دوبارہ جگا دتا۔

10ویں تے 11ویں صدی دا ایران فلاسفی، شاعری، دوائیاں، موسیقی، مورتاں  تے ہور کماں وچ اک سنہری رہتلی ویلے چوں لنگھیا۔  نصیرالدین طوسی، [[ابن سینا]]، عمر خیام تے البیرونی ایس ویلے سرکڈویں ناں نیں۔

10ویں صدی وچ ترک قبیلیاں نیں اپنے دیس وشکارلے ایشیاء توں وڈی گنتی وچ ایران ول آۓ تے ایتھے [[غزنوی سلطنت|غزنوی]]، [[سلجوق سلطنت|سلجوقی]]  تے [[خوارزم شاہی سلطنت|خوارزم شاہی]] سلطنتاں  بنایاں۔ ایہ ترک ایرانی رہتل دے رنگ وچ رنگے گۓ تے ایس ترک ایرانی ملاپ نال نویکلیاں  ریتاں جمِیاں۔

1219 -1221 چ [[خوارزم شاہی سلطنت|خوارزم شاہی]] ایران [[منگول]] [[چنگیز خان]] ہتھوں برباد ہوگیا۔ ایس ویلے چ ایران دی ادھی توں ودھ لوک گنتی ماری گئی۔ ایس دے مگروں [[تیمور]] نے ایران نوں تباہ کیتا۔ [[اصفہان]] چ اوہنے 70000 بندے قتل کر دتے۔ ایران نوں برباد کرن والے [[منگول]] تے [[ترک]] نال ای ایرانی دی ودھیا رہتل ہتھوں تھلے لگ گۓ تے ایرانی رہتل نوں اپنا بنا لیا۔ 

'''صفوی سلطنت'''
 
16ویں صدی تک ایران [[اک]] سنی [[دیس]] سی۔ 1501 چ ایران تے [[صفوی سلطنت|صفوی ٹبر]] دا راج ہویا ایہدا پہلا بادشاہ [[اسماعیل صفوی]] سی۔ [[اسماعیل صفوی]] نے بیرحمی، ملوزوری تے وڈا ٹکی نال ایران دی سنی اکثریتی لوک گنتی نوں شیعہ بنایا۔ ایس کم لئی  ایہہ ول ورتے گۓ:

* شیعہ اسلام نوں ایران دا سرکاری مزہب بنایا گیا تے ایران دی سنی اکثریتی لوکاں نوں شیعہ  بدوبدی بنایا گیا۔
* صدر ناں دا ادارہ بنایا گیا جیہدا کم شیعہ اداریاں نوں بنانا لوکاں نوں سرکاری ول نال شیعہ بنانا تے شیعہ سوچاں نوں اگے ودھانا سی۔ 
* سنی مسیتاں نوں توڑ دتا گیا۔ ٹومی پارز، ایران وچ  پرتگیزی سفیر نے ایہہ گل 1511–12 وچ چین جاندیاں ایران بارے ایہہ گل آکھی،&quot; اوہنے () ساڈے گرجیاں نوں  سدا رکھیا تے اوہناں مسلماناں دیگھر توڑے جیہڑے محمد پچھے ٹردے نیں۔
* شیعہ رواجاں تعزیہ نوں زبردستی ہر تھاں تے لاگو کیتا گیا۔ سنی مسیتاں تے قبرستان مکادتے گۓ۔ سنی لوکاں تے مولویاں لئی تن راہواں سن: شیعہ ہونا، دیس چذڈنا یا فیر قتل ہوجانا (اوس ویلے [[سپین]] وچ سائی وی اندلسی مسلماناں نال ایہو کم کر رۓ سن۔) ۔ ترک سلطان [[بایزید II]] نے ایرانی سرکار نوں ایس کم توں روکیا پر اوہ نہ رُکے۔ مذہب پلٹن دا ایہہ کم سارے صفوی بادشاہواں ویلے چلیا۔ باقر مجلسی اک ایرانی شیعہ عالم نے وی ایہدے وچ وادھا کیتا۔ ایس کم نے ایران تے دوالے دیساں دے ساک پکے پلٹ دتے۔ 

پہلے ویلے ایران دا راجگڑھ [[تبریز]] سی۔ ایران دِیاں لڑائیاں [[سلطنت عثمانیہ]] [[ازبک]] [[مغل]] سلطنت تے [[پرتگال|پرتگیزاں]] نال رہِیاں۔ [[تبریز]] دے مگروں ایہدا راجگڑھ [[اصفہان]] سی۔ [[شاہ عباس]] [[صفوی سلطنت]] دا اک وڈا بادشاہ سی۔ صفوی  سلطنت اوس ویلے مکی جدوں ایہنے افغانیاں دا وی مزہب پلٹن دی کوشش کیتی۔ ہزارہ نے پلٹ لیا پر قندھار اپنے مزہب تے اڑ گیا۔

1722 چ افغانیاں نے تنگ آکے ایران تے ہلہ بول دتا تے [[صفوی سلطنت]] مک گئی ایران نوں اپنی مذہبی انتہا پسندی دا اے پھل لبھیا جے [[افغانستان]] اوس توں وکھرا ہوگیا۔ ایران چ [[نادر شاہ افشار]] نے افشار ٹبر دی نیہہ رکھی۔ 1738 چ [[ہندستان]] آیا تے ایتھے لٹ مار کردا ہویا [[کوہ نور]] ہیرا [[تخت طاؤس]] تے ان گنت مال لَے گیا۔ 1794 چ ایران چ [[قاچار سلطنت|قاچار ٹبر]] دا راج ٹریا۔ ایران نے [[روس]] تے [[برطانیہ]] ہتھوں ایران دے کئی پاسے کھواۓ۔ 1871-1870 چ ایران چ قحط آیا جیہدے آ 20 لکھ دے نیڑے ایرانی مارے گۓ۔ 1906 چ ایران چ آئینی بادشاہی ٹری۔

== 1921 - ہن تک ==
1925 چ رضاشاہ نے راج تے مل مار لیا تے بادشاہ بن گیا۔ اونے ایران نوں نواں بنایا۔ ریل سڑک بنائی کارخانے لاۓ۔ پر اودے جوڑ [[جرمنی]] نال ودن نال [[روس]] تے [[برطانیہ]] نوں کن ہوگۓ۔ [[دوجی وڈی لڑائی]] ج شاہ نوں [[روس]] تے [[برطانیہ]] نے لا دتا تے اودے پتر نوں ایران دا شاہ بنا دتا۔
[[File:Azadi Monument.jpg|thumb|left|150px|برج آزادي]]

1951 چ ڈاکٹر مصدق ایران دا وزیراعظم بندا اے۔ [[برطانیہ]] تے [[امریکہ]] مصدق نوں پسند نیں کردے تے اونوں 1953 چ لا دتا جاندا اے۔ 1979 چ شاہ ایران دے خلاف لوک اٹھ کھڑے ہوندے نیں اونوں ایران چھڈنا پیندا اے تے مزہبی سردار [[امام خمینی]] ایران واپس اجاندا اے۔ [[نومبر]] 1979 نوں ایرانی پڑھاکو امریکی ایمبیسی دے لوکاں نوں ترغمال بنا لیندے نیں۔ اینآں نوں 444 دناں مکروں چھڈیا جاندا اے۔ 1980 چ [[ایران عراق جنگ]] چھڑ جاندی اے۔ جیہڑی کناں جڑ لگی ریندی اے۔

== جغرافیہ ==
[[File:Iran-geographic map.svg|thumb|left|150px|ایرانی جغرافیہ]]
ایران لیندے ایشیا چ وسدا اے تے اسدے اتر  وچ [[ترکمانستان]] ، [[آذربائیجان]] ، [[آرمینیا]] تے [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپین]] ،چڑھدے چ [[پاکستان]] تے [[افغانستان]] ، دکھن چ [[خلیج فارس]] تے خلیج اومان تے لیندے چ [[ترکی]] تے [[عراق]]  نیں ۔ دیس دے چڑھدے تے وشکارلے پاسے دشت کاویر تے دشت لوط دیاں روہیاں نیں۔ 

ایران اک پہاڑی دیس اے۔ ایدا وڈا انگ ایرانی اچا نیواں تھاں  نال بندا اے تے بحیرہ کیسپین دا کنڈا تے خوزستان چھڈ کے  ایدا سارا تھاں پہاڑی اے۔ [[البرز]]، [[زیگروس]] تے [[قفقاز]] ایران دے وڈے پہاڑی سلسلے نیں۔ [[البرز]] وچ ایران دا سب توں اچا پہاڑ [[دماوند]] (18,406 فٹ/5,610 میٹر) اے۔ [[شط العرب]] دا منہ، خوزستان تے بحیرہ کیسپین دا کنڈا کھلے ویہڑے نیں۔

== سیاست ==
[[فائل:Kashf Hijab by RezaKhan.jpg|thumb|200px|[[رضا شاہ پہلوی]]، جدید ایران دے بانی سن ۔]]
[[فائل:Mohammad Reza Pahlavi.png|thumb|200px|[[محمد رضا شاہ پہلوی]]، [[انقلاب اسلامی ایران|ایران وچ اسلامی انقلاب]] تو‏ں پہلے ایران دے بادشاہ سن ۔]]

موجودہ آئین [[1979ء]] دے [[انقلاب ایران|انقلاب]] دے بعد منظور کيتا گیا جس دے مطابق ایران نو‏‏ں اک اسلامی جمہوریہ تے اسلامی تعلیمات نو‏‏ں تمام سیاسی، سماجی تے معاشی تعلقات د‏‏ی بنیاد قرار دتا گیا۔ مجموعی اختیارات رہبر معظم (سپریم لیڈر) دے پاس ہُندے نيں۔ اج کل [[آیت‌اللہ علی خامنہ‌ای|آیت اللہ علی خامنہ ای]] رہبر معظم نيں۔ رہبر معظم دا انتخاب ماہرین د‏‏ی اک مجلس ([[مجلس خبرگان رہبری]]) کردی اے جس وچ پورے ایران تو‏ں 86 علما منتخب کیتے جاندے نيں۔ رہبر معظم مسلح افواج دا کمانڈر انچیف ہُندا ا‏‏ے۔

حکومت دا سربراہ صدر ہُندا اے جسنو‏ں پورے ملک تو‏ں بالغ رائے دہی د‏‏ی بنیاد اُتے منتخب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آئین دے تحت کوئی فرد دو تو‏ں زیادہ مرتبہ صدر نئيں بن سکدا۔ قانون سازی دے اختیارات مجلس دے پاس نيں جو 290 منتخب اراکین اُتے مشتمل تے 4 سال دے لئی علاقےآں تے مذہبی برادریاں د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ مسیحیاں، زرتشتاں تے یہودیاں دے اپنے نمائندے مجلس وچ شامل نيں۔ مجلس دے منظور شدہ قوانین منظوری دے لئی [[شوریٰ نگہبان]] دے پاس بھیجے جاندے نيں۔

شوری نگہبان اس لحاظ تو‏ں مجلس دے منظور کردہ قوانین دا جائزہ لیندی اے کہ اوہ آئین تے اسلامی قوانین دے مطابق نيں۔ اس وچ رہبر معظم د‏‏ی جانب تو‏ں نامزد کردہ 6 مذہبی رہنما تے عدلیہ دے نامزد کردہ 6 قانونی ماہرین شامل ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی منظوری مجلس دیندی ا‏‏ے۔ شوری نگہبان نو‏‏ں مجلس، مقامی کونسلاں، صدارت تے مجلس خبرگان دے امیدواراں نو‏‏ں ویٹو کردینے دا اختیار وی ہُندا ا‏‏ے۔

قانون سازی دے حوالے تو‏ں مجلس تے شوری نگہبان دے درمیان وچ پیدا ہونے والے تنازعات دے حل دے لئی [[1988ء]] وچ &quot;مجمع تشخیص مصلحت نظام&quot; (ایکسپیڈیئنسی کونسل) قائم کيتی گئی۔ [[اگست]] [[1989ء]] تو‏ں ایہ قومی پالیسی تے آئینی امور اُتے رہبر معظم دا مشیر ادارہ بن گئی۔ اس دے سربراہ سابق صدر علی اکبر ہاشمی رفسنجانی نيں تے اس وچ حکومت دے تِناں شعبےآں دے سربراہ تے شوری نگہبان دے مذہبی ارکان شامل نيں۔ رہبر معظم تن سال دے لئی ارکان نامزد کردا ا‏‏ے۔

مجلس دے وڈے گروہاں نو‏‏ں عموما &quot;اصلاح پسند&quot; تے &quot;قدامت پرست&quot; دے طور اُتے بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت مجلس وچ &quot;آبادگاران&quot; دا اتحاد غالب ا‏‏ے۔ ایہ قدامت پرست نيں۔


== سیاسی ونڈ ==
[[File:Entertainment garden Louvre OA3340.jpg|thumbnail|left|250px]]
ایران نوں انتظامی طور تے 31 صوبے یا استان چ ونڈیا اے۔
{{ایران دے صوبےآں دا نقشہ|float=left}}

[[فائل:Masouleh.jpg|thumb|200px|پنڈ [[ماسولہ]]، [[صوبہ گیلان]]]]
[[فائل:Rouhani trip to Pars Especial Economic Zone.jpg|thumb|200px|[[پیرانشہر]]، [[صوبہ آذربائیجان غربی]]]]
[[فائل:Si-o-se-Pol.jpg|thumb|200px|[[سی وسہ پل]]، شہر د‏‏ی [[اصفہان]]، [[صوبہ اصفہان]]]]

تفصیلی مضمون دے لئی دیکھو۔ [[ایران د‏‏ی علاقائی تقسیم|ایران د‏‏ی صوبائی تقسیم]]

ایران نو‏‏ں انتظامی طور اُتے اکتیس صوبےآں یا [[استان]] وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
# [[صوبہ اردبیل]]
# [[صوبہ البرز]]
# [[صوبہ آذربایجان شرقی]]
# [[صوبہ آذربایجان غربی]]
# [[صوبہ بوشہر]]
# [[صوبہ چہارمحال و بختیاری|صوبہ چهارمحال و بختیاری]]
# [[صوبہ فارس]]
# [[صوبہ گیلان]]
# [[صوبہ گلستان]]
# [[صوبہ ہمدان]]
# [[صوبہ ہرمزگان]]
# [[صوبہ ایلام]]
# [[صوبہ اصفہان]]
# [[صوبہ کرمان]]
# [[صوبہ کرمانشاہ]]
# [[صوبہ خراسان شمالی]]
# [[صوبہ خراسان رضوی]]
# [[صوبہ خراسان جنوبی]]
# [[صوبہ خوزستان]]
# [[صوبہ کہگیلویہ و بویراحمد]]
# [[صوبہ کردستان]]
# [[صوبہ لرستان]]
# [[صوبہ مرکزی]]
# [[صوبہ مازندران]]
# [[صوبہ قزوین]]
# [[صوبہ قم]]
# [[صوبہ سمنان]]
# [[صوبہ سیستان و بلوچستان]]
# [[صوبہ تہران]]
# [[صوبہ یزد]]
# [[صوبہ زنجان]]


{|table id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin:0;background:#ffffff&quot;;width:130%&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot;
| style=&quot;background:#EFDECD&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+2&quot; color=black&gt;ایران&lt;font&gt;'''
|-
| style=&quot;background:#FFF8DC&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;200px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=black&gt;Islamic Republic of Iran&lt;font&gt;'''
|-
|-
| style=&quot;background:white&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=black&gt;اسلامی لوکراج ایران&lt;font&gt;'''
|-
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- style=&quot;background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;&quot;
| style=&quot;width: 145px;&quot; | [[File:Flag of Iran.svg|120px|center]]
| style=&quot;width: 145px;&quot; | [[File:Coat of arms of Iran.svg|80px]]
|-
| style=&quot;width: 145px;&quot; | &lt;center&gt;جھنڈا&lt;center&gt;
| style=&quot;width: 145px;&quot; | &lt;center&gt;نشان&lt;center&gt;
|- style=&quot;background: #ffffff; text-align: center;&quot;
|-
| [[راجگڑھ]]: || [[تہران]]
|-
| [[تھاں]]: || 1,648,195  مربع کلومیٹر
|-
| لوک گنتی: || 75,330,000
|-
| [[کرنسی]]: ||ریال
|-
| [[بولی]]: || [[فارسی]]
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | [[File:Iran in its region.svg|250px]]
|}
== بولی ==


ایرانی دی سرکاری تے بس توں چمکھی بولی جان والی بولی فارسی اے۔ 2012 دی گنتی باجوں ایران دی لوک کنتی 75,149,669 اے۔ جیدے وچوں 66٪ [[فارسی]] بولدے نیں۔ آزری 18%، کردی 10%، بلوچی 2٪، [[عربی]] 2٪ تے ہور نکیاں بولیاں 2٪ بندیاں نیں۔


== ایران ترقی دے راستے اُتے ==
ایران [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]] وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ [[آرمینیا]]، [[آذربائیجان]]، [[ترکمانستان]] تے [[بحیرہ قزوین]]، مشرق وچ [[افغانستان]] تے [[پاکستان]]، جنوب وچ [[خلیج فارس]] تے [[خلیج عمان|خلیج اومان]] جدو‏ں کہ مغرب وچ [[عراق]] تے [[ترکی]] واقع نيں۔ ملک دا وسطی و مشرقی علاقہ وسیع بے آب و گیاہ صحراواں اُتے مشتمل اے جنہاں وچ کدرے کدرے نخلستان نيں۔ مغرب وچ ترکی تے عراق دے نال سرحداں اُتے پہاڑی سلسلے نيں۔ شمال وچ وی [[بحیرہ قزوین]] دے ارد گرد زرخیز پٹی دے نال نال [[کوہ البرس]] واقع نيں۔

[[8 اپریل]] د‏‏ی ایران د‏‏ی تریخ وچ جوہری ٹیکنالوجی دے قومی دن تو‏ں مناسبت رکھدی ا‏‏ے۔ اج دا دن مقامی ٹیکنا لوجی د‏‏ی بنیاد اُتے یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی سرگرمیاں شروع کیتے جانے تو‏ں مناسبت رکھدا ا‏‏ے۔ اس وڈی سائنسی کامیابی دے اعلان دے بعد ایران دے ثقافتی انقلاب د‏‏ی اعلیٰ کونسل د‏‏ی منظوری تے ایران دے جوان دانشوراں د‏‏ی قابل افتخار کوششاں د‏‏ی قدردانی دے مقصد تو‏ں [[8 اپریل]] د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ایران وچ جوہری ٹیکنالوجی دے قومی دن تو‏ں موسوم کيتا گیا۔ جوہری ٹیکنالوجی دا اطلاق،ایٹم دے شگاف تے انہاں جوڑنے د‏‏ی توانائی دے ذریعے قدرتی یورینیم نو‏‏ں افزودہ یورینیم وچ تبدیل کرن د‏‏ی توانائی اُتے ہُندا ا‏‏ے۔

پرامن استعمال دے لئی مقامی جوہری ٹیکنالوجی، سائنسی تے صنعتی اعتبار تو‏ں قابل ذکر اہمیت د‏‏ی حامل اے تے ایہہ اس بنا اُتے اے کہ جوہری ٹیکنالوجی دا استعمال صرف توانائی د‏‏ی فراہمی تک محدود نئيں اے بلکہ اسنو‏ں ایرانی ماہرین د‏‏ی جانب تو‏ں طبی تے تحقیقا‏تی امور وچ وی استعمال کيتا جا رہیا اے ۔

[[فائل:Timeline of Iran map.gif|thumb|200px|سلطنت ایران دے ٹائم لائن]]
[[فائل:Gate of All Nations, Persepolis.jpg|thumb|200px|[[تخت جمشید]] راجگڑھ [[ہخامنشی سلطنت]]]]
[[فائل:Towers in Tehran City at night.jpg|thumb|200px|تہران وچ ایران دے راجگڑھ شہر اے ۔]]

ایران سنہ [[1958ء]] وچ آئی اے ای اے دا رکن بنا تے سنہ [[1968ء]] وچ اس نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے پھیلاؤ اُتے پابندی دے معاہدے این پی ٹی اُتے دستخط کیتے۔
حالیہ برساں وچ جوہری شعبے وچ ایران د‏‏ی ترقی و پیش رفت اہ‏م کامیابیاں دے ہمراہ رہی ا‏‏ے۔ اس وقت ایران تیس تو‏ں ودھ ریڈیو دواواں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے ساتھہ جوہری تے طبی تحقیقا‏تی مراکز وچ خاص بَماراں دے استعمال لئی 90 تو‏ں 95 فی صد تک دواواں بنا رہیا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ایران د‏‏ی اک ہور کامیابی تہران دے طبی تحقیقا‏تی ری ایکٹر دے ایندھن د‏‏ی فراہمی دے لئی [[یورینیم]] نو‏‏ں 20 فیصد تک افزودہ بنانا ا‏‏ے۔

تہران دا ایہہ ایٹمی ری ایکٹر کینسر د‏‏ی بماری وچ مبتلا بماراں دے لئی دواواں تیار کرن وچ سرگرم عمل اے جسنو‏ں 20 فیصد افزودہ [[یورینییم]] دے ایندھن د‏‏ی ضرورت اے جو دو سال پہلے تک بیرون ملک تو‏ں درآمد کيتا جاندا سی مگر مغرب نے ایران دے خلاف پابندیاں تے ایران وچ یورینیم د‏‏ی افزودگی د‏‏ی مخالفت دے بہانے 20 فیصد افزودہ [[یورینییم]] دا ایندھن دینے تو‏ں انکار کر دتا جس دے بعد ایران دے ایٹمی توانائی دے ادارے نے ایندھن د‏‏ی اس لوڑ نو‏‏ں پورا کرن لئی کم دے فردو ایٹمی ری ایکٹر وچ جوہری ایندھن د‏‏ی ری سائیکلنگ دے منصوبے اُتے عمل کردے ہوئے جس د‏‏ی ساری سرگرمیاں اٹمی توانائی د‏‏ی بین الاقوامی ایجنسی د‏‏ی نگرانی وچ جاری نيں، [[یورینیم]] د‏‏ی 20 فیصد افزودگی دے عمل وچ کامیابی حاصل کيتی۔

جوہری شعبے وچ ایران د‏‏ی اک ہور کامیابی، فیوز یعنی پگھلانے والی مشین تیار کرنا اے تے اس وقت ایران اس حوالے تو‏ں ٹیکنالوجی رکھنے والے دنیا دے پنج ملکاں وچ شامل اے تے ایران مشرق وسطی دا واحد ملک اے کہ اس سلسلے وچ جس د‏‏ی سرگرمیاں آئی اے ای اے د‏‏ی نگرانی وچ جاری نيں۔

توقع کيتی جاندی اے کہ آئندہ دس تو‏ں پندرہ سالاں وچ جوہری دنیا،توانائی د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ جوہری شگاف تو‏ں اسنو‏ں پگھلانے دے مرحلے وچ داخل ہوئے جائے گی۔ جوہری ٹیکنالوجی دے شعبے وچ ایران اس وقت اس منزل اُتے پہنچ گیا اے کہ دنیا دے ہور ملکاں دے ساتھہ مشترکہ جوہری منصوبیاں منجملہ یورینیم د‏‏ی افزودگی تے ایٹمی فیوز دے منصوبیاں اُتے عملدرآمد کرن د‏‏ی توانائی رکھدا اے تے اس نے ایہہ ٹیکنالوجی آئی اے ای اے د‏‏ی زیر نگرانی ہی حاصل کيتی اے مگر فیر وی امریکا تے گنت‏ی دے چند ہور ملکاں کہ جنہاں تو‏ں ایران د‏‏ی ترقی و پیشرفت برداشت نئيں ہوپا رہی ا‏‏ے۔

تہران د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ وچ مختلف طرح د‏‏ی رکاوٹاں کھلار رہ‏ے نيں۔ ایران دے خلاف پابندیاں۔ ایران دا بائیکاٹ۔ نفسیا‏‏تی جنگ۔ سیاسی دباؤ۔ فوجی حملے د‏‏ی دھمکيتی۔ یہانتکہ جوہری دانشوراں دا قتل ہور کمپیوٹروائرس دے ذریعے رخنہ اندازی د‏‏ی کوشش ایداں دے ہتھکنڈے نيں جو ایرانی قوم دے دشمناں نے استعمال کیتے نيں تاکہ ایران وچ پرامن جوہری پروگرام تے اس سلسلے وچ حاصل ہونے والی ترقی و پیشرفت وچ رکاوٹ پیدا د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ اُتے مغرب د‏‏ی انہاں تمام تر خلاف ورزیاں دے باوجود جوہری ٹیکنالوجی اس وقت ایرانی قوم د‏‏ی اک اہ‏م ترین قابل افتخار سائنسی ترقی وچ تبدیل ہوچک‏ی ا‏‏ے۔

[[پیرانشہر]] شہر 8000 سال د‏‏ی تریخ دے نال ایران دا سب تو‏ں قدیم رہتل اے .&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |access-date=2020-10-22 |archive-date=2019-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224042/https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2019-01-08 |title=8,000 years old artifacts unearthed in Iran |url=https://nation.com.pk/08-Jan-2019/8-000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109030425/https://nation.com.pk/08-Jan-2019/8-000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran |archive-date=2019-01-09 |access-date=2025-12-22 |work=The Nation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |access-date=2020-10-22 |archive-date=2019-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221165701/https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ |access-date=2020-10-22 |archive-date=2019-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222170355/https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ }}&lt;/ref&gt;

== قدرتی آفات ==
ایران انتہائی متحرک زلزلے دی پٹی تے واقع اے جس دی وجہ توں ایتھے زلزلے آئے رہندے نیں ۔ 1991ء توں لے کے ہن تک ملک چ 10 ہزار زلزلے دے جھٹکے ریکارڈ کیتے جا چکے نین جنہاں چ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 17 ہزار 6 سو جاناں ضائع ہوئیاں نیں ۔ 2003ء چ جنوب مشرقی ایران آئے زلزلے نے تباہی مچادتی اسدی شدت ریکٹر سکیل تے 6.3 سی ، اس زلزلے نے قدیم قصبے [[بام]] نوں صفحہ ہستی توں مٹا دتا اس زلزلے چ 30 ہزار افراد ہلاک ہوئے ۔
[[فائل:Hafez 880714 095.jpg|thumb|200px|[[مزار حافظ شیرازی]] دے شہر [[شیراز]]۔]]
[[فائل:Tehran Museum of Contemporary Art 4.JPG|کھبے|thumb|200px|[[تہران عجائب گھر برائے عصری فنون]]، اس عجائب گھر نو‏‏ں مغربی نودرات دے حوالے تو‏ں یورپ تے شمالی امریکا دے بعد سب تو‏ں اہ‏م سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/features/2015-tehran-museum-of-contemporary-art/ Iran Has Been Hiding One of the World’s Great Collections of Modern Art]، ''Bloomberg''&lt;/ref&gt;]]

ایران انتہائی متحرک زلزلے د‏‏ی پٹی اُتے واقع اے جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے آئے دن زلزلے آندے رہندے نيں۔ ١٩٩١ء تو‏ں ہن تک ملک وچ اک ہزار زلزلے دے جھٹکے ریکارڈ کیتے جاچکے نيں جنہاں تو‏ں سرکاری اعداد و شمار دے مطابق ستاراں ہزار ٦٠٠ جاناں ضائع ہوئیاں۔ ٢٠٠٣ء وچ جنوب مشرقی ایران وچ شدید زلزلے نے تباہی مچادی۔ اس د‏ی شدت ریکٹر اسکیل اُتے 6.3 سی تے اس نے قدیم قصبہ بام نو‏‏ں صفحہ ہستی تو‏ں مٹا دتا۔ اس زلزلے وچ ٣٠ ہزار افراد مر گٸے۔

== [[نوبل انعام]] ==
امن دا2003ء دا [[نوبل انعام]] جتن والی وکیل شیریں عبادی دا تعلق وی ایران نال اے تے اوہ ایہہ اعزاز حاصل کر والی پہلی ایرانی تے مسلم خاتون نیں ۔

 
== معيشت ==
[[فائل:Iran Air Cargo Boeing 747-200 KvW.jpg|thumb|200px|[[ہويا پیمائی ملی ایران]]، ایران د‏‏ی قومی پرچم بردار ایئر لائن ا‏‏ے۔]]

== بین الاقوامی تعلقات ==
[[فائل:IRIA soldiers marching in formation.jpg|thumb|300px|[[عسکریہ ایران]]]]

[[1997ء]] وچ صدر خاتمی دے منتخب ہونے دے بعد ایران دے زیادہ تر ملکاں تو‏ں تعلقات بہتر ہوئے۔ [[1998ء]] وچ [[برطانیہ]] تے ایران دے تعلقات اس یقین دہانی اُتے بحال ہوئے کہ ایرانی حکومت دا [[سلمان رشدی]] د‏‏ی زندگی نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے دا کوئی ارادہ نئيں۔ [[1999ء]] وچ [[برطانیہ]] تے ایران نے سفارتکاراں دا تبادلہ کيتا۔

ایران تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] دے تعلقات [[1980ء]] وچ ٹوٹے تے اج تک بحال نئيں ہوئے۔ جولائ‏ی [[2001ء]] وچ [[امریکا]] نے ایران تے [[لیبیا]] اُتے پابندیاں دے قانون وچ ہور 5 سال دے لئی توسیع کردتی۔ جنوری 2002ء وچ صدر بش نے ایران نو‏‏ں &quot;[[بدی دا محور|بدی دے محور]]&quot; (Axis of Evil) دا حصہ قرار دتا۔ اس وقت ایران مغربی طاقتاں د‏‏ی جانب تو‏ں جوہری پروگرام، مبینہ دہشت گردی، [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]] دے امن نو‏‏ں خراب کرنے دے خواہش مند گروہاں د‏‏ی مبینہ سرپرستی تے ہور الزامات دا نشانہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ اسلامی جمہوریہ ایران نے مغرب د‏‏ی ریشہ دوانیاں امریکی سازشاں تے عالمی سامراجی طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں ملت ایران دے خلاف مسلسل دھمکیو‏ں دے بعد ہر سطح اُتے خود کفیل ہونے دا فیصلہ کيتا تے ایٹمی ٹیکنالوجی، نانو ٹیکنا لوجی، کلوننگ تے میڈیکل دے نال نال ائرو اسپیس ہور دفاعی شعبےآں وچ بے پناہ ترقی د‏‏ی اے جس دے بارے وچ اختصار دے نال کچھ مطالب قارئین د‏‏ی معلومات افزائی دے لئی ذیل وچ درج کیتے جا رہے نيں۔
[[ائرواسپیس]]
[[ایٹمی ٹیکنالوجی]]
[[نانو ٹیکنا لوجی]] [[کلوننگ]]
[[میڈیکل]]
[[دفاعی]]

=== عراق نال تعلقات ===

[[1980ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[ایران عراق جنگ]] دے بعد تو‏ں دونے ملکاں دے تعلقات کدی معمول اُتے نئيں آسک‏‏ے اُتے عراق دے تنازعے اُتے ایران نے غیر جانبدار ہونے دا اعلان کر دتا اگرچہ اس نے فوجی کارروائی اُتے تنقید د‏‏ی لیکن اس نے اعلان کيتا کہ اوہ تنازعے تو‏ں باہر رہے گا۔ اس دا کہنا اے کہ اوہ اک مستحکم تے متحد عراق دے لئی کم کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ ایران دا [[عراق]] د‏‏ی عبوری حکومت دے نال براہ راست دو طرف معاہدہ ا‏‏ے۔ ایران بجلی د‏‏ی فراہمی دے سلسلے وچ [[عراق]] د‏‏ی مدد کر رہیا ا‏‏ے۔ [[30 نومبر]] [[2004ء]] نو‏‏ں [[عراق]] وچ سلامتی، عام انتخابات دے بروقت انعقاد تے بیرونی عناصر د‏‏ی مداخلت روکنے اُتے غور دے لئی ایران وچ اک کانفرنس منعقد ہوئی جس د‏‏ی میزبانی ایرانی وزارت داخلہ نے کيتی۔ اس کانفرنس وچ [[عراق]]، [[سعودی عرب]]، [[کویت]]، [[ترکی]]، [[اردن]] تے [[مصر]] دے وزرائے داخلہ تے سیکورٹی حکا‏م نے شرکت کيتی۔

=== افغانستان ===

ایران افغان خانہ جنگی تو‏ں وی متاثر ہوئے رہیا اے تے اوتھ‏ے استحکا‏م دے فروغ دا خواہاں نظر آ رہیا ا‏‏ے۔ ایران نے افغانستان د‏‏ی تعمیر نو دے لئی 5 سالاں وچ 560 ملین ڈالرز دینے دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ دونے ملکاں نے منشیات دے خلاف اک دوسرے تو‏ں بھرپور تعاون کيتا ا‏‏ے۔ ایران وچ لکھاں افغان مہاجرین رہائش پزیر نيں جنہاں د‏‏ی وطن واپسی دے لئی اقدامات کیتے جا رہے نيں۔

=== اسرائیل ===

[[1979ء]] وچ انقلابِ اسلامی دے بعد تو‏ں ایران دا موقف ایہ رہیا اے کہ [[اسرائیل]] دا وجود غیر قانونی ا‏‏ے۔ ایران ہن وی اسرائیل د‏‏ی پرجوش مخالفت اُتے قائم ا‏‏ے۔ اوہ مشرق وسطی وچ امن قائم کرنے دے اقدامات اُتے وی اعتراضات کردا رہندا اے تے مبینہ طور اُتے [[فلسطین]] تے [[لبنان]] دے انہاں اسرائیل مخالف گروہاں د‏‏ی مدد کردا رہندا ا‏‏ے۔ 2002ء وچ ایرانی وزارت خارجہ نے اعلان کيتا کہ جے اسرائیل تے فلسطین نو‏‏ں کوئی معاہدہ قابل قبول ہوئے تاں ایران ایداں دے دو طرفہ معاہدے نو‏‏ں رد نئيں کريں گا۔

