وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 57688 709196 448396 2026-08-07T17:46:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709196 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Structure |name = منی ماجرہ قلعہ |image = Mani Majra Fort, North side view Chandigarh, India 03.JPG |caption = منی ماجرہ قلعہ، چڑھدا پاسہ |partof = |location = [[چنڈی گڑھ]]، [[بھارت ]] |map_type = India Punjab |latitude = 30.43 |longitude = 76.50 |map_size = |map_caption = India |type = [[قلعہ]] |coordinates = {{Coord|30.43 |N|76.50|E}} |code = |built = |builder = غریب داس |materials = نانک شاہی نکی اٹّ |height = |used = |demolished = |condition = خستہ |open_to_public = No |controlledby = ٹرسٹ |garrison = |current_commander = |commanders = |occupants = |battles = |events = }} '''منی ماجرہ قلعہ''' پرانے [[پنجاب]] دا اک قلعہ ہے جو کہ [[بھارت ]] دے مرکز ماتحت علاقے [[چنڈی گڑھ ]] وکھے واقع ہے۔<ref>https://books.google.co.in/books?id=Vg89BAAAQBAJ&pg=PT96&lpg=PT96&dq=Burail+fort&source=bl&ots=XU5QPjQJZV&sig=hApJ_IBvJ8G5--k0x9iTlz3_xmM&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJhv6p1OnJAhUOBo4KHUDpDukQ6AEINTAG#v=onepage&q=Burail%20fort&f=false</ref> [[پٹیالہ ریاست]] دے راجا [[اعلیٰ سنگھ ]] دی موت مگروں اس قلعے اپر اتھوں دے غریب داس نام دے باشندے نے اس قلعے سمیت [[پنجور]] علاقے دے پنڈاں اپر قبضہ کر لیا سی۔ ==اتہاس اتے پچھوکڑ== [[منی ماجرہ]] اجوکے [[بھارت]] مرکز ماتحت علاقے، [[چنڈی گڑھ]]، وچّ پیندا اک تریخی [[قصبہ]] ہے۔ [[پٹیالہ]] ریاست دے راجا [[اعلیٰ سنگھ ]] دی موت مگروں اتھوں دے غریب داس نامک شخص نے [[منی ماجرہ]] قلعے اتے پنجور دے علاقے اپر قبضہ کر لیا سی۔ [[کانھ سنگھ نابھہ]] رچت [[مہان کوش ]] وچّ اس پنڈ دے پچھوکڑ بارے لکھیا ہے کہ منی ماجرہ ، ضلع [[انبالہ]] وچّ اک نگر ہے جسنوں [[گریبداس]] پتر سری [[گنگارام]] نے [[سمت]] 1821 وچّ 49 ہور پنڈاں نوں فتح کرکے اپنی راجدھانی تھاپیا سی۔ گریبداس دے مرن مکروں [[انگریز]] سرکار نے اتھوں دے [[رئیس]]، نوں راجا دا عہدہ دے دتا سی۔ گوپال سنگھ دا پتر ہمیر سنگھ ،اسدا پتر گووردھن سنگھ ، اسدا گربخش سنگھ اتے اسدا بھگوان سنگھ ترتیبوار اتھوں دے راجے بنے۔ اس توں بعد آخری راجا بھگوان سنگھ دے اولاد نہ ہون کرکے ایہہ ریاست سرکار نے ضبط کر لئی۔<ref>{{cite book | title=مہان کوش | publisher=بھاشا وبھاگ ، [[پنجاب]] | author=[[ کانھ سنگھ نابھہ]] | year=1999 | location=[[پٹیالہ]] | pages=951}}</ref><ref>{{cite web | url=http://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A8%AE%E0%A8%B0%20%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98,%20%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%BE | accessdate=26 دسمبر 2015}}</ref> ==بابا اعلیٰ سنگھ دے پوترے امر سنگھ ولوں منی ماجرہ تے قبضہ کرنا== منی ماجرہ اتے [[بابا اعلیٰ سنگھ]] دے پوترے نے 1768 وچّ [[ہنڈور]]، [[کہلور]] [[ناہن ]] دے پہاڑی راجیاں دی مدد نال اتھوں دے راجہ غریب داس خلاف حملہ کرکے پنجور اتے اس علاقے تے قبضہ کر لیا سی۔ پر پھر وی غریب داس نے پوری ماتحتی سویکار نہیں سی کیتی۔ 1778 وچّ راجا امر سنگھ نے اس علاقے تے پھر حملہ کیتا۔ پر غریب داس نے [[پٹیالہ]] دے راجا نوں کافی زیادہ دھن دولت دے کے اس علاقے تے اپنا قبضہ مڑ بحال کروا لیا۔<ref>{{cite web | url=http://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A8%AE%E0%A8%B0%20%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98,%20%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%BE | accessdate=26 دسمبر 2015}}</ref> ==ملکیت == اس قلعے دی ملکیت اس سمے اک [[مہاراول کھیوا جی ٹرسٹ ]] کول ہے پر اسدی ملکیت بارے عدالت وچّ کیس چل رہا ہے ۔ ایہہ ٹرسٹ [[ریاست فرید کوٹ]] دے آخری مہاراجہ ہرندر سنگھ براڑ دی ریاستی جائداد دی دیکھبھال کر رہا ہے۔ [[ریاست فرید کوٹ]] دے آخری راجا، ہرندر سنگھ براڑ دی اک بیٹی امرتپال کور نے اس شاہی ٹرسٹ نوں عدالت وچّ چنوتی دتی ہوئی ہے۔ مہاراول کھیوا جی ٹرسٹ اس ویلے فریدکوٹ ریاست دی 20 ہزار کروڑ روپئے دی جائداد دی دیکھبھال کر رہا ہے، جس وچّ راج محل، شاہی قلعہ، توپ خانا، شیش محل، دس ہزار اےکڑ زمین، دلی، منی ماجرہ وچّ شاہی جائداداں، 18 ودیشی گڈیاں، نقدی اتے ہیرے-جواہرات وغیرہ پرمکھ طور ‘تے شامل ہن۔<ref>{{cite web |url=http://punjabitribuneonline.com/2015/01/%E0%A9%9E%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A6%E0%A8%95%E0%A9%8B%E0%A8%9F-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%9C%E0%A8%A8%E0%A8%AE/ | accessdate=26 دسمبر 2015}}</ref>منی ماجرہ دے راجےآں دی اک بیٹی دی شادی [[ریاست فرید کوٹ]] دے شہزادے نال ہوئی سی جس کرکے ایہناں دی آپس وچّ سکاچاری بن گئی سی ۔ ==ایہہ وی ویکھو == http://www.beta.ajitjalandhar.com/news/20130818/1/256475.cms#256475 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822074620/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130818/1/256475.cms#256475 |date=2013-08-22 }} ==تصویراں== <gallery> Mani Majra Fort,east side view Chandigarh, India 02.JPG|چڑھدا پاسا Mani Majra Fort, west side view Chandigarh, India 04.JPG|لہندا پاسا Mani Majra Fort, North side view Chandigarh, India 03.JPG|شمالی پاسا Mani Majra Fort, Chandigarh, India 01.JPG|خستہ حالَ فوٹو Mani Majra Fort, ruined courtyard view, Chandigarh, India 05.JPG|کھنڈر بن رہی چار دیواری </gallery> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں]] [[گٹھ:پنجاب دے قلعے]] [[گٹھ:بھارت دے قلعے]] [[گٹھ:پنجاب دے قلعے]] [[گٹھ:سکھ اتہاس]] [[گٹھ:سکھ سلطنت]] qz2x1feu0yh3t5rjryf50t8bfiqcw1c 0 63050 709202 709155 2026-08-08T04:52:37Z ادریس ولی 27199 /* ولادت */ 709202 wikitext text/x-wiki [[File:Grave in Shrines of Khari Shareef 7.jpg|thumb|مزار پیرا شاہ غازی]] '''پیرا شاہ غازی''' قلندردوراں عرف [[دمڑیاں آلی سرکار]] [[کھڑی شریف]] [[میرپور]] آزاد کشمیر == ولادت == پیرا شاہ غازی دمڑیاں آلی سرکار[[1665ء]] بمطابق[[1076ھ]] موضع پیرو شاہ چک بہرام ضلع گجرات وچ پیدا ہوئے۔ پیرا شاہ غازی دے جد امجد بابابختاور ولد قوی ولد مراد ولد شیرو ولد بہرام سن ۔۔خواجہ دین محمد(خادم خاص تے بہتیجے پیراشاہ غازی) جد امجد میاں محمد بخش ہور چک ٹھاکرہ میرپور آزاد کشمیر آباد ہو گئے۔ ۔<ref>شجرہ نسب مالکان پیرو شاہ چک بہرام 1867</ref> == ناں تے نسب == آپ دا ناں آپ دے اباجی نے پیر محمد رکھیا پر کارآلے پیارلاڈنال پیرااور پیرو دے ناں نال سددے سن تے اسی ناں نال مشہور ہوگئے سن۔۔ آپ دا نسبی جوڑ "قطب شاہی علوی اعوان قبیلے دی لڑی مہیال" نال رلدااے تے زمیندار تے دیندار گھرانے نال تواڈا تعلق سی۔۔ آب دے والد دا ناں علی محمد المعروف دین گرشاہ بن سیدمحمد بن خان محمدبن نیک محمد بن سائل خان غازی میہالئ جہلم آمد1539عہد شیر شاہ سوری مدفن قلعہ روہتاس سوہل گیٹ 1546ء توں ہوندا حضرت عون قطب شاہ تو غازی عباس توں علی شیر خدا نال جا ملدا اس پاروں آپ سادات علویہ نے۔۔ ۔<ref>http://dailypakistan.com.pk/edition1/22-May-2016/385263</ref> == نسب طریقت == انہہاں دا نسب طریقت خاندان [[قادریہ]] تے گروہ شاہ مقیم نال تعلق اے پیرا شاہ غازی،سید شاہ محمد امیر بالاپیر،سید [[شاہ محمد]] مقیم محکم الدین،سید جمال اللہ حیات المیر زندہ پیر،غوث صمدانی شیخ عبد القادر جیلانی۔تے بقول فقراء انہاں دی نسبت خضر علیہ السلام نال روحانی طورتے وی اے۔ == القاب تے خطابات == سخی سرکار،شاہ شاہاں،پیر پیراں،دستگیر درماندگاں،راہنمائے گمراہاں،مشکل کشائے ہر دو جہاں،قطب الاقطاب،فرد الاحباب،پیران پیر،عالیجناب مست،مست ساز ،بادشاہ بے نیاز ،شیر بیشہ اولیاء،اوج کبریائی کے شہباز،شہادت پناہ،غازی پیر پیرا شاہ قادری۔غازی، المغازی، امیر العساکر۔ == دمڑی والا ناں دی وجہ == ایک واری [[غوثِ اعظم|غوث الاعظم]] دی بارگاہ چ حاضر سن آپ نے فرمایا اے فقیراساڈی طرفوں تا قیامت اک لکھ ٹکہ وظیفہ مقرر کیتا جاندا اے جو مخلوق خدا تیرے لئی ہر روز نذر نیاز من کے پیش کیتا کرے گی انہاں نے عرض کیتی غریب نواز دنیاوی مال تے میرے کسی کم دا نیئں پرمیرے جانشین اس دولت دی وجہ توں اللہ دی یاد توں غافل رہن گے اس نوں کم کر دیو دوبارہ فرمایا سوالکھ روپے چوں سوالکھ [[دمڑی]] (اک پیسہ وچ چاریااٹھ دمڑیاں ہوندیاں نیں)تہاڈی نذر ہوویگی ایہہ ضرورت توں زیادہ وی نیئں تے نہ دین والے لئی بوجھ ہوویگی۔ ہن سوالکھ روپے لوکی غوث پاک دی نذر مندے نیں جس چوں سوالکھ دمڑی پیرا شاہ غازی دے ناں دی نذر ہوندی اے == وصال == آپ دا وصال 14شعبان[[1155ھ]] بمطابق[[1742ء]] ہویا تے[[کھڑی شریف]] چ دفن نیں وصال دا عدد "زہے پیر مردان حق پیرشاہ" [[گٹھ:بزرگان دین]] kippabh0jdf2l99nxkww9l8y0bsjgvj 0 77326 709204 646318 2026-08-08T07:18:18Z Saroj 18329 Synced 2 categories from enwiki ([[:m:User:Saroj/CatSync|CatSync]]) 709204 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=سنندا شرما|image=|image_size=|caption=|residence=|nationality=[[بھارتی]]|ethnicity=|citizenship=|alma_mater=|occupation=[[گلوکار]] / [[اداکارہ]]|known_for=گاؤنا|style=|home_town=|parents=|awards=پیٹیسی پنجابی میوزک ایوارڈز وچ بیسٹ ڈیبیوٹ فیمیل ووکلسٹ|net_worth=}}<nowiki />'''سنندا شرما''' بھارتی گلوکارہ اتے اداکارہ اے۔ اسنے اپنی گائکی دی شروعات گیت "بلی اکھ" نال کیتی۔ سنندا نے ہال ہی وچ فلم ''[[سجن سنگھ رنگروٹ]]'' وچ اپنے اداکاری کریئر دی شروعات سہِ-کلاکاراں [[دلجیت دسانجھ]] اتے [[یوگراج سنگھ]] نال کیتی سی۔ اسنے اپنے بالیوڈّ کریئر دی شروعات <nowiki>'' تیرے نال نچنا''</nowiki> گانے نال کیتی۔ <ref>{{Cite news|url=http://abpnews.abplive.in/bollywood/diljit-dosanjh-actress-sunanda-sharma-posts-beautiful-photos-on-social-media-787224|title=Diljeet Dosanjh's Heroine posted the definition of Punjabi poet type pictures، changed the definition of hotness|last=Desk|first=ABP News Web|access-date=2018-02-24|language=hi|accessdate=2019-09-06|archivedate=2019-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719090835/https://abpnews.abplive.in/bollywood/diljit-dosanjh-actress-sunanda-sharma-posts-beautiful-photos-on-social-media-787224}}</ref> == کریئر == سنندا شرما نے اپنے کیریئر دی شروعات کسے دے گیت گا کے اتے [[یوٹیوب]] اُتے ویڈیو اپلوڈ کرکے کیتی۔ مشہوری وچ وادھا کرن توں بعد، اسنے آخرکار اپنی پہلا گیت، "بلی اکھ" جاری کیتی۔<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/artist/sunanda-sharma|title=Sunanda Sharma|website=Gaana.com|access-date=2018-02-27|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613084912/https://gaana.com/artist/sunanda-sharma|dead-url=yes}}</ref> اس دا گیت "جانی تیرا ناں"،جو کہ 2017 وچ جاری کیتا گیا سی،<ref>{{Cite news|url=https://chandigarhmetro.com/-new-punjabi-song-sunanda-sharma-official-video/|title=Jaani Tera Naa (New Punjabi Song) by Sunanda Sharma {{!}} Official Video|date=13 ستمبر 2017|work=Chandigarh Metro|access-date=2018-02-27|language=en-US}}</ref> اسنوں 2،470 لکھ لوکاں ولوں [[یوٹیوب]] تے دیکھیا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/punjabi/movies/entertainment/punjabi/movies/photo-stories/punjabi-celebrities-who-rose-to-fame-via-youtube/photostory/64963308.cms|title=Punjabi celebrities who rose to fame via YouTube|website=m.timesofindia.com|access-date=2018-07-15}}</ref> == ڈسکوگرافی == {| class="wikitable sortable" ! سال ! سرلیکھ ! نوٹ |- | | بلی اکھ | |- | 2015 | پٹاکے | <ref>{{Cite news|url=https://m.jagran.com/punjab/chandigarh-singer-sunanda-sharma-in-chandigarh-17663930.html|title=Come bullet، not crackers|access-date=2018-03-15|language=hi}}</ref> |- | | جٹّ یملا | |- | 2017 | جانی تیرا ناں | |- | 2017 | کوکے | <ref>{{Cite news|url=https://chandigarhmetro.com/koke-sunanda-sharma-new-punjabi-song-2017-official-video/|title=Koke by Sunanda Sharma (New Punjabi Song 2017) {{!}} Official Video Out|date=14 نومبر 2017|work=Chandigarh Metro|access-date=2018-02-27|language=en-US}}</ref> |- | 2018 | تیرے نال نچنا | [[بادشاہ (ریپر)|بادشاہ]] نال نوابزادے <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/tere-naal-nachna-sunanda-sharma-makes-her-bollywood-singing-debut-in-nawabzaade/articleshow/64866736.cms|title=‘Tere Naal Nachna’: Sunanda Sharma makes her Bollywood singing debut in ‘Nawabzaade’ - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-07-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/nawabzaade-song-tere-naal-nachna-shows-athiya-shetty-grooving-to-badshahs-tunes-4671621.html|title=Nawabzaade song 'Tere Naal Nachna' shows Athiya Shetty grooving to Badshah's tunes- Entertainment News، Firstpost|work=Firstpost|access-date=2018-07-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/nawabzaade-athiya-shetty-grooves-to-the-tunes-of-badshahs-tere-naal-nachna-1878582|title=Nawabzaade: Athiya Shetty Grooves To The Tunes Of Badshah's Tere Naal Nachna|work=NDTV.com|access-date=2018-07-15}}</ref> |- | 2018 | مورنی | |- | 2019 | پوسٹر لگاوا دو | [[میکا سنگھ]] نال لکا چھپی <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/luka-chuppi-song-poster-lagwa-do-kartik-aaryan-kriti-sanon-recreate-akshay-kumar-song-video-5558974/|title=Luka Chuppi Song Poster Lagwa Do Kartik Aaryan Kriti Sanon Recreate Akshay Kumar Song Video|work=Indian Express|access-date=2019-01-30}}</ref> |- | 2019 | سینڈل | |} == پھلمگراپھی == {| class="wikitable sortable" ! سال ! سرلیکھ ! ڈائریکٹر ! کردار ! بولی ! نوٹ |- | 2018 | [[سجن سنگھ رنگروٹ]] | پنکج بترا | جیتی کور | [[پنجابی بولی|پنجابی]] | ڈیبیوٹ فلم <ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/regional/diljit-dosanjh-says-trying-to-dub-rangroot-in-hindi-english-2080322.html|title=Diljit Dosanjh says trying to dub 'Rangroot' in Hindi، English|date=11 فروری 2018|work=Zee News|access-date=2018-02-27|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/feb/06/watch--first-trailer-of-diljit-dosanjh-starrer-sajjan-singh-rangroot-is-out-1769333.html|title=WATCH {{!}} First trailer of Diljit Dosanjh-starrer 'Sajjan Singh Rangroot' is out|work=The New Indian Express|access-date=2018-03-25}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جم 1992]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:گائکاواں]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:پنجابی بولی دے گلوکار]] ed3vrbxslu2kbuhs6kj1kln37k6tc2t 0 81885 709191 684826 2026-08-07T12:31:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709191 wikitext text/x-wiki == تعارف == [[بھارت]] وچ [[اندرونی پوشاک]] دا بازار تاریخی طور اُتے کافی منقسم رہیا ا‏‏ے۔ اُتے گزشتہ چند سالاں وچ اس اندرونی پوشاک د‏‏ی منظم [[بازار کاری]] وچ کافی ترقی ہوئی ا‏‏ے۔ [[2019ء]] اک ٹیکنیکل فرم ٹیکنو پاک نے اپنی رپورٹ وچ اندرونی پوشاک دے بازار دا تخمینہ انیس ہزار نو سو پنجاہ کروڑ لگایا تھاتے رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ جے ہر سال اس وچ تیرہ فیصد تو‏ں اس وچ اضافہ ہُندا اے تاں [[2024ء]] تک اس دا بازار اڑسٹھ ہزار کروڑ تک پہنچ جائے گا۔ملک وچ جو وڈے تے عام طور تو‏ں اس زمرے دے بولی زد عام برانڈ نيں، انہاں وچ '''لکس کوزی''' {{ہور ناں|انگریزی=Lux Cozi}}، [[ڈالر (اندرونی پوشاک)|ڈالر]]، [[روپا (اندرونی پوشاک)|روپا]] شامل نيں۔ بازار دے تجزیہ نگاراں دے اعداد و شمار تے تخمیناں دے باوجود [[2019ء]] وچ [[دیپاولی]] تے [[دسہرہ]] جداں تہواراں دے دوران وی انہاں مشہور برانڈاں د‏‏ی فروخت وچ زبردست کمی واقع ہوئیاں نيں۔معیشت د‏‏ی دگرگاں حالت دے باعث عوام نے اندرونی پوشاک پہننا یا تاں کم کر دتا اے یا اس دے لئی تازہ خریداریاں وچ زبردست تے غیر متوقع کمی آ چک‏ی ا‏‏ے۔ بھارت وچ تہواراں وچ عام طور اُتے ملبوست تے فیشن تو‏ں متعلق اشیاء د‏‏ی فروخت وچ تیزی دیکھنے وچ آندی اے لیکن حیران کن طور اُتے ہن انڈرویئر د‏‏ی طلب وچ کمی واقع ہوئی اے ۔ مرد ، بچے یا خواتین تو‏ں قطع تعلق ہوک‏ے کہیا جائے تاں تمام وڈی فیشن برانڈز لکس کوزی ، ڈالر تے روپا دے انڈرویئرز د‏‏ی فروخت وچ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔<ref>[https://www.aaj.tv/latest/243513/ بگڑی معیشت دے باعث عوام انڈرویئر تو‏ں وی محروم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072557/http://www.aaj.tv/latest/243513/ |date=2019-10-27 }}</ref> == لکس کوزی دا پھیلاؤ == لکس کوزی بھارت وچ [[مرداں د‏‏ی اندرونی پوشاک]] دا اک برانڈ ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.ice.gov.it/paesi/asia/india/upload/182/Market%20Research%20on%20Undergarments%20sector%20in%20India.pdf |title=Microsoft Word – Market Research on Undergarments sector in India.doc |format=PDF |accessdate=2010-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034729/http://www.ice.gov.it/paesi/asia/india/upload/182/Market%20Research%20on%20Undergarments%20sector%20in%20India.pdf |archive-date=22 July 2011 |url-status= |df=dmy-all}}</ref> لکس کوزی [[لکس انڈسٹریز]] لیمی ٹیڈ (ایل آئی ایل) دا حصہ اے، جس دا مرکز [[کولکات‏ا]]، [[مغربی بنگال]] ا‏‏ے۔ اس برانڈ دا کاروباری منافع 200 کروڑ روپیے اے، جو زیادہ تر پینڈو بھارت نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ {{citation needed|date=جنوری 2014ء}} اس برانڈ دا آغاز لکس انڈسٹریز لیمی ٹیڈ نے [[1963ء]] وچ کیہ سی ۔ اُتے جدید طور اُتے ایہ ملک بھر د‏‏ی پنج لکھ دکاناں وچ ویچیا جاندا ا‏‏ے۔ {{citation needed|date=جنوری 2014ء}} == برانڈ د‏‏ی فلمی ستارےآں دے ذریعے نمائندگی == لکس کوزی نے بنیان تے جانگیاں دے بازار وچ فروغ دے لئی اشتہارات وچ فلمی ستارےآں دے ذریعے نمائندگی کروائی۔ اس برانڈ بھارت وچ بادشاہ خان قرار دتے جانے والے [[شاہ رخ خان]] نے بہ طور برانڈ ایمبیسیڈر یا [[برانڈ سفیر]] دے طور اُتے فروغ دتا۔ <ref>[https://www.bbc.com/urdu/lg/entertainment/2010/02/100208_bollywood_diary.shtml قطرینہ دا انکار: بی بی سی اردو]</ref> [[2017ء]] وچ [[امیتابھ بچن]] نو‏‏ں اس کمپنی نے برانڈ سفیر دے طور اُتے منتخب کیتا۔ <ref>https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/advertising/amitabh-bachchan-set-to-endorse-innerwear-brand-lux/articleshow/60283415.cms?from=mdr Amitabh Bachchan set to endorse innerwear brand Lux]</ref> ايس‏ے سال کمپنی نے [[ورون دھون]] نو‏‏ں وی اپنے برانڈ سفیر دے طور سائن کیتا سی ۔<ref>[https://www.exchange4media.com/marketing-news/lux-industries-signs-actor-varun-dhawan-as-brand-ambassador-for-lux-cozi-67627.html LUX Industries signs actor Varun Dhawan as brand ambassador for LUX CoziThe brand continues to connect with the youth fraternity with its ‘Sunotohapnedilki’ campaign]</ref> == قانونی تنازع == [[فائل:AshokTodi.jpg|thumb|لکس کوزی دے مالک اشوک ٹوڈی]] [[ٹائمز آف انڈیا]] د‏‏ی [[20 جون]] [[2016ء]] د‏‏ی اطلاع دے مطابق بھارت وچ بین مذاہب شادیاں وچ تن سو فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ صرف 2015ء-16ء وچ دس ہزار 655 بین فرقہ جاندی شادیاں دا رجسٹریشن ہويا تھا۔اس دے باوجود ایہ موضوع بھارت وچ متنازع ا‏‏ے۔ جدو‏ں لکس کوزی دے مالک اشوک ٹوڈی د‏‏ی بیٹی نے [[کولکات‏ا]] دے رضوان نال شادی کيتی سی تاں اس دے کچھ ہی وقت دے بعد رضوان د‏‏ی نعش ریل د‏‏ی پٹریاں اُتے دستیاب ہوئی سی تے کچھ گوشےآں تو‏ں اسنو‏ں خود کشی تعبیر کيتی گئی۔تے کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے غریب یا متوسط طبقے دے مسلم نوجواناں تو‏ں غیر مسلم لڑکیو‏ں دے روابط، محبت یا شادیاں ہوئیاں تاں انہاں نو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔<ref>[https://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/baseerat+online-epaper-baonline/-newsid-75296642 بین فرقہ جاندی شادیاں د‏‏ی مخالفت ضروری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191029171755/https://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/baseerat%2Bonline-epaper-baonline/-newsid-75296642 |date=2019-10-29 }}</ref> == ہور ویکھو == * [[بھارت وچ اندرونی پوشاک دا بازار]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بھارت]] 4a97vvbt5emfx594vmkqadz77gitl1p 0 90143 709201 667253 2026-08-08T04:35:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709201 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات نسلی گروہ|group=Kurdish Jews <br /> {{Hebrew|יהודי כורדיסטן}} <br /> {{lang|ku|Kurdên cihû, کوردە جووەکان}}|image=File:RABBI MOSHE GABAIL.jpg|caption=Rabbi Moshe Gabai, head of the Jews of [[زاخو]], with President of Israel [[Yitzhak Ben-Zvi]]|pop='''200,000–300,000'''<ref>[http://www.ibtimes.com/iraqi-kurdistans-first-jewish-leader-wants-revitalize-judaism-boost-israel-ties-2154230 Iraqi Kurdistan's First Jewish Leader Wants To Revitalize Judaism And Boost Israel-Ties, But Challenges Lie Ahead] By Michael Kaplan, 10/23/15</ref>|region1={{flag|Israel}}|pop1=200,000|ref1={{lower|<ref>{{cite web |url=http://www.ou.org/publications/ja/5762summer/LEGAL-EA.PDF |title=What’s the Truth about...Aramaic? |accessdate=2007-01-14 |last=Zivotofsky |first=Ari Z. |year=2002 |work=[[Orthodox Union]] |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606064722/http://www.ou.org/publications/ja/5762summer/LEGAL-EA.PDF |archive-date=June 6, 2011 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.slis.indiana.edu/faculty/meho/meho-bibliography-2001.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060624190132/http://www.slis.indiana.edu/faculty/meho/meho-bibliography-2001.pdf|archivedate=24 June 2006|title=(p.2)|work=slis.indiana.edu|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728230338/http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20|archivedate=2013-07-28 |title=Kurdish Jewish Community in Israel |publisher=Jcjcr.org |date= |accessdate=2013-04-11}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/pride-and-unlikely-guests-at-kurdish-jewish-festival|title=Cultural pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival|work=timesofisrael.com|first=Lazar|last=Berman|date=September 30, 2013}}</ref>}}|region2={{flag|Iraqi Kurdistan}}|pop2=300-730 families<ref>https://www.jpost.com/middle-east/so-are-there-jews-in-kurdistan-432756</ref><ref>https://jewishstudies.washington.edu/global-judaism/kurdish-israeli-jews-kurdistan-saharane</ref><ref>https://ijao.ca/the-jews-of-kurdistan-how-kurdish-jews-became-israeli/</ref><ref>https://www.rudaw.net/english/kurdistan/301120183</ref><ref>http://www.thetower.org/article/in-iraqi-kurdistan-a-jewish-past-comes-to-life-sherzad-mamsani/</ref><ref>https://english.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/2/jewish-community-seeking-synagogue-in-iraqi-kurdistan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925112330/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/2/jewish-community-seeking-synagogue-in-iraqi-kurdistan |date=2020-09-25 }}</ref>|languages=[[Northeastern Neo-Aramaic]] dialects (particularly [[Judeo-Aramaic]]), [[کردتی زبان]] (mainly Kurmanji dialects), [[Mizrahi Hebrew]] ([[Liturgy|liturgical]] use) and some [[آذربائیجانی زبان]] (in Iran).<ref>{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/12263|title=курдские евреи. Электронная еврейская энциклопедия |publisher=Eleven.co.il |date=2006-12-27 |accessdate=2013-04-11}}</ref>|religions=[[یہودیت]]|related=other [[مزراحی یہودی]], [[سفاردی یہودی]], [[اشکنازی یہود]], [[آشوری قوم]], [[سامری]]}} [[فائل:Kurdish Jews, Purim.jpg|thumb| [[فن خطاطی|خطاطی]] تے آرائشی عناصر دے نال کاغذ اُتے روشن تختی۔ کرد یہودیاں دے درمیان [[عید پوریم|پوریم دے]] رواج دے لئی چار لغوی نظماں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دا وسط ، [[کردستان]] ۔ ]] {{Jews and Judaism sidebar |Communities}} '''کردستان دے یہودیاں (''' {{Lang-he|יהודי כורדיסטן|Yehudei Kurdistan}} ؛ <ref>{{حوالہ ویب|title=הארגון הארצי של יהודי כורדיסטן מבקש|url=http://www.kurdishjewry.org.il/news-full.asp?item_id=144|accessdate=24 December 2019|language=he}}</ref> {{Lang-ku|Kurdên cihû ,کوردە جووەکان|lit=Kurdish Jews}} &#x27; کرد یہودی &#x27; ) قدیم [[مزراحی یہودی|مشرقی یہودی]] برادری نيں ، جو [[کردستان|کردستان دے]] ناں تو‏ں جانے جاندے [[علاقہ|خطے وچ ]] آباد نيں [[کردستان|جو]] تقریبا شمال مغربی [[ایران]] ، شمالی [[عراق]] ، شمال مشرقی [[شام|شام]] تے جنوب مشرقی [[ترکی|ترکی دے]] کچھ حصےآں اُتے محیط ا‏‏ے۔1940 د‏‏ی دہائی تے 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[اسرائیل]]<nowiki/>جانے تو‏ں پہلے ، کردستان دے یہودی بند نسلی برادری د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہندے سن ۔ [[کردستان]]<nowiki/>کے یہودی وڈے پیمانے اُتے ارامی تے [[کردتی زبان|کرد بولیاں]] بولدے سن ، خاص طور اُتے عراقی کردستان وچ کرمانجی بولی۔ [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ کردتی بولی دا متن شامل اے ]] اج ، [[اسرائیل وچ کرد یہودی|کردستان دے یہودیاں دی]] اکثریت اسرائیل وچ مقیم اے ۔ == قدیم زمانہ تے قدیم دور == [[فائل:KurdJewwomenRowendez905.jpg|thumb| 1905 وچ شمالی [[عراق|عراق دے]] راولڈوز وچ کرد یہودی ]] روایت وچ کہیا گیا اے کہ قبیلہ [[بنیمین|بنجمن]]<nowiki/>کے اسرائیلی اٹھويں صدی [[ق م]] دے دوران [[مملکت اسرائیل (سامریہ)|اسرائیل د‏‏ی بادشاہی]] د‏‏ی [[اشوریہ|اسوری]] فتح دے بعد سب تو‏ں پہلے جدید کردستان دے علاقے وچ پہنچے۔ بعد وچ انہاں نو‏ں اسوری راجگڑھ منتقل کردتا گیا<ref>Roth C in the ''[[Encyclopedia Judaica]]'', p. 1296–1299 (Keter: Jerusalem 1972).</ref>پہلی صدی [[ق م]] دے دوران ، [[آدیابن]] دا شاہی گھر — جو یہودی مورخ [[یوسیفس|فلاویس یوسیفس]] دے مطابق نسلی اعتبار تو‏ں [[آشوری قوم|اسوری]] سی تے جس دا راجگڑھ [[اربیل]](ارمائک: اربلا) سی،نےیہودیت قبول کر لئی سی۔ <ref>"Irbil/Arbil" entry in the [[Encyclopaedia Judaica]]</ref><ref>The Works of Josephus, Complete and Unabridged New Updated Edition Translated by William Whiston, A.M., Peabody, MA: Hendrickson Publishers, Inc., 1987. {{آئی ایس بی این|0913573868}} (Hardcover).</ref> شاہ منوباز اول ، انہاں د‏‏ی ملکہ ہیلینا ، تے انہاں دے بیٹے تے جانشین ازاتس بار منوباز نو‏‏ں پہلے پروسلیٹ دے طور اُتے درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Brauer E., ''The Jews of Kurdistan'', Wayne State University Press, Detroit, 1993; Ginzberg, Louis, "The Legends of the Jews, 5th CD." in ''The Jewish Publication Society of America'', VI.412 (Philadelphia: 1968); and http://www.eretzyisroel.org/~jkatz/kurds.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207020340/http://eretzyisroel.org/~jkatz/kurds.html |date=2009-02-07 }}.</ref> === قرون وسطی === توڈیلہ دے بنجمن تے ریجنسبرگ دے پیٹاہیہ د‏‏ی یادداشتاں دے مطابق ، 12 ويں صدی وچ [[کردستان]] وچ تقریبا 100 یہودی آبادیاں تے کافی یہودی آبادی سی۔ توڈیلہ دے بینجمن نے وسطی کردستان نال تعلق رکھنے والے [[مسیح|مسیحی]] رہنما ڈیوڈ الروئی دا وی بیان کيتا ، جس نے [[ایران|فارس دے]] بادشاہ دے خلاف بغاوت کيت‏ی سی تے یہودیاں نو‏‏ں [[یروشلم|یروشلم وچ ]] واپس لے جانے دا ارادہ [[یروشلم|کیا سی]] ۔ ایہ مسافر [[موصل]] وچ اچھی طرح تو‏ں قائم تے متمول یہودی برادری د‏‏ی وی اطلاع دیندے نيں ، جو کردستان دا تجارتی تے روحانی مرکز سی۔ بہت سارے یہودی [[صلیبی جنگاں|صلیبیاں]] دے نیڑے جانے تو‏ں خوفزدہ سن ، [[شام|شام]] تے [[فلسطین]] تو‏ں [[سلطنت بابل|بابل]] تے کردستان فرار ہوگئے سن ۔ موصل دے یہودی اپنی برادری دے انتظام وچ کچھ حد تک [[خود مختاری|خودمختاری سے]] لطف اندوز ہوئے۔ <ref>Ora Schwartz-Be'eri, ''The Jews of Kurdistan: Daily Life, Customs, Arts and Crafts'', UPNE publishers, 2000, {{آئی ایس بی این|965-278-238-6}}, p.26.</ref> === عثمانی دور === [[فائل:Kurdi jew.jpg|thumb| یہودی کرد ، 19 ويں صدی ، عثمانی دور]] تنعیت اسنتھ برزانی ، جو 1590 تو‏ں 1670 تک موصل وچ رہندی سی ، کردستان دے ربی سموئل برزانی د‏‏ی بیٹی سی۔ بعدازاں اس نے عمادیہ (عراقی کردستان ) دے ربی جیکب میزراہی نال شادی کيتی جو [[یشیوا]] وچ لیکچر دیندا سی ۔ <ref>Sylvia Barack Fishman, ''A breath of Life: Feminism in the American Jewish Community'', UPNE Publishers, 1995, {{آئی ایس بی این|0-87451-706-0}}, p. 186</ref> اوہ [[تورات]] ، [[تلمود]] ، [[قبالہ]] تے یہودی قانون تو‏ں واقف سن۔ اپنے شوہر د‏‏ی موت دے بعد ، اوہ عمادیہ وچ یشیوا د‏‏ی سربراہ بن گئياں ، تے بالآخر کردستان وچ تورات د‏‏ی چیف انسٹرکٹر دے طور اُتے پہچان گئياں۔ اوہ تنعیت (خاتون ''طلسمیٹک'' اسکالر) کہلاندی ''سن'' ، تصوف اُتے عمل کردیاں سن ، تے خدا دے خفیہ ناواں نو‏‏ں جاننے دے لئی مشہور سن۔ <ref>Sally Berkovic, ''Straight Talk: My Dilemma As an Orthodox Jewish Woman'', KTAV Publishing House, 1999, {{آئی ایس بی این|0-88125-661-7}}, p.226.</ref> آسناتھ اپنی شاعری تے [[عبرانی زبان|عبرانی]] بولی دے بہترین عبور دے لئی وی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ اس نے نوحہ خوانی تے عرضی د‏‏ی اک لمبی نظم روايتی شاعری والے میٹرک شکل وچ لکھی۔ اس د‏ی نظماں خواتین د‏‏ی لکھی ہوئی ابتدائی جدید عبرانی عبارتاں د‏‏ی چند مثالاں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے ملک وچ کرد یہودیاں د‏‏ی امیگریشن تو‏ں پہنچنے ربیاں علماء د‏‏ی اک کمیونٹی دے نال، دیر 16واں صدی دے دوران شروع د‏‏ی [[صفد]] ، [[گلیل]] ، تے اک کرد یہودی کوارٹر نتیجے وچ اوتھ‏ے قائم کيتا گیا سی. اُتے [[صفد]] دا فروغ پزیر عرصہ 1660 وچ ختم ہويا ، اس علاقے وچ [[دروز]] پاور جدوجہد تے معاشی زوال دے نال۔ == جدید دور == 20 صدی دے اوائل تو‏ں ہی کچھ کرد یہودی [[صہیونیت|صیہونی]] تحریک وچ سرگرم عمل سن ۔ [[لایہی (جنگجو گروپ)|لایہی]] ( ''آزادی دے جنگجوواں تو‏ں اسرائیل'' ) دے مشہور ترین ممبراں وچو‏ں اک [[موشے بارزانی|موشے]] بارزانی سی ، جس دا کنبہ عراقی کردستان تو‏ں ہجرت کرکے 1920 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[یروشلم]] وچ آباد ہوگیا سی۔ کرد یہودیاں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں [[عراقی کردستان]] تو‏ں مجبور کيتا گیا تے [[عراقی یہودی]] برادری دے نال مل ک‏ے 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ انہاں نو‏ں اسرائیل منتقل کردتا گیا ۔ [[ایرانی کردستان|ایرانی کردستان دے]] کرد یہودیاں د‏‏ی اکثریت 1950 د‏‏ی دہائی وچ وی زیادہ تر اسرائیل منتقل ہوگئی سی۔ ٹائمز آف اسرائیل نے 30 ستمبر ، 2013 نو‏‏ں رپورٹ کيتا: "اج ، اسرائیل وچ تقریبا 200،000 کرد یہودی آباد نيں ، جنہاں وچو‏ں نصف یروشلم وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ملک بھر وچ 30 تو‏ں ودھ زرعی دیہات وی نيں جنہاں د‏‏ی بنیاد کرد یہودیاں نے رکھی سی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofisrael.com/pride-and-unlikely-guests-at-kurdish-jewish-festival/|title=Ancient pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival|website=timesofisrael.com}}</ref> 18 اکتوبر ، 2015 نو‏‏ں ، [[کردستان علاقائی حکومت|کردستان د‏‏ی علاقائی حکومت]] نے [[شیرزاد عمر میمسانی]] نو‏‏ں وزارت اوقاف تے مذہبی امور وچ یہودی برادری دا نمائندہ نامزد کيتا ، لیکن اسرائیل وچ یہودی برادری دے اس بیان دے بعد کہ کردستان دا علاقہ وچ یہودی باقی نئيں رہے ،انہاں نو‏ں مسترد کردتا گیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.kurdistan24.net/en/news/c9398d18-71fd-49ae-aab8-ef79ed8af035|title=Dismissal of Jewish representative 'administrative,' unrelated to Baghdad: KRG}}</ref><ref><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>https://www.jpost.com/Middle-East/Use-of-Jewish-issue-by-KRG-official-may-cause-confusion-and-damage-436499%7Ctitle=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco||</ref> == ہسٹوریگرافی == کردستان دے یہودیاں د‏‏ی تریخ تے تریخ نگاری وچ سب تو‏ں اہ‏م مسئلہ تحریری تریخ دا فقدان تے دستاویزات تے تاریخی ریکارڈ د‏‏ی عدم موجودگی سی۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران ، اک جرمن یہودی نسلی گرافر ، ایرک براؤر ، نے برادری دے ممبراں تو‏ں انٹرویو کرنا شروع کيتا۔ انہاں دے معاون رافیل پٹائی نے انہاں د‏‏ی تحقیق دے نتائج عبرانی بولی وچ شائع کیتے۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ ''یہودی کردستان'' کتاب '': یہودی کردستان: میہقار نسنوگرافی'' (یروشلم ، 1940) دا انگریزی وچ ترجمہ کيتا گیا سی۔ اسرائیلی اسکالر موردچائی زاکن نے پی ایچ ڈی د‏‏ی تحریر تے اک کتاب لکھی ، جس وچ تحریری ، آرکائیویل تے زبانی ذرائع دا استعمال کيتا گیا جو یہودیاں تے انہاں دے کرد آقاواں یا سرداراں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں سراغ لگیانے تے اس د‏ی تشکیل نو دا ارتکاب کردا اے ) جسنو‏ں آغاس وی کہیا جاندا اے )۔ انہاں نے 56 کرد یہودیاں دا مکمل طور اُتے سیکڑاں انٹرویوز دا انٹرویو کيتا ، اس طرح انہاں د‏‏ی یادداشتاں ہمیشہ دے لئی ضائع ہونے تو‏ں بچ گئياں۔ انہاں نے کہیا کہ چھ شہراں (سے بنیادی طور اُتے کرد یہودیاں دا انٹرویو [[زاخو|Zahko]] ، Aqrah ، Amadiya ، [[دہوک|Dohuk]] ، [[سلیمانیہ|Sulaimaniya]] تے [[اشنویہ|Shinno / Ushno / Ushnoviyya]] زیادہ تر دے علاقے وچ ،)، دے نال نال درجناں دیہات تو‏ں Bahdinan .<ref>Joyce Blau, one of the world's leading scholars in the Kurdish languages, culture and history, suggested that "This part of Mr. Zaken’s thesis, concerning Jewish life in Bahdinan, well complements the impressive work of the pioneer ethnologist Erich Brauer."[Erich Brauer, The Jews of Kurdistan, First edition 1940, revised edition 1993, completed and edited by Raphael Patai, Wayne State University Press, Detroit])</ref><ref>Jewish Subjects and their Tribal Chieftains in Kurdistan A Study in Survival By Mordechai Zaken Published by Brill: August 2007 {{آئی ایس بی این|978-90-04-16190-0}} Hardback (xxii, 364 pp.), Jewish Identities in a Changing World, 9.</ref> اس دے مطالعے وچ یہودیاں تے قبائلی کرد معاشرے اُتے تاریخی ریکارڈاں دا اک نواں مجموعہ تشکیل دینے والے نويں ذرائع ، اطلاعات تے واضح داستاناں د‏‏ی نقاب کشائی کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں دے پی ایچ ڈی مقالے اُتے پی ایچ ڈی جوڈیشل کمیٹی دے ممبراں نے تبصرہ کيتا تے اس دے نال ہی اس دا عربی ، <ref>Yahud Kurdistan wa-ru'as'uhum al-qabaliyun: Dirasa fi fan al-baqa'. Transl., Su'ad M. Khader; Reviewers: Abd al-Fatah Ali Yihya and Farast Mir'i; Published by the Center for Academic Research, Beirut, 2013,</ref> سورانی ، <ref>D. Mordixi Zakin, Culekekany Kurdistan, Erbil and Sulaimaniyya, 2015,</ref> کرمانجی ، <ref>French into Kurmanji translation of an article by Moti Zaken, "Jews, Kurds and Arabs, between 1941 and 1952", by Dr. Amr Taher Ahmed Metîn n° 148, October 2006, p. 98-123.</ref> دے علاوہ فرانسیسی سمیت متعدد مشرقی وسطی د‏‏ی زباناں وچ اس کتاب دا ترجمہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Juifs, Kurdes et Arabes, entre 1941 et 1952," Errance et Terre promise: Juifs, Kurdes, Assyro-Chaldéens, etudes kurdes, revue semestrielle de recherches, 2005: 7-43, translated by Sandrine Alexie.</ref> == ہور ویکھو == * [[عراق وچ یہودیاں د‏‏ی تریخ]] * [[اسرائیل - کرد تعلقات]] * [[یہودی نسلی تقسیم]] * [[کرد|کرد لوک]] * [[آشوری قوم|اشوری لوک]] * [[شامی عیسائی]] * [[مزراحی یہودی|میزراہی یہودی]] * [[یہودی جلاوطنی|یہودی ڈاسپورا]] * [[یہودو آرامی]] * [[شمال مشرقی نو آرامی]] * [[سیہاران]] * [[دونمہ]] == حوالے == {{حوالے|refs=<!-- remark out unused ref <ref name="AdelmanBarkan2013p365">{{cite book|author1=Howard Adelman|author2=Elazar Barkan|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|url=https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&pg=PT365|date=13 August 2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52690-6|pages=365–|quote="At times, Iraqi politicians candidly acknowledged that they wanted to expell their Jewish population for reasons of their own, having nothing to do with the palestinian exodus...Nuri Said described a plan to expell jews from Iraq ...head of Jordanian government"}}</ref> --> <!-- remark out unused ref <ref name="Bashkin2012p277">{{cite book|author=Orit Bashkin|title=New Babylonians: A History of Jews in Modern Iraq|url=https://books.google.com/books?id=VdDjaxqHzx8C|date=12 September 2012|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8201-2|page=277}}</ref> --> <!-- remark out unused ref <ref name="Glitzenstein2004p205">{{cite book|author=Esther Meir-Glitzenstein|title=Zionism in an Arab Country: Jews in Iraq in the 1940s|url=https://books.google.com/books?id=ZU2QAgAAQBAJ|date=2 August 2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-76862-1|page=205|quote="in mid September 1950, Nuri al-Said replaced...as prime minister. Nuri was determined to drive the Jews out of his country as quickly as..."}}</ref> -->}} === کتابیات === * مورڈچائی زاکن ، "کردستان وچ یہودی مضامین تے انہاں دے قبائلی سردار: زندہ باد وچ اک مطالعہ ،" ''اک بدلدی ہوئی دنیا وچ یہودی شناخت'' ، 9 (بوسٹن: برل پبلشرز ، 2007) * براؤر ، ایرک؛ پٹائی ، رافیل ، ''کردستان دے یہودی'' ۔ (ڈیٹرائٹ: وین اسٹیٹ یونیورسٹی پریس ، 1993)۔ * آسناتھ بارزانی ، "آسناتھ د‏‏ی پٹیشن" ، پہلی بار ''یہودی ہسٹری اینڈ لٹریچر'' وچ ''ٹیکسٹس اینڈ اسٹڈیز'' ، جیکب مان دے ذریعے عبرانی بولی وچ شائع ہويا ، ج 1 ، عبرانی یونین کالج پریس ، سنسناٹی ، 1931۔ پیٹر کول دا ترجمہ۔ * یونا صابر ، ''کردستانی یہودیاں دا لوک ادب'' (نیو ہیون: ییل یونیورسٹی پریس ، 1982 ، {{آئی ایس بی این|0300026986}} )۔ * ایریل صابر ، [http://www.arielsabar.com/ ''میرے والد د‏‏ی جنت: کرد عراق وچ اپنے یہودی ماضی دے لئی اک بیٹے د‏‏ی تلاش''] ۔ سچتر. 332 پی پی۔ چیپل ہل د‏‏ی الونکون کتاباں۔ سوانح حیات تے یونا بیہ سبھاھا دا مطالعہ = یونا صابر ، اس برادری تے اس د‏ی بولی دے مقامی اسکالر۔ [https://www.nytimes.com/2008/10/12/books/review/Beckerman-t.html نیو یارک ٹائمز] ، 12 اکتوبر ، 2008 تے [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/10/23/AR2008102302573.html واشنگٹن پوسٹ] ، 26 اکتوبر ، 2008 وچ جائزہ لیا گیا۔ * ماہر انسل ایری ، کیرت یحودیلیری۔ دین ، دل ، تیراہ ، (کرد یہودی) [[ترکی زبان|ترکی]] ، کلاں پبلشنگ ، انقرہ ، 2006 * حسن-راکیم ، جی ، ہیس ، ٹی تے کوفمین ، ایس ، ''ڈیفینٹ'' میوزک '': عبرانی حقوق نسواں نال تعلق رکھنے والی نظماں: قدیم'' نوائے وقت ، اک اشاعت دہندگی ، اشاعت: فیمنسٹ پریس ، 1999 ، {{آئی ایس بی این|1-55861-223-8}} ۔ (ملاحظہ کرن صفحہ 65 ، 16 ويں صدی / کردستان تے ایسناتھ د‏‏ی درخواست) * [https://web.archive.org/web/20070823133950/http://www.caje-cbank.org/Vol15No3.pdf یہودی کہانی سنانے دے نیوز لیٹر وچ ربیع اسنااتھ بارزانی ، جلد 15 ، نمبر 3 ، سمر 2000] * [https://web.archive.org/web/20061115012812/http://www.yaleisraeljournal.com/spr2005/goodman.php کردستان دے یہودی] ییل اسرائیل جرنل ، نمبر 6 (ستمبر 2005)۔ * [https://web.archive.org/web/20060215164752/http://www.kurdistanica.com/english/religion/judaism/judaism.html انسائیکلوپیڈیا کردستانیدا ميں یہودیت] == باہرلے جوڑ == * [http://israelkurdistannetwork.blogspot.com/ آئی دے این۔ اسرائیل کردستان نیٹ ورک] * [http://jewishencyclopedia.com/articles/9557-kurdistan ''یہودی انسائیکلوپیڈیا'' : کردستان - یہودی برادری دے کسٹم] {{Asia topic|History of the Jews in}} {{Mizrahi Jews topics}} [[گٹھ:کرد یہودی]] [[گٹھ:مزراحی یہودی]] [[گٹھ:یہودی نسلی گروہ]] [[گٹھ:تصدیق درکار "متعلقہ نسلی گروہ"]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ کردتی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:صفحات مع گراف]] k4495vqyvpd87xatyybtagiw9pzn27q 0 90432 709200 708027 2026-08-08T04:33:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709200 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|commander1='''Current commanders'''<br /> {{nowrap|{{flagicon|Turkey}} [[رجب طیب ایردوان]]}}<br /> {{flagicon|Turkey}} [[Hulusi Akar]]<br />{{flagicon|Turkey}} [[Yaşar Güler]]<br /> ---- {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; <!-- as above --> |title=Past commanders: |1={{flagicon|Turkey}} [[Osman Pamukoğlu]] |2={{flagicon|Turkey}} [[Kenan Evren]] |3={{flagicon|Turkey}} [[تورگوت اوزال]] |4={{flagicon|Turkey}} [[سلیمان دیمیرل]] |5={{flagicon|Turkey}} [[Ahmet Necdet Sezer]] |6={{flagicon|Turkey}} [[بلند ایجوت]] |7={{flagicon|Turkey}} [[Mesut Yılmaz]] |8={{flagicon|Turkey}} [[نجم الدین اربکان]] |9={{flagicon|Turkey}} [[تانسو چیلر]] |10={{flagicon|Turkey}} [[Işık Koşaner]] |11={{flagicon|Turkey}} [[İlker Başbuğ]] |12={{flagicon|Turkey}} [[Yaşar Büyükanıt]] |13={{flagicon|Turkey}} [[Hilmi Özkök]] |14={{flagicon|Turkey}} [[Hüseyin Kıvrıkoğlu]] |15={{flagicon|Turkey}} [[İsmail Hakkı Karadayı]] |16={{flagicon|Turkey}} [[Doğan Güreş]] |17={{flagicon|Turkey}} [[Necip Torumtay]] |18={{flagicon|Turkey}} [[Necdet Üruğ]] |19={{flagicon|Turkey}} [[Nurettin Ersin]] |20={{flagicon|Turkey}} [[بن علی یلدرم]] |21={{flagicon|Turkey}} [[احمد داؤد اوغلو]] |22={{flagicon|Turkey}} [[عبد اللہ گل]] }}|notes={{flagicon image|Green Shahada.png}} [[Turkish Hezbollah]] also known as Kurdish Hezbollah or just Hizbullah in Turkey, is a mainly [[اہل سنت]] [[Islamist]] militant organization, active against the [[Kurdistan Workers' Party]] (PKK) and the [[Government of Turkey]].<ref>{{cite news|title=Turkish Hezbollah (Hizbullah) / Kurdish Hezbollah |url=http://www.turkishweekly.net/article/180/turkish-hezbollah-hizbullah-kurdish-hezbollah.html |accessdate=27 December 2015 |work=Turkish Weekly |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102143843/http://www.turkishweekly.net/article/180/turkish-hezbollah-hizbullah-kurdish-hezbollah.html |archivedate=2 January 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=The real challenge to secular Turkey|url=http://www.economist.com/node/7855127?story_id=7855127|accessdate=27 December 2015|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite book|last1=Dogan|first1=Azimet|title=Characteristics of Turkish Hezbollah: Implications for Policy and Programs |date=2008 |publisher=University of Baltimore |url=https://books.google.com/?id=HUyJOgAACAAJ}}</ref><ref>{{cite news|last1=T. Nugent|first1=John|title=The Defeat of Turkish Hizballah as a Model for Counter-Terrorism Strategy|url=http://www.rubincenter.org/2004/03/nugent-2004-03-06/|accessdate=27 December 2015|agency=the Department of National Security Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.rubincenter.org/2004/03/nugent-2004-03-06/|archive-date=20 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=2016-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.rubincenter.org/2004/03/nugent-2004-03-06/}}</ref><ref>{{cite news|last1=Jenkins|first1=Gareth|title=A New Front in the PKK Insurgency|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail//?lng=en&id=117499|accessdate=27 December 2015|agency=International Relations and Security Network (ISN)|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|date=2010}}</ref>|casualties3='''Total killed: 50,000–55,000'''<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/11/turkish-forces-kill-32-kurdish-militants-in-bloody-weekend-as-conflict-escalates|title=Turkish forces kill 32 Kurdish militants in bloody weekend as conflict escalates|last=Reuters|date=10 January 2016|newspaper=[[دی گارڈین]]}}</ref><ref name="1100die">{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/todays-headlines/over-1-100-die-in-pkk-attacks-in-turkey-since-july-2015/682842|title=Over 1,100 die in PKK attacks in Turkey since July 2015|website=Aa.com.tr|accessdate=10 November 2016}}</ref> ---- '''Civilian casualties:'''<br /> '''6,741''' killed and '''14,257''' wounded by the PKK (Turkish claim)<ref name=nearly7000>{{cite web|url=https://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7,000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828134440/https://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7,000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092|url-status=dead|archive-date=2018-08-28|title=Nearly 7,000 civilians killed by PKK in 31 years|first=Yeni|last=Şafak|website=Yenisafak.com}}</ref><br /> '''18,000–20,000''' Kurds executed and 2,400–4,000+ villages destroyed by the Turkish government (independent human rights reports and other estimates)<ref name="executions" /><ref>{{cite book|editor-last1=Visweswaran|editor-first1=Kamala|title=Everyday occupations experiencing militarism in South Asia and the Middle East|date=2013|publisher=University of Pennsylvania Press|location=Philadelphia|isbn=978-0-8122-0783-5|page=14|edition=1st|url=https://books.google.com/books?id=pGcUBAAAQBAJ}}</ref><ref>{{cite book|last1=Romano|first1=David|title=The Kurdish nationalist movement : opportunity, mobilization and identity|date=2005|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-68426-2|page=81|url=https://books.google.com/books?id=ohSNu6bidEQC}}</ref><ref name="wounded" /> 3,000,000+ displaced<ref name="displaced" />|casualties2='''Total: 34,948-47,074 killed and 22,703+ captured'''<br /><small>(Turkish claim)</small><ref>22,374 killed (1984–2015),[http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011091853/http://www.yenisafak.com/en/news/nearly-7000-civilians-killed-by-pkk-in-31-years-2237092 |date=11 October 2016}} 9,500 killed (2015–2016), [http://m.ahaber.com.tr/gundem/2017/04/26/fikri-isik-10-bin-100un-uzerinde-terorist-olduruldu] 600 killed (2017),[http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-38313672], 203,000 arrested (1984–2012),[http://www.milliyet.com.tr/28-yilin-aci-bilancosu-35-bin-300-kisi-teror-kurbani-oldu-siyaset-1581690/], 62,145 captured from 2003 to 2011, total of 31,874 reported killed and 203,000 arrested</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-38313672|title=Erdoğan'dan 'milli seferberlik' ilanı|date=15 December 2016|accessdate=17 April 2017|website=Bbc.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aksam.com.tr/guncel/icisleri-bakani-soylu-son-9-ayda-bin-68-terorist-etkisiz-hale-getirildi/haber-632366|title=İçişleri Bakanı Soylu: Son 9 ayda bin 68 terörist etkisiz hale getirildi – Haberler – Son Dakika Haberleri – AKŞAM|website=Aksam.com.tr|accessdate=5 January 2019}}</ref>|casualties1=''Before 2015'':<br />5,347 soldiers, 283 police officers and 1,466 village guards killed, 95 captured <small>(24 currently held)</small><ref>14 taken (May 1993),[http://www.pkkeylemleri.com/bingol-katliami/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511234249/http://www.pkkeylemleri.com/bingol-katliami/ |date=2015-05-11 }} 8 taken (Oct. 2007),{{citation needed|date=November 2019}} 23 taken (2011–12),[http://www.sondevir.com/rakamlarla-turkiye-dunya/87813/pkk-1-yilda-kac-kisiyi-kacirdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.sondevir.com/rakamlarla-turkiye-dunya/87813/pkk-1-yilda-kac-kisiyi-kacirdi |date=2016-01-20 }} 8 released (Feb. 2015),[https://www.bbc.com/news/world-europe-20971100] 20 taken/released (June–Sep. 2015),[http://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150923_asker_polis_aileleri] 20 held (Dec. 2015),[http://rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/151220155] 2 taken (Jan. 2016),[http://www.timeturk.com/pkk-nin-elindeki-asker-ve-polisler-konustu/haber-110413] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.timeturk.com/pkk-nin-elindeki-asker-ve-polisler-konustu/haber-110413 |date=2016-01-20 }} total of 95 reported taken</ref><ref>20 as of Dec. 2015,[http://rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/151220155] 2 taken Jan. 2016,[http://www.timeturk.com/pkk-nin-elindeki-asker-ve-polisler-konustu/haber-110413] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.timeturk.com/pkk-nin-elindeki-asker-ve-polisler-konustu/haber-110413 |date=2016-01-20 }} total of 22 reported currently held</ref><br />''[[Kurdish–Turkish conflict (2015–present)|2015-present]]'':<br />1,166 killed<br /><br />'''Total:''' '''8,266 killed and 21,128 wounded'''<br /><ref name=30yilda>{{cite news|title=How many martyrs did Turkey lost?|url=http://www.internethaber.com/turkiye-30-yilda-ne-kadar-sehit-verdi-642497h.htm|accessdate=7 December 2015|agency=Internethaber}}</ref><ref name=nearly7000 />|strength2=[[Kurdistan Workers' Party|PKK]]: 4,000–32,800<ref name="fas">{{cite web |url=https://fas.org/irp/world/para/pkk.htm |title=Kurdistan Workers' Party (PKK) |publisher=[[Federation of American Scientists]] |accessdate=23 July 2008 |date=21 May 2004 |first=John |last=Pike}}</ref><ref name=Sabah>{{cite news |agency=Sabah News Agency |url=http://www.sabah.com.tr/galeri/turkiye/iste-pkkli-hainlerin-il-il-dagilimi/85 |title=The PKK in Numbers |date=28 December 2015}}</ref> [[PJAK]]: 1,000<ref>[[International Relations and Security Network|ISN]] [http://www.isn.ethz.ch/isn/Current-Affairs/Security-Watch/Detail/?lng=en&id=52966 Kurdish strike reminder of forgotten war], 26 February 2007</ref>–3,000<ref>[https://web.archive.org/web/20101230014928/http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=805&tx_ttnews%5BbackPid%5D=181&no_cache=1 Iran's Kurdish Threat: PJAK], 15 June 2006</ref> <br /> [[Kurdistan Freedom Hawks|TAK]]: A few dozen<ref name="Freedom Falcons" /> <br /> '''Total: ≈5,000–32,800'''<ref name=Sabah />|strength1=[[ترکی مسلح افواج]]: 639,551:<ref name=aktifhaber>{{cite web|title=NEWS FROM TURKISH ARMED FORCES|url=http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|publisher=Turkish Armed Forces|accessdate=15 January 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105231107/http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13|archivedate=5 November 2015|df=dmy-all}}</ref><br /> [[Gendarmerie (Turkey)|Gendarmerie]]: 148,700<ref>{{cite news|title=Turkey's Paramilitary Forces |work=Orbat |page=33 |date=25 July 2006 |url=http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327045138/http://orbat.com/site/gd/cwpf_2006/cwpf_display%20version.pdf |archivedate=27 March 2009}}</ref> <br /> [[General Directorate of Security|Police]]: 225,000<br /> [[Village guard system|Village Guards]]: 65,000<ref>{{cite web |url=http://www.mysinchew.com/node/37882 |title=Turkey's 'village guards' tired of conflict |publisher=My Sinchew |date=19 April 2010 |accessdate=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421094821/http://www.mysinchew.com/node/37882 |archive-date=21 April 2010 |url-status=dead}}</ref><br /> {{flagicon|Turkey}} '''Total: 948,550''' <br /><small>(not all directly involved in the conflict)</small>|units2=|units1=|commander2='''Current commanders'''<br />{{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Murat Karayılan]]<br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Bahoz Erdal]]<br /> {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} [[Cemil Bayık]]<br /> {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} Ayfer Kordu{{KIA}} <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-neutralizes-most-wanted-pkk-terrorist-in-n-iraq-147218|title=Turkey neutralizes most-wanted PKK terrorist in N Iraq|website=Hürriyet Daily News|accessdate=7 October 2019}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} Hülya Eroğlu{{KIA}} <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/pkk-militant-on-turkeys-most-wanted-list-killed-in-southeast-interior-ministry-122419 |title=PKK militant on Turkey's 'most-wanted list' killed in southeast: Interior Ministry |publisher=Hurriyetdailynews.com |date=2017-11-14 |accessdate=2018-04-16}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Mustafa Karasu]]<br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Duran Kalkan]]<br /> {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} {{Interlanguage link multi|Ali Haydar Kaytan|tr}}<br /> {{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} [[Zübeyir Aydar]]<br /> {{flagicon image|Flag of PJAK.svg}} [[Haji Ahmadi]]<ref>{{cite web|url=http://www.presstv.com/detail.aspx?id=74950&sectionid=351020101 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616044938/http://www.presstv.com/detail.aspx?id=74950&sectionid=351020101 |url-status=dead |archive-date=16 June 2012 |title=PJAK attacks along Iran borders decline |publisher=Presstv.com |accessdate=15 April 2011}}</ref><br /> {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; <!