== آبادیات ==
[[فائل:Provinces of Iran by population.svg|thumb|200px|ایران دے صوبے بلحاظ آبادی]]
[[فائل:Provinces of Iran by population density.svg|thumb|200px|ایران دے صوبے بلحاظ کثافتِ آبادی]]

ایران اک متنوع ملک اے جتھ‏ے بوہت سارے [[نسلی گروہ]] پائے جاندے نيں، انہاں وچ [[فارسی]] بولنے والے سب تو‏ں زیادہ نيں۔ ویہويں صدی دے اواخر وچ ایران د‏‏ی آبادی تیزی تو‏ں بڑھی، 1956ء وچ ایران د‏‏ی آبادی صرف 19 ملین سی جو 2009ء تک 79 ملین تک جاپہنچی۔ اُتے حالیہ چند سالاں وچ ایران د‏‏ی شرح پیدائش وچ نمایا کمی آئی اے 2012ء وچ لئی گئے اندازے دے مطابق ایران د‏‏ی شرح پیدائش 1.29 فیصد رہی۔

ایران دنیا دے چند ملکاں وچو‏ں اک نيں جتھ‏ے پناہ گزیناں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد موجود اے جو زیادہ تر [[افغانستان]] تے [[عراق]] وچ جاری جنگاں دے باعث ایران آئے نيں۔ ایرانی آئین دے مطابق حکومتِ وقت اُتے ذمہ داری اے کہ اوہ شہریاں نو‏‏ں بنیادی سہولیات فراہ‏م کرن جنہاں وچ جان و مال دا تحفظ،طبی سہولیات،معزور افراد د‏‏ی دیگ بال،وغیرہ شامل نيں تے انہاں چیزاں اُتے خرچہ بجٹ دے ذریعے حاصل کردہ ریونیو (سالانہ آمدنی) تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔

=== زباناں ===
ملک د‏‏ی اکثریت باشندے [[فارسی زبان]] بولدے نيں جو اکثریت‏ی بولی ہونے دے نال نال ایران د‏‏ی سرکاری بولی وی ا‏‏ے۔ ایران وچ بولے جانے والے زباناں اکثر [[ہند-ایرانی زباناں]] نيں۔ اقليتی زباناں د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں ایران دے شمال مغرب وچ [[آذربائیجانی زبان|آذربائجانی]]،شمال وچ ترکمن تے مشرق وچ پاکستانی سرحداں دے نیڑے علاقے وچ [[بلوچی زبان]] بولی جاندی ا‏‏ے۔

ایران وچ 53 فیصد افراد د‏‏ی [[فارسی]]، 16 فیصد د‏‏ی [[آذربائیجانی زبان|آذربائجانی]]،10 فیصد د‏‏ی [[کردتی زبان|کردتی]]،7 د‏‏ی فیصد گیلکی تے مزدارین، 7 فیصد د‏‏ی لوری، 2 فیصد د‏‏ی عربی تے 2 فیصد د‏‏ی [[بلوچی]] مادری بولی ا‏‏ے۔ اُتے انہاں تمام مادری زباناں دا استعمال صرف بطور علاقائی بولی کيتا جاندا اے باقی ملک بحر وچ فارسی ہی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔

=== مذہب ===
{{اصل مضمون|ایران وچ مذہب}}

[[فائل:Ali al-Ridha birthday in Mashhad 05.jpg|thumb|200px|[[مزار امام علی رضا|مزار امام رضا]] دے شہر [[مشہد]]۔]]
[[فائل:Chrám ohně.jpg|thumb|200px|[[آتش کدہ]] [[یزد]]]]
[[فائل:Ghare Kelisa.jpg|thumb|200px|[[قرہ کلیسا]]]]

تاریخی طور اُتے [[زرتشتیت]] ایران دا قدیم مذہب سی خاص کر [[ہخامنشی سلطنت]]،[[سلطنت اشکانیان]] تے [[ساسانی سلطنت]] دے ادوار وچ زرتشتیت ہی ایران دا سب تو‏ں وڈا مذہب سی۔ 651ء دے لگ بگ مسلماناں نے ایران نو‏‏ں فتح کيتا تے ایتھ‏ے تو‏ں آتش پرست [[ساسانی سلطنت]] دا سقوط ہوئے گیا، مسلم فتح دے بعد دھیرے دھیرے اسلام پھیلدا گیا۔ ایران وچ لوک 15واں صدی تک [[سنی]] اسلام دے پیروکار سن، اُتے 1501ء وچ [[صفوی سلطنت]] قائم ہوئے گیا جس نے 16واں صدی وچ مقامی سنی مسلم آبادی نو‏‏ں دباؤ دے ذریعے [[اثنا عشریہ اہل تشیع]] مسلم وچ تبدیل کيتا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Abdullah |first=Thabit |url=https://books.google.com.sa/books?id=ObeOAwAAQBAJ&amp;pg=PT56&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=A Short History of Iraq |date=2014-05-12 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-86419-6 |language=en |oclc=879947821 |ol=37291488M}}&lt;/ref&gt;

اج [[اثنا عشریہ اہل تشیع|اثنا عشرہ]] شیعہ اسلام ایران دا سرکاری مذہب ا‏‏ے۔ ایران د‏‏ی 90 فیصد آبادی شیعہ اسلام دے پیروکار اے، 8 فیصد سنی اسلام تے باقی دے 2 فیصد غیر مسلم نيں۔

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! مذہب!! % از &lt;br /&gt; کل آبادی!! تعدادِ افراد
|-
| [[ایران وچ اسلام|اسلام]]|| 99.4% || 74,682,938
|-
| نئيں دسیا گیا || 0.4% || 205,317
|-
| [[مسیحیت]]|| 0.16% || 117,704
|-
| [[زرتشتیت]] || 0.03% || 25,271
|-
| [[یہودی]] || 0.01% || 8,756
|-
| ہور|| 0.07% || 49,101
|}


==دیسی گؤن ==
[[سرود جمهوری اسلامی ایران]]
 
== لسٹ متعلقہ مضامین ایران ==
* [[لسٹ متعلقہ مضامین ایران]]
* [[ایرانی تقویم|ایرانی کیلنڈر]]
* [[ایران دے شہر]]
* [[شیريں عبادی]]، 2003ء وچ امن دا [[نوبل انعام]] جیتنے والی پہلی ایرانی وکیل خاتون
* [[ايرانی فوج]]
* [[ڈاکٹر علی شریعتی]]
{{گٹھ کومنز|Iran}}

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{موتمر عالم اسلامی}}
{{اوپیک}}
{{اقتصادی تعاون تنظیم}}
{{ترقی پزیر 8}}
{{اسلامی جمہوریتیں}}
{{مشرق وسطیٰ}}
{{جنوبی ایشیا دے ممالک}}
{{بحیرہ عرب دے کنارے واقع ممالک}}
{{ہند آریائی بولنے والے خطے}}
{{بحر ہند دے کنارے واقع ممالک}}

[[گٹھ:ایران|ایران]]
[[گٹھ:1979ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]
[[گٹھ:550 ق م د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:اسلامی جمہوریتاں]]
[[گٹھ:اسلامی ریاستاں]]
[[گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک]]
[[گٹھ:اوپیک د‏‏ی رکن ریاست]]
[[گٹھ:ایرانی سطح مرتفع]]
[[گٹھ:ایرانی ملک تے سرزمیناں]]
[[گٹھ:ایشیا وچ چھیويں صدی ق م دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:ایشیائی ملک]]
[[گٹھ:بحیرہ قزوین دے ملک]]
[[گٹھ:ترقی پذیر 8]]
[[گٹھ:جنوب مغربی ایشیائی ملک]]
[[گٹھ:چھیويں صدی ق م دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:چھیويں صدی ق م وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]
[[گٹھ:خلیج فارسی ملک]]
[[گٹھ:فارسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات]]
[[گٹھ:قریب مشرقی ملک]]
[[گٹھ:گروہ 15 دے ملک]]
[[گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک]]
[[گٹھ:مسلم ملک]]
[[گٹھ:مشرق وسطی دے ملک]]
[[گٹھ:مضامین مع صو‏‏تی تلفظ]]
[[گٹھ:مغربی ایشیا]]
[[گٹھ:مغربی ایشیائی ملک]]
[[گٹھ: تھ‏‏اںو‏اں اپاکرفا عہد نامہ قدیم]]
[[گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک]]
[[گٹھ:ایران وچ 1979ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]]


{{ایران دے شہر}}
{{Template:ایران دے صوبے}}
{{ ایشیا دے دیس}}

[[Category:ایران|*]]</text>
      <sha1>08ntwinj0qjl3t7oqkuacu8lssfnnzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلطنت عثمانیہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1182</id>
    <revision>
      <id>709043</id>
      <parentid>695875</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>41001</id>
      </contributor>
      <comment>Better quality version of image</comment>
      <origin>709043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152068" sha1="1gd8p8st5hckd94wl03b84pf6vnp9aj" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|common_name =Sublime Ottoman State
|native_name = دولت عليهٔ عثمانیه &lt;br /&gt;''Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye''
|conventional_long_name = &lt;br&gt;Ottoman Empire
|continent = Europe
|empire_type = سلطنت
|status = ترک سلطنت
|event_start = قیام
|year_start = 1299
|date_start = 27 جولائی
|event_end = [[ترکی]]&lt;ref group=dn&gt;The [[Treaty of Sèvres]] (10 August 1920) afforded a small existence to the Ottoman Empire. On 1 November 1922, the [[Grand National Assembly of Turkey|Grand National Assembly]] (GNAT) abolished the sultanate and declared that all the deeds of the Ottoman regime in Istanbul were null and void as of 16 March 1920, the date of the [[occupation of Constantinople]] under the terms of the Treaty of Sevres. The international recognition of the GNAT and the [[Government of the Grand National Assembly|Government of Ankara]] was achieved through the signing of the [[Treaty of Lausanne]] on 24 July 1923. The Grand National Assembly of Turkey promulgated the &quot;[[Republic of Turkey|Republic]]&quot; on 29 October 1923, which was the end of the Ottoman Empire in history.&lt;/ref&gt;
|year_end = 1923
|date_end = 29 اکتوبر
|event1 = وقفہ
|date_event1 = 1402–1414
|event2 = [[عثمانی سلطنت دا پہلا آئینی دور|1. آئینی]]
|date_event2 = 1876–1878
|event3 = [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|2. آئینی]]
|date_event3 = 1908–1922
|event4 = سلطنت دا خاتمہ &lt;ref group=dn&gt;[[Mehmed VI]], the last Sultan, was expelled from Constantinople on 17 November 1922.&lt;/ref&gt;
|date_event4 = 1 نومبر 1922
|p1 = بازنطینی سلطنت
|flag_p1 =
|p2 = سلاجقہ روم
|flag_p2 = 
|p3 = سلطنت طرابزون
|flag_p3 = 
|p4 = بادشاہت موریا
|flag_p4 =
|p5 = بادشاہت اپیروس
|flag_p5 =
|p6 = بادشاہت دوبروجا
|flag_p6 =
|p7 = بیلیک کارامان
|flag_p7 = Karamanid Dynasty flag.svg
|p8 = مملکت بوسنیا
|flag_p8 =
|p9 = بلغاری سلطنت {{!}}بلغاری سلطنت
|flag_p9 = Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg
|p10 = سربیائی سلطنت
|flag_p10 = Flag of the Serbian Empire, reconstruction.svg
|p11 = لزہے لیگ
|flag_p11 = Coat of arms of the House of Kastrioti.svg
|p12 = ہنگری بادشاہت{{!}}ہنگری بادشاہت
|flag_p12 = Coa Hungary Country History (19th Century).svg
|p13 = کروشیا بادشاہت
|flag_p13 = Coa Croatia Country History (Fojnica Armorial).svg
|border_p13 = no
|p14 = مملوک سلطنت
|flag_p14 = Mameluke Flag.svg
|p15 = مالٹا دے سورما{{!}}طرابلس دے فلاحی
|flag_p15 = Flag of the Order of St. John (various).svg
|p16 = Hafsid dynasty{{!}}Tunisia
|p17 = Zayyanid dynasty{{!}}Algeria
|flag_p17 = Dz tlem2.gif
|s1 = عبوری حکومت ترکی
|flag_s1 = Ottoman flag alternative 2.svg
|s2 = پہلا یونان لوکراج
|flag_s2 = Flag of Greece (1828-1978).svg
|s3 = آل محمد علی{{!}} مصر (بادشاہت)
|flag_s3 = Flag of Muhammad Ali.svg
|s4 = بوسنیا تے ہرزیگوینا اتحاد
|flag_s4 = Flag of Bosnia (1878-1908).svg
|s5 = امارت درعیہ
|flag_s5 = Flag of the First Saudi State.svg
|s6 = عبوری حکومت البانیا
|flag_s6 = Flag of Albanian Provisional Government 1912-1914.gif
|s7 = رومانیہ بادشاہت
|flag_s7 = Flag of Romania.svg
|s8 = فرمانروائی بلغاریہ
|flag_s8 = Flag of Bulgaria.svg
|s9 = برطانوی قبرص
|flag_s9 = Cyprus Blue Ensign-1922.svg
|s10 = فرانسیسی الجزائر
|flag_s10 = Flag of France.svg
|s11 = فرانسیسی تونس
|flag_s11 = Flag of French Tunisia.svg
|s12 = کویت
|flag_s12 = Flag of Kuwait.svg
|s13 = مقبوضہ دشمن علاقہ انتظامیہ{{!}}مقبوضہ دشمن علاقہ انتظامیہ
|flag_s13 =
|s14 = اطالوی اتلا افریقہ
|flag_s14 = Flag of Italy (1861-1946).svg
|s15 = متوکلی سلطنت{{!}} متوکلی سلطنت (یمن)
|flag_s15 = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg
|s16 = مملکت حجاز
|flag_s16 = Flag of Hejaz 1920.svg
|s17 = تھلواں لہندا قفقاز عبوری قومی حکومت
|flag_s17 = Flag of the South West Caucasian Republic.svg
|s18 = مملکت حجاز
|flag_s18 = Flag of Hejaz 1914.svg
|s19 = عراق بادشاہت
|flag_s19 = Flag of Iraq (1924–1959).svg
|image_coat = Osmanli-nisani.svg
|image_flag = Ottoman flag.svg
|flag = Flags of the Ottoman Empire
|symbol = Coat of arms of the Ottoman Empire
|image_map = Ottoman Empire 16-17th century.jpg
|image_map_caption = ودھ توں ودھ حد (لال) تابع ریاستاں نال (ہلکا لال) 1590 دی دہائی 
|national_motto = ''Devlet-i Ebed-müddet''&lt;br/&gt;دولت ابد مدت&lt;br/&gt;&lt;small&gt;&quot;ابدی ریاست&quot;&lt;/small&gt;
|national_anthem = عثمانی شاہی ترانہ
|capital = [[سوگوت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1299–1335)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[برصہ]]&lt;ref&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN,33810/ottoman-capital-bursa.html ''Ottoman Capital Bursa'']. Official website of Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey. Retrieved 26 June 2013.&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1335–1413)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[ادرنہ]]&lt;ref&gt;&quot;It served as the capital of the Ottoman Empire from 1413 until 1453 and flourished as an administrative, commercial, and cultural centre.&quot; [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/179207/Edirne &quot;Edirne&quot;] ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Retrieved 27 June 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref group=dn&gt;The old name of Edirne was Adrianople. After the capture of the city by Ottomans, it was renamed Edirne.&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1413–1453)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[قسطنطنیہ]]&lt;ref group=dn&gt;The official name of Istanbul was ''[[Kostantiniyye]]'' (قسطنطينيه) under the Ottoman Empire. The name Constantinople continue to be used by Westerners until 1930. Istanbul became its official name after the city's name was officially changed by the Turkish government on 28 March 1930.&lt;/ref&gt;&lt;small&gt;&lt;br/&gt;(1458–1922)&lt;/small&gt;
|common_languages = [[عثمانی ترک بولی|عثمانی ترکی]] (سرکاری), دوجیاں کئی
|government_type =[[مطلق بادشاہت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1299–1876)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1878–1908)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1918–1922)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[آئینی بادشاہت]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1876–1878)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1908–1918)&lt;/small&gt;
|title_leader = [[عثمانی سلطاں دی لسٹ|سلطان]]
|leader1 = [[عثمان اول]] &lt;small&gt;(پہلا)&lt;/small&gt;
|year_leader1 = 1299–1326
|leader2 = [[محمد وحید الدین]] &lt;small&gt;(آخری)&lt;/small&gt;
|year_leader2 = 1918–1922
|title_deputy = وزیر اعلی
|deputy1 = علا الدین پاشا &lt;small&gt;(پہلا)&lt;/small&gt;
|year_deputy1 = 1320–1331 
|deputy2 = احمد توفیق پاشا &lt;small&gt;(آخری)&lt;/small&gt;
|year_deputy2 = 1920–1922
|legislature = جنرل اسمبلی
|house1 = سینیٹ
|type_house1 =
|house2 = ایوان نائبین
|type_house2 =
|stat_year1 = 1683
|ref_area1 =&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite journal |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |title=East-West Orientation of Historical Empires |work=Journal of World-Systems Research |volume=12 |issue=2 |pages=219–229 |year=2006 |first1=Peter |last2=Hall |first2=Thomas D. |first3=Jonathan M. |last3=Adams |format=PDF |date= |accessdate=11 February 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |date=22 February 2007 }}&lt;/ref&gt;
|stat_area1 = 5200000
|stat_year2 = 1914
|stat_area2 = 1800000
|ref_area2 =&lt;ref&gt;Dündar, Orhan; Dündar, Erhan, 1.Dünya Savaşı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1999, ISBN 975-11-1643-0&lt;/ref&gt;
|stat_year3 = 1856
|stat_pop3 = 35350000
|stat_year4 = 1906
|stat_pop4 = 20884000
|stat_year5 = 1912
|stat_pop5 = 24000000
|ref_pop5 =&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite book|last=Erickson|first=Edward J.|title=Defeat in detail: the Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913|pages=59}}&lt;/ref&gt;
|stat_year6 = 1914
|stat_pop6 = 18520000 
|stat_year7 = 1919
|stat_pop7 = 14629000
|religion = [[اسلام]]
|currency = اکے, پارا, سلطانی, قروش, لیرا
|today = {{Collapsible list|title=موجودہ دیس|{{flag|ابخازيا}} &lt;br&gt; {{flag|البانیہ}} &lt;br&gt; {{flag|الجزائر}} &lt;br&gt;{{flag|آرمینیا}} &lt;br&gt; {{flag|آذربائیجان}} &lt;br&gt; {{flag|بحرین}} &lt;br&gt; {{flag|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} &lt;br&gt; {{flag|بلغاریہ}} &lt;br&gt; {{flag|کروشیا}} &lt;br&gt; {{flag|قبرص}} &lt;br&gt; {{flag|مصر}} &lt;br&gt; {{flag|اریٹیریا}} &lt;br&gt;{{flag|جارجیا}} &lt;br&gt; {{flag|یونان}} &lt;br&gt; {{flag|ہنگری}} &lt;br&gt; {{flag|ایران}} &lt;br&gt; {{flag|عراق}} &lt;br&gt; {{flag|اسرائیل}} &lt;br&gt; {{flag|اردن}} &lt;br&gt; {{flag|کوسووہ}} &lt;br&gt; {{flag|کویت}} &lt;br&gt; {{flag|لبنان}} &lt;br&gt; {{flag|لیبیا}} &lt;br&gt; {{flag|مقدونیہ}} &lt;br&gt; {{flag|مالدووا}} &lt;br&gt; {{flag|مونٹینیگرو}} &lt;br&gt; {{flag|نگورنو کاراباخ}} &lt;br&gt; {{flag|ترک جمہوریہ شمالی قبرص}} &lt;br&gt; {{flag|سلطنت عمان}} &lt;br&gt; {{flag|فلسطین}} &lt;br&gt; {{flag|قطر}} &lt;br&gt; {{flag|رومانیہ}} &lt;br&gt; {{flag|روس}} &lt;br&gt; {{flag|سعودی عرب}} &lt;br&gt; {{flag|سربیا}} &lt;br&gt; {{flag|سلوواکیہ}} &lt;br&gt; {{flag|سلوینیا}} &lt;br&gt;{{flag|صومالیہ}} &lt;br&gt; {{flag|جنوبی اوسیتیا}} &lt;br&gt; {{flag|سوڈان}} &lt;br&gt; {{flag|شام}} &lt;br&gt; {{flag|تونس}} &lt;br&gt;{{flag|ٹرانسنیسٹریا}} &lt;br&gt; {{flag|ترکی}} &lt;br&gt; {{flag|متحدہ عرب امارات}} &lt;br&gt; {{flag|یوکرین}} &lt;br&gt; {{flag|يمن}}
}}
|footnotes =
}}

{{سلطنت عثمانیہ دی تاریخ}}
'''سلطنت عثمانیہ''' (یا ''خلافت عثمانیہ'' [[1517ء]] تو‏ں [[1924ء]] تک) ([[عثمانی ترک زبان]]: &quot;دولت علیہ عثمانیہ&quot;، [[ترک زبان]]: ''Osmanlı Devleti'') سنہ [[1299ء]] تو‏ں [[1922ء]] تک قائم رہنے والی اک مسلم سلطنت سی جس دے حکمران [[ترک]] سن ۔ اپنے عروج دے زمانے وچ (16 ويں – 17 ويں صدی) ایہ سلطنت تن براعظماں اُتے پھیلی ہوئی سی تے [[بلقان|جنوب مشرقی یورپ]]، [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطٰی]] تے [[شمالی افریقہ]] دا بیشتر حصہ اس دے زیر نگيں سی۔ اس عظیم سلطنت د‏‏ی سرحداں مغرب وچ [[آبنائے جبل الطارق|آبنائے جبرالٹر]]، مشرق وچ [[بحیرہ قزوین|بحیرۂ قزوین]] تے [[خلیج فارس]] تے شمال وچ [[آسٹریا]] د‏‏ی سرحداں، [[سلوواکیہ]] تے [[کریمیا]] (موجودہ [[یوکرین]]) تو‏ں جنوب وچ [[سوڈان]]، [[صومالیہ]] تے [[یمن]] تک پھیلی ہوئی سی۔ [[مالدووا]]، [[ٹرانسلوانیا]] تے [[افلاق|ولاچیا]] دے باجگذار علاقےآں دے علاوہ اس دے 29 صوبے سن ۔

'''سلطنت عثمانیہ''' (عثمانی ترک: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه) اک سلطنت سی جہنوں ترک قبیلیاں نے [[عثمان I]] دی آگوی وچ اتلے لیندے اناطولیہ وچ 1299 نوں مڈھ رکھیا۔ 1453 وچ [[محمد II]] نے قسطنطنیہ تے مل مار کے ایہنوں اپنا راجگڑھ بنایا۔ 16ویں تے 17 صدی چ اے سلطنت 3 براعظماں [[ایشیاء]]، [[افریقہ]] تے [[یورپ]] وچ پھیلی ہوئی سی۔ اتری افریقہ، لیندا ایشیاء تے دکھنی یورپ دے کئی [[دیس]] ایدے وچ ہے گے سن۔ عثمانی سلطنت 623 ورے تک 1299 توں 1 نومبر 1922 تک رئی تے فیر ایہ سلطنت 1923 نوں لوکراج [[ترکی]] وچ پلٹ گئی۔

سلطنت عثمانیہ 16ویں تے 17 صدی چ وچ تے اچیچا سلیمان I دے ویلے دنیا دی اک وڈی کئی بولیاں بولن والی سرکار جیہڑی اتر وچ مقدس رومی سلطنت، ویآنا دے باہر تک تے ہنگری تے پولینڈ لتھوینیاتک، دکھن ول یمن تے اریٹریا تک، لیندے ول الجیریا تک تے چڑھدے ول آزربائیجان تک پھیلی ہوئی سی۔ ایدھے وچ 32 صوبے تے کئی نال ملے دیس سن جنہاں چوں کئی ایدے وج رلا لۓ گۓ۔ ایس سلطنت دا راجگڑھ قسطنطنیہ لیندے تے چڑھدے ول جاندے راہواں وچ پین باجوں اک وڈا شہر سی تے ایس تھاں تے ہون باجوں [[رومی سمندر]] وچ وی ایدھی مانتا سی۔

1517 توں سلطنت عثمانیہ دا سلطان مسلماناں دا خلیفہ وی سی تے اسلامی دنیا وچ اوہدی مانتا سی تے ترک سلطاناں کول ایہ خلافت 1924 تک رئی۔

24 جولائی 1923 نوں لوزان دے صلحنامے نال دنیا نے انکرا دی گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں منیا تے فیر ایہ اسمبلی 29 اکتوبر 1923 نوں لوکراج ترکی دے ہون دا ہوکا دیندی اے جیہڑی کے سلطنت عثمانیہ دی تھاں تے بن رئی سی۔ 3 مارچ 1924 نوں خلافت عثمانیہ مکدی اے تے اوہدی طاقت تے جیداد ترکی دی گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں ملدی اے۔

&lt;div style=&quot;float:left;clear: right; margin:0 0.1em ۔1em 0em;&quot;&gt;
[[فائل:WholeRegionSevres.gif|thumb|300px|1920 وچ سلطنت عثمانیہ]]&lt;/div&gt;
==ناں==

[[عثمانی ترک بولی]] وچ سلطنت دا ناں دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه یعنی وڈی عثمانی سرکار دولت عثمانی یعنی عثمانی سرکار سی۔ 1517 وچ ترک سلطان دے [[خلیفہ]] بنن مگروں ایہ سلطنت خلافت عثمانیہ عثمانی خلافت یا نری خلافت وی کئی جاندی سی۔ کئی تھانواں تے ترکی، سلطنت عثمانیہ، عثمانی سلطنت یا خلافت اکو تھاں دا ای ناں سی۔ 1920-23 وچ سلطنت تے خلافت دے مکن تے ایہنوں صرف ترکی یا لوکراج ترکی ای کیا گیا۔

== تاریخ ==

عثمان تو‏ں مہمت ششم تک چھ سو سالاں وچ عثمانی سلطنت دے 36 سلطان گزرے۔ عثمان تے انہاں دے بیٹے اورحان نے بورصہ تے فیر ادرنہ تک قبضہ کيتا تے اردنہ نو‏‏ں راجگڑھ بنا دتا۔ اس دے بعد آنے والے مراد سن جنہاں دے دور وچ بلقان دا وڈا حصہ حاصل ک‏ر ليا گیا۔ انہاں نے پہلی بار سلطان دا لقب استعمال کيتا۔ کوسووو د‏‏ی جنگ دے دوران اک سرب نے خیمے وچ آ کر انہاں نو‏ں قتل کر دتا۔ چوتھے سلطان بایزید اول سن جنہاں نو‏ں یلدرم (بجلی د‏‏ی کڑک) کہیا جاندا سی۔ انہاں نے دس برس وچ سلطنت دا رقبہ دگنا کر دتا۔ ہن سلطنت دا مشرقی حصہ ایشیا وچ اناطولیہ سی تے مغربی حصہ یورپ وچ رومیلیا۔ انہاں دے درمیان وچ قسطنطنیہ جو انہاں دے پاس نئيں سی۔

عثمانی سلطنت نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا خطرہ امیر تیمور د‏‏ی طرف تو‏ں آیا۔ [[ازبکستان]] تو‏ں آنے والے جنگجو تیمور د‏‏ی سلطنت ہند تو‏ں ترکی تک تے سعودی عرب تو‏ں روس تک پھیلی سی۔ تیموری تے عثمانی افواج د‏‏ی جنگ انقرہ دے نیڑے ہوئی۔ ایہ انتہائی خونی جنگ سی جس وچ اک روز وچ ہونے والی اموات شاید ویہويں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی کسی وی جنگ وچ سب تو‏ں زیادہ سن۔ بایزید نے اپنی سلطنت دے پورے وسائل اس جنگ وچ جھونک دتے سن ۔ لیکن امیر تیمور دا مقابلہ نئيں کر سک‏‏ے۔ 28 جولائ‏ی 1402 دے اس گرم دن عثمانی افواج تتر بتر ہوئے چکیاں سن۔ امیر تیمور د‏‏ی افواج نے وی بھاری جانی نقصان اٹھایا سی۔ بایزید اپنی زوجہ دے ہمراہ گرفتار ہوئے گئے۔ کارامان، گرمیان، ایدن، ساروہان تے منتیش قبیلے دے علاقے عثمانیاں نے لئے سن ۔ امیر تیمور نے ایہ انہاں نو‏‏ں لُٹیا دئے۔ اناطولیہ وچ اک سال تک پرت مار چلدی رہی۔ بایزید قید دے دوران ہی 1403 وچ انتقال کر گئے۔

اس تو‏ں اگلے ویہہ سال تک عثمانی خانہ جنگی دا شکار رہ‏‏ے۔ عثمانی سلطنت اپنے شروع ہونے دے سو سال بعد ہی ختم ہُندے ہُندے بچی۔ بایزید دے بیٹےآں دے درمیان سلطنت اُتے قبضے دے لئی جنگ چھڑ گئی۔ شہزادہ موسیٰ تے مصطفٰے نو‏‏ں امیر تیمور د‏‏ی پشت پناہی حاصل سی۔ سیلمان، مہمت تے عیسٰی نو‏‏ں اپنے اپنے اتحادی مل گئے۔ شہزادہ یوسف نے مسیحیت قبول کر لئی تے ناں ڈمیٹریس رکھیا تے بازنطینیاں د‏‏ی مدد حاصل کيتی۔ اس خانہ جنگی وچ فتح شہزادہ مہمت دے ہتھ وچ آئی تے اقتدار انہاں دے بیٹے مراد نو‏‏ں منتقل ہويا۔

۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

مہمت دوئم 1451 وچ سلطان بنے۔ انہاں نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کيتا۔ وڈی فوج تے بھاری توپخانے دے آگے ایہ شہر دفاع کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ مسلما‏ن افواج اس تو‏ں پہلے تیرہ بار اس شہر اُتے حملہ آور ہوئے چکیاں سن لیکن ناکامی ہوئی سی۔ ستويں صدی وچ عرباں تو‏ں لے ک‏ے مہمت دوئم دے پردادا بایزید جنہاں نے آٹھ سال اس شہر دا محاصرہ رکھیا سی، اس شہر اُتے قبضہ نہ حاصل کر سک‏‏ے سن ۔ عثمانیاں نے اس د‏ی یادگاراں برقرار رکھن۔ ہاجیہ صوفیہ د‏‏ی یادگار آج وی قائم ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مسجد وچ بدل دتا گیا۔ بازنطینی بادشاہ قسطنطین دے ناں اُتے اس شہر دا ناں رکھیا گیا سی۔ یونانی اس شہر نو‏‏ں یونانی بولی وچ شہر کہندے سن تے ایتھ‏ے آنے جانے نو‏‏ں سٹینبولی کہیا جاندا سی۔ تے اس وجہ تو‏ں 1922 وچ اس شہر دا ناں استنبول رکھ دتا گیا۔ اس شہر اُتے قبضے دے بعد عثمانیہ سلطنت دا راجگڑھ ایہی رہیا۔ ایتھ‏ے تعمیر کردہ توپکاپی محل (نیا محل) انیہويں صدی تک سلطان دا گھر رہیا۔

مہمت نے سربیا اُتے پنج سال د‏‏ی جنگ دے بعد قبضہ حاصل ک‏ر ليا۔ یورپ وچ آرتھوڈوکس کرسچن تے کیتھولک کرسچن د‏‏ی لڑیائی نو‏‏ں اپنے فائدے دے لئی استعمال کرنے دے فن وچ مہمت ماہر سن ۔ عثمانی ایہ گُر یورپ وچ اگلی صدیاں وچ استعمال کردے رہ‏‏ے۔

مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں زیادہ مشکلات دا سامنا سی۔ ایہ مشکل اوزن حسن سن ۔ اوزن 1467 وچ آذربائیجان، فارس، کرمان تے مشرقی اناطولیہ تک قبضہ کر چک‏‏ے سن ۔ تیموری سلطنت دے وارث سن ۔ تھ‏‏اںو‏اں ِ مقدسہ اُتے قبضہ حاصل کرنے دے خواہاں سن ۔ 1472 وچ عثمانی سلطنت اُتے وی قبضہ کرنے دا ارادہ ظاہر کر دتا۔ ابتدا وچ عثمانیاں دے خلاف فتوحات دے بعد بغداد دے اوزن دے خلاف قاہرہ دے مملوک تے قسطنطنیہ دے عثمانیاں دا اتحاد ہوئے گیا جس نے اوزن د‏‏ی پیشقدمی نو‏‏ں روک دتا۔ اوزن آج دے وسطی ایشیا وچ ماضی دے عظیم مسلما‏ن ہیرو دے طور اُتے جانے جاندے نيں۔ انہاں دے مجسمے آج اشک آباد تے آذربائیجان وچ نصب نيں۔

اوزن د‏‏ی پیشقدمی روک کر اناطولیہ دا تمام رقبہ عثمانیاں نے مقامی شہزادےآں تو‏ں حاصل ک‏ر ليا۔ مہمت دوئم نے سلطنت د‏‏ی ہر طرف توسیع د‏‏ی تے کریمیا تک جا پہنچے۔ مشرق تے مغرب دے درمیان دے تجارتی راستے ہن انہاں دے پاس سن ۔ انہاں دا سب تو‏ں وڈا تجارتی پارٹنر وینس رہیا۔ عثمانیاں تے وینس د‏‏ی وقتاً فوقتاً کھٹ پٹ چلدی رہے لیکن وینس تے استنبول دا ایہ تجارتی نیٹورک سی جس نے دوناں نو‏ں نہ صرف امیر کيتا بلکہ یورپی نشاةِ ثانیہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ کلاسیکل یونانی تے رومیاں دے کم جو مسلما‏ن سکالرز نے ترجمہ کيتے سن تے نواں کم کيتا سی، اوہ اس نیٹورک تو‏ں واپس [[اٹلی]] پہنچے۔

انتظامی لحاظ تو‏ں سلطان دے پاس وسیع اختیارات سن ۔ سلطان دے وزیر تے بیوروکریٹ امورِ حکومت چلاندے سن ۔ شاہی فوج جانثار کہلاندی سی تے انہاں دا حکومت اُتے اثر زیادہ سی۔ کون سلطان بنے گا تے کون نئيں؟ اس انتخاب وچ انہاں دا اہ‏م کردار ہويا کردا سی۔ جانثاراں دے حد تو‏ں ودھے اثر دا مسئلہ عثمانی سلطان صدیاں تک حل نہ کر سک‏‏ے۔

۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

شمال مغربی ایران وچ شیخ صفی الدین اسحاق دا انتقال 1334 وچ ہويا۔ صفی الدین عسکریت پسند شیعہ عالم سن ۔ اناطولیہ تے ایران دے درمیان دشوار گزار علاقے نال تعلق رکھنے والے شیخ جنید صفی الدین دے پیروکار سن ۔ شیخ جنید نے مقامی سرداراں دا اتحاد بنانا شروع کيتا۔ انہاں دے چودہ سالہ دھوہندے شاہ اسماعیل سن جنہاں د‏‏ی قیادت وچ انہاں د‏‏ی آرمی نے تبریز فتح کيتا۔ تے صفوی سلطنت د‏‏ی 1501 وچ بنیاد رکھی۔ صفوی تے عثمانی اگلی صدیاں وچ آپس وچ برسرِ پیکار رہ‏‏ے۔

شاہ اسماعیل تے سرخ پگڑی والے قزلباش مشرق تو‏ں عثمانی سلطنت دے لئی خطرہ سن ۔ جدو‏ں سلطان سلیم اول تیاری دے نال لاوٗ لشکر لے ک‏ے 1516 وچ نکلے تاں شاہ اسماعیل دا خیال سی کہ حملہ انہاں اُتے ہوئے گا لیکن عثمانیاں دا نشانہ کوئی تے سی۔ 24 اگست 1516 نو‏‏ں حلب وچ مملوکاں دے نال جنگ ہوئی تے اڑھائی سو سال بعد شام مملوکاں دے قبضے تو‏ں نکل گیا۔ عثمانیاں دے پاس بارود سی جو انہاں دے مخالفین دے پاس اس جنگ وچ نئيں سی۔ مملوکاں دے گھوڑےآں اُتے سوار تیر اندازےآں دا مقابلہ عثمانی توپاں تے بندوقاں تو‏ں سی جو یکطرفہ رہیا۔ جنوری 1517 وچ قاہرہ فتح ہوئے گیا۔

مملوکاں نے صلیبی جنگ وچ آوئٹریمر دا صفایا کيتا سی تے منگولاں دے ہتھو‏ں مصر تے شام دے علاوہ اسلام دے تھ‏‏اںو‏اں ِ مقدسہ نو‏‏ں تاراج ہونے تو‏ں بچایا سی۔ 1250 تو‏ں ایہ حکمران سن ۔ تے بہادر جنگجووٗں د‏‏ی شہرت رکھدے سن ۔ لیکن ہتھیاراں وچ برتری د‏‏ی وجہ تو‏ں عثمانیاں نے انہاں دا دور ختم کر دتا۔ مملوکاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے مشرقی بحیرہ روم ہن عثمانی سلطنت دے پاس سی۔ آخری عباسی خلیفہ المتوکل گرفتار کيتے گئے تے قسطنطنیہ لیائے گئے۔

مغرب تے مشرق نو‏‏ں ملانے والے تمام راستے ہن عثمانیاں دے پاس سن ۔ ایران، ہند، چین د‏‏ی یورپ تے افریقہ تو‏ں تجارت دا ایہ مرکز سی۔ اون، ریشم، میوے، مصالحے، قیمتی پتھر، کٹن، موندی، دھاتاں، چمڑا، اوزار، برتن، کھالاں، غلام سب دے تجارتی راستے ایتھ‏ے تو‏ں سن ۔ اس اُتے وصول کيتا جانے والا کسٹم کمائی دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ سی۔ بحیرہ احمر تک رسائی سی تے پرتگالی بحریہ دے نال براہِ راست مقابلہ سی۔

یورپی ریاستاں دے ملاحاں نے اس وجہ تو‏ں برِصغیر تک پہنچنے دے متبادل راستے لبھنا شروع کيتے۔ پرتگالی مہم جووٗں نے منڈیاں د‏‏ی تلاش وچ افریقہ دے گرد سمندری سفر ايس‏ے وجہ تو‏ں کيتا۔ تے یورپی ملاح سمندراں اُتے مہارت د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا تک پہنچے۔

عباسی خلیفہ المتوکل د‏‏ی گرفتاری دے بعد تے حجاز اُتے قبضہ حاصل کر لینے دے بعد عثمانی سلطان سلیم اول نے 1517 وچ خلیفہ دا اضافی لقب اپنا لیا۔ اگلے چار سو سال تک عثمانی سلطان اسنو‏ں استعمال کردے رہے۔

=== طلوع تو‏ں عروج تک (1299ء-1453ء) ===
[[سلاجقہ روم]] د‏‏ی سلطنت دے خاتمے دے بعد [[اناطولیہ]] وچ طوائف الملوکی پھیل گئی تے مختلف سردار اپنی اپنی خود مختیار ریاستاں بنا ک‏ے بیٹھ گئے جنہاں نو‏ں [[غازی امارات]] کہیا جاندا سی۔&lt;br /&gt;
[[1300ء]] تک زوال د‏‏ی جانب گامزن [[بازنطینی سلطنت]] اناطولیہ وچ واقع اپنے بیشتر صوبے انہاں غازی امارتاں دے ہتھو‏ں گنوا بیٹھی۔ انہاں امارتاں وچو‏ں اک مغربی اناطولیہ وچ [[اسکی شہر]] دے علاقے وچ واقع سی جس دے سردار [[عثمان اول]] سن ۔&lt;br /&gt;
کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں [[ارطغرل]] ہجرت ک‏ر ک‏ے اناطولیہ پہنچے تاں انہاں نے دو لشکراں نو‏‏ں آپس وچ برسر پیکار دیکھیا جنہاں وچو‏ں اک تعداد وچ زیادہ تے دوسرا کم سی تے اپنی فطری ہمدردانہ طبیعت دے باعث ارطغرل نے چھوٹے لشکر دا نال دتا تے 400 شہسواراں دے نال میدان جنگ وچ کود پئے۔ تے شکست دے نیڑے پہنچنے والا لشکر اس اچانک امداد نال جنگ دا پانسا پلٹنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ ارطغرل نے جس فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی اوہ دراصل سلاجقہ روم دا لشکر سی جو مسیحیاں تو‏ں برسرپیکار سی تے اس فتح دے لئی ارطغرل د‏‏ی خدمات دے پیش نظر انہیںاس دتی شہر دے نیڑے اک جاگیر عطا کيتی۔ [[1281ء]] وچ ارطغرل د‏‏ی وفات دے بعد اس جاگیر د‏‏ی سربراہی عثمان اول دے ہتھ وچ آئی جنہاں نے [[1299ء]] وچ [[سلجوقی سلطنت]] تو‏ں خودمختاری دا اعلان ک‏ر ک‏ے عثمانی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔&lt;br /&gt;
عثمان اول نے اس چھوٹی سی سلطنت د‏‏ی سرحداں بازنطینی سلطنت د‏‏ی سرحداں تک پھیلا داں تے فتح دے بعد راجگڑھ [[بورصہ|بروصہ]] منتقل کر دتا۔ عثمان اول ترکاں وچ انتہائی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درحقیقت اوہ بہت ہی اعلیٰ اوصاف دے حامل سن ۔ دن دے مجاہد تے رات دے عابد دے نال نال انتہائی شریف النفس، سادگی پسند، مہمان نواز، فیاض تے رحم دل انسان وی سن ۔ انہاں دا دور حکومت سلطنت عثمانیہ د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مضبوط کرنے دا سبب بنیا۔&lt;br /&gt;
یہ عثمان اول د‏‏ی پائی گئی مضبوط بنیادی ہی سن کہ انہاں دے انتقال دے بعد اک صدی دے اندر عثمانی سلطنت مشرقی [[بحیرہ روم]] تے [[بلقان]] تک پھیل گئی۔&lt;br /&gt;
سلطنت د‏‏ی فتوحات دا ایہ عظیم سلسلہ عثمان دے جانشیناں نے جاری رکھیا لیکن [[1402ء]] وچ [[امیر تیمور|تیمور لنگ]] نے اناطولیہ اُتے حملہ کر دتا تے عثمانی سلطان [[بایزید یلدرم]] شکست کھانے دے بعد گرفتار ہوئے گیا لیکن ایہ عثمانیاں د‏‏ی اولوالعزمی سی کہ انہاں نے اپنی ختم ہُندی ہوئی سلطنت نو‏‏ں نہ صرف بحال کيتا بلکہ چند ہی عشراں وچ [[فتح قسطنطنیہ]] ورگی تریخ د‏‏ی عظیم ترین فتح حاصل کيتی۔ اس تو‏ں عثمانیاں دا وقار دنیا بھر وچ بلند ہويا۔

سلطنت عثمانیہ د‏‏ی دوبارہ بحالی دا سہرا بایزید یلدرم دے بیٹے [[محمد اول]] دے سر جاندا اے جو اپنے اعلیٰ اخلاق و اوصاف دے باعث ترکاں وچ &quot;محمد چلبی&quot; دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;br /&gt;
فتح قسطنطنیہ ترکاں خصوصاً عثمانیاں د‏‏ی تریخ دا سنہرا ترین باب ا‏‏ے۔ [[29 مئی]] [[1453ء]] وچ 21 سالہ نوجوان سلطان [[محمد ثانی]] (سلطان محمد فاتح) د‏‏ی زیر قیادت اس لشکر نے محیر العقول کارنامے انجام دیندے ہوئے اس عظیم شہر نو‏‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اس طرح محمد قیصر روم بن گیا تے ایہ لقب اس دے انہاں ارادےآں نو‏‏ں ظاہر کردا سی کہ عثمانی جلد [[روم]] اُتے وی قبضہ کر لین گے تے انہاں مقاصد دے حصول دے لئی [[1480ء]] وچ عثمانی افواج جزیرہ نما [[اطالیہ]] اُتے اتراں تے [[اوٹرانٹو]] تے [[پلیہ|اپولیا]] دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا لیکن [[1481ء]] وچ محمد فاتح د‏‏ی وفات دے نال ہی فتح اطالیہ د‏‏ی مہم دا خاتمہ ہوئے گیا۔

1300 دے نیڑے [[اناطولیہ]] چ [[سلطنت روم|رومی سلجوق سلطنت]] مک گئی تے اودھی تھاں تے کئی نکیاں ترک سرکاراں اوہدی تھاں لیندیاں نیں۔ ایہناں نوں غازی امارتاں وی کی جاندا اے۔ ایہ ماڑی بازنطینی سلطنت دے اناطولیہ دے تھانواں تے وی مل مار ریاں سن۔ ایہناں وچوں اک دا آگو [[عثمان I]] (1258 - 1326) جیہڑا کہ عثمانی سلطنت دا موڈھی سی تے اوہدے ناں عثمان توں ای سلطنت دا ایہ ناں پیا۔ اوہ [[ارطغرل]] دا پتر سی جیدا راجگڑھ [[اسکی شہر]] سی۔ عثمان خان نے ماڑی ہوندی بازنطینی سلطنت دیاں تھاواں تے مل ماریا۔ اوہدی سرکار وچ دوجے مزہب دے لوکاں نوں پوری ازادی سی تے ایہ گل اوہدے تے اوہدی سلطنت دے فیدے ول گئی۔ کیوں جے کسے نویں تھاں دے لوک اوہدے توں ایڈا ڈردے نئیں سن تے سکون وچ ریندے تے سلطنت لئی رپھڑ نئیں پاندے سن۔ اوہ اک جیدار تے سیانا آگو سی۔ عثمان دے مرن مگروں اوہدی سلطنت لیندے تے چڑھدے پاسے پھیلدی گئی۔ اوہدے پتر [[اورخان اول]] نے 1334 وچ [[برصہ]] تے مل مارکے اوہنوں اپنا راجگڑھ بنایا۔

1387 چ [[وینس]] کولوں [[سالونیکا]] دا [[نگر]] کھو لیا گیا تے [[کوسوو دی لڑائ]] چ 1389 چ [[سربیا]] دا زور بلقان چ مک گیا تے [[ترکاں]] دے [[یورپ]] چ وڑن دا راہ کھلیا۔ 1396 چ [[نکوپولس دی لڑائی]] ترکاں نوں یورپ ول جان توں روکن دی آخری وڈی کوشش سی پر اوہنا ایہ لڑائی جت لئی۔ [[بازنطینی سلطنت]] دے سارے تھاں قسطنطنیہ نوں چھڈ کے ترکاں کول سن۔ بازنطینی سلطنت نوں تھوڑا جیا سہارا اودوں ملیا جدوں ترکاں نوں [[تیمور]] دے ہتھوں انکرا دی لڑائی چ 1402 نوں ہار ہوئ۔ ترک سلطان بایزید ۱ نوں بندی بنا لی گیا تے ترک شہزادے آپس وچ ای راج لئی لڑن لگ پۓ۔ سلطنت ماڑی پے کئی تے بلقان چ 1402 توں مگروں کج پاسے سالونیکا، کوسوو تے مقدونیہ ترکاں دے ہتھوں نکل گۓ۔ ایناں نوں مراد نے 1430 توں نگروں لے لیا۔

[[محمد ۱]] دے 1413 چ دوجے شہزادیاں نوں ہران مگروں راج سمبھالیا تے راجگڑھ ادرنہ نوں بنایا۔ اوہنوں سلطنت دا دوجا موڈھی وی کیا جاندا اے۔ اوہ تھاں جیہڑے 1402 وچ کھوۓ گۓ سن [[مراد II]] نے واپس لۓ۔ 10 نومبر 1444 نوں [[مراد II]] نے ہنگری، پولینڈ تے ولاچیا دیاں کٹھیاں فوجاں نوں وارنا دی لڑائی وچ ہرایا۔ 4 ورے مگروں ولاچیا تے ہنگری دیاں فوجاں فیر ترکاں نال کوسوو دی دوجی لڑائی وچ لڑدیاں نیں تے [[مراد II]] ہتھوں ہاردیاں نیں۔

[[مراد II]] دے پتر محمد II نے سرکار تے فوج نوں ٹھیک کیتا. عثمانی سلطنت اناطولیہ تے بلقان وچ پھیلی سی پر ایھدے بالکل وشکار طےطنطنیہ ایھدے لئی اک پرانی تانگ سی۔ ایدے تے مل مارن لئی محمد نے وڈی تیاری کرن مگروں 6 اپریل 1453 نوں ایہنوں گھیرے وچ لے لیا تے 29 مئ 1453 نوں ترک فوجاں نے ایدھے تے ہلہ بول کے مل مار لیا۔ ایس حت نے سلطنت دی آدر وچ وادا کیتا تے سلطنت نوں اک نواں راجگڑھ ملیا جیہڑا اک پرانا تے تریخی نگر سی۔ ترک سلطان نے آرتھوڈوکس چرچ نوں اوہدے نال وفادار رہن تے شہر وچ رہن دتا۔ ایدے نال فیر ارتھوڈوکس لوک وی سلطان ول ہوگۓ۔ 1480 نوں ترک فوجاں تے اٹلی تے ہلہ بولیا پر سلطان محمد دے مرن توں ترک فوجاں نوں مڑنا پیا۔

سلطان سلیم (1512 1520) نے سلطنت نوں چڑھدے تے لیندے پاسے ول ودایا۔ 1514 نوں [[جنگ چلدران|چلڈران دی لڑائی]] چ صفوی سلصنت دے شاہ اسماعیل نوں ہرایا تے نال ای چرھدے [[اناطولیہ]] شام تے مصر تے وی مل مار لیا۔ [[لال سمندر]] چ عثمانی فوج پیجی۔ جتے ایدا واہ پرتگیزی سلطنت نال پیا۔ [[سلیم]] دے مگروں [[سلیمان]] نے یورپ چ سلطنت نوں ودایا۔ 1521 چ اونے بلغراد تے مل ماریا۔ 1526 نوں موہاکس دے لرائی چ ہنگری تے وی مل مار لیا۔ 1529 نوں اودیاں فوجاں نے [[وی آنا]] دا کعیرا کرلیا۔ پر ٹھنڈ مگروں اے کعیرا چکنا پیا۔ 1532 چ اونے فیر ہلہ بولیا پر اونوں پچھے مڑنا پیا۔ٹرانسلوینیا ولاچیا تے مولڈاویا وی سلطنت دے نال رل گۓ۔ 1535 چ اونے بغداد ایران کولوں کھولیاعراق تے مل مارلیا تے خلیج فارس تک ٹر گیا۔ عثمانی ایڈمرل [[بارباروسا]] نے [[ٹیونس]] تس الجزائر تے مل مارلیا۔ ایس ویلے سلطنت نے فرانس نال جٹ بنیا سی تے فرانس دا مال [[ٹیکس]] دتے بنا سلطنت ج وکدا سی۔

1683 چ عثمانی فوجاں نے وی آنا دا فیر کعیرا پایا پر ایتکے فیر اونان نوں مڑنا پیا تے ایتھوں سلطنت دا زور ٹٹن دی نیو پئی۔
=== توسیع (1453ء-1683ء) ===
عثمانی تریخ دا ایہ دور دو مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: اک [[1566ء]] تک علاقائی، اقتصادی تے ثقافتی نمو دا دور جس دے بعد عسکری و سیاسی جمود دا دور۔
=== توسیع تے نقطۂ عروج (1453ء-1566ء) ===
[[فائل:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|بااں|thumb|محمد ثانی فتح قسطنطنیہ دے بعد شہر وچ داخل ہُندے ہوئے (1453ء)]]
[[فائل:Battle of Mohacs 1526.png|thumb|بااں|[[جنگ موہاکز]] ([[1526ء]]) تے عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں [[فتح ہنگری]]]]

1453ء وچ فتح قسطنطنیہ نے جنوب مشرقی یورپ تے بحیرہ روم دے مشرقی علاقےآں وچ سلطنت عثمانیہ دے اک عظیم قوت دے طور اُتے ابھرنے د‏‏ی بنیاد رکھی تے فیر 1566ء تک [[یورپ]]، [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطٰی]] تے [[شمالی افریقہ]] وچ فتوحات دے اک طویل دور دا آغاز ہويا۔ انہاں فتوحات دا سبب فوج دا معیاری نظم و ضبط تے جدید عسکری قوت سی جس وچ بارود دے استعمال تے مضبوط بحریہ دا کردار بہت اہ‏م سی۔ ریاست د‏‏ی معیشت وچ اہ‏م ترین کردار تجارت دا سی کیونجے یورپ تے ایشیا دے درمیان وچ تجارت دے تمام زمینی و سمندری راستے عثمانی سلطنت تو‏ں ہوئے ک‏ے گذردے سن ۔
اک دے بعد ہور عظیم سلاطین نے سلطنت د‏‏ی سرحداں پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا جنہاں وچ [[سلیم اول]] دا ناں نمایاں اے جنہاں نے مشرقی و جنوبی جانب توجہ د‏‏ی تے [[صفوی سلطنت]] دے [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی]] نو‏‏ں [[جنگ چالدران]] وچ شکست دتی تے [[مصر]] وچ عثمانی حکومت قائم کيتی۔ سلیم دے جانشاں [[سلیمان اعظم|سلیمان عالیشان]] ([[1520ء]] تا [[1566ء]]) نے مغرب وچ سلطنت نو‏‏ں توسیع دتی تے [[1521ء]] وچ [[بلغراد]] د‏‏ی فتح دے بعد [[1526ء]] وچ [[جنگ موہاکز]] دے ذریعے [[ہنگری|ہنگری]] تے ہور [[وسطی یورپ]]ی علاقےآں وچ عثمانیاں د‏‏ی دھاک بٹھا دی۔ اس دے بعد انہاں نے [[1529ء]] وچ [[ویانا]] دا محاصرہ کيتا لیکن سرد موسم تے شہر دے باسیاں د‏‏ی زبردست مزاحمت دے باعث ایہ محاصرہ ناکا‏م ہوئے گیا اس طرح عثمانی طوفان د‏‏ی موجاں ویانا د‏‏ی دیواراں تو‏ں ٹکرا ک‏ے واپس آ گئياں تے عثمانی سلطنت د‏‏ی سرحداں وسطی یورپ دے اس شہر تو‏ں اگے کدی نہ ودھ سکن۔ سلیمان دے ادوار وچ [[ٹرانسلوانیا]]، [[افلاق|ولاچیا]] تے [[مالدووا]] سلطنت عثمانیہ دے باجگذار بنے۔ مشرق وچ عثمانیاں نے ایران تو‏ں [[بغداد]] دوبارہ حاصل ک‏ر ليا تے [[بین النہرین]] اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے [[خلیج فارس]] تک بحری رسائی حاصل کر لئی۔

سلیم تے سلیمان دے ادوار وچ عثمانی بحریہ دنیا د‏‏ی عظیم ترین بحری قوت بنی جس نے بحیرہ روم دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ انہاں فتوحات وچ اہ‏م ترین کردار عثمانی امیر البحر [[خیر الدین باربروسا|خیر الدین پاشا باربروسا]] دا رہیا جس نے سلیمان دے دور وچ کئی شاندار عسکری فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جس وچ [[ہسپانیہ|اسپین]] دے خلاف [[تونس|تیونس]] تے [[الجزائر]] د‏‏ی فتوحات تے [[سقوط غرناطہ]] دے بعد اوتھ‏ے دے مسلماناں تے یہودیاں د‏‏ی بحفاظت عثمانی سرزمین تک منتقلی تے [[1543ء]] وچ [[مقدس رومی سلطنت]] دے خلاف [[نیس]] د‏‏ی فتح قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
16 ويں صدی وچ [[مغربی یورپ]]ی قوتاں خصوصاً پرتگیزیاں د‏‏ی [[خلیج فارس]] تے [[بحر ہند]] وچ ودھدی ہوئی قوت نے عثمانی بحریہ دے لئی شدید مشکلات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں مشرق تے جنوب دے راستے بند کر دین‏ے دے باعث یورپی قوتاں ایشیا دے لئی نويں رستےآں د‏‏ی تلاش وچ نکل پڑاں۔ تے [[ہندوستان|ہند]] و [[چین]] دے لئی نويں راستے دریافت کیتے۔
=== بغاوتاں تے احیاء (1566ء-1683ء) ===
[[فائل:Battle of Preveza (1538).jpg|thumb|خیر الدین پاشا باربروسا نے 1538ء وچ جنگ پریویزا وچ یورپ دے متحدہ بحری بیڑے نو‏‏ں بدترین شکست دتی]]
1566ء وچ سلیمان دا انتقال علاقائی فتوحات دے خاتمے دا نقطۂ آغاز ثابت ہويا۔ مغربی یورپ د‏‏ی سلطنتاں دا بطور بحری قوت ابھرنا تے یورپ تو‏ں [[ایشیاء|ایشیا]] دے لئی متبادل رستےآں تے &quot;[[نويں دنیا]]&quot; ([[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]]) د‏‏ی دریافت نے عثمانی معیشت نو‏‏ں زبردست نقصان پہنچایا۔ ایداں دے نازک وقت وچ جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں بیدار مغز حکمراناں د‏‏ی ضرورت سی بدقسمتی تو‏ں اسنو‏ں نالائق حکمراناں دے طویل دور نو‏‏ں سہنا پيا جس نے داخلی و عسکری محاذ اُتے مملکت نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ انہاں تمام مشکلات دے باوجود [[1683ء]] وچ [[جنگ ویانا]] تک سلطنت د‏‏ی فتوحات دا سلسلہ جاری رہیا اُتے اس جنگ دے بعد یورپ وچ سلطنت د‏‏ی توسیع دا مکمل خاتمہ ہوئے گیا۔
مغربی یورپ د‏‏ی جانب تو‏ں نويں تجارتی رستےآں د‏‏ی تلاش و دریافت دے علاوہ &quot;نويں دنیا&quot; تو‏ں [[ہسپانیہ|اسپین]] وچ وڈی مقدار وچ چاندی د‏‏ی آمد عثمانی سک‏‏ے د‏‏ی قدر وچ تیزی تو‏ں بے قدری دا باعث بنی۔ [[سلیم دوم|سلیم ثانی]] دے دور وچ [[صدر اعظم]] [[محمد پاشا صوقوللی]] نے معیشت نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے دے لئی [[نہر سوئز|سوئز نہر]] تے [[ڈون۔وولگا نہر|ڈون-وولگا نہر]] د‏‏ی تعمیر دے منصوبہ جات پیش کیتے لیکن انہاں اُتے عملدرآمد نہ ہوئے سکیا۔
[[فائل:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|جنگ لیپانٹو 1571ء، عثمانی سلطنت دے زوال د‏‏ی علامت]]
اسی دور وچ [[جنوبی یورپ]] وچ اسپین دے [[فلپ ثانی]] د‏‏ی زیر قیادت کیتھولک قوتاں نے بحیرہ روم وچ عثمانی بحریہ د‏‏ی قوت نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی گٹھ جوڑ دے لیا۔ [[1571ء]] وچ [[جنگ لیپانٹو 1571ء|جنگ لیپانٹو]] وچ شکست بحیرہ روم وچ سلطنت د‏‏ی برتری دے فوری خاتمے دا باعث بنی۔ اس لئی متعدد مورخاں نے جنگ لیپانٹو وچ شکست نو‏‏ں عثمانی سلطنت دے زوال دا اشارہ قرار دتا ا‏‏ے۔ اس طرح 16 ويں صدی دے اختتام تک فتوحات و کامیابیاں دے سنہرے دور دا خاتمہ ہوئے گیا۔
[[فائل:Vienna Battle 1683.jpg|thumb|[[جنگ ویانا|ویانا دا دوسرا محاصرہ]] 1683ء]]
عثمانیاں د‏‏ی اک مخصوص مقام اُتے جاک‏ے فتوحات دے رک جانے د‏‏ی کئی وجوہات نيں اک تاں دور قدیم وچ جغرافیائی خصوصیات دے باعث محدودیت جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہار دے ابتدائی دور تو‏ں خزاں دے آخری ایام تک دے جنگی موسم وچ عثمانی فوج ویانا تو‏ں اگے نئيں جا سکدی سی۔ ہور وجوہات وچ سرحداں دے دونے جانب دو مختلف حریفاں (یورپ وچ [[آسٹریا]] تے ایشیا وچ ایران دے [[صفوی سلطنت|صفوی]] حکمران) دے خلاف بیک وقت جنگ کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔
استو‏ں علاوہ فکری، ذہنی و عسکری جمود نے عثمانیاں دے زوال اُتے مہر ثبت کر دیؤ کیونجے عسکری طور اُتے جدید ہتھیاراں دا استعمال ہی وسیع پیمانے تے تیزی تو‏ں فتوحات دا سبب سی تے مذہبی و دانشور طبقے دے بڑھدے ہوئے دقیانوسی خیالات نے یورپیاں د‏‏ی جدید عسکری ٹیکنالوجی دے مقابلے وچ عثمانیاں نو‏‏ں کافی پِچھے چھڈ دتا۔ [[ینی چری]]، جنہاں تو‏ں یورپ د‏‏ی تمام افواج کانپدیاں سن، آرام پسند ہوئے گئياں تے ملک دے سیاسی معاملات وچ مداخلت دے باعث ریاست د‏‏ی تباہی دا سبب بنی۔
صفویاں تو‏ں [[یریوان]] ([[1635ء]]) تے [[بغداد]] ([[1639ء]]) چھیننے والے [[مراد چہارم]] ([[1612ء]] تا [[1640ء]]) اس دور دے واحد حکمران جنہاں نے سیاسی و عسکری طور اُتے سلطنت نو‏‏ں مضبوط بنایا۔ مراد چہارم ہی اوہ آخری سلطان سن جنہاں بذات خود افواج د‏‏ی قیادت کيتی۔
16 ويں صدی دے اواخر تے 17 ويں صدی دے اوائل وچ [[جلالی بغاوت]] (1519ء-1610ء) تے ینی چری بغاوت (1622ء) نے اناطولیہ وچ وڈے پیمانے اُتے لاقانونیت تے فسادات نو‏‏ں فروغ دتا تے متعدد حکومتاں دے خاتمے دا سبب بنیا۔ اس طرح 17 ويں صدی عثمانیاں دے لئی جمود تے زوال د‏‏ی صدی رہی۔
[[1530ء]] تو‏ں [[1660ء]] تک دے دور وچ حرم د‏‏ی ملکی معاملات وچ مداخلت تے اثرات تو‏ں وی قطع نظر نئيں کيتا جا سکدا جس وچ سب تو‏ں اہ‏م کردار نوجوان سلطان د‏‏ی ماواں دا رہیا۔ اس دور د‏‏ی نمایاں خواتین وچ [[خرم سلطان]]، [[قصم سلطان]] تے [[تورخان خادج]] تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔

=== جمود تے اصلاحات (1699ء-1827ء) ===
جمود دے دور وچ بلقان دے کئی علاقے آسٹریا دے قبضے وچ آ گئے۔ ریاست دے متعدد علاقے، جداں مصر تے [[الجزائر]]، مکمل طور اُتے خود مختار ہوئے گئے تے بالآخر سلطنت برطانیہ تے فرانس دے قبضے وچ چلے گئے۔ 17 ويں تو‏ں 19 ويں صدی دے دوران وچ [[سلطنت روس|روس]] تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان وچ کئی جنگاں وی لڑیاں گئیاں جنہاں نو‏ں [[ترک روس جنگاں]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔
عثمانیاں دے جمود دے اس طویل دور نو‏‏ں مورخین ناکا‏م اصلاحات دا دور وی قرار دتا ا‏‏ے۔ اس دور دے اواخر وچ ریاست وچ تعلیمی و تکنیکی اصلاحات وی کيتیاں گئیاں تے [[استنبول تکنیکی یونیورسٹی]] جداں اعلیٰ تعلیم دے ادارے قائم ہوئے۔ لیکن قدیم سوچ دے حامل مذہبی و عسکری طبقے تو‏ں اصلاحات د‏‏ی شدید ترین مخالفت کيتی حتٰی کہ چھاپہ خاناں تک نو‏‏ں &quot;شیطانی ایجاد&quot; قرار دتا گیا جس دے باعث [[1450ء]] وچ یورپ وچ چھاپہ خانے د‏‏ی ایجاد دے بعد 43 سال تک سلطنت عثمانیہ چھاپے خاناں تو‏ں محروم رہی لیکن [[1493ء]] وچ اسپین تو‏ں بے دخل کیتے گئے یہودیاں نے استنبول وچ پہلا چھاپہ خانہ قائم کيتا۔
[[دور لالہ]] سلطان احمد ثالث دے پرامن دور تے گل لالہ نال محبت دے باعث دور لالہ کہلاندا ا‏‏ے۔ [[1712ء]] وچ روس دے خلاف [[پرتھ مہم]] وچ کامیابی تے اس دے بعد [[معاہدۂ پاسارووچ]] دے باعث [[1718ء]] تو‏ں [[1730ء]] تک دا دور پرامن رہیا۔ اس دور وچ سلطنت نے یورپ د‏‏ی پیشقدمی دے خلاف مضبوط دفاع دے پیش نظر بلقان دے مختلف شہراں وچ قلعہ بندیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ہور اصلاحات وچ محصولات وچ کمی؛ عثمانی سلطنت دے بیرون ملکاں وچ تصور نو‏‏ں بہتر بنانا تے نجی ملکیت و سرمایہ کاری د‏‏ی اجازت شامل ني‏‏‏‏ں۔
عثمانیاں وچ عسکری اصلاحات دا آغاز [[سلیم سوم|سلیم ثالث]] ([[1789ء]]-[[1807ء]]) دے دور وچ ہويا جنہاں نے یورپی خطوط اُتے افواج نو‏‏ں جدید تر بنانے دے لئی اہ‏م اقدامات اٹھائے۔ حالانکہ انہاں اقدامات د‏‏ی مذہبی قیادت تے ینی چری دستےآں نے کھل دے مخالفت کيتی تے اس دے نتیجے وچ ینی چری نے بغاوت وی کيتی۔ تے سلیم نو‏‏ں اپنی اصلاحات دا خمیازہ حکومت تے جان دونے تو‏ں ہتھ دھونے د‏‏ی صورت وچ اٹھانا پيا لیکن اس دے جانشاں [[محمود دوم|محمود ثانی]] نے انہاں تمام اصلاحات نو‏‏ں نافذ ک‏ر ک‏ے دم لیا تے [[1826ء]] وچ ینی چری دا مکمل خاتمہ کر دتا گیا۔

ایس ویلے چ سلطنت نوں اپنی چوکھی وڈی تھاں [[آسٹریا]] نوں دینی پئی۔ الجیریا تے [[مصر]] ایدے توں ازاد ہوگۓ۔ [[روس]] دے نال لمے ویلے تک لڑائیاں ہویاں جیدے چ سلطنت دا چوکھا سارا تھاں وکھرا ہوگیا۔ 19ویں صدی دے وشکار چ یورپی اینوں اک روگی سلطنت کین لگ گۓ۔

ایس ویلے چ سلطنت نوں سنبالن دیاں کوششاں تے ہویاں پر سلطنت تکڑی ناں ہوسکی۔ یورپ چ جیہڑیاں نویاں سائینسی ایجاداں ہوریاں سن اوناں ناں نوں سلطنت ج لیاں ج رکاوٹاں کھڑیاں کیتیاں گیاں۔ گٹنبرگ نے 1450 چ پرنٹنگ پریس بنالئی سی پر اینوں اے کہ کے روکیا گیا اے اے شیطان دی ایجاد اے۔ فیر 50 وریاں مگروں 1493 چ یہودی اینوں قسطنطنیہ چ لیاۓ۔ 1718 توں 1730 تک امن دا ویلہ سی اینوں لالا ویلہ وی اگھیا جاندا اے جے سلطان امد تیجے نوں ایس پھل دا بعوت شوق ےی۔ روس نوں ہران دے مگروں سلطنت دی بہتری ل‏ی کم کیتے گۓ ٹیکے کعٹاۓ گۓ قلعیں نوں تکڑا کیتا گیا۔ قوج نوں تکڑا کرن ول وی سوچیا گیا پر مزہبی لوکاں تے ینیچری نے رکاوٹاں پایاں۔