-- as above --> |title=Past commanders: |1={{flagicon image|Flag of the Kurdistan Workers' Party (1995-2002).svg}} [[Abdullah Öcalan]] {{POW}} |2={{flagicon image|Flag of the Kurdistan Workers' Party (1995-2002).svg}} [[Şemdin Sakık]] {{POW}} |3={{flagicon image|Flag of the Kurdistan Workers' Party (1995-2002).svg}} [[Osman Öcalan]] |4={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Mahsum Korkmaz]]{{KIA}} |5={{flagicon image|Flag of the Kurdistan Workers' Party (1995-2002).svg}} [[Nizamettin Taş]] |6={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Mazlum Doğan]] {{POW}} |7={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Celal Başkale]]{{KIA}}|8={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Kani Yılmaz]]{{KIA}} |9={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Hüseyin Yıldırım (insurgent)|Hüseyin Yıldırım]] |10={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Haki Karer]]{{KIA}} |11={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers%27 Party 1978.svg}} [[Halil Atac]] }}|combatant2={{flagicon image|Flag of Koma Komalên Kurdistan.svg}} '''[[Kurdistan Communities Union|Kurdistan Communities Union (KCK)]]''' * {{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg}} [[Kurdistan Workers' Party|PKK]] ** {{flagicon image|HPG Flag.svg|border=}} [[People's Defence Forces|HPG]] ** {{flagicon image|Flag of YJA-Star.svg|border=}} [[Free Women's Units|YJA-STAR]] ** {{flagicon image|Infobox YDGH Flag.png}} '''[[YDG-H]]:''' *** {{flagicon image|Flag of the YPS - Horizontal.svg|border=}} [[Civil Protection Units|YPS]] *** {{flagicon image|Flag of the YPS - Horizontal.png|border=}} [[YPS-Jin]] * {{flagicon image|Flag of the Democratic Union Party.svg|border=}} [[Democratic Union Party (Syria)|PYD]] ** {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} [[People's Protection Units|YPG]] *** {{flagicon image|YPG International.svg|border=}} [[YPG International]] ** {{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=}} [[Women's Protection Units|YPJ]] ** {{flagicon image||border=}} [[Anti-Terror Units]] * {{flagicon image|Flag of PJAK.svg}} [[Party for a Free Life in Kurdistan|PJAK]]<ref name="presstv">{{cite web|url=http://edition.presstv.ir/detail/74950.html |title=PJAK attacks along Iran borders decline |publisher=PressTV |accessdate=13 April 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402153348/http://edition.presstv.ir/detail/74950.html |archivedate=2 April 2015 |df=dmy}}{{dubious|date=August 2016}}</ref> ** {{flagicon image|Yrk bayrağı.png}} [[Eastern Kurdistan Units|YRK]] ** {{flagicon image|hpj bayrağı.png}} [[Women's Defence Forces|HPJ]] * [[Sinjar Alliance]] ** {{flagicon image|Flag of Sinjar Womens Units.svg|border=}} [[Êzîdxan Women's Units]] ** {{flagicon image|Flag of YBŞ.svg|border=}} [[Sinjar Resistance Units]] {{flagicon image|Infobox HBDH.png}} '''[[Peoples' United Revolutionary Movement|HBDH]]''' * {{flagicon image|MKP-FLAG.svg}} [[Maoist Communist Party (Turkey)|MKP-HKO-PHG]] * {{flagicon image|MLKP Banner.svg}} [[Marxist–Leninist Communist Party (Turkey)|MLKP]] * {{flagicon image|Flag of MLSPB-Devrim Cephesi.svg}} [[Marxist–Leninist Armed Propaganda Unit|THKP-C/MLSPB-DC]] * {{flagicon image|TKEP-L Flag.svg}} [[Communist Labour Party of Turkey/Leninist|TKEP/L]] * {{flagicon image|Flag of Devrimci Karargâh.svg}} [[Devrimci Karargâh]] {{flagicon image|International Freedom Battalion original banner.svg}} '''[[International Freedom Battalion]]''' ---- {{Flagicon image|InfoboxTAK.png}} '''[[Kurdistan Freedom Hawks|TAK]]''' ---- {{Collapsible list | bullets = yes | title = Support (incl. alleged by Turkey): | {{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[Patriotic Union of Kurdistan|PUK]]{{cn|date=August 2020}} | {{Flag|Syria}} <small>(until October 1998; from 2012)</small><ref name="Faucompret" /><ref name="telegraph" /><ref>{{cite book|last=Bal|first=İdris|title=Turkish Foreign Policy In Post Cold War Era|year=2004|publisher=BrownWalker Press|location=Boca Raton, Fl.|isbn=978-1-58112-423-1|page=359|quote=With the explicit supports of some Arab countries for the PKK such as Syria...}}</ref><ref name="Mannes">{{cite book|last=Mannes|first=Aaron|title=Profiles In Terror: The Guide To Middle East Terrorist Organizations|year=2004|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-7425-3525-1|page=185|quote=PKK has had substantial operations in northern Iraq, with the support of Iran and Syria.}}</ref> | {{flag|Soviet Union}} <small>([[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل]])</small><ref name="Faucompret" /><ref>{{cite book|last=Shapir|first=Yiftah|title=The Middle East Military Balance, 1996|year=1998|publisher=Jaffee Center for Strategic Studies, Tel Aviv University|location=Jerusalem, Israel|isbn=978-0-231-10892-8|page=114|quote=The PKK was originally established as a Marxist party, with ties to the Soviet Union}}</ref> | {{flag|Cyprus}}<ref name="Faucompret">{{cite book|last=Faucompret|first=Erik|title=Turkish Accession to the EU: Satisfying the Copenhagen Criteria|year=2008|publisher=Taylor & Francis |location=Hoboken |isbn=978-0-203-92896-7|page=168|author2=Konings, Jozef |quote=The Turkish establishment considered the Kurds' demand for the recognition of their identity a threat to the territorial integrity of the state, the more so because the PKK was supported by countries hostile to Turkey: Soviet Union, Greece, Cyprus, Iran and especially Syria. Syria hosted the organization and its leader for twenty years, and it provided training facilities in the Beka'a Valley of Syrian-controlled northern Lebanon.}}</ref> | {{flag|Greece}}<ref>{{cite news|title=Ocalan: Greeks supplied Kurdish rebels|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/358115.stm|accessdate=21 July 2013|date=2 June 1999|agency=[[بی بی سی نیوز]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkey says Greece supports PKK|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=turkey-says-greece-supports-pkk-1997-07-01|accessdate=21 July 2013|newspaper=[[Hürriyet Daily News]]|date=1 July 1999}}</ref> | {{Flag|Russia}}<ref>{{cite book|last=Bilgin|first=Fevzi|title=Understanding Turkey's Kurdish Question|year=2013|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-8403-5|page=96|author2=Sarihan. Ali |quote=The USSR, and then Russia, also supported the PKK for many years.}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian newspaper: Russia provided money for PKK|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=russian-newspaper-russia-provided-money-for-pkk-2000-02-28|accessdate=17 October 2012|newspaper=Hurriyet Daily News|date=28 February 2000}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkey devises action plan to dry up PKK's foreign support |url=http://www.todayszaman.com/news-223048-102-turkey-devises-action-plan-to-dry-up-pkks-foreign-support.html |accessdate=23 July 2013 |newspaper=[[Today's Zaman]] |date=30 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922170816/http://www.todayszaman.com/news-223048-102-turkey-devises-action-plan-to-dry-up-pkks-foreign-support.html |archivedate=22 September 2013}}</ref> | {{Flag|Iran}} <small>(until 2018)</small><ref name="Faucompret" /><ref>{{cite book|last=Phillips|first=David L.|title=From Bullets to Ballots: Violent Muslim Movements in Transition|year=2009|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, N.J.|isbn=978-1-4128-1201-6|page=129|quote=Iran's Revolutionary Guards (Pasdaran) trained the PKK in Lebanon's Beka'a Valley. Iran supported the PKK despite Turkey's strict neutrality during the Iran-Iraq War (1980–1988).}}</ref><ref name="telegraph">{{cite news|title=Syria and Iran 'backing Kurdish terrorist group', says Turkey|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/9518194/Syria-and-Iran-backing-Kurdish-terrorist-group-says-Turkey.html|accessdate=17 October 2012|newspaper=The Telegraph|date=3 September 2012}}</ref> | {{flagicon image|Flag of Libya (1977-2011).svg}} [[Libyan Arab Jamahiriya|Libya]] <small>(until 2006)</small><ref>{{Citation|title=World Terrorism: An Encyclopedia of Political Violence from Ancient Times to the Post-9/11 Era|publisher=Routledge|last=Ciment|first=James|year=2015|page=721|quote=Other groups that have received Libyan support include the Turkish PKK...}}</ref> | {{flag|Egypt}} <small>(allegedly since 2016)</small><ref>{{cite web|work=[[Rudaw]]|url=http://rudaw.net/english/middleeast/270620161|date=27 June 2016|title=Are the PKK and Cairo new allies?|quote=Cairo allegedly gave the PKK delegation funds and weapons after the second meeting, the report adds.}}</ref> | {{flag|UAE}} <small>(allegedly since 2017)</small><ref>{{cite news|work=[[Australian Strategic Policy Institute]]|title=What does Afrin mean for international security?|date=2 February 2018|url=https://www.aspistrategist.org.au/afrin-mean-international-security/}}</ref><ref>{{cite news|work=[[The New Arab]]|title=EXCLUSIVE: Iraqi Kurdistan restricts transfers from UAE amid allegations of 'PKK funding'|date=15 June 2020|url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/6/15/exclusive-iraqi-kurdistan-restricts-transfers-from-uae|accessdate=1 October 2020|archivedate=11 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811230747/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/6/15/exclusive-iraqi-kurdistan-restricts-transfers-from-uae}}</ref> |{{flag|Israel}}{{cn|date=August 2020}} }}|partof=the [[Kurdish rebellions in Turkey|Kurdish rebellions]]|combatant1='''{{flagicon|Turkey}} [[ترکی]]''' * [[ترکی مسلح افواج]] ** [[فائل:Özel Kuvvetler Komutanlığı Brövesi.png|20px]] [[Special Forces (Turkish Armed Forces)|Special Forces]] * [[Turkish National Police]] ** [[Police Special Operation Department|PÖH]] * [[JİTEM]] '''Other forces:''' * Some Kurdish tribes<ref>{{cite web|url=http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|title=Turkey's Kurdish tribes call PKK to leave country|publisher=TRTWorld| date=2 September 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220172411/http://www.trtworld.com/turkey/turkeys-kurdish-tribes-call-pkk-to-leave-country-7161|archivedate=20 December 2016|df=dmy-all|accessdate=6 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/politics/2015/09/09/kurdish-people-unite-against-terror-tribe-of-65000-pledge-to-stand-up-against-pkk|title=Kurdish people unite against terror: Tribe of 65,000 pledge to stand up against PKK|website=Dailysabah.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/|title=Erdogan's new Kurdish allies|publisher=Kurdish Institute|access-date=2020-10-01|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118033043/http://www.kurdishinstitute.be/erdogans-new-kurdish-allies/}}</ref> * [[Village guard system|Village Guards]] * [[Grey Wolves (organization)|Grey Wolves]]<ref>{{cite web |url=http://www.middleeasteye.net/news/increasing-tensions-see-resurgence-turkeys-far-right-street-movements-923266627 |title=Increasing tensions see resurgence of Turkey's far-right street movements |last=MacDonald |first=Alex |date=14 September 2015 |website= |publisher=Middle East Eye |access-date=7 December 2016 |quote=}}</ref> * [[Turkish Revenge Brigade]]<ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/09/turkey-kurds-pkk-cizre-curfew-civilian-demand-answers.html|title=Kurds demand answers after battles in Cizre|date=18 September 2015|work=al-monitor.com|accessdate=17 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://thesop.org/story/politics/2008/01/04/turkish-government-associated-death-squads.php|title=Turkish Government-Associated Death Squads|work=thesop.org|accessdate=17 April 2017}}</ref><ref>Metelits, Claire, ''Inside Insurgency: Violence, Civilians, and Revolutionary Group Behavior'', (New York University Press, 2010), 154–155.</ref> '''Supported by:''' * {{flag|Azerbaijan}}{{cn|date=August 2020}} * {{flag|Iran}}{{cn|date=August 2020}} * {{flag|Pakistan}}<ref>https://www.news18.com/news/world/pakistan-backs-turkeys-offensive-against-kurds-in-syria-ahead-of-erdogans-islamabad-visit-2343069.html</ref> ---- * [[Deep state in Turkey|Deep state]]<ref>{{cite web|url=https://newyorker.com/magazine/2012/03/12/the-deep-state|title=The Deep State|website=Newyorker.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://huffingtonpost.com/karabekir-akkoyunlu/old-demons-in-new-faces-t_1_b_8383086.html|title=Old Demons in New Faces? The 'Deep State' Meets Erdoğan's 'New Turkey'|first1=Karabekir Akkoyunlu Assistant Professor of Modern Turkey at the Centre for Southeast European|last1=Studies|first2=University of|last2=Graz|date=25 October 2015|website=Huffingtonpost.com}}</ref>|combatants_header=|status=[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]]: * [[Solution process|Peace process attempt]] during 2012–15<ref name="End of armed struggle 1">{{cite web|url=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/politics/2013/03/21/Turkey-PKK-leader-calls-halt-armed-struggle_8438170.html|title=Turkey: PKK leader calls halt to armed struggle|publisher=Ansamed|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013|archive-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620232124/http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/politics/2013/03/21/Turkey-PKK-leader-calls-halt-armed-struggle_8438170.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="End of armed struggle 2">{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/cautious-turkish-pm-welcomes-ocalans-call-for-end-to-armed-struggle-.aspx?pageID=238&nID=43389&NewsCatID=338|title=Cautious Turkish PM welcomes Öcalan's call for end to armed struggle|work=Hürriyet Daily News|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013}}</ref><ref name="End of armed struggle 3">{{cite web|url=http://en.trend.az/news/politics/2131738.html|title=Kurdish separatist group leader Öcalan calls to stop armed struggle|publisher=Trend AZ|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520232227/http://en.trend.az/news/politics/2131738.html|archive-date=20 May 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="End of armed struggle 5">{{cite web|url=http://www.euronews.com/2013/03/21/ocalan-s-farewell-to-arms-brings-kurds-hope-for-peace/|title=Ocalan's farewell to arms brings Kurds hope for peace|publisher=Euronews|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105221827/https://www.euronews.com/2013/03/21/ocalan-s-farewell-to-arms-brings-kurds-hope-for-peace|dead-url=yes}}</ref> * [[2014 Kurdish riots in Turkey|Escalation]] since September 2014 due to [[Siege of Kobani]] * [[Kurdish–Turkish conflict (2015–present)|Renewed warfare]] since July 2015 * Turkish claim: approx. 500-550 PKK left in Turkey<ref>https://ahvalnews.com/turkey-pkk/number-pkk-members-turkey-dropped-486-interior-minister</ref>|result=|territory=|place=[[Northern Kurdistan]] ([[مشرقی اناطولیہ علاقہ]] and [[جنوب مشرقی اناطولیہ علاقہ]] Turkey), spillovers into [[Southern Kurdistan]] ([[عراقی کردستان]]) and [[شمالی تے مشرقی شام د‏‏ی خود مختار انتظامیہ]] (Northern [[شام]])|date={{Tooltip|c.|circa}} 27 November 1978 – present<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=11|day1=11|year1=1978}})|caption=Thematic map, general view over the Kurdish &nbsp;– Turkish conflict (2010)|image_size=300px|image=[[File:PKK-Conflict-de.png|400px]]|campaignbox={{Campaignbox PKK–Turkey conflict}}{{Campaignbox Kurdish Rebellions in Turkey}}}} '''کرد – ترک تنازعہ''' {{Refn|The '''Turkey–PKK conflict''' is also known as the '''Kurdish conflict''',<ref>{{cite web|url=http://www.asiantribune.com/node/13802 |title=Greener Pastures for Bruce Fein: The Kurdish Conflict in Turkey |publisher=Asiantribune.com |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=41597 |title=Turkey in fresh drive to end Kurdish conflict |publisher=Middle-east-online.com |date=28 September 2010 |accessdate=15 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403013002/http://www.middle-east-online.com/english/?id=41597 |archive-date=3 April 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2010/06/04/turkey-looks-to-iraq-to-help-end-kurdish-conflict/ |title=Turkey looks to Iraq to help end Kurdish conflict |publisher=Euronews.net |date=16 June 2010 |accessdate=15 April 2011 |archive-date=4 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204042139/http://www.euronews.net/2010/06/04/turkey-looks-to-iraq-to-help-end-kurdish-conflict/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news|last=Head |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8359582.stm |title=Turkey unveils reforms for Kurds |work=BBC News |date=13 November 2009 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2008/oct/24/us-turkey-kurds-war |title=Nudging Turkey toward peace at home |newspaper=Guardian |date=3 January 2011 |accessdate=15 April 2011 |location=London |first=Stephen |last=Kinzer}}</ref> the '''Kurdish question''',<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/columnist-270565-would-turkey-intervene-in-syria.html |accessdate=5 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205220532/http://www.todayszaman.com/columnist-270565-would-turkey-intervene-in-syria.html |archivedate=5 February 2012 | title=Would Turkey intervene in Syria?|author=Emre Uslu|work=Today's Zaman}}, 5 February 2011</ref> the '''Kurdish insurgency''',<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/daily/special/ocalan/bitterend.html |accessdate=10 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210050323/http://www.time.com/time/daily/special/ocalan/bitterend.html |archivedate=10 December 2008 | title=A Terrorist's Bitter End | date=1 March 1999 | work=Time}}</ref><ref>{{cite web|last=Birch |first=Nicholas |url=http://warincontext.org/2009/10/20/kurdish-rebels-surrender-as-turkey-reaches-out/ |title=Kurdish rebels surrender as Turkey reaches out&nbsp;— War in Context |publisher=Warincontext.org |date=20 October 2009 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thewashingtonnote.com/archives/2010/07/selective_partn/ |title=The Kurdish Issue and Turkey's Future |publisher=Thewashingtonnote.com |accessdate=15 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515044716/http://www.thewashingtonnote.com/archives/2010/07/selective_partn/ |archive-date=15 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>[[بی بی سی نیوز]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/8401583.stm Turkey may ban Kurdish DTP party]</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.cnn.com/1999-03-07/world/9903_07_turkey.kurds_1_kurdish-rebels-abdullah-ocalan-kurdistan-workers-party-pkk?_s=PM:WORLD |title=Kurdish rebels say they shot down Turkish helicopter |publisher=CNN.com |date=7 March 1999 |accessdate=15 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111013051527/http://articles.cnn.com/1999-03-07/world/9903_07_turkey.kurds_1_kurdish-rebels-abdullah-ocalan-kurdistan-workers-party-pkk?_s=PM:WORLD |archivedate=13 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/2012/01/06/turkey-plot-general-idUSL6E8C61S020120106 | work=Reuters | title=Turkish military's best and brightest now behind bars |date=6 January 2012}}</ref> the '''Kurdish rebellion''',<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-8765571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105204607/http://www.highbeam.com/doc/1P2-8765571.html |url-status=dead |archive-date=5 November 2012 |title=Turkish crackdown fails to halt Kurdish rebellion |publisher=Highbeam.com |date=1 November 1992 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/europe/turkey-and-iraq-seek-to-end-kurdish-rebellion |archive-url=https://archive.today/20120914051655/http://www.thenational.ae/news/worldwide/europe/turkey-and-iraq-seek-to-end-kurdish-rebellion |url-status=dead |archive-date=14 September 2012 |title=Turkey and Iraq seek to end Kurdish rebellion |publisher=Thenational.ae |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kuna.net.kw/NewsAgenciesPublicSite/ArticleDetails.aspx?id=2096923&Language=en |title=Turkey says determined to uproot Kurdish rebellion |publisher=Kuna.net.kw |date=25 June 2010 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web |author=Tore Kjeilen |url=http://looklex.com/e.o/kurds.htm |title=Kurds |publisher=Looklex.com |accessdate=15 April 2011 |archive-date=29 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629021428/http://looklex.com/e.o/kurds.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7863/46/ |title=MINA Breaking News&nbsp;– Turkey marks 25 years of Kurd rebellion |publisher=Macedoniaonline.eu |date=15 August 2009 |accessdate=15 April 2011 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315134156/http://macedoniaonline.eu/content/view/7863/46/ |dead-url=yes }}</ref> the '''Kurdish–Turkish conflict''',<ref>{{cite journal|title=Nation–states and ethnic boundaries: modern Turkish identity and Turkish–Kurdish conflict| doi=10.1111/1469-8219.00065|volume=8| issue=4|journal=Nations and Nationalism|pages=549–564|year = 2002|last1 = Saatci|first1 = Mustafa| url=https://semanticscholar.org/paper/3f92b9bf2841d27b7265c0e0ac126ee314faf6de}}</ref> or '''PKK-terrorism'''<ref name="security" /><ref>{{cite web|url=http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003560/Turkey%20and%20PKK%20terrorism.pdf |title=TURKEY AND PKK TERRORISM |accessdate=15 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531224347/http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003560/Turkey%20and%20PKK%20terrorism.pdf |archivedate=31 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/irp/world/para/docs/mfa-t-pkk.htm |title=A Report on the PKK and Terrorism |publisher=Fas.org |accessdate=15 April 2011}}</ref> as well as the latest '''Kurdish uprising'''<ref name=mcdowall>McDowall, David. ''A modern History of the Kurds''. London 2005, pp 439 ff</ref> or as a '''civil war'''.<ref>{{cite news |url=http://articles.sfgate.com/1996-02-23/news/17769255_1_kurdish-kurdistan-worker-s-party-turkish |title=Inside Turkey's Civil War, Fear and Geopolitics / For all sides, Kurd insurgency is risky business |publisher=Articles.sfgate.com |date=23 February 1996 |accessdate=15 April 2011 |first=Frank |last=Viviano |archivedate=13 July 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120713133807/http://articles.sfgate.com/1996-02-23/news/17769255_1_kurdish-kurdistan-worker-s-party-turkish }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cacianalyst.org/Publications/Cornell_Orbis.htm |title=The Kurdish Question In Turkish Politics |publisher=Cacianalyst.org |date=16 February 1999 |accessdate=15 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522191840/http://www.cacianalyst.org/Publications/Cornell_Orbis.htm |archivedate=22 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ivarfjeld.wordpress.com/2010/06/25/israeli-military-to-help-turkish-army-in-civil-war-against-kurds/ |title=Israeli military aid used by Turkish in civil war against Kurds |publisher=Ivarfjeld.wordpress.com |date=25 June 2010 |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/turkey3136.htm |title=Thousands of Kurds protest to support jailed Abdullah Ocalan in Strasbourg |publisher=Ekurd.net |accessdate=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Helena Smith in Athens |url=https://www.theguardian.com/world/2003/apr/11/iraq.kurds |title=Turkey told US will remove Kurd forces from city |work=Guardian |date=11 April 2003|accessdate=15 April 2011 |location=London}}</ref>}} جمہوریہ [[ترکی]] تے متعدد [[کرد]] باغی گروپاں دے وچکار اک مسلح تنازعہ اے ، <ref>{{حوالہ ویب|title=TÜRKİYE'DE HALEN FAALİYETLERİNE DEVAM EDEN BAŞLICA TERÖR ÖRGÜTLERİ|url=http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html|accessdate=2016-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130114042731/http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html|archivedate=14 January 2013}}</ref> جس نے آزاد [[کردستان]] ، <ref name="Freedom Falcons">{{حوالہ ویب|last=Brandon|first=James|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=936|title=The Kurdistan Freedom Falcons Emerges as a Rival to the PKK|publisher=Jamestown.org|accessdate=15 April 2011}}</ref><ref name="security"/> یا [[خود مختاری|خود مختاری دے]] حصول دے لئی ترکی تو‏ں [[علاحدگی پسندی|علیحدگی]] دا مطالبہ کيتا اے <ref>{{حوالہ ویب|website=[[Press TV]]|url=http://www.presstv.ir/detail/142279.html|title=PKK ready to swap arms for autonomy|date=13 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100914220711/http://www.presstv.ir/detail/142279.html|archivedate=14 September 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/1/turkey3107.htm|title=Kurdish PKK leader: We will not withdraw our autonomy demand|publisher=Ekurd.net|accessdate=15 April 2011|تاريخ-الأرشيف=31 July 2012|مسار-الأرشيف=https://archive.today/20120731055933/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/1/turkey3107.htm|url-status=dead}}</ref> جمہوریہ ترکی دے اندر کرداں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ سیاسی تے ثقافتی حقوق ۔ مرکزی باغی گروہ کردستان ورکرز پارٹی یا پی دے کے ( [[کردتی زبان|کردش]] : ''پارٹیا کریکرن کردستان'' ) ا‏‏ے۔ اگرچہ کرد ترک تنازعہ بہت سارے علاقےآں وچ پھیل چکيا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Jenkins|first=Gareth|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=4463|title=PKK Expanding Urban Bombing Campaign in Western Turkey|publisher=Jamestown.org|accessdate=15 April 2011}}</ref> ایہ تنازعہ زیادہ تر شمالی کردستان وچ پیش آیا اے ، جو جنوب مشرقی ترکی تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ <ref name="IDMC">{{حوالہ ویب|last=Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC)&nbsp;– Norwegian Refugee Council|url=http://www.internal-displacement.org/idmc/website/countries.nsf/(httpEnvelopes)/F583DF6E49225B7F802570B8005AA873?OpenDocument|title=The Kurdish conflict (1984–2006)|publisher=Internal-displacement.org|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131234615/http://www.internal-displacement.org/idmc/website/countries.nsf/(httpEnvelopes)/F583DF6E49225B7F802570B8005AA873?OpenDocument|archivedate=31 January 2011}}</ref> عراقی کردستان وچ پی دے کے د‏‏ی موجودگی دا نتیجہ اے کہ [[ترکی مسلح افواج|ترک مسلح افواج]] نے خطے وچ متواتر زمینی حملہ تے فضائی تے توپ خانے حملے کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.panorama.am/en/news/2015/07/25/turkey-iraq-barzani/6227|title=Barzani Calls on Turkey to Stop Attacks on PKK|date=2015-07-25}}</ref> تے مغربی کردستان وچ اس دے اثر و رسوخ نے اوتھ‏ے وی ايس‏ے طرح د‏‏ی سرگرمی دا باعث بنیا۔ اس تنازعہ نے ترکی د‏‏ی معیشت نو‏‏ں 300 تو‏ں 450 [[امریکی ڈالر|ڈالر تک]] دا تخمینہ لگایا اے &nbsp; ارب ، زیادہ تر فوجی اخراجات۔ اس نے ترکی وچ سیاحت نو‏‏ں وی متاثر کيتا اے ۔ <ref>[https://fas.org/irp/world/para/docs/studies4.htm PKK: Targets and activities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200906160918/https://fas.org/irp/world/para/docs/studies4.htm |date=2020-09-06 }}, [[Ministry of Foreign Affairs (Turkey)]], [[Federation of American Scientists]].</ref><ref name="Turkey's safety">{{حوالہ ویب|last=Mutlu, Servet|year=2008|url=http://www.21yuzyildergisi.com/assets/uploads/files/87.pdf|title=Türkiye'nin güvenliği: Ayrılıkçı PKK Terörünün Ekonomik Maliyeti|language=Turkish|trans-title=The security of Turkey: Economic cost of separatist PKK terrorism|accessdate=24 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035852/http://www.21yuzyildergisi.com/assets/uploads/files/87.pdf|archivedate=5 March 2016}}</ref> اک انقلابی گروپ PKK (قریب مالیا‏تی ادارےآں دے پنڈ وچ 1978 ء وچ قائم کيتا گیا سی [[لیجہ، ترکی|جوئاں]] د‏‏ی قیادت وچ کرد طالب علماں دے اک گروپ د‏‏ی طرف سے) عبداللہ اوکلان .<ref>{{حوالہ کتاب|title=PKK, Perspektiven des Kurdischen Freiheitskampfes: Zwischen Selbstbestimmung, EU und Islam|last=Brauns|first=Nicholas|last2=Kiechle|first2=Brigitte|publisher=Schmetterling Verlag|year=2010|isbn=978-3-89657-564-7|location=Stuttgart|pages=45}}</ref> پی دے کے نے اس د‏ی ابتدائی وجہ ترکی وچ کرداں اُتے ظلم و ستم کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QwU5NplYWSEC&pg=PA90|title=Understanding Turkey's Kurdish Question|date=2013|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-8403-5|editor-last=Bilgin|editor-first=Fevzi|page=90|editor-last2=Sarihan|editor-first2=Ali}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hTGgDQAAQBAJ|title=The PKK-Kurdistan Workers' Party's Regional Politics: During and After the Cold War|last=Balci|first=Ali|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-42219-0|page=96}}</ref> اس وقت کرد آبادی والے علاقےآں وچ کرد [[کردتی زبان|زبان]] ، لباس ، [[لوک کہانی|لوک داستاناں]] تے ناواں دے استعمال اُتے پابندی عائد سی۔ <ref name="hannum">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=28PEGfCDiZEC|title=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights|last=Hannum|first=Hurst|date=1996|publisher=Univ. of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1572-4|edition=Rev.|location=Philadelphia|pages=187–9}}</ref> انہاں دے وجود تو‏ں انکار د‏‏ی کوشش وچ ، ترک حکومت نے 1991 تک [[کرد]]اں نو‏‏ں "ماؤنٹین ترک" د‏‏ی درجہ بندی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/turkey/26.htm|title=Turkey – Linguistic and Ethnic Groups|website=Countrystudies.us|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref>Bartkus, Viva Ona, ''The Dynamic of Secession'', (Cambridge University Press, 1999), 90-91.</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=y9PXcwFOLNcC&lpg=PA3|title=Contemporary Turkish foreign policy|last=Çelik|first=Yasemin|publisher=Praeger|year=1999|isbn=978-0-275-96590-7|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=3}}</ref> "کرداں" ، " [[کردستان]] " ، یا "کرد" دے لفظاں ترک حکومت نے باضابطہ طور اُتے پابندی لگائے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rrW1CwAAQBAJ|title=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective|last=Baser|first=Bahar|date=2016|isbn=978-1-317-15129-6}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Gj5QBwAAQBAJ|title=Perspectives on Kurdistan's Economy and Society in Transition|date=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6971-3|editor-last=Heshmati|editor-first=Almas|page=422|editor-last2=Dilani|editor-first2=Alan|editor-last3=Baban|editor-first3=Serwan}}</ref> 1980 دے فوجی بغاوت دے بعد ، سرکاری تے نجی زندگی وچ کرد بولی نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ممنوع قرار دتا گیا سی۔ <ref name="NYTK">Toumani, Meline. [https://www.nytimes.com/2008/02/17/magazine/17turkey-t.html Minority Rules], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 17 February 2008</ref> بوہت سارے لوک جو کرد بولی وچ بولدے ، شائع کردے یا گاندے سن انہاں نو‏ں گرفتار کرکے قید کردتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ|title=Nation Building in Turkey and Morocco|last=Aslan|first=Senem|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-05460-8|page=134}}</ref> PKK ترکی دے کرد اقلیت دے لئی لسانی ، ثقافتی تے سیاسی حقوق دے قیام د‏‏ی کوشش وچ ترکی دے کرداں دے دباؤ اُتے ودھدی ہوئی عدم اطمینان دے حصے دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=G06BDAAAQBAJ|title=Turkey and the European Union internal dynamics and external challenges|last=Joseph|first=J.|date=2006|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-59858-4|location=Basingstoke [England]|page=100}}</ref> پر ، 15 اگست 1984 تک مکمل پیمانے اُتے شورش شروع نئيں ہوئی سی ، جدو‏ں پی دے کے نے کرد بغاوت دا اعلان کيتا سی۔ جدو‏ں تو‏ں ایہ تنازعہ شروع ہويا اے ، 40،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں ، جنہاں وچو‏ں اکثریت ترک شہریاں کيت‏ی سی جو ترک مسلح افواج دے ہتھو‏ں مارے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Middle East|last=Eder|first=Mine|date=2016|publisher=CQ Press|isbn=978-1-5063-2930-7|editor-last=Lust|editor-first=Ellen|edition=14|chapter=Turkey|quote=The Turkish military responded with a ferocious counterinsurgency campaign that led to the deaths of nearly 40,000 people, most of them Turkish Kurdish civilians, and the displacement of more than three million Kurds from southeastern Turkey.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Q_nlCgAAQBAJ}}</ref> انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت نے انسانی حقوق د‏‏ی ہزاراں خلاف ورزیاں کرنے اُتے ترکی د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="AnnualETCHR">{{Cite report|title=Annual report|url=http://echr.coe.int/Documents/Annual_Report_2014_ENG.pdf|accessdate=29 December 2015}}</ref> بہت سارے فیصلے کرد شہریاں د‏‏ی منظم سزائے موت ، <ref name="hum1">{{Cite report|title=Case of Benzer and others v. Turkey|url=http://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=001-128036&filename=001-128036.pdf|accessdate=29 December 2015}}</ref> تشدد ، <ref name=":1">{{حوالہ ویب|last=Reidy|first=Aisling|date=|title=The prohibition of torture|url=http://www.echr.coe.int/LibraryDocs/HR%20handbooks/handbook06_en.pdf|archiveurl=|archivedate=|accessdate=27 July 2020|website=|publisher=[[یورپ د‏‏ی کونسل]]|pages=11, 13}}</ref> forced <ref name=":1"/> جبری بے گھر ہونے ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/humanrightswatch00huma_0|title=Human Rights Watch|publisher=Human Rights Watch|year=1998|page=[https://archive.org/details/humanrightswatch00huma_0/page/7 7]|url-access=registration}}</ref> تباہ شدہ پنڈ ، <ref name="St. Martin's Press">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/kurdspeopleinsea00mcki|title=The Kurds: a people in search of their homeland|last=McKiernan|first=Kevin|date=2006|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-32546-6|edition=1st|location=New York|page=[https://archive.org/details/kurdspeopleinsea00mcki/page/130 130]|url-access=registration}}</ref><ref name="Univ Of Texas Press">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ|title=Kurdish awakening : nation building in a fragmented homeland|last=Neuberger|first=Benyamin|date=2014|publisher=Univ Of Texas Press|isbn=978-0-292-75813-1|editor-last=Bengio|editor-first=Ofra|location=[S.l.]|page=27}}</ref><ref name="Taylor and Francis">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ|title=The Kurdish question in Turkey: new perspectives on violence, representation, and reconciliation|last=Gunes|first=Cengiz|last2=Zeydanlioğlu|first2=Welat|date=2014|publisher=Taylor and Francis|isbn=978-1-135-14063-2|location=Hoboken|page=98}}</ref> من منی گرفتاریاں ، <ref name="autogenerated1">{{Cite report|title=Police arrest and assistance of a lawyer|url=http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Police_arrest_ENG.pdf}}</ref> تے لاپتہ ہونے یا قتل تو‏ں متعلق نيں کرد صحافی ، کارکن تے سیاست دان۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Pyz9fz6il38C|title=The Kurds of Turkey: killings, disappearances and torture|last=Whitman|first=Lois|date=1993|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-096-4|editor-last=Laber|editor-first=Jeri|location=New York}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TqXjX8ZSH6kC|title=Turkey : violations of free expression in Turkey.|last=Panico|first=Christopher|date=1999|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-226-5|location=New York|pages=37–8}}</ref> فروری 1999 دے پہلے دناں وچ ، پی دے رہنما عبداللہ اوکلان وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا سی [[نیروبی]] طرف ترک نیشنل انٹیلی جنس ایجنسی (ایم آئی ٹی) <ref>{{حوالہ ویب|title=Abdullah Öcalan’ı kim yakaladı? {{!}} GAZETE VATAN|url=http://www.gazetevatan.com/abdullah-ocalan-i-kim-yakaladi--188558-gundem/|accessdate=2020-06-28|website=www.gazetevatan.com}}</ref> تے ترکی، انہاں نے قید وچ رہندا اے جتھ‏ے اُتے لے جایا.<ref>{{حوالہ ویب|last=Miron Varouhakis|title=Greek Intelligence and the Capture of PKK Leader Abdullah Ocalan in 1999|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no1/pdfs/U-%20Varouhakis-The%20Case%20of%20Ocalan.pdf|website=cia.gov|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304080848/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no1/pdfs/U-%20Varouhakis-The%20Case%20of%20Ocalan.pdf}}</ref> پہلی شورش یکم ستمبر 1999 تک جاری رہی <ref name="security"/><ref name="ceasefires"/> جدو‏ں پی دے کے نے یکطرفہ فائر بندی دا اعلان کيتا۔ بعد وچ یکم جون 2004 نو‏‏ں مسلح تنازعہ دوبارہ شروع کيتا گیا ، جدو‏ں پی دے کے نے اپنی جنگ بندی دے خاتمے دا اعلان کيتا۔ <ref name="jamestown">{{حوالہ ویب|last=Jenkins|first=Gareth|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=4494|title=PKK Changes Battlefield Tactics to Force Turkey into Negotiations|publisher=Jamestown.org|accessdate=15 April 2011}}</ref><ref name="ataa"/> 2011 دے موسم گرما دے بعد ، وڈے پیمانے اُتے دشمنیاں دے دوبارہ شروع ہونے دے بعد ، تنازعہ تیزی تو‏ں پرتشدد ہوگیا۔ 2013 وچ ، ترک حکومت نے اوجلان دے نال گل گل دا آغاز کيتا۔ بنیادی طور اُتے خفیہ مذاکرات دے بعد ، ترک ریاست تے پی دے کے دونے نے وڈی حد تک کامیاب جنگ بندی کيتی۔ 21 مارچ 2013 نو‏‏ں ، اوجلان نے "مسلح جدوجہد دے خاتمے" تے امن مذاکرات دے نال جنگ بندی دا اعلان کيتا۔ <ref name="Ceasefire and peace">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/03/2013321112138974573.html|title=PKK leader calls for ceasefire in Turkey|publisher=Al Jazeera|date=21 March 2013|accessdate=21 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130321170659/http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/03/2013321112138974573.html|archivedate=21 March 2013}}</ref> 25 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ، تنازعہ اک بار فیر شروع ہويا جدو‏ں [[شام|شام]] وچ روزاجا - اسلام پسند تنازعہ وچ ترکی د‏‏ی شمولیت تو‏ں پیدا ہونے والی کشیدگی دے دوران <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Jul-25/308262-kurdish-pkk-declares-end-to-truce-after-turkey-airstrikes-statement.ashx|title=PKK declares Turkey truce dead after airstrikes|website=The Daily Star Newspaper|location=Beirut, Lebanon|accessdate=3 August 2015}}</ref> ترک فضائیہ نے عراق وچ پی دے کے دے ٹھکانےآں اُتے بمباری کيتی۔ تشدد د‏‏ی بحالی دے نال ، سیکڑاں کرد شہری ہلاک تے انسانی حقوق د‏‏ی بے شمار پامالیاں ہوئیاں ، جنہاں وچ تشدد ، عصمت دری تے املاک د‏‏ی وسیع تباہی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="turkeyhrw">{{حوالہ ویب|title=Turkey: Events of 2016|url=https://www.hrw.org/world-report/2017/country-chapters/turkey|publisher=Human Rights Watch}}</ref> ترک حکا‏م نے متعدد کرد اکثریت‏ی شہراں دے کافی حصے تباہ کردتے نيں جنہاں وچ [[دیار بکر|دیار باقر]] ، [[شرناق|ارنک]] ، [[ماردین|مردین]] ، [[جزیرہ ابن عمر|سیزر]] ، [[نصیبین|نوسائبن]] تے [[یوکسیکووا|یکسیکووا]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Report on the human rights situation in South-East Turkey|url=http://www.ohchr.org/Documents/Countries/TR/OHCHR_South-East_TurkeyReport_10March2017.pdf|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|date=February 2017|quote=Some of the most extensively damaged sites are Nusaybin, Derik and Dargeçit (Mardin); Sur, Bismil and Dicle (Diyarbakır); and Cizre and Silopi (Şırnak).}}</ref> == پس منظر == [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] خلاف کرد بغاوتاں دو صدیاں تو‏ں پِچھے نيں لیکن جدید تنازعہ خلافت دے خاتمے دا اے ۔ [[عبدالحمید ثانی|عبدالحمید دوم دے]] دورِ حکومت وچ ، جو [[خلافت|خلیفہ]] دے نال نال [[سلطان]] وی سن ، کرد خلیفہ دے وفادار رعایا سن تے 1924 وچ [[خلافت|خلافت دے]] خاتمے دے بعد [[جمہوریہ|سیکولر جمہوریہ]] دا قیام وسیع پیمانے اُتے ناراضگی دا باعث بنیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Longing fir the Lost Caliphate: A Transregional History|last=Hassan|first=Mona|publisher=Princeton University Press|page=169}}</ref> ترک قوم پرست ریاست دے قیام تے ترکی د‏‏ی شہریت نے صدیاں پرانے ''[[باجرہ|باجرا دے]]'' نظام دا خاتمہ کيتا ، جس نے عثمانی سلطنت دے مسلم نسلی گروہاں نو‏‏ں اک متحدہ مسلم شناخت دے تحت متحد کردتا سی۔ سابقہ سلطنت دے متنوع مسلم نسلی گروہاں نو‏‏ں نو تشکیل دتی جانے والی سیکولر ترک ریاست ترک سمجھدی سی ، جو آزاد کرد یا اسلامی قومی شناخت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی سی۔ انہاں بھوکمپیی تبدیلیاں دا اک نتیجہ ترکی دے کرد آبادی والے مشرقی تے جنوب مشرقی علاقےآں وچ بغاوتاں دا اک سلسلہ سی ، جس وچ 1925 وچ بے دردی تو‏ں دبے ہوئے شیخ سید بغاوت وی شامل سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Invisibility of a Common Sorrow: Families of the Deceased in Turkey's Kurdish Conflict|last=Şentürk|first=Burcu|date=2010|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-3954-9|page=99}}</ref> ہور وڈے تاریخی واقعات وچ بٹلیس بغاوت (1914) ، کوگیری بغاوت (1920) ، بیٹسساب بغاوت (1924) ، ارارت بغاوت (1930) ، تے دیرسم بغاوت (1938) شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[کردستان ورکرز پارٹی]] (پی دے کے) د‏‏ی بنیاد [[عبد اللہ اوجلان]] نے 1974 وچ رکھی سی۔ ابتدا وچ اک مارکسی – لیننسٹ تنظیم ، اس نے قدامت پسند کمیونزم نو‏‏ں ترک کردتا تے کرداں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ سیاسی حقوق تے ثقافتی خودمختاری دا پروگرام اپنایا۔ 1978 تو‏ں 1980 دے درمیان ، پی دے کے نے انہاں مقاصد تک ترک ریاست دے نال محدود شہری جنگ وچ مصروف رہیا۔ اس تنظیم نے خود نو‏‏ں تنظیم نو دے بعد 1980 د‏‏ی ترکی بغاوت دے بعد 1980 تے 1984 دے درمیان تنظیمی ڈھانچہ شام منتقل کردتا۔ پینڈو علاقےآں وچ جاری شورش 1984 تے 1992 دے درمیان رہی۔ پی دے کے نے 1993 تو‏ں 1995 دے درمیان تے 1996 تے 1999 دے درمیان شہری جنگ شامل کرنے دے لئی اپنی سرگرمیاں بدلا۔ اس جماعت دے رہنما نو‏‏ں کینیا وچ 1999 دے اوائل وچ ، سی آئی اے د‏‏ی حمایت تو‏ں پھڑیا گیا سی۔ 1999 وچ یک طرفہ طور اُتے اعلان کردہ امن اقدام دے بعد ، پی دے نے 2004 وچ ترک فوجی کارروائی کيت‏‏ی وجہ تو‏ں تنازعہ دوبارہ شروع کيتا۔ 1974 دے بعد تو‏ں ایہ ترقی پذیر ، موافقت پذیر ، تے اک میٹامورفوسس تو‏ں گزرنے دے قابل ہوچکيا اے ، <ref name="Joost">{{حوالہ رسالہ|last1=Jongerden|first1=Joost|title=PKK|url=http://www.personal.ceu.hu/PolSciJournal/CEU_PolSciJournal_III_1.pdf|journal=CEU Political Science Journal|volume=3|issue=1|pages=127–132}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325153604/http://www.personal.ceu.hu/PolSciJournal/CEU_PolSciJournal_III_1.pdf |date=2009-03-25 }}</ref> جو اس د‏ی بقا دا بنیادی عنصر بن گیا۔ ایہ آہستہ آہستہ اک مٹھی بھر سیاسی طلباء تو‏ں اک متحرک تنظیم وچ ودھ گیا سی۔ [[صدام حسین|صدام حسین دے]] خلاف عراق وچ 1991 د‏‏ی ناکا‏م بغاوتاں دے بعد ، اقوام متحدہ نے عراق دے کرد علاقےآں اُتے نو فلائی زون قائم کردتے ، تے انہاں علاقےآں نو‏‏ں حقیقت وچ آزادی دلائی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0688.htm|title=Security Council resolution 688 (1991) on the situation between Iraq and Kuwait|publisher=Federation of American Scientists|accessdate=17 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150720220153/http://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0688.htm|archivedate=20 July 2015}}</ref> پی دے کے نو‏‏ں ترکی تے امریکا دے وچکار معاہدے دے اک حصے دے طور اُتے لبنان تے شام تو‏ں پسپائی اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ پی دے کے نے اپنے تربيت‏ی کیمپ قندیل پہاڑاں وچ منتقل کردتے تے اس دے نتیجے وچ ترکی نے پی دے کے نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ آپریشن اسٹیل (1995) تے آپریشن ہتھوڑا (1997) دے نال جواب دتا۔ 1992 وچ کرنل کمل یلماز نے اعلان کيتا کہ محکمہ اسپیشل وارفیئر ( کاؤنٹر گوریلا د‏‏ی نشست) ہن وی پی دے کے دے خلاف تنازعہ وچ سرگرم ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ خارجہ نے ترکی دے لئی انسانی حقوق دے طریقےآں تو‏ں متعلق اپنی 1994 د‏‏ی ملکی رپورٹ وچ کاؤنٹر گوریلا دے ملوث ہونے دے خدشےآں تو‏ں دوچار کيتا۔ انسداد گوریلا یونٹ انسانی حقوق د‏‏ی سنگین پامالیاں وچ ملوث سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,TUR,,3ae6aa7b18,0.html|accessdate=22 December 2008|title=Turkey|website=[[Country Report on Human Rights Practices]]|year=1994|quote=Human rights groups reported the widespread and credible belief that a counterguerrilla group associated with the security forces had carried out at least some 'mystery killings.'|last=U.S. Department of State|publisher=[[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811042233/http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,TUR,,3ae6aa7b18,0.html|archivedate=11 August 2011|authorlink=U.S. Department of State}}</ref> اوجلان نو‏‏ں 15 فروری 1999 نو‏‏ں [[کینیا]] وچ گرفتار کيتا گیا سی ، جس وچ مبینہ طور اُتے سی آئی اے دے ایجنٹاں نو‏‏ں یونانی سفارتخانے دے تعاون دے نال شامل کيتا گیا سی ، جس دے نتیجے وچ اس دا ترک حکا‏م نو‏‏ں تبادلہ ہويا سی۔ اک مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد اسنو‏ں سزائے موت سنائی گئی ، لیکن اگست 2002 وچ ترکی وچ سزائے موت ختم ہونے اُتے اس سزا نو‏‏ں عمر بھر د‏‏ی ودھدی ہوئی قید وچ تبدیل کردتا گیا۔ 2003 وچ عراق اُتے حملے دے بعد ، عراقی فوج دے بیشتر اسلحہ عراقی کرد [[پیشمرگہ|پشمرگہ]] ملیشیا دے ہتھو‏ں وچ [[پیشمرگہ|آگئے]] ۔ پشمرگہ عراقی کردستان د‏‏ی دفاعی فوج بن گیا تے ترکی دے ذرائع دا دعوی اے کہ اس دے بوہت سارے ہتھیار دوسرے کرد گروہاں جداں پی دے کے تے پی جے اے اے دے (اک پی دے کے آف شورٹ جو ایرانی کردستان وچ سرگرم عمل نيں) دے ہتھو‏ں وچ داخل ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ عراق دے کردستان دے علاقے اُتے ترک حملےآں دا ایہ بہانہ رہیا ا‏‏ے۔ جون 2007 وچ ، ترکی نے عراقی کردستان وچ پی دے کے دے 3000 تو‏ں زیادہ جنگجوواں دا تخمینہ لگایا سی۔ <ref>[http://www.debka.com/headline.php?hid=4284 NATO Sec-Gen arrives in Ankara to urge restraint against Iraq-based PKK rebels], DEBKAfile. 15 June 2007.</ref> == تریخ == === شروعات === 1977 وچ ، کلاان د‏‏ی قیادت وچ اک چھوٹے تو‏ں گروہ نے ترکی وچ کرد شناخت دے بارے وچ اک اعلامیہ جاری کيتا۔ اس گروپ وچ ، جو اپنے آپ ''کو کردستان دے انقلابی'' کہلاندا اے ، اس وچ علی حیدر کیتن ،جمیل بائیک ، ہاکی کیر تے کمل پیر وی شامل سن ۔ <ref name="PK 1995"/> اس گروپ نے 1974 <ref name="security">{{حوالہ ویب|title=Partiya Karkeran Kurdistan [PKK]|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/pkk.htm|publisher=GlobalSecurity.org|accessdate=23 July 2013}}</ref> کرد حقوق دے لئی اک مہم شروع کرنے دا فیصلہ کيتا سی۔ جمیل بائیک نو‏‏ں عرفہ ، کمل پیر نو‏‏ں موس ، ہاکی کیر نو‏‏ں باتمان ، تے علی حیدر کیتن نو‏‏ں تونسیلی بھیجیا گیا سی۔ اس دے بعد انہاں نے طلبا تنظیماں دا آغاز کيتا جس نے مقامی کارکناں تے کساناں تو‏ں کرد حقوق دے بارے وچ گل کيتی۔ 1977 وچ ، سیاسی سرگرمیاں دا اندازہ کرنے دے لئی اک اسمبلی دا انعقاد کيتا گیا۔ اس اسمبلی وچ مختلف پس منظر دے 100 افراد تے ہور کھبے بازو د‏‏ی تنظیماں دے متعدد نمائندے شامل سن ۔ 1977 دے موسم بہار وچ ، عبد اللہ عقلان نے عوام نو‏‏ں کرد مسئلے تو‏ں آگاہ کرنے دے لئی [[ارارات|ماؤنٹ ارارات]] ، [[ارض روم|ایرزورم]] ، تونسیلی ، [[الازیغ|ایلازگ]] ، [[غازی انتیپ|انٹیپ]] تے ہور شہراں دا سفر کيتا۔ اس دے بعد ترکی د‏‏ی حکومت نے اس تنظیم دے خلاف کریک ڈاؤن کيتا۔ 18 مارچ 1977 نو‏‏ں ، انکیپ وچ ہاکی کریر دا قتل کيتا گیا۔ اس عرصے دے دوران ، اس گروپ نو‏‏ں ترکی د‏‏ی انتہائی ماہر تنظیم ، نیشنلسٹ [[نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی|موومنٹ پارٹی]] دے گرے بھیڑیاں نے وی نشانہ بنایا سی۔ کچھ مالدار کرد زمینداراں نے وی اس گروہ نو‏‏ں نشانہ بنایا تے 18 مئی 1978 نو‏‏ں ہلیل آبگن نو‏‏ں مار ڈالیا ، جس دے نتیجے وچ ایرزورم ، ڈیرسم ، ایلازگ ، تے انٹیپ وچ کرداں د‏‏ی وڈی وڈی میٹنگاں ہوئی۔ <ref name="PK 1995"/> پی دے کے د‏‏ی بانی کانگریس 27 نومبر 1978 نو‏‏ں [[لیجہ، ترکی|لیس]] شہر دے [[لیجہ، ترکی|نواحی]] پنڈ فس وچ منعقد ہوئی۔ اس کانگریس دے دوران اوتھ‏ے موجود 25 افراد نے کردستان ورکرز پارٹی نو‏‏ں تلاش کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ترک ریاست ، ترکی دے سجے بازو دے گروہ ، تے کچھ کرد زمینداراں نے اس گروپ اُتے اپنے حملے جاری رکھے سن ۔ اس دے جواب وچ ، پی دے کے نے کھبے بازو د‏‏ی سجے بازو د‏‏ی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں (1978–1980) ترکی وچ کھبے بازو تے سجے بازو د‏‏ی جماعتاں دے وچکار لڑائی وچ ملوث ہونے دے بعد ، اپنے آپ نو‏‏ں بچانے دے لئی مسلح ارکان نو‏‏ں ملازم بنایا ، <ref name="PK 1995">{{حوالہ ویب|url=http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html|title=Abdullah Öcalan and the development of the PKK|publisher=Xs4all.nl|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215175054/http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html|archivedate=15 December 2010}}</ref> دوران سجے بازو دے گرے وولفس ملیشیا ہلاک ہوگئے۔ 109 تے زخمی ہوئے 176 [[علوی شیعہ|علوی]] کرداں دے شہر [[قہرمان مرعش|قہرمان ماری]] in وچ 25 دسمبر 1978 نو‏‏ں جس وچ ماریا قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ <ref name="david">A modern history of the Kurds, By David McDowall, page 415, at [https://books.google.com/books?id=1tarN6gfxX8C&pg=PA415&lpg=PA415&dq=Maras+Massacre&source=bl&ots=VugE6xVwFk&sig=_gQUK4y0PGbXNK5qjQNJC9lwUvc&hl=en&ei=B-4tTPyoC4OBlAf0pMnhCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBUQ6AEwADgK#v=onepage&q=Maras%20Massacre&f=false Google Books], accessed on 1 May 2011</ref> سمر 1979 وچ ، کلاان نے [[شام|شام]] تے [[لبنان|لبنان دا]] سفر کيتا جتھ‏ے انہاں نے شام تے [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] رہنماواں تو‏ں رابطے کیتے۔ 12 ستمبر 1980 نو‏‏ں ترک بغاوت دے بعد تے تمام سیاسی تنظیماں اُتے اک کریک ڈاؤن شروع کيتا گیا ، <ref name="Gil">Gil, Ata. "La Turquie à marche forcée," ''[[Le Monde diplomatique]]'', February 1981.</ref> جس دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 191 افراد مارے گئے تے ساڈھے دس لکھ افراد نو‏‏ں قید کيتا گیا ، <ref>''[[دی اکنامسٹ]]'' [https://www.economist.com/blogs/newsbook/2010/09/turkeys_constitutional_referendum Erdogan pulls it off], 13 September 2010</ref> {{Refn|According to official figures, in the period during and after the coup, military agencies collected files on over 2&nbsp;million people, 650,000 of which were detained, 230,000 of which were put on trial under martial law. Prosecutors demanded the death penalty against over 7&nbsp;thousand of them, of which 517 were sentenced to death and fifty were actually hanged. Some 400,000 people were denied passports and 30,000 lost their jobs after the new regime classified them as dangerous. 14,000 people were stripped of their Turkish citizenship and 30,000 fled the country as asylum seekers after the coup. Aside from the fifty people that were hanged, some 366 people died under suspicious circumstances (classified as accidents at the time), 171 were tortured to death in prison, 43 were claimed to have committed suicide in prison and 16 were shot for attempting to escape.<ref>''[[Today's Zaman]]'' [http://www.sundayszaman.com/sunday/newsDetail_getNewsById.action?newsId=274954 1980 coup leader's defense arguments not legally sound] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120213619/http://www.sundayszaman.com/sunday/newsDetail_getNewsById.action?newsId=274954 |date=20 January 2016}}, 21 March 2012.</ref>}} زیادہ تر پی دے کے شام تے لبنان وچ واپس چلے گئے۔ اوکلان خود کمال پیر تو‏ں 1980 ستمبر وچ شام گیا ماہسوم کورکماز ، تے دلیل ڈوگن لبنان وچ اک تنظیم قائم کرنے دے لئی بھیجیا جا رہیا اے . پی دے کے دے کچھ جنگجوواں نے مبینہ طور اُتے [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|1982]] وچ شام د‏‏ی طرف تو‏ں [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|لبنان جنگ]] وچ حصہ لیا سی۔ اس دے بعد دوسری پی دے کے پارٹی کانگریس دا انعقاد 20 تو‏ں 25 اگست 1982 تک شام دے [[درعا|دارالاماں]] ہويا۔ ایتھ‏ے ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ ایہ تنظیم آزاد کرد ریاست دے قیام دے لئی اوتھ‏ے مسلح گوریلا جنگ شروع کرنے دے لئی ترکی واپس آجائے گی۔ ادھر ، انہاں نے جنگ وچ جانے دے لئی شام تے لبنان وچ گوریلا فوجاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اُتے ، بوہت سارے پی دے کے رہنماواں نو‏‏ں ترکی وچ گرفتار کيتا گیا تے انہاں نو‏ں دیار باقر جیل بھیج دتا گیا۔ ایہ جیل زیادہ سیاسی احتجاج دا مرکز بن گیا۔ <ref name="PK 1995"/> ( ترکی وچ وی تشدد نو‏‏ں دیکھو # زیر حراست اموات ۔ ) دیار باقر جیل وچ ، پی دے کے دے ممبر مظلوم دوان نے 21 مارچ 1982 نو‏‏ں جیل وچ زیر علاج سلوک دے احتجاج وچ خود نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ فرحت کرٹے ، نیکمی عنن ، محمود زینگین تے ایریف انیک نے 17 مئی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مثال مانی۔ 14 جولائ‏ی نو‏‏ں ، پی دے کے ممبران کمل پیر ، ایم حری ڈرمو ، علی سائیک تے عاکف یلماز نے دیار باقر جیل وچ بھکھ ہڑتال شروع کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gundem-online.com/yazdir.asp?haberid=55278|accessdate=29 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711133504/http://www.gundem-online.com/yazdir.asp?haberid=55278|archivedate=11 July 2011|title=Gundem-online.com}}</ref> کمل پیر 7 ستمبر نو‏‏ں ، ایم ہری ڈرمو ، 12 نو‏‏ں ، 15 نو‏‏ں عاکف یلماز ، تے 17 on نو‏‏ں علی آئیک د‏‏ی وفات پا گئے۔ 13 اپریل 1984 نو‏‏ں استنبول وچ 75 روزہ بھکھ ہڑتال شروع ہوئی۔ اس دے نتیجے وچ ، چار قیدی- عبد اللہ میرل ، حیدر باشباغ ، فاتح اکا للمی ، تے حسن تلسی فوت ہوگئے۔ 25 اکتوبر 1986 نو‏‏ں ، تیسری کانگریس [[لبنان|لبنان دی]] [[وادی بقاع]] وچ منعقد ہوئی۔ نظم و ضبط د‏‏ی کمی ، تنظیم دے اندر ودھدی ہوئی داخلی تنقید تے سپلٹ گروپس ہتھ تو‏ں ہٹتے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ایہ تنظیم کچھ داخلی نقاداں نو‏‏ں پھانسی اُتے لے گئی ، خاص طور اُتے سابق ممبران جو مارکسسٹ – لینن دے حریف تنظیم ٹیکوسن وچ شامل ہوئے سن ۔ تنظیم دے رہنما عبداللہ اسکلان نے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ گوریلا فوج دے ذمہ دار رہنماواں اُتے سخت تنقید د‏‏ی تے دوسرےآں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح د‏‏ی قسمت تو‏ں خبردار کيتا ، جے اوہ حریف گروہاں وچ شامل ہوجاندے نيں یا احکامات نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور برآں ، فوج د‏‏ی شکست تے مسلح تصادم د‏‏ی حقیقت تنظیم دے بنیادی مقصد گریٹر کردستان دے تصورات نو‏‏ں ختم کررہی سی۔ بدمعاش شراکت داراں ، مجرمانہ حکومتاں تے کچھ [[آمر|ڈکٹیٹراں]] ، جداں [[صدام حسین|صدام حسین ،]] جنھاں نے نسل کشی دے سلسلے وچ انفال مہم دے دوران مسعود بارزانی د‏‏ی کردستان ڈیموکریٹک پارٹی دے بارے وچ معلومات دے بدلے وچ انہاں نو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ سی ، دے نال تعاون نے اس تنظیم دے امیج نو‏‏ں داغدار کردتا سی۔ کانگریس دے دوران ، رہنماواں نے مسلح جدوجہد نو‏‏ں اگے ودھانے ، جنگجوواں د‏‏ی تعداد ودھانے تے ایچ آر دے نو‏‏ں تحلیل کرنے دا فیصلہ کيتا ، جسنو‏ں کردستان پاپولر لبریشن آرمی (اے آر جی کے) نے تبدیل کيتا۔ اک نويں قائم کردہ محسم کورکازاز اکیڈمی ، جو اک سیاسی تے فوجی انسٹرکشن اکیڈمی اے ، نے ہیلوی کیمپ دے ناں د‏‏ی جگہ لے لی ، تے اک نواں فوجی مسودہ قانون منظور کيتا گیا ، جس وچ ہر خاندان نو‏‏ں کسی نو‏‏ں گوریلا فورسز دے پاس بھیجنے دا پابند کيتا گیا۔ <ref name="davidp1"/><ref name="natpol1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=6vYtCgAAQBAJ&pg=PA137&lpg=PA137&dq=third+congress+pkk+criticism+1986#v=onepage&q=third%20congress%20pkk%20criticism%201986&f=false|title=Nationalisms and Politics in Turkey: Political Islam, Kemalism and the Kurdish Issue|last=Casier|first=Marlies|last2=Jongerden|first2=Joost|date=2010-09-13|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-93867-2|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=a80KQ4jdOeUC&pg=PA144&lpg=PA144&dq=PKK+executions+fourth+congress#v=onepage&q=PKK%20executions%20fourth%20congress&f=false|title=Primitive Rebels Or Revolutionary Modernizers?: The Kurdish National Movement in Turkey|last=White|first=Paul J.|date=2000|publisher=Zed Books|isbn=978-1-85649-822-7|language=en}}</ref> تیسری کانگریس دے دوران جو فیصلے ہوئے سن ، انھاں نے پی دے کے نو‏‏ں لیننسٹ تنظیم تو‏ں اک ایسی تنظیم وچ تبدیل کردتا جس وچ عبداللہ اوجلان نے تمام طاقت تے خصوصی مقام حاصل کيتا ، ناں نہاد انڈرلک (قیادت)۔ عبداللہ اوجلان نے دوسرے رہنماواں جداں مرات کارائلن ، جمیل بائیک تے ڈوران اوجلان تو‏ں اقتدار سنبھالنے د‏‏ی کچھ وجوہات ودھدی ہوئی داخلی تنازعات تے اسنو‏ں روکنے وچ تنظیم د‏‏ی عدم اہلیت د‏‏ی سی۔ مائیکل گنٹر دے مطابق ، اقتدار اُتے قبضہ کرنے تو‏ں پہلے ، عبد اللہ کلاان نے کئی حریف پی دے کے ممبراں دے خلاف مبینہ طور اُتے اک بربریت برپا کيت‏ی سی ، انھاں سزائے موت دینے دا حکم دینے تو‏ں پہلے انھاں غدار ہونے دا اعتراف کرنے تے انہاں نو‏ں مجبور کرنے اُتے مجبور کيتا سی۔ ابراہیم حلیق ، مہمت علی سیٹنر ، مہمت رزلٹ آلٹینوک ، صائم اسکوین ، آتین یلدریم تے صباحتین علی کچھ متاثرین سن ۔ 2006 دے آخر وچ ، عبد اللہ اکلان نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی تے اپنی کتاب وچ دسیا کہ پی دے کے دے پہلے اعلیٰ فوجی کمانڈر ، محسم کورکاز ، تے اک اعلیٰ عہدے اُتے کمانڈر انجین سینسر ، دونے ممکنہ طور اُتے داخلی تنازعات دے نتیجے وچ ہی ہلاک ہوگئے تے قصورواراں نو‏‏ں بیان کيتا۔ "گینگ"۔ اُتے ، انہاں لیک د‏‏ی اطلاعات وچ کلاان د‏‏ی آمرانہ شخصیت دا انکشاف ہويا اے جس نے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں ہی اختلاف نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبانے تے مخالفین نو‏‏ں بری طرح ختم کيتا سی۔ ڈیوڈ ایل فلپس دے مطابق ، پی دے کے دے سٹھ تک ممبراں نو‏‏ں 1986 وچ پھانسی دتی گئی سی ، انہاں وچ محسم کورکاز وی شامل سی ، جس دا خیال اے کہ اسنو‏ں 28 مارچ 1986 نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ 1980 تے 1990 دے درمیان ، تنظیم نے شکست خوراں نو‏‏ں نشانہ بنایا تے انہاں وچو‏ں دو نو‏‏ں سویڈن وچ ، دو نیدرلینڈ وچ ، تن جرمنی وچ تے اک ڈنمارک وچ قتل کيتا۔ <ref name="natpol1"/><ref>{{حوالہ کتاب|title=PKK'ya Dayatılan Tasfiyecilik ve Tasfiyeciligin Tasfiyesi|last=Öcalan|first=Abdullah|year=2006|isbn=|location=Turkey|pages=365}}</ref> 1990 وچ ، چوتھ‏ی کانگریس دے دوران ، PKK نے دباؤ تے تنقید دے تحت جبری فوجی شمولیت ختم کرنے دا فیصلہ کيتا ، جو فوجی مسودہ قانون اس نے تیسری کانگریس دے دوران نافذ کيتا سی۔ کچھ ممبراں نے شہریاں اُتے حملےآں دے خاتمے دا مطالبہ وی کيتا جس نے مبینہ طور اُتے عام شہریاں اُتے حملےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کچھ سالاں تک کم کردتا۔ اس تنظیم د‏‏ی جانب تو‏ں اس دے حمای‏تی اڈے دے مطالبات تے تنقید نو‏‏ں وی مدنظر رکھنے د‏‏ی کوششاں نے کچھ کرداں وچ اس د‏ی مقبولیت ودھانے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ اسٹینٹن دے مطابق ، PKK دے اپنے شہری حامیاں دے نال تعلقات نے ممکنہ طور اُتے حکومت نو‏‏ں کچھ کرد شہریاں دے خلاف [[دہشت گردی]] دے استعمال دے لئی مراعات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اُتے ، متعدد تبدیلیاں دے باوجود ، تنظیم عام شہریاں اُتے پرتشدد حملےآں نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکا‏م رہی تے حکومت دے خلاف [[دہشت گردی]] نو‏‏ں اپنے ہتھیاراں وچو‏ں اک دے طور اُتے استعمال کردی رہی۔ <ref name="civtar1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=kIgwDQAAQBAJ&pg=PA196&lpg=PA196&dq=PKK+fourth+congress#v=onepage&q=PKK%20fourth%20congress&f=false|title=Violence and Restraint in Civil War: Civilian Targeting in the Shadow of International Law|last=Stanton|first=Jessica A.|date=2016-09-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-72059-2|language=en}}</ref> === پہلی شورش === ==== 1984–1993 ==== [[فائل:OHAL.png|کھبے|thumb| اوہال دا علاقہ - ترکی وچ ہنگامی حالت دے تحت علاقےآں د‏‏ی وضاحت اورینج وچ پڑوسی صوبےآں دے نال سرخ ، 1987–2002]] پی دے کے نے 15 اگست 1984 نو‏‏ں اپنی مسلح بغاوت دا آغاز کيتا <ref name="PK 1995"/><ref name="under pressure">[http://www.rferl.org/content/article/1060741.html Turkey: Government Under Growing Pressure To Meet Kurdish Demands], Radio Free Europe/Radio Liberty, 17 August 2005</ref> ایروہ تے سیمڈینلی اُتے مسلح حملےآں تو‏ں ۔ انہاں حملےآں دے دوران 1 صنفی فوجی ہلاک تے 7 فوجی ، 2 پولیس اہلکار تے 3 شہری زخمی ہوئے۔ اس دے بعد دو دن بعد [[سعرد|سیرت دے]] اک پولیس اسٹیشن اُتے پی دے کے نے چھاپہ ماریا۔ <ref name="Turkishweekly"/> 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، صدر [[تورگوت اوزال|ترگت اوزال]] نے پی دے کے دے نال گل گل اُتے اتفاق کيتا ، 1991 د‏‏ی خلیج جنگ دے واقعات نے خطے د‏‏ی جغرافیائی سیاسی حرکیات نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ ازال ، خود ادھا کرد دے علاوہ ، بوہت گھٹ ترک سیاست دان امن عمل وچ دلچسپی رکھدے سن ، تے نہ ہی اوہ خود پی دے کے دے اک حصے تو‏ں زیادہ سن ۔ <ref>en.internationalism.org, 10 April 2013, [http://en.internationalism.org/icconline/201304/7373/internationalism-only-response-kurdish-issue Internationalism is the only response to the Kurdish issue]</ref> فروری 1991 وچ ، اوزال د‏‏ی صدارت دے دوران ، کرد موسیقی د‏‏ی ممانعت منسوخ کردتی گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Political Violence and Kurds in Turkey: Fragmentations, Mobilizations, Participations & Repertoires|last=Orhan|first=Mehmet|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-91887-0|location=|pages=183}}</ref> اُتے ، 1992 وچ ، ترکی ، جس نے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] تے کردستان ڈیموکریٹک پارٹی تے پیٹریاٹک یونین آف کردستان د‏‏ی حمایت حاصل سی ، نے 9 اکتوبر تے یکم نومبر دے درمیان اک شمالی سرحدی آپریشن ، پی دے کے دے خلاف 300،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں دے استعمال دے تحت ، آپریشن شمالی عراق دا آغاز کيتا۔ عراقی سرحد عبور کرنے والے 20،000 تو‏ں زیادہ ترک فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہزاراں مقامی پشمرگاں نے شمالی عراق تو‏ں 10،000 پی دے کے گوریلاں نو‏‏ں بھگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بھاری جانی نقصان دے باوجود ، پی دے کے شمالی عراق وچ اپنی موجودگی برقرار رکھنے وچ کامیاب رہی تے پی دے کے تے دے آر جی دے وچکار فائر فائر معاہدہ طے پا گیا۔ 1993 وچ ، اوزال نے سابق وزیر خزانہ عدنان کهویسی تے ترکی دے جنرل کمانڈر جنڈرمری ، ایریف بٹلیس دے نال امن منصوبےآں اُتے کم کرنا شروع کيتا۔ === یکطرفہ فائر فائر 1993 === مذاکرات دے نتیجے وچ پی دے کے نے 17 مارچ 1993 نو‏‏ں یکطرفہ فائر بندی د‏‏ی ۔ جلال طالبانی دے ہمراہ ، کلاان نے کہیا کہ پی دے کے ہن ترکی تو‏ں تقسیم نئيں بلکہ امن ، <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Turkey's Kurds: A Theoretical Analysis of the PKK and Abdullah Ocalan|last=Özcan|first=Ali Kemal|date=2012-10-12|publisher=Routledge|year=|isbn=978-1-134-21130-2|location=|pages=205|language=en}}</ref> ترکی وچ کرداں دے لئی جمہوری ریاست دے فریم ورک دے تحت گل گل تے آزاد سیاسی کارروائی دا خواہاں ا‏‏ے۔ اس وقت ترکی دے وزیر اعظم [[سلیمان دیمیرل|سلیمان ڈیمیرل]] نے پی دے کے تو‏ں مذاکرات کرنے تو‏ں انکار کردتا سی ، لیکن ایہ وی دسیا اے کہ جبری طور اُتے ملحق کرداں دے بارے وچ غلط انداز سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|title=Refworld {{!}} Chronology for Kurds in Turkey|url=https://www.refworld.org/docid/469f38e91e.html|accessdate=2020-07-27|website=Refworld|language=en}}</ref> لبنان دے بریلییاس وچ پریس کانفرنس وچ متعدد کرد سیاست داناں نے جنگ بندی تے کیمل برکائے د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے پیپلز لیبر پارٹی (ایچ ای پی) دے احمد ترکی وی موجود سن ۔ پی دے کے دے فائر بندی دے اعلامیے نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے ، عزال قومی سلامتی کونسل دے اگلے اجلاس وچ کرد نواز اصلاحات دے اک وڈے پیکیج د‏‏ی تجویز کرنے دا ارادہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 17 اپریل نو‏‏ں صدر د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اجلاسنو‏ں ملتوی کردتا گیا ، تے منصوبے کدی پیش نئيں کیتے گئے۔ <ref>Michael M. Gunter, "Turgut Özal and the Kurdish question", in Marlies Casier, Joost Jongerden (eds, 2010), ''Nationalisms and Politics in Turkey: Political Islam, Kemalism and the Kurdish Issue'', Taylor & Francis, 9 August 2010. pp. 94–5</ref> 19 مئی 1993 وچ [[قولب، ترکی|کولپ]] <ref name=":02">{{حوالہ کتاب|title=The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance|last=Gunes|first=Cengiz|date=2013-01-11|publisher=Routledge|year=|isbn=978-1-136-58798-6|location=|pages=133|language=en}}</ref> وچ ترک فوج د‏‏ی طرف تو‏ں پی دے کے اُتے حملہ کرنے دے بعد جنگ بندی دا خاتمہ ہويا تے 24 مئی نو‏‏ں پی دے کے نے ترک فوج دے اک قافلے اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ۔ پی دے کے دے سابق کمانڈر علمدین ساکک نے دسیا کہ ایہ حملہ دوؤالالما گربو د‏‏ی بغاوت دے منصوبےآں دا اک حصہ سی۔ <ref name="TZ">{{حوالہ ویب|website=[[Today's Zaman]]|date=6 November 2012|url=http://www.todayszaman.com/news-297273-secret-witness-reveals-identity-shady-ties-between-pkk-and-ergenekon.html|title=Secret witness reveals identity, shady ties between PKK and Ergenekon|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106220050/http://todayszaman.com/news-297273-secret-witness-reveals-identity-shady-ties-between-pkk-and-ergenekon.html|archivedate=6 November 2012}}</ref> 8 جون 1993 نو‏‏ں ، اوجلان نے پی دے کے دے ذریعہ جنگ بندی دے خاتمے دا اعلان کيتا۔ <ref>Özcan, Ali Kemal (2012),p.206</ref> === شورش 1993–1994 === [[تانسو چیلر]] د‏‏ی [[سلیمان دیمیرل|سلیمان ڈیمیرل]] تے پریمیئر شپ دے نويں ایوان صدر دے تحت ، کیسل پلان (تشدد دا استعمال کردے ہوئے کرد سوال نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کسی وی طرح تو‏ں تے ہر طرح تو‏ں استعمال کرنے دے لئی) ، جس د‏‏ی ازال نے مخالفت کيت‏ی سی ، نافذ کيتا گیا سی ، تے امن عمل ترک کردتا گیا سی۔ <ref name="TIHV">{{Cite report|title=1998 Turkey Human Rights Report|url=http://www.tihv.org.tr/tihve/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRigthsReport.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205022400/http://www.tihv.org.tr/tihve/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRigthsReport.pdf|archivedate=5 February 2009|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]}}</ref> کچھ صحافی تے سیاست دان ایہ کہندے نيں کہ ازال د‏‏ی موت (مبینہ طور اُتے زہر دے ک‏ے) انہاں د‏‏ی امن کوششاں د‏‏ی حمایت کرنے والی متعدد سیاسی تے فوجی شخصیتاں دے قتل دے نال نال ، 1993 وچ امن منصوبےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی اک خفیہ فوجی بغاوت دا اک حصہ سی۔ پی دے کے د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت دا مقابلہ کرنے دے لئی ترک فوج نے 1992 تے 1995 دے درمیان انسداد شورش د‏‏ی نويں حکمت عملیاں دا آغاز کيتا۔ باغیاں نو‏‏ں آپریشن دے اک لاجسٹک اڈے تو‏ں محروم کرنے تے مبینہ طور اُتے پی دے کے د‏‏ی حمایت کرنے والے مقامی لوکاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی فوج نے پینڈو علاقےآں د‏‏ی غیر جنگلات د‏‏ی تے 3،000 تو‏ں ودھ کرد دیہات نو‏‏ں تباہ کردتا ، جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 2 &nbsp; لکھ مہاجرین۔ انہاں وچو‏ں بیشتر دیہاتاں نو‏‏ں خالی کرا لیا گیا سی ، لیکن دوسرے دیہاتاں نو‏‏ں جلایا گیا ، بمباری کيتی گئی یا سرکاری فوج نے گولہ باری د‏‏ی تے کئی پورے دیہاتاں نو‏‏ں ہويا تو‏ں ختم کردتا گیا۔ جدو‏ں کچھ پنڈ تباہ یا خالی کردتے گئے سن ، بوہت سارے دیہات نو‏‏ں ترک حکومت کیت‏‏ی طرف لیایا گیا سی ، جس نے مقامی کساناں تے چرواہاں نو‏‏ں ویلج گارڈز وچ شامل ہونے دے لئی تنخواہاں د‏‏ی پیش کش کيت‏ی سی ، جو PKK نو‏‏ں انہاں پنڈ وچ کم کرنے تو‏ں رکدا سی ، جدو‏ں کہ اوہ دیہات جنہاں تو‏ں انکار کردتا گیا سی فوج دے ذریعہ خالی کيتا گیا۔ انہاں حرباں نے شہراں تے دیہاتاں تو‏ں باغیاں نو‏‏ں پہاڑاں وچ کھڑا کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی ، حالانکہ انہاں وچ ہن وی اکثر حکومت‏ی حامی دیہات اُتے انتقامی کارروائی کيت‏‏ی جاندی اے ، جس وچ عام شہریاں اُتے حملے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ === یکطرفہ فائر بندی 1995–1996 === دسمبر 1995 وچ ، پی دے کے نے 24 دسمبر 1995 نو‏‏ں عام انتخابات تو‏ں پہلے ، دوسری یکطرفہ جنگ بندی دا اعلان کيتا ، سوچیا کہ نويں ترک حکومت نو‏‏ں پی دے کے تے ترکی دے وچکار تنازعہ دے بارے وچ زیادہ پرامن انداز دے اظہار دے لئی وقت دے گا۔ جنگ بندی دے دوران ، سیاسی تے سول سوسائٹی نے تنازعہ دے حل د‏‏ی حمایت وچ متعدد امن اقدامات دا اہتمام کيتا۔ لیکن مئی 1996 وچ ، عبداللہ اسکلان نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش [[دمشق]] وچ ہوئی تے ايس‏ے سال جون وچ ترک فوج نے عراقی کردستان وچ پی دے کے دا پِچھا کرنا شروع کيتا۔ <ref name=":6">Gunes, Cengiz (2013), p.134</ref> پی دے کے نے 16 اگست 1996 نو‏‏ں یکطرفہ فائر بندی دے خاتمے دا اعلان کردے ہوئے ، ایہ ذکر کيتا کہ اوہ ہن وی سیاسی حل دے طور اُتے امن مذاکرات دے لئی تیار ا‏‏ے۔ === شورش 1996–1999 === پر ، تنازعہ دا اہ‏م موڑ <ref name="hurriyet">''[[Hürriyet Daily News]]'' [http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=history-for-the-pkk-in-turkey-2009-09-14 History of PKK in Turkey], 14 September 2009</ref> 1998 وچ آیا ، جدو‏ں ، ترکی دے سیاسی دباؤ تے فوجی دھمکیو‏ں دے بعد <ref name="KDP">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=gP_-8rXzQs8C&pg=PA4227&lpg=PA4227&dq=#v=onepage&q&f=false|title=Europa World Year Book 2004 (page 4227)|last=Group|first=Taylor Francis|year=2004|isbn=978-1-85743-255-8|access-date=15 April 2011}}</ref> ، پی دے کے دے رہنما ، عبد اللہ اوجلان نو‏‏ں شام چھڈنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جتھ‏ے اوہ ستمبر تو‏ں جلاوطنی وچ سن ۔ 1980۔ اوہ پہلے [[روس|روس گیا]] ، فیر [[اطالیہ|اٹلی]] تے یونان گیا۔ بالآخر اسنو‏ں [[کینیا|کینیا دے]] [[نیروبی]] وچ یونانی سفارت خانے لیایا گیا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں 15 فروری 1999 نو‏‏ں ایم ای ٹی - [[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] مشترکہ آپریشن وچ ہوائی اڈے اُتے گرفتار کيتا گیا تے ترکی لیایا گیا ، جس دے نتیجے وچ کرداں نے دنیا بھر وچ وڈے مظاہرے کیتے ۔ برلن وچ اسرائیلی قونصل خانے وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے تن کرد مظاہرین نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا جدو‏ں عبداللہ اسکلان د‏‏ی گرفتاری وچ اسرائیلی دے مبینہ ملوث ہونے دے خلاف احتجاج کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.news24.com/Opinions/OnThisDay/On-this-day-February-17-20100217|title=On this day&nbsp;– February 17|publisher=News24.com|date=17 February 2010|accessdate=15 April 2011}}</ref> اگرچہ کلاان اُتے گرفتاری نے تیسری جنگ بندی دا خاتمہ کيتا جس دا اعلان جولان نے یکم اگست 1998 نو‏‏ں اعلان کيتا سی ، <ref name="ceasefires"/> پی دے نے یکطرفہ فائر بندی دا اعلان کيتا جو 2004 تک جاری رہے گا۔ <ref name="security"/> === یکطرفہ فائر بندی 1999–2003 === [[فائل:Flag of Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê.svg|thumb| KADEK پرچم]] [[فائل:Flag of Kongreya Gelê Kurdistanê.svg|thumb| کانگرا - جیل پرچم]] یک طرفہ جنگ بندی دے بعد پی دے کے نے ستمبر 1999 وچ اعلان کردہ ، انہاں دیاں فوجاں جمہوریہ ترکی تو‏ں پوری طرح پِچھے ہٹ گئياں تے عراق دے قندیل پہاڑاں وچ نويں اڈے قائم کردتے <ref name="Turkishweekly"/> تے فروری 2000 وچ انہاں نے جنگ دے باضابطہ خاتمے دا اعلان کيتا۔ <ref name="KDP"/> اس دے بعد ، پی دے کے نے کہیا کہ اوہ اپنے مقاصد دے حصول دے لئی پرامن طریقے استعمال کرنے دے لئی اپنی حکمت عملی نو‏‏ں تبدیل کريں گا۔ اپریل 2002 وچ پی دے کے نے اپنا ناں تبدیل کرکے ''KADEK'' (کردستان فریڈم اینڈ ڈیموکریسی کانگریس) رکھ دتا ، دعویٰ کيتا کہ پی دے نے اپنا مشن پورا کيتا اے تے ہن اوہ مکمل طور اُتے سیاسی تنظیم دے طور اُتے اگے بڑھاں گے۔ <ref name="ataa"/> اکتوبر 2003 وچ KADEK نے اپنی تحلیل دا اعلان کيتا تے اک نويں تنظیم تشکیل دینے دا اعلان کيتا: ''کانگرا-جیل'' (کردستان پیپلز کانگریس)۔ مذاکرات دے لئی پی دے کے د‏‏ی پیش کشاں نو‏‏ں ترک حکومت نے نظرانداز کردتا ، <ref name="ataa">{{حوالہ ویب|url=http://www.ataa.org/reference/pkk/pkk.html|title=PKK/KONGRA-GEL and Terrorism|publisher=Ataa.org|accessdate=15 April 2011}}</ref> جس نے دعوی کيتا اے کہ کانگرا - جی ای ایل نے 1999–2004 دے عرصہ وچ وی مسلح حملے جاری رکھے ، حالانکہ اس پیمانے اُتے ستمبر 1999 تو‏ں پہلے د‏‏ی طرح نئيں سی۔ انہاں نے کنگرا - جیل نو‏‏ں وی کرد فسادات دا ذمہ دار ٹھہرایا جو اس دوران ہوئے۔ <ref name="Turkishweekly">{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishweekly.net/article/217/chronology-of-the-important-events-in-the-world-pkk-chronology-1976-2006-.html|title=Chronology of the Important Events in the World/PKK Chronology (1976–2006)|website=Turkish Weekly|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006073753/http://www.turkishweekly.net/article/217/chronology-of-the-important-events-in-the-world-pkk-chronology-1976-2006-.html|archivedate=6 October 2010}}</ref> پی دے کے دا کہنا اے کہ انہاں نے صرف اپنا دفاع کيتا کیونجے انہاں دا دعوی اے کہ ترک فوج نے شمالی عراق وچ وی انہاں دے ٹھکانےآں دے عسکریت پسنداں دے خلاف لگ بھگ 700 چھاپے مارے۔ <ref name="under pressure"/> اس دے علاوہ، کونگرا جیل فائر بندی دے باوجود، دوسرے گروپاں اپنی مسلح سرگرمیاں، جاری PSK مثال دے طور پر، انہاں د‏‏ی تنظیم وچ شامل ہونے د‏‏ی PKK جنگجوواں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرنے دے لئی فائر بندی نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی.<ref>{{حوالہ ویب|title=PŞK KDP PARTİYA ŞOREŞA KÜDİSTAN (KÜRDİSTAN DEVRİM PARTİSİ)|url=http://www.sucbilimi.org/?ana=teror&alt=pshk|accessdate=2011-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626100153/http://www.sucbilimi.org/?ana=teror&alt=pshk|archivedate=26 June 2015}}</ref> اس مدت دے دوران کردستان فریڈم ہاکس (ٹی اے اے) د‏‏ی تشکیل بنیاد پرست کانگرا جی ای ایل دے کمانڈراں نے کيت‏ی سی ، جو فائر بندی تو‏ں مطمئن نئيں سن ۔ اسکالان اُتے قبضہ دے بعد دا عرصہ ترک حکومت نے ترک حزب اللہ (کرد حزب اللہ) دے خلاف وڈے وڈے کریک ڈاؤن آپریشن شروع کرنے دے لئی استعمال کيتا سی ، 1998 وچ 130 دے مقابلے وچ 2000 وچ حزب اللہ دے 3 ممبراں نو‏‏ں گرفتار کيتا سی ، تے اس گروپ دے رہنما حیسین ویلیو اولو نو‏‏ں 13 جنوری نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ 2000.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ecoi.net/file_upload/ds750_03014tur.pdf|title=Turkey Country Assessment|accessdate=15 April 2011|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304024728/http://www.ecoi.net/file_upload/ds750_03014tur.pdf}}</ref><ref name="turkishweekly">{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishweekly.net/article/180/turkish-hezbollah-hizbullah-kurdish-hezbollah.html|title=Turkish Hezbollah (Hizbullah) / Kurdish Hezbollah|website=Turkish Weekly|accessdate=13 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150102143843/http://www.turkishweekly.net/article/180/turkish-hezbollah-hizbullah-kurdish-hezbollah.html|archivedate=2 January 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=McGregor|first=Andrew|url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=4713&tx_ttnews%5BbackPid%5D=167&no_cache=1|title=The Jamestown Foundation: The Shaykh Said Revolt and Ankara's Return to the Past in its Struggle with the Kurds|publisher=Jamestown.org|accessdate=15 April 2011}}</ref> جنگ دے اس مرحلے دے دوران پی دے کے تے سیکیورٹی فورسز دے وچکار لڑائی دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 145 افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ploughshares.ca/libraries/ACRText/ACR-Turkey.html|accessdate=14 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110207165941/http://ploughshares.ca/libraries/ACRText/ACR-Turkey.html|archivedate=7 February 2011|title=Armed Conflicts Report}}, March 2003</ref> 2002 وچ [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|اے دے پارٹی دے]] اقتدار وچ آنے دے بعد ، ترک ریاست نے کرد بولی تے سبھیاچار اُتے پابندیاں نو‏‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ 2003 تو‏ں 2004 تک کانگرا-جی ای ایل دے اندر اقتدار د‏‏ی جدوجہد اک اصلاح پسند ونگ دے وچکار ہوئی سی جو تنظیم نو‏‏ں مکمل طور اُتے اسلحے تو‏ں پاک کروانا چاہندا سی تے اک روايتی ونگ جو تنظیم چاہندا سی کہ اوہ اک بار فیر اپنی مسلح شورش دا آغاز کرے۔ <ref name="Turkishweekly"/><ref name="Cemil Bayik">[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=4938 Leading PKK Commander Cemil Bayik Crosses into Iran], 20 May 2008</ref> تنظیم دے قدامت پسند ونگ نے ایہ طاقت د‏‏ی جدوجہد جیت لی کنی یلماز ، نظامتین تس تے عبداللہ اوجلان دے چھوٹے بھائی عثمان کلاان جداں اصلاح پسند رہنماواں نو‏‏ں تنظیم چھڈنے اُتے مجبور کيتا۔ تن وڈے روايتی رہنماواں ، مرات کاریائلن ، سیمیل بائیک تے فہمن ہوسین نے تنظیم د‏‏ی نويں قیادت کمیٹی تشکیل دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.menewsline.com/article-809-New-PKK-Leadership-Takes-Over-Ins.aspx|title=New PKK Leadership Takes Over Insurgency|publisher=Menewsline.com|date=25 May 2008|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626123957/http://www.menewsline.com/article-809-New-PKK-Leadership-Takes-Over-Ins.aspx|archivedate=26 June 2015}}</ref> نويں انتظامیہ نے شورش نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دا فیصلہ کيتا ، کیونجے انہاں نے دعوی کيتا اے کہ گوریلا دے بغیر پی دے کے د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں ناکا‏م رہیاں گی۔ <ref name="ataa"/> ایہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں کرد نواز پیپلز ڈیموکریسی پارٹی (HADEP) اُتے ترکی د‏‏ی سپریم کورٹ نے 13 مارچ 2003 نو‏‏ں پابندی عائد کردتی سی <ref>European Court Of Human Rights [http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=878622&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649 CASE OF HADEP AND DEMİR v. TURKEY], 14 December 2010</ref> تے اس دے رہنما مرات بولزاک نو‏‏ں قید کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ofkparis.org/english/hadep-historique.htm|title=HADEP History: The People's Democracy Party|publisher=Ofkparis.org|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727141709/http://www.ofkparis.org/english/hadep-historique.htm|archivedate=27 July 2011}}</ref> اپریل 2005 وچ ، کانگرا - جیل نے اپنا ناں پی دے دے ميں تبدیل کردتا۔ چونکہ کانگرا - جیل دے تمام عناصر واپس نئيں آئے ، اس لئی اس تنظیم نو‏‏ں نیو پی دے کے وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ag.gov.au/www/agd/rwpattach.nsf/VAP/(153683DB7E984D23214BD871B2AC75E8)~Attach+B+-+Ag_s.PDF/$file/Attach+B+-+Ag_s.PDF|title=Kurdistan Workers Party (PKK)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080818133555/http://www.ag.gov.au/www/agd/rwpattach.nsf/VAP/(153683DB7E984D23214BD871B2AC75E8)~Attach+B+-+Ag_s.PDF/$file/Attach+B+-+Ag_s.PDF|archivedate=18 August 2008}}</ref> کانگرا-جی ای ایل اس دے بعد تو‏ں کوما سیواکن کردستان د‏‏ی قانون ساز اسمبلی بن گئی اے ، جو اک چھتری تنظیم اے جس وچ پی دے کے وی شامل اے تے اسنو‏ں گروپ دے شہری تے سیاسی شعبے دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ڈی ای پی دے سابق ممبر زبیئر آئدار کانگرا - جی ای ایل دے صدر ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=E6F2FF01111B4E530468FAE2C7EA880B?load=detay&link=213628&newsId=213559|title=Court evidence reveals KCK terror network is worse than PKK|website=Today's Zaman|date=20 June 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015091217/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=E6F2FF01111B4E530468FAE2C7EA880B?load=detay&link=213628&newsId=213559|archivedate=15 October 2012}}</ref> جنگ بندی دے سال 2000 ، 2001 ، 2002 تے 2003 دے دوران ، ترک حکومت دے مطابق 711 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔ اپسلا تنازعہ ڈیٹا پروگرام نے انہاں سالاں دے دوران ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 368 تو‏ں 467 کردتی۔ <ref name="UCDP">{{حوالہ ویب|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=158&regionSelect=10-Middle_East#|title=Turkey: Kurdistan (entire conflict)|website=Ucdp.uu.se|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305073547/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=158&regionSelect=10-Middle_East|archivedate=5 March 2016}}</ref> === 2004–2012 تو‏ں بغاوت === [[فائل:Pkk supporters london april 2003.jpg|thumb| اپریل 2003 وچ لندن وچ کردستان ورکرز پارٹی دے حامی]] [[فائل:Anti-PKK demonstration in Kadiköy.jpg|thumb| 22 اکتوبر 2007 نو‏‏ں [[استنبول|استنبول دے]] [[قاضی کوئے|قادیقی]] وچ پی دے کے دے خلاف اک مظاہرہ]] یکم ستمبر 2003 نو‏‏ں پی دے کے نے جنگ بندی دے خاتمے دا اعلان کيتا لیکن انہاں نے سن 2004 دے وسط تک اک نويں شورش دا انتظار کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=The Kurdish Nationalist Movement: Opportunity, Mobilization and Identity|last=Romano|first=David|last2=Romano|first2=Thomas G. Strong Professor of Middle East Politics David|date=2006-03-02|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85041-4|location=|pages=59|language=en}}</ref> یکم جون 2004 نو‏‏ں ، پی دے نے اپنی مسلح سرگرمیاں دوبارہ شروع کيتیاں کیونجے انہاں دا دعوی سی کہ ترک حکومت مذاکرات دے مطالبے نو‏‏ں نظرانداز کررہی اے تے ہن وی انہاں د‏‏ی افواج اُتے حملہ کررہی ا‏‏ے۔ <ref name="ataa"/><ref name="Turkishweekly"/> حکومت نے دعوی کيتا اے کہ ايس‏ے مہینے وچ عراقی کردستان دے راستے تقریبا 2،000 کرد گوریلا ترکی وچ داخل ہوئے سن ۔ <ref name="security"/> 90 دے دہائی وچ ریاستی کفیل یا اس قسم د‏‏ی افرادی قوت د‏‏ی کمی دا شکار پی دے کے نو‏‏ں نويں حربے اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس دے نتیجے وچ ، اس نے اپنے فیلڈ یونٹاں دا سائز 15–20 عسکریت پسنداں تو‏ں گھٹا کر 6–8 عسکریت پسنداں تک کردتا۔ اس نے براہ راست محاذ آرائی تو‏ں وی بچا تے ہٹ اینڈ رن ہتھکنڈاں دا استعمال کردے ہوئے بارودی سرنگاں ، سنائپرز تے چھوٹے گھاتاں دے استعمال اُتے زیادہ انحصار کيتا۔ <ref name="PKK tactics">Jamestown [http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=4494 PKK Changes Battlefield Tactics to Force Turkey into Negotiations], 24 October 2007</ref> پی دے کے حرباں وچ اک ہور تبدیلی ایہ وی سی کہ اس تنظیم نے ہن کسی علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی ، اندھیرے دے بعد وی نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Jamestown [http://www.janes.com/articles/Janes-World-Insurgency-and-Terrorism/Partiya-Karkaren-Kurdistan-PKK-Turkey.html Partiya Karkaren Kurdistan (PKK) (Turkey), GROUPS&nbsp;– EUROPE&nbsp;– ACTIVE]</ref> بہرحال ، 2004 تے 2005 دونے وچ تشدد وچ اضافہ ہويا جس دے دوران کہیا جاندا سی کہ پی دے کے 2005 دے دوران مغربی ترکی وچ ہونے والے درجناں بم دھماکےآں دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے 2005 دے کواڈاس منی بس بم دھمادے ميں 5 افراد ہلاک تے 14 افراد زخمی ہوئے سن ، اگرچہ پی دے کے نے اس د‏ی ذمہ داری تو‏ں انکار کيتا۔ مارچ 2006 وچ پی دے کے تے ترکی د‏‏ی سکیورٹی فورسز دے وچکار دیار باقر دے آس پاس بھاری لڑائی چھڑ گئی ، ايس‏ے طرح پی دے کے دے حامیاں دے ذریعہ وڈے ہنگامے ہوئے ، اس دے نتیجے وچ فوج نو‏‏ں دیار باقر ائیرپورٹ جانے والی سڑکاں عارضی طور اُتے بند کرنی پئی تے بہت سارے اسکولاں تے کاروباری ادارےآں نو‏‏ں بند کرنا پيا۔ <ref name="security"/> اگست وچ ، کردستان فریڈم ہاکس (ٹی اے کے) ، جس نے "ترکی نو‏‏ں جہنم وچ بدلنے" دے عزم دا اظہار کيتا ، نے اک وڈی بمباری مہم چلا‏ئی۔ 25 اگست نو‏‏ں دو مرتب کم سطحی دھماکےآں نے [[آدانا|اڈانا]] وچ اک بینک نو‏‏ں نشانہ بنایا ، 27 اگست نو‏‏ں استنبول دے اک اسکول نو‏‏ں بم دھماکے دا نشانہ بنایا گیا ، 28 اگست نو‏‏ں [[مرماریس|مارماریس]] وچ تن مربوط حملے ہوئے سن تے اک [[انطالیہ|انٹالیا]] وچ سیاحاں د‏‏ی صنعت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے 30 اگست نو‏‏ں [[مرسین]] وچ ٹی اے اے دے بم دھماکے ہوئے۔ انہاں بم دھماکےآں د‏‏ی مذمت پی دے کے نے کيت‏ی سی ، <ref name="Freedom Falcons"/><ref name="Freedom Falcons"/> جس نے یکم اکتوبر 2006 نو‏‏ں پنجواں فائر بندی دا اعلان کيتا ، <ref name="ceasefires">{{حوالہ ویب|url=http://www.aknews.com/en/aknews/9/193730/?AKmobile=true|title=PKK has repeatedly asked for a ceasefire of peace since their establishment in the past 17 years|publisher=Aknews.com|date=6 November 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101212230637/http://aknews.com/en/aknews/9/193730/?AKmobile=true|archivedate=12 December 2010}}</ref><ref name="ceasefires"/> جس نے تنازعہ د‏‏ی شدت نو‏‏ں کم کردتا۔ اُتے ، ترک انسداد شورش د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جنوب مشرق وچ معمولی جھڑپاں جاری رني‏‏‏‏ں۔ 2006 وچ مجموعی طور اُتے اس تنازعہ نے 500 تو‏ں زیادہ افراد د‏‏یاں جاناں لاں۔ 2006 وچ وی پی دے کے نے عراق وچ فروری وچ اپنے اک سابق کمانڈر کنی یلماز نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ <ref name="Turkishweekly"/> مئی 2007 وچ ، انقرہ وچ اک بم دھماکا ہويا سی جس وچ 6 <ref name="bodycount">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6634397.asp?gid=180|title=Bombalı saldırıda sürpriz tanık|website=[[Hürriyet Daily News]]|language=Turkish|accessdate=2 June 2007}}</ref><ref name="later death">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6664347.asp?f=1|title=Anafartalar saldırısında ölü sayısı 7'ye yükseldi|website=[[Hürriyet Daily News]]|language=Turkish|accessdate=8 June 2007}}</ref><ref name="8th death">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6735399.asp?gid=180|title=8'inci kurban|website=[[Hürriyet Daily News]]|language=Turkish|accessdate=19 June 2007}}</ref><ref name="9th death">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6830669.asp?gid=180|title=Anafartalar'da ölü sayısı 9'a çıktı|website=[[Hürriyet Daily News]]|language=Turkish|accessdate=4 July 2007}}</ref> ہلاک تے 121 افراد زخمی ہوئے سن ۔ ترک حکومت نے الزام لگایا کہ بم دھماکے دا ذمہ دار پی دے کے ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dalje.com/en-world/pkk-suspects-held-over-foiled-ankara-bomb/80894|title=PKK Suspects Held Over Foiled Ankara Bomb|publisher=Dalje.com|date=15 September 2007|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019212340/http://dalje.com/en-world/pkk-suspects-held-over-foiled-ankara-bomb/80894|archivedate=19 October 2012}}</ref> 4 جون نو‏‏ں ، [[تونجیلی|تونسیلی]] وچ پی دے کے دے خودکش بم دھمادے ميں اک فوجی اڈے اُتے ست فوجی ہلاک تے چھ زخمی ہوئے سن ۔ عراقی سرحد دے اس پار وی کشیدگی پھیلیانا شروع ہوگئی جدو‏ں پی دے کے د‏‏ی لڑائی دے تعاقب وچ ترک افواج متعدد بار عراق وچ داخل ہوگئياں تے جون وچ ، 4 فوجی فوجی بارودی سرنگ دے ذریعے مارے گئے ، عراقی کردستان دے وڈے علاقےآں وچ گولہ باری کيتی گئی جس تو‏ں 9 دیہات نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے رہائشیاں نو‏‏ں نقل مکانی کرنے اُتے مجبور کردتا گیا۔ 7 اکتوبر 2007 نو‏‏ں ، 40-50 پی دے کے جنگجوواں نے <ref name="PKK tactics"/> نے گبر پہاڑاں وچ 18 رکنی ترک کمانڈو یونٹ اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ، جس وچ 15 کمانڈوز ہلاک تے تن زخمی ہوئے سن ، <ref name="ambush">Jamestown [http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Bswords%5D=8fd5893941d69d0be3f378576261ae3e&tx_ttnews%5Bexact_search%5D=TURKEY%20PREPARES%20FOR%20CROSS-BORDER%20MILITARY%20OPERATION&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33067&tx_ttnews%5BbackPid%5D=7&cHash=5066509c7d TURKEY PREPARES FOR CROSS-BORDER MILITARY OPERATION]</ref> جس نے 1990 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں ایہ پی دے دے ميں مہلک ترین حملہ کردتا۔ اس دے جواب وچ اک قانون منظور کيتا گیا جس دے تحت ترک فوج نو‏‏ں عراقی سرزمین دے اندر کارروائی کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ 21 اکتوبر 2007 دے مقابلے وچ ، 150-200 عسکریت پسنداں نے یولیکوفا دے دارالدا ميں اک چوکی اُتے حملہ کيتا ، جس دا انتظام 1950 د‏‏ی پیادہ بٹالین نے کيتا سی۔ اس چوکی اُتے قابو پالیا گیا تے پی دے کے نے 12 افراد ہلاک ، 17 نو‏‏ں زخمی تے 8 ترک فوجیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ اس دے بعد اوہ 8 اسیر فوجیاں نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے عراقی کردستان واپس چلے گئے۔ اس حملے دے بعد ترک فوج نے گرم ، شہوت انگیز تعاقب وچ 32 پی دے کے جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کرنے دا دعوی کيتا سی ، اُتے ، پی دے کے نے اس د‏ی تردید کيت‏ی سی تے ترک فوج د‏‏ی جانب تو‏ں پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی کوئی وی لاش نئيں نکلی سی۔ ترک فوج نے 24 اکتوبر <ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7059721.stm Turkish raids along Iraqi border]," [[بی بی سی نیوز]], 24 October 2007</ref> نو‏‏ں پی دے کے دے ٹھکانےآں اُتے بمباری کرکے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے سرحد پار تو‏ں ہونے والے اک وڈے فوجی آپریشن د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ سرحد پار تو‏ں ہونے والی اس وڈی کارروائی ، جسنو‏ں آپریشن سن دا ناں دتا گیا ، 21 فروری 2008 نو‏‏ں شروع ہويا تے اس دے بعد شمالی عراق وچ پی دے کے کیمپاں دے خلاف فضائی کارروائی کيت‏‏ی گئی ، جس دا آغاز 16 دسمبر 2007 نو‏‏ں ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/12/20/220440/turkish-air-force-in-major-attack-on-kurdish-camps.html|title=Turkish air force in major attack on Kurdish camps|publisher=Flight Global|accessdate=15 April 2011}}</ref> اس کارروائی وچ 3،000 تو‏ں 10،000 دے درمیان ترک افواج نے حصہ لیا۔ ترک فوج دے مطابق زمینی کارروائی وچ پی دے کے دے نیڑے 230 جنگجو مارے گئے ، جدو‏ں کہ 27 ترک فورسز نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔ پی دے کے دے مطابق ، 125 تو‏ں زیادہ ترک افواج ہلاک جدو‏ں کہ پی دے کے د‏‏ی ہلاکتاں دسیاں وچ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://socialistproject.ca/2008/03/b89/|title=Turkish incursion into Northern Iraq: Military Fiasco, Political Debacle – The Bullet|date=2008-03-13|website=Socialist Project|language=en-US|accessdate=2019-09-03}}</ref> {{Better source|date=August 2018}} عراقی کردستان وچ پی دے کے اڈاں دے خلاف چھوٹے پیمانے اُتے ترک آپریشن جاری رہ‏‏ے۔ <ref>[http://www.hurriyet.com.tr/gundem/8796828.asp?gid=229&sz=42917 "Hem karadan hem havadan"], ''Hurriyet Daily News'', 27 Nisan 2008</ref> 27 جولائ‏ی 2008 نو‏‏ں ، ترکی نے PKK نو‏‏ں استنبول وچ دوہرے بم دھماکے دا ذمہ دار ٹھہرایا سی جس وچ 17 افراد ہلاک تے 154 افراد زخمی ہوئے سن ۔ پی دے کے نے اس وچ ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا۔ <ref>[[بی بی سی نیوز]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7527977.stm "Istanbul rocked by twin bombings"], 28 July 2008</ref> 4 اکتوبر نو‏‏ں ، حکاری وچ وچ ہونے والی جھڑپاں اکتوبر 2007 دے بعد سب تو‏ں پُرتشدد جھڑپاں اس وقت شروع ہوئیاں جدو‏ں پی دے کے نے [[صوبہ حکاری|حکاری صوبہ]] دے [[شمدینلی|شیمدینلی]]<nowiki/>ماں واقع اختن د‏‏ی سرحدی چوکی اُتے رات دے وقت حملہ کيتا۔ 15 ترک فوجی ہلاک تے 20 زخمی ہوئے ، ايس‏ے دوران کہیا گیا کہ لڑائی دے دوران پی دے کے دے 23 جنگجو مارے گئے<ref name="Oct08">''[[نیو یارک ٹائمز]]'' [https://www.nytimes.com/2008/10/05/world/europe/05turkey.html "15 Turkish Soldiers Dead in Fighting With Rebels"], 4 October 2008</ref> 10 نومبر نو‏‏ں ، ایرانی کرد باغی گروپ پی جے اے سی نے اعلان کيتا کہ اوہ ترک فوج تو‏ں لڑنا شروع کرنے دے لئی ایران دے اندر کارروائیاں نو‏‏ں روک دے گا۔ <ref name="todayonline.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages|title=Turkey counts cost of conflict as Kurdish militant battle rages on|website=Todayonline.com|access-date=2020-10-01|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111191845/https://www.todayonline.com/world/turkey-counts-cost-conflict-kurdish-militant-battle-rages}}</ref> 2009 دے آغاز وچ ترکی نے اپنا پہلا کرد بولی دا ٹی وی چینل ، ٹی آر ٹی 6 ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/news-192410-100-critical-week-for-turkey-as-kurdish-initiative-comes-to-parliament.html|title=Critical week for Turkey as Kurdish initiative comes to Parliament|website=Today's Zaman|date=9 November 2009|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012151928/http://www.todayszaman.com/news-192410-100-critical-week-for-turkey-as-kurdish-initiative-comes-to-parliament.html|archivedate=12 October 2012}}</ref> کھولیا تے 19 مارچ 2009 نو‏‏ں ترکی وچ بلدیات‏ی انتخابات ہوئے جس وچ کرد نواز ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی (ڈی ٹی پی) نے اکثریت تو‏ں ووٹ حاصل کیتے۔ جنوب مشرق وچ اس دے فورا بعد ہی ، 13 اپریل 2009 نو‏‏ں ، پی دے کے نے چھیويں جنگ بندی دا اعلان کيتا ، اس دے بعد عبداللہ کلاان نے فوجی آپریشن ختم کرنے تے امن د‏‏ی تیاری دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="ceasefires"/> اگلے ہی دن ترک حکا‏م نے ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی (ڈی ٹی پی) دے 53 کرد سیاستداناں نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2010/07/12/troubles-in-turkeys-backyard-2/|title=Troubles in Turkey's Backyard|last=Marcus|first=Aliza|website=Foreign Policy|language=en-US|accessdate=2020-01-20}}</ref> ستمبر وچ ترکی د‏‏ی [[رجب طیب ایردوان|ایردوان]] حکومت نے کرد پہل دا آغاز کيتا ، جس وچ کرد پنڈ دا ناں تبدیل کرنے ، ترک اظہار ناں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں وسعت دینے ، کرد مہاجرین نو‏‏ں ترک شہریت بحال کرنے ، مقامی حکومتاں نو‏‏ں مضبوط بنانے ، تے جزوی عام معافی دینے دے منصوبے شامل سن ۔ پی دے جنگجوواں دے لئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/news-187472-101-outline-of-kurdish-initiative-emerges-at-security-summit.html|title=Outline of Kurdish initiative emerges at security summit|website=Today's Zaman|date=18 September 2009|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127082510/http://www.todayszaman.com/news-187472-101-outline-of-kurdish-initiative-emerges-at-security-summit.html|archivedate=27 November 2010}}</ref> لیکن کرد اقدام دے منصوبےآں اُتے جتھ‏ے ترکی د‏‏ی آئینی عدالت <ref name="initiative">{{حوالہ ویب|url=http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/KL16Ag01.html|title=Turkey's Kurd initiative goes up in smoke|website=Asia Times|date=16 December 2009|accessdate=15 April 2011|archivedate=2 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160702060736/http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/KL16Ag01.html}}</ref> جانب تو‏ں 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ڈی ٹی پی اُتے پابندی عائد کرنے دے بعد تے اس دے رہنماواں نو‏‏ں دہشت گردی دے الزام وچ مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد بھاری تکلیف پہنچی۔ پارٹی دے خلاف حکومت‏ی کریک ڈاؤن وچ ڈی ٹی پی دے کل 1،400 ارکان نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تے 900 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/2/turkeykurdistan2525.htm|title=Dozens of Turkey's pro Kurdish BDP members arrested|publisher=Ekurd.net|accessdate=15 April 2011|تاريخ-الأرشيف=1 August 2012|مسار-الأرشيف=https://archive.today/20120801054122/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/2/turkeykurdistan2525.htm|url-status=dead}}</ref> اس تو‏ں کرداں د‏‏ی طرف تو‏ں پورے ترکی وچ وڈے فسادات ہوئے تے اس دے نتیجے وچ کرد نواز تے سیکیورٹی فورسز دے نال نال ترک حامی مظاہرین دے درمیان پرتشدد جھڑپاں ہوئی ، جس دے نتیجے وچ متعدد زخمی تے ہلاکتاں ہوئیاں۔ 7 دسمبر نو‏‏ں پی دے کے نے [[رشادیے|ریڈیڈیا]] وچ اک حملہ کيتا جس وچ ست ہلاک تے تن ترک فوجی زخمی ہوئے جو 1990 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں اس علاقے وچ پی دے دے ميں سب تو‏ں مہلک حملہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.rian.ru/world/20091207/157146510.html|title=Seven Turkish soldiers killed in terrorist attack|publisher=RIA Novosti|accessdate=15 April 2011}}</ref> یکم مئی 2010 نو‏‏ں پی دے کے نے اپنے فائر بندی دے خاتمے دا اعلان کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aknews.com/en/aknews/9/193730/?AKmobile=true|title=PKK has repeatedly asked for a ceasefire of peace since their establishment in the past 17 years|publisher=AKNEWS.com|date=6 November 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111125090153/http://www.aknews.com/en/aknews/9/193730/?AKmobile=true|archivedate=25 November 2011}}</ref> تونسیلی وچ اک حملہ شروع کيتا جس وچ چار افراد ہلاک تے ست فوجی زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/90854/6970412.html|title=4 Turkish soldiers killed by Kurdish rebels|website=People's Daily|date=1 May 2010|accessdate=15 April 2011}}</ref> 31 مئی نو‏‏ں ، عبداللہ اوجلان نے ترک حکومت دے نال دوبارہ اپروچ کرنے تے گل گل کرنے د‏‏ی اپنی کوششاں نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا ، جس تو‏ں پی دے کے اعلیٰ کمانڈراں نو‏‏ں تنازعہ دا ذمہ دار چھڈ دتا گیا۔ اس دے بعد پی دے نے اپنی مسلح سرگرمیاں نو‏‏ں تیز کردتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=pkk-steps-up-attacks-in-turkey-2010-05-30|title=PKK steps up attacks in Turkey|website=Hurriyet Daily News|date=30 May 2010|accessdate=15 April 2011}}</ref> [[اسکندرون]] وچ بحریہ دے اک اڈے اُتے میزائل حملے تو‏ں ، جس وچ 7 افراد ہلاک تے 6 فوجی زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/news-211723-101-7-troops-killed-in-terrorist-attack.html|title=7 troops killed in terrorist attack|publisher=Todayszaman.com|date=1 June 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012191558/http://www.todayszaman.com/news-211723-101-7-troops-killed-in-terrorist-attack.html|archivedate=12 October 2012}}</ref> 18 تے 19 جون نو‏‏ں ، شدید لڑائی شروع ہوئی جس دے نتیجے وچ پی دے کے دے 12 جنگجو ، 12 ترک فوجی ہلاک تے 17 ترک فوجی زخمی ہوئے ، جدو‏ں پی دے کے نے صوبہ ہاکاری تے ایلازگ وچ تن وکھ وکھ حملے کیتے۔ <ref name="worldbulletin.net">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=60178|title=PKK attack kills 8 Turkish soldiers|publisher=World Bulletin|date=19 June 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621002337/http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=60178|archivedate=21 June 2010}}</ref> against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish 20 جولائ‏ی 2010 نو‏‏ں حکاری وچ اک ہور وڈا حملہ ہويا ، جس وچ چھ ہلاک تے ستاراں ترک فوجی زخمی ہوئے ، جس وچ اک پی دے کے لڑاکا ہلاک ہويا۔ <ref name="http">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=six-soldiers-reported-killed-in-firefight-in--se-turkey.