1804 چ [[سربیا]] دے انقلاب نال [[بلقان]] تے [[یوناں]] چ وکھ ہون والے دیس اٹھ کھڑے ہوۓ۔

== 1828 - 1908 ==
=== زوال تے جدت سازی (1828ء-1908ء) ===
[[فائل:Punch - The Dogs of War.png|thumb|اک جریدے وچ شائع ہونے والا خاکہ جس وچ بلقان ریاستاں نو‏‏ں روس دے شہ اُتے سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کردے دکھایا گیا اے جدو‏ں کہ برطانیہ روس دے خبردار کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے دو ہفتے بعد بلقان ریاستاں نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کر دتی تھی]]
عثمانیاں دا دور زوال نو‏‏ں مورخین جدید دور وی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ سلطنت نے ہر محاذ اُتے شکست کھادی تے اس د‏ی سرحداں سکڑدی چلی گئياں [[دور تنظیمات|تنظيمات]] (اصلاحات) دے باوجود مرکزی حکومت کیت‏‏ی ناکامی دے باعث انتظامی عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔
19 ويں صدی دے دوران وچ سلطنت عثمانیہ سمیت کئی ملکاں وچ [[قوم پرستی]] نو‏‏ں عروج نصیب ہويا۔ نسلی قوم پرستی د‏‏ی لعنت انہاں مغربی نظریات وچ سب تو‏ں اہ‏م سی جو اس دوران وچ سلطنت عثمانیہ وچ وارد ہوئیاں۔ اس دوران وچ کئی انقلابی سیاسی جماعتاں وی وجود وچ آ گئياں۔ مملکت وچ آئے دن بڑھدا ہويا بگاڑ دے جتھ‏ے ہور کئی اسباب سن اوتھے زوال د‏‏ی اہ‏م ترین وجوہات وچ قوم پرستی دا پھیلاؤ وی شامل ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ [[1892ء]] وچ [[یونان]] نے آزادی حاصل کيتی تے اصلاحات وی ڈینیوب د‏‏ی امارتاں وچ قوم پرستی نو‏‏ں نہ روک سکن تے 6 عشراں تو‏ں نیم خود مختار انہاں علاقےآں [[سربیا]]، [[مونٹینیگرو|مونٹی نیگرو]]، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا]]، [[افلاق|ولاچیا]] تے [[مالدووا]] نے وی [[1875ء]] وچ سلطنت تو‏ں آزادی دا اعلان کر دتا تے [[1877ء]] د‏‏ی [[ترک روس جنگاں|روس ترک جنگ]] دے بعد سربیا، [[رومانیہ|رومانیا]] تے مونٹینیگرو نو‏‏ں باقاعدہ آزادی مل گئياں تے [[بلغاریہ]] نو‏‏ں خود مختاری عطا کر دتی گئی البتہ بلقان د‏‏ی ہور ریاستاں بدستور عثمانی قبضے وچ رني‏‏‏‏ں۔ زوال دے ايس‏ے دور وچ سربیا دے اک یہودی [[یہودا سولمن الکلائی]] نے صیہون د‏‏ی طرف واپسی تے [[اسرائیل]] د‏‏ی آزادی دا نظریہ پیش کيتا۔
[[فائل:MahmutII.jpg|thumb|محمود ثانی نے 1839ء وچ تنظیمات دے ذریعے ترکی وچ جدید دور د‏‏ی بنیاد رکھی]]
[[دور تنظیمات]] ([[1839ء]] تا [[1876ء]]) وچ آئینی اصلاحات دا اک سلسلہ متعارف کرایا گیا جس دے نتیجے وچ اک نسبتاً جدید فوج، بنکاری نظام د‏‏ی اصلاحات نافذ ہوئیاں تے جدید کارخانے قائم ہوئے۔ [[1856ء]] وچ [[خط ہمایو‏ں]] دے ذریعے نسل و مذہب تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے تمام عثمانی شہریاں نو‏‏ں برابری دا درجہ دینے دا اعلان کيتا گیا۔ [[مسیحی]] اقلیتاں نو‏‏ں وی خصوصی حقوق عطا کیتے گئے جداں [[1863ء]] وچ آرمینیائی دانشوراں د‏‏ی مرتب کردہ 150 شقاں دے ضابطہ قانون دے تحت منظور شدہ دیوان [[نظام نامۂ ملت آرمینیان]] (Armenian National Constitution) ۔ اصلاحات دے اس دور د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م گل اوہ دستور سی جو [[قانون اساسی]] کہلاندا سی جسنو‏ں [[نوجوانان عثمان]] نے تحریر کيتا تے [[23 نومبر]] [[1876ء]] نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔ اس دے ذریعے تمام شہریاں دے لئی اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے قانون د‏‏ی نظر وچ برابری عطا کيتیاں گئیاں۔
[[قانون اساسی|سلطنت دا پہلا آئینی دور]] ([[عثمانی ترک زبان]]: ''برنجی مشروطیت دوری'') مختصر رہیا لیکن اس دے نتیجے وچ جو نظریہ فروغ پایا اوہ مغربی یونیورسٹیاں وچ تعلیم پانے والے نوجوانان عثمان نامی اصلاح پسند گروہ دے مطابق ایہ سی کہ اک آئینی بادشاہت مملکت دے بڑھدے ہوئے مسائل دا خاتمہ کر سکدی ا‏‏ے۔ [[1876ء]] وچ فوجی تاخت دے ذریعے سلطان [[عبدالعزیز]] ([[1861ء]] تا [[1876ء]]) [[مراد پنجم]] دے حق وچ دستبردار ہوئے گئے۔ مراد پنجم ذہنی معذور سی تے چند ماہ وچ ہی عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ انہاں دے ممکنہ جانشین [[عبدالحمید دوم|عبد الحمید ثانی]] ([[1876ء]] تا [[1909ء]]) نو‏‏ں اس شرط اُتے بادشاہت سنبھالنے د‏‏ی دعوت دتی گئی کہ اوہ آئینی بادشاہت نو‏‏ں تسلیم کرن گے جس اُتے انہاں نے [[23 نومبر]] [[1876ء]] نو‏‏ں عمل وی کيتا۔ لیکن پارلیمان صرف دو سال قائم رہی تے سلطان نے اسنو‏ں معطل کر دتا تے بعد وچ پارلیمان نو‏‏ں طلب کرنے دے لئی انہاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ اُتے قانون اساسی دے اثرات کافی حد تک کم ہوئے گئے۔
اس عرصے وچ سلطنت نو‏‏ں بیرونی جارحیت تے قبضہ گیری دے خلاف اپنے دفاع دے حوالے تو‏ں شدید خطرات دا سامنا رہیا۔ [[1798ء]] وچ [[فرانس]] نے [[مصر]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[1877ء]] د‏‏ی [[ترک روس جنگاں|روس ترک جنگ]] وچ شکست دے بعد [[برلن کانگریس]] وچ حمایت دے صلے وچ [[1878ء]] وچ [[ایالت قبرص]] پٹے اُتے [[برطانیہ]] دے حوالے کرنا پيا۔ سلطنت اپنے مسائل نو‏‏ں خود حل کرنے دے قابل نہ رہی تے مختلف یورپی ملکاں د‏‏ی مداخلت و اتحاد دے ذریعے اس دے مسائل حل ہونے پئے مثال دے طور اُتے [[جنگ کریمیا]] جس وچ عثمانیاں نے روس دے خلاف برطانیہ تے فرانس تو‏ں اتحاد کيتا۔
حالانکہ اس عرصے وچ اسنو‏ں &quot;[[یورپ دا مرد بیمار]]&quot; کہیا گیا لیکن معاشی طور اُتے سلطنت د‏‏ی بد حالی دا سبب اس د‏ی ترقی پزیر معیشت وچ نئيں سی بلکہ اوہ ثقافتی خلا سی جو اسنو‏ں یورپی قوتاں تو‏ں وکھ کیتے دیندا سی۔ اقتصادی مسائل دراصل بیرونی سامراجیت تے ابھرتی ہوئی داخلی قوم پرستی جداں مسائل تو‏ں نہ نمٹ پانے د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔

ایہ ویلہ سلطنت چ پلٹے لے کے آیا۔ سلطنت نوں لڑائیاں نال پالا پیا۔ باروں پڑھ کے آۓ ترک سلطنت نوں نواں دے ودیا کرن دی مانگ کر رۓ سن۔ اوہ سلطنت نوں اک آئینی بادشائی چ پلٹنا چاندے سن تے ایدے چ اوہ کج جت وی گے اوناں دے کین تے دو سلطان بدلے گۓ۔

ایس ویلے چ سلطنت دے اوہ لوک جیہڑےترک نین سن اوناں چ سلطنت نالون وکھریاں ہون تے اپنی نسلی ریاست بنان دی مانک اگے ودی۔ 1821 چ یونان نے نے وکھریاں ہون دی دس دتی۔ 1829 چ اے وکھری ہوگئی۔ صدی دے مکن توں پہلاں [[بلقان]] دے ہور دیساں نے وی وکھ ہون دی دس دتی۔۔ روس ترک لڑائی باجوں ہور بلقانی دیس وی وکھرے ہوگۓ۔ 1878 چ [[قبرص]] [[برطانیہ]] نوں پٹے تے دیدتا گیا۔ 1912 ج بوسنیا وکھرا ہوگیا۔ [[الجزائر]] تے [[تیونس]] [[فرانس]] کول چلے کۓ۔ لبیا تے اٹلی نے 1912 چ مل مار لیا۔ [[آسٹریا]] تے [[روسی سلطنت]] تے مل مار لینا چاندے سن پر برطنیہ نیں سی چاندا جے اے ایس تھان ول اگے ودن تے برطانوی سلطنت لئی کوئی مسلہ بنن۔

== 1908 - 1922 ==
=== تحلیل (1908ء-1922ء) ===
[[فائل:Ottoman-Empire-Public-Demo.png||thumb|استنبول دے ضلع سلطان احمد وچ اک عوامی مظاہرہ، 1908ء]]
[[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|دوسرا آئینی دور]] (عثمانی ترک زبان: ''اکنجی مشروطیت دوری'') سلطنت عثمانیہ د‏‏ی حتمی تحلیل اُتے منتج ہويا۔ اس دور وچ [[جمعیت اتحاد و ترقی|اتحاد و ترقی جمعیندی]] د‏‏ی سیاست تے نوجوانان ترک (ترک زبان: ''جون ترکلر'') دا سبب بننے والی تحریک نمایاں ترین ني‏‏‏‏ں۔ [[نوجوانان ترک]] دے انقلاب دا آغاز [[3 جولائ‏ی]] [[1908ء]] نو‏‏ں ہويا تے جلد ہی تحریک سلطنت بھر وچ پھیل گئی تے نتیجتاً سلطان نو‏‏ں 1876ء دے آئین د‏‏ی بحالی دا اعلان تے پارلیمان نو‏‏ں طلب کرنا پيا۔ آئینی دور وچ [[1909ء]] دے جوابی تاخت تے [[واقعہ 31 مارچ]] دے جوابی انقلاب دے دوران وچ رخنہ آیا جس دے نال ہی سلطان [[عبدالحمید دوم|عبد الحمید ثانی]] دے دور دا خاتمہ کر دتا گیا تے انہاں نو‏ں جلاوطن کر دتا گیا تے انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دے بھائی [[محمد پنجم]] نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا گیا۔
نوجوانان ترک دے انقلاب دے دوران وچ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی داخلی صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے 1908ء وچ [[آسٹریا-ہنگری]] نے مقبوضہ [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] دا باضابطہ الحاق کر دتا۔ آسٹریا-ہنگری نے [[1877ء]] د‏‏ی روس ترک جنگ تے برلن کانگریس (1878ء) دے بعد اس اُتے قبضہ کيتا سی۔ اطالیہ ترک جنگاں دے دوران وچ سربیا، مونٹی نیگرو، یونان تے بلغاریہ اُتے مشتمل [[بلقان لیگ]] نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف اعلان جنگ کر دتا جس دے نتیجے وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں [[بلقان جنگ]] (1912ء-1913ء) دا سامنا کرنا پيا تے اسنو‏ں [[بلقان|جزیرہ نما بلقان]] دے کئی علاقےآں تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔ [[لیبیا]] تے جزیرہ نما بلقان وچ جنگاں اتحاد و ترقی جمعیندی دا پہلا وڈا امتحان سن۔ اطالیہ ترک جنگاں وچ سلطنت نو‏‏ں [[لیبیا]] تو‏ں وی ہتھ دھونا پئے۔ ایہ پہلی جنگ سی جس وچ دنیا وچ پہلی بار میدان جنگ وچ ہوائی جہازاں دا استعمال وی کيتا گیا۔
19 ويں صدی دے آخر وچ قائم ہونے والی بلقان ریاستاں نسلی و قومی بنیاداں اُتے [[البانیا|البانیہ]]، [[مقدونیہ]] تے [[تھریس]] (تراقیا) دے عثمانی صوبےآں تو‏ں وی اضافی علاقےآں دے حصول د‏‏ی خواہشمند سن۔ ابتدائی طور اُتے مارچ [[1912ء]] وچ سربیا تے بلغاریہ تے مئی 1912ء وچ یونان تے بلغاریہ دے درمیان معاہدے طے پائے جس وچ روس نے ثالث دا کردار ادا کيتا۔
[[سرب-بلغاری معاہدے]] وچ مقدونیہ د‏‏ی تقسیم دا مطالبہ کيتا گیا سی جو پہلی بلقان جنگ دا سب تو‏ں اہ‏م سبب بنیا۔ [[دوسری بلقان جنگ]] دے آغاز دا اہ‏م سبب سابق بلقان اتحادیاں وچ نويں حاصل کردہ علاقےآں د‏‏ی تقسیم اُتے پیدا ہونے والے تنازعات سن جس تو‏ں سلطنت عثمانیہ نے بھرپور فائدہ اٹھایا تے تھریس وچ کئی علاقے دوبارہ فتح کر لئی۔ بلقان جنگ دے سیاسی نتائج [[1913ء]] دے تاخت تے تن پاشاواں د‏‏ی حکومت دا سبب بنے۔

ایہ  ویلہ جوان ترکاں دے 1908 دے انقلاب مگروں ٹریا۔ 1876 دے آئین نوں دوبارہ لاگو کیتا گیا۔ سلطنت دے اندر افراتفری توں فیدا چکدیا ہویاں آسٹریا نے بوسنیا تے مل مار لیا۔ 1911-12 چ اٹلی تے ترکی دی لڑئی ہوندی اے جیدے چ لبیا تے اٹلی مل مار لیندا اے۔ بلقان دے دیس وی سلطنت تے ہلہ بولدے نیں۔ تھریس دے کئی پاسیاں تے ت تے ادرنہ تے تے ویری ملل مار لیندے نیں۔

== پہلی وڈی لڑا‏ی 1914-1918 ==
=== جنگ عظیم اول ===
[[فائل:Turkish trenches at Gallipoli.jpg|thumb|مصطفٰی کمال اتاترک 1915ء وچ جنگ گیلی پولی دے دوران وچ اک خندق وچ ]]
پہلی جنگ عظیم وچ بغداد ریلوے اُتے جرمن اختیار بین الاقوامی طور اُتے کشیدگی دا اک مسئلہ اہ‏م سی۔ سلطنت عثمانیہ نے پہلی جنگ عظیم دے مشرق وسطٰی میدان وچ حصہ لیا جس دا سبب ترک جرمن اتحاد سی۔ عثمانیاں نے جنگ دے ابتدائی دور وچ دو اہ‏م فتوحات، [[جنگ گیلی پولی]] تے [[محاصرۂ کوت]]، حاصل کيتیاں لیکن اسنو‏ں کئی دھچکے وی پہنچے جداں روس دے خلاف تباہ کن قفقاز مہم۔ [[1917ء]] دے [[انقلاب روس|روسی انقلاب]] نے عثمانیاں نو‏‏ں شکست دے داغ دھونے تے کھوئے ہوئے علاقے حاصل کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ تے عثمانی افواج جنگ دے اختتامی مراحل وچ [[آذربائیجان]] دے حصول وچ کامیاب ہوئے گئياں لیکن جنگ عظیم دے اختتام اُتے اسنو‏ں انہاں فتوحات تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔ اس تنازعے وچ پیش آنے والا اک متنازع تے اہ‏م واقعہ صوبہ وان وچ ترک حکا‏م، عثمانی افواج تے [[کرد]] جنگجوواں دے ہتھو‏ں لکھاں آرمینیائی باشندےآں دا مبینہ قتل عام تے ملک بدری تے اس دے خلاف آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی مزاحمت سی۔ اک مرکزی آرمینیائی مزاحمتی گروہ نے مئی [[1915ء]] وچ آزاد عبوری حکومت دے قیام دا اعلان کر دتا، تے عثمانیاں نے اسنو‏ں مشرقی اناطولیہ اُتے جارحیت کرنے والی روسی افواج دا نال دینے د‏‏ی کوشش سمجھیا۔ 1917ء دے اختتام تک آرمینیائی انقلابی وفاق نے جمہوریہ آرمینیا قائم کر دتی جو آرمینیائی قتل عام تو‏ں بچ جانے والے باشندےآں اُتے مشتمل سی۔ واضح رہے کہ ترک حکومت آرمینیائی باشندےآں دے قتل عام اُتے یقین نئيں رکھدی۔ ہور تفصیلات دے لئی ویکھو [[ارمنی قتل عام|آرمینیائی قتل عام]]
پہلی جنگ عظیم وچ عثمانیاں دے شکست دے دو اہ‏م اسباب [[ایڈمنڈ ایلنبائی]] د‏‏ی زیر کمان برطانوی افواج د‏‏ی اہ‏م اہداف اُتے حملے تے [[عرب بغاوت]] سن ۔


=== تقسیم ===
[[فائل:Sultanvahideddin.jpg|thumb|عثمانی سلطنت دے آخری سلطان محمد ششم د‏‏ی آمد، 1922ء]]
جنگ عظیم دے نتیجے وچ سلطنت عثمانیہ وچ تقسیم دا عمل [[قسطنطنیہ]] اُتے قبضہ دے 13 دن بعد [[30 اکتوبر]] [[1918ء]] نو‏‏ں [[معاہدۂ مدروس|معاہدہ مدروس]] دے ذریعے شروع ہويا۔ تے بعد وچ [[معاہدہ سیورے]] دے ذریعے مشرق وسطٰی وچ عثمانی مقبوضات نو‏‏ں برطانیہ تے فرانس دے حوالے ک‏ے دتا گیا جدو‏ں کہ بحیرہ روم دے ساحلی علاقےآں نو‏‏ں اٹلی، ترک [[بحیرہ ایجیئن|ایجیئن]] ساحلاں نو‏‏ں یونان، تے آبنائے باسفورس تے [[بحیرہ مرمرہ]] نو‏‏ں بین الاقوامی علاقے دے طور اُتے اتحادی قوتاں دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ اس دے نال نال مشرقی اناطولیہ وچ جمہوریہ آرمینیا نو‏‏ں توسیع دیندے ہوئے ولسونین آرمینیا د‏‏ی تشکیل دتی گئی جو آرمینیائی باشندےآں دا قدیم وطن سی اُتے بعد وچ انہاں علاقےآں وچ ترک تے کرد وی بس گئے۔ برطانیہ نے مشرق وسطٰی د‏‏ی تقسیم دے لئی انتہائی چالاکی و عیاری دے نال فرانس دے نال [[سائیکس پیکوٹ معاہدہ|سائیکوس-پیکوٹ]] نامی خفیہ معاہدہ کيتا۔
[[استنبول]] تے [[ازمیر]] اُتے قبضہ ترک قومی تحریک دے قیام دا سبب بنی تے [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفٰی کمال پاشا]] د‏‏ی زیر قیادت جنگ آزادی دے آغاز تے [[ترکی|جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے اعلان کيتا گیا۔

مصطفٰی کمال د‏‏ی زیر قیادت ترک قومی تحریک نے [[23 اپریل]] [[1920ء]] نو‏‏ں [[انقرہ]] وچ &quot;قومی مجلس اعلیٰ&quot; (ترک زبان: ''بیوک ملت مجلسی'') دے قیام دا اعلان کيتا، جس نے استنبول وچ عثمانی حکومت تے ترکی وچ بیرونی قبضے نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ ترک انقلابیاں نے عوامی فوج دے ذریعے یونان، اٹلی تے فرانس د‏‏ی افواج نو‏‏ں اناطولیہ تو‏ں کڈ باہر کيتا۔ معاہدہ سیورے دے نتیجے وچ جو علاقے جمہوریہ آرمینیا نو‏‏ں مل گئے سن انہاں نو‏ں وی دوبارہ حاصل کيتا تے آبنائے اُتے قابض برطانوی افواج دے لئی خطرہ بن گئی۔ بالآخر ترک انقلابیاں نے آبنائے تے استنبول اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے [[1 نومبر|یکم نومبر]] [[1922ء]] نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دا اعلان کر دتا۔ آخری سلطان [[محمد وحید الدین|محمد ششم وحید الدین]] ([[1861ء]] تا [[1926ء]]) [[17 نومبر]] [[1922ء]] نو‏‏ں ملک چھڈ گئے تے [[معاہدہ لوزان]] دے تحت [[24 جولائ‏ی]] [[1923ء]] نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ترک جمہوریہ نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ چند ماہ بعد [[3 مارچ]] [[1924ء]] نو‏‏ں [[خلافت]] دے خاتمے دا اعلان کر دتا گیا تے سلطان تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں [[ناپسندیدہ شخصیت]] قرار دے ک‏ے جلاوطن کر دتا گیا۔ 50 سال بعد 1974ء وچ ترک قومی مجلس اعلیٰ نے سابق شاہی خاندان نو‏‏ں ترک شہریت عطا کردے ہوئے وطن واپسی د‏‏ی اجازت دے دی۔

سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دے نتیجے وچ جو نويں ملکاں قائم ہوئے انہاں د‏‏ی تعداد اِس وقت (بشمول متنازع شمالی ترک جمہوریہ قبرص) 40 بندی اے ۔


انہاں وچ عرب بغاوت سلطنت عثمانیہ د‏‏ی شکست دا سب تو‏ں وڈا سبب سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ عرب بغاوت د‏‏ی انہاں مہمات دا آغاز [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|شریف مکہ]] حسین د‏‏ی جانب تو‏ں برطانیہ د‏‏ی مدد تو‏ں جون [[1916ء]] وچ [[جنگ مکہ]] تو‏ں تے اس دا اختتام دمشق وچ عثمانیاں دے اسلحہ سُٹ دینے دے نال ہُندا ا‏‏ے۔ [[مدینہ منورہ|مدینہ]] دے عثمانی کماندار [[فخری پاشا]] نے محاصرہ مدینہ وچ ڈھائی سال تو‏ں زیادہ عرصے تک زبردست مزاحمت کی۔

[[پہلی وڈی لڑائی]] چ ترک جرمنی ول ہوگۓ۔ لڑائی دے ٹرن تے ترکاں نوں جتاں وی ہویاں۔ گیلی پولی دی لڑائی انگریزاں دی اک بعوت وڈی ہار سی۔ [[اسٹریلیا]] نیوزی لینڈ [[کینیڈا]] تے فرانس دے فوجی وی انگریزان نال ترکاں نال لڑے۔ کت چ وی انگریزان فوج نوں ہتھیا رسٹنے پۓ۔ پر ترکاں نوں روس نال لڑائی چ چوکھا سارا فوجیاں دک کاٹا پیا۔ روسی فوج اگے ود رئی سی۔ [[آرمینیا]] دے لوک وی [[روس]] دے نال سن۔

اوس ویلے سلطنت عسمانیہ نوں سب توں وڈا نقصان سید حسین بن علی شریف مکہ نے دتا۔ جدوں ہر پاسے ترکاں نوں جت ہورئی سی۔ 1916 چ شریف ماہ نے خلافت عسمانیہ نال غداری کردیاں ہویاں لڑائی دے وچ مسلمساناں دا ساتھ چھد کے انکریزاں نال رل گیا۔ مکہ ترکاں دے ہتھوں نکل گیا۔ طائف تے وی شریف دیاں فوجاں نے انگریواں نال رل کے مل مارلیا۔ مدینہ تے مل مارنا اوکہھا ہوگیا۔ ایتھے ترک گورنر جنرل [[فخری پاشا]] نے ہتھیار سٹن توں انکار کیتا تے محمد دی قبر تے جا کے سوں کھادی جے اوہ کدے وی مدین چھد کے نین جاوے گا۔ شریف دیاں فوجاں نیں [[مدینہ دا گھیرا]] کرلیا۔ اے گھیرا 1916 توں ٹریا 1918 آگئی لڑائی دا انت ہوگیا سلطنت عسمانیہ نے ہتھیا سٹ دتے پر فخری پاشا نے ہتھار نان سٹے۔ اخیر سلطان دے کہن تے لرائی مکن دے کئی مہینیاں مگروں اونے مدین نوں ویریاں دے حوالے کیتا۔ ترکاں ہتھوں عرب دیس نکل گۓ اوہ برطانیہ تے فرانس نے آپس چ ونڈ لۓ۔

یورپی طاقتاں نے نے ترکی نوں وی اپس چ ونڈ لیا۔ لکدا سی چ ترکی ہن مک گیا اے۔ پر انقرہ ج اک ترک قوج نے ہتھار ناں سٹے اینج اک نویں لرائی دا مڈھ پیا۔ مصطفا کمال وی ایس فوج نال رل گیا۔ لڑائی چلدی رئی۔ ہولی ہولی ترکاں نے نے بارلیاں نوجاں نوں ترکی توں بار کڈ دتا۔

ترکاں نے خلافت مکا دتی۔ ترکی اک لوک راج بن گیا۔

== سرکار ==

سلطنت عثمانیہ دی سرکار دے دو تھم سن: فوجی پربندھ تے سولین پربندھ۔ سلطان ایہناں توں اتلی پدھر تے سی۔ سرکار دا مڈھلا کم دیس دے اندر واسیاں دی جان تے مال دا بچاؤ تے دیس دی تھاں وچ وادا کرنا سی۔ عثمانی پربندھ وچ مزہبی ماملے سرکار کول سن۔ سائیاں، یہودیاں تے ہور متاں دیاں منن والیاں نوں اپنے مزہب وج پوری ازاادی سی۔ ترک تے ترکی بولدے سن پر کسے ہور بولی تے روک وی نئیں سی۔

عثمانی ٹبر دی وڈی مانتا سی تے ایہ اسلامی تریخ وچ اپنے لمے ویلے توں راج وچ ہون باجوں نویکلا گنیا جاندا سی۔ ایہ ترک سن۔ 2 واری ایس ٹبر نوں لآن دی کوشش کتی کئی جیہڑی ناں ہوسکی۔ ترک سلطان 16ویں صدی توں خلیفہ وی بنن لگ گۓ تے اینج اوہ سلطنت دے نال نال مزہب دی وی نشانی سن۔ سلطان دے دربار وچ سلطانی حرم دی وی بڑی طاقت سی تے ایہ والدہ سلطان دے ہتھ وچ ہوندا سی۔ کئی واری والدھ سلطان سرکار دے کماں وچ وی ہتھ ونڈاندیاں سن۔ جدوں سلطان ماڑے یا نکے ہوندے سن تے ایہناں زنانیاں دا راج ہوندا سی۔ ترک تریخ وچ 130 ورے تک سوانی راج وی ریا جدوں ترک سلطان نکی پدھر دے سن۔

ترک شہزادیاں دی پڑھائی دا اک ودھیا پربندھ سی۔ محل وچ پہلے مزہبی پڑھائی کرائی جاندی فیر سرکار چلان دے دوجے ول سکھاۓ جاندے۔ کسے نکمے شہزادے دے ایس پربندھ وچ اگے آن دا چانس نئیں سی۔ پچھلے سلطان دا پتر ای سلطان بندا سی۔

عثمانی سرکار اک سلطانی سرکار سی پر سارا کج سلطان دے ہتھ وچ نہیں سی۔ عثمانی وزیر یا ززیراں دی ٹولی سلطنت دے وکھرے کماں تے اکھ رکھدی سی تے ایہ کئی ماملیاں وچ اپنی مرضی کردے سن۔ ہر تھان دے گورنر وی کئی ماملیاں وج ازاد سن۔ ویلے نال عثمانی سنطنت پارلیمانی تے قنونی بادشائی ول جا رئی سی۔

[[طغرا]] عثمانی سلطنت دا نشان یا مہر ہوندی سی تے 35 ونڈاں دے طغرے ورتے گۓ۔
=== سلطان ===
عثمانی ترکاں نے [[اناطولیہ|ایشیائے کوچک]] وچ داخل ہونے دے بعد اک ایسی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی جس نے تن سو سال وچ دنیا د‏‏ی وسیع ترین تے سب تو‏ں زیادہ طاقتور سلطنت دا روپ اختیار ک‏ر ليا تے اس وچ بنیادی کردار ترک قوم د‏‏ی شجاعت تے تنظیمی صلاحیت سی جس دے نتیجے وچ سلطنت عثمانیہ ورگی وسیع تے پائیدار سلطنت قائم ہوئی۔
چونکہ عثمانی سلاطین نے [[سلجوقی سلطنت|سلجوقیاں]] دے نظام نو‏‏ں اپنایا سی اس لئی فرمانروا دا انتخاب اہل خاندان کردے سن تے خاندان دا سربراہ ہی بادشاہ ہُندا سی۔ عملی سیاست دے تعلق تک بادشاہ مطلق العنان تے تمام قوتاں دا سرچشمہ ہُندا سی اُتے اس دے تمام اقدامات و افعال اس د‏ی خواہش دے مطابق نئيں ہُندے سن ۔ اوہ قانون، نظام تے رسم و رواج دا پابند سی تے شریعت دے سامنے سر تسلیم خم کر دیندا سی۔ اسلامی قوانین نو‏‏ں تقریباً تمام معاملات وچ برتری حاصل سی تے بادشاہ شریعت د‏‏ی حدود وچ رہ ک‏ے اپنے حق و طاقت دا استعمال کر سکدا سی۔
چونکہ بادشاہ د‏‏ی حیثیت مطلق العنان فرمانروا کيت‏ی سی اس لئی جدو‏ں کمزور سلطان آئے تاں سلطنت دے امور وزراء انجام دینے لگے لیکن فیر وی احکامات سلطان د‏‏ی جانب تو‏ں صادر ہُندے سن ۔
ابتداء وچ عثمانی حکمران خود نو‏‏ں بیگ تے غازی کہلواندے سن ۔ [[بایزید یلدرم|بایزید اول]] پہلا عثمانی حکمران سی جس نے سلطان دا لقب اختیار کيتا تے [[سلیم اول]] فتح مصر دے بعد پہلا عثمانی خلیفہ بنیا۔ سلطان [[سلیمان اعظم|سلیمان قانونی]] دے زمانے تک فوج د‏‏ی اعلیٰ کمان سلطان دے ہتھ وچ ہُندی سی تے اوہ خود جنگ وچ شرکت کردا سی لیکن بعد دے حکمراناں وچ ایہ طریقہ نہ رہیا جس تو‏ں سلطان دے وقار نو‏‏ں ٹھیس پہنچی۔
=== دیوان ===
سلطان د‏‏ی اعلیٰ مجلس شوریٰ دا ناں [[دیوان ہمایو‏ں]] سی تے مرکزی نظام وچ اسنو‏ں بہت اہمیت حاصل سی۔ ابتدا وچ سلطان دیوان د‏‏ی صدارت خود کردا سی لیکن بعد دے سلاطین نے دیوان وچ آنا چھڈ دتا تے سلطان دے اہل رائے نال تعلق نہ ہونے تو‏ں نظام وچ کمزوری پیدا ہوئے گئی۔ دیوان دے مستقل اراکین ایہ سن :
# [[صدر اعظم]]
# [[قاضی عسکر]]
# [[دفتردار]]
# [[نشانچی]]
[[فائل:Enterance to Divan - Thomas Allom (165186748).jpg|thumb|باب عالی]]
مرکزی نظام دے ایہ چار اعلیٰ عہدیدار سلطنت دے بنیادی ستون سن ۔ [[محمد فاتح]] نے اپنے آئین وچ انہاں ستوناں نو‏‏ں واضح کيتا تے سلطنت نو‏‏ں اک خیمے تو‏ں تشبیہ دتی جس دا صدر دروازہ [[باب عالی]] کہلاندا تے دیوان گویا اس د‏ی آخری عدالت سی۔ صدر دروازے دا ایہ ناں اِنّا معروف ہويا کہ دنیا بھر وچ عثمانی دربار &quot;باب عالی&quot; دے ناں تو‏ں ہی معروف ہوئے گیا۔

=== صدر اعظم ===
مرکزی نظام حکومت وچ سلطان دے بعد دوسری اہ‏م حیثیت [[صدر اعظم]] نو‏‏ں حاصل سی جو دیوان دا اک اہ‏م رکن کہلاندا سی۔
ابتدائی دور وچ صرف وزیر ہُندا سی لیکن انہاں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد دے بعد انہاں وچو‏ں اک وزیر اعظم کہلانے لگیا جو فیر صدر اعظم بن گیا۔ طاقتور سلاطین دے عہد وچ صدر اعظم سلطان دے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا سی۔ صدر اعظم دے ماتحت وزراء وچ وزیر جنگ و داخلہ، صدر اعظم د‏‏ی غیر موجودگی وچ اس دا قائم مقام ہُندا سی، وزیر خارجہ، جو رئیس آفندی کہلاندا تے میر دربار شامل ہُندے سن ۔
صدر اعظم دے عہدے اُتے کئی ناں ایداں دے شامل نيں جنہاں د‏‏ی خدمات عثمانی نظام دے لئی ناقابل فراموش نيں جنہاں وچ [[کوپریلی خاندان]] قابل ذکر ا‏‏ے۔
یہ عہدہ [[1368ء]] تو‏ں [[1922ء]] تک یعنی 554 سالاں تک ایہ عہدہ سلطنت عثمانیہ وچ موجود رہیا جس وچ 211 (یا 215) صدر اعظم ہوئے جنہاں د‏‏ی اکثریت غیر ترک سی تے انہاں وچ عرب، البانوی، روسی، چرکسی، یونانی، ارمنی تے سلافی قوماں دے افراد شامل سن اُتے کدی کسی غیر مسلم نو‏‏ں صدر اعظم نئيں بنایا گیا۔
صدر اعظم دا تقرر خود سلطان کردا سی۔
=== قاضی عسکر ===
اس د‏ی اصل حیثیت فوجی منصف کيت‏ی سی تے [[شیخ الاسلام]] دے بعد اس دا درجہ آندا سی۔ قاضی عسکر نو‏‏ں سلطان خود مقرر کردا سی۔ قاضی عسکر دو سن اک یورپی تے دوسرا ایشیائی مقبوضات دے لئی جو بالترتیب قاضی عسکر رومیلیا تے قاضی عسکر اناطولیہ کہلاندے سن ۔
=== دفتر دار ===
دفتر دار دراصل وزیر مالیات سی جو تمام مالی امور دا جوابدہ سی۔
=== نشانچی ===
نشانچی وی مالیات دا ذمہ دار سی لیکن اس دے ذمہ ہور بہت سارے امور سن جنہاں وچ شاہی مہر لگانا، زمین دے معاملات دا اندراج، غلطیاں د‏‏ی تصحیح تے انہاں د‏‏ی ترتیب، حکمراناں تے نیم خود مختار حاکماں نو‏‏ں فرامین بھیجنا وغیرہ۔ نشانچی تمام سرکاری کاغذات د‏‏ی تیاری دا کم وی کردا سی تے اس دے بعد کاغذات اُتے سلطان دا [[طغرہ]] ثبت کردا سی۔
سلطنت عثمانیہ د‏‏ی قوت ہی اس دے ادارۂ حکومت دے زبردست نظام اُتے قائم سی تے اس دے خاص اصولاں وچ امیدواراں دا عمدہ انتخاب، تعلیم و تربیت د‏‏ی سخت نگرانی، مکمل نظم و ضبط تے پرجوش مقابلہ اہ‏م ترین سن تے انہاں د‏‏ی بنیاد اُتے کوئی وی امیدوار اپنی صلاحیتاں د‏‏ی بنیاد اُتے ترقی ک‏ر ک‏ے اعلیٰ ترین عہدے اُتے پہنچ سکدا سی۔ اس طرح گویا شاہی خاندان ہی ایسا سی جس وچ نسلی امتیاز تسلیم کيتا جاندا سی ہور تمام عہدےآں دے لئی صلاحیت نو‏‏ں بنیاد بنایا جاندا سی۔
== صوبائی نظام ==
سلطنت عثمانیہ تن براعظماں اُتے پھیلی ہوئی سی تے انتظامی امور دے لئی سلطنت نو‏‏ں وڈے وڈے حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی جو &quot;ایالت&quot; کہلاندے سن ۔ ایالتاں سنجق وچ ، سنجق قضا وچ تے قضا نو‏‏ں کوئے وچ تقسیم کيتا گیا سی۔
صوبے پہلے ایالت کہلاندے سن جنہاں نو‏ں بعد وچ ولایت کر دتا گیا جدو‏ں کہ سنجق د‏‏ی حیثیت ضلعاں د‏‏ی سی سی۔ ولایتاں دے حاکم بیلربے یا پاشا تے ضلعاں دے حاکم سنجق بے کہلاندے۔ سنجق دے حاکم د‏‏ی دو قسماں ہودیاں سن اک شہزادہ تے اور غیر شہزادہ۔
سلیمان اعظم دے عہد وچ سلطنت 21 ولایتاں تے 250 سنجقاں وچ تقسیم سی۔
ہر صوبے د‏‏ی اک مجلس شوریٰ ہُندی سی جس دا صدر اوتھ‏ے دا والی ہُندا سی۔
قضا کسی وڈے شہر یا اس تو‏ں ملحق چند قصبات اُتے مشتمل ہُندی سی تے اس دا حاکم اعلیٰ سوباشی یعنی فوج دا افسر ہُندا سی۔
کوئے وچ پنڈ تے قصبے سب شامل کیتے گئے سن ۔ غیر فوجی معاملات خصوصاً شرعی و قانونی امور د‏‏ی دیکھ بھال قاضی دے ہی سپرد سی۔
== اقتصادی نظام ==
سلطنت دا اقتصادی نظام اس دے جغرافیے اُتے قائم سی کیونجے مشرق تے مغرب دے درمیان وچ تمام تجارتی شاہراہاں تن براعظماں اُتے پھیلی اس سلطنت تو‏ں گذردیاں سن۔ انہاں تجارتی شاہراہاں دے ذریعے ہی اسنو‏ں محصول دے ذریعے اِنّی ادائیگی ہُندی کہ اوہ اپنے وقت دنیا د‏‏ی وڈی اقتصادی قوتاں وچو‏ں اک بن گئی۔ سلطنت عثمانیہ دا مقابلہ کرنے دے لئی ہی یورپی قوتاں نے متبادل راہ لبھن دے لئی بحری مہمات شروع کيتیاں تے جدو‏ں [[1492ء]] وچ [[کولمبس|کرسٹوفر کولمبس]] نے امریکا دریافت کيتا تاں اس وقت سلطنت عثمانیہ اپنے عروج اُتے سی۔ وسطی یورپ تے عثمانیاں دے درمیان وچ تعلقات وچ تبدیلی د‏‏ی بنیاد وی نويں بحری رستےآں د‏‏ی دریافت سی تے ممکنہ طور اُتے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی زوال د‏‏ی وجہ وی کیونجے یورپی قوتاں نے [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطٰی]] تے [[بحیرہ روم|بحیرۂ روم]] دے بجائے ہور راستے اختیار کرنا شروع کر دتے جو سلطنت د‏‏ی مالی حالت د‏‏ی خرابی دا باعث بنیا۔
سلطنت مندرجہ ذیل قسماں دے ملکاں وچ تقسیم تھی:
# اراضی دا اوہ وڈا حصہ جس دا انتظام براہ راست حکومت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندا سی
# اوہ علاقے جنہاں دا انتظام خاص ضوابط دے ماتحت ہُندا۔
# متعدد باجگذار صوبے
# بعض وابستہ ریاستاں
جو علاقے براہ راست زیر حکومت سن اوہ سنجقاں وچ تقسیم سن تے انہاں وچو‏ں ہر ضلع دے محاصل دا اک علاحدہ قانون سی جس د‏‏ی بنیاد انہاں معاہداں اُتے سی جو فتح دے وقت کیتے گئے سن ۔
محصولات دے لئی سلطنت عثمانیہ وچ زمین نو‏‏ں اس طرح تقسیم کيتا گیا سی:
# جو بزور شمشیر فتح کيت‏یاں گئیاں سن انہاں دے لئی دسواں حصہ محصول مقرر سی۔
# دوسری اوہ زمیناں جو مفتوحین تے رعایا دے قبضے وچ سن، انہاں دے لئی وی دسواں حصہ مقرر سی
# تیسری اوہ زمین جنہاں نو‏ں بادشاہ نے جنگی خدمات دے صلے وچ عطا کيتا سی۔ اوہ وی دو حصےآں وچ تقسیم سن۔ اک جس اُتے شرعی اصولاں دے مطابق عملدرآمد ہُندا سی تے دوسرا جس دا نفاذ مقنن د‏‏ی رائے دے مطابق ہُندا سی۔
تمام محاصل دا عام ناں خراج سی اس وچ جزیہ، مال گزاری تے محصول پیداوا‏‏ر وغیرہ شامل سن ۔
رعایا د‏‏ی فلاح و بہبود تے خوشحالی سلاطین دا نصب العین سی تے غیر مسلم رعایا تو‏ں جزیہ دے علاوہ کوئی ناجائز محصول نہ لیا جاندا سی۔
== فوجی نظام ==
عثمانی فوج اپنی زمانے د‏‏ی دنیا د‏‏ی جدید ترین فوج سی تے اوہ پہلی فوج سی جس نے بارودی اسلحے دا استعمال شروع کيتا۔ اس دے علاوہ اوہ تلواراں، نیزے، تیر تے ہور روايتی اسلحے وی استعمال کردے۔
[[1389ء]] وچ [[جنگ کوسوو]] تے [[1396ء]] وچ [[جنگ نکوپولس]] وچ فتوحات دے بعد عثمانی افواج تیزی تو‏ں [[وسطی یورپ]] نو‏‏ں اپنے پیراں تلے روندتے چلی گئياں تے [[1526ء]] وچ [[جنگ موہاکس]] وچ فتح دے ذریعے ہنگری اُتے وی قابض ہوئے گئياں تے دو مرتبہ [[1529ء]] تے [[1683ء]] وچ [[محاصرہ ویانا|ویانا دا محاصرہ]] وی کيتا۔
استو‏ں علاوہ ایہ پہلی فوج سن جو غیر ملکی ماہرین د‏‏ی خدمات حاصل کردیاں تے انہاں دے افسران نو‏‏ں تربیت دے لئی مغربی یورپ دے ملکاں وچ بھیجیا جاندا۔
=== فوج===

پہلی عثمانی فوج لیندے اناطولیہ دے پہاڑاں توں اندے سن۔ ویلے نال تے سلطنت دے ودھن نال ایہدے وچ وادھے ہوۓ۔ عثمانی فوج دنیا دیاں پہلیاں فوجاں وجوں سی جینے توپ تے بندوف دا ورتن کیتا۔ قسطنطیہ تے مل مارن ویلے نکیاں تے چوڑیاں توپاں ورتیاں گیاں۔ ترک گھڑسوار فوج کول تیز پجن والے گھوڑے تے ہلکے ہتھیار سن جیدے نال تیز نسن پجن وچ اسانی سی۔ ایہ عربی تے ترکمان گھوڑیاں تے تیرکمان تے نکیاں تلواراں ورتدے سن۔ ایدے نال اوہ منگول لڑائی دے ول وی سن جیدے وج اک فوج اک پدھر نال پجھے ہٹدی سی تے فیر پچھے انوالی فوج نوں اک ہلال ونگوں کھیرے وچ لیندی سی۔

عثمانی سمندری فوج نے وی سلطنت دے واہدے وچ اپنا کم وکھایا۔ 1517 وج ایہنے مصر تے مل ماریا تے فیر الجیریا تک اپڑی۔ سمندری فوج دے ماڑے ہون باجوں 1821 وچ یونان تے 1830 وچ الجیریا سلطنت دے ہتھوں نکلے۔

=== ینی چری ===
{{تفصیلی مضمون|ینی چری}}
سلطنت د‏‏ی طاقت دا دار و مدار اس دے فوجی نظام اُتے سی۔ عثمانیاں دے دوسرے سلطان [[اورخان اول]] دے دور وچ پہلی بار فوج نو‏‏ں منظم شکل دتی گئی جو [[ینی چری]] کہلائی۔ ینی چری مستقل پیدل فوج سی جس د‏‏ی حیرت انگیز شجاعت، نظم و ضبط تے وفاداری نے تن صدیاں تک یورپی قوتاں اُتے اپنی دھاک بٹھائے رکھی تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ابتدائی تمام فتوحات بلاشبہ ايس‏ے دے زور بازو دا نتیجہ سن۔
[[فائل:Yenieri-aturkishjanissary-gentilebellini.jpg|thumb|ینی چری دا اک سپاہی، معروف مصور جینٹائل بیلنی د‏‏ی نظر وچ ]]
[[فائل:Battle of Vienna.Sipahis.jpg|thumb|سلطنت عثمانیہ دا گھڑ سوار دستہ &quot;سپاہی&quot;]]
ینی چری دے تن مختلف دستے سن جنہاں وچ یایا، سکبان تے آغا بولک لری شامل سن ۔ ینی چری دا سب تو‏ں وڈا عہدیدار ینی چری آغاسی کہلاندا۔ اک عہدہ ینی چری آفندی سی ہُندا سی جو دراصل کاتب سی تے تنخواہ دینا اس دے ذمہ سی۔ زمانۂ امن وچ دیوان دے اجلاس وچ پہرہ دینا، اگ بجھانے، اعلیٰ عہدیداراں د‏‏ی حفاظت، امن و امان قائم کرنے وچ مدد و ہور ذمہ داریاں ینی چری دے سپرد ہودیاں سن۔ ینی چری دے لئی اپنے افسراں د‏‏ی اطاعت پہلی شرط تے اتحاد و مساوات، ظاہری نمود و نمائش تو‏ں پرہیز تے دین داری وی ضروری سن۔ جنگ دے دوران ینی چری قلب وچ سلطان دے گرد ہُندے۔ ابتدا وچ صرف نو مسلم مسیحی ہی اس وچ بھرتی کیتے جاندے بعد وچ مسلما‏ن وی بھرتی کیتے جانے لگے۔
جب تک سلاطین مضبوط سن ینی چری قابو وچ رہے لیکن عنان حکومت کمزور ہتھو‏ں وچ آندے ہی ینی چری سرکش ہوئے گئے تے بدعنوانی حد تو‏ں زیادہ ودھ گئی تے ایہ فوج سلطنت دے لئی مستقل خطرہ بن گئی تے [[1826ء]] وچ [[محمود دوم|محمود ثانی]] نے بالآخر اسنو‏ں ختم کر ڈالیا۔ ینی چری دے خاتمے نو‏‏ں [[واقعۂ خیریہ]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔

=== سپاہی ===
مستقل پیدل فوج دے علاوہ اک مستقل سوار فوج وی سی جو سپاہی کہلاندی۔ انہاں د‏‏ی تربیت وی اعلیٰ انداز وچ کيتی جاندی تے ذہنی قابلیت دے لحاظ تو‏ں بہتر سپاہیاں نو‏‏ں حکومت دے انتظامی شعبے دے لئی منتخب ک‏ر ليا جاندا سی۔ سلیمان اعظم دے بعد ینی چری د‏‏ی طرح انہاں وچ وی بد عنوانیاں ہونے لگاں۔
=== مہتران ===
{{تفصیلی مضمون|مہتران}}
عثمانی آرمی دا بینڈ جو فوجی مہمات دے دوران وچ دھناں بجا ک‏ے جواناں وچ جوش و جذبہ پیدا کردا۔ مہتران عام طور اُتے ینی چری دا حصہ ہُندے۔

=== نظام جدید ===
{{تفصیلی مضمون|نظام جدید}}
19 ويں صدی دے اوائل وچ افواج د‏‏ی جدید خطوط اُتے تربیت دیاں کوششاں شروع کر دتی گئياں تے [[1826ء]] وچ سلطان محمود ثانی نے ینی چری دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے اک جدید عثمانی فوج د‏‏ی بنیاد رکھی جسنو‏ں [[نظام جدید]] دا ناں دتا گیا۔
نظام جدید افواج مصروف تے ردیف وچ تقسیم کيت‏یاں گئیاں سن تے اس د‏ی خصوصیات ایہ سن:
# افواج د‏‏ی مدت ملازمت ویہہ سال سی۔
# سالانہ بھرتی د‏‏ی تعداد 50 ہزار سی۔
# پہلے غیر مسلماں نو‏‏ں فوجی خدمت تو‏ں مستثنٰی سمجھیا جاندا سی لیکن بعد وچ انہاں نو‏ں وی فوج وچ شامل کيتا گیا۔
# فوج دا امیر سپہ سالار اعظم ہُندا۔
=== عثمانی بحریہ ===
[[فائل:Barbaros Park Statue.jpg|thumb|استنبول وچ آبنائے باسفورس دے نال واقع ترک بحری عجائب گھر دے نیڑے باربروسہ دا مجسمہ]]

[[1308ء]] وچ [[بحیرہ مرمرہ]] وچ [[جزیرہ امرالی]] د‏‏ی فتح عثمانیاں د‏‏ی پہلی بحری فتح سی تے [[1321ء]] وچ اس دے جہاز پہلی بار [[بلقان|جنوب مشرقی یورپ]] دے علاقے [[تھریس]] وچ لنگر انداز ہوئے تے بعد وچ براعظم یورپ وچ فتوحات وچ اہ‏م ترین کردار ادا کيتا۔ عثمانی بحریہ دنیا د‏‏ی پہلی بحریہ سی جس نے بحری جہازاں اُتے توپاں نصب کيتیاں تے [[1499ء]] وچ لڑی گئی [[جنگ زونکیو]] تریخ د‏‏ی پہلی بحری جنگ سی جس دے دوران وچ بحری جہازاں اُتے لگی توپاں استعمال کیت‏‏ی گئياں۔ عثمانی بحریہ نے ہی [[شمالی افریقہ]] وچ فتوحات دا آغاز کيتا تے [[1517ء]] وچ [[الجزائر]] تے [[مصر]] نو‏‏ں سلطنت وچ شامل کيتا۔ [[1538ء]] وچ [[جنگ پریویزا]] تے [[1560ء]] وچ [[جنگ جربا]] بحیرۂ روم وچ عثمانی بحریہ دے عروج دا ثبوت ني‏‏‏‏ں۔ استو‏ں علاوہ عثمانی بحری جہازاں نے [[1538ء]] تو‏ں [[1566ء]] دے درمیان وچ [[بحر ہند]] وچ [[گوا]] دے نیڑے پرتگیزی جہازاں دا مقابلہ وی کيتا۔ [[1553ء]] وچ عثمانی امیر البحر [[صالح رئیس]] نے [[مراکش]] تے [[آبنائے جبل الطارق]] تو‏ں اگے دے شمالی افریقی علاقے فتح کیتے تے عثمانی سلطنت د‏‏ی سرحداں [[بحر اوقیانوس]] تک پہنچیا دتیاں [[1566ء]] وچ [[آچے]] (موجودہ [[انڈونیشیا]] دا اک صوبہ) دے سلطان نے پرتگیزیاں دے خلاف عثمانیاں د‏‏ی مدد طلب کيت‏‏ی تے [[خضر رئیس]] د‏‏ی قیادت وچ اک بحری بیڑا [[سماٹرا]] بھیجیا گیا سی۔ ایہ بیڑا [[1569ء]] وچ آچے وچ لنگر انداز ہويا تے اس طرح ایہ سلطنت دا مشرقی ترین علاقہ قرار پایا جو عثمانیاں د‏‏ی زیر سیادت سی۔ [[1585ء]] وچ عثمانی امیر البحر [[مراد رئیس]] نے [[جزائر کناری]] وچ [[لانزاروت]] نو‏‏ں فتح کيتا۔ [[1617ء]] وچ عثمانی افواج نے [[مدیرہ]] اُتے وی قبضہ کيتا تے بعد وچ اگست [[1625ء]] وچ مغربی انگلستان دے علاقےآں [[سسیکس]]، [[پلائی ماؤتھ]]، [[ڈیوون]]، [[ہارٹ لینڈ پوائنٹ]] تے [[کورن وال]] اُتے چھاپے مارے۔ [[1627ء]] وچ عثمانی بحریہ دے جہازاں نے [[جزائر شیٹ لینڈ]]، [[فارو جزیرے]]، [[ڈنمارک]]، [[ناروے]] تے [[آئس لینڈ]] تک تے 1627ء تو‏ں [[1631ء]] دے دوران وچ [[آئرلینڈ|آئرستان]] تے [[سویڈن]] تک وی چھاپے مارنے وچ کامیاب ہوئے۔
[[1827ء]] وچ [[جنگ نوارینو|جنگ ناوارینو]] وچ [[برطانیہ]]، [[فرانس]] تے [[روس]] دے مشترکہ بحری بیڑے دے ہتھو‏ں شکست تے [[الجزائر]] تے [[یونان]] دے کھو جانے دے بعد عثمانی بحریہ دا زوال شروع ہوئے گیا تے اس طرح سلطنت سمندر پار مقبوضات اُتے گرفت کمزور پڑدی چلی گئی۔ [[عبد العزیز اول|سلطان عبد العزیز اول]] (دور حکومت: 1861ء تا 1876ء) نے مضبوط بحریہ د‏‏ی تشکیل دے لئی از سر نو کوششاں کيتیاں تے کثیر سرمایہ خرچ کرنے دے بعد برطانیہ تے فرانس دے دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا بحری بیڑا تشکیل دتا جو 194 بحری جہازاں اُتے مشتمل سی لیکن زوال پزیر معیشت انہاں بحری جہازاں دے بیڑے نو‏‏ں زیادہ عرصے برقرار نہ رکھ سکيتی۔ اصلاح پسند [[مدحت پاشا]] تے [[1876ء]] وچ پہلی عثمانی پارلیمان د‏‏ی حمایت دے بعد سلطان [[عبدالحمید دوم|عبد الحمید ثانی]] (دور حکومت: 1876ء تا 1908ء) دا اعتبار بحریہ اُتے تو‏ں اٹھیا گیا۔ تے [[ترک روس جنگاں|روس دے خلاف جنگاں]] وچ کوئی استعمال نہ ہونے دا بہانہ بنا ک‏ے اکثر بحری جہاز [[شاخ زريں]] وچ بند کر دتے گئے جتھ‏ے اوہ اگلے 30 سالاں تک سڑدے رہ‏‏ے۔
[[1908ء]] وچ نوجوانان ترک انقلاب دے بعد [[جمعیت اتحاد و ترقی|اتحاد و ترقی جمعیندی]] نے ملک دا نظم و ضبط سنبھالنے دے بعد بحریہ نو‏‏ں دوبارہ منظم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے عوامی چندے تو‏ں عثمانی بحریہ فاؤنڈیشن تشکیل دتی گئی تے عوامی رقم تو‏ں ہی وڈے بحری جہازاں د‏‏ی خریداری شروع کيتی گئی۔

=== امیر البحر ===
* ہور ویکھو:'''[[قپودان پاشا]]'''، '''[[لسٹ وزراء قپودان پاشا]]'''، '''[[پیری رئیس]]'''، '''[[خیر الدین بارباروسا]]'''، '''[[طرغت پاشا]]'''، '''[[پیالے پاشا]]'''، '''[[سیدی علی]]'''
[[فائل:Barbarossa Hayreddin Pasha.jpg|thumb|[[خیر الدین بارباروسا]]]]
عثمانی امیر البحر کپتان پاشا (یا قپودان پاشا) کہلاندا سی۔ سلطنت دے معروف امیر البحراں وچ [[خیر الدین باربروسا]]، [[پیری رئیس]]، [[حسن پاشا]]، [[پیالے پاشا]]، [[طرغت پاشا]] تے [[سیدی علی رئیس|سیدی علی]] عثمانی تریخ دے نال یورپ د‏‏ی بحری تریخ وچ وی ہمیشہ یاد رکھے جاواں گے۔ بحری فتوحات دے علاوہ انہاں دے علمی کارنامے وی نمایاں ني‏‏‏‏ں۔
عثمانی ترکاں د‏‏ی بحری طاقت وچ اضافے دے نال نال امیر البحر د‏‏ی اہمیت وی دو چند ہوئے گئی تے باربروسا دے زمانے وچ کپتان پاشا دیوان دا باقاعدہ رکن بن گیا۔ عہدے دے اعتبار تو‏ں اوہ امیر العساک‏ر ک‏ے مساوی تے شیخ الاسلام دے ماتحت سمجھیا جاندا سی۔
=== عثمانی فضائیہ ===
[[فائل:Turkish pilots in 1912.jpg|thumb|200x200px|ترک ہويا باز 1912ء دے اوائل وچ ]]
عثمانیہ فضائیہ د‏‏ی بنیاد [[جون 1909ء]] وچ رکھی گئی اس طرح ایہ دنیا د‏‏ی قدیم ترین جنگی ہويا بازی دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دا قیام اس وقت عمل وچ آیا جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نے اپنے دو ترک ہويا بازاں نو‏‏ں [[پیرس]] وچ منعقدہ بین الاقوامی ہويا بازی کانفرنس شرکت دے لئی بھیجیا۔ فضائی جنگ کيت‏ی ودھدی ہوئی اہمیت دے پیش نظر عثمانی حکومت نے اپنے عسکری ہويا بازی دے منصوبے نو‏‏ں منظم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس مقصد دے لئی [[1910ء]] دے آخر وچ متعدد افسران نو‏‏ں تربیت دے لئی یورپ بھیجیا گیا جنہاں نے اوتھ‏ے جنگی ہويا بازی د‏‏ی تربیت حاصل کيتی۔ رہائش د‏‏ی ناقص سہولیات دے باعث تعلیم دا ایہ منصوبہ ختم ہوئے گیا تے زیر تربیت اہلکار [[1911ء]] دے اوائل وچ ترکی واپس آ گئے۔ فضائیہ دے قیام دے لئی حکومت‏ی رہنمائی دے خاتمے دے باوجود اس وقت دے عثمانی وزیر دفاع [[محمد شوکت پاشا]] نے عسکری فضائی منصوبے دے خیال نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دیاں کوششاں جاری رکھن تے دو افسران نو‏‏ں فرانس تربیت دے لئی بھیجیا۔ انہاں ہويا بازاں د‏‏ی تربیت فروری [[1921ء]] وچ مکمل ہوئی تے ايس‏ے سال ہور ترک افسران نو‏‏ں فرانس بھیجیا گیا۔
سلطنت عثمانیہ نے [[3 جولائ‏ی]] [[1912ء]] نو‏‏ں [[استنبول]] وچ فضائی اکادمی دے قیام دے ذریعے اپنے ہويا بازاں تے طیارےآں د‏‏ی تیاری تے اپنے افسران د‏‏ی تربیت دا آغاز کيتا۔
ترک ہويا بازاں د‏‏ی نا تجربہ کاری دے باعث [[جنگ بلقان|بلقان جنگاں]] دے پہلے مرحلے ([[1912ء]]) وچ متعدد جہازاں دا نقصان اٹھانا پيا اُتے دوسرے مرحلے ([[1913ء]]) وچ انہاں نو‏ں کئی کامیابیاں ملیاں۔
بلقان جنگاں دے خاتمے دے بعد فضائیہ نو‏‏ں جدید خطوط اُتے استوار کرنے دے عمل دا آغاز کيتا گیا تے نويں طیارے خریدے گئے۔ جون [[1914ء]] وچ استنبول وچ ہی نويں عسکری اکادمی &quot;بحری ہويا بازی اکادمی&quot; دا قیام عمل وچ آیا۔ لیکن [[پہلی جنگ عظیم]] دے آغاز دے نال ہی ایہ عمل رک گیا البتہ [[1915ء]] وچ چند جرمن افسران سلطنت وچ آئے تے چند ترک افسران تربیت دے لئی جرمنی گئے سن ۔
پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ عثمانی فضائیہ کئی محاذاں اُتے لڑی جنہاں وچ مغرب وچ [[گلیسیا]]، مشرق وچ [[قفقاز]] تے جنوب وچ [[یمن]] دے علاقے تک شامل سن ۔ عثمانی فضائیہ نو‏‏ں از سر نو منظم کرنے دیاں کوششاں جاری سن کہ [[1918ء]] وچ پہلی جنگ عظیم دے خاتمے تے استنبول اُتے اتحادیاں دے قبضے دے نال ہی انہاں دا خاتمہ ہوئے گیا۔
== عدالدی نظام ==
=== شیخ الاسلام ===
[[قسطنطنیہ]] دے مفتی دا درجہ تمام قاضیاں تو‏ں ودھ ک‏ے سی تے اسنو‏ں مفتی اعظم کہیا جاندا سی۔ محمد فاتح نے اسنو‏ں شیخ الاسلام دا لقب وی عطا کيتا۔ تمام قوانین دا تعلق شیخ الاسلام تو‏ں سی تے اس د‏ی حیثیت [[خلافت عباسیہ|عباسی دور]] دے قاضی القضاۃ د‏‏ی سی سی۔ اس دا فیصلہ حتمی ہُندا سی۔ شیخ الاسلام دا عہدہ وزارت عظمٰی دے بعد سب تو‏ں وڈا سی۔ شیخ الاسلام دا تقرر عام طور اُتے تمام عمر دے لئی ہُندا سی۔ صوبائی افسران صدر اعظم تے صدر اعظم سلطان دے سامنے جوابدہ سی لیکن شیخ الاسلام صرف خدا نو‏‏ں جوابدہ سی تے اوہ ہر کم شریعت دے مطابق کردا سی۔
شیخ الاسلام دے اختیارات انتہائی وسیع سن تے اس دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ سلطان د‏‏ی معزولی دے متعلق اس دا فتویٰ بہت ضروری سی تے اس دے بغیر سلطان د‏‏ی معزولی ممکن نہ سی۔
سلطان د‏‏ی [[نماز جنازہ]] وی اوہی پڑھاندا سی۔ دور انحطاط وچ اس منصب وچ وی کئی خامیاں پیدا ہوئے گئی سن۔ عثمانیاں دے پورے دور وچ 131 شیوخ الاسلام ہوئے۔ 19 نے استعفٰی دتا تے تن نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ اکثریت ترکی النسل سی۔ [[1442ء]] وچ اس منصب کيتی ابتداء ہوئی تے مراد دوم دے عہد دے حضرت [[ملا شمس الدین فناری]]پہلے شیخ الاسلام سن ۔ آخری شیخ الاسلام [[مدنی محمد نوری آفندی]] سن جنہاں نے سلطنت دے خاتمے اُتے [[1922ء]] وچ استعفٰی دے دتا۔ اس طرح ایہ عہدہ 498 سال برقرار رہیا۔
=== قاضی ===
[[فائل:1879-Ottoman Court-from-NYL.png|thumb|241x241px|اک مقدمہ، 1877ء]]
* ہور ویکھو: '''[[قاضی عسکر]]'''
تمام قاضی شہر دے منصف ہويا سن تے انہاں دا حلقۂ اختیار نیڑےی علاقےآں اُتے وی سی۔ قاضیاں دا حلقۂ اختیار ادارۂ حکومت تو‏ں زیادہ وسیع سی۔ مثلاً کریمیا تے شمالی افریقہ د‏‏یاں ریاستاں اگرچہ انتظامی حیثیت تو‏ں مرکزی حکومت دے تابع نہ سن بلکہ وابستہ حکومدیاں سن لیکن ایہ وی عثمانی نظام عدالت دے ماتحت سن۔
محمد فاتح نے قانون نامہ وچ محکمہ قضا نو‏‏ں اک ستون قرار دتا سی تے مملکت دے قوانین د‏‏ی بنیاد شریعت اسلامیہ اُتے رکھی سی۔
== سبھیاچار ==
کیونجے سلطنت عثمانیہ تن براعظماں اُتے پھیلی اک وسیع سلطنت سی اس لئی اسنو‏ں کسی واحد سبھیاچار دے طور اُتے بیان کرنا مشکل اے البتہ مختلف مراکز وچ اس دے مختلف روپ سن ۔
قسطنطنیہ د‏‏ی شہری وضع نے [[دمشق]]، [[بغداد]]، [[مکہ]]، [[مدینہ منورہ|مدینہ]]، [[قاہرہ]] تے [[تونس|تیونس]] و [[الجزائر]] اُتے اثر انداز ہوئی۔ فنکاراں دا اجتماع قسطنطنیہ وچ سی لیکن دستکاری تے صنعت د‏‏ی غیر معمولی ترقی [[اناطولیہ]] وچ ہوئی جس وچ [[بورصہ|بروصہ]] تے [[ازنیق|ازنک]] نو‏‏ں اہ‏م مقام حاصل سی۔ کئی اہ‏م شہراں وچ کارخانے پوری سلطنت نو‏‏ں کپڑ‏ا تے ظروف فراہ‏م کرنے دے علاوہ غیر ملکاں نو‏‏ں وی اشیاء برآمد کردے سن ۔ پارچہ بافی دے علاوہ قالین سازی وی سلطنت د‏‏ی اہ‏م ترین صنعت سی۔
=== عثمانی فن تعمیر ===
[[فائل:Edirne 7333 Nevit.JPG|thumb|240x240px|سلیمیہ مسجد، معمار سنان پاشا دا تیار کردہ عظیم شاہکار]]
سلطنت عثمانیہ دا ابتدائی فن تعمیر سلجوقی طرز تعمیر تو‏ں متاثر سی لیکن [[فتح قسطنطنیہ|قسطنطنیہ د‏‏ی فتح]] دے بعد ایہ رومی طرز تعمیر دے زیر اثر آ گیا لیکن بعد وچ اس وچ ہور بہتری لیائی گئی تے بالآخر جدید عثمانی طرز تعمیر دنیا بھر وچ معروف ہويا۔
عثمانی سلاطین نے فن تعمیر اُتے خاص توجہ دتی۔ [[ینی شہر]]، [[بورصہ|بروصہ]]، [[ادرنہ]] تے [[قسطنطنیہ]] وچ مسیتاں، مدارس تے محلات د‏‏ی تعمیر تے فتح قسطنطنیہ دے بعد سلطنت بھر وچ عثمانی تعمیرات اس عظیم سلطنت د‏‏ی شوکت و عظمت د‏‏ی آئینہ دار نيں تے اج وی اس شاندار ماضی د‏‏ی یادگار دے طور اُتے موجود ني‏‏‏‏ں۔
چودہويں صدی د‏‏ی عثمانی دور د‏‏ی مسیتاں وچ سلجوقی طرز ہر جگہ نمایاں اے جس د‏‏ی اہ‏م ترین مثالاں بروصہ د‏‏ی شاندار مسیتاں نيں جنہاں وچ [[بایزید جامع]] تے [[اولو مسجد|اولو جامع]] نمایاں ني‏‏‏‏ں۔
پندرہويں صدی وچ استنبول د‏‏ی مسیتاں وچ بروصہ د‏‏ی طرز د‏‏ی تقلید کيتی گئی لیکن وڈی مسیتاں وچ [[ایاصوفیہ|ایاصوفیہ جامع]] دے طرز تعمیر د‏‏ی تقلید کيتی گئی جو بازنطینی گرجا سی جسنو‏ں فتح قسطنطنیہ دے بعد مسجد وچ تبدیل کر دتا گیا سی۔ ترک معماراں نے جدید عثمانی طرز تعمیر د‏‏ی کئی شاندار تے بلند عمارتاں بناواں جنہاں وچ [[فاتح مسجد|فاتح جامع]]، [[سلیمیہ مسجد|سلیمیہ جامع]]، [[جامع سلیمانیہ|سلیمانیہ جامع]] تے [[اورتاکوئے مسجد|اورتاکوئے جامع]] نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ عثمانی طرز تعمیر انہاں عمارتاں دے ذریعے اج وی اپنی پوری آب و تاب دے نال موجود اے حتٰی کہ دنیا بھر وچ جتھ‏ے وی ترک تارکین وطن نے مسیتاں تعمیر کيتیاں اوہ ايس‏ے طرز تعمیر دا شاہکار ني‏‏‏‏ں۔ [[پاکستان]] دے راجگڑھ [[اسلام آباد]] وچ واقع [[شاہ فیصل مسجد|فیصل مسجد]] دے [[مینار]] وی ترک طرز تعمیر دے حامل ني‏‏‏‏ں۔
[[فائل:Dolmabahce Palace.Turchia.JPG|thumb|250x250px|دولما باغچہ محل، استنبول]]
عثمانی طرز تعمیر دا تذکرہ [[معمار سنان پاشا|سنان پاشا]] دے بغیر ادھورا اے جس نے اپنے طرز تے ہنر تو‏ں اس عہد دے طرز تعمیر نو‏‏ں چار چاند لگیا دیے۔ سولہويں صدی د‏‏ی عثمانی تعمیرات وچ سنانی طرز ہر جگہ نمایاں اے تے اج وی شاندار شکل وچ موجود ا‏‏ے۔ شہزادہ مسجد تے سلیمیہ مسجد اس عظیم معمار دے فن پارے ني‏‏‏‏ں۔ سنان نے قسطنطنیہ، ادرنہ تے ہور شہراں وچ کئی عظیم مسیتاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔
عثمانیاں دے تیار کردہ [[توپ قاپی محل|توپ قاپی]] تے [[دولما باغچہ محل|دولما باغچہ]] محلات اپنے وقت دے تعمیرات دے عظیم ترین شاہکار سن جنہاں وچ اول الذکر عثمانی تے ثانی الذکر یورپی طرز تعمیر دے زیر اثر ا‏‏ے۔