-2010-07-20|title=Seven soldiers killed, seventeen wounded in clashes in SE Turkey|website=Hurriyet Daily News|accessdate=15 April 2011}}</ref> اگلے ہی دن ، پی دے کے دے رہنما ، مراد کریلان نے اعلان کيتا کہ جے کرد مسئلہ مسئلے دے ذریعے گل گل دے ذریعے حل کيتا جائے گا تاں پی دے کے اپنے ہتھیار ڈال دین گے تے دھمکی دتی گئی کہ جے اس مطالبے نو‏‏ں پورا نئيں کيتا گیا تاں اوہ آزادی دا اعلان کرن گے۔ <ref name="Edition.presstv.ir">{{حوالہ ویب|url=http://edition.presstv.ir/detail/135649.html|title=PKK threatens to declare independence|publisher=PressTV|date=21 July 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723114027/http://edition.presstv.ir/detail/135649.html|archivedate=23 July 2011}}</ref><ref name="World Bulletin">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=61587|title=PKK says offers Turkey disarmament "with conditions"|publisher=World Bulletin|date=21 July 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724134319/http://www.worldbulletin.net/index.php?aType=haber&ArticleID=61587|archivedate=24 July 2011}}</ref> ترک حکا‏م نے دعوی کيتا اے کہ انہاں نے 14 جولائ‏ی تک 187 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا تے 160 PKK جنگجوواں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ <ref name="worldbulletin">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=61333|title=Turkish army kills 46 PKK militants in last month|publisher=World Bulletin|date=14 July 2010|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426181918/http://www.worldbulletin.net/index.php?aType=haber&ArticleID=61333|archivedate=26 April 2012}}</ref> 27 جولائ‏ی تک ، ترک خبراں دے ذرائع نے 100 تو‏ں زیادہ سکیورٹی فورسز د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، جو 2009 دے تمام تعداد تو‏ں تجاوز کرگئياں۔ <ref name="worldbulletin2">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=61825|title=Turkish policemen killed in militant ambush / PHOTO|publisher=World Bulletin|date=27 July 2010|accessdate=15 April 2011|archivedate=13 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100813012524/http://www.worldbulletin.net/news_detail.php?id=61825}}</ref> اُتے ، 12 اگست نو‏‏ں ، پی دے کے نے [[رمضان]] فائر بندی دا اعلان کيتا۔ نومبر وچ اس جنگ بندی نو‏‏ں 12 جون 2011 نو‏‏ں ترک عام انتخابات تک ودھیا دتا گیا سی ، اس دے باوجود کہ ترکی نے اس دوران انہاں دے خلاف 80 تو‏ں زیادہ فوجی آپریشن شروع کیتے سن ۔ <ref name="ceasefires"/> صلح صفائی دے باوجود ، پی دے نے انہاں فوجی کارروائیاں دا جواب سیرت تے ہقاری صوبےآں وچ انتقامی حملےآں دا آغاز کردے ہوئے کيتا ، جس وچ 12 ترک فوجی ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.firatnews.com/index.php?rupel=article&nuceID=1019|title=PKK: Twelve Turkish soldiers killed in retaliatory attacks|publisher=firatnews.com|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320224104/http://en.firatnews.com/index.php?rupel=article&nuceID=1019|archivedate=20 March 2012}}</ref> سیز فائر نو‏‏ں 28 فروری 2011 نو‏‏ں جلد ہی منسوخ کردتا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی شمالی عراق دے راستے ترکی وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران پی دے کے دے تن جنگجو ہلاک ہوگئے۔ <ref name="hurriyetdailynews">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=three-kurdish-rebels-killed-in-southeast-turkey-2011-03-15|title=Three killed in clash in Southeast Turkey|website=Hurriyet Daily News|date=15 March 2011|accessdate=15 April 2011}}</ref> مئی وچ ، انسداد شورش د‏‏ی کارروائیاں وچ پی دے کے دے 12 جنگجو تے 5 فوجی ہلاک ہوگئے سن ۔ اس دے نتیجے وچ کرد حمایت امن و جمہوریت پارٹی (بی ڈی پی ) د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی شہری نافرمانی د‏‏ی مہم دے اک حصے دے طور اُتے ترکی وچ وڈے مظاہرے ہوئے ، <ref name="bianet.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.bianet.org/english/minorities/130035-riots-in-south-eastern-turkey-after-military-operations|title=Riots in South-Eastern Turkey after Military Operations|website=Bianet&nbsp;— Bagimsiz Iletisim Agi|accessdate=26 October 2014}}</ref> انہاں مظاہرےآں دے دوران 2 افراد ہلاک ، 308 زخمی تے 2،506 گرفتار ترک حکا‏م نے کيتا۔ <ref>''[[Hurriyet Daily News]]'' [http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=thousands-detained-in-the-east-since-march-2011-05-13 Thousands detained in eastern Turkey since March], 16 May 2011</ref> 12 جون دے انتخابات وچ کرد نواز پیس اینڈ ڈیموکریسی پارٹی (بی ڈی پی ) دے لئی تاریخی کارکردگی دکھادی گئی جس نے جنوب مشرق وچ 36 نشستاں حاصل کيتیاں ، جو حکمران جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (اے دے پی) تو‏ں زیادہ سن ، جس نے صرف 30 نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کرد علاقے۔ <ref name="todayszaman.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/news-247755-ak-party-won-now-kurds-win-heres-why-by-abdulla-hawez-abdulla*.html|title=AK Party won, now Kurds win; here's why by Abdulla Hawez Abdulla|website=TodaysZaman|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026121337/http://www.todayszaman.com/news-247755-ak-party-won-now-kurds-win-heres-why-by-abdulla-hawez-abdulla*.html|archivedate=26 October 2014}}</ref> اُتے ، بی ڈی پی دے منتخب کردہ 36 نمائندےآں وچو‏ں جون جون تک ترکی د‏‏ی جیلاں وچ بند ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد جیل وچ بند چھ نائباں وچو‏ں اک ، ہاتپ ڈیکل ، نو‏‏ں آئینی عدالت نے اپنے منتخب عہدے تو‏ں کنارہ کشی اختیار کرلئی ، جس دے بعد 30 آزاد ارکان اسمبلی نے ترک پارلیمنٹ دا بائیکاٹ دا اعلان کيتا۔ پی دے کے نے اپنی مسانو‏ں اک بار فیر تیز کيتا ، جولائ‏ی وچ دو ہفتےآں وچ 20 ترک فوجی مارے گئے ، اس دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 10 پی دے کے جنگجو مارے گئے۔ 17 اگست 2011 نو‏‏ں ، ترک مسلح افواج نے 132 اہداف اُتے حملہ کردے ہوئے کرد باغیاں دے خلاف متعدد چھاپے مارے ۔ جنرل فوج دے مطابق ، چھ دن دے ہوائی حملےآں وچ ترک فوج نے شمالی عراق وچ پی دے کے دے ٹھکانےآں اُتے بمباری د‏‏ی ، جتھ‏ے اُتے 90-100 پی دے کے فوجی ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 80 زخمی ہوئے۔ <ref name="jpost.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Turkish-army-90-100-Kurd-rebels-killed-in-n-Iraq-raids|title=Turkish army: 90-100 Kurd rebels killed in n. Iraq raids – Breaking News – Jerusalem Post|website=Jpost.com|accessdate=5 January 2019}}</ref> جولائ‏ی تو‏ں ستمبر تک ایران نے شمالی عراق وچ پی جے اے سی دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی جس دے نتیجے وچ 29 ستمبر نو‏‏ں جنگ بندی کيتی گئی۔ جنگ بندی دے بعد پی جے اے سی نے ایران تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے لی تے ترکی تو‏ں لڑنے دے لئی پی دے کے دے نال شامل ہوگئے۔ ترکی د‏‏ی انسداد دہشت گردی کارروائیاں وچ اکتوبر تے نومبر وچ ہلاک ہونے والے باغیاں وچ ایرانی شہریاں د‏‏ی تیزی تو‏ں اضافے د‏‏ی اطلاع ملی اے ، جداں کہ 28 اکتوبر نو‏‏ں اپردا ميں چھ PJAK جنگجو ہلاک ہوئے سن ۔ <ref name="jamestown.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=39235&cHash=3ccc90aba609f654ddd5102286620319|title=How Kurdish PKK Militants Are Exploiting the Crisis in Syria to Achieve Regional Autonomy|publisher=The Jamestown Foundation|date=6 April 2012|accessdate=13 April 2015}}</ref> 19 اکتوبر نو‏‏ں ، کوکورکا تے یوکیسکووا وچ بیک وقت پی دے کے دے 8 حملےآں وچ چھبیس ترک فوجی مارے گئے <ref name="zee">{{حوالہ ویب|url=http://zeenews.india.com/news/world/26-turkish-soldiers-killed-in-kurdish-attacks_737457.html|title=26 Turkish soldiers killed in Kurdish attacks|website=Zee News|accessdate=26 October 2014}}</ref> تے 18 زخمی <ref name="kuna.net.kw">{{حوالہ ویب|url=http://www.kuna.net.kw/NewsAgenciesPublicSite/ArticleDetails.aspx?id=2197429&Language=en|title=42 Turkish soldiers killed, wounded in Kurdish rebels attack|publisher=kuna.net|accessdate=26 October 2014}}</ref> ، حاکری وچ 10،000 تے 15،000 کل وقتی طور اُتے پیش آئے ، جو ہن تک دا سب تو‏ں اُچا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.globalsecurity.org/intell/library/reports/crs/Cterror2.htm|title=CRS Report: Terrorism: Middle Eastern Groups and State Sponsors, August 27, 1998|website=Globalsecurity.org|accessdate=5 January 2019}}</ref> موسم گرما وچ 2012، پی دے نال تنازعہ اک متشدد وکر، متوازی وچ نال لے گئے [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/dd2c9d8c-ec74-11e1-8e4a-00144feab49a.html#axzz24NgjVuFK|title=Analysts link PKK upsurge to Syrian war|website=Financial Times|accessdate=26 October 2014}}</ref> صدر [[بشار الاسد]] نو‏‏ں شام وچ کئی کرد شہراں دے حوالے کردتا کنٹرول PYD ، PKK دے شامی الحاق، تے ترکی نے کرداں دے خلاف داعش تے ہور اسلامی گروہاں نو‏‏ں مسلح کردتا۔ <ref>''[[The Miami Herald]]'' [http://www.miamiherald.com/2012/07/26/2914778/assad-hands-control-of-syrias.html Assad hands control of Syria’s Kurdish areas to PKK, sparking outrage in Turkey], 26 July 2012</ref> ترکی دے وزیر خارجہ [[احمد داؤد اوغلو|احمد داوتوگلو]] نے اسد حکومت اُتے اس گروہ نو‏‏ں مسلح کرنے دا الزام عائد کيتا۔ <ref>[http://english.al-akhbar.com/node/10932 Turkey accuses Assad of arming PKK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908000507/http://english.al-akhbar.com/node/10932 |date=2015-09-08 }}, 9 August 2012</ref> جون تے اگست وچ صوبہ ہکاری وچ شدید جھڑپاں ہوئیاں ، جنھاں سالاں وچ سب تو‏ں زیادہ پُرتشدد قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں پی دے کے نے ایران تے عراق تو‏ں قصبے د‏‏ی طرف جانے والی رستےآں نو‏‏ں روکنے تے ڈی ایس ایچ دے ہیوی مشین گناں تے راکٹ لانچراں نو‏‏ں ترک موٹرسائیکل یونٹاں اُتے گھات لگانے دے لئی قیام کرکے "یمنیڈلی" اُتے قابض ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جو شہر نو‏‏ں دوبارہ لینے دے لئی بھیجیا جائے گا۔ <ref name="turkishweekly2">{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishweekly.net/news/139749/bloodiest-pkk-fight-in-years-kill-dozens.html|title=Bloodiest PKK Fight in Years Kill Dozens, 6 August 2012|website=Turkish Weekly|accessdate=13 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026113630/http://www.turkishweekly.net/news/139749/bloodiest-pkk-fight-in-years-kill-dozens.html|archivedate=26 October 2014}}</ref> اُتے ، ترک فوج نے ہويا تو‏ں بھاری ہتھیاراں نو‏‏ں تباہ کرکے تے پی دے کے نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکنے دے لئی لمبی رینج توپ خانے دا استعمال کرکے اس جال تو‏ں بچا۔ ترک فوج نے اعلان کيتا کہ آپریشن 11 اگست نو‏‏ں کامیابی دے نال ختم کيتا گیا ، جس وچ دعوی کيتا گیا سی کہ 115 گوریلا ہلاک ہوئے نيں تے صرف 6 فوجی تے دو پنڈ دے محافظ کھو چکے ني‏‏‏‏ں۔ 20 اگست نو‏‏ں ، [[غازی انتیپ|غازی انتپ]] وچ مہلک بم دھماکے دے نتیجے وچ 8 افراد ہلاک تے 66 زخمی ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://articles.cnn.com/2012-08-20/world/world_europe_turkey-bombing_1_pkk-kurdistan-workers-party-turkish-city|title=Eight killed in bombing in Turkey|date=20 August 2012|publisher=CNN|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121001213344/http://articles.cnn.com/2012-08-20/world/world_europe_turkey-bombing_1_pkk-kurdistan-workers-party-turkish-city|archivedate=1 October 2012}}</ref> دے مطابق KCK شیلنگ دے 400 واقعات، ہوائی بمباری تے مسلح جھڑپاں اگست وچ واقع ہوئی اے . 24 ستمبر نو‏‏ں ، ترک جنرل نیکیڈ اوزل نے دعوی کيتا کہ سن 2012 دے آغاز تو‏ں ہی 110 ترک فوجی تے 475 پی دے کے عسکریت پسند مارے گئے ني‏‏‏‏ں۔ against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish === امن عمل 2012–2015 === 28 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، اک ٹیلی ویژن انٹرویو وچ اس سوال اُتے کہ کیہ حکومت دے پاس اس مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دا کوئی منصوبہ اے ، [[رجب طیب ایردوان|اردوغان]] نے کہیا کہ حکومت جیل وچ بند باغی رہنما اسکالن دے نال گل گل کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="Yes, we do.">{{حوالہ ویب|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25409952/|title=Yes, we negotiate with Öcalan.|publisher=Ntvmsnbc|date=December 2012|accessdate=21 March 2013|language=tr}}</ref> مذاکرات نو‏‏ں ابتدا وچ عوامی سطح اُتے ''حل پروسیس'' (ÇözÇöm Süreci) دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی۔ جدو‏ں گل گل جاری سی ، ایداں دے متعدد واقعات ہوئے جنھاں مذاکرات تو‏ں پٹری تو‏ں اتارنے دے لئی سبوتاژ سمجھیا جاندا اے: پیرس وچ پی دے کے دے منتظمین سکین کینسیز ، فڈان دوان تے لیلا سلیمیز دا قتل۔، کرد نواز پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی دے نال اوجلان دے مذاکرات دا انکشاف [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز]] ''ملیت'' اخبار <ref name="Breaking the crystal">{{حوالہ ویب|url=http://siyaset.milliyet.com.tr/iste-imrali-daki-gorusmenin-tutanaklari-basarisizlikta-ben-yokum-/siyaset/siyasetdetay/28.02.2013/1674358/default.htm|title=Here's what was talked in İmralı|website=Milliyet|date=5 March 2013|accessdate=21 March 2013|language=tr|archivedate=17 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217221304/http://siyaset.milliyet.com.tr/iste-imrali-daki-gorusmenin-tutanaklari-basarisizlikta-ben-yokum-/siyaset/siyasetdetay/28.02.2013/1674358/default.htm}}</ref> تے آخر کار ، وزارت انصاف دے ترکی تے انقرہ وچ واقع پارٹی دے صدر دفتر وچ ایردوان دے دفتر اُتے بم دھماکےآں دے ذریعہ عوام وچ [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|ڈیموکریٹک پارٹی]] (ایچ ڈی پی)۔ <ref name="Twin bombs strike the peace">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21854215|title=Turkish capital Ankara hit by twin explosions|publisher=BBC|date=20 March 2013|accessdate=21 March 2013}}</ref> اُتے ، دونے فریقاں نے انہاں تِناں واقعات د‏‏ی شدید مذمت کيتی تے کہیا کہ اوہ اوداں وی پرعزم ني‏‏‏‏ں۔ بالآخر 21 مارچ 2013 نو‏‏ں ، ترک حکومت دے نال کئی مہینےآں دے مذاکرات دے بعد ، [[دیار بکر|دیار باقر]] وچ [[نوروز|نوروز دی]] تقریبات دے دوران لوکاں نو‏‏ں عبد اللہ اوکلان دا خط ترک تے کرد بولی وچ پڑھیا گیا۔ اس خط وچ جنگ بندی دا مطالبہ کيتا گیا سی جس وچ تخفیف اسلحہ تے ترکی د‏‏ی سرزمین تو‏ں دستبرداری تے ''مسلح جدوجہد دے خاتمے کا'' مطالبہ کيتا ''گیا سی'' ۔ پی دے کے نے اعلان کيتا کہ اوہ اس د‏ی تعمیل کرن گے ، انہاں دا کہنا سی کہ 2013 دا سال جنگ دے ذریعے یا امن دے ذریعے حل دا سال ا‏‏ے۔ [[رجب طیب ایردوان|اردوان]] نے اس خط دا خیرمقدم کيتا اے جس وچ کہیا گیا اے کہ پی دے کے دے انخلا دے بعد ٹھوس اقدامات ہون گے۔ <ref name="Ceasefire and peace"/>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish [[فائل:Kurdish PKK guerilla.jpg|thumb| قندیل ، 23 مارچ ، 2014 نو‏‏ں نوروز جشن دے موقع اُتے کرد پی دے کے گوریلا]] 25 اپریل 2013 نو‏‏ں ، پی دے نے اعلان کيتا کہ اوہ [[ترکی|ترکی دے]] اندر اپنی تمام افواج نو‏‏ں [[عراقی کردستان|شمالی عراق]] واپس بھیجے گا۔ <ref name="Withdrawel">{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324743704578444630691252760?mod=WSJEurope_hpp_LEFTTopStories|title=Kurdish Group to Pull Armed Units from Turkey|website=The Wall Street Journal|date=25 April 2013|accessdate=25 April 2013}}</ref> ترک حکومت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.internethaber.com/kandIl-acIklamasI-meclIste-tansIyonu-yukselttI-526242h.htm|title=Kandil açıklaması meclis'te tansiyonu yükseltti|publisher=İnternethaber|date=25 April 2013|accessdate=25 April 2013|language=tr}}</ref> تے کرداں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haber3.com/kandilin-kararina-meclisten-ilk-tepkiler-haberi-1927878h.htm|title=Kandil'in Kararına Meclis'ten İlk Tepkiler|publisher=Haber3|date=25 April 2013|accessdate=25 April 2013|language=tr}}</ref> تے بیشتر پریس دے مطابق ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://t24.com.tr/yazi/silahlara-veda/6592|title=Silahlara veda|publisher=T24|date=25 April 2013|accessdate=25 April 2013|language=tr|archivedate=28 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130428011936/http://t24.com.tr/yazi/silahlara-veda/6592}}</ref> ایہ اقدام 30 سالہ پرانے تنازعہ دے خاتمے د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ دوسرا مرحلہ جس وچ کرداں دے انسانی حقوق دے اعتراف د‏‏ی طرف آئینی تے قانونی تبدیلیاں شامل نيں انخلا دے نال ہی بیک وقت شروع ہوجاندیاں نيں۔against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish ==== اضافہ ==== 6 تے 7 اکتوبر 2014 نو‏‏ں ، کوبانے دے محاصرے دے خلاف احتجاج کرنے اُتے ترکی دے مختلف شہراں وچ ہنگامے پھوٹ پئے۔ کرداں نے ترک حکومت اُتے الزام لگایا کہ اوہ داعش د‏‏ی مدد کردا اے تے لوکاں کوبانے کرداں د‏‏ی حمایت نئيں بھیجنے دیندا ا‏‏ے۔ مظاہرین تو‏ں آنسو گیس تے آبی توپاں نال ملاقات کيت‏ی گئی۔ احتجاج وچ 37 افراد ہلاک ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/opinion/2014/10/18/anatomy-of-protests-against-the-invasion-of-kobani|title=Anatomy of Protests against the invasion of Kobani|date=18 October 2014|website=DailySabah|accessdate=23 January 2015}}</ref> انہاں مظاہرےآں دے دوران ، پی دے کے تے حزب اللہ دے ہمدرداں دے درمیان مہلک جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/opinion/2014/10/27/kurdish-hizbullah-pushed-back-to-the-scene|title=Kurdish Hizbullah pushed back to the scene|date=27 October 2014|website=DailySabah|accessdate=23 January 2015}}</ref> جنوری 2015 وچ پی دے کے دے ذریعہ 3 فوجی ہلاک ہوگئے سن ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/nation/2014/10/25/three-turkish-soldiers-killed-in-southeast-turkey|title=Three Turkish soldiers killed in southeast Turkey|date=25 October 2014|website=DailySabah|accessdate=23 January 2015|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923222905/http://www.dailysabah.com/nation/2014/10/25/three-turkish-soldiers-killed-in-southeast-turkey}}</ref> ملک وچ بڑھدے ہوئے تناؤ د‏‏ی علامت دے طور پر۔against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish === 2015 – موجودہ === جون 2015 وچ ، شام د‏‏ی اہ‏م کرد ملیشیا ، وائی پی جی ، تے ترکی د‏‏ی مرکزی حامی کرد پارٹی ، ایچ ڈی پی نے ، ترکی اُتے الزام لگایا سی کہ اوہ [[داعش|اسلامک اسٹیٹ]] (داعش) دے فوجیاں نو‏‏ں اپنی سرحد عبور کرنے تے شام دے کرد شہر [[کوبانی]] اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ 20 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ترقی پسند کارکناں اُتے سوریے دے بمباری حملے دے بعد ، ترکی تے پی دے کے دے درمیان تنازعہ تے ودھ گیا سی ، جس دا دعوی داعش نے کيتا سی۔24-25 جولائ‏ی 2015 دے آپریشن شہدا یلن دے دوران ، ترکی نے شام دے کرد علاقے روزاوا وچ عراق وچ پی دے کے دے اڈاں تے پی وائی ڈی دے ٹھکانےآں اُتے بمباری کيت‏ی سی ، جس نے سیلانپنر قصبے (جس نو‏‏ں پی دے نے انجام دینے تو‏ں انکار کيتا سی) وچ دو پولیس اہلکار دے قتل دا ارادہ کيتا سی۔ جنگ بندی (کئی مہینےآں دے بڑھدے ہوئے تناؤ دے بعد) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.todayszaman.com/national_kck-official-says-pkk-not-responsible-for-murders-of-2-turkish-policemen_394957.html|title=KCK official says PKK not responsible for murders of 2 Turkish policemen|date=29 July 2015|website=Today's Zaman|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150729143815/http://www.todayszaman.com/national_kck-official-says-pkk-not-responsible-for-murders-of-2-turkish-policemen_394957.html|archivedate=29 July 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2015/07/25/turkish-jets-target-kurds-in-iraq-islamic-state-militants-in-syria/|title=Turkish jets target Kurds in Iraq, Islamic State militants in Syria|publisher=Fox News|accessdate=3 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150729183912/http://www.foxnews.com/world/2015/07/25/turkish-jets-target-kurds-in-iraq-islamic-state-militants-in-syria/|archivedate=29 July 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/we-really-cant-succeed-against-isil-without-turkey-us.aspx?pageID=238&nID=86993&NewsCatID=510|title=We really can't succeed against ISIL without Turkey: US|website=Hurriyet Daily News|accessdate=15 August 2015}}</ref> ترکی دے جنگی طیارےآں نے [[شام|شام]] وچ وائی پی جی دے ٹھکانےآں اُتے وی بمباری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/turkey-opens-new-front-against-kurds-in-syria-1445968338|title=Turkey Says It Struck Kurdish Forces in Syria|website=The Wall Street Journal|date=27 October 2015}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish جلد ہی ترکی وچ تشدد پھیل گیا۔ ہجوم دے ذریعہ کرداں دے بوہت سارے کاروبار تباہ ہوگئے۔ کرد نواز [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] (ایچ ڈی پی) دے صدر دفاتر تے شاخاں اُتے وی حملہ کيتا گیا۔ اطلاعات نيں کہ متعدد کرد آبادی والے شہراں تے دیہاتاں وچ عام شہریاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ [[یورپ د‏‏ی کونسل|کونسل آف یورپ]] نے شہریاں اُتے حملےآں تے سیزر دے 4 ستمبر 2015 د‏‏ی ناکہ بندی اُتے اپنے خدشےآں اٹھائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Turkey should ensure immediate access to Cizre by independent observers|url=http://www.coe.int/en/web/commissioner/-/turkey-should-ensure-immediate-access-to-cizre-by-independent-observers?redirect=http://www.coe.int/en/web/commissioner/home?p_p_id=101_INSTANCE_iFWYWFoeqhvQ&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=4|publisher=Council of Europe|date=11 September 2015}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish لیکن ایہ وی کرد باغی جنگجو خاموش نئيں بیٹھے: اک ترک گورنر نے دعوی کيتا کہ کرد حملہ آوراں نے ستمبر 2015 وچ [[آدانا|اڈانا]] وچ پولیس د‏‏ی گڈی اُتے فائرنگ کيت‏ی سی جس وچ دو اہلکار ہلاک ہوگئے سن ، تے پی دے کے باغیاں دے نال غیر یقینی طور اُتے "تصادم" [[صوبہ حکاری]] وچ پیش آیا سی۔ صدر اردگان نے دعوی کيتا کہ 23 جولائ‏ی تو‏ں ستمبر دے آخر تک ، 150 ترک افسران تے 2،000 کرد باغی ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/9/29/scores-killed-in-clashes-between-turkish-forces-and-kurdish-rebels.html|title=Scores killed in clashes between Turkish forces and Kurdish rebels|publisher=[[الجزیرہ]]|date=29 September 2015}}</ref> دسمبر 2015 وچ ، ترک مشرقی ترکی دے کرد علاقےآں وچ ترک فوجی کارروائیاں وچ سیکڑاں شہری ہلاک ، سیکڑاں ہزاراں افراد بے گھر تے رہائشی علاقےآں وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2015/12/31/world/europe/turkey-kurds-pkk.html?hpw&rref=world&action=click&pgtype=Homepage&module=well-region&region=bottom-well&WT.nav=bottom-well&_r=0|title=Turkey's Campaign Against Kurdish Militants Takes Toll on Civilians|website=The New York Times|date=30 December 2015}}</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، "انسانی حقوق دے مقامی گروہاں نے 100 تو‏ں زیادہ شہریاں د‏‏ی ہلاکت تے متعدد زخمیاں د‏‏ی ریکارڈنگ د‏‏ی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2015/12/22/turkey-mounting-security-operation-deaths|title=Turkey: Mounting Security Operation Deaths|publisher=Human Rights Watch|date=22 December 2015}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish [[فائل:TSK Komutanları Afrin Harekatı brifingi.jpg|کھبے|thumb| آپریشن زیتون برانچ ، 20 جنوری 2018 دے بارے وچ [[ترکی مسلح افواج|ترک مسلح افواج دے]] کمانڈراں د‏‏ی طرف تو‏ں بریفنگ۔]] لڑائی د‏‏ی سرگرمیاں وچ 2016 دے موسم بہار وچ موسمی تیزی دیکھنے وچ آئی۔ مئی وچ ، ترک بیل اے ایچ 1 سپرکوبرا ہیلی کاپٹر اُتے دستاویزی دستاویز کيتی گئی سی جسنو‏ں پی دے کے تو‏ں چلائے جانے والے روسی ساختہ مانپڈس نو‏‏ں گرا دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/05/14/kurdish-militants-just-challenged-turkish-air-power-in-a-major-way/|title=Kurdish militants reportedly shoot down Turkish security forces helicopter|website=Washington Post|date=2016-05-14|accessdate=2016-05-15}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish 6 مئی ، 2016 نو‏‏ں ، کرد پی دے کے دے آس پاس تعمیر کردہ اک چھتری تنظیم ، ایچ بی ڈی ایچ نے شمال مشرقی ترکی وچ [[صوبہ گریسون|صوبہ]] جیرسن وچ جندررمری جنرل کمانڈ دے اڈے اُتے حملہ کيتا۔ خبراں دے مطابق ، سڑک دے کنارے نصب اک بم پھٹا جس وچ اک جینڈرسمری گڈی نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=http://odatv.com/o-saldiri-ustlendiler-0805161200.html|title=PKK ve 9 örgütün oluşturduğu grup o saldırıyı üstlendi|last=|first=|date=May 8, 2016|website=Odatv.com|publisher=|accessdate=July 26, 2016}}</ref> ایچ ڈی بی ایچ نے 8 مئی نو‏‏ں حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کردے ہوئے کہیا اے کہ حملے وچ تن صنفاں د‏‏ی موت ہوگئی ، ہور ویہہ کمانڈر وی ، جو مطلوبہ ہدف سی۔ <ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=https://anfenglish.com/news/hbdh-claims-responsibility-for-the-action-in-giresun|title=HBDH claims responsibility for the action in Giresun|last=|first=|date=May 8, 2016|website=Firat News Agency|publisher=|accessdate=July 26, 2016}}</ref> د‏‏ی مشترکہ کمان نے خطے وچ ہور کئی حملےآں د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے ، جس وچ بنیادی طور اُتے ترک فوجیاں یا صنفاں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ اتحاد دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے ہتھکنڈے پی دے کے دے استعمال کردہ انداز تو‏ں بہت ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں قابل ذکر حملہ 19 جولائ‏ی 2016 نو‏‏ں ہويا سی ، ایہ سن [[ترکی وچ ناکا‏م فوجی بغاوت، 2016ء|2016 د‏‏ی ترک بغاوت د‏‏ی کوشش دے]] صرف 4 دن بعد [[ترکی وچ ناکا‏م فوجی بغاوت، 2016ء|سی]] ۔ ایچ بی ڈی ایچ نے اطلاع دتی اے کہ انھاں نے صبح صبح ساڈھے اٹھ بجے [[صوبہ طرابزون|صوبہ ترابزون]] وچ 11 ترک فسادات پولیس نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ <ref name=":4">{{حوالہ ویب|url=https://anfenglish.com/news/hbdh-11-riot-police-killed-in-trabzon|title=HBDH: 11 riot police killed in Trabzon|last=|first=|date=July 21, 2016|website=Firat News Agency|publisher=|accessdate=July 26, 2016}}</ref> ایچ بی ڈی ایچ د‏‏ی رپورٹ دوان نیوز ایجنسی دے ذریعہ پیش آنے والے حملے دے وقت تے مقام دے مطابق اے ، جس وچ "نامعلوم حملہ آوراں" نے پولیس چوکی اُتے فائرنگ کردتی۔ اس رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ اک شہری دے نال 3 اہلکار ہلاک تے 5 زخمی ہوئے۔ <ref name=":5">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/three-police-officers-in-killed-in-attack-in-turkeys-north.aspx?pageID=238&nID=101788&NewsCatID=341|title=Three police officers killed in attack in Turkey's north|last=|first=|date=July 19, 2016|website=Doğan News Agency|publisher=|accessdate=July 26, 2016}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish [[فائل:YPJ fighters (Afrin February 2018).jpg|thumb| 2018 وچ ترک آپریشن دے دوران آفرین ریجنہاں وچ [[خواتین د‏‏ی حفاظتی یونٹاں|ویمن پروٹیکشن یونٹ]] (وائی پی جے) جنگجو]] اکتوبر 2019 وچ ، ترک فورس نے شمالی شام وچ شامی کرداں دے خلاف آپریشن شروع کيتا جس نو‏‏ں [[ترکی دا شمال مشرقی شام اُتے حملہ،2019|آپریشن پیس بہار]] قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.foxnews.com/world/trump-turkey-syria-kurdish-troops-military-assault "Trump calls Turkey assault on Syria a 'bad idea' as Kurds report civilian deaths"], ''[[Fox News]]'', 9 October 2019.</ref><ref>https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-turkey-syria-incursion-targeting-kurds-if-isis-prisoners-escape-europe-problem-2019-10-10/</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish == سیرہیلدان == سیرہیلدان یا لوکاں د‏‏ی بغاوت ، 14 مارچ 1990 نو‏‏ں شروع ہوئی ، نوسائبن ، 20 سالہ پی دے کے لڑاکا کاموران ڈنڈر د‏‏ی آخری رسومات دے دوران ، جس نو‏‏ں 13 روزہ دوسرے جنگجوواں دے نال ترکی دے راستے شام دے راستے عبور کرنے دے بعد ماریا گیا سی۔ <ref name="serhildan">Aliza Marcus [https://books.google.com/books?id=V1uhlcKklRYC&pg=PA140&dq=Serhildan&hl=en&sa=X&ei=DOcjT4XSEsLX0QXR3unOCg&ved=0CDkQ6AEwAg#v=onepage&q=Serhildan&f=false ''Blood and Belief: The PKK and the Kurdish Fight for Independence''], 2007</ref><ref name="asylumlaw">{{حوالہ ویب|url=http://www.asylumlaw.org/docs/turkey/mar99_turkey_kurds.pdf|title=Kurds in Turkey&nbsp;– page 16|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716081035/http://www.asylumlaw.org/docs/turkey/mar99_turkey_kurds.pdf|archivedate=16 July 2011}}</ref> ڈنڈر اک کرد قوم پرست خاندان تو‏ں آیا سی جس نے اس د‏ی لاش دا دعوی کيتا سی تے اس دے لئی نصیبین وچ اک آخری رسومات دا انعقاد کيتا سی جس وچ اسنو‏ں شہر د‏‏ی مرکزی مسجد تے 5000 افراد نے لیایا سی جنہاں نے مارچ کيتا سی۔ واپسی دے راستے وچ مارچ پرتشدد ہوگیا تے مظاہرین نے پولیس تو‏ں جھڑپاں کيتیاں ، اس دوران دونے فریقاں نے اک دوسرے اُتے فائرنگ د‏‏ی تے متعدد افراد زخمی ہوگئے۔ اس دے بعد نصیبین وچ کرفیو لگایا گیا ، ٹینک تے خصوصی دستے لیائے گئے تے تقریبا 700 افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ فسادات نیڑےی قصبےآں وچ پھیل گئے تے [[جزیرہ ابن عمر|سیزر]] وچ [[جزیرہ ابن عمر|پندرہ]] ہزار تو‏ں زیادہ لوکاں نے اس قصبے د‏‏ی نصف آبادی اُتے مشتمل فسادات وچ حصہ لیا جس وچ پنج افراد ہلاک ، 80 زخمی تے 155 گرفتار ہوئے۔ [[نوروز]] اُتے پورے جنوب مشرق وچ وڈے پیمانے اُتے ہنگامے ہوئے ، کرد نويں سال د‏‏ی تقریبات ، جس اُتے اس وقت پابندی عائد سی۔ اگلے دو ہفتےآں وچ احتجاج سست پڑگیا کیونجے بوہت سارے لوکاں نے گھراں وچ ہی رکنا شروع کردتا سی تے ترک فوجاں نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ مداخلت نہ کرن جدو‏ں تک کہ بالکل ضروری نہ ہوئے لیکن فیکٹری دے دھرناں ، گو سستاں ، کم دا بائیکاٹ تے "غیر مجاز" ہڑتالاں حالے وی منعقد کيتیاں گئیاں اگرچہ اس وچ ریاست دا احتجاج against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish 21 مارچ یا [[نوروز|نوروز وچ ]] اکثر احتجاج کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="ifex">{{حوالہ ویب|url=http://www.ifex.org/turkey/2010/11/01/protesting_as_a_terrorist_offense.pdf|title=Protesting as a Terrorist Offens|publisher=ifex.org|accessdate=13 April 2015}}</ref> خاص طور اُتے 1992 وچ ، جدو‏ں ہزاراں مظاہرین نے ملک بھر وچ سیکیورٹی فورسز دے نال جھڑپاں کيتیاں تے جتھ‏ے فوج نے مبینہ طور اُتے صدر [[سلیمان دیمیرل|سلیمان ڈیمیرل]] دے احتجاج اُتے حملہ نہ کرنے دے حکم د‏‏ی نافرمانی کيتی۔ <ref name="asylumlaw"/> اس سال نوروز دے احتجاج دے دوران ہونے والے زبردست تشدد وچ ، تقریبا 55 55 افراد مارے گئے ، بنیادی طور اُتے ارنک (26 ہلاک) ، سیرز (29 ہلاک) تے نصیببن (14 ہلاک) تے اس وچ اک پولیس افسر تے اک سپاہی شامل ني‏‏‏‏ں۔ 200 تو‏ں زیادہ افراد زخمی ہوئے <ref name="metu">{{حوالہ ویب|url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12606923/index.pdf|title=MOBILIZING THE KURDS IN TURKEY: NEWROZ AS A MYTH|publisher=etd.lib.metu.edu.tr|accessdate=13 April 2015}}</ref> تے ہور 200 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ ارنک دے گورنر ، مصطفیٰ مالائی دے مطابق ، ایہ تشدد 500 تو‏ں 1،500 مسلح باغیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی جس دا الزام انہاں نے تہوار دے دوران شہر وچ داخل کيتا سی۔ اُتے ، انھاں نے اعتراف کيتا کہ "سیکیورٹی فورسز نے اپنے اہداف نو‏‏ں ٹھیک تو‏ں قائم نئيں کيتا تے شہریاں دے مکاناں نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kurdistan.org/work/commentary/turkeys-kurdish-policy-in-the-nineties/|title=Turkey's Kurdish Policy in the Nineties|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026115402/http://kurdistan.org/work/commentary/turkeys-kurdish-policy-in-the-nineties/|archivedate=26 October 2014}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish == کرد سیاسی تحریک == {| class="infobox" ! نام ! مختصر ! قائد ! فعال |- | پیپلز لیبر پارٹی | '''HEP''' | احمد فہمی آئکلر | 1990–1993 |- | ڈیموکریسی پارٹی | '''ڈی ای پی''' | یار کایا | 1993–1994 |- | پیپلز ڈیموکریسی پارٹی | '''خوش''' | مرات بوزلاک | 1994–2003 |- | ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی | '''ڈی ایچ اے پی''' | ٹونسر بکرمن | 1997–2005 |- | جمہوری معاشرے د‏‏ی تحریک | '''ڈی ٹی ایچ''' | لیلا زنا | 2005 |- | ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی | '''ڈی ٹی پی''' | احمد ٹرک | 2005–2009 |- | پیس اینڈ ڈیموکریسی پارٹی | '''بی ڈی پی''' | گلتن کونک ، سیلہتن ڈیمرٹاş | 2008–2014 |- | ڈیموکریٹک ریجنز پارٹی | '''ڈی بی پی''' | امین آئینہ ، کامران یوکسیک | 2014 – موجودہ |- | [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] | '''ایچ ڈی پی''' | پروین Buldan ، Sezai Temelli | 2012 – موجودہ |} 7 جون 1990 نو‏‏ں ، [[ترکی قومی اسمبلی|ترکی د‏‏ی گرینڈ نیشنل اسمبلی دے]] ست اراکین جنہاں نو‏ں سوشل ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی (ایس ایچ پی) تو‏ں کڈ دتا گیا سی ، نے مل ک‏ے پیپلز لیبر پارٹی (ایچ ای پی) تشکیل دتی تے انہاں د‏‏ی سربراہی احمت فہمی اکلر نے کيتی۔ جولائ‏ی 1993 وچ ترکی د‏‏ی آئینی عدالت نے علیحدگی پسندی نو‏‏ں فروغ دینے اُتے پارٹی اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ اس پارٹی د‏‏ی کامیابی ڈیموکریسی پارٹی نے کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی بنیاد مئی 1993 وچ رکھی گئی سی۔ ڈیموکریسی پارٹی اُتے 16 جون 1994 نو‏‏ں کرد قوم پرستی تے پارٹی دے چار ممبران: لیلی زنا ، ہاتپ ڈیکل ، اورہان دوان تے سلیم صدک نو‏‏ں 14 سال قید د‏‏ی سزا سنانے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ زانا پہلی کرد خاتون سن جو پارلیمنٹ وچ منتخب ہوئیاں سن۔ <ref>[http://www.parliament.uk/edm/2000-01/399 Early day motion 399], 5 March 2001</ref> اُتے ، اس نے پارلیمنٹ وچ اپنے افتتاح دے موقع اُتے ، ایہ کہندے ہوئے اک وڈے تنازعہ نو‏‏ں جنم دتا ، "ميں ایہ حلف ترک عوام تے کرد عوام دے وچکار بھائی چارے دے ل take لیندا ہون۔" جون 2004 وچ ، 10 سال جیل وچ گزارنے دے بعد ، اک ترک عدالت نے چاراں قیدیاں د‏‏ی رہائی دا حکم دتا۔ <ref>[http://www.democracynow.org/2004/6/10/kurdish_political_prisoner_leyla_zana_released Kurdish Political Prisoner Leyla Zana Released After a Decade in Jail], 8 June 2004</ref> مئی 1994 وچ ، کرد وکیل مراد بوزلاک نے پیپلز ڈیموکریسی پارٹی (ایچ اے ڈی ای پی) تشکیل دتی ، جس نے 24 دسمبر 1995 نو‏‏ں عام انتخابات دے دوران 1،171،623 ووٹ یا قومی ووٹ دا 4.17٪ حاصل کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/secimler.secimdeki_partiler?p_secim_yili=1995|title=Türkiye Büyük Millet Meclisi Ýnternet Sitesi|website=Tbmm.gov.tr|accessdate=23 January 2015}}</ref> تے 1،482،196 ووٹ یا 4.75٪ اس وچ انتخابات 18 1999اپریل 1999 نو‏‏ں ہوئے ، لیکن 10 th دہلیز د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کسی وی نشست نو‏‏ں جیتنے وچ ناکا‏م رہیا۔ 1999 وچ بلدیات‏ی انتخابات دے دوران انہاں نے 37 بلدیات اُتے کنٹرول حاصل کيتا تے 47 شہراں تے سیکڑاں ضلعے وچ نمائندگی حاصل کيتی۔ 2002 وچ پارٹی سوشلسٹ انٹرنیشنل د‏‏ی ممبر بن گئی۔ 1999 وچ بندش دے مقدمے تو‏ں بچنے دے بعد ، بالآخر 13 مارچ 2003 نو‏‏ں اس بنیاد اُتے HADEP اُتے پابندی عائد کردتی گئی کہ ایہ "غیر قانونی سرگرمیاں دا مرکز بن گیا اے جس وچ پی دے کے د‏‏ی مدد کرنا تے اس وچ اضافہ کرنا شامل اے "۔ یوروپی کورٹ آف ہیومن رائٹس نے 2010 وچ فیصلہ دتا سی کہ اس پابندی دے تحت انسانی حقوق تو‏ں متعلق یورپی کنونشن دے آرٹیکل 11 د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی اے جو انجمن د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دیندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=878622&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649 CASE OF HADEP AND DEMİR v. TURKEY], 14 December 2010</ref> ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی (ڈی ای ایچ اے پی) 24 اکتوبر 1997 نو‏‏ں تشکیل دتی گئی تے اس نے ایچ ای ڈی ای پی نو‏‏ں کامیاب کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=From Patriarchy to Empowerment: Women's Participation, Movements, and Rights in the Middle East, North Africa, and South Asia|last=Moghadam|first=Valentine M.|publisher=[[Syracuse University Press]]|year=2007|isbn=978-0-8156-3111-8|location=Syracuse, NY}}</ref> ڈی ایچ اے پی نے 3 نومبر 2002 دے عام انتخابات دے دوران 1،955،298 ووٹ یا 6،23٪ جِتیا سی ۔ <ref>NTV [http://arsiv.ntvmsnbc.com/modules/secim2002/genel.asp Election Results], 3 November 2022</ref> اُتے ، اس نے 28 مارچ 2004 دے بلدیات‏ی انتخابات دے دوران مایوس کن کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ، جتھ‏ے ایس ایچ پی تے فریڈم اینڈ سولیڈریٹی پارٹی (ÖDP) دے نال انہاں دا اتحاد صرف 5.1 فیصد ووٹ حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، صرف بیٹ مین ، حکری ، دیار باقر تے ارنک صوبےآں وچ کامیابی حاصل کيتی۔ ، کرد ووٹرز د‏‏ی اکثریت اے دے پی نو‏‏ں ووٹ دے رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tusiad.us/Content/uploaded/TURKISH-LOCAL-ELECTIONS-OF-MARCH-28--ALI%20CARKOGLU%202-FINALFINAL.PDF|accessdate=9 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930192850/http://www.tusiad.us/Content/uploaded/TURKISH-LOCAL-ELECTIONS-OF-MARCH-28--ALI%20CARKOGLU%202-FINALFINAL.PDF|first=Ali|last=Carkoglu|website=TUSIAD-US|archivedate=30 September 2011|title=Turkish Local Elections of March 28, 2004: A Prospective Evaluation}}</ref> 2004 وچ رہائی دے بعد لیلی زانا نے ڈیموکریٹک سوسائٹی موومنٹ (ڈی ٹی ایچ) د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، جو 2005 وچ احمد ٹرک د‏‏ی سربراہی وچ ڈی ای ایچ اے پی دے نال ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی (ڈی ٹی پی) وچ ضم ہوگئی۔<ref name="serhildan"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.turkeydailynews.com/news/117/ARTICLE/1218/2008-08-27.html|accessdate=3 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410025003/http://www.turkeydailynews.com/news/117/ARTICLE/1218/2008-08-27.html|archivedate=10 April 2009|title=DTP leader Ahmet Turk|date=27 August 2008}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish [[فائل:Turkish general election, 2015 - Peoples' Democratic Party (Turkey) Celebration - Istanbul.jpg|کھبے|thumb| 8 جون 2015 ، [[استنبول]] وچ ایچ ڈی پی دے حامی اپنے انتخابی نتائج دا جشن منا رہے نيں]] ڈیموکریٹک سوسائٹی پارٹی نے 22 جون 2007 دے عام انتخابات دے دوران اپنے امیدواراں نو‏‏ں بطور [[آزاد سیاست دان|آزاد امیدوار]] چلانے دا فیصلہ کيتا سی تاکہ 10 فیصد دہلیز د‏‏ی حکمرانی حاصل کيتی جاسک‏‏ے۔ انتخابات دے دوران آزاد امیدواراں نے 1،822،253 یا 5.2٪ ووٹ حاصل کیتے ، جس دے نتیجے وچ مجموعی طور اُتے 27 نشستاں آئیاں ، جنہاں وچو‏ں 23 ڈی ٹی پی دے پاس گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishpress.com/news.asp?id=186642|title=Press Review|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140815111224/http://www.turkishpress.com/news.asp?id=186642|archivedate=15 August 2014}}</ref> پارٹی نے 29 مارچ ، 2009 دے بلدیات‏ی انتخابات دے دوران عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ، اُتے ، 2،116،684 ووٹ یا 5.41٪ جیتنے تو‏ں گورنرز د‏‏ی تعداد چار تو‏ں اٹھ ہوگئی تے میئراں د‏‏ی تعداد 32 تو‏ں ودھ ک‏ے 51 ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11326291.asp|title=Ruling party main loser in local ballot|website=Hurriyet Daily News|accessdate=26 October 2014}}</ref> پہلی بار انہاں نے جنوب مشرق وچ اکثریت حاصل کيتی تے ، بیٹ مین ، ہاکوری ، دیار باقر تے ارنک صوبےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جو ڈی ایچ اے پی نے 2004 وچ جِتیا سی ، ڈی ٹی پی اے دے پی تو‏ں وان ، سیرت تے [[صوبہ اغدیر|ایڈیور صوبےآں]] نو‏‏ں جیتنے وچ کامیاب رہی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.silkroadstudies.org/new/inside/turkey/2009/090410A.html|accessdate=9 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106042815/http://www.silkroadstudies.org/new/inside/turkey/2009/090410A.html|archivedate=6 January 2011|title=Local Election Results Reveal a Fractured Turkey|date=10 April 2009}}</ref> 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی آئینی عدالت نے ڈی ٹی پی اُتے پابندی عائد کرنے دے حق وچ ووٹ دتا ، اس فیصلے وچ کہیا گیا اے کہ پارٹی نو‏‏ں وی بند کرد پارٹیاں د‏‏ی طرح پی دے کے تو‏ں روابط نيں <ref name="dtpban">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=kurdish-unrest-erupts-in-turkey-after-dtp-ban-2009-12-12|title=Kurdish unrest erupts in Turkey after DTP ban|website=Hurriyet Daily News|accessdate=26 October 2014}}</ref> تے حکا‏م نے دعوی کيتا اے کہ اسنو‏ں "دہشت گردی پھیلانے دے مجرم دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے "۔ پروپیگنڈا "۔ چیئرمین احمت ٹرک تے قانون ساز ایسل ٹلوک نو‏‏ں پارلیمنٹ تو‏ں کڈ دتا گیا ، تے انہاں تے پارٹی دے 35 ہور ممبراں نو‏‏ں پنج سال تک کسی وی سیاسی جماعت وچ شامل ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h9VhSca_oZldvbO-XktR7l7Sa_PgD9CH89VG0|accessdate=11 December 2009|title=Turkey bans pro-Kurdish party over ties to rebels|date=11 December 2009|first=Selcan|last=Hacaoglu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215060704/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h9VhSca_oZldvbO-XktR7l7Sa_PgD9CH89VG0|archivedate=15 December 2009}}</ref> [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] نے اک بیان جاری کردے ہوئے عدالت دے فیصلے اُتے تشویش دا اظہار کيتا تے ترکی تو‏ں سیاسی جماعتاں د‏‏ی طرف اپنی پالیسیاں نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے زور دتا۔ اس پابندی دے جواب وچ ترکی وچ پوری کرد برادریاں وچ وڈے مظاہرے پھوٹ پئے۔ ڈی ٹی پی د‏‏ی جگہ امن تے ڈیموکریسی پارٹی (بی ڈی پی ) نے سلیہتن ڈیمرٹا د‏‏ی سربراہی وچ کامیابی حاصل کيتی۔ بی ڈی پی نے اپنے حامیاں تو‏ں 12 ستمبر 2010 نو‏‏ں ترک آئینی ریفرنڈم دا بائیکاٹ کرنے دا مطالبہ کيتا کیونجے آئینی تبدیلی اقلیتاں دے مطالبات اُتے پورا نئيں اتری۔ بی ڈی پی د‏‏ی شریک صدر ، گلتن کونک نے اک بیان جاری کردے ہوئے کہیا اے کہ "ہم ترمیم دے خلاف ووٹ نئيں ڈالاں گے تے موجودہ فاشسٹ آئین د‏‏ی زندگی نو‏‏ں طول دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ نہ ہی اسيں ترمیم دے حق وچ ووٹ دین گے تے کسی نويں فاشسٹ آئین د‏‏ی حمایت کرن گے۔ " <ref>[http://azady.nl/?p=10261 Seven Questions about the Turkish referendum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217221234/http://azady.nl/?p=10261 |date=2013-12-17 }}, 12 September 2010</ref> بائیکاٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں حکاری (9.05٪) ، ارنک (22.5٪) ، دیار باقر (34.8٪) ، بیٹ مین (40.62٪) ، مردین (43.0٪) ، وان (43.61) ، سیرٹ (50.88٪) ، آئڈر (51.09٪) ، مصحف (54.09٪)، [[صوبہ آغری|ایگری]] (56.42٪)، تنچلی(67.22٪)، [[صوبہ شانلیعرفا|شانلیعرفا]] (68.43٪)، [[صوبہ قارص|قارص]] (68.55٪) تے بلتیس صوبہ (70.01٪)، ملک وچ سب تو‏ں کم ٹرن آؤٹ سی دے لئی اک 73،71٪ مقابلے قومی اوسط تونسلی واحد کرد اکثریت‏ی صوبہ سی جتھ‏ے آبادی د‏‏ی اکثریت نے رائے شماری دے دوران "نئيں" نو‏‏ں ووٹ دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Government of Turkey, Supreme Election Board (YSK)|url=http://www.ysk.gov.tr/ysk/ReferandumSecimSonucServ?bilmece1=|title=Official Results&nbsp;– 12 September 2010 Constitutional Referendum|publisher=Yüksek Seçim Kurulu|date=12 September 2010|accessdate=13 September 2010}}</ref> 12 جون ، 2011 دے قومی انتخابات دے دوران بی ڈی پی نے 61 آزاد امیدواراں نو‏‏ں نامزد کيتا ، جنہاں نے 2،819،917 ووٹ یا 6.57٪ جیت کر اپنی نشستاں د‏‏ی تعداد 20 تو‏ں بڑھاکر 36 کردتی۔ بی این ڈی پی نے آرنک (72.87٪) ، حکری (70.87٪) ، دیار باقر (62.08٪) تے مردین (62.08٪) صوبےآں وچ سب تو‏ں زیادہ حمایت حاصل کيتی۔ <ref name="election">{{حوالہ ویب|url=http://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/315.html|title=TURKEY: THE AKP WINS THE GENERAL ELECTION|publisher=Institut Kurde|accessdate=26 October 2014}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish == بلاکتاں == [[فائل:Şırnak çatışması çocuk cenaze töreni.jpg|thumb| روزنامہ جھڑپاں ، 2015]] اناڈولو ایجنسی دے جاری کردہ اعدادوشمار دے مطابق ، ترکی دے اک سکیورٹی ذرائع دا حوالہ دیندے ہوئے ، سن 1984 تو‏ں اگست 2015 تک ، اس تنازعہ وچ 36،345 اموات ہوئیاں۔ اس وچ صرف ترکی وچ اگست 2015 تک 6،741 عام شہری ، 7،230 سکیورٹی فورس (5،347 فوجی ، 1،466 پنڈ دے محافظ تے 283 پولیس اہلکار) تے 22،374 پی دے کے جنگجو شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aa.com.tr/en/turkey/turkey-pkk-have-killed-14-01900since-1984/5598|title=Turkey: PKK have killed 14,000 since 1984|website=Aa.com.tr}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.apa.az/world-news/europe/pkk-have-killed-14-01900since-1984.html|title=PKK have killed 14,000 since 1984|first=APA Information Agency, APA|last=Holding|website=En.apa.az}}</ref> شہری ہلاکتاں وچ ، 2012 تک ، 157 استاداں سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.meb.gov.tr/Stats/ist2000/b4.htm|title=2000 Yılında MEB-Öğretmenlere Yönelik Çalışmalar|publisher=Ministry of Education|year=2000|language=Turkish|accessdate=12 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051001054953/http://www.meb.gov.tr/Stats/ist2000/b4.htm|archivedate=1 October 2005}}</ref> اگست 1984 تو‏ں جون 2007 تک ، مجموعی طور اُتے 13،327 فوجی تے 7،620 شہری زخمی ہونے دے بارے وچ دسیا گیا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ 1984 تے 1991 دے درمیان تقریبا 2، 2500 افراد ہلاک ہوئے سن ، جدو‏ں کہ 1991 تو‏ں 1995 دے درمیان 17،500 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے سن ۔ <ref name="casualty years">{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/asmp/profiles/turkey_background_kurds.htm|accessdate=12 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626141413/http://fas.org/asmp/profiles/turkey_background_kurds.htm|archivedate=26 June 2015|title=The Kurds in Turkey}}</ref> سرکاری تخمینے دے مطابق ، 1985 تو‏ں 1996 تک ولیج گارڈز دے ذریعہ ہونے والے قتل د‏‏ی تعداد 296 دسی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://globalgeopolitics.net/arc/1998-11-29-Kinnane-Islam-Kurds-Turkey.htm|title=Islam, the Kurds, and Turkey's problems at home and with the neighbors|last=Derk Kinnane-Roelofsma|accessdate=26 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120708234811/http://globalgeopolitics.net/arc/1998-11-29-Kinnane-Islam-Kurds-Turkey.htm|archivedate=8 July 2012}}</ref>against the civilians, doctors, Kurdish elites, institutions, schools and even hospitals. Thousands of people were killed for serving the government or just for refusing to support the organization. Additionally, hundreds of schools were burned and more than 217 teachers were murdered. The PKK saw schools as "emblems of Turkish imperialism" that belonged to the "colonial assimilation system" and a justification for the killing of teachers was that they taught Turkish to Kurdish اس تازہ ترین تخمینے دے برعکس ، ترک فوج دے ابتدائی اعداد و شمار نے پی دے کے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ کردتی ، جون 2007 تک پی دے کے د‏‏ی 26،128 ہلاکتاں ہوئیاں ، تے مارچ 2009 تک 29،704۔ 2004 وچ دوسری شورش دے آغاز دے دوران ، تے مارچ 2009 وچ ، پی دے کے دے 2،462 عسکریت پسنداں دے مارے جانے دا دعوی کيتا گیا۔ اُتے ، بعد وچ فوج نے 1984–2012 دے دوران فراہ‏م کردہ اعدادوشمار وچ ، پی دے کے دے ہلاک شدہ ممبراں د‏‏ی تعداد 21،800 کردتی گئی۔ پی دے کے تے [[ترکی مسلح افواج|ترک فوج]] دونے نے اک دوسرے اُتے شہریاں د‏‏ی ہلاکت دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت نے کرد عوام دے خلاف ہزاراں انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے لئی ترکی د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ فیصلے کرد شہریاں د‏‏ی منظم سزائے موت ، تشدد ، جبری بے گھر ہونے ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/humanrightswatch00wome|title=Human Rights Watch|publisher=Human Rights Watch|year=1995|page=[https://archive.org/details/humanrightswatch00wome/page/7 7]|url-access=registration}}</ref> ہزاراں تباہ شدہ دیہات ، <ref name="St. Martin's Press"/><ref name="Univ Of Texas Press"/><ref name="Taylor and Francis"/> من منی گرفتاریاں ، قتل تے لاپتہ کرد صحافیاں تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ، سیاستدان تے کارکن۔ ECHR ( Kuskonar قتل عام ) وچ کرد شہریاں نو‏‏ں ہلاک کرنے تے PKK اُتے الزام لگانے اُتے ترکی د‏‏ی وی مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں دے مطابق بغاوت دے آغاز تو‏ں ہی 4000 دیہات تباہ ہوچکے نيں ، <ref name="LA Times">[[Los Angeles Times]] [http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/07/convicted-of-terrorism-a-young-kurdish-girl-is-serving-her-seven-year-and-nine-month-prison-sentence-in-turkeys-prison-e.html TURKEY: Kurdish teenager convicted as terrorist for attending demonstration]</ref> جس وچ 380،000 تو‏ں لے ک‏ے 1،000،000 دے درمیان کرد دیہاتیاں نو‏‏ں زبردستی انہاں دے گھراں تو‏ں کڈیا گیا اے ، خاص طور اُتے ترکی د‏‏ی فوج نے۔ <ref name="findlaw1">{{حوالہ ویب|url=http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/terrorism/hlpdoj120303opn.pdf|title=Humanitarian Law Project v. U.S. Dept. of Justice|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316042427/http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/terrorism/hlpdoj120303opn.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> ترک حکا‏م نے تقریبا 5000 ترک تے 35،000 کرد ، ہلاک ، 17،000 کرد لاپتہ تے 119،000 کرداں نو‏‏ں قید کردتا ا‏‏ے۔ ہیومنٹریٹ لا پروجیکٹ دے مطابق ، ترک حکومت دے ذریعہ 2،400 کرد دیہات تباہ تے 18،000 کرداں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس تنازعہ تو‏ں مجموعی طور اُتے 3،000،000 افراد (بنیادی طور اُتے کرد) بے گھر ہوچکے نيں ، <ref name="displaced">{{حوالہ ویب|url=http://www.lib.unb.ca/Texts/JCS/bin/get.cgi?directory=FALL98/articles/&filename=Gunter.htm|title=Conflict Studies Journal at the University of New Brunswick|publisher=Lib.unb.ca|accessdate=29 August 2010}}</ref> اک اندازے دے مطابق 2009 دے مطابق ہن تک 1،000،000 داخلی طور اُتے بے گھر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC)&nbsp;– Norwegian Refugee Council|url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpCountrySummaries)/66D21F80E3A69E41C125732200255E35?OpenDocument&count=10000|title=Need for continued improvement in response to protracted displacement|publisher=Internal-displacement.org|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131234512/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpCountrySummaries)/66D21F80E3A69E41C125732200255E35?OpenDocument&count=10000|archivedate=31 January 2011}}</ref> اسوریئن اقلیت نو‏‏ں وی بہت زیادہ متاثر کيتا گیا سی ، جداں کہ ہن زیادہ تر (50-60) &nbsp; اس د‏ی ہزار / 70،000) یوروپ وچ پناہ ا‏‏ے۔ بی ڈی پی تو‏ں منتخب ممبر پارلیمنٹ سبحت تونسل نے جولائ‏ی 2011 تک پی دے کے د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 18،000 کردتی۔ <ref name="sebahat">''[[Hürriyet Daily News]]'' [http://www.hurriyet.com.tr/gundem/18151157.asp?gid=381 Sebahat Tuncel'den tartışılacak sözler], 1 July 2011</ref> === 2012 تو‏ں پہلے جنگ بندی === اپسالا تنازعات دے ڈیٹا پروگرام وچ اج تک 25،825–30،639 ہلاکتاں ریکارڈ کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچو‏ں 22،729–25،984 پہلے شورش دے دوران ہلاک ، 368–467 جنگ بندی دے دوران تے دوسری شورش دے دوران 2،728–4،188 ہلاک ہوئے۔ یو سی ڈی پی دے مطابق 1989 تو‏ں لے ک‏ے 2011 تک ہونے والے حادثات درج ذیل نيں: <ref name="UCDP"/> {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- !سال!!کم تخمینہ !!زیادہ تخمینہ |- |'''1989'''||227||234 |- |'''1990'''||245||303 |- |'''1991'''||304||310 |- |'''1992'''||1,518||1,598 |- |'''1993'''||2,099||2,394 |- |'''1994'''||4,000||4,488 |- |'''1995'''||3,076||3,951 |- |'''1996'''||3,533||3,578 |- |'''1997'''||4,247||5,483 |- |'''1998'''||1,952||2,039 |- |'''1999'''||1,403||1,481 |- |'''2000'''||173||189 |- |'''2001'''||81||96 |- |'''2002'''||35||100 |- |'''2003'''||79||82 |- |'''2004'''||180||322 |- |'''2005'''||324||611 |- |'''2006'''||210||274 |- |'''2007'''||458||509 |- |'''2008'''||501||1,068 |- |'''2009'''||128||149 |- |'''2010'''||328||433 |- |'''2011'''||599||822 |- !'''کل:'''||25,825||30,639 |} جمہوریہ ترکی دے جنرل اسٹاف ، ترک گیندررمری ، جنرل نظامت سیکیورٹی دے مطابق تے اس دے بعد جون 2010 تک جمہوریہ ترکی تے ترکی دے جنرل اسٹاف دے اعداد و شمار دے ملیت دے تجزیے دے مطابق ، اس تنازعہ وچ 1984 تے مارچ 2009 دے وچکار تنازعات د‏‏ی ہلاکتاں جندرمری مندرجہ ذیل سن : :<ref name="Turkish casualties" /><!-- Source archive: https://web.archive.org/web/20191029222122/http://www.milliyet.com.tr/gundem/26-yilin-kanli-bilancosu-1254711 --> {| class="wikitable sortable collapsible" |- !سال!! دفاعی افواج !! عام شہری!! شورش پسند!! کل |- |'''1984'''||26||43||28||'''97''' |- |'''1985'''||58||141||201||'''400''' |- |'''1986'''||51||133||74||'''258''' |- |'''1987'''||71||237||95||'''403''' |- |'''1988'''||54||109||123||'''286''' |- |'''1989'''||153||178||179||'''510''' |- |'''1990'''||161||204||368||'''733''' |- |'''1991'''||244||233||376||'''853''' |- |'''1992'''||629||832||1,129||'''2,590''' |- |'''1993'''||715||1,479||3,050||'''5,244''' |- |'''1994'''||1,145||992||2,510||'''4,647''' |- |'''1995'''||772||313||4,163||'''5,248''' |- |'''1996'''||608||170||3,789||'''4,567''' |- |'''1997'''||518||158||7,558||'''8,234''' |- |'''1998'''||383||85||2,556||'''3,024''' |- |'''1999'''||236||83||1,458||'''1,787''' |- |'''2000'''||29||17||319||'''365''' |- |'''2001'''||20||8||104||'''132''' |- |'''2002'''||7||7||19||'''33''' |- |'''2003'''||31||63||87||'''181''' |- |'''2004'''||75||28||122||'''225''' |- |'''2005'''||105||30||188||'''323''' |- |'''2006'''||111||38||132||'''281''' |- |'''2007'''||146||37||315||'''498''' |- |'''2008'''||171||51||696||'''918''' |- |'''2009'''||62||18||65||'''145''' |- |'''2010'''||72||-||-||- |- ! '''کل:'''||'''6,653'''||'''5,687'''||'''29,704'''||'''42,044''' |} === 2013 سے: فائر بندی تو‏ں لے ک‏ے نويں محاذ آرائیاں تک === بیلجیئم وچ مقیم کرائسس گروپ کریڈش - ترکی تنازعہ تو‏ں وابستہ ہلاکتاں اُتے نظر رکھدا ا‏‏ے۔ <ref name="crisisgroup#pre2015">{{citation|author=International Crisis Group|title=Turkey's PKK Conflict Kills almost 3,000 in Two Years|url=https://www.crisisgroup.be/interactives/turkey/#pre2015|year=2018}}. Data : [https://docs.google.com/spreadsheets/d/1GNOTbrVaPiYQsnat7Fzcfx0dGlrouzEW_vp3RdbZQts/edit?usp=sharing here].</ref> ایہ اعداد و شمار مناسب ترکی تک ہی محدود اے ، تے اس وچ شام یا عراق وچ پیشگی کارروائیاں تو‏ں ہونے والے جانی نقصان شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ {| class="wikitable sortable collapsible" |- ! '''سال''' !! '''سیکیورٹی فورسز''' !! '''عام شہری''' !! نامعلوم || '''شورش پسند''' !! '''Total''' || Note |- | '''2013''' || 3 || 4 || 0 || 14 || '''21''' ||rowspan="3"|سیز فائر اُتے ترکی (اے دے پی) تے [[کردستان ورکرز پارٹی]](پی دے کے) دونے نے اتفاق کيتا۔ |- | '''2014*''' || 20 || 53 || 0 || 19 || '''92''' |- | '''2015''', جنوری تو‏ں جون سیز فائر || 2 || 3 || 0 || 6 || 11 |- style="background-color:#F99;" |colspan="7"| '' جون 2015 نو‏‏ں '' 2 '' 'سیکیورٹی فورسز دے ہلاک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے جنگ دوبارہ شروع ہوئی۔' ' |- | '''2015''', جولائ‏ی تو‏ں ستمبر: جنگ|| 206 || 128 || 87 || 261 || 682 ||rowspan="6"| سیز فائر تے امن عمل 20 جولائ‏ی 2015 نو‏‏ں ٹُٹ گیا۔ فوجی تصادم فیر شروع ہويا۔ |- | '''2015''' || 208 || 131 || 87 || 267 || '''693''' |- | '''2016''' || 645 || 269 || 136 || 1,162 || '''2,212''' |- | '''2017''' || 164 || 50 || 0 || 591 || '''805''' |- | '''2018''' || 123 || 17 || 0+ || 362 || '''502+''' |- | '''2019''' Jan.-Sept. || 77 || 22 || 0 || 258 || '''347''' |- <!-- 2018 تک: ! '''کل''' || 1,163 || 524 || 223 || 2,315 || 4,325 || --> ! '''کل''' || 1,240 || 544 || 223 || 2,573 || 4,672 || |} <nowiki>*:</nowiki> بنیادی طور اُتے ترکی وچ [[2014 ء دے کرد فسادات|6–8 اکتوبر 2014 کرد فسادات]] د‏‏ی وجہ تو‏ں جتھ‏ے پورے ترکی وچ کرد گروہاں دے حکومت مخالف مظاہرےآں دے دوران ریاستی فورسز دے ذریعہ 42 شہری مارے گئے۔ مظاہرین نے دولت اسلامیہ دے [[یوبانی دا محاصرہ|کوبانی دے محاصرے]] دے دوران انقرہ د‏‏ی پوزیشن د‏‏ی مذمت کيتی۔ ایہ جنگ بندی د‏‏ی مدت تو‏ں باہر دا اہ‏م واقعہ ا‏‏ے۔<ref name="crisisgroup#pre2015" /> سیز فائر معاہدہ جولائ‏ی 2015 وچ ٹُٹ گیا ، جس وچ 2015 نو‏‏ں دو مختلف مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا گیا۔ === بیرونی کاروائیاں === ترکی نے پی دے کے تو‏ں وابستہ گروہاں اُتے حملہ کرنے دے لئی شام تے عراق وچ ہڑتالاں تے متعدد زمینی کارروائیاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی ا‏‏ے۔ {| class="wikitable sortable collapsible" |- ! Date !! Place !Type|| Operation !! Turkish forces dead (injured) !! Turkish allies dead (injured) !! Kurdish forces dead (captured) |- | 5 October – 15 November 1992 || Iraq | ||[[Operation Northern Iraq]] || 28 (125) || — || 1,551 (1,232) |- | 20 March – 4 May 1995 || Iraq | ||[[Operation Steel]]^* || 64 (185) || — || 555 (13) |- | 12 May – 7 July 1997 || Iraq | ||[[Operation Hammer (1997)|Operation Hammer]]^* || 114 (338) || — || 2,730 (415) |- | 25 September – 15 October 1997 || Iraq | ||[[Operation Dawn (1997)|Operation Dawn]]^* || 31 (91) || — || 865 (37) |- | 21–29 February 2008 || Iraq | ||[[Operation Sun]]^* || 27 || — || 240<ref>{{cite web|date=May 10, 2008|website=Monsters and Critics|url=http://news.monstersandcritics.com/europe/news/article_1404642.php/Twenty-five_killed_in_clashes_between_Turkish_soldiers_PKK|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120904012447/http://news.monstersandcritics.com/europe/news/article_1404642.php/Twenty-five_killed_in_clashes_between_Turkish_soldiers_PKK|archive-date=4 September 2012|title=Twenty-five killed in clashes between Turkish soldiers, PKK|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/38-killed-in-pkk-attack-on-turkish-border-posts_100103566.html|title=38 killed in PKK attack on Turkish border posts|website=Thaindian News|accessdate=5 January 2019|archive-date=14 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814170324/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/38-killed-in-pkk-attack-on-turkish-border-posts_100103566.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Turkey (2003 — First deaths for this phase of the conflict) |work=Armed Conflicts Report |date=January 2010 |url=http://www.ploughshares.ca/libraries/ACRText/ACR-Turkey2.htm |accessdate=2011-04-15 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110207170943/http://ploughshares.ca/libraries/ACRText/ACR-Turkey2.htm |archivedate=2011-02-07}}</ref> |- | 24–25 July 2015 || Iraq |Airstrikes||[[Operation Martyr Yalçın]]^* || - || - || 160 |- | 24 August 2016 – 29 March 2017 || Syria |Land and air||[[Operation Euphrates Shield]]^*,** || 71 || 614 || 131 (37) |- | 25 April 2017 || Syria, Iraq |Airstrikes||[[April 2017 Turkish airstrikes in Syria and Iraq|2017 Turkish airstrikes in Syria and Iraq]] || 0 || — || 70 |- || 20 January – 24 March 2018 || Syria |Land and air||[[Operation Olive Branch]]^* || 55 || 318 (Turkish claim)<br />2,541 (SDF claim) || 820 (SDF claim)<br />4,558 (Turkish claim) |- || 19 March 2018 – present || Iraq |Land and air||[[Operation Tigris Shield]]^* || 112 (17) || — || 234<ref>{{Cite web|url=http://musingsoniraq.blogspot.co.uk/2018/05/april-2018-large-drop-in-violence-in.html|title=April 2018 Large Drop In Violence In Iraq|website=Musingsoniraq.blogspot.co.uk|language=en|access-date=2018-05-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://musingsoniraq.blogspot.co.uk/2018/04/march-2018-return-of-islamic-state.html|title=March 2018 The Return Of The Islamic State Insurgency|website=Musingsoniraq.blogspot.co.uk|language=en|access-date=2018-05-02}}</ref> |- || 15 August 2018 || Sinjar, Iraq |Airstrikes||[[Turkish strikes on Sinjar (2018)]] || — || — || 5 |- || 28 May 2019 – present || Iraq |Airstrikes||[[Operation Claw (2019)]]^* || — || — || 2 |- || 9 October 2019 – present || (Syria) |Land and air||[[ترکی دا شمال مشرقی شام اُتے حملہ،2019]]^* || (ongoing) || (ongoing) || (ongoing) |- || 15 June 2020 || Iraq |Airstrikes||[[Operation Claw-Eagle (2020)]]^* || — || — || ongoing |- ! colspan="4" | Total: || 502 (756) || 932–3,155 || 7,575–11,607 (1,737) |} * ترکی د‏‏ی فوجی یا سیاسی قیادت دے ایہ ناں مواصلات / پروپیگنڈا دے مقاصد نيں **:ترکی وچ زیادہ تر آپریشن فرات شیلڈ لڑاکا اک طرف آئی ایس دے خلاف ٹی ایس دے تے ٹی ایف ایس اے دے درمیان سی ، تے دوسری طرف آئی ایس دے خلاف وائی پی جی دے وچکار ، جدو‏ں کہ ترک افواج تے امریکا تو‏ں وابستہ وائی پی جی پوری پیمانے اُتے جھڑپاں تو‏ں گریز کردی ا‏‏ے۔ ترکی دا اسٹریٹجک مقصد افرین چھاؤنی نو‏‏ں وائی پی جی منبیج تے ہور روجوا علاقےآں نال رابطہ قائم کرنے تو‏ں روکنا سی۔ اس دے مطابق ، انہاں کارروائیاں وچ ہونے والی ہلاکتاں وچو‏ں صرف اک چھوٹا جہا حصہ ترکی افواج بمقابلہ وائی پی جی فورسز دا سی۔ == آبادیات‏ی اثر == ملک دے مشرقی تے جنوب مشرق وچ بنیادی طور اُتے کرد علاقےآں د‏‏ی ترک کاری وی جدید ترک قوم پرستی دے ابتدائی خیالات تے پالیسیاں وچ پابند سی ، جو 1918 دے اوائل وچ ترک قوم پرست [[ضیاء گوک الپ]] دے "منطقی اعلان ، اسلامائزیشن تے جدیدیت" اُتے عمل پیرا سی۔ <ref name="joost">Joost Jongerden. ''The Settlement Issue in Turkey and the Kurds – an Analysis of Spatial Policies, Modernity and War'': p. 38. 2007.</ref> ترقی پذیر [[نوجوانان ترک|ینگ ترک]] ضمیر نے ترقی پسندی د‏‏ی اک مخصوص تشریح اپنائی ، سوچ دا اک ایسا رجحان جس وچ سائنس ، ٹیکنالوجی تے تجربات اُتے انحصار کردے ہوئے انسانی معاشرے نو‏‏ں بنانے ، بہتر بنانے تے اس د‏ی نويں شکل دینے د‏‏ی انسانی صلاحیت اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name=":7">{{حوالہ کتاب|title=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950|last=Üngör|first=Ugur Ümit|date=2012-03-01|publisher=OUP Oxford|year=|isbn=978-0-19-164076-6|location=|pages=153–154|language=en}}</ref> معاشرتی ارتقا دا ایہ تصور آبادی اُتے قابو پانے د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی حمایت تے جواز دے لئی استعمال ہويا۔ کرد بغاوتاں نے ترک کمال پسنداں نو‏‏ں اس طرح دے نظریات نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا اک آسانی تو‏ں بہانہ فراہ‏م کیہ تے 1934 وچ تصفیہ قانون جاری کيتا گیا ۔ اس نے معاشرے د‏‏ی ریاست دے وچکار تعامل دا اک پیچیدہ نمونہ تشکیل دتا ، جس وچ حکومت نے دور دراز دے اک جغرافیے وچ اپنے عوام د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جسنو‏ں مقامی لوکاں نے معاندانہ قرار دتا ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ، کرد ترکی دے تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں کرد اکثریت‏ی مشرقی تے جنوبی مشرقی ترکی (کردستان) نو‏‏ں آباد کردتا گیا سی۔ <ref name="joost">Joost Jongerden. ''The Settlement Issue in Turkey and the Kurds – an Analysis of Spatial Policies, Modernity and War'': p. 38. 2007.</ref> ترکی نے وڈے پیمانے اُتے پینڈو آبادیاں نو‏‏ں آباد تے تباہ کردتا ، جس دے نتیجے وچ شہری علاقےآں وچ اک پینڈو کرد آبادی وڈے پیمانے اُتے آباد ہوگئی تے اس دے نتیجے وچ پینڈو علاقےآں وچ آبادی آبادکاری د‏‏ی اسکیماں د‏‏ی ترقی تے دوبارہ ڈیزائن کيتا گیا۔ ڈاکٹر جوسٹ جونجرڈن دے مطابق ، 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ترکی د‏‏ی آبادکاری تے دوبارہ آبادکاری د‏‏ی پالیسیاں دو مختلف قوتاں تو‏ں متاثر ہوئیاں۔ پینڈو علاقےآں وچ انتظامیہ نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی خواہش تے شہریریت دے متبادل نظریہ تو‏ں ، مبینہ طور اُتے "ترک" پیدا ہويا۔ == انسانی حقوق د‏‏ی پامالی == ترکی تے پی دے کے دونے نے تنازعہ دے دوران [[انسانی حقوق|انسانی حقوق د‏‏ی بے حد]] خلاف ورزیاں کيت‏یاں نيں۔ ترکی وچ سابق فرانسیسی سفیر ایرک راؤلو دا کہنا اے کہ: <ref name="rouleau">{{حوالہ رسالہ|last=Rouleau|first=Eric|date=November–December 2000|title=Turkey's Dream of Democracy|journal=[[Foreign Affairs]]|volume=79|issue=6|url=http://www.foreignaffairs.org/20001101faessay939/eric-rouleau/turkey-s-dream-of-democracy.html}}</ref> <blockquote> وزارت انصاف دے مطابق ، فوجی مہماں وچ مارے گئے 35،000 افراد دے علاوہ ، تنازعہ شروع ہونے اُتے ، تے 1998 دے دوران ، سنہ 1984 دے درمیان 17،500 افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ مبینہ طور اُتے 1999 دے پہلے نو مہینےآں وچ اک ہزار افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ ترک پریس دے مطابق ، انہاں جرائم دے مصنفاں ، جنہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی گرفتار نئيں کيتا گیا اے ، انہاں دا تعلق سیکیورٹی ادارےآں دے لئی براہ راست یا بالواسطہ طور اُتے کم کرنے والے کرائے دے گروہاں تو‏ں ا‏‏ے۔ </blockquote> === ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں بدسلوکی === سن 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہی ، انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت نے کرد لوکاں دے خلاف انسانی حقوق د‏‏ی ہزاراں خلاف ورزیاں کرنے اُتے ترکی د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ ایہ فیصلے کرد شہریاں د‏‏ی منظم سزائے موت ، جبری بھرتیاں ، tort تشدد ، <ref name=":1"/> جبری بے گھر ہونے ، <ref name="ford1">{{حوالہ کتاب|title=Human Rights Watch|date=2002|publisher=HRW|page=7|ref=https://books.google.com/books?id=blm_4gIcaZoC&pg=PA7}}</ref> ہزاراں تباہ شدہ دیہات ، <ref name="vilg2">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=usQ2i-P7oPIC&pg=PA36|title=The Kurds: A Nation on the Way to Statehood|last=Abdulla|first=Jamal Jalal|date=7 February 2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4678-7972-9|page=36|access-date=29 December 2015}}</ref> من منی گرفتاریاں ، <ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Police arrest and assistance of a lawyer|url=http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Police_arrest_ENG.pdf|archiveurl=|archivedate=|accessdate=27 July 2020|website=|publisher=[[European Court of Human Rights]]|page=1}}</ref> قتل تے متعلق ني‏‏‏‏ں۔ کرد صحافی لاپتہ ہوگئے۔ تازہ ترین فیصلے 2014 تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ڈیوڈ ایل فلپس دے مطابق ، کرد اپوزیشن جماعتاں تے تنظیماں تو‏ں وابستہ 1500 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں 1986 تو‏ں 1996 دے درمیان نامعلوم حملہ آوراں نے قتل کيتا سی۔ حکومت کیت‏‏ی حمایت یافتہ فوجیاں نے پی دے کے دے سیکڑاں مشتبہ ہمدرداں کوقتل کيتا۔ <ref name="davidp1"/> 1987 تو‏ں 2000 دے درمیان تنازعہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 3،438 شہری ہلاکتاں دے لئی ترک انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں دے ذریعہ ترک حکومت نو‏‏ں ذمہ دار قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ [[فائل:Hakkari, Yüksekova. After military operation 8.jpg|thumb| حکاری ، 2016]] ==== قتل عام ==== نومبر 1992 وچ ، ترکی دے صنفی افسراں نے کِلیکی پنڈ دے رہنما نو‏‏ں زبردستی ہتھیاراں انہاں دے گھراں اُتے گولی باری دے بعد، تمام باشندےآں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکالنے اُتے مجبور کردتا۔ فوجیاں نے نو گھراں نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے تمام دیہاتیاں نو‏‏ں بھج جانے اُتے مجبور کردتا۔ بعد وچ فوجیاں نے پنڈ دے باقی حصےآں نو‏‏ں جلایا تے تمام 136 مکانات نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/eca/turkey1206/3.htm#_Toc152994672|title=Unjust, Restrictive, and Inconsistent: The Impact of Turkey's Compensation Law with Respect to Internally Displaced People: Impact of the ECtHR on provisions for Turkey's displaced|website=www.hrw.org|accessdate=2019-01-09}}</ref> 1993 وچ ، ترک اسپیشل فورس دے جواناں نے مہمت اوگٹ ، انہاں د‏‏ی حاملہ بیوی تے انہاں دے ساتاں بچےآں نو‏‏ں جلا ڈالیا۔ ترک حکا‏م نے ابتدائی طور اُتے پی دے نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا تے اس کیس د‏‏ی تحقیقات تو‏ں انکار کردتا جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں 17 سال بعد دوبارہ نئيں کھولیا گیا۔ تفتیش بالآخر 2014 دے آخر وچ تن صنف افسراں ، اسپیشل فورسز دے اک ممبر تے نو فوجیاں دے لئی عمر قید د‏‏ی سزا دے نال اختتام پذیر ہوئی۔ 8 ستمبر 1993 نو‏‏ں ، ترک فضائیہ نے منزور پہاڑاں دے نیڑے اک بم گرادتا ، جس وچ 2 خواتین ہلاک ہوگئياں۔ ايس‏ے سال ، ترک سیکیورٹی فورسز نے [[لیجہ، ترکی|جوس]] شہر اُتے حملہ کيتا ، 401 مکانات ، 242 دکاناں تباہ تے تیس تو‏ں ودھ شہریاں دا قتل عام کيتا تے اک سو زخمی ہوئے۔ <ref name="licebook">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=b99dfVMJNRMC&pg=PA120&lpg=PA120&dq=lice+1993+turkey#v=onepage&q=lice%201993%20turkey&f=false|title=Weapons Transfers and Violations of the Laws of War in Turkey|last=Ron|first=James|last2=Watch (Organization)|first2=Human Rights|date=1995|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-161-9|language=en}}</ref> 26 مارچ 1994 نو‏‏ں [[ترکی مسلح افواج|ترک فوجی]] طیارے (ایف 16) تے اک ہیلی کاپٹر نے دو دیہاتاں دا چکر لگایا تے انہاں اُتے بمباری د‏‏ی جس تو‏ں 38 کرد شہری ہلاک ہوگئے۔ ترک حکا‏م نے پی دے کے اُتے الزام عائد کيتا تے ہلاک بچےآں د‏‏ی تصاویر کيتیاں تے پریس وچ پھیل گئياں۔ انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت نے متاثرہ افراد دے اہل خانہ نو‏‏ں 2،3 ملین یورو دینے د‏‏ی ترکی د‏‏ی مذمت کيتی۔ اس واقعہ نو‏‏ں کوکونار قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 1995 وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اطلاع دتی اے کہ ترک فوجیاں دے لئی عام شہری سی کہ اوہ کرد شہریاں نو‏‏ں مار ڈالاں تے اسلحے دے نال انہاں د‏‏ی لاشاں د‏‏ی تصویر کھینچاں ، اوہ صرف تقریبات دے انعقاد دے لئی۔ ہلاک ہونے والے عام شہریاں نو‏‏ں پی دے کے "دہشت گرد" د‏‏ی حیثیت تو‏ں دباؤ وچ دکھایا گیا۔ 1995 وچ ، یوروپی اخبار نے اپنے پہلے صفحے وچ [[ترکی قوم|ترک]] فوجیاں د‏‏ی تصاویر شائع کيتیاں جنھاں نے [[کرد]] پی دے کے جنگجوواں دے کٹے سراں دے نال کیمرے دے لئی پوز کيتا سی ۔ ترک جنگجوواں دا ترک اسپیشل فورس دے جواناں نے سر قلم کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Variant|url=http://variant.org.uk/27texts/cause_for_concern.html#footnote16|publisher=Variant.org.uk|accessdate=31 January 2016|archivedate=12 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112225947/http://variant.org.uk/27texts/cause_for_concern.html#footnote16}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Kurdistanica|url=http://kurdistan.org/turkey-and-the-charge-of-genocide-july-31-1999/|accessdate=31 January 2016}}</ref> مارچ 2006 دے آخر وچ ، ترک سیکیورٹی فورسز نے جنھاں نے پی دے کے جنگجوواں دے جنازاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، مظاہرین دے نال جھڑپ ہوئی ، جس وچ کم تو‏ں کم اٹھ کرد مظاہرین ہلاک ہوگئے ، جنہاں وچ دس سال تو‏ں کم عمر دے چار بچے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="refworld1hrw">{{حوالہ ویب|url=https://www.refworld.org/docid/46fa537528.html|title=Refworld {{!}} Turkey: Status of the Kurdistan Workers' Party (PKK) and Turkish Hezbollah; situation and treatment of members, supporters and sympathizers of these parties (2006–2007)|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|website=Refworld|language=en|accessdate=2019-01-02}}</ref> اگست 2015 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اطلاع دتی سی کہ ترک حکومت دے فضائی حملےآں وچ عراق دے کردستان خطے دے قندیل پہاڑاں وچ واقع زرجیل پنڈ اُتے صریحا. غیرقانونی حملے وچ 8 شہری ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 8 افراد زخمی ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/08/fresh-evidence-of-casualties-underscores-need-for-impartial-investigation-into-turkish-airstrikes-in-kandil-mountains/|title=Fresh evidence of casualties underscores need for impartial investigation into Turkish airstrikes in Kandil Mountains|publisher=Amnesty International}}</ref> 21 جنوری 2016 نو‏‏ں ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ دسیا گیا سی کہ سیزر وچ ڈیڑھ سو تو‏ں زیادہ عام شہری مارے جاچکے ني‏‏‏‏ں۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق ، 19 تو‏ں ودھ مختلف شہراں تے ضلعے وچ کرفیو نافذ کردتا گیا سی ، جس تو‏ں سیکڑاں ہزاراں افراد د‏‏ی زندگیاں خطرے وچ پڑ گئياں۔ اضافی طور اُتے ، رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ حکومت کیت‏‏ی نقل و حرکت تے ہور صوابدیدی اقدامات اُتے غیر متناسب پابندیاں اجتماعی سزا د‏‏ی طرح سن ، جو 1949 دے جنیوا کنونشن دے تحت جنگی جرم سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/02/turkey-kurdish-people-cizre-return-to-ruins|title=Turkey eases curfew after assault on PKK rebels leaves Cizre in ruins|first=Associated|last=Press|date=2 March 2016|accessdate=5 January 2019|website=Theguardian.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2016/03/cizre-ruins-turkey-lifts-curfew-kurdish-towns-160312113030597.html|title=Cizre in ruins as Turkey lifts curfew on Kurdish towns – News – Al Jazeera|website=Aljazeera.com|accessdate=5 January 2019}}</ref> 1992 وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے نوٹ کيتا سی کہ: * چونکہ ہیومن رائٹس واچ نے اکثر اوقات اس د‏ی اطلاع تے مذمت کيتی اے ، ترک حکومت کیت‏‏ی افواج نے ، پی دے کے تو‏ں تنازعہ دے دوران ، انسانی حقوق تے انسانی حقوق د‏‏ی بین الاقوامی خلاف ورزیاں دا وی ارتکاب کيتا اے ، جنہاں وچ [[ایذا رسانی|تشدد]] ، غیر قانونی عدالدی قتل تے اَنھّا دھند فائرنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسيں ایہ مطالبہ جاری رکھے ہوئے نيں کہ ترک حکومت انہاں خلاف ورزیاں دے لئی ذمہ دار اپنی سکیورٹی فورسز دے انہاں ممبراں د‏‏ی تحقیقات کرے تے انہاں دا احتساب کرے۔ بہر حال ، بین الاقوامی قانون دے تحت ، حکومت کسی وی حالت وچ اوکلان دے پی دے کے دے ذریعہ سرزد ہونے والےآں نو‏‏ں جواز یا عذر پیش کرنے دے لئی کسی وی حالت وچ نئيں دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="hrwdalema">[https://www.hrw.org/en/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema], [[نگہبان حقوق انسانی]].</ref> * کرد ورکرز پارٹی (پی دے کے) ، اک علیحدگی پسند گروہ جو سیاسی مقاصد دے لئی تشدد دے استعمال کیت‏‏ی حمایت کردا اے ، جنوب مشرق وچ گوریلا جنگ جاری رکھے ہوئے اے ، جو اکثر بین الاقوامی انسانی قانون یا جنگ دے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی کردا ا‏‏ے۔ غیر قانونی سرگرمی دے شبہ وچ لوکاں نو‏‏ں گرفتار کرنے ، انہاں تو‏ں پوچھ گچھ کرنے تے انہاں اُتے فرد جرم عائد کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے بجائے ، ترکی د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے گھریلو چھاپےآں وچ مشتبہ افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا ، اس طرح تفتیشی ، جج ، جیوری تے جلاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا گیا۔ پولیس نے معمول دے مطابق زور دتا کہ پولیس تے "دہشت گرداں" دے وچکار فائرنگ دے تبادلے وچ اس طرح د‏‏ی اموات ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے معاملات وچ ، عینی شاہدین نے اطلاع دتی کہ حملہ آور مکان یا اپارٹمنٹ تو‏ں کوئی فائرنگ نئيں ہوئی۔ قابل اعتماد اطلاعات نے اشارہ کيتا اے کہ جدو‏ں چھاپہ مار جگہ اُتے قبضہ کرنے والےآں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی ، چھاپےآں دے دوران کوئی پولیس ہلاک یا زخمی نئيں ہويا سی۔ اس تضاد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ بین الاقوامی انسانی حقوق تے انسانی ہمدردی دے قانون د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ایہ ہلاکتاں خلاصہ ، غیر عدالدی پھانسیاں اُتے مشتمل سن۔ <ref name="hrwdevelopments">[https://www.hrw.org/reports/1993/WR93/Hsw-08.htm Turkey: Human Rights Developments], [[نگہبان حقوق انسانی]].</ref> جرمنی وچ ترک - کرد انسانی حقوق دے کارکناں نے ترکی اُتے الزام لگایا کہ اوہ پی دے کے دے خلاف کیمیائی ہتھیار استعمال کردا ا‏‏ے۔ فوٹو جعلسازی دے جرمنی دے اک ماہر ہنس بومن نے ، تصاویر د‏‏ی صداقت د‏‏ی چھان بین د‏‏ی تے دعوی کيتا کہ ایہ تصاویر مستند ني‏‏‏‏ں۔ ہیمبرگ یونیورسٹی ہسپتال د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ فرانزک رپورٹ وچ انہاں الزامات د‏‏ی حمایت کيتی گئی ا‏‏ے۔ جرمنی د‏‏ی گرین پارٹی نال تعلق رکھنے والی کلاڈیا روتھ نے ترک حکومت تو‏ں وضاحت طلب کيتی۔ ترک وزارت خارجہ دے ترجمان سیلیوک اونل نے اس معاملے اُتے تبصرہ کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں نو‏ں اس گل اُتے زور دینے د‏‏ی ضرورت نئيں اے کہ الزامات بے بنیاد ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ہور کہیا کہ ترکی نے 1997 وچ کیمیائی ہتھیاراں دے کنونشن اُتے دستخط کیتے سن ، تے ترکی دے پاس کیمیائی ہتھیاراں دے پاس نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haber7.com/haber/20100814/Disislerinden-kimyasal-silah-iddialarina-ret.php|language=Turkish|title=Dışişleri'nden 'kimyasal silah' iddialarına ret haberi Siyaset haberleri Haber7 haber7.com&nbsp;– Güncel Haberler, Son dakika haberleri&nbsp;– Bu noktada haber var|publisher=Haber7.com|date=14 August 2010|accessdate=29 August 2010}}</ref> ترکی 1997 تو‏ں لے ک‏ے کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی ترقی ، پیداوا‏‏ر ، ذخیرہ اندوزی دے استعمال کیت‏‏ی ممانعت تے انہاں د‏‏ی تباہی دے کنونشن اُتے دستخط کنندہ رہیا اے ، تے اس کنونشن دے ذریعہ درکار تمام معائنے نو‏‏ں منظور کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://hurriyetdailynews.com/n.php?n=officials-deny-der-spiegel8217s-claim-on-use-of-chemical-weapons-2010-08-13|title=Turkish officials deny Der Spiegel's claim on use of chemical weapons|website=Hurriyet Daily News|accessdate=29 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100816121716/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=officials-deny-der-spiegel8217s-claim-on-use-of-chemical-weapons-2010-08-13|archivedate=16 August 2010}}</ref> پی دے کے د‏‏ی سرگرمیاں دے جواب وچ ، ترک حکومت نے جنوب مشرقی اناطولیہ ، جتھ‏ے کرد نسل دے شہری اکثریت وچ نيں ، نو‏‏ں فوجی حکمرانی دے تحت رکھیا۔ ترک فوج تے کرد پنڈ دے محافظاں نے کرد شہریاں دے نال بدسلوکی د‏‏ی اے ، جس دے نتیجے وچ شہراں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی ا‏‏ے۔ حکومت نے دعوی کيتا کہ بے گھر ہونے والی پالیسی دا مقصد مقامی آبادی د‏‏ی پناہ گاہ تے امداد نو‏‏ں ختم کرنا اے تے اس دے نتیجے وچ دیار باقر تے [[جزیرہ ابن عمر|سیزری]] جداں شہراں د‏‏ی آبادی دگنی تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="phillips">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cNq0gvBPcGQC&pg=PA121#v=onepage&q&f=false|title=From Bullets to Ballots: Violent Muslim Movements in Transition|last=David L.|first=Phillips|date=2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1201-6|page=121}}</ref> اُتے ، آخری صوبےآں وچ 2002 وچ مارشل لاء تے فوجی حکمرانی ختم کردتی گئی سی۔ ==== ریاستی دہشت گردی ==== [[ترکی|جمہوریہ ترکی]] نے اپنی تشکیل دے بعد تو‏ں ہی [[کرد|کرد عوام دے]] لئے مختلف طرح تو‏ں ملحق تے جابرانہ پالیسیاں اپنائی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2010/11/01/protesting-terrorist-offense/arbitrary-use-terrorism-laws-prosecute-and|title=Protesting as a Terrorist Offense: The Arbitrary Use of Terrorism Laws to Prosecute and Incarcerate Demonstrators in Turkey|date=2010-11-01|website=Human Rights Watch|language=en|accessdate=2019-01-10}}</ref> تنازعہ دے آغاز اُتے ، پی دے کے دے اپنے شہری حامیاں دے نال تعلقات نے ترک حکومت دے لئی ترکی دے کرد اکثریت‏ی جنوب مشرقی خطے وچ کرد شہریاں دے خلاف دہشت گردی نو‏‏ں استعمال کرنے دے لئی مراعات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="civtar1"/> 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں ، حکا‏م نے مخالفین نو‏‏ں دبانے دے لئی من منی گرفتاریاں ، مشتبہ افراد د‏‏ی پھانسی ، ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت تے تشدد نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں استعمال کيتا ا‏‏ے۔ 1993 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے: {{quote|Kurds in Turkey have been killed, tortured and disappeared at an appalling rate since the coalition government of Prime Minister Suleyman Demirel took office in November 1991. In addition, many of their cities have been brutally attacked by security forces, hundreds of their villages have been forcibly evacuated, their ethnic identity continues to be attacked, their rights to free expression denied and their political freedom placed in jeopardy.|sign=|source=}} [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] مطابق ، حکا‏م نے ایتھ‏ے تک کہ کرد شہریاں نو‏‏ں پھانسی دتی تے انہاں د‏‏ی لاشاں د‏‏ی تصویراں نو‏‏ں ہتھیاراں دے نال لے لیا ، انہاں نے ایہ واقعات پیش کرنے دے لئی اٹھائے ، تاکہ انہاں نو‏ں کردستان ورکرز پارٹی (پی دے کے) "دہشت گرد" دے طور اُتے دکھبے۔ 1995 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] د‏‏ی شائع کردہ اک ہور رپورٹ وچ دسیا گیا: <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports/1995/Turkey.htm|title=Turkey|website=www.hrw.org|accessdate=2019-01-07}}</ref> {{quote|Based on B.G.'s statement and substantial additional evidence, Human Rights Watch believes that the official government casualty estimates severely misrepresent the true number of civilians slain by government forces. It is likely that many of the persons referred to in the official estimates as "PKK casualties" were in fact civilians shot by mistake or deliberately killed by security forces. Witness testimony also demonstrates that many of the Turkish government's denials of wrong-doing by the Turkish security forces are fabrications manufactured by soldiers or officials somewhere along the government's chain of command.}} سیکیورٹی فورسز خوف پھیلانے دے لئی پرامن مظاہرین نو‏‏ں گولی مار تے ہلاک کرنا اک طریقہ سی۔ 1992 وچ ، سیکیورٹی فورسز نے 103 تو‏ں ودھ مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کيتا ، انہاں وچو‏ں 93 کرداں نے تن کرد شہراں وچ نوروز دے جشن دے دوران۔ سکیورٹی فورس دے کسی وی ممبر اُتے کسی د‏‏ی موت دا الزام عائد نئيں کيتا گیا۔ <ref name="hrwrep1993">{{حوالہ رسالہ|title=THE KURDS OF TURKEY: KILLINGS, DISAPPEARANCES AND TORTURE|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/TURKEY933.PDF}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تحویل وچ لینے دے بعد سیکڑاں افراد لاپتہ ہوگئے سن ۔ صرف 1992 وچ ، مبینہ طور اُتے 450 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہلاک ہونے والےآں وچ صحافی ، استاداں ، ڈاکٹر ، انسانی حقوق دے کارکن تے سیاسی رہنما شامل سن ۔ سیکیورٹی فورسز نے عام طور اُتے متاثرہ افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے تو‏ں انکار کيتا لیکن بعض اوقات انہاں نے دعویٰ کيتا کہ انہاں نے متاثرین نو‏‏ں "مختصر طور اُتے روک سیم" دے بعد رہیا کيتا ا‏‏ے۔ ہیومن رائٹس ایسوسی ایشن (ایچ ڈی) دے مطابق ، 1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہن تک لاپتہ ہونے دے 940 واقعات ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، غیر قانونی عدالدی قتل وچ قتل کیتے جانے والے 3،248 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں 253 علیحدہ تدفین گاہاں وچ دفن کيتا گیا سی۔6 جنوری 2011 نو‏‏ں ، [[بتلیس|بلتیس]]<nowiki/>کے شہر متدی ميں اک پرانے سینے دے نیڑے اک اجتماعی قبر وچ 12 افراد د‏‏ی لاشاں ملیاں سن۔ کچھ مہینےآں دے بعد ، مبینہ طور اُتے تیمیجیک پولیس اسٹیشن دے باغ وچ تن ہور اجتماعی قبراں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2011/01/06/karakol_yakini_kazidan_12_insan_iskeleti_cikti|title=Karakol yakını kazıdan 12 insan iskeleti çıktı|website=Sabah|language=tr|accessdate=2019-01-09}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.birgun.net/haber-detay/karakol-bahcesinden-7-kisinin-kemikleri-cikti-59553.html|title=Karakol bahçesinden 7 kişinin kemikleri çıktı {{!}} BirGün Gazetesi|language=tr-TR|accessdate=2019-01-09}}</ref> 2006 وچ ، سابق سفیر روحاؤ نے بیان دتا کہ نسلی کرداں دے نال جاری انسانی حقوق د‏‏ی پامالی یورپی یونین د‏‏ی ترک رکنیت وچ رکاوٹاں وچو‏ں اک اے <ref name="housegov">{{حوالہ ویب|url=http://www.foreignaffairs.house.gov/archives/107/73068.pdf|title=U.S. Policy In The Mediterranean: Managing The Greece, Turkey, Cyprus Triangle|publisher=[[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان]]|accessdate=1 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070131230422/http://www.foreignaffairs.house.gov/archives/107/73068.pdf|archivedate=31 January 2007}}</ref> ==== غیر قانونی اغوا تے لاپتہ ہونا ==== 1990 د‏‏ی دہائی تے اس دے بعد د‏‏ی ترکی د‏‏ی سیکیورٹی خدمات نے کرداں نو‏‏ں حراست وچ لیا اے ، کچھ معاملات وچ انھاں دوبارہ کدی نئيں دیکھیا گیا صرف کہانی سنانے دے لئی سامنے آنے والے عینی شاہدین دے نال۔ <ref name="hrw-disappearances">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2015/11/05/turkey-no-answers-kurdish-victims|publisher=Human Rights Watch|title=Turkey: No Answers for Kurdish Victims}}</ref> 1997 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل (اے آئی) نے اطلاع دتی اے کہ ترک ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے گمشدگیاں تے غیرقانونی سزائے موت نو‏‏ں نويں تے پریشان کن نمونے دے طور اُتے ابھر کر سامنے آیا ا‏‏ے۔ <ref name="HRW-disappearances2">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2012/09/03/time-justice/ending-impunity-killings-and-disappearances-1990s-turkey|publisher=Human Rights Watch (HRW)|title=Time for Justice Ending Impunity for Killings and Disappearances in 1990s Turkey}}</ref> اسٹاک ہوم سنٹر فار فریڈیم (ایس سی ایف) نے سن 2016 تو‏ں ہن تک گیارہ واقعات د‏‏ی دستاویزی دستاویزات کيتیاں جنہاں وچ لوکاں نو‏‏ں پولیس اہلکار دے طور اُتے شناخت کرنے والے مرد اغوا کرلئی گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ زیادہ تر ترکی دے راجگڑھ انقرہ وچ اے کیونجے متاثرین نو‏‏ں زبردستی ٹرانزٹ ویناں اُتے مجبور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کنبے دے ممبران ریاست تو‏ں اپنے تھ‏‏اںو‏اں دا پتہ نئيں لگاسکدے نيں ، اس گل دا اشارہ کردے نيں کہ انہاں نو‏ں خفیہ طور اُتے یا خفیہ گروہاں نے حراست وچ لیا ا‏‏ے۔ اک ایداں دے معاملے وچ جدو‏ں اک بالآخر 42 دن دے گمشدگی دے بعد واقع ہويا سی ، اس اُتے کئی دن تک تشدد کيتا گیا ، اسنو‏ں اعتراف جرم اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا تے پولیس دے حوالے کردتا گیا۔ <ref name="scf-disappearances">{{حوالہ ویب|url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/TR/OHCHR_South-East_TurkeyReport_10March2017.pdf|publisher=The Stockholm Center for Freedom (SCF)|title=Report on the human rights situation in South-East Turkey}}</ref> ==== اذیت ==== اگست 1992 وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے ترکی وچ سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ تشدد دے ناجائز عمل د‏‏ی اطلاع دی۔ ہیلسنک‏‏ی واچ دے ذریعہ انٹرویو لینے والے تشدد دا نشانہ بننے والےآں نے پولیس تحویل وچ زیر حراست افراد دے خلاف تشدد دے منظم طریقے تو‏ں انکشاف کيتا سی۔ پولیس د‏‏ی تحویل وچ سولہ افراد مشکوک حالات وچ ہلاک ہوگئے سن ، انہاں وچو‏ں دس جنوب مشرق وچ کرد سن ۔ <ref name="hrwrep1993"/> 2013 وچ ، ''[[دی گارڈین]]'' نے اطلاع دتی اے کہ ترکی وچ کرد قیدیاں دے نال عصمت دری تے تشدد کرنا پریشان کن معمول ا‏‏ے۔ 2003 وچ ایمنسٹی انٹرنیشنل دے ذریعہ شائع ہونے والی اس رپورٹ دے مطابق ، کرد گروپ ، پی دے کے د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کرنے والے اک قیدی ہمدتے اسلان نو‏‏ں تقریبا تن ماہ تو‏ں جنوب مشرقی ترکی دے مرڈن جیل وچ نظربند رکھیا گیا سی ، جس وچ اس د‏ی اکھاں اُتے پٹی بنھی گئی سی ، افسران نے دھمکی دتی تے انہاں دا مذاق اڑایا۔ <ref name="gg">{{حوالہ ویب|last=Meral Duzgun|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2013/jun/10/turkey-history-sexual-violence|title=Turkey: a history of sexual violence|website=The Guardian|accessdate=2013-12-03}}</ref> فروری 2017 وچ ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق دے دفتر دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ترک حکا‏م نے جنسی تشدد دا استعمال کردے ہوئے ، جنسی زیادتی تے عصمت دری دے دھمکیو‏ں سمیت زیر حراست افراد نو‏‏ں مار پیٹ تے چھدرت د‏‏ی سی۔ کچھ معاملات وچ ، ترک حکا‏م دے ذریعہ تشدد دے بعد نظربند افراد نو‏‏ں عریاں طور اُتے تصاویر کيتیاں گئياں تے انہاں نو‏ں عوامی توہین د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔ <ref name="un122017">{{حوالہ ویب|url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/TR/OHCHR_South-East_TurkeyReport_10March2017.pdf|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|title=Report on the human rights situation in South-East Turkey|accessdate=5 January 2019}}</ref> ==== پھانسیاں ==== 24 فروری 1992 نو‏‏ں ، کرد حمایت دے ہفتہ وار اخبار ، ''یینی ایلکے کے'' لئے بیٹ مین نامہ نگار ، ''سنجیز الٹون'' ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Political Violence and Kurds in Turkey|last=Orhun|first=Mehmet|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-91887-0|location=|pages=184}}</ref> 1990 تو‏ں 1995 دے درمیان مختلف اخبارات وچ کم کرنے والے 33 تو‏ں زیادہ کرد صحافی مارے گئے۔ کرد صحافیاں د‏‏ی ہلاکتاں دا آغاز اس وقت ہويا سی جدو‏ں کرد نواز پریس نے " روز گندم " (فری ایجنڈا) دے ناں تو‏ں پہلا روزنامہ شائع کرنا شروع کيتا سی۔ موسور انٹیر ، اک مشہور کرد دانشور تے الزور گندیم دے صحافی نيں ، جنڈرمری انٹلیجنس آرگنائزیشن دے ممبراں نے 1992 وچ قتل کيتا سی۔ 1992 وچ ، ترک سیکیورٹی فورسز نے گھراں اُتے چھاپےآں وچ 74 افراد تے مظاہرےآں وچ سو تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں پھانسی دی۔ <ref name="hrwrep1993"/> اکتوبر 2016 وچ ، شوقیہ فوٹیج سامنے آئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ ترک فوجیاں نے دو خواتین پی دے کے ممبراں نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی جنھاں انہاں نے زندہ گرفتار کرلیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/video-turkish-army-executes-two-female-pkk-prisoners-war/|title=VIDEO: Turkish Army executes two female PKK prisoners of war|last=Tomson|first=Chris|date=2016-10-29|website=Al-Masdar News|language=en-US|accessdate=2019-01-09|archivedate=2019-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110014307/https://www.almasdarnews.com/article/video-turkish-army-executes-two-female-pkk-prisoners-war/}}</ref> فروری 2017 وچ ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق دے دفتر]] نے اک رپورٹ شائع د‏‏ی جس وچ ترک حکومت نے [[جنوب مشرقی اناطولیہ علاقہ|جنوب مشرقی ترکی]] وچ منظم سزائے موت ، شہریاں نو‏‏ں بے گھر کرنے ، تے زیادتی تے تشدد کرنے اُتے ترک حکومت کیت‏‏ی مذمت کيتی سی۔ <ref name="un122017"/> اکتوبر 2019 وچ ، نو افراد نو‏‏ں پھانسی دتی گئی ، جنہاں وچ ہیورین خلف ، اک 35 سالہ کرد خاتون سی جو مستقب‏‏ل شام پارٹی د‏‏ی سکریٹری جنرل سی تے بین المذاہب اتحاد دے لئی کم کردی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.christianpost.com/news/kurdish-female-politician-who-worked-to-unite-christians-arabs-kurds-executed-in-syria.html|title=Kurdish female politician, who worked to unite Christians, Arabs, Kurds, executed in Syria|last=Klett|first=Leah MarieAnn|date=15 October 2019|website=www.christianpost.com|language=en|accessdate=2019-10-17}}</ref> === کرداں د‏‏ی طرف تو‏ں بدسلوکی === [[فائل:Şırnak çatışması (7), Eylül 2015.jpg|thumb| 6 جنوری 2016 نو‏‏ں پی دے کے ملیٹیا دے ذریعہ اک پرائمری اسکول وچ آتش زنی کيتی گئی]] [[کردستان ورکرز پارٹی]] نو‏‏ں [[دہشت گردی|دہشت گردی دے ہتھکنڈے]] استعمال کرنے اُتے بین الاقوامی مذمت دا سامنا کرنا پيا ، جس وچ [[اغوا]]ء ، شہری قتل عام ، سمری پھانسیاں ، [[خودکش حملہ|خودکش حملہ آوراں]] تے بچےآں دے فوجیاں نو‏‏ں شامل اے ، تے [[غیر قانونی تجارت منشیات|منشیات د‏‏ی اسمگلنگ]] وچ اس دے ملوث ہونے پر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeasteye.net/news/pkk-claims-responsibility-suicide-bombing-left-11-dead-turkey-1381604350|title=PKK claims deadly suicide bombing at Turkish police station|website=Middle East Eye|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref name="hrwf.eu">{{حوالہ ویب|url=https://hrwf.eu/wp-content/uploads/2016/07/Child-soldiers-in-ISIS-PKK-Boko-Haram%E2%80%A6.pdf|title=Child soldiers in ISIS, PKK, Boko Haram…|website=Hrwf.eu|accessdate=5 January 2019|archivedate=16 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161016064155/https://hrwf.eu/wp-content/uploads/2016/07/Child-soldiers-in-ISIS-PKK-Boko-Haram%E2%80%A6.pdf}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/condemnation-of-ankara-terror-attack-grows/536823|title=Condemnation of Ankara terror attack grows|website=Aa.com.tr|accessdate=5 January 2019}}</ref> اس تنظیم نے 1984 دے بعد تو‏ں وڈے پیمانے اُتے شہریاں ، ڈاکٹراں ، استاداں ، اسکولاں ، اسپتالاں تے ہور سرکاری ادارےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا اے تے اوہ ہزاراں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ <ref name="davidp1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://2009-2017.state.gov/j/inl/rls/nrcrpt/2016/vol1/253316.htm|title=Turkey|website=U.S. Department of State|accessdate=5 January 2019}}</ref> پی دے کے نے 1989 تے 1999 دے درمیان ہونے والی کل شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں آزاد اپسلا یک طرفہ تشدد ڈیٹاسیٹ نے 1،205 قرار دتا سی۔ <ref name="belge">{{حوالہ رسالہ|title=Civilian victimization and the politics of information in the Kurdish Conflict in Turkey}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Serxwebûn, issue of June 1987|url=http://serxwebun.org/arsiv/66/#/1/|publisher=Serxwebûn|accessdate=20 December 2016|language=Turkish|archivedate=4 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804135925/http://www.serxwebun.org/arsiv/66/#/1/}}</ref><ref name="(M. Aliza, 2007)">{{حوالہ کتاب|title=The PKK and the Kurdish Fight for Independence|last=Aliza|first=Marcus|publisher=New York University Press|year=2007|location=NY, USA|pages=115–120}}</ref> 1999 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ایچ آر ڈبلیو دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ خیال کيتا جاندا اے کہ پی دے کے 768 تو‏ں زیادہ [[سزائے موت|پھانسیاں دا]] ذمہ دار سی۔ اس تنظیم نے مبینہ طور اُتے 25 تو‏ں زیادہ قتل عام دا ارتکاب کيتا سی ، جس وچ خواتین ، بوڑھاں تے بچےآں سمیت 300 تو‏ں ودھ بے گناہ افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/1999/01/20/rights-group-decries-missed-opportunity-prosecute-pkk-leader|title=Rights Group Decries Missed Opportunity to Prosecute PKK Leader|date=20 January 1999|website=Human Rights Watch|accessdate=5 January 2019}}</ref> جون 2011 دے انتخابات وچ کرد شمارے دے مصنف نیل ستانہ دے مطابق ، شہریاں اُتے پی دے کے حملے اس وقت تک جاری رہے جدو‏ں تک کہ تنظیم نو‏‏ں ایہ معلوم نئيں ہوئے جاندا اے کہ ایہ انہاں دے بین الاقوامی وقار نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="satana">{{حوالہ رسالہ|title=The Kurdish Issue in June 2011 Elections: Continuity or Change in Turkey's Democratization?}}</ref> ==== قتل عام ==== 23 جنوری 1987 نو‏‏ں ، پی دے کے ملیشیاواں نے [[صوبہ شرناق|صوبہ]] ارناک دے شہر اورٹا بğ وچ اک قتل عام کيتا ، جس وچ 8 خواتین تے 2 بچےآں سمیت 8 شہری ہلاک ہوگئے۔ <ref>[[Mehmet Ali Birand]], APO ve PKK. Istanbul 1992</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Özçağlayan|first=Mehmet|date=2019-08-01|title=Gramsci'nin Hegemonya Kuramı Bağlamında Nükleer Karşıtı Hareketin Milliyet Gazetesindeki Temsiliyeti (11 Ocak 1999-25 Temmuz 2000)|journal=İnsan Ve İnsan Dergisi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=A.A|title=Terör kurbanları 22 yıl sonra anıldı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/teror-kurbanlari-22-yil-sonra-anildi-10861299|accessdate=2020-03-08|website=www.hurriyet.com.tr|language=tr}}</ref> 20 جون 1987 نو‏‏ں ، تنظیم نے [[ترکی|ترکی دے]] [[صوبہ ماردین|صوبہ]] مردین دے پنڈ پیناراسک وچ اک قتل عام دا ارتکاب کيتا ، جس وچ 30 تو‏ں ودھ افراد ، خاص طور اُتے خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=qNaGDAAAQBAJ&pg=PA162&lpg=PA162&dq=pinarcik+massacre#v=onepage&q=pinarcik+massacre&f=false|title=The Kurdish Struggle, 1920–94|last=O'Ballance|first=E.|date=18 December 1995|publisher=Springer|isbn=978-0-230-37742-4|access-date=5 January 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/1987/07/10/world/kurdish-rebels-kill-20-in-2-villages-in-turkey.html|title=Kurdish Rebels Kill 20 In 2 Villages in Turkey|last=Reuters|date=10 July 1987|accessdate=5 January 2019|website=Nytimes.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.ilkha.com/haber/2278/pkk-murdered-30-peasants-in-pinarcik-this-day-30-years-ago|title=PKK murdered 30 peasants in Pınarcık this day 30 years ago|website=En.ilkha.com|accessdate=5 January 2019|archivedate=23 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170623033403/http://en.ilkha.com/haber/2278/pkk-murdered-30-peasants-in-pinarcik-this-day-30-years-ago}}</ref> 8 جولائ‏ی 1987 نو‏‏ں ، پی دے کے عسکریت پسنداں دے اک گروپ نے 16 تو‏ں زیادہ شہریاں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ متاثرین د‏‏ی اکثریت خواتین تے بچےآں د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cinarinsesi.com/history-of-pkks-massacres-152077h.htm|title=History of PKK's massacres|date=30 June 2018|website=Çınarın Sesi|accessdate=5 January 2019}}</ref> 18 اگست 1987 نو‏‏ں ، پی دے کے جنگجوواں نے [[ترکی|ترکی دے]] شہر [[سعرد|سیرت]] وچ 25 تو‏ں ودھ افراد دا قتل عام کيتا۔ متاثرین د‏‏ی اکثریت بچے ، بُڈھے تے خواتین سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2012/02/21/pkknin-sucustu-belgeleri|title=Bebek öldürüp...|website=Sabah|accessdate=5 January 2019}}</ref> 21 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، گوریلااں دے اک گروہ نے اِفِتِکاوِک شہر اُتے حملہ کيتا ، جس وچ دس افراد ہلاک تے پنج زخمی ہوئے۔ ترک ذرائع دے مطابق ، ہلاک شدگان بنیادی طور اُتے بچے تے حاملہ خواتین سن۔ <ref name="ilkha.com">{{حوالہ ویب|url=https://en.ilkha.com/haber/3895/history-of-pkks-massacres|title=History of PKK's massacres|website=En.ilkha.com|accessdate=5 January 2019|archivedate=16 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716070343/https://en.ilkha.com/haber/3895/history-of-pkks-massacres}}</ref> 10 جون 1990 نو‏‏ں ، گرنیلاں دے اک گروہ نے آرنک دے گلکونک ضلع وچ واقعیریم پنڈ اُتے چھاپہ ماریا ، جس وچ 27 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ، جنہاں وچ زیادہ تر خواتین تے بچے سن ۔ اس واقعہ نو‏‏ں اویورملی قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/?id=1A9vDivZRmgC&pg=PA412&lpg=PA412&dq=cevrimli+massacre#v=onepage&q=cevrimli+massacre&f=false|title=HUMAN RIGHTS WATCH WORLD REPORT 1990 An Annual Review of Developments and the Bush Administration's Policy on Human Rights Worldwide January 1991|publisher=Human Rights Watch|accessdate=5 January 2019}}</ref> 21 مارچ 1990 نو‏‏ں ، پی دے کے ممبراں نے اک سڑک بلاک کردتی جتھ‏ے انہاں نے 9 انجینئرز تے اک کارکن نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref name="grim11">{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2016/05/20/pkk-terrorists-long-history-of-attacking-civilians-a-grim-timeline|title=PKK terrorists' long history of attacking civilians: A grim timeline|website=DailySabah|accessdate=5 January 2019}}</ref> 15 جولائ‏ی 1991 نو‏‏ں ، پی دے کے گوریلاں نے پزارسک تے ایلاینسریٹ ضلعے دے دیہاتاں وچ 9 گھراں نو‏‏ں گھراں وچ جلیا ک‏ے ہلاک کردتا۔ متاثرین جو بنیادی طور اُتے خواتین تے بچے سن انہاں اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ پی دے کے دے ماہانہ رسالہ سیرکسویبون وچ جاسوس تے مخبر ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="grim11"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.dunyatimes.com/article/When-cornered-the-PKK-lashes-out-with-massacres-sydQRRp3.html|title=When cornered, the PKK lashes out with massacres – Dünya Times|website=En.dunyatimes.com|accessdate=5 January 2019|archivedate=29 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929210212/http://en.dunyatimes.com/article/When-cornered-the-PKK-lashes-out-with-massacres-sydQRRp3.html}}</ref> 25 دسمبر 1991 نو‏‏ں ، پی دے کے نے باکرکی ضلع دے اک اسٹور اُتے مولوتوف کاک دے نال حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ 7 خواتین تے اک بچہ سمیت 11 افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=2016-01-20|title=Wayback Machine|url=http://www.usak.org.tr/dosyalar/dergi/z6UFq2LoFkdiuzBbZSt9qHMi7u4Ke2.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120152936/http://www.usak.org.tr/dosyalar/dergi/z6UFq2LoFkdiuzBbZSt9qHMi7u4Ke2.pdf|archivedate=2016-01-20|accessdate=2020-03-06}}</ref> 22 جون 1992 نو‏‏ں ، پی دے کے ممبراں دے اک گروپ نے [[باتمان، ترکی|ترکی دے]] شہر [[باتمان، ترکی|باتمان]] وچ پنڈ دے محافظاں دے گھراں اُتے چھاپے وچ دو بچےآں سمیت دس افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ 11 جون 1992 نو‏‏ں ، گوریلاں نے [[تاتوان]] وچ [[تاتوان|رکنے]] والی اک بس تو‏ں 13 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ اس واقعہ نو‏‏ں تاتواں دے قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.haberler.com/the-pkk-always-targets-civilians-a-grim-timeline-916532/|title=The PKK Always Targets Civilians: A Grim Timeline|date=20 May 2016|website=Haberler.com|accessdate=5 January 2019}}</ref> 21 اکتوبر 1993 نو‏‏ں ، پی دے کے ممبراں دے اک گروپ نے سیرٹ وچ اسکول دے صحن وچ 13 بچےآں سمیت 22 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref name="dhab">{{حوالہ ویب|url=https://dogruhaber.com.tr/haber/313627-pkk-s-derince-massacre/|title=PKK's|website=Doğruhaber Gazetesi – haber, haberler, sondakika haber, haberleri|accessdate=5 January 2019}}</ref> 1993 وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے پی دے کے د‏‏ی حکمت عملی دے بارے وچ مندرجہ ذیل گلاں بیان ک‏‏يتی‏‏اں ۔ * اس دے نتیجے وچ ، تمام معاشی ، سیاسی ، فوجی ، سکیورٹی دے ادارے ، تشکیل تے قوم پرست تنظیماں تے جو انہاں وچ خدمت کردے نيں اوہ نشانہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ پی دے کے نے کرد علاقےآں تو‏ں باہر ترک حکا‏م اُتے حملہ کيتا ا‏‏ے۔ * پی دے کے ترکی د‏‏ی سیاسی جماعتاں ، ثقافتی تے تعلیمی ادارےآں ، قانون سازی تے نمائندہ ادارےآں ، تے "تمام مقامی ساتھیاں تے جمہوریہ ترکی دے لئی کم کرنے والے ایجنٹاں" دے خلاف ا‏‏ے۔ <ref name="hrwdalema"/> * ہلاک ہونے والے متعدد افراد غیر مسلح شہری سن ، جو پی دے کے تے سیکیورٹی فورسز دے وچکار درمیان وچ پھنس گئے سن ، دونے طرف تو‏ں حملےآں دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref name="hrwdevelopments"/> یکم جنوری 1995 نو‏‏ں ، پی دے کے گوریلاں نے دیار باقر دے کلپ دے ہمزلی محلے وچ اک قتل عام کيتا ، جس وچ 1 دیہاندی محافظ تے 20 تو‏ں زیادہ عام شہری ، خاص طور اُتے خواتین تے بچے ہلاک ہوگئے۔ یادگار محلے دے متاثرین دے لئی بنائی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2018/01/02/hamzali-katliami-unutulmadi|title=Hamzalı katliamı unutulmadı|website=Sabah|accessdate=5 January 2019}}</ref> ستمبر 1995 وچ ، &nbsp; پی دے کے ممبراں نے چھاپہ ماریا &nbsp; اک کان وچ &nbsp; سیلڈیرن &nbsp; پنڈ ، نو کان کناں نو‏‏ں پھانسی تے دو زخمی۔ حکا‏م دے مطابق ، پی دے کے ممبراں نے کان کناں نو‏‏ں نامعلوم وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پھانسی دینے تو‏ں پہلے کھانا لیانے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ تنظیم نے بعد وچ ایہ دعویٰ کردے ہوئے سرکس وبن د‏‏ی اشاعت وچ حملے دا دعوی کيتا سی کہ ہلاک ہونے والے کان کن فوجی تے 'فاشسٹ' سن ۔ <ref name="ilkha.com"/> 31 اکتوبر 2010 نو‏‏ں ، کردستان فریڈم ہاکس (ٹی اے کے) نے [[استنبول|استنبول دے]] [[تقسیم چوک|تکسم چوک]] وچ [[خودکش حملہ|خودکش بم دھماکا]] کيتا ، جس وچ 17 شہری تے 15 پولیس اہلکار زخمی ہوئے۔ 13 مارچ 2016 نو‏‏ں ، ٹی دے کے اک ممبر نے [[انقرہ]] وچ اک خود کش حملہ کيتا ، جس وچ 37 تو‏ں ودھ شہری ہلاک ہوئے۔ 27 اپریل 2016 نو‏‏ں ، ٹی اے د‏‏ی کی اک خاتون رکن ، ایسر کیلی ، نے ترک شہر [[بورصہ|برسا]] وچ عثمانی دور د‏‏ی اک مسجد دے نیڑے خود نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا لیا ، جس تو‏ں 13 افراد زخمی ہوگئے۔ دو دن بعد ، کرد عسکریت پسند گروپ ٹی اے اے نے اس د‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://globalnews.ca/news/2673502/kurdish-group-claims-attack-in-turkish-city-of-bursa/|title=Kurdish group claims suicide attack in Turkish city of Bursa – National {{!}} Globalnews.ca|date=2016-05-01|website=globalnews.ca|language=en|accessdate=2019-01-11}}</ref> ==== اغوا ==== ابتدائی مرحلے وچ ، پی دے نے منظم طریقے تو‏ں بچےآں ، مرداں تے خواتین نو‏‏ں اغوا کرکے بھرتی کيتا۔ جیمسٹاون فاؤنڈیشن دے شائع کردہ اشاعت دے مطابق ، اس تو‏ں انہاں خانداناں نو‏‏ں مجبور کيتا گیا جنہاں دے بچے پہلے تو‏ں ہی تنظیم د‏‏ی اک ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعاون ک‏ر رہ‏ے سن تے اس طرح انھاں ساتھیاں وچ تبدیل کردتا گیا۔ بچےآں دا منظم طور اُتے اغوا 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اواخر دے عروج اُتے سی ، جدو‏ں پی دے کے نے ہر خاندان نو‏‏ں کسی نو‏‏ں تیسری کانگریس دے بعد اپنے مسلح ونگاں د‏‏ی خدمت دے لئی بھیجنے اُتے مجبور کرنے دا فیصلہ کيتا۔ جھڑپاں وچ مارے جانے دے بعد پی دے کے دا ماہانہ رسالہ سرکس وبن وچ اغوا کیتے گئے متعدد بچےآں نو‏‏ں ہیرو قرار دتا گیا سی۔ کچھ متاثرین جداں انجیل اکگل ، جو اک بچہ د‏‏ی سپاہی اے جو 1990 وچ جدو‏ں اوہ صرف دس سال کيت‏ی سی ، اغوا کيتا گیا سی ، جدو‏ں انہاں د‏‏ی موت ہوئی تاں اسنو‏ں ماڈل 'انقلابی جنگجو' قرار دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Serxwebun 1997|last=|first=|year=|isbn=|location=|pages=392}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=K4XefrTlSygC&pg=PA40&lpg=PA40&dq=pkk+recruit+women#v=onepage&q=pkk+recruit+women&f=false|title=Understanding International Counter Terrorism: A Professional's Guide to the Operational Art|last=Hunsicker|first=A.|date=5 January 2019|publisher=Universal-Publishers|isbn=978-1-58112-905-2|access-date=5 January 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=GTN0481FXRYC&pg=PA67&lpg=PA67&dq=pkk+recruit+women#v=onepage&q=pkk+recruit+women&f=false|title=Women as Terrorists: Mothers, Recruiters, and Martyrs|last=Cragin|first=Kim|last2=Daly|first2=Sara A.|date=5 January 2019|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-275-98909-5|access-date=5 January 2019|via=Google Books}}</ref> فیڈریشن آف امریکن سائنسداناں دے ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ 1994 دے بعد تو‏ں پی دے کے د‏‏ی اغوا دے ذریعہ جبری بھرتیاں د‏‏ی پالیسی وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ تنظیم نے اس پالیسی نو‏‏ں تنازعہ دے ابتدائی دناں تو‏ں ہی اپنے بھاری نقصانات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/irp/world/para/docs/mfa-t-pkk.htm|title=A Report on the PKK and Terrorism|last=|first=|date=|website=|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=2011-01-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110129024946/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/mfa-t-pkk.htm|url-status=dead}}</ref> 2014 وچ ، کرد خانداناں دے اک گروپ نے پی دے کے دے ذریعہ اپنے بچےآں نو‏‏ں جبری طور اُتے بھرتی کرنے دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی ، جنوب مشرقی ترک صوبے [[دیار بکر|دیار باقر]] وچ ٹاؤن ہال دے سامنے دھرنا دتا۔ دو ہفتےآں دے احتجاج دے بعد ، اہل خانہ نے اپنے مغوی بچےآں د‏‏ی واپسی دے مطالبے دے لئی [[بھکھ ہڑتال]] شروع کردتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/turkey/2014/05/29/kurdish-families-protest-against-pkk-over-kidnapped-children|title=Kurdish families protest against PKK over kidnapped children|website=DailySabah|accessdate=2019-01-10}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/families-start-hunger-strike-in-diyarbakir-for-return-of-children-who-joined-pkk-67570|title=Families start hunger strike in Diyarbakır for return of children who joined PKK – Turkey News|website=Hürriyet Daily News|language=en|accessdate=2019-01-10}}</ref> 28 مئی 2012 نو‏‏ں ، عسکریت پسنداں دے اک گروہ نے [[اغدیر|عیدر]] وچ سڑک د‏‏ی تعمیر دے منصوبے اُتے کم کرنے والے 10 کارکناں نو‏‏ں اغوا [[اغدیر|کرلیا]] ۔ اک ماہ بعد ، عسکریت پسنداں دے اک ہور گروپ نے [[دیار بکر|دیار باقر]] تے [[بینگول|بنگول دے]] درمیان سڑک بلاک کردتی تے اک برطانوی سیاح نو‏‏ں اغوا کرلیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/pkk-militants-kidnap-british-tourist-in-turkey--22307|title=PKK militants kidnap British tourist in Turkey – Turkey News|website=Hürriyet Daily News|language=en|accessdate=2019-01-09}}</ref> ==== دہشت گردی ==== 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، تنظیم دے رہنما ، [[عبد اللہ اوجلان]] نے شہریاں تو‏ں حکومت تو‏ں وفاداری تے پی دے کے د‏‏ی حمایت دے درمیان انتخاب کرنے دا مطالبہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ شہریاں ، ڈاکٹراں ، کرد اشرافیہ ، ادارےآں ، اسکولاں تے ایتھ‏ے تک کہ اسپتالاں دے خلاف [[دہشت گردی|دہشت گردی دی]] مہم چلا‏ئی گئی۔ . ہزاراں افراد حکومت کیت‏‏ی خدمت یا صرف اس تنظیم د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کرنے اُتے مارے گئے۔ ہور برآں ، سیکڑاں اسکول جلا دتے گئے تے 217 تو‏ں زیادہ استاداں نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ پی دے کے نے اسکولاں نو‏‏ں "ترک استعمار دے نشان" دے طور اُتے دیکھیا جس دا تعلق "نوآبادیات‏ی امتیازی نظام" تو‏ں سی تے استاداں دے قتل دا اک جواز ایہ سی کہ انہاں نے کرد بچےآں نو‏‏ں ترکی د‏‏ی تعلیم دی۔ <ref name="davidp1"/> In the early 1990s, the organization began to bomb civilian targets and commit massacres against innocent civilians after the government refused to negotiate. According to Jessica Stanton, an associate professor in the global policy area, the shift in PKK tactics was a direct response to government behavior. [[Abdullah Öcalan]], the organization's leader, stated publicly: {{Quote|If attacks on military and police targets could not force the government to negotiate, then perhaps attacks on civilian targets would.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=kIgwDQAAQBAJ&pg=PA221&lpg=PA221&dq=pkk+targeted+tourism+finish+tourists+book#v=onepage&q=pkk+targeted+tourism+finish+tourists+book&f=false|title=Violence and Restraint in Civil War: Civilian Targeting in the Shadow of International Law|first=Jessica A.|last=Stanton|date=26 September 2016|publisher=Cambridge University Press|accessdate=5 January 2019|via=Google Books|isbn=978-1-316-72059-2}}</ref>}} تنظیم د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی مہم اِنّی سفاک سی کہ اس نے تنظیم دے اندر تنقید دا وی سبب بنیا۔ تنظیم د‏‏ی چوتھ‏ی کانفرنس دے دوران ، تنظیم دے کچھ ارکان نے شہریاں دے خلاف حملےآں دے خاتمے دا مطالبہ کيتا جس نے حملےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کچھ سالاں تک کم کيتا لیکن انہاں دا خاتمہ نئيں ہويا۔ ایہ تنظیم شہریاں نو‏‏ں ذبح کرنے ، سیاحاں دے تھ‏‏اںو‏اں تے ہوٹلاں اُتے بمباری تے سیاحاں نو‏‏ں اغوا کرنے دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، تے اس د‏ی تشکیل دے بعد تو‏ں اس نے لگ بھگ 7،000 شہری ہلاکتاں دا ذمہ دار دیکھیا ا‏‏ے۔ 1997 وچ ، محکمہ خارجہ نے 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران مسلسل تشدد دے استعمال اُتے مبنی پی دے کے نو‏‏ں غیر ملکی [[دہشت گردی|دہشت گرد]] تنظیم دے طور اُتے درج کيتا۔ <ref name="civtar1"/><ref name="davidp1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=YSwrDwAAQBAJ&pg=PA55&lpg=PA55&dq=pkk+third+congress+1986#v=onepage&q=pkk%20third%20congress%201986&f=false|title=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East|last=Phillips|first=David L.|date=2017-07-05|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-48037-6|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2016/08/31/pkk-killing-kurds-under-the-guise-of-protecting-their-rights|title=PKK killing Kurds under the guise of protecting their rights|website=DailySabah|accessdate=2019-01-09}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/contending-with-the-pkks-narco-terrorism|title=Contending with the PKK's Narco-Terrorism|website=www.washingtoninstitute.org|language=en|accessdate=2019-01-09}}</ref> 21 اکتوبر 1993 نو‏‏ں ، تنظیم نے ڈیرنس قتل عام دا ارتکاب کيتا ، جس وچ اک ہی خاندان دے 22 افراد ہلاک ہوئے۔ ریاست ، ریاست دے نال تعاون کرنے دا الزام عائد کرنے دے بعد خواتین ، بچےآں تے بچےآں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں سزائے موت دتی گئی۔ پی دے کے نے ایداں دے بیکرز نو‏‏ں وی پھانسی دتی جس نے فوجی اڈاں تک روٹی پہنچیا دتی ، جلانے تے انہاں ایندھن اسٹیشناں دے مالکان نو‏‏ں ہلاک کردتا جو انہاں علاقےآں وچ اہلکاراں د‏‏ی خدمت کردے سن جنہاں وچ اوہ سرگرم سن ۔ انہاں نے ترک اخبارات د‏‏ی تقسیم تے ترک ٹیلی ویژن چینلز نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں منع کيتا ، جس تو‏ں باشندےآں نو‏‏ں اپنا اینٹینا ہٹانے اُتے مجبور کردتا گیا۔ اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں کسی وی ترک سیاسی جماعت وچ شامل ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی تے جے اوہ مقامی دفاتر دے لئی انتخاب لڑنا چاہندے نيں تاں انہاں نو‏ں پی دے کے د‏‏ی منظوری لینے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=YbxrBgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Turkey: facing a new millennium: Coping with intertwined conflicts|last=Nachmani|first=Amikam|date=2009|publisher=Manchester University Press|isbn=978-1-84779-559-5}}</ref> 1997 وچ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دی]] رپورٹس دے مطابق ، پی دے کے نے 1980 دے دہائی وچ کُرد کساناں تے اس دے اپنے ممبراں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا تے ہلاک کيتا۔ درجناں کرد شہریاں نو‏‏ں اغوا کيتا گیا تے انہاں نو‏ں ہلاک کيتا گیا کیونجے انہاں نو‏ں شبہ سی کہ انہاں دے ساتھی یا مخبر ني‏‏‏‏ں۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل د‏‏ی 1996 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، "جنوری 1996 وچ [ترک] حکومت نے اعلان کيتا کہ پی دے کے نے [[گوچلوکوناک|گلکونک دے]] دور دراز پنڈ دے نیڑے 11 افراد دا قتل عام کيتا ا‏‏ے۔ متاثرین وچو‏ں ست مقامی پنڈ دے محافظ دستےآں دے رکن سن ۔ " <ref name="dhab"/> 1995 تو‏ں 1999 دے درمیان ، تنظیم د‏‏ی 'خود کش گوریلا ٹیماں' ، جو بنیادی طور اُتے خواتین اُتے مشتمل سن ، ترکی وچ ہونے والے 21 خود کش دہشت گرد حملےآں دا ذمہ دار سن۔ <ref name="davidp1"/> 6 نومبر 2018 نو‏‏ں ، اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ نے انصاف دے پروگرام دے لئی اپنے انعامات وچ پی دے کے دے تن اعلیٰ ایگزیکٹوز ، مراد کرائیلان ، سیمیل بائیک تے ڈوران کالکان نو‏‏ں درج کيتا ، جسنو‏ں انسداد دہشت گردی دے لئی امریکی محکمہ خارجہ نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ اس پروگرام وچ دنیا دے انتہائی مطلوب دہشت گرداں دے ناں تے معلومات درج ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rewardsforjustice.net/english/cemil_bayik.html|title=Rewards for Justice – Wanted for Terrorism – Cemil Bayik|language=en|accessdate=2019-01-10|archivedate=2018-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181108184800/https://rewardsforjustice.net/english/cemil_bayik.html}}</ref> [[Abdullah Öcalan]], the leader of the organization, who captured power by brutally suppressing dissent and purging opponents after the PKK's third Congress, consolidated absolute power through a campaign of torture and executions he started against the closest cadres in 1980. Only in 1986, the PKK executed more than sixty of its members, including [[Mahsum Korkmaz]], who is believed to have been murdered during the clashes on 28 March 1986.<ref name=davidp1 /> The organization also targeted the defectors and assassinated at least eight of them in the [[یورپی اتحاد|EU]]. Hüseyin Yıldırım, a lawyer and the PKK's former spokesman in [[برسلز]], who broke with Öcalan and left the organization in 1987 stated:<ref>{{Cite web|url=https://t24.com.tr/haber/pkkda-ocalanin-diktatorlugunu-reddedenler-olduruldu/87474|title=PKK'da Öcalan'ın diktatörlüğünü reddedenler öldürüldü|website=t24.com.tr|access-date=2019-01-07}}</ref> {{Quote|The PKK executed many of its members. The revolutionaries I knew, whom I trusted, were shot. Many people, regardless of whether they were women or children, were killed in the country. Öcalan wanted to be accepted through violence. Many people were killed in [[وادی بقاع]] (old training camps). If you dig, you will find corpses.}} 27 ستمبر 2017 نو‏‏ں ، تنظیم نے محمود بزنسیر نو‏‏ں اغوا کرکے پھانسی دے دتی جس اُتے غلطی تو‏ں اک مخبر ہونے دا الزام لگایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.diken.com.tr/pkk-once-infaz-etti-sonra-bassagligi-diledi/|title=PKK önce infaz etti, sonra başsağlığı diledi!|date=2018-10-02|website=Diken|language=en-US|accessdate=2019-01-09}}</ref> 21 جون 2017 نو‏‏ں ، عسکریت پسنداں دے اک گروپ نے 23 سال دے استاد نکمٹین یلماز نو‏‏ں اغوا کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ تنظیم دے مسلح ونگ ایچ پی جی نے انہاں اُتے جاسوس ہونے دا الزام عائد کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2017/06/22/pkk-terrorists-kidnap-murder-young-teacher-in-eastern-turkey|title=PKK terrorists kidnap, murder young teacher in eastern Turkey|website=DailySabah|accessdate=2019-01-09}}</ref> 2017 وچ ، سرکاری خبر رساں ایجنسی ، روزنامہ صباح نے اطلاع دتی اے کہ 2007 دے بعد تو‏ں 570 پی دے کے ممبران ترک سیکیورٹی فورسز دے سامنے ہتھیار ڈال چکے ني‏‏‏‏ں۔ ہتھیار ڈالے ہوئے پی دے کے ممبراں دے اعترافات تو‏ں مرتب کيتی جانے والی انہاں رپورٹاں وچ تنظیم دے اندر پھانسیاں تے تشدد دے طریقےآں د‏‏ی تفصیلات سامنے آئی ني‏‏‏‏ں۔ تنظیم دے احکامات نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کرنے اُتے پی دے کے دے دو ممبران ، ہارون کوئر تے یوسف برسن نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی سی۔ کچھ معاملات وچ ، ممبراں نو‏‏ں صرف مقامی کمانڈراں دے احکامات نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں پھانسی دتی گئی سی۔ ہور برآں ، اس رپورٹ وچ تنظیم دے اندر عصمت دری تے جنسی استحصال دے نال نال دھمکیو‏ں دے کچھ مقدمات درج کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2017/02/16/former-militants-expose-pkk-torture-execution-of-members|title=Former militants expose PKK torture, execution of members|website=DailySabah|accessdate=5 January 2019|تاريخ-الأرشيف=24 December 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181224220351/https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2017/02/16/former-militants-expose-pkk-torture-execution-of-members|url-status=dead}}</ref> 25 جولائ‏ی 2018 نو‏‏ں ، 6 بچےآں دے والد میوولت بینگی نو‏‏ں پھانسی دے ک‏ے گوریلااں نے بجلی دے ٹاور تو‏ں بنھ دتا سی ، جس نے مبینہ طور اُتے اس اُتے اے دے پارٹی دے ساتھی ہونے دا الزام لگیا کر پھانسی نو‏‏ں جائز قرار دتا سی ، جس نے اس نے انتخابی مبصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں سن۔ 24 جون دے انتخابات دے دوران اپنے ضلع دے بیلٹ بکس پر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/dogubayazitta-pkk-infazi-iddiasi-olu-bulundular-40879026|title=İlçeyi karıştıran iddia! PKK infaz etti...|website=Hurriyet.com.tr|accessdate=5 January 2019}}</ref> ==== بچے سپاہی ==== ٹی ای پی اے وی تھنک ٹینک دے مطابق جس نے 2001 تے 2011 دے درمیان اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے 1،362 پی دے کے جنگجوواں د‏‏ی شناخت اُتے تحقیق کيت‏ی سی ، بھرتی ہونے والےآں وچو‏ں 42 فیصد 18 سال تو‏ں کم عمر سن ، انہاں وچو‏ں اک چوتھائی اس وقت 15 سال تو‏ں کم عمر سن بھرتی کی.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.anadoluturkhaber.com/TR/Detail/USA-PKK-Taking-Children-As-Weapons-In-Turkey/844|title=USA: PKK Taking Children as Weapons in Turkey – Anadolu Türk Haber|website=Anadoluturkhaber.com|accessdate=5 January 2019|تاريخ-الأرشيف=18 December 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181218102239/http://www.anadoluturkhaber.com/TR/Detail/USA-PKK-Taking-Children-As-Weapons-In-Turkey/844|url-status=dead}}</ref> ایہ تنظیم ہن وی فعال طور اُتے چائلڈ فوجیاں د‏‏ی بھرتی کررہی اے تے اس اُتے ترک سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ 2،000 تو‏ں زیادہ بچےآں نو‏‏ں اغوا کرنے دا الزام عائد کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو)]] ، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ (یو این)]] تے [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دی]] تازہ ترین آزاد اطلاعات نے 1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں تنظیم تے اس دے مسلح ونگاں دے ذریعہ چائلڈ سپاہیاں د‏‏ی بھرتی تے انہاں دے استعمال کیت‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ تنظیم بچےآں نو‏‏ں منشیات دے کاروبار وچ استعمال کردی سی۔ <ref name="hrwf.eu"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2016/12/22/iraq-armed-groups-using-child-soldiers-0|title=Iraq: Armed Groups Using Child Soldiers|date=22 December 2016|website=Human Rights Watch|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.refworld.org/docid/498805c428.html|title=Refworld – Child Soldiers Global Report 2001 – Turkey|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=Refworld|accessdate=5 January 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/14/child_soldiers_2008_Global_Report.pdf|title=Child Soldiers : Global Report 2008|website=Justice.gov|accessdate=5 January 2019|archivedate=28 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170628062439/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/07/14/child_soldiers_2008_Global_Report.pdf}}</ref> 2008 وچ ، چائلڈ سولجرز انٹرنیشنل دے ذریعہ شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ 1998 وچ پی دے کے دے پاس عراق وچ مقیم تے [[جنوب مشرقی اناطولیہ علاقہ|جنوب مشرقی ترکی]] وچ سرگرم فورسز وچ 3،000 چائلڈ سپاہی رکھنے دے بارے وچ خیال کيتا گیا سی۔ ==== منشیات د‏‏ی اسمگلنگ ==== 2011 وچ ، [[دفتر اقوام متحدہ برائے منشیات و جرائم|اقوام متحدہ دے دفتر برائے منشیات تے جرائم (یو این او ڈی سی) دے]] ذریعہ شائع ہونے والی اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ عراق وچ عدم استحکا‏م نے پی دے کے نو‏‏ں ہیروئن دے تبادلے دے نقطہ دے طور اُتے عراق د‏‏ی نشوونما تے استعمال کرنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ پی دے کے نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ ایران تے عراق د‏‏ی سرحداں تو‏ں ترکی نو‏‏ں سمگل د‏‏ی جانے والی اک کلو ہیروئن ٹیکس جمع کرنے د‏‏ی اطلاع ملی سی ، جس تو‏ں ممکنہ منافع سالانہ 200 ملین امریکی ڈالر تک پہنچ گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Studies/Global_Afghan_Opium_Trade_2011-web.pdf|title=THE GLOBAL AFGHAN OPIUM TRADE : A Threat Assessment|website=Unodc.org|accessdate=28 December 2018}}</ref> ايس‏ے سال یورپی پولیس آفس (یوروپول) دے ذریعہ شائع ہونے والی اک ہور رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایہ تنظیم منی لانڈرنگ ، غیر قانونی منشیات تے انسانی سمگلنگ دے نال نال یورپی یونین دے اندر تے باہر غیر قانونی امیگریشن وچ اپنی سرگرمیاں فنڈز تے چلانے دے لئی سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref name="europa.eu">{{حوالہ ویب|url=https://www.europol.europa.eu/sites/default/files/documents/te-sat2011_0.pdf|title=EU Terrorism Situation and Trend Report|website=Europol.europa.eu|accessdate=28 December 2018}}</ref> 2012 وچ ، امریکی محکمہ خزانہ دے دفتر برائے غیر ملکی اثاثےآں اُتے قابو پانے والا دفتر (آفس) نے چار مولڈوواں نال تعلق رکھنے والے افراد زیان الدین گیلری ، سرکیز اکلوت تے عمیر بوزٹائپ نو‏‏ں یورپ وچ پی دے کے د‏‏ی جانب تو‏ں منشیات د‏‏ی اسمگلنگ دے لئی خصوصی طور اُتے نامزد منشیات اسمگلر نامزد کرنے دا اعلان کيتا۔ .او اے اے سی دے مطابق ، زیئینڈنگ گیلری د‏‏ی شناخت پی دے کے دے اک اعلیٰ درجے دے ممبر دے طور اُتے ہوئی جدو‏ں کہ دو ہور مبینہ طور اُتے محض پی دے کے کارکن سن ۔ او اے اے سی نے دسیا کہ [[غیر قانونی تجارت منشیات|منشیات د‏‏ی اسمگلنگ]] پی دے کے د‏‏ی اک مجرمانہ سرگرمی اے جو ترکی حکومت تو‏ں لڑنے دے لئی اسلحہ تے مواد حاصل کرنے دے لئی استعمال کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/tg1406.aspx|title=Treasury Sanctions Supporters of the Kurdistan Workers Party (PKK) Tied to Drug Trafficking in Europe|website=www.treasury.gov|accessdate=2019-01-09}}</ref> == ہور ویکھو == * [[عراقی - کرد تنازعہ]] * [[ایران وچ کرد علیحدگی پسندی|ایرانی - کرد تنازعہ]] * [[کرد – شام دا تنازعہ|شام تے کردتنازعہ]] * [[عراق – ترکی بارڈر]] * [[شمالی عراق وچ ترک مسلح افواج د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ترکی وچ ماؤنواز شورش]] * [[کرد – ترک تنازعہ د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ترکی د‏‏ی شمولیت]] == نوٹ == {{حوالے|group=note}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{Kurdish–Turkish conflict}} {{Turkey topics}} {{Middle East conflicts}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} [[گٹھ:اکیہويں صدی دے تنازعات]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے تنازعات]] [[گٹھ:ترک کردتی کشمکش]] [[گٹھ:ترکی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ترکی وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:ترکی وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:عراقی کردستان]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:نیم محفوظ شدہ صفحات]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] judl0tnmd4q2on387o9eejkj0lkpelf 0 90548 709192 708255 2026-08-07T12:56:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709192 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Second Libyan Civil War|combatant2={{flagicon|Libya}} '''[[Government of National Accord]]''' ([[طرابلس، لیبیا]]-based) (since 2016) * {{army|Libya}} * {{air force|Libya}}<br /><small>(GNA–aligned)</small> * {{navy|Libya}}<ref name="navy">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/libyan-navy-asserts-control-isil-controlled-sirte/|title=Libyan Navy asserts control over ISIL-controlled Sirte|work=Al-Masdar News|date=10 June 2016|accessdate=24 June 2016|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023094115/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-navy-asserts-control-isil-controlled-sirte/|dead-url=yes}}</ref><br /><small>(GNA–aligned)</small> {{Collapsible list |title= Others: |1=[[Libyan Presidential Guard|Presidential Guard]]<ref name="Presidential Guard">{{cite news|title=Presidential Guard established|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/09/presidential-guard-established/|accessdate=9 May 2016|work=Libya Herald|date=9 May 2016|archivedate=12 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170812022450/https://www.libyaherald.com/2016/05/09/presidential-guard-established/}}</ref> |2=[[Misrata Brigades]]<ref>{{cite news|url=http://www.libyanexpress.com/misrata-brigades-and-municipality-form-security-chamber-to-enable-gna-to-operate-from-tripoli/|title=Misrata brigades and municipality form security chamber to enable GNA to operate from Tripoli|work=Libyan Express|date=28 March 2016|accessdate=29 March 2016}}</ref> |3=Sabratha Revolutionary Brigades<ref>{{cite news|url=http://www.libyanexpress.com/sabratha-revolutionary-brigades-announce-full-support-for-gna/|title=Sabratha revolutionary brigades announce full support for GNA|work=Libyan Express|date=21 March 2016|accessdate=29 March 2016}}</ref> |4=[[Petroleum Facilities Guard]]<ref>{{cite web|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/13468/19/Unity-government-at-last.aspx|title=Unity government at last|accessdate=2017-02-28|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428035707/http://weekly.ahram.org.eg/News/13468/19/Unity-government-at-last.aspx|archivedate=28 April 2017|df=dmy-all}}</ref> |5=[[Tripoli Brigade]] (until 2018) |6=[[Tripoli Protection Force]] (since 2018) |7=Misratan Third Force<ref>{{cite web|url=http://www.readtru.com/clashes-south-libya-intensify-pro-haftar-forces-third-force/|title=Clashes in south Libya intensify between pro-Haftar forces and Third Force|work=Libyan Express|date=2 January 2017|access-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134906/http://www.readtru.com/clashes-south-libya-intensify-pro-haftar-forces-third-force/|archive-date=5 May 2018|url-status=dead}}</ref> |8=[[Tuareg militias of Ghat]]<ref name="TuaregToubou" /> |9={{flagicon image|Flag of the Toubou Front for the Salvation of Libya.svg}} [[Toubou Front for the Salvation of Libya]]<ref name="TuaregToubou">{{cite news|url=http://libyaprospect.com/index.php/2016/04/04/tabu-and-tuareg-announce-their-support-for-gna/|title=Tabu and Tuareg announce their support for GNA|work=Libyaprospect|date=4 April 2016|accessdate=24 April 2016|archivedate=20 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420192511/http://libyaprospect.com/index.php/2016/04/04/tabu-and-tuareg-announce-their-support-for-gna/}}</ref> |10=Chadian rebels ([[Front for the Change and Unity in Chad|FACT]]<ref name="Aberfoyle 1">{{cite web |url=https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4010 |title=Rebel or Mercenary? A Profile of Chad’s General Mahamat Mahdi Ali |first=Andrew |last=McGregor |work=Aberfoyle International Security |date=7 September 2017 |accessdate=1 March 2019 |archive-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043634/https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4010 |dead-url=yes }}</ref>, [[Military Command Council for the Salvation of the Republic|CCMSR]]<ref name="Aberfoyle 1" />, [[Union of Resistance Forces|URF]]<ref name="crisis group 1">{{cite web|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/chad/au-tchad-lincursion-des-rebelles-devoile-les-fragilites-du-pouvoir |title= Rebel Incursion Exposes Chad's Weaknesses |author= |work=Crisis Group |date=13 February 2019 |accessdate=16 May 2019}}</ref> and [[Union of Forces for Democracy and Development|UFDD]]<ref name="crisis group 1" />) }} {{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian Interim Government]] (since 2019)<ref name="Xinhuasyrianrebels">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm|title=300 pro-Turkey Syrian rebels sent to Libya to support UN-backed gov't: watchdog – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229131630/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm|dead-url=yes}}</ref><br />{{flag|Turkey}} (since 2020)<ref>{{cite news |title=France's Macron slams Turkey's 'criminal' role in Libya |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/france-macron-slams-turkey-criminal-role-libya-200630090915443.html |work=Al Jazeera |date=30 June 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=France-Turkey spat over Libya arms exposes NATO’s limits |url=https://apnews.com/045a9b8eb0f7eb5adc33d1303fafa95d |agency=Associated Press |date=5 July 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Turkey warns Egypt over Libya and lashes out at Macron’s role |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/07/23/world/turkey-warns-egypt-libya-lashes-emmanuel-macrons-role/ |work=Japan Times |date=20 July 2020}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|Italy}}<ref>{{cite web |title=End of Tripoli siege raises fears of full-scale proxy war in Libya |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/26/libyan-standoff-risks-dragging-egyptian-military-into-regions-cold-war |website=The Guardian |accessdate=26 June 2020}}</ref><ref name="auto3">{{cite news |title=Di Maio assures Al-Sarraj of Italy's support for GNA and political track |url=http://en.alwasat.ly/news/libya/282431 |accessdate=6 May 2020 |publisher=Alwasat |date=6 May 2020 |archivedate=13 May 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513101652/http://en.alwasat.ly/news/libya/282431 }}</ref> |2= {{flag|Qatar}}<ref name="Qatar">{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/03/13/abdulrahman-sewehli-thanks-qatari-emir-for-his-support/|title=Abdulrahman Sewehli thanks Qatari Emir for his support.|date=13 March 2017|accessdate=11 August 2017}}</ref> |3= {{flag|Sudan}}<ref name="Sudan">{{cite news|url=https://www.libyaherald.com/2017/05/01/sudan-reiterates-support-for-presidency-council-but-concerned-about-darfuri-rebels-in-libya/|title=Sudan reiterates support for Presidency Council but concerned about Darfuri rebels in Libya|date=1 May 2017|accessdate=11 August 2017|work=Libya Herald|archivedate=12 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012040401/https://www.libyaherald.com/2017/05/01/sudan-reiterates-support-for-presidency-council-but-concerned-about-darfuri-rebels-in-libya/}}</ref> (until 2019) <br />'''Diplomatic support:''' |7= {{flag|United Nations}} |8= {{flag|European Union}}<ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/al-serraj-and-mogherini-discuss-more-eu-support-for-gna/|title=Al-Serraj and Mogherini discuss more EU support for GNA|work=Libya Express}}</ref> (except France, Greece and Cyprus) |9= {{flag|Tunisia}}<ref>{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |accessdate=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archivedate=21 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya }}</ref> |10= {{flag|Algeria}}<ref name="Algeria">{{cite news|work=[[Libya Herald]]|title=Serraj on another Algeria visit seeking solution to Libyan political impasse|date=25 December 2016|url=https://www.libyaherald.com/2016/12/26/serraj-on-another-algeria-visit-seeking-solution-to-libyan-political-impasse/|accessdate=2 October 2020|archivedate=12 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012041159/https://www.libyaherald.com/2016/12/26/serraj-on-another-algeria-visit-seeking-solution-to-libyan-political-impasse/}}</ref> |11= {{flag|Italy}}<ref name="auto3" /> |12= {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200418-libya-foreign-ministry-britain-stands-with-gna |title=Libya Foreign Ministry: ‘Britain stands with GNA’ |accessdate=23 April 2020 |issue=18 April 2020}}</ref> |13= {{flag|United States}}<ref>{{cite web |title=US Ambassador Norland reaffirms partnership with GNA Libya and urges all parties in Libya to support peace. |url=https://twitter.com/USAEmbassyLibya/status/1264952123915190279 |website=Twitter |publisher=U.S. Embassy – Libya |accessdate=26 May 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=US Ambassador Reaffirms Partnership with GNA, Urges All Parties to Support Peace |url=https://www.facebook.com/236838689712543/posts/3194952647234451/ |website=Facebook |publisher=U.S. Embassy Libya |accessdate=26 May 2020}}</ref> |14= {{flag|Iran}}<ref>[https://www.middleeastmonitor.com/20200617-iran-fm-voices-support-for-turkey-backed-libya-government/ Iran FM voices support for Turkey-backed Libya government] [[Middle East Monitor]], June 17,2020</ref> |15= {{flag|Malta}}<ref name="timesofmalta2020-07-25">{{cite news |last1=Martin |first1=Ivan |title=Malta teams up with Turkey in an attempt to make Libya stable |url=https://timesofmalta.com/articles/view/malta-teams-up-with-turkey-in-an-attempt-to-make-libya-stable.806733 |work=[[Times of Malta]] |date=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725205804/https://timesofmalta.com/articles/view/malta-teams-up-with-turkey-in-an-attempt-to-make-libya-stable.806733 |archivedate=25 July 2020}}</ref>}} ---- {{Flagicon |Libya}} '''[[National Salvation Government]]'''<br /> (2014–17)<ref>{{cite web|url=http://uk.mobile.reuters.com/article/idukkcn0x22md?irpc=932|title=Libya's self-declared National Salvation government stepping down|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/02/libya-army-spokesman-egypt-unite-elections-hifter.html|title=Can Cairo talks succeed in uniting Libya's divided armed forces?|first=George|last=Mikhail|date=15 February 2018|publisher=Al Monitor}}</ref> * [[Libya Shield Force]]<ref name="dawn">{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/perspective/alarabiya-studies/2014/08/25/Libyan-Dawn-Map-of-allies-and-enemies.html |title=Libyan Dawn: Map of allies and enemies|publisher=Al Arabiya|date=25 August 2014 |accessdate=25 August 2014}}</ref> * [[Libya Revolutionaries Operations Room|LROR]]<ref name="dawn" /> * Libyan National Guard<ref name="Aziziya Clashes">{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2015/03/21/lna-targets-tripoli-and-zuwara-but-pulls-back-troops-in-aziziya-area/#axzz3V7Q4Daou|title=LNA targets Tripoli and Zuwara but pulls back troops in Aziziya area|work=Libya Herald|date=21 March 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/lyobserver/posts/668024193302664|title=Libya Observer|work=Libya Observer|date=10 March 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/04/16/ghwells-libyan-national-guard-militia-joining-fighting-in-south/|date=16 April 2017|publisher=Libya Herald|title=Ghwell's Libyan National Guard militia joining fighting in south}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|Qatar}} (2014–16)<ref name="egyptuae" /><ref name="Qatar" /> |2= {{flag|Sudan}} (2014–16)<ref>{{cite news|url=http://www.thecairopost.com/news/143075/news/sudan-militarily-backs-libyan-rebels-bashir-to-youm7|title=Sudan militarily backs Libyan rebels: Bashir to Youm7|date=23 March 2015|accessdate=24 March 2015|work=The Cairo Post|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615142541/http://www.thecairopost.com/news/143075/news/sudan-militarily-backs-libyan-rebels-bashir-to-youm7|archivedate=15 June 2015|df=dmy-all}}</ref><ref name="Sudan" /> |3= {{flag|Turkey}} (2014–16)<ref name="egyptuae" /><ref name="Turkey">{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libya-turkey-agree-resuming-signed-security-training-programs|title=Libya, Turkey agree on resuming signed security training programs|date=25 May 2017|accessdate=11 August 2017}}</ref> |4= {{flag|Iran}}<ref>{{cite news|work=[[Libya Herald]]|date=22 June 2017|title=LNA's Mismari accuses Sudan, Qatar and Iran of backing terrorism in Libya|url=https://www.libyaherald.com/2017/06/22/lnas-mismari-accuses-sudan-qatar-and-iran-of-backing-terrorism-in-libya/|accessdate=2 October 2020|archivedate=16 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516194025/https://www.libyaherald.com/2017/06/22/lnas-mismari-accuses-sudan-qatar-and-iran-of-backing-terrorism-in-libya/}}</ref> (allegedly) }} ---- Anti-ISIL coalition: * {{flag|United States}}<ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/16/world-powers-prepared-arm-un-backed-libyan-government|title=World powers prepared to arm UN-backed Libyan government|first=Patrick|last=Wintour |date=16 May 2016|accessdate=2 August 2016|work=The Guardian}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/16/uk-and-other-world-powers-say-ready-to-arm-libya/|title=Britain and other world powers say ready to arm Libya in fight against Isil|work=Telegraph|date=16 May 2016|accessdate=23 April 2017}}</ref> * {{flag|Italy}}<ref>{{cite web|url=http://www.defensenews.com/story/defense/international/mideast-africa/2016/08/11/libya-italy-special-forces-isis/88567660/|title=Italy Reportedly Sends Special Forces to Libya|publisher=}}</ref> * {{flag|France}}<ref name="JazeeraFUKUSLibya">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|title=France confirms three soldiers killed in Libya|publisher=Al Jazeera|accessdate=2 August 2016}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} '''[[Shura Council of Benghazi Revolutionaries|Shura Council of<br />Benghazi Revolutionaries]]'''<br /> (2014–17)<ref>{{cite web |url=http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827 |title=٢٨ قتيلا من قوات الصاعقة ببنغازى منذ بدء الاشتباكات مع أنصار الشريعة |trans-title=Twenty-eight Al-Saiqa fighters killed in Benghazi since the beginning of clashes with Ansar al-Sharia |publisher=[[Youm7]] |date=29 July 2014 |accessdate=26 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802162940/http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827 |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alarabonline.org/?id=29011 |title=تدهور الوضع الأمني في بنغازي وطرابلس نذير حرب جديدة |trans-title=Worsening of security in Benghazi and Tripoli as new war approaches |publisher=[[Al-Arab]] |date=27 July 2014 |accessdate=26 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809025344/http://www.alarabonline.org/?id=29011 |archivedate=9 August 2014}}</ref><br />{{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[al-Qaeda in the Islamic Maghreb]]<br /> (2014–17)<ref name="longwarjournal1">{{cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2018/03/american-forces-kill-senior-al-qaeda-leader-in-libya.php|title=American forces kill senior al Qaeda leader in Libya |work=Long War Journal|date=28 March 2018|publisher=28 March 2018|author=Bill Roggio and Alexandra Gutowski}}</ref> {{Collapsible list |title= SCBR<br />militia: |1= {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} [[Ansar al-Sharia (Libya)|Ansar al-Sharia]]<br />(2014–17)<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/libyan-islamist-group-ansar-al-sharia-says-it-is-dissolving-idUSKBN18N0YR|title=Libyan Islamist group Ansar al-Sharia says it is dissolving|date=27 May 2017|publisher=Reuters|accessdate=21 October 2017}}</ref> |2= [[Libya Shield 1]]<br />(2014–16) |3= [[February 17th Martyrs Brigade]] |4= [[Rafallah al-Sahati Brigade]] }} {{Collapsible list |title= Others: |1= {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Shura Council of Mujahideen in Derna]] (2014–18) |2=[[Ansar al-Sharia (Derna, Libya)|Ansar al-Sharia (Derna)]] (2014–18) |3=[[Abu Salim Martyrs Brigade|Abu Salim Martyrs]]<br />(2014–15) |4={{flagicon|Libya}} [[Benghazi Defense Brigades]]<ref>{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|title=Libyan revolutionary factions form Defend Benghazi Brigades|work=The Libya Observer|date=2 June 2016|accessdate=14 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/benghazi-defense-brigades-advance-toward-benghazi/|title=Benghazi Defense Brigades advance toward Benghazi|work=Libyan Express|date=16 July 2016|accessdate=14 August 2016}}</ref> |5={{flagicon image|Variant flag of the Islamic State.svg}} [[Ajdabiya Revolutionaries Shura Council]] (2015–16)<ref>{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb says Mokhtar Belmokhtar is 'alive and well'|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/al-qaeda-in-the-islamic-maghreb-says-mokhtar-belmokhtar-is-alive-and-well.php|website=The Long War Journal|date=19 June 2015|accessdate=1 July 2015}}</ref> |6={{flagicon|Libya}} [[Derna Protection Force]]}}|casualties4=8,788 killed<ref name="Body Count" /><ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180102-death-toll-in-libya-last-year-was-433/|title=Death toll in Libya last year was 433|date=2 January 2018|website=Middle East Monitor|accessdate=18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/human-rights-solidarity-about-4000-people-were-victims-armed-fighting-libya-2018|title=Human Rights Solidarity: About 4000 people were victims of armed fighting in Libya in 2018|publisher=Libya Observer|access-date=12 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|title=Death toll of fighting in Libyan capital rises to 1,093: WHO – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803032715/http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|dead-url=yes}}</ref>{{Update inline|reason=Inadequate coverage of casualties in the sources plus recent rapid battlefield changes|date=June 2020}}<br />20,000 injured (as of May 2015)<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/libya/report-libya/|title=LIBYA 2015/2016|publisher=Amnesty International}}</ref>{{Update inline|reason=Casualty report is over 4 years old...|date=December 2019}}|strength3=|strength2=|strength1=|commander3={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Abu Nabil al-Anbari]]{{KIA}} (Top ISIL leader in Libya)<ref>{{cite web |title=Islamic State leadership in Libya |url=http://themaghrebinote.com/2015/04/22/islamicstateleadershiplibya/ |website=TheMagrebiNote |date=22 April 2015 |accessdate=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702024822/http://themaghrebinote.com/2015/04/22/islamicstateleadershiplibya/ |archive-date=2 July 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=defense>{{cite web|url=http://www.defense.gov/News/News-Releases/News-Release-View/Article/633221/statement-from-pentagon-press-secretary-peter-cook-on-nov-13-airstrike-in-libya?source=GovDelivery |title=Statement from Pentagon Press Secretary Peter Cook on Nov. 13 airstrike in Libya > U.S. DEPARTMENT OF DEFENSE > News Release View |publisher=Defense.gov |date= |accessdate=10 December 2015}}</ref><br />{{flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Hudhayfah al-Muhajir<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/12/pentagon-islamic-state-has-lost-its-safe-haven-in-sirte-libya.php|title=Pentagon: Islamic State has lost its safe haven in Sirte, Libya|first=Thomas|last=Joscelyn|work=Long War Journal|date=7 December 2016|accessdate=9 December 2016}}</ref><br />(ISIL governor of Wilayat Tripolitania)|commander2={{flagicon|Libya}} [[فائز السراج]]<br />(Chairman of the Presidential Council and Prime minister)<br />{{flagicon|Libya}} [[Fathi Bashagha]]<br />(Minister of Interior)<br />{{flagicon|Libya}} [[Salah Eddine al-Namrush]]<br />(Minister of Defence)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Gen. [[Mohammad Ali al-Haddad]]<br />(Chief of the General Staff of the [[Libyan Armed Forces|Libyan Army]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} [[Abdul Hakim Abu Hawliyeh]] (Chief of the [[Libyan Navy]]) {{small| (GNA-aligned)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} Col. [[Rida Issa]] (Commander of Libyan Navy) {{small| (GNA-aligned)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Osama Juwaili]]<br />(Commander of the Western Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Abubaker Marwan]]<br />(Commander of Tripoli Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Mohamed Elhadad]]<br />(Commander of the Central Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Gen. [[Ali Kanna]]<br />(Commander of the Southern Military Zone)<br /> ---- {{flagicon|Libya}} [[Nouri Abusahmain]] (2014–16)<br />(President of the [[General National Congress (2014)|GNC]])<br />{{flagicon|Libya}} [[Khalifa al-Ghawil]] (2015–17)<br />([[وزیر اعظم]])<ref>{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2015/04/02/hassi-change-his-mind-hands-over-to-ghwell/#axzz3cZfYc7vX|title=Hassi changes his mind, hands over to Ghwell|work=Libya Herald|date=2 April 2015|accessdate=9 June 2015}}</ref><br />{{flagicon|Libya}} [[Sadiq Al-Ghariani]]<br />([[مفتی اعظم]]) ---- {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} Abu Khalid al Madani{{KIA}}<br />(Ansar al-Sharia Leader)<ref>{{cite web |title=Ansar al Sharia Libya fights on under new leader |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/ansar-al-sharia-libya-fights-on-under-new-leader.php |website=The Long War Journal |date=30 June 2015 |accessdate=2 July 2015}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Mokhtar Belmokhtar]]<br />(Commander of [[Al-Mourabitoun (jihadist group)|Al-Mourabitoun]], believed dead)<ref>{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb says Mokhtar Belmokhtar is 'alive and well' |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/al-qaeda-in-the-islamic-maghreb-says-mokhtar-belmokhtar-is-alive-and-well.php |website=The Long War Journal |date=19 June 2015 |accessdate=2 July 2015}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Musa Abu Dawud{{KIA}} (AQIM southern Zone commander)<ref name="longwarjournal1" /> {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} Mohamed al-Zahawi{{KIA}}<ref name="al-Zahawi">{{cite news|title=Leader of Libyan Islamists Ansar al-Sharia dies of wounds|url=https://www.reuters.com/article/2015/01/23/us-libya-security-idUSKBN0KW1MU20150123|publisher=Reuters|date=23 January 2015|accessdate=23 January 2015}}</ref><br />(Former Ansar al-Sharia Leader)<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Ateyah Al-Shaari]] [[Shura Council of Mujahideen in Derna|DMSC]] / [[Derna Protection Force|DPF]] leader<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Wissam Ben Hamid{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/01/06/wissam-ben-hamid-dead-says-arrested-ansar-spokesman-13-militants-reported-to-have-blown-themselves-up/|title=Wissam Ben Hamid dead says arrested Ansar spokesman; 13 militants reported to have blown themselves up|date=6 January 2017 |work=Libyan Herald |accessdate=4 February 2017}}</ref><br />(Libya Shield 1 Commander)<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Salim Derby{{KIA}}<br />(Commander of [[Abu Salim Martyrs Brigade]])<ref>{{cite news|title=Islamists clash in Derna, Abu Sleem leader reported killed|url=http://www.libyaherald.com/2015/06/10/islamists-clash-in-derna-abu-sleem-commander-wounded-possibly-killed/#axzz3ckcj48tF|work=Libya Herald|date=10 June 2015|accessdate=11 June 2015|archivedate=10 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610131359/http://www.libyaherald.com/2015/06/10/islamists-clash-in-derna-abu-sleem-commander-wounded-possibly-killed/#axzz3ckcj48tF}}</ref>|commander1={{flagicon|Libya}} [[Aguila Saleh Issa]]<br />(President of [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]])<br />{{flagicon|Libya}} [[Abdullah al-Thani]]<br />([[وزیر اعظم]])<ref>[[Abdullah al-Thani|Libya Prime Minister]]</ref><br />{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Field marshal (Libya)|FM]] [[Khalifa Haftar]]<br />(High Commander of the ''[[Libyan National Army|LNA]]'')<br />{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} Gen. [[Abdulrazek al-Nadoori]] (Chief of the General Staff of the [[Libyan National Army|LNA]]) <br />{{Flagicon image|Libyan Special Forces Emblem.svg}} Col. [[Wanis Abu Khamada]]<br />(Commander of [[Libyan Special Forces]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Ground Forces.svg}} Brig. Gen. [[Almabrook Suhban]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Ground Forces]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Air Force.svg}} Brig. Gen. [[Saqr Geroushi]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Air Force]]) {{small| (LNA-aligned)}} <br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} Adm. [[Faraj al-Mahdawi]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Navy]]) {{small|(LNA -aligned)}}<br />{{flagicon|Libya|1977}} [[Saif al-Islam Gaddafi]]<br />(Candidate for President of Libya)|combatant3={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[داعش|ISIL]]'''<br /> (2014–16)<ref name="Derna">{{cite web|url=http://www.cp24.com/world/libyan-city-declares-itself-part-of-islamic-state-caliphate-1.2093900|title=Libyan city declares itself part of Islamic State caliphate|work=CP24|accessdate=29 January 2015|archive-date=28 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128063740/http://www.cp24.com/world/libyan-city-declares-itself-part-of-islamic-state-caliphate-1.2093900}}</ref> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Barqa]]<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/world/islamic-state-expanding-into-north-africa-a-1003525.html|title=Islamic State Expanding into North Africa|place=Hamburg, [[جرمنی|DE]]|date=18 November 2014|work=Der Spiegel|accessdate=25 November 2014}}</ref><ref name="ISIS comes to Libya">{{cite news|title=ISIS comes to Libya |url=http://www.cnn.com/2014/11/18/world/isis-libya/ |accessdate=20 November 2014 |publisher=CNN|date=18 November 2014}}</ref> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Tarabulus]]<ref name=nytimes14feb15 /> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Fezzan]]<ref name=nytimes14feb15>{{cite news|title=Islamic State Sprouting Limbs Beyond Its Base|url=https://www.nytimes.com/2015/02/15/world/middleeast/islamic-state-sprouting-limbs-beyond-mideast.html?