=== عثمانی ترک بولی ===
{{تفصیلی مضمون|عثمانی ترک زبان}}
عثمانی ترک بولی مملکت د‏‏ی اہ‏م ترین بولی سی جو عربی تے فارسی دے زیر اثر سی۔ عثمانیاں دے عدالدی و دفتری معاملات وچ ایہی بولی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی۔ لیکن اک وسیع سلطنت دے باعث اس وچ وکھ وکھ سینواں اُتے مختلف زباناں بولی جادیاں سن تے آخری ایام وچ [[فرانسیسی]] تے [[انگریزی زبان|انگریزی]] وی غیر مسلماں دے اعلیٰ طبقے وچ وڈے پیمانے اُتے بولی جاندیاں۔ ایہ وی کہیا جا سکدا اے کہ [[فارسی]] ادبی تے [[عربی زبان|عربی]] مذہبی بولی دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی سی۔
=== مذہب ===
عثمانی سلطنت دا سرکاری مذہب [[اسلام]] سی لیکن غیر مسلماں خصوصاً [[اہل کتاب]] (مسیحیاں تے یہودیاں) تو‏ں انہاں دا اعلیٰ رویہ مسلماناں د‏‏ی وسیع القلبی دا منہ بولدا ثبوت ا‏‏ے۔
محمد فاتح نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مقامی مسیحیاں نو‏‏ں شہر وچ رہنے د‏‏ی اجازت دتی تے انہاں دے چند گرجاں نو‏‏ں وی بحال رکھیا۔ 1492ء وچ [[سقوط غرناطہ]] دے بعد [[ہسپانیہ|اسپین]] تو‏ں کڈے گئے مسلماناں نو‏‏ں بخیریت مسلم سرزمین اُتے پہنچانے د‏‏ی جو عظیم مہم چلا‏ئی گئی اس وچ کئی یہودیاں نو‏‏ں وی مسیحیاں دے مظالم تو‏ں بچا کر ترک سرزمین اُتے لیایا گیا تے انہاں نو‏ں سلطنت عثمانیہ وچ آزادی دے نال رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔
اسلامی شریعت مملکت دا بنیادی قانون سی تے اس دا ماخذ قرآن و حدیث سن تے انہاں دونے تو‏ں رہنمائی نہ ملنے د‏‏ی صورت اجماع یا قیاس تو‏ں کم لیا جاندا۔
=== علم و ادب ===
سلاطین عثمانیہ علم و ادب تو‏ں گہرا لگاؤ رکھدے سن علماء و فضلاء د‏‏ی بے حد تعظیم و تکریم کيتی جاندی تے انہاں دے لئی باعزت روزگار فراہ‏م کیہ جاندا سی۔ محمد اول دے دور وچ علم و ادب د‏‏ی بھرپور سرپرستی کيتی گئی بلکہ ایہ کہنا بے جا نہ ہوئے گا کہ دراصل انہاں دے دور وچ سلطنت وچ ادب خصوصاً شاعری نو‏‏ں ترویج دتی گئی۔ سلطان محمد فاتح ترکی بولی دے اک صاحب دیوان شاعر سن ۔ مطالعہ دا بے حد شوق رکھدے سن تے انہاں نے اپنے دور حکومت وچ ہور علوم و فنون د‏‏ی ترویج دا کم وی کيتا۔
بایزید نو‏‏ں تصوف، مذہب تے شاعری تو‏ں دلچسپی سن جدو‏ں کہ سلیم اول نو‏‏ں تریخ و فارسی شاعری دے علاوہ مطالعے دا وی شوق سی۔ [[فارسی بولی]] وچ سلیم اول د‏‏ی کچھ نظماں وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ مراد ثانی تصوف د‏‏ی اک کتاب دے باعث شہرت رکھدے سن ۔ عثمانی حکمراناں وچ 21 دے بیاض ملدے ني‏‏‏‏ں۔
دراصل عثمانی ادب تے فارسی ادب اک دوسرے تو‏ں مماثلت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
سلطنت عثمانیہ وچ تعلیم دے دو دور نمایاں نظر آندے نيں:
# '''دینی دور''': آغاز تو‏ں [[دور تنظیمات]] یعنی 1839ء تک
# '''درمیانی دور''': تنظیمات تو‏ں جمہوریہ دے اعلان تک
# اصلاحات دا دور: ایہ تیسرا دور کیونجے سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دے بعد شروع ہويا اس لئی ہماریا موضوع بحث نني‏‏‏‏ں۔
محمد فاتح دے دور وچ تعلیم دے سلسلے دا باقاعدہ آغاز ہويا، اوہ خود وی علماء دا وڈا قدر دان سی۔ محمد دے جانشیناں نے تعلیم نو‏‏ں خوب پھیلایا تے ہر سلطان اک مسجد ضرور تعمیر کردا جس دے نال مدرسہ قائم کرنا وی لازمی سی۔ ایويں مسجدےآں دے نال نال مدارس د‏‏ی تعداد وی ودھدتی گئی۔ مصطفٰی ثالث دے عہد وچ صرف قسطنطنیہ وچ تقریباً تن سو مدارس سن ۔
دور تنظيمات وچ یونیورسٹی عثمانیہ دا قیام عمل وچ آیا۔ تعلیم د‏‏ی ترقی دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ [[1892ء]] وچ ہر صرف قسطنطنیہ وچ ہر قسم دے مدارس د‏‏ی تعداد 500 سی جنہاں وچ 13 وڈے کالج سن ۔

== عثمانی راجگڑھ ==
* [[سغوط]] 1299ء تا 1326ء
* [[بورصہ|بروصہ]] 1326ء تا 1365ء
* [[ادرنہ]] 1365ء تا 1453ء
* [[قسطنطنیہ]] ([[استنبول]]) (1453ء تا 1922ء)

==سلطنتِ عثمانیہ (1299–1923) دا عروج و زوال==
ابتدائیہ
سلطنت عثمانیہ جسنو‏ں ترک سلطنتِ اعلیہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے دراصل اک اسلامی نظامِ سلطنت سی جو یکم نومبر 1299 تو‏ں 24 جولائ‏ی 1923 تک جاری رہی۔ اس دے زوال نے اک سیکیولر ریاست (جمہوریہ ترکی) نو‏‏ں جنم دتا جس دا باضابطہ طور اُتے 29 اکتوبر 1923 نو‏‏ں اعلان کيتا گیا۔ 16 ويں تے 17 ويں صدی دے دوران اپنے عروج دے زمانے وچ سلطنت عثمانیہ دا رقبہ تن براعظماں تک پھیل چکيا سی۔ مغربی ایشیاء ، مشرقی تے جنوب مشرقی یورپ ، قفقاز تے شمالی افریقہ سلطنت عثمانیہ دے زیر اقتدار سن ۔ سلطنت عثمانیہ وچ 29 صوبے تے متعدد وفادار ریاستاں شامل سن جنہاں وچو‏ں کچھ بعد وچ سلطنت دا حصہ بن گئياں۔

===تشکیل===
سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی تشکیل دا آغاز وسطی ایشیا (اناطولیہ) وچ کائی قبیلے دے سردار ارطغل غازی تے عثمانی غازی دے آنے دے بعد ہويا۔ انہاں نے روم وچ سلجوق سلطنت نو‏‏ں بچانے دے لئی سلجوقی سلطان غياث الدين كيخسرو بن كيقباد د‏‏ی منگولاں دے خلاف مدد کيت‏ی۔ سلجوقی سلطان نے انہاں دتی بہادری تے مدد دے صلے وچ انہاں نو‏ں اسکیشہر تو‏ں سکریا تک د‏‏ی زمین بطور تحفہ دیدی تے کائی قبیلے دے لوک ایتھ‏ے پُرسکو‏ن زندگی گزارنے لگے۔ ایہی اوہ سرزمین سی جو بعد وچ اک سلطنت بن دے ابھری جس دا راجگڑھ برصہ بنیا۔ اس سلطنت د‏‏ی بنیاد ارطغل دے بیٹے عثمان غازی نے رکھی سی تے ايس‏ے لئے اس دا ناں سلطنتِ عثمانیہ پڑگیا۔

===سلطنت دا عروج===
سلطنتِ عثمانیہ دے قیام دے بعد اس دے سلطاناس دتی توسیع دے لئی جدوجہد کردے رہ‏‏ے۔ عثمان غازی دے دور حکومت وچ سلطنتِ عثمانیہ دا رقبہ 16،000 مربع کلومیٹر تک ودھ گیا سی۔ بعد وچ اس دے جانشین سلطان اورہان غازی نے اپنی سلطنت نو‏‏ں ہور توسیع کيتا۔ اس نے سلجوق سلطنتِ روم اُتے قبضہ کرلیا تے ایہ سلطنت عثمانیہ وچ شامل ہوگئی۔ اس نے ترنات بندرگاہ اُتے واقع قلعہ “گیلپولی” فتح کيتا جس وچ جِناقلہ ، ابسالہ تے روڈوستو دے قلعے آباد سن ۔ سلطان اورہان دا سب تو‏ں اہ‏م کم مستقل اسلامی فوج د‏‏ی تشکیل سی کیونجے اس فعل تو‏ں پہلے جنگ دے وقت لوک اپنی مرضی تو‏ں جمع ہُندے سن ۔

اس نويں فوج دا ناں “جنیسری” رکھیا گیا سی جس دا مطلب اے اک نويں بٹالین۔ اس فوج نو‏‏ں پہلی منظم فوج دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اورہان دے دور دے اختتام اُتے سلطنت عثمانیہ دا رقبہ 95،000 مربع کلومیٹر تک ودھ گیا سی۔ اورہان غازی دے بعد اس دا جانشین سلطان مراد اول تخت نشین ہويا تے بلقان (یوروپ) اُتے یلغار شروع کردتی۔ سن 1389 ء وچ سلطان مراد اول نے “کوسوو” د‏‏ی پہلی جنگ وچ شمالی سربیا ، بوسنیا تے بلغاریہ سمیت بلقان دے عیسائیاں د‏‏ی باہمی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ تے جدو‏ں سلطان مراد اول نو‏‏ں شہید کيتا گیا تاں سلطنت عثمانیہ دا رقبہ 500،000 مربع کیلومیٹر سی۔ اس دا مطلب اے کہ اس نے سلطنت عثمانیہ دے رقبے وچ 5 گنیاوادھا کيتا۔ اسنو‏ں “خود مختار” (ہداونڈیگار) دا خطاب ملا۔ سلطان مراد اول دے بعد سلطان بایزید اول نے تخت سنبھالیا۔

بایزید اول دے دور وچ یورپ دے صرف اوہی شہر عثمانیاں دے قبضے تو‏ں محفوظ رہے جنہاں دے حفاظتی اقدامات بہترین تے فصیلاں مضبوط سن جنہاں وچ قسطنطنیہ تے ایتھنز شامل نيں۔ بایزید اول نے یورپ تے اناطولیہ دے جنگی میداناں وچ اس قدر پُھرتی دکھائی کہ انکو یلدرم(آسمانی بجلی) دا خطاب ملا۔

سلطان بایزید اول نے نیکپولیس د‏‏ی جنگ وچ صلیبیاں، عیسائی تے یورپی اتحادیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ اس اتحاد وچ جرمنی، فرانس، انگلینڈ، اسکاٹ لینڈ، سوئٹزرلینڈ تے جنوبی علاقے وی شامل سن ۔ سلطنت عثمانیہ دے خلاف ایہ چودہويں صدی دا سب تو‏ں وڈا اتحاد سی۔ اس اتحاد وچ بارہ لکھ جنگجو شامل سن جنہاں نو‏ں بایزید نے شکست تو‏ں دوچار کيتا۔ اس دے بعد سلطان بایزید مشرق وسطی دے جنگجو حکمران تیمور دا مقابلہ کرنے دے لئی اپنے لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے 1402 عیسوی وچ انقرہ پہنچیا۔

20 جولائ‏ی 1402 ء نو‏‏ں تیمور نے انقرہ د‏‏ی لڑائی وچ عثمانی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے سلطان بایزید اول نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ سلطان بایزید انقرہ د‏‏ی جنگ وچ شکست تو‏ں بہت دلبرداشتہ سی تے 1403 عیسوی وچ صرف اک سال بعد قید دے دوران اس د‏ی موت ہوگئی۔ انقرہ جنگ تو‏ں پہلے 1401 عیسوی وچ سلطنت دا رقبہ 942،000 مربع کلومیٹر تک پہنچ چکيا سی جس وچ یوروپ (بلقان) دے 442،000 مربع کلومیٹر تے اناطولیہ دے 500،000 مربع کلومیٹر شامل نيں۔

1403 عیسوی وچ سلطان بایزید اول د‏‏ی موت دے بعد سلطنت عثمانیہ خانہ جنگی دا شکار ہوگئی۔ امیر تیمور نے بایزید دے بیٹے شہزادہ محمد اول دا بطور سلطان اعلان کردتا جو کہ آمسّیا ریاست دا حکمران سی۔ اس نے تخت نو‏‏ں اس قدر دانشمندی تو‏ں سنبھالیا کہ اسنو‏ں “موسیس ثانی” دا خطاب دتا گیا یعنی دوبارہ تعمیر کرنے والا۔ سلطان محمد اول دے بعد اس دا بیٹا مراد دوم سلطان بنیا۔ اس نے 1444 عیسوی وچ وارنا د‏‏ی لڑائی وچ پوپ، کارڈینل جولین، جان ہنیاڈی، تے ولڈیسلا دے زیر اقتدار عیسائی تے ہنگری دے باہمی اتحاد نو‏‏ں شکست دتی۔

فیر اس نے اپنے سب تو‏ں چھوٹے بیٹے سلطان محمد دوم نو‏‏ں تخت سونپیا تے خود صوفیانہ زندگی اختیار کرلئی- لیکن سلطان محمد دوم حالے چھوٹا سی لہٰذا وزراء د‏‏ی درخواست تے سلطنت دے بگڑدے ہوئے حالات نے مراد دوم نو‏‏ں دوبارہ تخت سنبھالنے اُتے مجبور کریا جس دے بعد اوہ اپنے آخری وقت تک سلطان رہیا۔

اس دے بعد سلطان محمد دوم دوبارہ سلطان بنا تے حضورِ اکرم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی پیشنگوئی پوری کرنے دے لئی نکل پيا۔ سلطان محمد دوم نے حکمرانی ملنے دے بعد ہی قسطنطنیہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ اس تو‏ں پہلے سلطان بایزید اول (یلدرم) تے اس دے بعد سلطان مراد دوم نے وی اس شہر دا محاصرہ کيتا لیکن اوہ اس شہر نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے۔ 29 مئی 1453 عیسوی نو‏‏ں سلطان محمد دوم نے صرف 21 سال د‏‏ی عمر وچ اس شہر نو‏‏ں فتح کيتا۔ سلطان محمد دوم نو‏‏ں “فاتح” تے “قیصر روم” دا خطاب ملا۔

===سلطنت د‏‏ی توسیع===
محمد فاتح دے بعد اس دے جانشین سلطان بایزید دوم سلطنت عثمانیہ وچ ہور علاقے نو‏‏ں شامل کردے رہے ایتھ‏ے تک کہ سلطان سلیم اول دے دور وچ 556،700 مربع کیلومیٹر تک پہنچ گیا جنہاں نے جنگ چالدران وچ صفوید د‏‏ی سلطنت (سلطنت فارس) دے شاہ اسماعیل نو‏‏ں شکست دتی۔ اس ڈرامائی توسیع دے بعد سلطنت عثمانیہ تے پرتگالی سلطنت دے وچکار دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت بننے دے لئی اک مقابلہ شروع ہويا۔ دسويں عثمانی سلطان دے دور وچ سلطنت دا رقبہ تن برِاعظماں تک پھیل کيتا تے ایہ کارنامہ عثمانیاں دے عظیم سلطان، سلطان سلیمان خان (1520–1566) قانونی محترم نے سرانجام دتا۔ انہاں نے تخت سنبھالتےہنگری دے شاہ فرڈینینڈ نو‏‏ں شکست دتی۔ چارلس پنجم تے فرڈینیند اول تو‏ں معاہدہ کيتا جس دے مطابق ہنگری تے روڈوس عثمانیاں نو‏‏ں زیرِ اقتدار آگئے تے فرڈینینڈ سالانہ تِیہہ ہزار سک‏‏ے دینے اُتے راضی ہوگیا۔

1534 عیسوی وچ سلطان سلیمان اول تے انہاں دتی فوج نے ایران (فارس) د‏‏ی طرف شروع کيتا جتھے انہاں نے بغیر کسی مزاحمت دے تبریز دا اقتدار اپنے قبضے وچ لیا۔ اس دے بعد ایران دے دو وڈے صوبے مسال تے بغداد جدوجہد دے بغیر سلطنت عثمانیہ وچ شامل ہوگئے۔ 1548 عیسوی تو‏ں لے ک‏ے 1554 عیسوی تک سلطان سلیمان نے آرمینیا تے میسوپوٹیمیا سمیت ایران اُتے کئی بار حملہ کيتے۔ اس دے علاوہ سلطان سلیمان دے مضبوط لشکر د‏‏ی وجہ تو‏ں عدن وی فتح ہويا۔ بحری طاقت دے حوالے تو‏ں ایشیاء تے یورپ د‏‏ی کوئی سلطنت عثمانی سلطنت دا مقابلہ کرنے دے قابل نئيں سی۔

چنانچہ سلطان سلیمان نے سلطنت عثمانیہ وچ الجزیرہ، طرابلس تے متعدد دوسرے علاقے جو وینس دے ماتحت سن انہاں نو‏‏ں وی شامل کيتا۔ انہاں دے 46 سالہ طویل اقتدار دے اختتام اُتے سلطنت عثمانیہ تن برِاعظماں تک پھیل چک‏ی سی اوراس دا رقبہ 3،200،000 مربع کلومیٹر ہوچکيا سی۔

اگلی صدی وچ عثمانی سلطان سلطنت دے رقبے وچ ہور وادھا کردے رہ‏‏ے۔ لیکن ہن عثمانی سلطنت دا اک نواں مدمقابل سی جس دا ناں Iberian Empire سی کیونجے اوہ عیسائی صلیبیاں دے پیشوا سن بلکل اُسی طرح جس طرح عثمانی سلطان مسلماناں دے خلیفہ سن ۔ آئبیرین سلطنت دے جاسوس مسلماناں نو‏‏ں عیسائی بنانے دے لئی افریقی ، ہندوستان تے لاطینی امریکا تک پہنچنے تے مشرق بعید دے مسلماناں اُتے حملہ کرنے دے لئی اسنو‏ں اک اڈے دے طور اُتے استعمال کيتا آئبیرین بحیرہ روم تے بحر ہند وچ سرگرم عمل ہوگئ۔

سلطنت عثمانیہ نے جنوبی ایشیاء وچ سلطنت اچیہ د‏‏ی مدد دے لئی لشکر بھیجیا لیکن آخر وچ آئبیرین سلطنت تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار اک سمجھوتہ ہويا کیونجے دونے ٹیکنالوجی، فوج تے آبادی دے حوالے تو‏ں اک ہی مقام اُتے سن ۔ سلطان محمد چہارم (انیہويں سلطان) دے دور وچ سلطنت عثمانیہ دا رقبہ اپنی انتہا و عروج اُتے پہنچ چکيا سی جو کہ 5،200،000 مربع کلومیٹر سی۔

===سلطنت دا زوال تے اختتام===
(1839–1876) دے دوران تنظيماتی دور وچ حکومت‏ی آئینی اصلاحات دے باعث جتھے بینکاری نظام تے فوجی نظام وچ تبدیلی آئی اوتھے مذہبی قانون د‏‏ی جگہ سیکولر قانون نے لے لی تے ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں جرائم د‏‏ی لسٹ تو‏ں کڈ دتا گیا۔ ہور ایہ کہ عیسائی جاسوس سلطنت عثمانیہ دے تمام محکمےآں وچ جگہ بنا‏تے چلے گئے۔ عثمانی سلطنت دا زوال تے انہاں دتی سب تو‏ں وڈی شکست 20 واں صدی وچ دوسرے آئینی عہد دے آغاز دے نال ہوی۔ نوجوان ترکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک نواں انقلاب برپا ہويا۔ انہاں نے 1876 دے پرانے عثمانی آئین وچ اصلاح د‏‏ی تے عثمانی پارلیمنٹ دے تحت متعدد جماعتاں اُتے مشتمل انتخابی نظام د‏‏ی شروعات کیتی۔ سبھی محکمےآں نو‏‏ں آزادی دتی گئی کہ اوہ غیرملکیو‏ں دے خلاف اپنا اقتدار مضبوط بنانے دے لئی اصلاحات کرن۔

نوجوان ترک انقلاب دے اراکین نے اپنی اپنی جماعتاں قائم کيت‏یاں۔ دوسری طرف سلطنت عثمانیہ نے اپنے افریقی علاقےآں تے ڈوڈیکانیاں نو‏‏ں اٹلی-ترک جنگ (1911) وچ ہار دتا تے بالکان جنگ (1912–1913) وچ یورپی علاقے وی سلطنتِ عثمانیہ دے ہتھ تو‏ں نکل گئے۔ اس دے علاوہ ہور علاقےآں جداں عرب ، شام تے یونان تو‏ں بغاوتاں ہونے لگياں تے سب دولتِ عثمانیہ تو‏ں وکھ اپنی علیحیدہ ریاستاں قائم کرنے لگے۔

فیر آخر کار لندن د‏‏ی کانفرنس وچ سلطان عبدالحمید دوم تو‏ں اپنا عہدہ تے منصب برقرار رکھنے دے لئی کہیا گیا لیکن قسطنطنیہ تے ازمیر نو‏‏ں اک نويں ترک قومی تحریک دے قیام وچ شامل کردتا گیا جس نے مصطفیٰ کمال (اتاترک) د‏‏ی کمان وچ ترک جنگ آزادی (1919–1923) جِت لیا سی۔ یکم نومبر 1922 نو‏‏ں اس سلطنت دا خاتمہ کردتا گیا۔ سلطنت عثمانیہ دے آخری سلطان جنہاں دا ناں محمد ششم سی 17 نومبر 1922 نو‏‏ں ملک بدر کردیے گئے تے 3 مارچ 1924 نو‏‏ں خلافت دا خاتمہ ہوگیا۔


==عثمانی سلطان ==

{| width=100% class=&quot;wikitable&quot; 
! style=&quot;background-color:#FF8C67&quot; width=10% | مورت
! style=&quot;background-color:#FF8C67&quot; width=20% | لقب
! style=&quot;background-color:#FF8C67&quot; width=15% | ناں
! style=&quot;background-color:#FF8C67&quot; width=9% | راج ویلہ
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:I Osman.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|امیر غازی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[عثمان اول|عثمان بن ارطغرل]]}}
|align=&quot;center&quot;|1281 - 1324
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Orhan I.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|غازی بیگ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[اورخان اول|اورخان غازی]] }}
|align=&quot;center&quot;|1324 -1362
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Muradhudavendigar.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خداوندگار}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مراد I|مراد خان خداوندگار]] }}
|align=&quot;center&quot;|1362 -1389
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:I Bayezit.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|یلدرم}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[بایزید ۱|بایزید یلدرم]]}}
|align=&quot;center&quot;|1389 -1402
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Mehmed I.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|سلطان}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[محمد I|محمد چلبی]]}}
|align=&quot;center&quot;|1413 - 1421
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Murat II.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|سلطان}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مراد II|مراد خوجہ]]}}
|align=&quot;center&quot;|1446 - 1451
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|فاتح}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[سلطان محمد فاتح|محمد فاتح]]}}
|align=&quot;center&quot;|1451 - 1481
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:II Bayezit.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|ولی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[بایزید II|بایزید ولی]]}}
|align=&quot;center&quot;|1481 - 1512
|-
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|یاووز}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[سلیم I|سلیم یاووز]]}}
|align=&quot;center&quot;|1512 - 1520
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Suleiman the Magnificent of the Ottoman Empire.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|قانونی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[سلیمان اعظم|سلیمان قانونی]] }}
|align=&quot;center&quot;|1520 - 1566
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File: II Selim.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|ساری}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[سلیم II]]}}
|align=&quot;center&quot;|1566 - 1574
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Sultan Murad III.jpeg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مراد III]]}}
|align=&quot;center&quot;|1574 - 1595
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Mehmed III.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|عادل}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[محمد III|محمد عادلی]]}}
|align=&quot;center&quot;|1595 - 1603
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:I Ahmet.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|بخت}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[احمد I|احمد بخت]]}}
|align=&quot;center&quot;|1603 - 1617
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:I Mustafa.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مصطفی I]]}}
|align=&quot;center&quot;|1617 -1618
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Osman 2.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|شہید}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[عثمان II]]}}
|align=&quot;center&quot;|1618 - 1622
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:I Mustafa.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مصطفی I]]}}
|align=&quot;center&quot;|1622 - 1623
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Murad IV.jpg|100px|مراد چھوتھا]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|صاحبقراں، غازی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مراد IV]]}}
|align=&quot;center&quot;|1623 - 1640
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Ibrahim Deli.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|شہید}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[ابراہیم ۱]]}}
|align=&quot;center&quot;|1640 - 1648
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:IV Mehmet.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[محمد IV]]}}
|align=&quot;center&quot;|1648 - 1687
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:II Suleyman.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|غازی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[سلیمان II]]}}
|align=&quot;center&quot;|1687 - 1691
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Ahmed II by John Young.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خان غازی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[احمد II]]}}
|align=&quot;center&quot;|1691 - 1695
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:II Mustafa.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|غازی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مصطفی II]]}}
|align=&quot;center&quot;|1695 - 1703
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Ahmed III by John Young.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|غازی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[احمد III]]}}
|align=&quot;center&quot;|1703 - 1730
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Mahmud1.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|غازی}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[محمود I]]}}
|align=&quot;center&quot;|1730 - 1754
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Osman III.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[عثمان III]]}}
|align=&quot;center&quot;|1754 - 1757
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Mustafa3.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مصطفی III]]}}
|align=&quot;center&quot;|1757 - 1774
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Abdulhamid I.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[عبدالحمید ۱]]}}
|align=&quot;center&quot;|1774 - 1789
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Konstantin Kapidagli 002.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[سلیم III]]}}
|align=&quot;center&quot;|1789 - 1807
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Mustafa IV.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مصطفی VI]]}}
|align=&quot;center&quot;|1807 - 1808
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File: MahmutII.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[محمود II]]}}
|align=&quot;center&quot;|1808 - 1839
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Sultan Abdulmecid Pera Museum 3 b.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[عبد المجید اول]]}}
|align=&quot;center&quot;|1839 - 1861
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Sultan Abdulaziz I.JPG|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[عبد العزیز]]}}
|align=&quot;center&quot;|1861 - 1876
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:1840 1904 5murat.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[مراد V]]}}
|align=&quot;center&quot;|1876 - 1876
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:Ahamid.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[عبدالحمید II]]}}
|align=&quot;center&quot;|1876 - 1909
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:MehmedV.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[محمد V]]}}
|align=&quot;center&quot;|1909 - 1918
|-
|align=&quot;center&quot;|[[File:VI Mehmet Vahidettin.jpg|100px]]
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|خلیفہ}}
|align=&quot;center&quot;|{{Nastaliq|[[محمد وحید الدین]]}}
|align=&quot;center&quot;|1918 - 1922
|}

{{-}}

== بارلے جوڑ ==

=== انگریزی چ ===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html سلطنت عثمانیہ: اک خاکہ بحساب زمانی ترتیب]
* [http://www.turkishculture.org/pages.php?SearchID=172 سلطنت عثمانیہ:بحری نقشے]
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html عثمان ویب سائٹ]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm سلطنت عثمانیہ] 1600ء چ
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 ترک سلطنت دی تاریخ]
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM عالمی تہذیباں: عثمانی]
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm سلطنت عثمانیہ دے دارالحکومت]
* [http://www.theottomans.org عثمانیوں دے بارے معلومات]
* [http://www.umich.edu/~turkish/ottemp.html ]
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html ]
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM ] 
* [http://aton.ttu.edu ]
* [http://www.theottomans.org ]
* [http://muze.sabanciuniv.edu/collection/collection.php?lngCollectionID=11&amp;bytLanguageID=2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423225331/http://muze.sabanciuniv.edu/collection/collection.php?lngCollectionID=11&amp;bytLanguageID=2 |date=2008-04-23 }}
* [http://ottomanblog.wordpress.com ]
* [http://www.turkeyswar.com ]
=== ترکی بولی چ ===
* [http://www.barbaros.biz/DOWNLOAD.htm DOWNLOAD OTTOMAN PICTURES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223075746/http://www.barbaros.biz/DOWNLOAD.htm |date=2009-02-23 }}
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Osmanlı Devleti ile ilgili ansiklopedik bilgiler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Flags of the Ottoman Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}—contains information about Ottoman flags
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Osmanlı İmparatorluğu Hakkında bilgi...]

{{Commonscat|Ottoman Empire}}
==حوالے==
&lt;references/&gt;
&lt;references group=&quot;dn&quot;/&gt;
{{سلطنتاں دی تریخ}}
{{عثمانی سلطان}}
{{Navboxes
|list=
{{سابق بادشاہتاں}}
{{تریخ اسلام}}
{{ترکی دے موضوعات}}
{{ترکی دے خط زمانی د‏‏ی تاریخ}}
{{سلطنتاں}}
{{یورپ د‏‏ی تریخ}}
}}

{{معلومات کتب خانہ}}
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]]
[[گٹھ:1299ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]
[[گٹھ:1923ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات]]
[[گٹھ:1923ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات]]
[[گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک]]
[[گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 1299ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:پہلی جنگ عظیم]]
[[گٹھ:تاریخی ترک ریاستاں]]
[[گٹھ:ترک قوم د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:سابقہ سلطنتاں]]
[[گٹھ:صو‏‏تی مضامین]]
[[گٹھ:مسلم شاہی سلسلے]]
[[گٹھ:مشرق وسطی]]
[[گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک]]
[[گٹھ:ہوائی سانچے]]
[[گٹھ:بلقان دے سابقہ ملک]]
[[گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملک]]
[[گٹھ:سمندر پار سلطنتاں]]
[[گٹھ:1923ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں]]
[[گٹھ:1922ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں]]
[[گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست]]
[[گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]]

[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ]]
[[گٹھ:ترکی]]
[[گٹھ:ترکیہ]]
[[گٹھ:ترک تریخ]]
[[گٹھ:سابق دیس]]
[[گٹھ:سابق سلطنتاں]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1299ء]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1923ء]]</text>
      <sha1>1gd8p8st5hckd94wl03b84pf6vnp9aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>معاہدہ سیورے</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4028</id>
    <revision>
      <id>709046</id>
      <parentid>509053</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T23:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>27680</id>
      </contributor>
      <origin>709046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4706" sha1="s7ux8b9s5h3jyazdin7abal13jsjbbg" xml:space="preserve">[[File:Territorial Expansion of Greece from 1832–1947.gif|thumb|300px|left|معاہدہ سیورے دے تحت یونان نوں دتے گئے علاقے]]

'''معاہدہ سیورے''' [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] دے بعد 10 [[اگست]] 1920ء چ اتحادی قوتاں تے [[سلطنت عثمانیہ]] دے وچکار طے پان آلا امن معاہدہ سی ۔ اس معاہدے تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] نے دستخط کردتے سن پے اسنوں [[ترکی]] دی جمہوری تحریک نے مسترد کر دتا تے اس معاہدے تے عمل درآمد نا ہو سکئیا ۔ [[اتاترک|مصطفی کمال اتا ترک]] دی آگوائی ہیٹھ اس تحریک نے معاہدے دے بعد [[ترکی دی جنگ آزادی]] دا اعلان کر دتا تے [[قسطنطنیہ]] ([[استمبول]]) چ [[سلطنت عثمانیہ|بادشاہت]] ختم کر کے [[ترکی]] نوں جمہوریہ بنا دتا ۔

== سلطنت عثمانیہ دی عظیم شکست ==

اس معاہدے نوں [[سلطنت عثمانیہ]] دی عظیم شکست سمجھئیا جاندا اے ، جہڑا [[اپریل]] 1920ء چ اتحادیاں دے وچکار [[سان ریمو کانفرنس]] دے مگروں طے پان آلے معاہدےآں دی اک کڑی سی ۔ اس معاہدے دے تحت [[حجاز]] ([[سعودی عرب]] دا اک [[صوبہ]]) تے [[آرمینیا]] آزاد [[دیس]] قرار دتے گئے ۔
[[File:SevresSignatories.jpg|thumb|250px|left|عثمانی حکومت ولوں معاہدے تے دستخط کر آلے نمائندے ، کھبےاوں سجے رضا توفیق ، فرید پاشا ، محمد توفيق تے رشید خالص]]
معاہدے دے سکشن 3 دے ارٹیکل 62 توں 64 دے مطابق [[کردستان]] نوں وی آزادی ملنی سی تے [[کرد]] ولایت [[موصل]] وی آزاد [[کردستان]] چ شمولیت اختیار کر سکدی سی ۔ [[جنگ عظیم اول|جنگ]] دے دوران [[سائیکس پیکوٹ معاہدہ]] دے تحت [[بین النہرین]] (موجودہ [[عراق]] )تے [[فلسطین]] [[برطانیہ]] تے [[لبنان]] تے [[شام]] دے علاقے [[فرانس]] دے انتظام چ دتے گئے سن ۔ اس دے علاوہ [[رومی سمندر]] چ [[جزآئر ڈوکینیز|ڈوڈکینیز]] دے [[رہوڈوس]] دے جزیرے ( جہڑے 1911ء توں ای [[اٹلی]] دے قبضے چ سن ) تے شمالی [[اناطولیہ]] [[اٹلی]] نوں دے دتا گئیا ، جدوں کہ [[تھریس]] تے مغربی [[اناطولیہ]] نوں [[یونان]] دا حصہ قرار دتا گئیا ، جس چ [[ازمیر|سمرنا]] (موجودہ [[ازمیر]]) دی اہم [[بندر‍گاہ]] وی شامل سی ۔ [[باسفورس]] ، [[درہ دانیال]] تے [[بحیرہ مرمرہ]] نوں غیر فوجی تے بین الاقوامی علاقہ قرار دتا گئیا تے عثمانی فوجاں دی تعداد 50 [[ہزاز]] تک محدود کر دتی گئی ۔

== [[ترکی]] دی جنگ آزادی تے معاہدہ [[لوزان]] ==

[[انکرہ]] چ [[ترکی]] دی [[قومی اسمبلی]] نے معاہدے نوں مسترد کردے ہوئے مغربی [[اناطولیہ]] چ [[یونانی]] فوجاں دی ودھدی ہوئی پیش قدمی نوں روکئیا ۔ مارچ 1921ء چ [[اتاترک|مصطفی کمال]] دے حامیاں نے [[سویت یونین]] دی [[بالشویک]] حکومت نال دوستی دا معاہدہ کر لئیا ، جس دے نتیجے چ [[اتاترک]] دیاں فوجاں نے [[ستمبر]] 1922ء تک [[یونان]] دیاں فوجاں نوں شکست دے کے [[اناطولیہ]] توں باہر کڈ دتا ، اس زبردست فتح دے بعد [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] دے اتحادی مذاکرات دی میز تے آنہہ تے مجبور ہوگئے تے 1923ء چ [[سویٹزرلینڈ]] دے شہر [[لوزان]] چ معاہدہ سیورے نوں [[ترکی]] دے حق چ منسوخ کر دتا گئیا ۔ [[معاہدہ لوزان]] نوں [[ترکی]] دی وڈی فتی سمجھئیا جاندا اے ۔

== ہور ویکھو ==

*[[معاہدہ لوزان]]
*[[جنگ عظیم اول]]
*[[اتاترک]]
*[[ترکی]]
*[[سلطنت عثمانیہ]]

[[گٹھ:ترکی]]
[[گٹھ:ترکی دے معاہدے]]
[[گٹھ:ترک تریخ]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ]]
[[گٹھ:معاہدے]]
[[گٹھ:امن معاہدے]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ چ 1920ء]]</text>
      <sha1>s7ux8b9s5h3jyazdin7abal13jsjbbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کیمیائی عنصراں دی لسٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53376</id>
    <revision>
      <id>709036</id>
      <parentid>641466</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25716" sha1="mv8l0t9bi4dvgfl55i69ug18h07wbeb" xml:space="preserve">{{عناصر اقسام}}

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#efefef&quot;
|-{{highlight1}}
![[ایٹمی نمبر]] '''Z'''&lt;br /&gt;
!'''ناں'''&lt;br /&gt;
!نشانی &lt;br /&gt;
!پیریڈ&lt;br /&gt;
!گروپ&lt;br /&gt;
!ٹولی&lt;br /&gt;
![[ایٹمی پعار]]

|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| 1 || [[ہائیڈروجن]] || H || 1 || 1 || [[ان دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:1|7|0}}}} &lt;/span&gt;1.00794&lt;ref name=&quot;fn_2&quot;&gt;The isotopic composition of this element varies in some geological specimens, and the variation may exceed the uncertainty stated in the table.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot;&gt;The isotopic composition of the element can vary in commercial materials, which can cause the atomic weight to deviate significantly from the given value.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot;&gt;The isotopic composition varies in terrestrial material such that a more precise atomic weight can not be given.&lt;/ref&gt;
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
| 2 || [[ہیلیم]] || He || 1 || 18 || [[نوبل گیساں|نوبل گیس]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:4|7|0}}}} &lt;/span&gt;4.002602&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| 3 || [[لیتھیم]] || Li || 2 || 1 || [[الکالی دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:6|7|0}}}} &lt;/span&gt;6.941&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;The atomic weight of commercial Lithium can vary between 6.939 and 6.996—analysis of the specific material is necessary to find a more accurate value.&lt;/ref&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| 4 || [[بیریلیم]] || Be || 2 || 2 || [[الکالائن دھات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:9|7|0}}}} &lt;/span&gt;9.012182
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
| 5 || [[بورون]] || B || 2 || 13 || [[میٹالائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:10|7|0}}}} &lt;/span&gt;10.811&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| 6 || [[کاربن]] || C || 2 || 14 || [[ان دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:12|7|0}}}} &lt;/span&gt;12.0107&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| 7 || [[نائیٹروجن]] || N || 2 || 15 || [[ان دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:14|7|0}}}} &lt;/span&gt;14.0067&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| 8 || [[آکسیجن]] || O || 2 || 16 || [[ان دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:15|7|0}}}} &lt;/span&gt;15.9994&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
| 9 || [[فلورین]] || F || 2 || 17 || [[ہالوجن]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:18|7|0}}}} &lt;/span&gt;18.9984032
|-style bgcolor=&quot;#c0ffff&quot;
| 10 || [[نیون]] || Ne || 2 || 18 || [[نوبل گیساں|نوبل گیس]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:20|7|0}}}} &lt;/span&gt;20.1797&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| 11 || [[سوڈیم]] || Na || 3 || 1 || [[الکالی دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:22|7|0}}}} &lt;/span&gt;22.98976928
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| 12 || [[میگنیشیم]] || Mg || 3 || 2 || [[الکالائن دھات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:24|7|0}}}} &lt;/span&gt;24.3050(6)
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 13 || [[الومنیم]] || Al || 3 || 13 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:26|7|0}}}} &lt;/span&gt;26.9815386
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
| 14 || [[سلیکان]] || Si || 3 || 14 || [[میٹالائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:28|7|0}}}} &lt;/span&gt;28.0855&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| 15 || [[فاسفورس]] || P || 3 || 15 || [[ان دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:30|7|0}}}} &lt;/span&gt;30.973762
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| 16 || [[سلفر]] || S || 3 || 16 || [[ان دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:32|7|0}}}} &lt;/span&gt;32.065&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
| 17 || [[کلورین]] || Cl || 3 || 17 || [[ہالوجن]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:35|7|0}}}} &lt;/span&gt;35.453&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
| 18 || [[آرگون]] || Ar || 3 || 18 || [[نوبل گیساں|نوبل گیس]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:39|7|0}}}} &lt;/span&gt;39.948&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| 19 || [[پوٹاشیم]] || K || 4 || 1 || [[الکالی دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:39|7|0}}}} &lt;/span&gt;39.0983
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| 20 || [[کیلشیم]] || Ca || 4 || 2 || [[الکالائن دھات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:40|7|0}}}} &lt;/span&gt;40.078&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 21 || [[سکینڈیم]] || Sc || 4 || 3 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:44|7|0}}}} &lt;/span&gt;44.955912
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 22 || [[ٹائٹینیم]] || Ti || 4 || 4 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:47|7|0}}}} &lt;/span&gt;47.867
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 23 || [[ونیڈیم]] || V || 4 || 5 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:50|7|0}}}} &lt;/span&gt;50.9415
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 24 || [[کرومیم]] || Cr || 4 || 6 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:51|7|0}}}} &lt;/span&gt;51.9961
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 25 || [[مینگانیز]] || Mn || 4 || 7 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:54|7|0}}}} &lt;/span&gt;54.938045
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 26 || [[لوآ]] || Fe || 4 || 8 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:55|7|0}}}} &lt;/span&gt;55.845
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 27 || [[کوبالٹ]] || Co || 4 || 9 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:58|7|0}}}} &lt;/span&gt;58.933195
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 28 || [[نکل]] || Ni || 4 || 10 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:58|7|0}}}} &lt;/span&gt;58.6934
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 29 || [[تانبا]] || Cu || 4 || 11 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:63|7|0}}}} &lt;/span&gt;63.546&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 30 || [[زنک]] || Zn || 4 || 12 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:65|7|0}}}} &lt;/span&gt;65.409
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 31 || [[گیلیم]] || Ga || 4 || 13 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:69|7|0}}}} &lt;/span&gt;69.723
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
| 32 || [[جرمینیم]] || Ge || 4 || 14 || [[میٹالائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:72|7|0}}}} &lt;/span&gt;72.64
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
| 33 || [[آرسینک]] || As || 4 || 15 || [[میٹالائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:74|7|0}}}} &lt;/span&gt;74.92160(2)
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| 34 || [[سلینیم]] || Se || 4 || 16 || [[ان دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:78|7|0}}}} &lt;/span&gt;78.96&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
| 35 || [[برومائن]] || Br || 4 || 17 || [[ہالوجن]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:79|7|0}}}} &lt;/span&gt;79.904
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
| 36 || [[کرپٹون]] || Kr || 4 || 18 || [[نوبل گیساں|نوبل گیس]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:83|7|0}}}} &lt;/span&gt;83.798&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| 37 || [[روبیڈیم]] || Rb || 5 || 1 || [[الکالی دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:85|7|0}}}} &lt;/span&gt;85.4678&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| 38 || [[سٹرونٹیم]] || Sr || 5 || 2 || [[الکالائن دھات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:87|7|0}}}} &lt;/span&gt;87.6&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 39 || [[ایتریم]] || Y || 5 || 3 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:88|7|0}}}} &lt;/span&gt;88.90585
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 40 || [[زرکونیم]] || Zr || 5 || 4 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:91|7|0}}}} &lt;/span&gt;91.224&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 41 || [[نیوبیم]] || Nb || 5 || 5 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:92|7|0}}}} &lt;/span&gt;92.906 38
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 42 || [[مولیبیڈینم]] || Mo || 5 || 6 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:95|7|0}}}} &lt;/span&gt;95.94&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 43 || [[ٹیکنیٹیم]] || Tc || 5 || 7 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:98|7|0}}}} &lt;/span&gt;[98.9063]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot;&gt;The element does not have any stable nuclides, and a value in brackets, e.g. [209], indicates the mass number of the longest-lived isotope of the element or characteristic isotopic composition.&lt;/ref&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 44 || [[روتھینیم]] || Ru || 5 || 8 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:101|7|0}}}} &lt;/span&gt;101.07&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 45 || [[روڈیم]] || Rh || 5 || 9 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:102|7|0}}}} &lt;/span&gt;102.90550
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 46 || [[پالاڈیم]] || Pd || 5 || 10 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:106|7|0}}}} &lt;/span&gt;106.42&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 47 || [[چاندی]] || Ag || 5 || 11 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:107|7|0}}}} &lt;/span&gt;107.8682&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 48 || [[کیڈمیم]] || Cd || 5 || 12 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:112|7|0}}}} &lt;/span&gt;112.411&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 49 || [[انڈیم]] || In || 5 || 13 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:114|7|0}}}} &lt;/span&gt;114.818
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 50 || [[ٹن]] || Sn || 5 || 14 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:118|7|0}}}} &lt;/span&gt;118.710&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
| 51 || [[اینٹیمونی]] || Sb || 5 || 15 || [[میٹالائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:121|7|0}}}} &lt;/span&gt;121.760&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
| 52 || [[ٹیلوریم]] || Te || 5 || 16 || [[میٹالائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:127|7|0}}}} &lt;/span&gt;127.60&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
| 53 || [[آئیوڈین]] || I || 5 || 17 || [[ہالوجن]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:126|7|0}}}} &lt;/span&gt;126.90447
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
| 54 || [[زینون]] || Xe || 5 || 18 || [[نوبل گیساں|نوبل گیس]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:131|7|0}}}} &lt;/span&gt;131.293&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| 55 || [[سیزیم]] || Cs || 6 || 1 || [[الکالی دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:132|7|0}}}} &lt;/span&gt;132.9054519
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| 56 || [[بیریم]] || Ba || 6 || 2 || [[الکالائن دھات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:137|7|0}}}} &lt;/span&gt;137.327
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 57 || [[لینتھانم]] || La || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:138|7|0}}}} &lt;/span&gt;138.90547&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 58 || [[سیریم]] || Ce || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:140|7|0}}}} &lt;/span&gt;140.116&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 59 || [[پریزیڈومیم]] || Pr || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:140|7|0}}}} &lt;/span&gt;140.90765
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 60 || [[نیوڈائمیم]] || Nd || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:144|7|0}}}} &lt;/span&gt;144.242&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 61 || [[پرومتھیم]] || Pm || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:146|7|0}}}} &lt;/span&gt;[146.9151]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 62 || [[ساماریم]] || Sm || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:150|7|0}}}} &lt;/span&gt;150.36&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 63 || [[یوروپیم]] || Eu || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:151|7|0}}}} &lt;/span&gt;151.964&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 64 || [[گیڈولینیم]] || Gd || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:157|7|0}}}} &lt;/span&gt;157.25&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 65 || [[ٹربیم]] || Tb || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:158|7|0}}}} &lt;/span&gt;158.92535
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 66 || [[ڈائیسپورسیم]] || Dy || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:162|7|0}}}} &lt;/span&gt;162.500&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 67 || [[ہولمیم]] || Ho || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:164|7|0}}}} &lt;/span&gt;164.93032
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 68 || [[اربیم]] || Er || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:167|7|0}}}} &lt;/span&gt;167.259&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 69 || [[تھلیم]] || Tm || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:168|7|0}}}} &lt;/span&gt;168.934
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 70 || [[یتربیم]] || Yb || 6 || || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:173|7|0}}}} &lt;/span&gt;173.04&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffbfff&quot;
| 71 || [[لوٹیٹیم]] || Lu || 6 || 3 || [[لینتھینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:174|7|0}}}} &lt;/span&gt;174.967&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 72 || [[ہافنیم]] || Hf || 6 || 4 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:178|7|0}}}} &lt;/span&gt;178.49
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 73 || [[ٹینٹالم]] || Ta || 6 || 5 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:180|7|0}}}} &lt;/span&gt;180.9479
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 74 || [[ٹنگسٹن]] || W || 6 || 6 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:183|7|0}}}} &lt;/span&gt;183.84
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 75 || [[رہینیم]] || Re || 6 || 7 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:186|7|0}}}} &lt;/span&gt;186.207
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 76 || [[اوسمیم]] || Os || 6 || 8 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:190|7|0}}}} &lt;/span&gt;190.23&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 77 || [[اریڈیم]] || Ir || 6 || 9 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:192|7|0}}}} &lt;/span&gt;192.217
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 78 || [[پلاٹینم]] || Pt || 6 || 10 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:195|7|0}}}} &lt;/span&gt;195.084
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 79 || [[سونا]] || Au || 6 || 11 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:196|7|0}}}} &lt;/span&gt;196.966569
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 80 || [[پارہ]] || Hg || 6 || 12 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:200|7|0}}}} &lt;/span&gt;200.59
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 81 || [[تھیلیم]] || Tl || 6 || 13 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:204|7|0}}}} &lt;/span&gt;204.3833
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 82 || [[سیسہ]] || Pb || 6 || 14 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:207|7|0}}}} &lt;/span&gt;207.2&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_4&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 83 || [[بسمتھ]] || Bi || 6 || 15 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:208|7|0}}}} &lt;/span&gt;208.98040
|-style=&quot;background-color:#cccc99&quot;
| 84 || [[پولونیم]] || Po || 6 || 16 || [[میٹالائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:208|7|0}}}} &lt;/span&gt;[208.9824]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
| 85 || [[ایسٹاٹین]] || At || 6 || 17 || [[ہالوجن]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:209|7|0}}}} &lt;/span&gt;[209.9871]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
| 86 || [[ریڈون]] || Rn || 6 || 18 || [[نوبل گیساں|نوبل گیس]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:222|7|0}}}} &lt;/span&gt;[222.0176]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff6666&quot;
| 87 || [[فرانسیم]] || Fr || 7 || 1 || [[الکالی دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:223|7|0}}}} &lt;/span&gt;[223.0197]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| 88 || [[ریڈیم]] || Ra || 7 || 2 || [[الکالائن دھات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:226|7|0}}}} &lt;/span&gt;[226.0254]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 89 || [[ایکٹینیم]] || Ac || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:227|7|0}}}} &lt;/span&gt;[227.0278]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 90 || [[تھوریم]] || Th || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:232|7|0}}}} &lt;/span&gt;232.03806&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 91 || [[پروٹیکٹینیم]] || Pa || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:231|7|0}}}} &lt;/span&gt;231.03588&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 92 || [[یورینیم]] || U || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:238|7|0}}}} &lt;/span&gt;238.02891&lt;ref name=&quot;fn_2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 93 || [[نیپچونیم]] || Np || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:237|7|0}}}} &lt;/span&gt;[237.0482]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 94 || [[پلوٹونیم]] || Pu || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:244|7|0}}}} &lt;/span&gt;[244.0642]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 95 || [[امریکیم]] || Am || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:243|7|0}}}} &lt;/span&gt;[243.0614]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 96 || [[کیوریم]] || Cm || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:247|7|0}}}} &lt;/span&gt;[247.0703]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 97 || [[برکیلیم]] || Bk || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:247|7|0}}}} &lt;/span&gt;[247.0703]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 98 || [[کیلیفورنیم]] || Cf || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:251|7|0}}}} &lt;/span&gt;[251.0796]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 99 || [[آئنسٹنٹینیم]] || Es || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:252|7|0}}}} &lt;/span&gt;[252.0829]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 100 || [[فرمیم]] || Fm || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:257|7|0}}}} &lt;/span&gt;[257.0951]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 101 || [[مینڈلیویم]] || Md || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:258|7|0}}}} &lt;/span&gt;[258.0986]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 102 || [[نوبلیم]] || No || 7 || || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:259|7|0}}}} &lt;/span&gt;[259.1009]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ff99cc&quot;
| 103 || [[لارنسیم]] || Lr || 7 || 3 || [[ایکٹینائڈ]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:260|7|0}}}} &lt;/span&gt;[260.1053]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 104 || [[رتھرفورڈیم]] || Rf || 7 || 4 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:261|7|0}}}} &lt;/span&gt;[261.1087]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 105 || [[ڈبنیم]] || Db || 7 || 5 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:262|7|0}}}} &lt;/span&gt;[262.1138]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 106 || [[سیبورجیم]] || Sg || 7 || 6 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:263|7|0}}}} &lt;/span&gt;[263.1182]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 107 || [[بوہریم]] || Bh || 7 || 7 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:262|7|0}}}} &lt;/span&gt;[262.1229]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 108 || [[ہاسیم]] || Hs || 7 || 8 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:265|7|0}}}} &lt;/span&gt;[265]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 109 || [[میٹرنیم]] || Mt || 7 || 9 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:266|7|0}}}} &lt;/span&gt;[266]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 110 || [[ڈارمسٹیڈیم]] || Ds || 7 || 10 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:269|7|0}}}} &lt;/span&gt;[269]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 111 || [[رونٹجینیم]] || Rg || 7 || 11 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:272|7|0}}}} &lt;/span&gt;[272]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffc0c0&quot;
| 112 || [[کاپرنسیم]] || Uub || 7 || 12 || [[ٹرانزیشن دعات]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:285|7|0}}}} &lt;/span&gt;[285]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 113 || [[Ununtrium]] || Uut || 7 || 13 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:284|7|0}}}} &lt;/span&gt;[284]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 114 || [[فلئروویم]] || Uuq || 7 || 14 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:289|7|0}}}} &lt;/span&gt;[289]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 115 || [[Ununpentium]] || Uup || 7 || 15 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:288|7|0}}}} &lt;/span&gt;[288]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#cccccc&quot;
| 116 || [[Ununhexium]] || Uuh || 7 || 16 || [[Poor metal]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:292|7|0}}}} &lt;/span&gt;[292]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|-style=&quot;background-color:#ffff99&quot;
| 117 || [[Ununseptium]] || Uus || 7 || 17 || [[ہالوجن]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:293|7|0}}}} &lt;/span&gt; [295] &lt;ref&gt;This element has not been discovered/synthesized.&lt;/ref&gt;
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
| 118 || [[Ununoctium]] || Uuo || 7 || 18 || [[نوبل گیساں|نوبل گیس]] || &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;{{formatnum:{{padleft:294|7|0}}}} &lt;/span&gt;[294]&lt;ref name=&quot;fn_1&quot; /&gt;
|}

== Notes ==
&lt;references /&gt;

== References ==
* Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003]. Retrieved [[30 جون]], [[2005ء|2005]]. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* [http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=2008-03-05 }} (2005).
* [http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=2014-01-04 }}. Retrieved [[30 جون]], [[2005ء|2005]]. Atomic weights of elements with atomic numbers 110-116 taken from this source.

[[گٹھ:لسٹ عناصر]]
[[گٹھ:عناصر]]
[[گٹھ:کیمسٹری]]

[[io:Kemiala elementi]]</text>
      <sha1>mv8l0t9bi4dvgfl55i69ug18h07wbeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبد العزیز بن حارث تمیمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106373</id>
    <revision>
      <id>709035</id>
      <parentid>589174</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42172-27</username>
        <id>44813</id>
      </contributor>
      <origin>709035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4598" sha1="adrm1625pl61dprt98lduclied2tm71" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات عالم دین/عربی
|مذہب=[[اسلام]]
|فرقہ=[[اہل سنت]]
|فقہ=[[حنبلی]] 
}}
'''ابو الحسن عبد العزیز بن حارث بن اسد بن لیث تمیمی''' سلسلہ جنیدیہ دے صوفی&lt;ref&gt;{{cite book|author=Muhammad Hisham Kabbani|title=Classical Islam and the Naqshbandi Sufi tradition|url=https://books.google.com/books?id=64U41q5MgLYC&amp;pg=PA71&amp;dq=abdul+aziz+tamimi&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=abdul%20aziz%20tamimi&amp;f=false|publisher=ISCA|isbn= 978-1-930409-10-1}}&lt;/ref&gt; تے حنبلی فقیہ سن، سنہ 317 ہجری وچ پیدا ہوئے تے 371 ہجری وچ وفات پائی،&lt;ref&gt;[http://ferkous.com/home/?q=aalam-128 أبو الحسن التميمي] فركوس. وصل لهذا المسار في 23 أبريل 2016 {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20170630062936/http://ferkous.com/home/?q=aalam-128 |date=30 يونيو 2017}}&lt;/ref&gt; ابو الحسن عبد العزیز بن حارث بن اسد تميمی [[ذہبی]] نے انہاں نو‏ں رؤساء الحنابلہ، اکابر بغداد دا خطاب دتا ا‏‏ے۔

مشہور بزرگ عالم [[ابو الفضل عبد الواحد تمیمی]] دے والد نيں، مختلف فیہ مسائل اُتے کافی درک حاصل سی، [[ابو القاسم خرقی]] تے [[غلام خلال]] دے صحبت وچ رہے تے علم حاصل کیا، اصول، فروع تے فرائض دے بارے وچ کتاباں لکھی، تمیمی، اکابر حنابلہ تے بغداد دے اہ‏م لوکاں وچ شمار کیتے جاندے سن، لیکن انھاں نے [[مسند احمد بن حنبل]] وچ اک دو حدیثاں گڑھ لی تے اپنی ذات نو‏‏ں داغدار ک‏ر ليا۔ ابن رزقویہ فرماندے نيں کہ ”کچھ مصنفاں نے انہاں د‏‏ی حرکتاں د‏‏ی روداد تیار کيتی اے ۔“&lt;ref&gt;[http://www.al-eman.com/الكتب/لسان%20الميزان%20(نسخة%20منقحة)/4803-%20عبد%20العزيز%20بن%20الحارث%20أبو%20الحسن%20التميمي%20الحنبلي./i837&amp;d1128662&amp;c&amp;p1 كتاب: لسان الميزان] نداء الإيمان. وصل لهذا المسار في 23 أبريل 2016&lt;/ref&gt;

== ولادت ==
عبد العزیز بن حارث بن اسد تمیمی ولادت [[317ھ]] وچ ہوئی ایہ ابو الحسن دا لقب رکھدے سن تے ابو الحسن التمیمی تو‏ں وی معروف نيں۔&lt;ref&gt;طبقات الحنابلة 2/ 139&lt;/ref&gt;
ان دے بیٹے [[ابو الفضل عبد الواحد تمیمی]] نيں جو فقہ حنبلی دے اکابرین تے سلسلہ قادریہ چشتیہ دے بزرگاں وچ شمار ہُندے نيں۔
== نسب ==
عبد العزيز بن الحارث بن اسد بن لیث بن سلیمان بن اسود بن سفیان بن یزید بن اکینہ بن عبد عبدالہ۔&lt;ref&gt;تاريخ الإسلام، مؤلف شمس الدین ابو عبد اللہ محمد الذہبی، ناشر: دار الغرب الإسلامي&lt;/ref&gt;
== فقہ ==
معجم المؤلفین نے عبد العزیز بن حارث نو‏‏ں فقیہ، اصولی تے علم الفرائض دا ماہر لکھیا اے جنہاں د‏‏ی فقہ اصول تے علم الفرائض وچ تصنیفات وی لکھایاں نيں۔&lt;ref&gt;معجم المؤلفين، مؤلف: عمر بن رضا بن محمد راغب بن عبد الغنی كحالہ، ناشر: مكتبة المثني بيروت&lt;/ref&gt;
== خرقہ خلافت ==
ابو الحسن د‏‏ی بیعت ابوبکر شبلی تو‏ں سی۔

ابو الفضل عبد الواحد تمیمی نے اپنے والد عبد العزیز بن حارث تمیمی تو‏ں تے عبد العزیز نے اپنے شیخ [[ابوبکر شبلی]] تو‏ں خرقہ حاصل کيتا۔ &lt;ref&gt;النكت الأثرية على الأحاديث الجزرية، مؤلف ابن ناصر الدين، ناشر: دار ابن حزم&lt;/ref&gt;

== وفات ==
ابو الحسن تمیمی د‏‏ی وفات ذی القعدہ [[371ھ]] بمطابق [[982ء]] بغداد وچ وفات پائی۔ &lt;ref&gt;تریخ بغداد خطیب بغدادی&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{حنبلی علما}}
{{اثری}}

[[گٹھ:317ھ دے جم]]
[[گٹھ:371ھ دیاں موتاں]]
[[گٹھ:929 دے جم]]
[[گٹھ:982 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:اثريہ]]
[[گٹھ:اثريون]]
[[گٹھ:حنابلہ]]
[[گٹھ:یمنی صوفیا اولیا]]
{{nobots}}</text>
      <sha1>adrm1625pl61dprt98lduclied2tm71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابو عثمان صابونی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135420</id>
    <revision>
      <id>709030</id>
      <parentid>708957</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42172-27</username>
        <id>44813</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ غلطیاں نوں ٹھیک کرنا</comment>
      <origin>709030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4509" sha1="taul5murid8y5d7i09vmojp6bl550w6" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری|religion=[[اسلام]]|era=[[اسلامی عہد زريں]]|image=|caption=|name=ابو عثمان صابونی&lt;br /&gt;{{lang|ar|أبو عثمان الصابوني}}|title=[[شیخ الاسلام]]&lt;br /&gt;[[الحافظ]]|birth_date=373 AH/983 CE|birth_place=[[ہرات]]|death_date=449 AH/1057 CE|death_place=[[نیشاپور]]|ethnicity=|region=[[خراسان]]|denomination=[[سنی]]|jurisprudence=[[شافعی]]|creed=[[اثرى]]|main_interests=[[فقہ]], [[حدیث]], [[تفسیر]]|notable_ideas=|works=|influences=|influenced=[[امام شافعی]], [[ابن خزیمہ]]}}
{{حوالے}}
'''ابو عثمان، اسماعیل بن عبد الرحمن بن احمد بن اسماعیل بن ابراہیم بن عامر، الصابونی الشافعی''' &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Narrative Social Structure Anatomy of the Hadith Transmission Network, 610-1505|last=Senturk|first=Recep|date=2005|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-5207-7|page=185|author-link=Recep Senturk}}&lt;/ref&gt; ( {{Lang-ar|أبو عثمان الصابوني}} ) (373 – 449 ہجری / 983 – 1057 عیسوی) جنہاں نو‏ں '''ابو عثمان الصابونی''' دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے، آپ [[خراسان]] دے اک سنی [[علم حدیث|حدیث دے]] ماہر ، [[تفسیر قرآن|قرآن]] دے مفسر ، [[فقیہ]] ، [[عالم دین]] ، [[واعظ|مبلغ]] تے شافعی خطیب سن ۔ آپ دے زمانے دے [[اہل سنت]] انھاں [[شیخ الاسلام]] کہندے سن تے جدو‏ں انھاں نے ایہ لفظ استعمال کيتا تاں انہاں دا مطلب کوئی تے نئيں سی۔ آپ فارسی تے عربی بولی دے فصیح، علم وچ وسیع تے [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[عربی زبان|عربی]] دونے اُتے عبور رکھدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Annals of the Saljuq Turks Selections from Al-Kamil Fi'l-Ta'rikh of Ibn Al-Athir|last=Richards|first=D.S.|date=4 اپریل 2014|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|isbn=978-1-317-83255-3|page=116|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Women in Iran from the Rise of Islam to 1800|last=Lois Beck|first=Guity Nasha|date=2003|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-07121-8|page=73|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://shamela.ws/book/12286/880|title=Al-Alam, Al-Zarkali, Part 1, p. 317|language=Arabic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216034343/https://al-maktaba.org/book/12286/880|archivedate=16 دسمبر 2020}}&lt;/ref&gt; امام [[ابو بکر بیہقی|بیہقی]] نے کہیا: &quot;وہ مسلماناں دے حقیقی امام تے اسلام دے حقیقی شیخ سن ۔&quot;
&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Izz al-Din ibn 'Abd al-Salam]]|translator=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Belief of the People of Truth | publisher=[[As-Sunnah Foundation of America]]| date=1999 |isbn=978-1-930409-02-6 |page=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Page167&quot;&gt;{{cite book |last1= Ayub |first1=Zulfiqar|title=THE BIOGRAPHIES OF THE ELITE LIVES OF THE SCHOLARS, IMAMS &amp; HADITH MASTERS Biographies of The Imams &amp; Scholars | publisher=Zulfiqar Ayub Publications| date=2 مئی 2015 |isbn= |page=167}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=EpNMCwAAQBAJ|author=IslamKotob|page=39|title=الرد على عبد الله الحبشى (Reply to Abdullah Al-Habashi)}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|3}}
{{شافعی علما}}
{{شیوخ الاسلام}}
{{اثری}}

[[گٹھ:983 دے جم]]
[[گٹھ:1057 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:اثرىة]]
[[گٹھ:اصولی شخصیتاں]]
[[گٹھ:جوینی خاندان]]
[[گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:سنی فقہا]]
[[گٹھ:شوافع]]
[[گٹھ:شیوخ الاسلام]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مجددین]]
[[گٹھ:نیشاپوری محدثین]]
[[گٹھ:فارسی سنی علماء اسلام]]
[[گٹھ:مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]]
[[گٹھ:نیشاپور د‏‏ی وفیات]]
[[گٹھ:نیشاپور وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:مفسرین]]</text>
      <sha1>taul5murid8y5d7i09vmojp6bl550w6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709031</id>
      <parentid>709030</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42172-27</username>
        <id>44813</id>
      </contributor>
      <origin>709031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4509" sha1="m26f9t4bhql3t5wrxno46xthtvl3eli" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری|religion=[[اسلام]]|era=[[اسلامی عہد زريں]]|image=|caption=|name=ابو عثمان صابونی&lt;br /&gt;{{lang|ar|أبو عثمان الصابوني}}|title=[[شیخ الاسلام]]&lt;br /&gt;[[الحافظ]]|birth_date=373 AH/983 CE|birth_place=[[ہرات]]|death_date=449 AH/1057 CE|death_place=[[نیشاپور]]|ethnicity=|region=[[خراسان]]|denomination=[[سنی]]|jurisprudence=[[شافعی]]|creed=[[اثرى]]|main_interests=[[فقہ]], [[حدیث]], [[تفسیر]]|notable_ideas=|works=|influences=|influenced=[[امام شافعی]], [[ابن خزیمہ]]}}
{{حوالے}}
'''ابو عثمان، اسماعیل بن عبد الرحمن بن احمد بن اسماعیل بن ابراہیم بن عامر، الصابونی الشافعی''' &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Narrative Social Structure Anatomy of the Hadith Transmission Network, 610-1505|last=Senturk|first=Recep|date=2005|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-5207-7|page=185|author-link=Recep Senturk}}&lt;/ref&gt; ( {{Lang-ar|أبو عثمان الصابوني}} ) (373 – 449 ہجری / 983 – 1057 عیسوی) جنہاں نو‏ں '''ابو عثمان الصابونی''' دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے، آپ [[خراسان]] دے اک سنی [[علم حدیث|حدیث دے]] ماہر ، [[تفسیر قرآن|قرآن]] دے مفسر ، [[فقیہ]] ، [[عالم دین]] ، [[واعظ|مبلغ]] تے شافعی خطیب سن ۔ آپ دے زمانے دے [[اہل سنت]] انھاں [[شیخ الاسلام]] کہندے سن تے جدو‏ں انھاں نے ایہ لفظ استعمال کيتا تاں انہاں دا مطلب کوئی تے نئيں سی۔ آپ فارسی تے عربی بولی دے فصیح، علم وچ وسیع تے [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[عربی زبان|عربی]] دونے اُتے عبور رکھدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Annals of the Saljuq Turks Selections from Al-Kamil Fi'l-Ta'rikh of Ibn Al-Athir|last=Richards|first=D.S.|date=4 اپریل 2014|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|isbn=978-1-317-83255-3|page=116|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Women in Iran from the Rise of Islam to 1800|last=Lois Beck|first=Guity Nasha|date=2003|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-07121-8|page=73|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://shamela.ws/book/12286/880|title=Al-Alam, Al-Zarkali, Part 1, p. 317|language=Arabic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216034343/https://al-maktaba.org/book/12286/880|archivedate=16 دسمبر 2020}}&lt;/ref&gt; امام [[ابو بکر بیہقی|بیہقی]] نے کہیا: &quot;وہ مسلماناں دے حقیقی امام تے اسلام دے حقیقی شیخ سن ۔&quot;
&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Izz al-Din ibn 'Abd al-Salam]]|translator=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Belief of the People of Truth | publisher=[[As-Sunnah Foundation of America]]| date=1999 |isbn=978-1-930409-02-6 |page=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Page167&quot;&gt;{{cite book |last1= Ayub |first1=Zulfiqar|title=THE BIOGRAPHIES OF THE ELITE LIVES OF THE SCHOLARS, IMAMS &amp; HADITH MASTERS Biographies of The Imams &amp; Scholars | publisher=Zulfiqar Ayub Publications| date=2 مئی 2015 |isbn= |page=167}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=EpNMCwAAQBAJ|author=IslamKotob|page=39|title=الرد على عبد الله الحبشى (Reply to Abdullah Al-Habashi)}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|3}}
{{شافعی علما}}
{{شیوخ الاسلام}}
{{اثری}}

[[گٹھ:983 دے جم]]
[[گٹھ:1057 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:اثرية]]
[[گٹھ:اصولی شخصیتاں]]
[[گٹھ:جوینی خاندان]]
[[گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:سنی فقہا]]
[[گٹھ:شوافع]]
[[گٹھ:شیوخ الاسلام]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مجددین]]
[[گٹھ:نیشاپوری محدثین]]
[[گٹھ:فارسی سنی علماء اسلام]]
[[گٹھ:مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]]
[[گٹھ:نیشاپور د‏‏ی وفیات]]
[[گٹھ:نیشاپور وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:مفسرین]]</text>
      <sha1>m26f9t4bhql3t5wrxno46xthtvl3eli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709032</id>
      <parentid>709031</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42172-27</username>
        <id>44813</id>
      </contributor>
      <origin>709032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4511" sha1="l3bymq6228iun90y8c2woss3hmvo45q" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری|religion=[[اسلام]]|era=[[اسلامی عہد زريں]]|image=|caption=|name=ابو عثمان صابونی&lt;br /&gt;{{lang|ar|أبو عثمان الصابوني}}|title=[[شیخ الاسلام]]&lt;br /&gt;[[الحافظ]]|birth_date=373 AH/983 CE|birth_place=[[ہرات]]|death_date=449 AH/1057 CE|death_place=[[نیشاپور]]|ethnicity=|region=[[خراسان]]|denomination=[[سنی]]|jurisprudence=[[شافعی]]|creed=[[اثرى]]|main_interests=[[فقہ]], [[حدیث]], [[تفسیر]]|notable_ideas=|works=|influences=|influenced=[[امام شافعی]], [[ابن خزیمہ]]}}
{{حوالے}}
'''ابو عثمان، اسماعیل بن عبد الرحمن بن احمد بن اسماعیل بن ابراہیم بن عامر، الصابونی الشافعی''' &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Narrative Social Structure Anatomy of the Hadith Transmission Network, 610-1505|last=Senturk|first=Recep|date=2005|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-5207-7|page=185|author-link=Recep Senturk}}&lt;/ref&gt; ( {{Lang-ar|أبو عثمان الصابوني}} ) (373 – 449 ہجری / 983 – 1057 عیسوی) جنہاں نو‏ں '''ابو عثمان الصابونی''' دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے، آپ [[خراسان]] دے اک سنی [[علم حدیث|حدیث دے]] ماہر ، [[تفسیر قرآن|قرآن]] دے مفسر ، [[فقیہ]] ، [[عالم دین]] ، [[واعظ|مبلغ]] تے شافعی خطیب سن ۔ آپ دے زمانے دے [[اہل سنت]] انھاں [[شیخ الاسلام]] کہندے سن تے جدو‏ں انھاں نے ایہ لفظ استعمال کيتا تاں انہاں دا مطلب کوئی تے نئيں سی۔ آپ فارسی تے عربی بولی دے فصیح، علم وچ وسیع تے [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[عربی زبان|عربی]] دونے اُتے عبور رکھدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Annals of the Saljuq Turks Selections from Al-Kamil Fi'l-Ta'rikh of Ibn Al-Athir|last=Richards|first=D.S.|date=4 اپریل 2014|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|isbn=978-1-317-83255-3|page=116|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Women in Iran from the Rise of Islam to 1800|last=Lois Beck|first=Guity Nasha|date=2003|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-07121-8|page=73|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://shamela.ws/book/12286/880|title=Al-Alam, Al-Zarkali, Part 1, p. 317|language=Arabic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216034343/https://al-maktaba.org/book/12286/880|archivedate=16 دسمبر 2020}}&lt;/ref&gt; امام [[ابو بکر بیہقی|بیہقی]] نے کہیا: &quot;وہ مسلماناں دے حقیقی امام تے اسلام دے حقیقی شیخ سن ۔&quot;
&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Izz al-Din ibn 'Abd al-Salam]]|translator=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Belief of the People of Truth | publisher=[[As-Sunnah Foundation of America]]| date=1999 |isbn=978-1-930409-02-6 |page=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Page167&quot;&gt;{{cite book |last1= Ayub |first1=Zulfiqar|title=THE BIOGRAPHIES OF THE ELITE LIVES OF THE SCHOLARS, IMAMS &amp; HADITH MASTERS Biographies of The Imams &amp; Scholars | publisher=Zulfiqar Ayub Publications| date=2 مئی 2015 |isbn= |page=167}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=EpNMCwAAQBAJ|author=IslamKotob|page=39|title=الرد على عبد الله الحبشى (Reply to Abdullah Al-Habashi)}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|3}}
{{شافعی علما}}
{{شیوخ الاسلام}}
{{اثری}}

[[گٹھ:983 دے جم]]
[[گٹھ:1057 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:اثريون]]
[[گٹھ:اصولی شخصیتاں]]
[[گٹھ:جوینی خاندان]]
[[گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:سنی فقہا]]
[[گٹھ:شوافع]]
[[گٹھ:شیوخ الاسلام]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مجددین]]
[[گٹھ:نیشاپوری محدثین]]
[[گٹھ:فارسی سنی علماء اسلام]]
[[گٹھ:مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]]
[[گٹھ:نیشاپور د‏‏ی وفیات]]
[[گٹھ:نیشاپور وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:مفسرین]]</text>
      <sha1>l3bymq6228iun90y8c2woss3hmvo45q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709033</id>
      <parentid>709032</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42172-27</username>
        <id>44813</id>
      </contributor>
      <origin>709033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4476" sha1="5oo46ofpu8l96br6xehsd0iazy0tu6f" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری|religion=[[اسلام]]|era=[[اسلامی عہد زريں]]|image=|caption=|name=ابو عثمان صابونی&lt;br /&gt;{{lang|ar|أبو عثمان الصابوني}}|title=[[شیخ الاسلام]]&lt;br /&gt;[[الحافظ]]|birth_date=373 AH/983 CE|birth_place=[[ہرات]]|death_date=449 AH/1057 CE|death_place=[[نیشاپور]]|ethnicity=|region=[[خراسان]]|denomination=[[سنی]]|jurisprudence=[[شافعی]]|creed=[[اثرى]]|main_interests=[[فقہ]], [[حدیث]], [[تفسیر]]|notable_ideas=|works=|influences=|influenced=[[امام شافعی]], [[ابن خزیمہ]]}}
{{حوالے}}
'''ابو عثمان، اسماعیل بن عبد الرحمن بن احمد بن اسماعیل بن ابراہیم بن عامر، الصابونی الشافعی''' &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Narrative Social Structure Anatomy of the Hadith Transmission Network, 610-1505|last=Senturk|first=Recep|date=2005|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-5207-7|page=185|author-link=Recep Senturk}}&lt;/ref&gt; ( {{Lang-ar|أبو عثمان الصابوني}} ) (373 – 449 ہجری / 983 – 1057 عیسوی) جنہاں نو‏ں '''ابو عثمان الصابونی''' دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے، آپ [[خراسان]] دے اک سنی [[علم حدیث|حدیث دے]] ماہر ، [[تفسیر قرآن|قرآن]] دے مفسر ، [[فقیہ]] ، [[عالم دین]] ، [[واعظ|مبلغ]] تے شافعی خطیب سن ۔ آپ دے زمانے دے [[اہل سنت]] انھاں [[شیخ الاسلام]] کہندے سن تے جدو‏ں انھاں نے ایہ لفظ استعمال کيتا تاں انہاں دا مطلب کوئی تے نئيں سی۔ آپ فارسی تے عربی بولی دے فصیح، علم وچ وسیع تے [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[عربی زبان|عربی]] دونے اُتے عبور رکھدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Annals of the Saljuq Turks Selections from Al-Kamil Fi'l-Ta'rikh of Ibn Al-Athir|last=Richards|first=D.S.|date=4 اپریل 2014|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|isbn=978-1-317-83255-3|page=116|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Women in Iran from the Rise of Islam to 1800|last=Lois Beck|first=Guity Nasha|date=2003|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-07121-8|page=73|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://shamela.ws/book/12286/880|title=Al-Alam, Al-Zarkali, Part 1, p. 317|language=Arabic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216034343/https://al-maktaba.org/book/12286/880|archivedate=16 دسمبر 2020}}&lt;/ref&gt; امام [[ابو بکر بیہقی|بیہقی]] نے کہیا: &quot;وہ مسلماناں دے حقیقی امام تے اسلام دے حقیقی شیخ سن ۔&quot;
&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Izz al-Din ibn 'Abd al-Salam]]|translator=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Belief of the People of Truth | publisher=[[As-Sunnah Foundation of America]]| date=1999 |isbn=978-1-930409-02-6 |page=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Page167&quot;&gt;{{cite book |last1= Ayub |first1=Zulfiqar|title=THE BIOGRAPHIES OF THE ELITE LIVES OF THE SCHOLARS, IMAMS &amp; HADITH MASTERS Biographies of The Imams &amp; Scholars | publisher=Zulfiqar Ayub Publications| date=2 مئی 2015 |isbn= |page=167}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=EpNMCwAAQBAJ|author=IslamKotob|page=39|title=الرد على عبد الله الحبشى (Reply to Abdullah Al-Habashi)}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|3}}
{{شافعی علما}}
{{شیوخ الاسلام}}
{{اثری}}

[[گٹھ:983 دے جم]]
[[گٹھ:1057 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:اثريون]]
[[گٹھ:اصولی شخصیتاں]]
[[گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:سنی فقہا]]
[[گٹھ:شوافع]]
[[گٹھ:شیوخ الاسلام]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مجددین]]
[[گٹھ:نیشاپوری محدثین]]
[[گٹھ:فارسی سنی علماء اسلام]]
[[گٹھ:مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]]
[[گٹھ:نیشاپور د‏‏ی وفیات]]
[[گٹھ:نیشاپور وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:مفسرین]]</text>
      <sha1>5oo46ofpu8l96br6xehsd0iazy0tu6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709034</id>
      <parentid>709033</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42172-27</username>
        <id>44813</id>
      </contributor>
      <origin>709034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4499" sha1="bc2i3zx8arqfxa93k7gj7bwgal31uhh" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری|religion=[[اسلام]]|era=[[اسلامی عہد زريں]]|image=|caption=|name=ابو عثمان صابونی&lt;br /&gt;{{lang|ar|أبو عثمان الصابوني}}|title=[[شیخ الاسلام]]&lt;br /&gt;[[الحافظ]]|birth_date=373 AH/983 CE|birth_place=[[ہرات]]|death_date=449 AH/1057 CE|death_place=[[نیشاپور]]|ethnicity=|region=[[خراسان]]|denomination=[[سنی]]|jurisprudence=[[شافعی]]|creed=[[اثرى]]|main_interests=[[فقہ]], [[حدیث]], [[تفسیر]]|notable_ideas=|works=|influences=|influenced=[[امام شافعی]], [[ابن خزیمہ]]}}
{{حوالے}}
'''ابو عثمان، اسماعیل بن عبد الرحمن بن احمد بن اسماعیل بن ابراہیم بن عامر، الصابونی الشافعی''' &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Narrative Social Structure Anatomy of the Hadith Transmission Network, 610-1505|last=Senturk|first=Recep|date=2005|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-5207-7|page=185|author-link=Recep Senturk}}&lt;/ref&gt; ( {{Lang-ar|أبو عثمان الصابوني}} ) (373 – 449 ہجری / 983 – 1057 عیسوی) جنہاں نو‏ں '''ابو عثمان الصابونی''' دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے، آپ [[خراسان]] دے اک سنی [[علم حدیث|حدیث دے]] ماہر ، [[تفسیر قرآن|قرآن]] دے مفسر ، [[فقیہ]] ، [[عالم دین]] ، [[واعظ|مبلغ]] تے شافعی خطیب سن ۔ آپ دے زمانے دے [[اہل سنت]] انھاں [[شیخ الاسلام]] کہندے سن تے جدو‏ں انھاں نے ایہ لفظ استعمال کيتا تاں انہاں دا مطلب کوئی تے نئيں سی۔ آپ فارسی تے عربی بولی دے فصیح، علم وچ وسیع تے [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[عربی زبان|عربی]] دونے اُتے عبور رکھدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Annals of the Saljuq Turks Selections from Al-Kamil Fi'l-Ta'rikh of Ibn Al-Athir|last=Richards|first=D.S.|date=4 اپریل 2014|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|isbn=978-1-317-83255-3|page=116|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Women in Iran from the Rise of Islam to 1800|last=Lois Beck|first=Guity Nasha|date=2003|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-07121-8|page=73|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://shamela.ws/book/12286/880|title=Al-Alam, Al-Zarkali, Part 1, p. 317|language=Arabic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216034343/https://al-maktaba.org/book/12286/880|archivedate=16 دسمبر 2020}}&lt;/ref&gt; امام [[ابو بکر بیہقی|بیہقی]] نے کہیا: &quot;وہ مسلماناں دے حقیقی امام تے اسلام دے حقیقی شیخ سن ۔&quot;
&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Izz al-Din ibn 'Abd al-Salam]]|translator=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Belief of the People of Truth | publisher=[[As-Sunnah Foundation of America]]| date=1999 |isbn=978-1-930409-02-6 |page=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Page167&quot;&gt;{{cite book |last1= Ayub |first1=Zulfiqar|title=THE BIOGRAPHIES OF THE ELITE LIVES OF THE SCHOLARS, IMAMS &amp; HADITH MASTERS Biographies of The Imams &amp; Scholars | publisher=Zulfiqar Ayub Publications| date=2 مئی 2015 |isbn= |page=167}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=EpNMCwAAQBAJ|author=IslamKotob|page=39|title=الرد على عبد الله الحبشى (Reply to Abdullah Al-Habashi)}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|3}}
{{شافعی علما}}
{{شیوخ الاسلام}}
{{اثری}}

[[گٹھ:983 دے جم]]
[[گٹھ:1057 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:اثريہ]] 
[[گٹھ:اثريون]]
[[گٹھ:اصولی شخصیتاں]]
[[گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:سنی فقہا]]
[[گٹھ:شوافع]]
[[گٹھ:شیوخ الاسلام]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مجددین]]
[[گٹھ:نیشاپوری محدثین]]
[[گٹھ:فارسی سنی علماء اسلام]]
[[گٹھ:مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]]
[[گٹھ:نیشاپور د‏‏ی وفیات]]
[[گٹھ:نیشاپور وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:مفسرین]]</text>
      <sha1>bc2i3zx8arqfxa93k7gj7bwgal31uhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورتنوالا:Miran500/sandbox</title>
    <ns>2</ns>
    <id>149273</id>
    <revision>
      <id>709037</id>
      <timestamp>2026-07-29T19:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Miran500</username>
        <id>44814</id>
      </contributor>
      <comment>سینڈ باکس</comment>
      <origin>709037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17" sha1="o2o5lzvc9iwpwrk4n8k2miruub7avu7" xml:space="preserve">سینڈ باکس</text>
      <sha1>o2o5lzvc9iwpwrk4n8k2miruub7avu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709038</id>
      <parentid>709037</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Miran500</username>
        <id>44814</id>
      </contributor>
      <origin>709038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="g7m9xxr7n8f9hc1pa2icsbh6odbvmpg" xml:space="preserve">شمالی بنگال</text>
      <sha1>g7m9xxr7n8f9hc1pa2icsbh6odbvmpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709039</id>
      <parentid>709038</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Miran500</username>
        <id>44814</id>
      </contributor>
      <origin>709039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374" sha1="cgp9yo3jqn4kc7qf4u5sl6gd3xcemfv" xml:space="preserve">شمالی بنگال

'''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔</text>
      <sha1>cgp9yo3jqn4kc7qf4u5sl6gd3xcemfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709040</id>
      <parentid>709039</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Miran500</username>
        <id>44814</id>
      </contributor>
      <origin>709040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="mladbgnp2amvun3k55un5rrxiuarkau" xml:space="preserve">شمالی بنگال

'''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔</text>
      <sha1>mladbgnp2amvun3k55un5rrxiuarkau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709041</id>
      <parentid>709040</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Miran500</username>
        <id>44814</id>
      </contributor>
      <origin>709041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1019" sha1="t7p5d2wybth221gbjl9xrlujtz1z3kb" xml:space="preserve">شمالی بنگال

'''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔</text>
      <sha1>t7p5d2wybth221gbjl9xrlujtz1z3kb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709042</id>
      <parentid>709041</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Miran500</username>
        <id>44814</id>
      </contributor>
      <origin>709042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1222" sha1="nuiecipa7a2r466ci3ejxm5dvwlaedb" xml:space="preserve">شمالی بنگال

'''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔

ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔</text>
      <sha1>nuiecipa7a2r466ci3ejxm5dvwlaedb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709044</id>
      <parentid>709042</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Miran500</username>
        <id>44814</id>
      </contributor>
      <origin>709044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1836" sha1="95l2golqyomknv0ngimy4d1xwy2qxx3" xml:space="preserve">شمالی بنگال

'''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔

ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔

== انتظامی علاقے ==
'''رنگ پور ڈویژن'''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|-
!'''راجشاہی ڈویژن'''
! '''رنگ پور ڈویژن'''
|-
|
* ضلع بوگرا
* ضلع چپائی نواب گنج
* ضلع جویپورہاٹ
* ضلع نوگاؤں
* ضلع نٹورے
* ضلع پبنا
* ضلع راجشاہی
* ضلع سراج گنج
|
* ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش
* ضلع گیبندھا
* کوریگرام ضلع
* ضلع لالمونیرھاٹ
* ضلع نیلپھماری
* ضلع پنچ گڑھ
* ضلع رنگ پور
* ضلع ٹھاکرگاؤں
|}</text>
      <sha1>95l2golqyomknv0ngimy4d1xwy2qxx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ہل سرنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149274</id>
    <revision>
      <id>709045</id>
      <timestamp>2026-07-29T21:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BB Janjua</username>
        <id>44794</id>
      </contributor>
      <comment>نواں صفحہ بنایا</comment>
      <origin>709045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12142" sha1="j1xnzab60ejwoc66nv0lx9ccx0qozlg" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آزاد کشمیر دے ضلع باغ دی اک یونین کونسل تے قصبہ}}

{{Infobox settlement
| name                    = ہل سرنگ
| native_name             = Hill Surang
| image_skyline           = Hill Village.jpg
| native_name_lang        = pnb
| settlement_type         = قصبہ تے یونین کونسل
| pushpin_map             = Azad Kashmir#Kashmir#Pakistan
| pushpin_mapsize         = 250
| pushpin_map_caption     = [[آزاد کشمیر]] [[پاکستان]] وچ تھاں
| pushpin_label           = ہل سرنگ
| pushpin_label_position  = right

| coordinates             = {{coord|34.0901564|N|73.5282540|E|region:PK_type:village|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملک
| subdivision_name        = [[پاکستان]]
| subdivision_type1       = علاقہ
| subdivision_name1       = [[آزاد جموں و کشمیر]]
| subdivision_type2       = ضلع

| subdivision_name2       = [[ضلع باغ|باغ]]
| subdivision_type3       = تحصیل
| subdivision_name3       = [[دھیرکوٹ]]
| subdivision_type4       = ڈاکخانہ
| subdivision_name4       = [[چمن کوٹ]]
| subdivision_type5       = پوسٹل کوڈ
| subdivision_name5       = 12630
| population_total        = 4000

| population_note         = مرکزی قصبے دی آبادی تقریباً 4,000 اے جدکہ پوری یونین کونسل دی آبادی دا تخمینہ 20,000 اے۔&lt;ref name=&quot;Government Publication&quot;&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Azad Jammu &amp; Kashmir Statistical Year Book |یوآرایل=https://pndajk.gov.pk |ناشر=AJ&amp;K Bureau of Statistics, Planning &amp; Development Department |تاریخ رسائی=8 June 2026 |حوالہ=Government Publication}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of        = 2017
| area_total_km2          = 7.23

| timezone                = [[پاکستان کا معیاری وقت|PST]]
| utc_offset              = +5
}}

'''[[ہل سرنگ]]''' ('''[[:en:Hill Surang|Hill Surang]]''') پاکستان دے زیر انتظام [[آزاد جموں و کشمیر]] دے [[ضلع باغ]]&lt;ref name=reliefweb2006a&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Pakistan: Bagh Hub — Who is doing What Where (as of 1 April 2006) |یوآرایل=https://reliefweb.int |ویب گاہ=ReliefWeb |تاریخ=1 April 2006 |تاریخ رسائی=2 June 2026 |زبان=en}}&lt;/ref&gt; دی تحصیل [[دھیرکوٹ]]&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری=Map Of Dhirkot Tehsil |عنوان=Map of Dhirkot Tehsil |یوآرایل=https://itacec.org |تاریخ رسائی=8 June 2026 |ویب گاہ=Idara-e-Taleem-o-Aagahi |آرکائیو تاریخ=2024-11-27 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20241127045948/https://itacec.org |یوآرایل کی کیفیت=dead }}&lt;/ref&gt; وچ واقع اک قصبہ تے [[یونین کونسل]] اے۔

ایہ اک پہاڑی علاقہ اے جہڑا کوہالہ-باغ روڈ دی پٹی اتے واقع اے تے ایس دیاں حداں مناسہ، چمن کوٹ تے کوہالہ نال ملدیاں نیں۔ ایہ علاقہ کوہالہ-باغ روڈ تے دھیرکوٹ روڈ راہیں علاقائی سڑکاں دے نیٹ ورک نال جڑیا ہویا اے۔&lt;ref name=&quot;reliefweb2006b&quot;&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Pakistan: Bagh district — Health facilities (as of 13 March 2006) |یوآرایل=https://reliefweb.int |ویب گاہ=ReliefWeb |تاریخ=13 March 2006 |تاریخ رسائی=2 June 2026 |زبان=en}}&lt;/ref&gt; مرکزی قصبے دی آبادی تقریباً 4,000 توں 4,500 بندیاں اتے مشتمل اے، جدکہ آلے دوالے دے پنڈاں نوں ملا کے پوری یونین کونسل دی کل آبادی دا تخمینہ تقریباً 20,000 اے۔&lt;ref name=&quot;Government Publication&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ajk_pnd_census&quot;&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Azad Jammu &amp; Kashmir At A Glance 2021: Population and Administrative Statistics |یوآرایل=https://pndajk.gov.pk |ناشر=Planning and Development Department AJ&amp;K |تاریخ رسائی=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;

* ہل سرنگ ضلع باغ دی کئی یونین کونسلاں چوں اک اے، جتھے 2017ء دی مردم شماری دے مطابق کل آبادی 371,919 ریکارڈ کیتی گئی سی۔&lt;ref&gt;{{حوالہ خبر|عنوان=Census 2017: AJK population rises to over 4m |یوآرایل=https://nation.com.pk |تاریخ رسائی=6 June 2026 |کاوش=nation.com.pk |ناشر=The Nation |تاریخ=27 August 2017 |زبان=en}}&lt;/ref&gt; ایس یونین کونسل دا انتظام تحصیل دھیرکوٹ دے تحت چلایا جاندا اے جہڑی مرکزی قصبے تے ایس توں ملحقہ علاقیاں بشمول پنڈ ہل سرنگ، محلہ ہل بانڈی تے محلہ بنگل بگلہ وغیرہ وچ پینڈو ترقی، بنیادی ڈھانچے دی دیکھ بھال تے بنیادی عوامی سہولتاں فراہم کرن دی ذمہ دار اے۔ &lt;ref name=ndma&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=District Profile Bagh |یوآرایل=https://ndma.gov.pk |ویب گاہ=National Disaster Management Authority |تاریخ رسائی=2 June 2026 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Hill Surang.jpg|تصغیر|ہل سرنگ پنڈ دے ہل بازار وچ واقع جامع مسجد فاروق اعظم دا اک منظر]]

* مذہبی اِداریاں وچ ہل بازار دے مرکز وچ واقع مدرسہ تجوید القرآن ہل تے جامع مسجد فاروق اعظم ہل شامل نیں، جنہاں دے علاوہ کئی ہور چھوٹیاں مقامی مَسجداں وی موجود نیں جہڑیاں پورے پنڈ وچ پھیلیاں ہوئیاں نیں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری1=Jamaat360 |عنوان=Jamia Masjid Farooq Azam Hill - Jamaat360 |یوآرایل=https://jamaat360.com |ویب گاہ=jamaat360.com |تاریخ رسائی=9 June 2026}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Chest Diseases and General Hospital Hill Surang.jpg|تصغیر|ہل سرنگ پنڈ وچ واقع چیسٹ ڈیزیزز اینڈ جنرل ہسپتال (CDGH) دا اک منظر]]
* '''چیسٹ ڈیزیزز اینڈ جنرل ہسپتال (CDGH)'''، جس نوں مقامی طور اتے سرکاری ٹی بی ہسپتال ہل بھی آکھیا جاندا اے، پنڈ ہل وچ واقع اک خصوصی عوامی طبی سہولت اے تے ایہ پھیپھڑیاں دی دیکھ بھال تے تپدق (ٹی بی) دے علاج لئی ضلع باغ دے پرانے اِداریاں چوں اک اے۔&lt;ref name=researchgate&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Environmental and Social Profile of District Bagh, Azad Jammu and Kashmir: Environmental Aspects of Siting Chest Diseases and General Hospital at Hill in District Bagh |یوآرایل=https://www.researchgate.net/publication/281040403 |ویب گاہ=ResearchGate |تاریخ رسائی=2 June 2026 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231103082706/https://www.researchgate.net/publication/281040403_ENVIRONMENTAL_SOCIAL_PROFILE_OF_DISTRICT_BAGH_AZAD_JAMMU_KASHMIR_ENVIRONMENTAL_ASPECTS_OF_SITING_CHEST_DISEASES_GENERAL_HOSPITAL_AT_HILL_IN_DISTRICT_BAGH_Dr_Mirza_Arshad_Ali_Beg_arshadalibeggmailcom |آرکائیو تاریخ=2023-11-03 |زبان=en |یوآرایل کی کیفیت=live }}&lt;/ref&gt; ایہ ہسپتال سید احمد گردیزی ولوں عطیہ کیتی گئی زمین اتے تعمیر کیتا گیا سی تے ایس نوں جان بجھ کے اچی تھاں اتے قائم کیتا گیا سی تاکہ ساہ (سانس) دے مریضانوں طویل مدتی صحت یابی لئی صاف آب و ہوا مل سکے۔&lt;ref name=&quot;researchgate&quot; /&gt; ایہ ہسپتال دھیرکوٹ روڈ اتے کوہالہ تے دھیرکوٹ دونوں توں تقریباً 15 کلومیٹر دے فاصلے اتے واقع اے۔&lt;ref name=&quot;researchgate&quot; /&gt; بھاویں ایس نوں اصل وچ ٹی بی دے سینیٹوریم (شفا خانے) دے طور اتے قائم کیتا گیا سی، پر بعد وچ مقامی آبادی نوں صحت دیاں عام سہولتاں فراہم کرن لئی ایس دے دائرہ کار نوں ودھا دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;researchgate&quot; /&gt; ایس علاقے وچ کیتی گئی تحقیق وچ ہل سرنگ دی عام آبادی وچ ہیپاٹائٹس بی تے سی وائرس دے پھیلاؤ اتے شائع ہون والی اک تحقیق بھی شامل اے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|آخری1=Rauf |پہلا1=Abdul |آخری2=Nadeem |پہلا2=Muhammad Shahid |آخری3=Arshad |پہلا3=Mahzan |آخری4=Riaz |پہلا4=Haroon |آخری5=Latif |پہلا5=Muhammad Abdul |آخری6=Iqbal |پہلا6=Muhammad |آخری7=Latif |پہلا7=Muhammad Zahid |آخری8=Nisar |پہلا8=Ahmed |آخری9=Shakoori |پہلا9=Abdul Rauf |عنوان=Prevalence of Hepatitis B and C Virus in the General Population of Hill Surang Area, Azad Jammu and Kashmir, Pakistan |یوآرایل=https://psa.pastic.gov.pk/SearchArticleView.aspx?articledetailId=9536&amp;S_id=11555 |جریدہ=Pakistan Journal of Zoology |جلد=45 |شمارہ=2 |تاریخ=April 2013 |صفحات=543–548 |آئی_ایس_ایس_این=0030-9923 |تاریخ رسائی=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;

* ہل سرنگ دے تعلیمی اِداریاں وچ مدرسہ تجوید القرآن ہل، ریڈ فاؤنڈیشن ہائی اسکول ہل،&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=School Locations |یوآرایل=https://readfoundation.org/school-locations/ |ویب گاہ=READ Foundation |تاریخ=6 August 2024 |تاریخ رسائی=2 June 2026 |زبان=en}}&lt;/ref&gt; گورنمنٹ بوائز مڈل اسکول ہل، گورنمنٹ گرلز مڈل اسکول ہل تے گورنمنٹ پرائمری اسکول چیڑان ہل&lt;ref name=unicef&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Bagh District Infrastructure Support Dataset |یوآرایل=https://www.itacec.org/earthquake/School_Data(1)._Bagh.xls |ناشر=UNICEF Pakistan |تاریخ رسائی=2 June 2026 |آرکائیو تاریخ=2026-06-11 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20260611140451/https://www.itacec.org/earthquake/School_Data(1)._Bagh.xls |یوآرایل کی کیفیت=dead }}&lt;/ref&gt; شامل نیں۔

* ہل سرنگ 8 اکتوبر 2005ء نوں آون والے [[زلزلہ کشمیر 2005ء|آزاد کشمیر دے شدید زلزلے]] توں بری طرح متاثر ہون والے علاقیاں وچ شامل سی۔ آلے دوالے دے علاقیاں دے زخمی رہائشیاں دے علاج لئی بین الاقوامی طبی امدادی ٹیماں نے چیسٹ ڈیزیزز اینڈ جنرل ہسپتال وچ ہنگامی طبی کیمپ قائم کیتے سن۔&lt;ref name=researchgate/&gt; پاکستان پاورٹی ایلیویشن فنڈ ([[پاکستان پاورٹی ایلیویشن فنڈ|PPAF]]) نے، جس نے آزاد جموں و کشمیر دے زلزلہ زدہ ضلعیاں وچ امداد، تعمیرِ نو تے بحالی دے کماں لئی ودھ چڑھ کے حصہ لیا سی،&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Pakistan: World Bank supports earthquake affected areas with additional US$138 million |یوآرایل=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-world-bank-supports-earthquake-affected-areas-additional-us138-million |ویب گاہ=ReliefWeb |تاریخ=13 February 2007 |تاریخ رسائی=6 June 2026 |زبان=en}}&lt;/ref&gt; ایتھے دے مکاناں تے پانی دے بنیادی ڈھانچے دی دوبارہ تعمیر وچ مدد لئی ہل سرنگ وچ سروے کیتے۔&lt;ref name=&quot;PPAF&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری1=Pakistan Poverty Alleviation Fund |عنوان=Earthquake Disability Project |یوآرایل=https://www.ppaf.org.pk/doc/DPM/52-Functional%20limitations.pdf |ویب گاہ=Pakistan Poverty Alleviation Fund (PPAF) |ناشر=Pakistan Poverty Alleviation Fund (PPAF) |تاریخ رسائی=8 June 2026 |حوالہ=PPAF}}&lt;/ref&gt;
== حوالہ جات ==
{{حوالہ جات}}

[[زمرہ:ضلع باغ کے گاؤں]]
[[زمرہ:آزاد کشمیر کے دیہات]]
[[زمرہ:تحصیل دھیرکوٹ کے آباد مقامات]]</text>
      <sha1>j1xnzab60ejwoc66nv0lx9ccx0qozlg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>