_r=1|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=14 February 2015|accessdate=13 March 2015|first1=Eric|last1=Schmitt|first2=David D.|last2=Kirkpatrick}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Al-Qaeda in the Islamic Maghreb|AQIM]] (2014–2015;<ref name="Stanford">{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb|url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/65|publisher=Stanford University|date=1 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/aqim-declaration-support-isis-syria-maghreb.html|title=Al-Qaeda in Islamic Maghreb backs ISIS|date=2 July 2014|publisher=Al Monitor|access-date=22 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311212809/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/aqim-declaration-support-isis-syria-maghreb.html|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> alleged in 2016<ref>{{cite news|title=ISIS, Al Qaeda In Africa: US Commander Warns Of Collaboration Between AQIM And Islamic State Group|url=http://www.ibtimes.com/isis-al-qaeda-africa-us-commander-warns-collaboration-between-aqim-islamic-state-2304240|work=International Business Times|date=12 February 2016}}</ref>) }}|combatant1={{flagicon|Libya}}{{flagicon image|Coat of arms of Libya Tobruk Government.svg}} '''[[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]]''' ([[طبرق]]-based)<ref name="peacedeal">{{cite news|title=Rival Libyan factions sign UN-backed peace deal|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/12/libya-rival-parliaments-sign-backed-deal-151217131709056.html|accessdate=17 December 2015|work=Al Jazeera|date=17 December 2015}}</ref><ref name="Times of Malta">{{cite news|title=Libya's rival factions sign UN peace deal, despite resistance |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20151217/world/libyan-factions-meet-to-sign-un-peace-deal.596042|accessdate=17 December 2015|work=[[Times of Malta]]|date=17 December 2015}}</ref> * {{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Libyan National Army]]<ref name="ABC News">{{cite news |accessdate=21 May 2014|url-status=live|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyan-lawmakers-meet-secret-amid-standoff-23798123 |title=2 Ranking Libyan Officials Side With Rogue General |date=20 May 2014 |first1=Esam |last1=Mohamed |first2=Maggie |last2=Michael |publisher=[[اے بی سی نیوز]] |archivedate=26 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526020155/https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyan-lawmakers-meet-secret-amid-standoff-23798123}}</ref><ref name="Special forces join Libya's Dignity">{{cite news |first1=Ayman |last1=al-Warfalli |first2=Ulf |last2=Laessing|agency=Reuters|url-status=live |url=https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-libya-violence-idUSBREA4G04A20140519 |title=Libyan special forces commander says his forces join renegade general|date=19 May 2014|accessdate=22 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521071351/https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-libya-violence-idUSBREA4G04A20140519 |archivedate=21 May 2014}}</ref> * {{air force|Libya}}<br /><small>(LNA–aligned)</small> * {{navy|Libya}}<br /><small>(LNA–aligned)</small> {{Collapsible list |title= Others: |1= [[Zintan Brigade|Zintan brigades]]<ref name="Warshefana-Zintanis seize Camp 27">{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/#axzz39dcDm2Q5 |title=Warshefana take Camp 27 from Libya Shield |newspaper=Libya Herald |date=5 August 2014 |accessdate=7 August 2014 |author=Abdul-Wahab, Ashraf |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808101117/http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/ |archivedate= 8 August 2014}}</ref> |2= {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Justice and Equality Movement|JEM]]<ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sudanese-rebel-group-acknowledges-fighting-khalifa-haftar%E2%80%99s-forces-libya|title=Sudanese rebel group acknowledges fighting for Khalifa Haftar's forces in Libya|work=Libya Observer|date=10 October 2016|access-date=2 October 2020|archive-date=29 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429110814/https://www.libyaobserver.ly/news/sudanese-rebel-group-acknowledges-fighting-khalifa-haftar%E2%80%99s-forces-libya|dead-url=yes}}</ref> (from 2016) |3={{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Sudan Liberation Movement/Army|SLM/A-Minnawi]]<ref>{{cite news|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna|title=Sudanese rebels are fighting alongside Dignity Operation in Libya’s Derna|first=Safa|last=Alharath|work=Libya Observer|date=17 June 2018|accessdate=29 December 2018|archivedate=28 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181228130851/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2019/01/20/terror-suspects-killed-in-large-lna-operation-in-south-libya/ |title=Terror suspects killed in large LNA operation in south Libya |first=Jamal|last=Adel |work=Libya Herald |date=19 January 2019 |accessdate=28 February 2019}}</ref> |4= {{flagicon|Libya|1977}} [[Gaddafi loyalists]]<ref>{{Cite news|title=Gaddafi loyalists join West in battle to push Islamic State from Libya|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=7 May 2016|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/07/gaddafi-loyalists-join-west-in-battle-to-push-islamic-state-from/}}</ref> * {{flagicon|Libya|1977}} [[Popular Front for the Liberation of Libya]] * Warshefana militias<br /><ref name="Warshefana-Zintanis seize Camp 27" /><ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|title=After six years in jail, Gaddafi's son Saif plots return to Libya's turbulent politics|date=6 December 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/06/saif-gaddafi-libya-politics-son-muammar|quote=The Warshefana tribal militia, Gaddafi loyalists who controlled some of the area around Tripoli, were routed last month by rival forces from Zintan}}</ref><ref name="libyanexpress.com">{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/|title=Jordan arming Libya's Haftar with armored vehicles and weapons|date=23 May 2019}}</ref> }} {{flagicon|United Arab Emirates}} [[متحدہ عرب امارات]]<ref name="UAE-Egypt">{{cite news |title=UAE and Egypt behind bombing raids against Libyan militias, say US officials |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/26/united-arab-emirates-bombing-raids-libyan-militias |work=The Guardian |date=26 August 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Libya migrant attack: UN investigators suspect foreign jet bombed centre |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50302602 |publisher=BBC News |date=6 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE drone strike on factory near Tripoli killed 8 civilians: HRW |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/uae-strike-tripoli-factory-killed-civilians-hrw-200429173012775.html |work=Al Jazeera |date=29 April 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791 |publisher=BBC News |date=27 August 2020}}</ref><br /> {{flagicon|Egypt}} [[مصر]] <small>(limited airstrikes against ISIL, 2014–17)</small><ref name="UAE-Egypt" /><ref>{{cite news |title=Is Egypt bombing the right militants in Libya? |url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-security-analysis/is-egypt-bombing-the-right-militants-in-libya-idUSKBN18R2GE |agency=Reuters |date=31 May 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt's parliament approves troop deployment to Libya |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/egypt-legislators-vote-deploying-troops-libya-200720141515828.html |work=Al Jazeera |date=20 July 2020}}</ref><br /> {{flagicon|Russia}} [[Wagner Group]]<br />(since 2018)<br /><ref>{{cite news |title=Wagner, shadowy Russian military group, 'fighting in Libya' |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52571777 |accessdate=26 May 2020 |publisher=BBC |date=7 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/11/05/world/middleeast/russia-libya-mercenaries.html|title=Russian Snipers, Missiles and Warplanes Try to Tilt Libyan War|first=David D.|last=Kirkpatrick|date=5 November 2019|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/number-of-russian-mercenaries-fighting-for-haftar-in-libya-rises-to-1400-report-says/|title=Number of Russian mercenaries fighting for Haftar in Libya rises to 1400, report says|date=16 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=Macron slams Turkey's 'criminal' role in Libya, Putin's ambivalence |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-oil-russia-macron/macron-slams-turkeys-criminal-role-in-libya-putins-ambivalence-idUSKBN2402KB |agency=Reuters |date=29 June 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mobile.reuters.com/article/worldNews/idUSKBN16H2DM|title=Exclusive: Russian private security firm says it had armed men in east Libya|date=13 March 2017|publisher=Reuters}}</ref><br />{{flag|Sudan}} ([[Rapid Support Forces|RSF]])<ref name="deWaal_Hemeti">{{cite news | last1= de Waal | first1=Alex | title= Sudan crisis: The ruthless mercenaries who run the country for gold | date= 20 July 2019 |newspaper= [[بی بی سی نیوز]] | url= https://www.bbc.com/news/world-africa-48987901 |accessdate= 21 July 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190721231109/https://www.bbc.com/news/world-africa-48987901 |archivedate= 21 July 2019 |url-status=live}}</ref> (since 2019)<br />{{flag|Syria}}<br />(since 2020)<ref>{{cite news |last1=Vohra |first1=Anchal |title=It’s Syrian vs. Syrian in Libya |url=https://foreignpolicy.com/2020/05/05/libya-civil-conflict-syrian-mercenaries-turkey-russia-gna-haftar/ |accessdate=26 May 2020 |publisher=Foreign Policy |date=5 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pamuk |first1=Humeyra |title=U.S. says Russia is working with Syria's Assad to move militia to Libya |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-usa-syria/u-s-says-russia-is-working-with-syrias-assad-to-move-militia-to-libya-idUSKBN22J301 |accessdate=26 May 2020 |publisher=Reuters |date=7 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=First fighter of Russian-backed Syrian mercenaries killed in Libya’s battles, and number of recruits jumps to 450 |url=https://www.syriahr.com/en/?p=166414 |accessdate=26 May 2020 |publisher=SOHR |date=24 May 2020}}</ref><br /> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|United Arab Emirates}}<ref name="egyptuae">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html |title=Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes |work=The New York Times|date=25 August 2014 |accessdate=25 August 2014|author1-link=David D. Kirkpatrick |last1=Kirkpatrick |first1=David D |last2=Schmitt |first2=Eric}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/04/10/uae-restates-support-for-hafter-and-lna/|title=UAE restates support for Hafter and LNA|work=Libya Herald|date=10 April 2017}}</ref> |2= {{flag|Israel}}<br /> (''allegedly'')<ref>{{cite web |last1=Silverstein |first1=Richard |title=Haftar: Israeli secret aid to Libya's strongman reveals a new friend in Africa |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/haftar-israeli-secret-aid-libyas-strongman-reveals-new-friend-africa |website=Middle East Eye |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya's Haftar 'provided with Israeli military aid following UAE-mediated meetings with Mossad agents' |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/7/24/libyas-haftar-provided-with-israeli-weaponry-following-uae-mediated-meetings |website=The New Arab |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya’s Haftar had lengthy meeting with Israeli intelligence officer |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180703-libyas-haftar-had-lengthy-meeting-with-israeli-intelligence-officer/ |website=Middle East Monitor |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya: Flight data places mysterious planes in Haftar territory |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-flight-data-places-mysterious-planes-haftar-territory-190527205819893.html |website=Al Jazeera |accessdate=26 February 2020}}</ref> |3= {{flag|Russia}} <ref>{{Cite news|publisher=[[بلومبرگ نیوز]]|date=21 December 2016|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-21/putin-promotes-libyan-strongman-as-new-ally-after-syria-victory|title=Putin Promotes Libyan Strongman as New Ally After Syria Victory}}</ref><ref name="russiahaftar">{{cite news|work=[[Middle East Eye]]|date=30 January 2017|title=Russia's secret plan to back Haftar in Libya|url=http://www.middleeasteye.net/news/exclusive-russias-secret-plan-libya-2129027228|first=Malek|last=Bachir|accessdate=3 April 2017}}</ref> |4= {{flag|France}}<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/.premium-from-sudan-to-algeria-a-new-arab-spring-plundered-by-armies-and-elites-1.7111234|title=Analysis From Bouteflika to Bashir, Powers Shift. But the Second Arab Spring Is Far From Breaking Out|first=Zvi|last=Bar'el|date=13 April 2019|publisher=|accessdate=15 April 2019|via=Haaretz}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/frances-double-game-in-libya-nato-un-khalifa-haftar/|title=France’s double game in Libya|first=Paul|last=Taylor|date=17 April 2019|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-france-idUSKCN1RU1X6|title=Tripoli interior ministry accuses France of supporting Haftar, ends cooperation|date=18 April 2019|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://time.com/5779348/war-libya-global-conflict/ |title=‘Our Hearts Are Dead.’ After 9 Years of Civil War, Libyans Are Tired of Being Pawns in a Geopolitical Game of Chess |website=time.com |date=12 February 2020 |access-date=2020-05-25}}</ref> |5= {{flag|Saudi Arabia}}<ref>{{cite web|title=UAE, Saudi Arabia aiding Libya eastern forces, blacklisting Qatar for alleged support for other Libyans|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|work=The Libya Observer|accessdate=13 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805222215/https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|archive-date=5 August 2017|url-status=dead}}</ref> |6= {{flag|Chad}}<ref>{{cite news|work=Libyan Express|url=http://www.libyanexpress.com/khalifa-haftar-says-egypt-and-chad-are-his-top-supporters/|date=6 September 2016|title=Khalifa Haftar says Egypt and Chad are his top supporters}}</ref> |7= {{flag|Jordan}}<br /><small>(2014–16, 2019–present)<br /><ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}</ref><ref name="JordanGNA">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|work=[[The Jordan Times]] |date=20 August 2017|accessdate=25 August 2017}}</ref><ref name="libyanexpress.com" /></small> |8= {{flag|Belarus}}<ref>{{cite web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil.558161|title=Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons – UN experts|first=Allied Newspapers|last=Ltd|website=Times of Malta|accessdate=18 May 2019}}</ref><ref>[https://42.tut.by/532414 Беларусь увайшла ў спіс найбуйнейшых сусветных экспарцёраў зброі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200209162358/https://42.tut.by/532414 |date=2020-02-09 }} — Tut.by, 21 лютага 2018</ref> |9= {{flag|Iran}}<br />(''allegedly, since 2019'')<ref>{{cite news |title=Israel claims Iran is sending weapons to Libya's UAE-backed militia leader, Khalifa Haftar |url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/5/21/israel-claims-iran-is-sending-weapons-to-libyas-haftar |accessdate=26 May 2020 |publisher=The New Arab |date=21 May 2020 |archivedate=12 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612112901/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/5/21/israel-claims-iran-is-sending-weapons-to-libyas-haftar }}</ref><br /> '''Diplomatic support:''' |14= {{flag|Greece}}<ref>[https://greece.greekreporter.com/2019/12/22/greeces-foreign-minister-nikos-dendias-visits-libya/ Greece’s Foreign Minister Nikos Dendias Visits Libya], Dendias noted that Haftar’s position is aligned with Greece’s.</ref> |15= {{flag|Cyprus}} |16= {{flag|Morocco}}<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1287799412094390275?s=20|title=Moroccan Foreign Minister: The visit of Aqila Saleh is important and there are constructive Libyan initiatives |date=20 July 2020|accessdate=20 July 2020}}</ref>}}|partof=the [[عرب سرما]] and the [[Libyan Crisis (2011–present)|Libyan Crisis]]|status=[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * As of June 2020 the [[Government of National Accord]] controls most of the [[طرابلس، علاقہ]] region including the capital [[طرابلس، لیبیا]], and parts of the [[فزان]] region. The HoR or LNA controls all of the [[برقہ]] and parts of [[فزان]] and [[طرابلس، علاقہ]] regions. * As of August 2020 60–70% of the Libyan population lives in areas controlled by the GNA. 30–40% of the Libyan population lives in areas controlled by the HoR or LNA<ref>{{cite news |last1=Eravcı |first1=Professor. Dr. Hacı Mustafa |title=Türkiye yerel yapıları meşru zemine çekiyor |url=https://www.dirilispostasi.com/politika/turkiye-yerel-yapilari-mesru-zemine-cekiyor |accessdate=2020-10-02 |archivedate=2020-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907101200/https://www.dirilispostasi.com/politika/turkiye-yerel-yapilari-mesru-zemine-cekiyor }}</ref>|combatants_header=[[List of armed groups in the Libyan Civil War|Main belligerents]]|result=|place=[[لیبیا]]|date=16 May 2014–2020<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=16|year1 =2014}})|caption=Military situation in Libya on <!-- do not change the date unless the map has been manually updated; the map does not auto-update -->11 June 2020<div style="text-align: left;">{{legend|#ebc0b3|Under the control of the [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]] and the [[Libyan National Army]]}}{{legend|#cae7c4|Under the control of the [[Government of National Accord]] (GNA) and different [[militia]]s forming the [[Libya Shield Force]]}}{{legend|#afc6e9|Controlled by local forces}} (For a more detailed map, see [[Template:Libyan Civil War detailed map|military situation in the Libyan Civil War]])</div>|image_size=400px|image=[[File:Libyan Civil War.svg|400px]]|campaignbox={{Campaignbox 2014 Libyan Civil War}} {{Campaignbox Libyan Crisis (2011–present)}}}} '''دوسری لیبیا خانہ جنگی''' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|title=Libya's Second Civil War: How did it come to this?|website=Conflict News|accessdate=22 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|archivedate=20 March 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|last=National Post View|date=24 February 2015|website=National Post|accessdate=22 March 2015}}</ref> حریف دھڑاں دے وچکار [[لیبیا|لیبیا دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی جاری تنازع ا‏‏ے۔ 2014 وچ پھوٹ پڑنے دے بعد ، ہن ایہ زیادہ تر درمیان اے: * [[ایوان نمائندگان (لیبیا)|ایوان نمائندگان]] ، جو کم ٹرن آؤٹ (18 فیصد) دے نال [[2014 لیبیا دے پارلیمانی انتخابات|2014 وچ منتخب ہويا سی]] ، [[طبرق|ٹوبوک]] منتقل ہوئے [[طبرق|گیا]] ، جس نے مارشل [[خلیفہ ہفتار]] نو‏‏ں [[لیبیا نیشنل آرمی|لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دا]] [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] ، پورے لیبیا د‏‏ی سرزمین اُتے اپنی خودمختاری بحال کرنے دے مشن دے نال مقرر کيتا ۔ * راجگڑھ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس وچ ]] قائم وزیر اعظم [[فائز السراج|فیاض السراج]] د‏‏ی سربراہی وچ [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|قومی معاہدہ د‏‏ی حکومت]] ، ناکا‏م فوجی بغاوت تے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تبروک منتقل کرنے دے بعد قائم ہوئی۔ [[جنرل نیشنل کانگریس]] ، جو مغربی لیبیا وچ مقیم اے تے مختلف ملیشیاواں د‏‏ی مدد تو‏ں [[قطر]] تے [[ترکی]] د‏‏ی حمایت حاصل [[ترکی|ہے]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|title=Libya's Legitimacy Crisis|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=20 August 2014|accessdate=6 January 2015|archivedate=28 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j}}</ref> ابتدائی طور اُتے 2014 دے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں قبول کيتا گیا سی ، لیکن انھاں سپریم آئینی دے بعد مسترد کردتا گیا سی۔ عدالت نے لیبیا وچ تبدیلی تے ایچ آر آر انتخابات دے لئی روڈ میپ تو‏ں متعلق اک ترمیم نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ ^[13] ایوان نمائندگان (یا کونسل آف ڈپٹی) مشرقی تے وسطی لیبیا دے کنٹرول وچ اے تے اسنو‏ں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی د‏‏ی وفاداری حاصل اے ، تے [[مصر]] تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] فضائی حملےآں وچ اس د‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ آئینی ترامیم دے بارے وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں، ہور، طرابلس وچ GNC تو‏ں دفتر لینے تو‏ں انکار <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Unity Government Extends Control Over Tripoli Ministries|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archivedate=8 March 2018}}</ref> جس تو‏ں مسلح اسلام پسند گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی [[مصراتہ]] . اس دے بجائے ، ہوبر نے توبرک وچ اپنی پارلیمنٹ قائم کيتی ، جسنو‏ں جنرل حفتر د‏‏ی افواج دے زیر کنٹرول ا‏‏ے۔ دسمبر 2015 وچ ، اسکرت وچ مذاکرات دے بعد لیبیا دے سیاسی معاہدے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI|title=UN welcomes 'historic' signing of Libyan Political Agreement|last=|first=|date=|website=|publisher=UN|accessdate=}}</ref> اُتے دستخط ہوئے ، جس دے نتیجے وچ طرابلس ، ٹوبروک ، تے دوسری جگہاں اُتے واقع حریف سیاسی کیمپاں دے وچکار طویل مذاکرات ہوئے سن جو حکومت دے قومی معاہدے دے طور اُتے متحد ہونے اُتے راضی ہوگئے سن ۔ 30 مارچ 2016 نو‏‏ں ، جی این اے دے سربراہ فیاض سراج طرابلس پہنچے تے جی این سی د‏‏ی مخالفت دے باوجود اوتھ‏ے تو‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/30/chief-libyas-un-backed-government-fayez-sarraj-arrives-tripoli|title=Chief of Libya's new UN-backed government arrives in Tripoli|last=Stephen|first=Chris|date=30 March 2016|website=The Guardian|accessdate=28 December 2018}}</ref> جی این اے د‏‏ی اتھارٹی ایچ او آر دے ذریعہ غیر تسلیم شدہ اے ، کیو‏ں کہ دونے فریقین دے لئی قابل قبول تفصیلات اُتے حالے تک اتفاق رائے نئيں ہويا ا‏‏ے۔ ان تِناں دھڑاں دے علاوہ ، ایہ نيں: انصار الشریعہ د‏‏ی سربراہی وچ بنغازی انقلابیاں د‏‏ی اسلامک شوریٰ کونسل ، جس نو‏‏ں جی این سی د‏‏ی حمایت حاصل سی تے 2017 وچ بن [[بنغازی|غازی]] وچ اسنو‏ں شکست ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|title=Omar Al-Hassi in "beautiful" Ansar row while "100" GNC members meet|website=Libya Herald|date=18 November 2014|accessdate=14 June 2015|تاريخ-الأرشيف=3 February 2015|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150203215502/http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|url-status=dead}}</ref> دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ (داعش) دے لیبیا صوبے ؛ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/|title=Why Picking Sides in Libya won't work|website=Foreign Policy|date=6 March 2015}} "One is the internationally recognized government based in the eastern city of Tobruk and its military wing, Operation Dignity, led by General Khalifa Haftar. The other is the Tripoli government installed by the Libya Dawn coalition, which combines Islamist militias with armed groups from the city of Misrata. The Islamic State has recently established itself as a third force"</ref> دیرنا وچ مجاہدین د‏‏ی شوری کونسل نے جس نے جولائ‏ی 2015 وچ داعش نو‏‏ں [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] تو‏ں کڈ دتا سی تے بعد وچ خود توبرک حکومت نے دیرنا وچ 2018 وچ شکست کھادی سی۔ <ref name="ISIL expelled from Derna">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.co.uk/isis-libya-islamic-state-driven-out-derna-stronghold-by-al-qaeda-linked-militia-1506241|title=Isis in Libya: Islamic State driven out of Derna stronghold by al-Qaeda-linked militia|website=International Business Times UK|accessdate=4 July 2015}}</ref> ہور دوسرے مسلح گروہ تے ملیشیا جنہاں د‏‏ی بیعت اکثر تبدیل ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ مئی 2016 وچ ، جی این اے تے جی این سی نے داعش تو‏ں [[سرت|سرت دے]] آس پاس تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشترکہ کارروائی دا آغاز کيتا سی۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ داعش نے لیبیا وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے تمام اہ‏م علاقےآں دا کنٹرول کھو دتا سی۔ <ref name="OffensiveSeized">{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|website=Libya Herald|title=Misratans report they have recaptured Abu Grain from IS|accessdate=16 May 2016|date=16 May 2016|تاريخ-الأرشيف=2 January 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200102211708/https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|url-status=dead}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/libyan-forces-retake-port-isil-bastion-sirte-160611131347272.html|title=Freed Gaddafi loyalists found dead in Libya's Tripoli|publisher=Al Jazeera|date=12 June 2016|accessdate=24 June 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN0YL1V0|title=Libyan security forces pushing Islamic State back from vicinity of oil terminals|publisher=Reuters|accessdate=2016-05-31|date=2016-05-31}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|title=Al-Bunyan Al-Marsoos captures Harawa district, says will free Sirte in two days|website=The Libya Observer|accessdate=2016-12-07|date=2016-06-09|تاريخ-الأرشيف=2018-06-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180628154212/https://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|url-status=dead}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13V15R|title=Libyan forces clear last Islamic State hold-out in Sirte|publisher=Reuters|accessdate=6 December 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/africa/2016/12/06/libyan-forces-seize-last-daesh-positions-in-sirte|title=Libyan forces seize last Daesh positions in Sirte|website=Daily Sabah|date=6 December 2016|accessdate=6 December 2016}}</ref> بعد وچ سنہ 2016 وچ ، خلیفہ الغوث د‏‏ی وفادار قوتاں نے فیاض السراج تے جی این اے د‏‏ی صدارتی کونسل دے خلاف بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyanexpress.com/us-concerned-about-gnc-coup-on-legitimate-government-in-libya/|title=US concerned about GNC coup on legitimate government in Libya|website=Libyan Express|date=16 October 2016}}</ref> {{Campaignbox 2014 Libyan Civil War}} {{Campaignbox Libyan Crisis (2011–present)}}== جنرل نیشنل کانگریس تو‏ں عدم اطمینان دا پس منظر == 2014 دے آغاز وچ ، لیبیا اُتے جنرل نیشنل کانگریس (جی این سی) د‏‏ی حکومت سی ، جس نے 2012 دے انتخابات وچ مقبول ووٹ حاصل کيتا سی ۔ جی این سی دو وڈے سیاسی گروہاں ، نیشنل فورسز الائنس (این ایف سی) تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی (جے سی پی) تو‏ں بنا سی۔ پارلیمنٹ وچ دو وڈے گروپ جی این سی نو‏‏ں درپیش وڈے اہ‏م معاملات اُتے سیاسی سمجھوتہ کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ ان جماعتاں دے وچکار تقسیم ، سیاسی تنہائی دے قانون تے اس دے مستقل عدم استحکا‏م د‏‏ی صورتحال نے جی این سی د‏‏ی لیبیا دے لئی اک نويں آئین د‏‏ی طرف حقیقی پیشرفت کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہت متاثر کيتا جو اس گورننگ باڈی دے لئی اک بنیادی کم سی۔ <ref name=":0"/> جی این سی وچ قدامت پسند اسلام پسند گروہاں دے نال نال انقلابی گروہاں (ثور) تو‏ں وابستہ ارکان وی شامل سن ۔ جی این سی دے کچھ ممبراں دا ملیشیا تو‏ں وابستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں مفادات دا ٹکراؤ سی تے انہاں اُتے ایہ الزام لگایا گیا سی کہ اوہ مسلح گروپاں د‏‏ی طرف سرکاری رقوم جمع کرواندے نيں تے دوسرےآں نو‏‏ں قتل تے اغواء کرنے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اکثریت نشستاں اُتے فائز پارٹیاں تے کچھ نشستاں د‏‏ی اقلیت رکھنے والی جماعتاں نے بائیکاٹ یا بائیکاٹ د‏‏ی دھمکیو‏ں دا استعمال شروع کيتا جس نے تقسیم نو‏‏ں ودھایا تے انہاں نو‏ں کانگریس دے ایجنڈے تو‏ں ہٹاندے ہوئے متعلقہ مباحث نو‏‏ں دبانے دتا۔ <ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201">{{حوالہ کتاب|title=Historical Dictionary of Libya|last=St John|first=Ronald Bruce|date=4 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|page=201}}</ref> [[شریعت|شرعی قانون دے]] اعلان نو‏‏ں ووٹ دینا تے "اسلامی قوانین د‏‏ی تعمیل د‏‏ی ضمانت دے لئی موجودہ تمام قوانین اُتے نظرثانی کرنے" دے لئی اک خصوصی کمیٹی قائم کرنا؛ لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ صنفی امتیاز تے لازمی [[حجاب (اسلام)|حجاب]] عائد کرنا ؛ تے اس دے انتخابی مینڈیٹ جنوری 2014 وچ ختم ہوئے گیا اے جدو‏ں نويں انتخابات کرانے تو‏ں انکار تک جنرل خلیفہ ہفتار مئی 2014، کوڈ ناں '''آپریشن وقار''' ({{Lang-ar|عملية الكرامة}} ؛ 'عملیہ الکرامہ') پسنداں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے فوجی کارروائی دا آغاز کيتا ۔ <ref name="Magharebia Shahat">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Al-Gattani, Ali}}</ref> === جی این سی دا سیاسی ٹکڑا === لیبیا دے انتخابی کمیشن دے زیر نگرانی 2012 دے انتخابات ، جنہاں دا انتخاب لیبیا وچ اقوام متحدہ دے خصوصی مشن (یو این ایس ایم آئی ایل) تے غیر سرکاری تنظیماں جداں انٹرنیشنل فاؤنڈیشن فار الیکٹورل سسٹمز (آئی ایف ای ایس) دے تعاون تو‏ں کيتا گیا اے ، زیادہ تر لیبیا دے لوکاں نو‏‏ں "منصفانہ تے آزاد" سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، انتخابات ضروری طور اُتے اک مضبوط حکومت تشکیل نئيں دے سک‏‏ے سن کیونجے لیبیا دے انقلاب دے بعد منظم سیاسی جماعتاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں پارلیمنٹ بکھری ہوئی سی۔ جی این سی دو وڈی جماعتاں ، نیشنل فورسز الائنس تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی دے نال نال آزاد امیدواراں اُتے مشتمل سی جس وچ کچھ اعتدال پسند تے ہور قدامت پسند اسلام پسند سن ۔ جی این سی اک وسیع البنیاد کانگریس بن گئی۔ <ref name=":0"/> جی این اے نے جون 2013 وچ نوری ابوسہمین نو‏‏ں جی این سی دا صدر منتخب کيتا سی۔ <ref name="transitions.foreignpolicy.com">{{حوالہ ویب|url=http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations|title=Can the New Libyan President Live Up to Expectations?|date=26 June 2013|website=Foreign Policy|accessdate=26 August 2014|last=Eljarh, Mohamed|archivedate=9 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109162735/http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations}}</ref><ref name="america.aljazeera.com">{{حوالہ ویب|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/8/4/libya-parliamentmeets.html|title=Libya's new parliament meets amid rumbling violence|date=4 August 2014|publisher=Al Jazeera America|accessdate=26 August 2014}}</ref> انہاں نو‏ں آزاد اسلام پسند تے سمجھوتہ کرنے والا امیدوار سمجھیا جاندا سی جو کانگریس دے لبرل ممبراں دے لئی قابل قبول سی ، کیونجے اوہ جی این سی دے ذریعہ کل 184 ووٹاں وچو‏ں 96 دے نال منتخب ہوئے سن ۔ <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|title=ISIS enters the Stage in the Libyan Drama – How the IS Caliphate expands in Northern Africa|last=Kotra|first=Johnathan|publisher=International Institute for Counter-Terrorism (ICT)|year=|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> === جی این سی نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز دا کمرہ قائم کيتا (ایل آر او آر) === جی این سی نو‏‏ں طرابلس وچ سیکیورٹی دے بڑھدے ہوئے خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں چیلنج کيتا گیا سی۔ خود جی این سی اُتے متعدد بار ملیشیاواں تے مسلح مظاہرین نے حملہ کيتا جنہاں نے جی این سی اسمبلی ہال وچ حملہ کيتا۔ <ref name="www.dw.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/two-lawmakers-shot-in-libya-as-protesters-storm-parliament/a-17468646|title=Two lawmakers shot in Libya as protesters storm parliament|date=2014-03-03|website=Deutsche Welle|accessdate=2016-12-07}}</ref> انہاں د‏‏ی تقرری دے بعد ، ابوسومین نو‏‏ں سیکیورٹی فراہ‏م کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ انہاں نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز کمرہ (ایل آر او آر) قائم کيتا ، جس دا مقصد ابتدائی طور اُتے اگست 2013 وچ طرابلس د‏‏ی حفاظت تے حفاظت کرنا سی۔ لیکن اس مسلح گروہ نے ايس‏ے سال اکتوبر وچ وزیر اعظم زیڈان نو‏‏ں اغوا کرنے دا ذمہ دار ٹھہرا سی جس دے نتیجے وچ جی این سی نے اسنو‏ں اپنے حفاظتی کم تو‏ں خارج کردتا سی تے خود ابوسومین صدر بن گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trackingterrorism.org/group/libya-revolutionaries-joint-operations-room-lror|title=Libya Revolutionaries Joint Operations Room (LROR) {{!}} Terrorist Groups {{!}} TRAC|website=www.trackingterrorism.org|accessdate=2016-12-07}}</ref> اپنی میعاد دے دوران ، ابوسہمین نے ریاستی فنڈز د‏‏ی تقسیم دے بارے وچ پوچھ گچھ بند کردتی تے ایہ الزام لگایا گیا کہ ابوسومین ایل آر او آر دے لئی سرکاری فنڈز فراہ‏م کررہی ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> ایل آر او آر اک اسلام پسند مسلح گروہ نئيں سی بلکہ اس دے بجائے شہر غاریان تو‏ں باغی بنایا گیا سی۔ اس دا کمانڈر عادل غارانی سی۔ اکتوبر 2013 وچ ، وزیر اعظم دے اغوا دے بعد ، ابوسہمین نے ایل آر او آر د‏‏ی منتقلی اُتے ہونے والی بحث نو‏‏ں روکنے دے لئی ، GNC دے ایجنڈے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اپنی صدارت دا استعمال کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، اس نے ایل او آر تے مختلف ہور مسلح گروہاں نو‏‏ں 900 ملین لیبیا دینار (720 ملین امریکی ڈالر) وچو‏ں ابوسہمین دے ذریعہ ، اس مختص د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیٹی قائم کرنے د‏‏ی درخواست نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ <ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201"/> اس دے بجائے ، ایل آر او آر نے جی این سی دے ذریعہ اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں کم کردتا سی لیکن اسنو‏ں کم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، تے اس واقعے دے لئی کسی اُتے وی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ === وزیر اعظم زیڈان دا اغوا === بیشتر صحافیاں نے اطلاع دتی کہ زیڈان دا اغوا لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم (ایل آر او آر) (غورفت اعمالیات الثور) دے ذریعہ کيتا گیا سی جس نو‏‏ں ابوسسمین نے 7 جولائ‏ی دے 143 فرمان دے ذریعہ تشکیل دتا سی۔ فیر وی اس گل دا ثبوت موجود اے کہ ایہ معاملہ نئيں اے تے ڈورو 3 جداں مسلح گروہاں نے واقعی ایہ اغوا کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Elections {{!}} Libya Analysis|website=www.libya-analysis.com|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archivedate=8 March 2018}}</ref> === جی این سی د‏‏ی میعاد دے دوران مسلح گروہاں د‏‏ی توسیع === بہت سارے لیبیا نے جی این سی تے عبوری حکومت نو‏‏ں ملک وچ سیکیورٹی دے مسلسل فقدان دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ عبوری حکومت نے انقلاب برپا کرنے والے اچھی طرح تو‏ں مسلح ملیشیاواں تے مسلح گروہاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ بن غازی وچ لیبیا نے خاص طور اُتے [[سیاسی قتل|قتل]] و [[سیاسی قتل|غارت گری]] تے اغوا دا مشاہدہ کرنا شروع کيتا تے سمجھیا کہ جی این سی نے مشرق د‏‏ی بگڑدی ہوئی سیکیورٹی صورتحال اُتے اکھاں بند کر رکھی ا‏‏ے۔ لیکن ملک بھر وچ سیکیورٹی خدشےآں ودھ گئے ، جس تو‏ں مسلح گروپاں نو‏‏ں طرابلس تے مشرق دونے علاقےآں وچ وسعت دتی گئی۔ * 2012 وچ ، انصار الشریعہ دے ذریعہ لیبیا وچ امریکی سفیر دا قتل ہويا سی۔ * اکتوبر 2013 وچ ، ایل آر او آر دے ذریعہ وزیر اعظم علی زیدان دا اغوا ہويا سی۔ * ایل آر او آر دے ذریعہ جنوری 2014 وچ وی مصری سفارتکاراں دا اغواء ہويا سی۔ * مارچ 2014 وچ ، مبینہ طور اُتے ایل آر او آر تو‏ں منسلک مسلح مظاہرین نے جی این سی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اُتے دھاوا بول دتا ، فائرنگ کرکے دو ارکان نو‏‏ں زخمی کردتا تے متعدد نو‏‏ں زخمی کردتا۔ <ref name="www.dw.com"/> اپریل 2014 وچ ، انسداد دہشت گردی دا تربيت‏ی اڈہ "کیمپ 27" ، جو طرابلس تے تیونس د‏‏ی سرحد دے درمیان واقع سی ، عبد المحسن اللیبی دے زیرقیادت لڑنے والی فورسز نے اپنے قبضہ وچ لیا ، جسنو‏ں ابراہیم تنتوش وی کہیا جاندا اے ، <ref name="thedailybeast.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/23/jihadists-now-control-secretive-u-s-base-in-libya.html|title=Jihadists Now Control Secretive U.S. Base in Libya|website=The Daily Beast|accessdate=14 October 2014}}</ref> اک طویل عرصے تو‏ں [[القاعدہ|القاعدہ دے]] منتظم تے لیبیا دے اسلامی فائٹنگ گروپ دے سابق ممبر۔ <ref name="un.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/sc/committees/1267/NSQI05702E.shtml|title=QI.T.57.02. IBRAHIM ALI ABU BAKR TANTOUSH|publisher=Un.org|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141105142653/http://www.un.org/sc/committees/1267/NSQI05702E.shtml|archivedate=5 November 2014}}</ref> کیمپ 27 وچ اسلام پسند قوتاں نو‏‏ں بعد وچ لیبیا شیلڈ فورس دا حصہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="libyaherald.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/|title=Warshefana take Camp 27 from Libya Shield|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014|تاريخ-الأرشيف=8 August 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140808101117/http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/|url-status=dead}}</ref> لیبیا شیلڈ فورس نو‏‏ں پہلے ہی کچھ مبصرین [[القاعدہ|نے]] 2012 وچ [[القاعدہ]] تو‏ں وابستہ طور اُتے شناخت کيتا سی۔ <ref name="inquisitr.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|title=Libyan Militia Units That Aided U.S. Marines During Embassy Attack Linked To Al-Qaeda|website=The Inquisitr News|accessdate=14 October 2014|تاريخ-الأرشيف=6 July 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190706084345/https://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|url-status=dead}}</ref><ref name="books.google.co.uk">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=-RuH8O3Pel0C&pg=PT27&lpg=PT27&dq=%22libya+shield%22+al-qaeda#v=onepage&q=%22libya%20shield%22%20al-qaeda&f=false|title=The Jihadist Plot|date=10 October 2013|publisher=Books.google.co.uk|isbn=978-1-59403-682-8|access-date=14 October 2014}}</ref> === جی این سی دا سیاسی تنہائی دا قانون === اگرچہ اسلام پسنداں نو‏‏ں جی این سی وچ [[آزاد خیالی|لبرلز]] تے سنٹرسٹاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ملی سی ، لیکن انہاں نے مئی 2013 وچ اک ایداں دے قانون د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس وچ قذافی د‏‏ی حکومت وچ حصہ لینے والے تقریبا ہر شخص نو‏‏ں عوامی عہدے اُتے فائز ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ اگرچہ متعدد اسلام پسند سیاسی جماعتاں تے آزاد امیدواراں نے اس قانون د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، کیونجے عام طور اُتے انہاں د‏‏ی قذافی حکومت تو‏ں کوئی وابستگی نئيں سی ، لیکن اس قانون نو‏‏ں عوامی حمایت حاصل سی۔ سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ لیبیا دے عوام د‏‏ی اک وڈی اکثریت نے قذافی حکومت دے اعلیٰ عہدے داراں نو‏‏ں خارج کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S.|publisher=RAND Corporation|year=2014|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> قانون خاص طور اُتے اشرافیہ دے تارکین وطن تے لبرل پارٹیاں دے رہنماواں نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔ اس اُتے تحفظات موجود سن کہ اس طرح دا قانون اس وقت لیبیا وچ درکار تکنیکی مہارت نو‏‏ں ختم کردے گا۔ مسلح عسکریت پسنداں نے سرکاری وزارتاں اُتے دھاوا بولا ، خود جی این سی نو‏‏ں بند کردتا تے قانون د‏‏ی منظوری دا مطالبہ کيتا۔ اس تو‏ں جی این سی نو‏‏ں قانون پاس کرنے وچ دھمکی ملی جس وچ 164 ممبراں نے اس بل نو‏‏ں منظور کيتا ، جس وچ صرف چار تو‏ں پرہیز کيتا گیا سی تے کوئی ممبر اس د‏ی مخالفت نئيں کردا سی۔ <ref name=":0"/> === خواتین دے حقوق اُتے دباؤ === جی این سی دے مخالفین دا موقف اے کہ اوہ خواتین دے خلاف اسلام پسندانہ اقدامات د‏‏ی حمایت کررہی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ لیبیا دے [[مفتی اعظم|عظیم]] الشان [[مفتی اعظم|مفتی]] ، صادق گھرانی دا اسلام پسند جماعتاں تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ انہاں نے فتویٰ جاری کيتا اے کہ اوہ جی این سی د‏‏ی اطاعت دا حکم دیندے نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/02/07/grand-mufti-supports-congress-remaining-in-office-forbids-action-against-it/#axzz3BEEmEefL|title=Grand Mufti supports Congress remaining in office, forbids action against it.|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014}}</ref> تے فتوے دیندے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے خلاف لڑنے دا حکم دتا گیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/06/12/feature-01|title=Mufti call for violence angers Libyans|website=Magharebia|accessdate=14 October 2014}}</ref> مارچ 2013 وچ ، صادق گھاریانی نے ، ''خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف تشدد تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی رپورٹ کے'' خلاف فتویٰ جاری کيتا۔ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی اس رپورٹ د‏‏ی مذمت کيتی کہ "انہاں نے مذہب دے خلاف بغاوت تے قرآن و سنت وچ موجود قوانین اُتے واضح اعتراضات دے علاوہ غیر اخلاقی تے بے حیائی د‏‏ی حمایت کی"۔ <ref name="Jones">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnsnews.com/news/article/libyas-grand-mufti-issues-fatwa-against-un-report-womens-rights|title=Libya's Grand Mufti Issues Fatwa Against U.N. Report on Women's Rights|last=Jones|first=Susan|date=|publisher=CNS News|accessdate=16 August 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Alexandra Valiente|url=http://vivalibya.wordpress.com/2013/03/11/libyas-grand-mufti-issues-fatwa-against-un-womens-rights-report-on-violence-against-women/|title=Libya's "Grand Mufti" Issues Fatwa Against UN Report on Violence Against Women and Girls &#124; Viva Libya !|publisher=Vivalibya.wordpress.com|date=11 March 2013|accessdate=16 August 2014}}</ref> اس دے فورا بعد ہی گرینڈ مفتی نے اک وضاحت جاری د‏‏ی کہ مرد تے خواتین دے وچکار کوئی تفریق نئيں ہونی چاہیدا لیکن اس دے باوجود عورتاں دا خاندان وچ زیادہ کردار اے ، اس دے باوجود ، اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ اسلام خواتین دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwatan-libya.net/more-27038-27-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84..|title=فضيلة الشيخ الصادق الغرياني : مفاهيم خاطئة .. الوقوف على مسافة واحدة|website=www.alwatan-libya.net|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170402071844/http://www.alwatan-libya.net/more-27038-27-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84..|archivedate=2 April 2017}}</ref> بعد وچ سنہ 2013 وچ ، خواتین دے حقوق د‏‏ی وکالت کرنے والی وکیل حمیدہ الہادی الاصفر نو‏‏ں اغوا کيتا گیا ، انھاں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے قتل کردتا گیا۔ ایہ الزام لگایا جاندا اے کہ انہاں نو‏ں گرانڈ مفتی دے اعلان اُتے تنقید کرنے دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://vivalibya.wordpress.com/2014/01/07/lawyer-who-supported-the-rights-of-women-found-dead/|title=Lawyer Who Supported the Rights of Women in Libya, Found Dead &#124; Viva Libya !|publisher=Vivalibya.wordpress.com|date=7 January 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref> کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ جون 2013 وچ ، دو سیاستدان ، علی ٹیکبالی تے فاتھی سیگر ، خواتین دے حقوق دے فروغ دے لئی اک کارٹون شائع کرنے اُتے "اسلام د‏‏ی توہین" کرنے اُتے عدالت وچ پیش ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14|title=Libya must drop charges against politicians over women's rights cartoon|publisher=Amnesty International|date=14 June 2013|accessdate=16 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326023115/http://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14|archivedate=26 March 2014}}</ref> شرعی قانون دے تحت انہاں نو‏ں ممکنہ سزائے موت دا سامنا کرنا پيا۔ اس کیس نے وڈے پیمانے اُتے تشویش دا باعث بنا حالانکہ بالآخر انہاں نو‏ں مارچ 2014 وچ بری کردتا گیا سی۔ جی این سی دے نويں انتخابات قبول کرنے اُتے مجبور ہونے دے بعد ، علی ٹیکبالی نو‏‏ں نويں ایوان نمائندگان دے لئی منتخب کيتا گیا۔ [[فائل:Libyans protest GNC extension (II).jpg|thumb| مظاہرین نے جی این سی دے مینڈیٹ وچ توسیع دے منصوبے دے خلاف شاہٹ وچ اک وڈا مظاہرہ کيتا۔ <ref name="Magharebia Shahat">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Al-Gattani, Ali}}</ref>]] نوری ابومحمین د‏‏ی جی این سی د‏‏ی صدارت دے دوران تے اس دے بعد دسمبر 2013 وچ جی این سی دے شرعی قانون دے نفاذ دے فیصلے دے بعد ، لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ 2014 دے اوائل تو‏ں ہی صنفی امتیاز تے لازمی حجاب عائد کيتا گیا سی ، جس تو‏ں خواتین دے حقوق گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت تنقید کيتی گئی سی۔ === جی این سی انتخابات دے بغیر اپنے مینڈیٹ وچ توسیع کردی اے === جی این سی جنوری 2014 وچ اپنے انتخابی مینڈیٹ دے اختتام اُتے کھڑے ہونے وچ ناکا‏م رہی ، جس نے 23 دسمبر 2013 نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے اپنی طاقت وچ کم تو‏ں کم اک سال د‏‏ی توسیع دے لئی ووٹنگ کيتی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بے چینی تے کچھ احتجاج ہويا۔ مشرقی شہر شاہت دے باسیاں نے بائڈا تے سوسی دے مظاہرین دے نال اک وڈا مظاہرہ کيتا ، جس نے جی این سی دے توسیعی منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا تے کانگریس تو‏ں استعفیٰ دا مطالبہ کيتا جس دے بعد اُتے امن طور اُتے اقتدار نو‏‏ں کسی جائز ادارہ وچ منتقل کيتا گیا۔ انہاں نے سیکیورٹی دے فقدان اُتے وی احتجاج کيتا ، تے فوج تے پولیس د‏‏ی تعمیر وچ ناکامی دا الزام جی این سی اُتے عائد کيتا۔ <ref name="Magharebia Shahat"/> دوسرے لیبیا دے مجوزہ مینڈیٹ نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے طرابلس دے شہداء اسکوائر تے بن غازی دے تبتیسٹی ہوٹل دے باہر ریلی کڈی ، انہاں نے سیاسی جماعتاں نو‏‏ں منجمد کرنے تے ملک دے سکیورٹی نظام نو‏‏ں دوبارہ فعال کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="magharebia">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/10/feature-02|title=Libyans reject GNC extension|publisher=Magharebia|date=10 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Mohamed, Essam|last2=Al-Majbari, Fathia}}</ref> 14 فروری 2014 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے جی این سی نو‏‏ں تحلیل کرنے دا حکم دتا تے نويں انتخاگل کيتی نگرانی دے لئی نگران حکومت کمیٹی تشکیل دینے دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، انہاں دے اقدامات دا جی این سی اُتے بوہت گھٹ اثر پيا ، جس نے اس دے اقدامات نو‏‏ں "اک کوشش کيتی بغاوت" قرار دتا تے ہفتار نو‏‏ں خود نو‏‏ں "مضحکہ خیز" قرار دتا تے اسنو‏ں اک خواہشمند ڈکٹیٹر دا ناں دتا۔ جی این سی پہلے د‏‏ی طرح کم کردا رہیا۔ کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ ہفتار نے تن مہینےآں بعد 16 مئی نو‏‏ں آپریشن وقار دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/operation-dignity-continues-libya-led-haftar|title=Operation Dignity continues in Libya led by Haftar {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-04-15|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803031014/https://www.libyaobserver.ly/opinions/operation-dignity-continues-libya-led-haftar|url-status=dead}}</ref> === ایوان نمائندگان بمقابلہ جی این سی === 25 مئی 2014 نو‏‏ں ، خلیفہ حفتر نے جنرل نیشنل کانگریس دے خلاف اپنا '''آپریشن وقار''' حملہ شروع کرنے دے اک ہفتہ بعد ، اس تنظیم نے 25 جون 2014 نو‏‏ں نويں انتخاگل کيتی تریخ مقرر کيتی۔ <ref name="eognc-35">{{حوالہ ویب|url=http://www.ignc.net.ly/the-thirty-fifth-report/|title=The Thirty-Fifth Report – May 15 – May 30, 2014|publisher=Eye on the General National Congress|date=15 June 2014|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903100813/http://www.ignc.net.ly/the-thirty-fifth-report/|archivedate=3 September 2014}}</ref> اسلام پسنداں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، لیکن انہاں نے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں مسترد کردتا ، جس وچ صرف 18٪ ٹرن آؤٹ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/06/libyans-mourn-rights-activist-amid-turmoil-2014626161436740827.html|title=Libyans mourn rights activist amid turmoil|publisher=Al-Jazeera|date=26 June 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/19/jabal-nefusa-towns-boycott-the-house-of-representatives-over-tobruk-meetings/|title=Jabal Nefusa towns declare boycott of the House of Representatives|website=Libya Herald|date=19 August 2014|accessdate=6 January 2015|تاريخ-الأرشيف=21 August 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140821032108/http://www.libyaherald.com/2014/08/19/jabal-nefusa-towns-boycott-the-house-of-representatives-over-tobruk-meetings/|url-status=dead}}</ref> انہاں نے نويں ایوان نمائندگان پارلیمنٹ اُتے قذافی دے حامیاں دا غلبہ ہونے دا الزام عائد کيتا ، تے کونسل نے باضابطہ طور اُتے 4 اگست 2014 نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد اس نے پرانی جی این سی د‏‏ی حمایت جاری رکھی۔ یہ تنازعہ 13 جولائ‏ی 2014 نو‏‏ں ودھ گیا ، جدو‏ں 23 اگست نو‏‏ں طرابلس دے اسلام پسنداں تے [[مصراتہ|مصراندی]]<nowiki/>ملیشیا نے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرنے دے لئی آپریشن لیبیا ڈان شروع کيتا ، جس نے اسنو‏ں 23 اگست نو‏‏ں زینتان ملیشیا تو‏ں قبضہ کرلیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، جی این سی دے ممبران ، جنھاں نے جون دے انتخابات نو‏‏ں مسترد کردتا سی ، اک نويں جنرل نیشنل کانگریس د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ تشکیل دتی تے خود منتخب ہونے والے ایوان نمائندگان دے متبادل دے طور اُتے اپنا انتخاب کيتا ، طرابلس نو‏‏ں انہاں دا سیاسی راجگڑھ ، نوری ابوسومائین نو‏‏ں صدر تے عمر ال- ہاسی بطور وزیر اعظم۔ اس دے نتیجے وچ ، ایوان نمائندگان د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے نال صف بندی کردے ہوئے ، [[طبرق|ٹوبروک]] منتقل ہونا پيا تے آخر کار اسنو‏ں آرمی چیف نامزد کيتا گیا۔ 6 نومبر نو‏‏ں ، نويں جی این سی دے زیر اثر طرابلس د‏‏ی سپریم کورٹ نے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libya-court-rules-june-elections-unconstitutional-26725959|title=Libya Court Rules June Elections Unconstitutional|publisher=ABC News|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29933121|title=Libya supreme court 'invalidates' elected parliament|publisher=BBC|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014}}</ref> ایوان نمائندگان نے اس فیصلے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے "خطرے وچ " قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-parliament-rejects-court-ruling-experts-call-international-action-end-crisis-1302883080|title=Libya parliament rejects court ruling, calls grow for international action|publisher=Middle East Eye|accessdate=29 January 2015}}</ref> 16 جنوری 2015 نو‏‏ں ، آپریشن وقار تے آپریشن لیبیا ڈان دھڑاں نے جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا۔ اس وقت اس ملک د‏‏ی سربراہی دو وکھ حکومتاں نے کيت‏ی سی ، طرابلس تے [[مصراتہ|مصراتہ دے]] زیر اقتدار لیبیا ڈان د‏‏ی وفادار افواج تے طرابلس وچ نويں جی این سی دا تبادلہ ہويا سی ، جدو‏ں کہ عالمی برادری نے [[عبد اللہ الثانی]] د‏‏ی حکومت تے اس د‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں ٹوبوک وچ تسلیم کيتا سی۔ بن غازی حفتر نواز قوتاں تے بنیاد پرست اسلام پسنداں دے وچکار لڑا رہیا۔ == مخالف قوتاں == === پرو جی این سی === جی این سی د‏‏ی حامی قوتاں مختلف ملیشیاواں دا اتحاد مختلف نظریات دے حامل سن حالانکہ انہاں وچو‏ں بیشتر مشرقی لیبیا وچ خاص طور اُتے بن [[بنغازی|غازی]] تے [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] وچ اسلام پسند متاثر ني‏‏‏‏ں۔ اسکرت وچ ایل پی اے دے مذاکرات شروع ہونے دے بعد تو‏ں اقوام متحدہ دے زیر اہتمام مذاکرات تے قومی معاہدے د‏‏ی مجوزہ حکومت ، جو حریف حکومتاں نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں ، د‏‏ی حمایت اُتے ملیشیاواں دے وچکار پھوٹ پڑ گئی ا‏‏ے۔ چونکہ مارچ 2015 وچ جی این اے نے طرابلس تو‏ں کم کرنا شروع کيتا ، لیبیا ڈان اتحاد ، جی-این-سی-ملیشیا دے سب تو‏ں وڈے ملیشیا نو‏‏ں ختم کردتا گیا اے تے اس د‏ی بیشتر قوتاں نے جی این اے د‏‏ی وفاداری تبدیل کردتی ا‏‏ے۔ اسلام پسند " لیبیا ڈان د‏‏ی " وچ منتخب پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں "اک بیچینی اتحادی" "دہشت گرد" دے طور اُتے شناخت دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے [[طبرق|تبروک]] "سابق سمیت [[القاعدہ|القاعدہ دے]] جہادیاں" جو نببی د‏‏ی دہائی وچ قذافی دے خلاف لڑے، دا لیبیا د‏‏ی شاخ دے اراکین [[اخوان المسلمون]] ، تے [[مصراتہ|مسرت دے]] "قدامت پسند سوداگراں دا نیٹ ورک" ، جس دے جنگجو "لیبیا ڈان د‏‏ی افواج دا سب تو‏ں وڈا بلاک" بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Anderson180215">{{حوالہ رسالہ|title=Letter from Libya. The Unravelling|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/02/23/unravelling?int|access-date=18 February 2015}}</ref> ایہ اتحاد 2014 وچ ، جنرل خلیفہ ہفتار دے ناکا‏م بغاوت دے خلاف تے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے نو‏‏ں کنٹرول کرنے والی زنتان بریگیڈ نو‏‏ں شکست دینے دے خلاف رد عمل دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی ، جس نے انہاں دے نال اتحاد کيتا سی۔ [[زاویہ، لیبیا|زویہ]] قبیلہ اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کر رہیا اے ، <ref name="libyaninsider.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaninsider.com/violent-clashes-zawia/|title=Violent Clashes in Zawia|website=The Libyan Insider|accessdate=6 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150129044159/http://www.libyaninsider.com/violent-clashes-zawia/|archivedate=29 January 2015}}</ref> حالانکہ جون 2014 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ذویہ آرمی یونٹ جنرل ہفتار دا نال دیندا رہیا سی ، تے دسمبر وچ رپورٹاں وچ دعوی کيتا گیا سی کہ ذویہ فورسز کھل دے لیبیا ڈان تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے اُتے غور کر رہیاں نيں۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/12/07/more-air-raids-as-national-army-claims-west-advances-while-zawia-reviews-dawn-commitment/#axzz3NbYucI2B|title=More air raids as national army claims west advances while Zawia "reviews Dawn commitment" -|website=Libya Herald|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-02-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200209162818/http://www.libyaherald.com/2014/12/07/more-air-raids-as-national-army-claims-west-advances-while-zawia-reviews-dawn-commitment/#axzz3NbYucI2B|url-status=dead}}</ref> زویہ ملیشیا وارشفانہ قبیلے تو‏ں بھاری لڑ رہی ا‏‏ے۔ موجودہ تنازعہ وچ ، وارشفانہ د‏‏ی مضبوطی دے نال لیبیا ڈان تے القاعدہ دونے دے خلاف برسرپیکار فورسز د‏‏ی شناخت کيتی گئی ا‏‏ے۔ زویا 2011 تو‏ں ہمسایہ ملک وارشفانہ قبیلے دے نال اک دیرینہ قبائلی تنازعہ وچ ملوث ا‏‏ے۔ جنگ وچ ضویہ بریگیڈ د‏‏ی شمولیت دے محرکات نو‏‏ں مذہب تو‏ں غیر متعلق قرار دتا گیا اے تے اس د‏ی بجائے ورشفنا دے نال قبائلی تنازعہ دا سب تو‏ں اہ‏م فائدہ اٹھانا تے دوسرا ایہ کہ زینٹانی بریگیڈ تے جنرل ہفتار د‏‏ی مخالفت دے نتیجے وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20141112224132|title=Libya's future lies on 'T Zone'|website=Saudi Gazette|date=11 November 2014|accessdate=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401110751/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20141112224132|archivedate=1 April 2015}}</ref> جب جی این اے دے سربراہ [[فائز السراج|فائز سراج دے]] طرابلس پہنچے تاں ، لیبیا ڈان نو‏‏ں اس ملیشیا دے مفادات تو‏ں متصادم کردتا گیا جدو‏ں انہاں وچو‏ں کچھ نے جی این سی د‏‏ی حمایت دا انتخاب کيتا تاں دوسرےآں نے جی این سی دے وفادار رہنے دا انتخاب کيتا۔ ==== لیبیا شیلڈ ==== [[لیبیا شیلڈ فورس]] اسلام پسنداں د‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی افواج نو‏‏ں جغرافیائی طور اُتے مغربی شیلڈ ، سنٹرل شیلڈ تے مشرقی شیلڈ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیبیا شیلڈ فورس دے عناصر د‏‏ی شناخت کچھ مبصرین [[القاعدہ|نے]] 2012 دے اوائل وچ ہی [[القاعدہ]] تو‏ں منسلک د‏‏ی سی۔ <ref name="inquisitr.com"/><ref name="books.google.co.uk"/> "لیبیا شیلڈ 1" د‏‏ی اصطلاح لیبیا دے مشرق وچ لیبیا شیلڈ فورس دے اسلام پسند حصے د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/6398/19/Haftar-escalates.aspx|title=Haftar-escalates|website=Al-Ahram Weekly|date=|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019045710/http://weekly.ahram.org.eg/News/6398/19/Haftar-escalates.aspx|archivedate=19 October 2014}}</ref> مغربی لیبیا وچ ، ممتاز اسلام پسند قوتاں مرکزی شیلڈ ( لیبیا شیلڈ فورس د‏‏ی ) نيں ، جو خاص طور اُتے [[مصراتہ|مسرت]] یونٹاں تے لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم اُتے مشتمل نيں ۔ مغربی لیبیا وچ کم کرنے والی دو چھوٹی تنظیماں ''اگنیوا الکلی'' تے "شیريں توحید" ني‏‏‏‏ں۔ [[القاعدہ|القاعدہ دے]] رہنما عبد المحسن اللیبی ، جسنو‏ں ابراہیم علی ابو بکر یا ابراہیم تنتوش <ref name="un.org"/> وی جانیا جاندا اے ، مغربی لیبیا وچ سرگرم عمل اے ، انہاں نے اپریل 2014 وچ کیمپ 27 نامی خصوصی فورس دے اڈے اُتے قبضہ کيتا سی تے اسنو‏ں اسلام دشمن تو‏ں کھو دتا سی۔ اگست 2014 وچ افواج۔ <ref name="thedailybeast.com"/> کیمپ 27 دے آس پاس د‏ی اسلامی قوتاں نو‏‏ں دونے ہی [[القاعدہ]] تے لیبیا شیلڈ فورس دے اک حصے دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="libyaherald.com"/> اسلامی مغرب وچ [[القاعدہ]] تے [[القاعدہ|القاعدہ دے]] وچکار تعلقات غیر واضح نيں ، تے انہاں دا دوسرے لیبیا دے اسلام پسند گروہاں دے نال تعلقات غیر واضح ا‏‏ے۔ اسلامی مغرب وچ القاعدہ [[فزان]] وچ وی سرگرم اے ، خاص طور اُتے سرحدی علاقےآں وچ ۔ لیبیا مغربی تے وسطی لیبیا شیلڈ فورس نے لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے لڑی تے 2015 وچ اسنو‏ں ختم کردتا گیا۔ جدو‏ں کہ مشرقی لیبیا شیلڈ د‏‏ی افواج بعد وچ ہور اسلامی ملیشیاواں دے نال مل گئياں تے ہیفٹرن ایل این اے تو‏ں لڑنے دے لئی انقلابی شوریٰ کونسل تشکیل دتیاں ==== انقلابی شوریٰ کونسلاں ==== بن [[بنغازی|غازی وچ ]] ، اسلام پسند مسلح گروہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شوریٰ کونسل وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ ایہ نيں: * [[انصار الشریعہ (لیبیا)|انصار الشریعہ]] * [[لیبیا شیلڈ 1]] * [[17 فروری شہداء بریگیڈ]] * [[رفاللہ الصحاندی بریگیڈ]] بن غازی د‏‏ی شوریٰ کونسل دا [[داعش]] تو‏ں سختی نال تعلق رہیا اے کیونجے انہاں نے بن غازی د‏‏ی لڑائی وچ حفت دے خلاف مل ک‏ے مقابلہ کيتا سی۔ فیر وی ، شوریٰ کونسل نے کدی وی داعش تو‏ں بیعت نئيں کيتی۔ دراں اثنا ، [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] وچ مجاہدین د‏‏ی مرکزی اسلامی اتحاد شوری کونسل جو 2014 وچ تشکیل دتی گئی سی ، اک [[القاعدہ|القاعدہ سے]] وابستہ گروپ ا‏‏ے۔ ایہ اتحاد 2015 وچ داعش دے نال برسرپیکار اے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں کڈ دتا۔ اجدبیہ دے پاس بن غازی انقلابیاں د‏‏ی اپنی شوریٰ کونسل سی ، جو تِناں شوری کونسلاں وچ شامل سب تو‏ں زیادہ داعش تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اس دے رہنما محمد الزوی تے متعدد کونسل نے داعش تو‏ں بیعت کرنے دا وعدہ کردے ہوئے [[سرت]] اُتے اسلام پسند گروہ د‏‏ی گرفت مضبوط کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ==== بن غازی ڈیفنس بریگیڈز ==== بن غازی ڈیفنس بریگیڈس جون 2016 وچ بن غازی دے دفاع دے لئی تشکیل دتی گئی سی تے لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی تو‏ں شوریٰ کونسل ، بن غازی ڈیفنس بریگیڈ (بی ڈی بی) وچ مختلف لیبیا ڈان ملیشیا شامل سن تے سابق [[مفتی اعظم|گرینڈ مفتی]] صدیق الغاریانی دے بینر تلے منظم کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Libyan revolutionary factions form Defend Benghazi Brigades|date=2 June 2016|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603140324/http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|archivedate=3 June 2016}}</ref><ref name="OJA">{{حوالہ ویب|date=6 June 2016|title=Other Jihadi Actors|publisher=Eyes on ISIS in Libya|url=http://eyeonisisinlibya.com/other-jihadi-actors/other-6-june-2016/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160608100410/http://eyeonisisinlibya.com/other-jihadi-actors/other-6-june-2016/|archivedate=8 June 2016}}</ref> ایتھ‏ے تک کہ سوچیا کہ اس نے GNA د‏‏ی حمایت کرنے دا وعدہ کيتا اے تے بظاہر جی این اے دے وزیر دفاع ، مہدی البرگاتھی دے ماتحت کم کررہے ني‏‏‏‏ں۔ جی این اے نے کدی وی بی ڈی بی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے کچھ ممبران نو‏‏ں "دہشت گرد تنظیم" د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="LibyaAnalysis-1">{{حوالہ ویب|date=22 June 2016|title=Benghazi Defence Brigades is Causing More Fractions Among GNA and Eastern Militias|publisher=LibyaAnalysis|url=http://www.libya-analysis.com/benghazi-defence-brigades-is-causing-more-fractions-among-gna-and-eastern-militias/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624021446/http://www.libya-analysis.com/benghazi-defence-brigades-is-causing-more-fractions-among-gna-and-eastern-militias/|archivedate=24 June 2016}}</ref> ==== امازیغ ملیشیا ==== اگرچہ [[بربر|امازیغ]] ملیشیاواں دا بنیادی طور اُتے [[زوارہ|زوارا]] تے نافوسا پہاڑاں وچ واقع لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے مقابلہ ہويا ، لیکن اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اس طرف دھکیلدے نيں کیونجے زینتان بریگیڈ تے انہاں دے باقی دشمناں نے ایچ آر آر دا نال دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/libya-berbers-fear-ethnic-conflict-2014123065353199495.html|title=Libya's Berbers fear ethnic conflict|first=Karlos|last=Zurutuza|publisher=Al Jazeera|accessdate=27 September 2018}}</ref> فیر وی ، ہفتر دے خلاف لڑنے دے لئی ایمیزیج دا بنیادی محرکات انہاں دے پان عربی خیالات نيں جو آئین وچ انہاں د‏‏ی [[بربر زباناں|زبان]] نو‏‏ں [[دفتری زبان|سرکاری بولی دے]] طور اُتے تسلیم کرنے دے انہاں دے مطالبات تو‏ں متصادم ني‏‏‏‏ں۔ جب ہفتار تو‏ں اپنی دشمنی برقرار رکھدے ہوئے ، امازیج ملیشیا زیادہ تر جنگ دے بعد خاص طور اُتے جی این اے د‏‏ی تشکیل دے بعد غیر جانبدار ہوگئياں۔ === آپریشن وقار === اسلام مخالف آپریشن وقار قوتاں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دے ہفتار دے دھڑے دے آس پاس تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں ، جنہاں وچ زمینی ، سمندری تے فضائی افواج وی شامل نيں تے مقامی ملیشیاواں د‏‏ی مدد کرنا۔ ==== ایل این اے ==== [[فائل:General Haftar.jpg|thumb| جنرل خلیفہ ہفتار]] [[لیبیا نیشنل آرمی|لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی]] ، جسنو‏ں باضابطہ طور اُتے "لیبیا عرب مسلح افواج" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نو‏‏ں آہستہ آہستہ جنرل [[خلیفہ ہفتار]] نے تشکیل دتا جدو‏ں اس نے اس جنگ وچ لڑا جس نے اسنو‏ں آپریشن وقار دا ناں دتا سی۔ 19 مئی 2014 نو‏‏ں ، لیبیا دے متعدد فوجی افسراں نے جنرل د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ ہفتار، اک ایئر فورس ویہہ وچ افسران سمیت [[طبرق|تبروک]] دوسرےآں، تے بن غازی وچ اک اہ‏م ملیشیا گروپ دے ملک دے تیل دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی اک اہ‏م حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، اس دے نال نال ارکان. اس دے بعد ہفتار بِنڈا تو‏ں 125 میل دور مشرق [[البیضاء، لیبیا|بایڈا]] تو‏ں اتحادیاں نو‏‏ں جمع کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ لیبیا شیلڈ فورس دے اک اقليتی حصے دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ اسلام پسند فوج وچ شامل نئيں ہوئے نيں ، تے ایہ واضح نئيں اے کہ کیہ اس دا مطلب اے کہ اوہ ایل این اے فورسز وچ شامل ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2013/06/09/benghazi-libya-shield-protests-at-least-27-dead/#ixzz2neES20PM|title=Benghazi Libya Shield Protests: at least 27 dead|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014|تاريخ-الأرشيف=12 October 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171012052226/https://www.libyaherald.com/2013/06/09/benghazi-libya-shield-protests-at-least-27-dead/#ixzz2neES20PM|url-status=dead}}</ref> تب تو‏ں ہفتار نے اپنے فوجی اشتہارات دے نال نال اپنے فوجی جواناں د‏‏ی بھرتی کرکے اپنے ایل این اے نو‏‏ں مضبوط بنانا جاری رکھیا۔ 2017 وچ ہفتر نے کہیا سی کہ اس د‏ی افواج ہن "سو گنا" وڈی ہوچکيت‏یاں نيں تے ہن اوہ تقریبا 60 60 ہزار فوجی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://alwasat.ly/ar/news/libya/133367/|title=حفتر: تعداد الجيش تضاعف 100 مرة.. و90% من خسائرنا نتيجة الألغام|website=Alwasat|accessdate=18 February 2017}}</ref> ==== سلفی ملیشیا ==== [[سلفی تحریک|سلفی]] جنہاں نو‏ں اپنے دشمناں دے ذریعہ مدخلی کہندے نيں ، شروع ہی تو‏ں ہی حفتر ایل این اے دے نال مل ک‏ے اسلامی ملیشیاواں ، خاص طور اُتے بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شورٰی کونسل تے [[داعش|داعش دے]] خلاف لڑے جنھاں اوہ سعودی [[ربیع المدخلی|ربیع المدخالی دے]] [[فتوی|فتوے دے]] بعد [[خارجی|خوارج]] سمجھدے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/64846|title=Quite No More?|publisher=Carnegie Middle East Center|accessdate=13 October 2016}}</ref> ==== زنتان بریگیڈ ==== طرابلس ہوائی اڈے د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں ، زنتان تے اس دے آس پاس دے نفیسہ خطے تو‏ں وابستہ مسلح گروہ نمایاں ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایئر پورٹ سیکیورٹی بٹالین وڈے حصے وچ زنتان تو‏ں بھرتی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ "زینتان بریگیڈز" زینتان انقلابیاں د‏‏ی فوجی کونسل د‏‏ی سربراہی وچ آندی ا‏‏ے۔ ==== ورشفانا ملیشیا ==== ورشفانا قبائلی تے بنیادی طور اُتے قذافی دے وفادار مسلح گروہاں نے ، طرابلس دے جنوب تے مغرب وچ فوری طور اُتے اس علاقے تو‏ں لیبیا دے مغرب وچ ہفتار فورسز وچ کردار {{Clarify|2018|09|date=September 2018}} 5 اگست 2014 نو‏‏ں ، وارشفانہ فورسز نے طرابلس دے مغرب وچ واقع تربيت‏ی اڈہ کیمپ 27 اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="libyaherald.com"/> ورشفانہ مسلح گروہ وی طویل عرصے تو‏ں شامل نيں 2011 تو‏ں پڑوسی ملک [[زاویہ ضلع|زویہ]] شہر دے نال قبائلی تنازعہ۔ زویہ نے اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کيتا اے ، <ref name="libyaninsider.com"/> اگرچہ مبینہ طور اُتے لیبیا ڈان دے نال اس دا عہد شکست کھا رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA"/> [[اغوا]] ، تاوان تے ہور جرائم دے الزامات عائد کرنے دے بعد ، جی این اے د‏‏ی مشترکہ فورس نے زیادہ تر زینتان بریگیڈز تو‏ں تشکیل دتی سی۔ {{کون|2018|09|date=September 2018}} تے ضلع ورشفانا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/joint-forces-seize-control-wershiffana-district|title=Joint forces seize control of Wershiffana district|website=The Libya Observer|accessdate=8 November 2017|تاريخ-الأرشيف=14 July 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180714221812/https://www.libyaobserver.ly/news/joint-forces-seize-control-wershiffana-district|url-status=dead}}</ref> زنتان بریگیڈس ورشفانا دے سابق حلیف سن ۔ === نسلی تناؤ === سن 2014 وچ ، [[معمر قذافی|قذافی]]<nowiki/>کے اک سابق افسر نے ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]''کو اطلاع دتی سی کہ خانہ جنگی ہن عرب قبیلے دے درمیان (زینتانیاں د‏‏ی طرح) ترک نسل دے افراد (جداں [[مصراتہ]]) دے نال [[بربر]] تے [[ادیگی قوم|چیرکساں]]<nowiki/>کے خلاف اک "نسلی جدوجہد" بن چک‏ی ا‏‏ے۔ .<ref name="Kirkpatrick">{{حوالہ ویب|last=Kirkpatrick|first=David D.|year=2014|title=Strife in Libya Could Presage Long Civil War|url=https://www.nytimes.com/2014/08/25/world/africa/libyan-unrest.html|accessdate=18 September 2019|publisher=[[نیو یارک ٹائمز]]}}</ref> == اثرات == [[فائل:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|کھبے|thumb| لیبیا دے تیل دے کھیت ، پائپ لائنز ، ریفائنری تے اسٹوریج]] فروری 2015 تک ، جنگ تو‏ں ہونے والے نقصان تے عارضہ کافی رہیا ا‏‏ے۔ بجلی د‏‏ی مسلسل بندش ، کاروباری سرگرمیاں د‏‏ی بوہت گھٹ سرگرمی ، تے تیل تو‏ں ہونے والے محصول وچ 90٪ دا نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ لڑائی تو‏ں 4000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں ، <ref name="Body Count">{{حوالہ ویب|publisher=Libya Body Count|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Violent Deaths in 2014 & 2015|accessdate=10 October 2015}}</ref> تے کچھ ذرائع دا دعوی اے کہ ملک د‏‏ی تقریبا a اک تہائی آبادی [[پناہ گزيں|مہاجرین دی]] حیثیت تو‏ں [[تونس|تیونس]] فرار ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref name="Anderson-damage">{{حوالہ رسالہ|title=Letter from Libya. The Unravelling|date=23 February 2015|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/02/23/unravelling|accessdate=18 February 2015}}</ref> چونکہ فیلڈ مارشل خلیفہ ہفتہ نے لیبیا د‏‏ی سرکاری تیل کمپنی نیشنل آئل کارپوریشن د‏‏ی بندرگاہاں اُتے ایس سائر تے را دے لونوف اُتے قبضہ کرلیا اے ، لہذا تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر یومیہ 220،000 بیرل تو‏ں ودھ ک‏ے 600،000 بیرل روزانہ ہوگئی ا‏‏ے۔ اس جنگ نے ملک د‏‏ی کافی تعداد وچ غیر ملکی مزدور قوت نو‏‏ں ملک چھڈنے اُتے مجبور کيتا اے کیونجے داعش جداں انتہا پسند گروپاں نے انہاں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ 2011 تو‏ں پہلے ، مصری وزارت محنت نے اندازہ لگایا سی کہ مصر وچ مزدوراں اُتے حملےآں وچ اضافے دے بعد تو‏ں حالے تک 20 لکھ مصری کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ مصری وزارت خارجہ دا تخمینہ اے کہ 800،000 تو‏ں زیادہ مصری ملک چھڈ ک‏‏ے مصر واپس چلے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Trapped at the crossroads|url=https://magazine.zenith.me/en/society/egyptian-labourers-libya|access-date=8 August 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803091219/https://magazine.zenith.me/en/society/egyptian-labourers-libya |date=3 August 2020 }}</ref> ملک وچ بارودی سرنگاں مستقل خطرہ بنی ہوئیاں نيں کیونجے متعدد ملیشیا خاص طور اُتے داعش نے بارودی سرنگاں تے ہور چھپی ہوئی دھماکہ خیز مواد دا بہت زیادہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ فرنٹ لائنز وچ تیزی تو‏ں بدلنے دا مطلب ایہ ہويا اے کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے آلات فعال لڑاکا علاقےآں تو‏ں باہر علاقےآں وچ ہی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی]] (آئی سی آر سی) دے مطابق ، عام طور اُتے بارودی سرنگاں تو‏ں بارودی سرنگاں تو‏ں ہونے والے ابتدائی ہلاکتاں وچ ہن تک 145 افراد ہلاک تے 1،465 زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Clearing Ahead|url=https://libya.zenith.me/en/society/demining-libya}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803073524/https://libya.zenith.me/en/society/demining-libya |date=2020-08-03 }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.acleddata.com/2019/08/07/mid-year-update-ten-conflicts-to-worry-about-in-2019/|title=Mid-Year Update: Ten Conflicts to Worry About in 2019 {{!}} Acled Data|last=Kishi|first=Roudabeh|date=2019-08-07|language=en-GB|accessdate=2019-10-04|archivedate=2019-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191004011304/https://www.acleddata.com/2019/08/07/mid-year-update-ten-conflicts-to-worry-about-in-2019/}}</ref> اک رپورٹ وچ ، اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این ایچ سی آر) نے انکشاف کيتا اے کہ اس نے سن 2019 دے دوران لیبیا وچ 45،600 تو‏ں زیادہ پناہ گزیناں تے پناہ گزیناں د‏‏ی رجسٹریشن کروائی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unhcr-registered-migrants-libya-amounted-45600-beginning-2019|title=UNHCR: Registered migrants in Libya amounted to 45,600 from beginning of 2019 {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-09|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803124434/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unhcr-registered-migrants-libya-amounted-45600-beginning-2019|url-status=dead}}</ref> ورلڈ فوڈ پروگرام نے اطلاع دتی اے کہ تنازعہ دے دوران اک اندازے دے مطابق 435،000 افراد زبردستی گھراں تو‏ں بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Assistance to People Affected by the Crisis in Libya {{!}} World Food Programme|url=https://www.wfp.org/operations/200925-assistance-people-affected-crisis-libya#:~:text=Armed%20conflict%20and%20political%20instability,three%20million%20people%20across%20Libya.&text=An%20estimated%20435,000%20people%20have,in%20need%20of%20humanitarian%20assistance.|accessdate=2020-06-09|website=www.wfp.org}}</ref> 22 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے بچےآں دے فنڈ (یونیسیف) نے اطلاع دتی کہ بچے لیبیا سمیت جنگ زدہ اقوام وچ طرح طرح دے غذائیت دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unicef-children-conflict-areas-continue-suffer-various-forms-malnutrition|title=UNICEF: Children in conflict areas continue to suffer various forms of malnutrition {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-22|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803080715/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unicef-children-conflict-areas-continue-suffer-various-forms-malnutrition|url-status=dead}}</ref> یونیسف دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر نے 18 جنوری 2020 نو‏‏ں کہیا کہ لیبیا وچ جاری تنازعے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں لیبی بچےآں دے ہلاک ہونے دا خطرہ ا‏‏ے۔ چونکہ لیبیا د‏‏ی حکومت تے ہفتر د‏‏ی ایل این اے فورسز (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ) دے وچکار طرابلس تے مغربی لیبیا وچ معرکہ آرائیاں دا سلسلہ شروع ہويا اے ، بچےآں تے عام شہریاں دے حالات ابتر ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaherald.com/2020/01/17/tens-of-thousands-of-libyan-children-at-risk-amidst-violence-and-chaos-of-unrelenting-conflict/|title=Tens of thousands of Libyan children at risk amidst violence and chaos of unrelenting conflict|website=Libya Herald|language=en-US|accessdate=2020-01-19|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803050312/https://www.libyaherald.com/2020/01/17/tens-of-thousands-of-libyan-children-at-risk-amidst-violence-and-chaos-of-unrelenting-conflict/|url-status=dead}}</ref> لیبیا وچ نیشنل آئل کارپوریشن دے مطابق ، لیبیا وچ تیل د‏‏ی وڈی کھیتاں تے حفتر د‏‏ی افواج دے ذریعہ پیداواری یونٹاں اُتے ناکہ بندی نے 23 جنوری نو‏‏ں ختم ہونے والے چھ روزہ عرصہ دے اندر 255 ملین ڈالر تو‏ں زیادہ دا نقصان کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/six-days-of-oil-blockade-have-cost-libya-255-million-noc-says/|title=Six days of oil blockade have cost Libya $255 million, NOC says|date=2020-01-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-27}}</ref> حفتر دے ایل این اے د‏‏ی جانب تو‏ں پیداواری سہولیات اُتے ناکہ بندی دے باعث لیبیا وچ ملیتہ آئل اینڈ گیس چلانے والی این او سی تے ای این آئی نو‏‏ں روزانہ 155،000 تیل بیرل دا پیداواری نقصان اٹھانا پيا ا‏‏ے۔ انہاں ادارےآں دا دعوی اے کہ اوہ روزانہ تقریبا.4 9.4 ملین ڈالر د‏‏ی آمدنی کھو دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/35946-eni-and-libya-nocs-joint-venture-is-losing-94mn-per-day|title=ENI and Libya NOC's joint venture is losing $9.4mn per day|website=Oil & Gas Middle East|language=en|accessdate=2020-02-02}}</ref> لیبیا تنازعہ دے آغاز دے بعد تو‏ں ، حراستی مراکز وچ رہنے اُتے مجبور ہزاراں مہاجرین ذہنی صحت تو‏ں دوچار نيں ، خاص طور اُتے خواتین تے بچے ، جو جنگ وچ اپنے کنبہ دے افراد د‏‏ی ہلاکتاں دا مقابلہ کرنے دے لئی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.scidev.net/global/health/feature/depression-takes-a-heavy-toll-on-libyans.html|title=Depression takes a heavy toll on Libyans {{!}} SCI DEV NET|website=www.scidev.net|language=en|accessdate=2020-01-28}}</ref> 7 فروری 2020 نو‏‏ں ، یو این ایچ سی آر نے اطلاع دتی کہ جنوری وچ ، لیبیا دے ساحلی محافظاں نے جنوری وچ نقل مکانی کرنے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 2019 وچ ايس‏ے عرصے دے مقابلہ وچ 121 فیصد ودھ گئی سی۔ جاری جنگ نے ملک نو‏‏ں افریقہ تے مشرق وسطی وچ تشدد تے غربت تو‏ں فرار ہونے والے تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی پناہ گاہ وچ تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://indianexpress.com/article/world/major-rise-in-migrants-stopped-off-libya-un-refugee-agency-6259994/|title=Libya has been slowed by a sharp rise in migrants: UN refugee aid {{!}} Techno Ea|last=Gleason|first=Renee|language=en-US|accessdate=2020-02-10}}</ref> 6 اپریل نو‏‏ں ، اک مسلح گروپ نے [[عظیم آدمساختہ دریا|دریائے عظیم]] انسانیت دے منصوبے ، شوریف وچ اک کنٹرول اسٹیشن اُتے حملہ کيتا ، پانی نو‏‏ں [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] جانے تو‏ں روک دتا ، تے کارکناں نو‏‏ں دھمکی دتی۔ مسلح گروہ دا ایہ اقدام دباؤ ڈالنے تے خاندان دے زیر حراست افراد نو‏‏ں رہیا کرنے اُتے مجبور کرنے دا اک طریقہ سی۔ 10 اپریل 2020 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ]] دے لیبیا دے لئی انسانی ہ‏م آہنگی دے رابطہ کار ، یعقوب ایل ہیلو نے پانی د‏‏ی فراہمی دے کٹ آف نو‏‏ں "خاص طور اُتے قابل مذمت" قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-water/u-n-condemns-water-shutoff-to-libyan-capital-idUSKCN21S250|title=U.N. condemns water shutoff to Libyan capital|accessdate=10 April 2020|website=Reuters}}</ref> 21 اپریل 2020 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ]] نے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس دے]] گنجان آباد علاقےآں اُتے گولہ باری دے "ڈرامائی اضافے" اُتے غور کيتا ، تے دعوی کيتا کہ جنگ دا تسلسل [[لیبیا|لیبیا دی]] انسانیت سوز صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کررہیا ا‏‏ے۔ تنظیم نے ایہ وی خبردار کيتا اے کہ اس طرح د‏‏ی سرگرمیاں ممکنہ طور اُتے جنگی جرائم دا سبب بن سکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/576ea44d3b6c11dde2163c09b7a37445|title=UN in Libya warns of possible war crimes as fighting rages|accessdate=21 April 2020|website=Associated Press}}</ref> لیبیا وچ اقوام متحدہ دے تعاون مشن (UNSMIL) نے لیبیا وچ شہری ہلاکتاں تو‏ں متعلق 2020 دے لئی اپنی پہلی سہ ماہی د‏‏ی رپورٹ وچ ایہ حوالہ دتا اے کہ یکم جنوری تو‏ں 31 مارچ 2020 دے درمیان تقریبا 131 ہلاکتاں ہوئیاں۔ انہاں اعدادوشمار وچ 64 اموات تے 67 زخمی ہوئے سن ، ایہ سب خلیفہ حفتر د‏‏ی فوج ، ایل این اے د‏‏ی قیادت وچ زمینی لڑائی ، بمباری تے ٹارگٹ کلنگ دا نتیجہ سن جو [[متحدہ عرب امارات]] د‏‏ی حمایت وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://unsmil.unmissions.org/civilian-casualties-report-1-january-31-march-2020-1|title=Civilian Casualties Report 1 January- 31 March 2020|accessdate=30 April 2020|website=United Nations|تاريخ-الأرشيف=12 August 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200812133757/https://unsmil.unmissions.org/civilian-casualties-report-1-january-31-march-2020-1/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://unsmil.unmissions.org/sites/default/files/first_quarter_civilian_casualty_report_2020_1.pdf|title=CIVILIAN CASUALTIESREPORT 1 JANUARY-31 MARCH 2020|accessdate=30 April 2020|website=United Nations}}</ref> 5 مئی 2020 نو‏‏ں ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] دے چیف پراسیکیوٹر فتوؤ بینسودا نے ، [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] اُتے ہفتار دے مسلسل حملےآں اُتے تشویش دا اظہار کيتا۔ پراسیکیوٹر نے کہیا کہ موجودہ حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اقدامات زندگیاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدے نيں تے ممکنہ [[جنگی جرائم|جنگی جرائم سے]] وی خبردار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک بیان وچ اظہار خیال کيتا ، "میرے دفتر نو‏‏ں خاص طور اُتے خدشہ اے کہ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی بہت وڈی تعداد اے ، جنہاں د‏‏ی وڈی تعداد فضائی حملےآں تے گولہ باری د‏‏ی کارروائیاں دے نتیجے وچ ہوئی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/icc-warns-of-war-crimes-in-libya-as-haftar-presses-on/1830407|title=ICC warns of war crimes in Libya as Haftar presses on|accessdate=6 May 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> == ٹائم لائن == == امن دیاں کوششاں == 2015 دے پہلے نصف حصے دے دوران ، اقوام متحدہ نے حریف حکومتاں تے لیبیا د‏‏ی متحارب ملیشیا نو‏‏ں یکجا کرنے دے لئی متعدد مذاکرات د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی۔ حریف حکومتاں دے وچکار 16 دسمبر 2015 نو‏‏ں مالٹا دے ویلےٹا دے آببر ڈی کاسٹیل وچ اک اجلاس ہويا سی۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، دونے حکومتاں دے مندوبین نے مراکش دے اسکرات وچ اقوام متحدہ دے تعاون تو‏ں اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے ، حالانکہ اس دے اندر ہی اس د‏ی مخالفت کيتی گئی سی۔ دونے دھڑاں قومی معاہدے د‏‏ی حکومت اس معاہدے دے نتیجے وچ تشکیل دتی گئی سی ، تے اس د‏ی پہلی میٹنگ 2 جنوری 2016 نو‏‏ں تیونس وچ ہوئی سی۔ 17 دسمبر 2017 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے سکیریت معاہدے نو‏‏ں کالعدم قرار دتا سی۔ انتخابات دے انعقاد تے [[لیبیا]] وچ امن عمل دے لئی لیبیا وچ نیشنل کانفرنس دے ناں تو‏ں اک اجلاس د‏ی منصوبہ بندی گھڈامس وچ کيتی گئی [[لیبیا|تھی]] ۔ ایہ کانفرنس 2018 تے 2019 دے دوران 18 ماہ دے دوران تیار کيتی گئی سی تے 14–16 اپریل 2019 نو‏‏ں ہونے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ 2019 دے مغربی لیبیا حملے د‏‏ی فوجی کارروائیاں دے نتیجے وچ اپریل 2019 دے اوائل وچ اسنو‏ں ملتوی کردتا گیا سی۔ [[فائل:Secretary Pompeo meets with World Leaders in Berlin Germany (49408271243).jpg|thumb| 19 جنوری 2020 نو‏‏ں جرمنی دے شہر برلن وچ لیبیا اجلاس]] جولائ‏ی 2019 وچ ، لیبیا وچ اقوام متحدہ دے تعاون مشن ( یو این ایس ایم آئی ایل ) دے سربراہ ، غسان سلامی نے تن نکاندی امن منصوبے ( [[عید الاضحی|عید الاضحی دے]] دوران اک معاہدہ ، تنازعہ وچ ملوث ملکاں دا بین الاقوامی اجلاس ، تے اک داخلی تجویز پیش کيتا) لیبیا کانفرنس جداں لیبیا نیشنل کانفرنس)۔ ستمبر 2019 وچ ، افریقی یونین د‏‏ی امن و سلامتی کونسل (پی ایس سی) نے پی ایس سی دے لیبیا بحران دے خاتمے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ کردار ادا کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے تبادلہ خیال کيتا ، تے لیبیا وچ مشترکہ طور اُتے اے یو-اقوام متحدہ دے مندوب د‏‏ی تقرری د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/au-calls-consolidated-efforts-face-challenges-libyas-crisis|title=AU calls for consolidated efforts to face challenges in Libya's crisis {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-09-29|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803160319/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/au-calls-consolidated-efforts-face-challenges-libyas-crisis|url-status=dead}}</ref> ترک صدر آر ٹی اردگان تے انہاں دے روسی اسيں منصب ولادیمیر پوتن نے 12 جنوری 2020 نو‏‏ں لیبیا وچ پراکسی جنگ دے خاتمے دے لئی جنگ بندی دا مشترکہ مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.centredaily.com/news/nation-world/article239071063.html|title=Leaders of Turkey, Russia urge Jan. 12 cease-fire in Libya {{!}} Centre Daily Times|website=www.centredaily.com|language=en|accessdate=2020-01-08|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803223125/https://www.centredaily.com/news/nation-world/article239071063.html}}</ref> کہیا جاندا اے کہ جنگ بندی اس دے آغاز دے چند گھنٹےآں بعد ٹُٹ گئی سی۔ دونے متحارب فریقاں - جی این اے د‏‏ی [[ترکی]] د‏‏ی حمایت تے ایل این اے د‏‏ی حمایت وچ [[سعودی عرب|سعودی]] ، [[متحدہ عرب امارات]] ، [[مصر]] تے [[اردن]] - نے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] وچ پائے جانے والے تشدد دا اک دوسرے اُتے الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51082365|title=Libya conflict: GNA and Gen Haftar's LNA ceasefire 'broken'|accessdate=12 January 2020|website=BBC}}</ref> ترکی دے وزیر خارجہ ، میلوت اوشوالو نے کہیا کہ خلیفہ حفتر ، جسنو‏ں متحدہ عرب امارات سمیت غیر ملکی طاقتاں د‏‏ی حمایت حاصل اے ، اوہ امن نئيں چاہندے نيں تے اوہ ملک وچ کشیدہ جنگ دا فوجی حل تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/turkish-foreign-minister-haftar-doesnt-want-peace/|title=Turkish Foreign Minister: Haftar doesn't want peace|date=2020-01-16|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-16}}</ref> لیبیا د‏‏ی اقوام متحدہ وچ تسلیم شدہ حکومت دا دعویٰ اے کہ بندرگاہی شہر مصورات دے نیڑے حفتر د‏‏ی فورسز نے ابو گوران صوبے اُتے حملے شروع کیتے۔ انہاں حملےآں نو‏‏ں برلن کانفرنس وچ دستخط کیتے گئے فائر فائر معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/haftar-defies-ceasefire-again-and-attacks-libyas-gna-forces-near-misurata/|title=Haftar defies ceasefire again and attacks Libya's GNA forces near Misurata|date=2020-01-26|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-27}}</ref> 12 فروری نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے لیبیا وچ "پائیدار جنگ بندی" دا مطالبہ کردے ہوئے اک قرارداد منظور کيتی۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ دے]] تیار کردہ ، اس نے 14 ووٹ حاصل کیتے ، جدو‏ں کہ [[روس]] نے اس تو‏ں باز نہ آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://truenewssource.com/2020/02/14/un-strives-to-end-the-adversities-of-libyas-power-struggle/|title=UN Strives to End the Adversities of Libya’s Power Struggle|accessdate=14 February 2020|website=True News Source|archivedate=17 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217140327/https://truenewssource.com/2020/02/14/un-strives-to-end-the-adversities-of-libyas-power-struggle/}}</ref> 19 فروری دے لگ بھگ ، حکومت طرابلس اُتے راکٹ حملےآں دے بعد امن مذاکرات تو‏ں دستبردار ہوگئی۔ اقوام متحدہ دے زور دینے اُتے ، ناول کورونویرس د‏‏ی وجہ تو‏ں مارچ دے آخر وچ دونے فریقین نے اک نويں جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا سی۔ اُتے ، جنگ بندی تیزی تو‏ں وکھ ہوگئی۔ 24 مارچ نو‏‏ں جی این اے دے زیرقیادت علاقے وچ جیل دے اک گولے اُتے گولہ باری ہوئی جس تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جی این اے نے "جوابی حملےآں" دا اک سلسلہ 25 مارچ دے اوائل وچ شروع کيتا ، جس دے جواب وچ جی این اے نے "سب تو‏ں بھاری بمباری طرابلس نے دیکھیا"۔ جون 2020 وچ ، [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] نے لیبیا د‏‏ی قومی فوج دے نال منسلک جماعتاں دے نال معاہدہ توڑ دتا ، تے اسنو‏ں قاہرہ اعلامیہ قرار دتا۔ اُتے ، اسنو‏ں جلدی تو‏ں مسترد کردتا گیا۔ 21 اگست 2020 نو‏‏ں ، لیبیا دے حریف حکا‏م نے فوری طور اُتے جنگ بندی دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ طرابلس وچ مقیم تے بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت برائے قومی معاہدہ (جی این اے) نے اک بیان شائع کيتا جس وچ مارچ 2021 وچ انتخابات دا مطالبہ وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نو‏‏ں ستمبر 2020 وچ اک خفیہ رپورٹ موصول ہوئی ، جس وچ 2020 دے آغاز تو‏ں ہی [[لیبیا]] اُتے ہتھیاراں دے بین الاقوامی پابندی د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزیاں د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ اقوام متحدہ نے پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے اٹھ ملکاں د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اس دے علاوہ ، [[متحدہ عرب امارات]] تے [[روس]] نے برلن کانفرنس وچ ، 19 جنوری 2020 نو‏‏ں اس وقت پنج کارگو طیارے لیبیا بھیجے سن ، جدو‏ں عالمی رہنما لیبیا اُتے اسلحہ د‏‏ی پابندی دے احترام دے عہد اُتے دستخط ک‏ر رہ‏ے سن ۔ پنج کارگو ہوائی جہازاں وچو‏ں چار دا تعلق متحدہ عرب امارات تو‏ں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/09/03/world/middleeast/libya-russia-emirates-mercenaries.html|title=Waves of Russian and Emirati Flights Fuel Libyan War, U.N. Finds|accessdate=3 September 2020|website=The New York Times}}</ref> 16 ستمبر 2020 نو‏‏ں ، ترک وزیر خارجہ میلوت کیوسوگلو نے سی این این ترک نو‏‏ں دسیا کہ ترکی تے روس انقرہ وچ اپنی حالیہ ملاقاتاں دے دوران لیبیا وچ جنگ بندی تے سیاسی عمل تو‏ں متعلق معاہدے دے نیڑے پہنچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، ترکی تے روس لیبیا د‏‏ی جنگ وچ طاقت دے اہ‏م دلال نيں ، مخالف فریقاں د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ روس نے خلیفہ ہفتار د‏‏ی مشرقی وچ قائم افواج د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ ترکی لیبیا د‏‏ی بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ قومی معاہدے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-turkey-russia-idUKKBN2673FR|title=Turkish, Russian officials nearing deal on Libya ceasefire, political process – minister|website=Reuters|date=2020-09-17|accessdate=2020-09-17|archivedate=2020-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200917002204/https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-turkey-russia-idUKKBN2673FR}}</ref> == ردعمل == === گھریلو رد عمل === خلیفہ ہفتار تے انہاں دے حامی آپریشن ڈگینسٹی نو‏‏ں " [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|انقلاب دی]] راہ د‏‏ی اصلاح" تے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " [[دہشت دے خلاف جنگ|کے طور پر]] بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ منتخب پارلیمنٹ نے اعلان کيتا اے کہ ہفتار دے دشمن "دہشت گرد" ني‏‏‏‏ں۔ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] وچ ہفتار تے ایوان نمائندگان د‏‏ی حکومت دے مخالفین دا دعوی اے کہ اوہ [[مسلح بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ عمر الہاسی ، لیبیا ڈان د‏‏ی حمایت یافتہ طرابلس حکومت دے بین الاقوامی سطح اُتے غیر تسلیم شدہ وزیر اعظم ، نے اپنے اتحادیاں دے اقدامات دے بارے وچ گل کردے ہوئے کہیا اے کہ: "یہ انقلاب د‏‏ی اصلاح ا‏‏ے۔" انہاں نے ایہ وی دعوی کيتا اے: "ہماریا انقلاب اک جال وچ پے گیا سی۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2014/10/13/whos_running_this_joint_anyway_libyan_politics_militia|title=Who's Running This Joint, Anyway?|website=Foreign Policy|date=13 October 2014|accessdate=23 October 2014|archivedate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141014013705/http://www.foreignpolicy.com/articles/2014/10/13/whos_running_this_joint_anyway_libyan_politics_militia}}</ref> ڈان دے کمانڈر دعوی کردے نيں کہ اوہ مذہبی یا متعصبانہ مقاصد دے بجائے "انقلابی" مقصد دے لئی لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.news.yahoo.com/libya-orders-civil-disobedience-capital-094314276.html#wcZT07K|title=Libya Orders 'Civil Disobedience' In Capital|publisher=Yahoo! News|date=22 October 2014|accessdate=23 October 2014}}</ref> اسلامی ملیشیا دے گروپ انصار الشریعہ ( 2012 دے بن غازی حملے تو‏ں منسلک) نے ہفتار د‏‏ی اس مسانو‏ں مغربی حمایت یافتہ " [[اسلام دے خلاف جنگ]] " قرار دیندے ہوئے د‏‏ی مذمت کيتی اے تے "اسلامی امارت بنغازی" دے قیام دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ نیشنل آئل کارپوریشن (این او سی) نے 19 جنوری 2020 نو‏‏ں برلن کانفرنس تو‏ں پہلے تیل دے شعبےآں اُتے ناکہ بندی کرنے دے مطالگل کيتی مذمت کردے ہوئے اسنو‏ں اک مجرمانہ فعل قرار دتا۔ اس ادارہ نے متنبہ کيتا اے کہ اوہ لیبیا تے بین الاقوامی قانون دے تحت مجرماں نو‏‏ں اعلیٰ ڈگری تک قانونی چارہ جوئی کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/libyas-noc-condemns-calls-to-blockade-oil-facilities-by-haftars-loyalists/|title=Libya's NOC condemns calls to blockade oil facilities by Haftar's loyalists|date=2020-01-18|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-18}}</ref> لیبیا وچ طرابلس ، سہیل تے پہاڑی علاقےآں نال تعلق رکھنے والے معززین نے سلامتی کونسل وچ اقوام متحدہ دے مندوب غسان سلامی د‏‏ی طرف تو‏ں جارحین (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ ہفتار د‏‏ی افواج) تے محافظ (جی این اے فورس) د‏‏ی برابری اُتے بریفنگ دے موقع اُتے اظہار خیال کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ سلامی دے بیانات نے دونے جماعتاں نو‏‏ں طرابلس وچ ہفتار دے جارحیت تے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف ہونے والے جنگی جرائم دے درمیان برابر کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/western-and-central-libya-elders-accuse-un-envoy-equalizing-aggressors-and-defenders|title=Western and Central Libya elders accuse UN envoy of equalizing "aggressors and defenders" {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-02-04|تاريخ-الأرشيف=2020-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200204131511/https://www.libyaobserver.ly/news/western-and-central-libya-elders-accuse-un-envoy-equalizing-aggressors-and-defenders|url-status=dead}}</ref> === غیر ملکی رد عمل ، شمولیت ، تے انخلاء === ==== ہمسایہ ملکاں ==== * {{پرچم|Algeria}} – Early in May 2014, the [[الجزائر د‏‏ی فوج|Algerian military]] said it was engaged in an operation aimed at tracking down militants who infiltrated the country's territory in [[صوبہ تمنراست|Tamanrasset]] near the Libyan [[الجیریا۔ لیبیا د‏‏ی سرحد|border]], during which it announced that it managed to kill 10 "terrorists" and seized a large cache of weapons near the town of [[جانیٹ|Janet]] consisting of automatic rifles, rocket-propelled grenades and ammunition boxes.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/algeria-terrorism-egypt-alliance-libya.html|title=Algeria considers Egypt alliance to confront Libyan terror threat|publisher=[[Al-Monitor]]|date=21 May 2014|accessdate=31 July 2014|last=Shabbi, Omar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808051807/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/algeria-terrorism-egypt-alliance-libya.html|archivedate=8 August 2014}}</ref> ''[[اوقات|The Times]]'' reported on 30 May that Algerian forces were strongly present in Libya and it was claimed shortly after by an Algerian journalist from ''[[الوطن|El Watan]]'' that a full regiment of 3,500 paratroopers logistically supported by 1,500 other men crossed into Libya and occupied a zone in the west of the country. They were later shown to be operating alongside French special forces in the region. However, all of these claims were later denied by the [[الجزائر د‏‏ی سیاست|Algerian government]] through [[وزیر اعظم الجزائر|Prime Minister]] [[عبد الملک سیلال|Abdelmalek Sellal]] who told the senate that "Algeria has always shown its willingness to assist [our] sister countries, but things are clear: the Algerian army will not undertake any operation outside Algerian territory". On 16 May 2014, the Algerian government responded to a threat on its embassy in Libya by sending a team of special forces to Tripoli to escort its diplomatic staff in a military plane out of the country. "Due to a real and imminent threat targeting our diplomats the decision was taken in coordination with Libyan authorities to urgently close our embassy and consulate general temporarily in Tripoli," the [[وزارت خارجہ (الجیریا)|Algerian Foreign Ministry]] said in a statement. Three days later, the Algerian government shut down all of its border crossings with Libya and the army command raised its security alert status by tightening its presence along the border, especially on the Tinalkoum and Debdab border crossings. This also came as the state-owned energy firm, [[سوناتراچ|Sonatrach]], evacuated all of its workers from Libya and halted production in the country. In mid-August, Algeria opened its border for Egyptian refugees stranded in Libya and said it would grant them exceptional visas to facilitate their return to Egypt.<ref name="Egyptian shot dead, Algeria to open border">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/16/egyptian-shot-dead-tunisian-libyan-border-algeria-open-border-egyptians/|title=Egyptian shot dead at Tunisian-Libyan border, Algeria to open border for Egyptians|website=Daily News Egypt|date=16 August 2014|accessdate=20 August 2014|last=Cousin, Edward}}</ref> * {{پرچم|Chad}} – In June 2020, Chadian President [[ادریس دیبی|Idriss Déby]] announced his support to Khalifa Haftar's force in Libya, and had sent 1,500 to 2,000 troops to help Haftar, in wake of call from the United Arab Emirates to support Haftar's force against the strengthening Tripoli government and to end incursions by anti-Déby rebels.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/chad-send-1500-troops-libya-support-marshal-haftar|title=Chad to send 1,500 troops to Libya in support of Marshal Haftar|website=Atalayar|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-04-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210426190648/https://atalayar.com/en/content/chad-send-1500-troops-libya-support-marshal-haftar|url-status=dead}}</ref> Chadian oppositions have accused Khalifa Haftar of his attempt to assassinate Chadian opposition leaders.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/chadian-rebel-party-accuses-haftar-assassinating-its-leader|title=Chadian rebel party accuses Haftar of assassinating its leader &#124; The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210204020132/https://www.libyaobserver.ly/news/chadian-rebel-party-accuses-haftar-assassinating-its-leader|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Egypt}} – Egyptian authorities have long expressed concern over the instability in eastern Libya spilling over into Egypt due to the rise of jihadist movements in the region, which the government believes to have developed into a safe transit for wanted Islamists following the [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|2013 coup d'état]] in Egypt that ousted [[اخوان المسلمون|Muslim Brotherhood]]-backed president [[محمد مرسی|Mohamed Morsi]]. There have been numerous attacks on Egypt's trade interests in Libya which were rampant prior to Haftar's offensive, especially with the kidnapping of truck drivers and sometimes workers were murdered. Due to this, the military-backed government in Egypt had many reasons to support Haftar's rebellion and the Islamist [[17 فروری شہداء بریگیڈ|February 17th Martyrs Brigade]] operating in Libya has accused the Egyptian government of supplying Haftar with weapons and ammunition, a claim denied by both Cairo and the rebel leader.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/05/libya-crisis-haftar-egypt-intevene-brotherhood.html|title=Will Egypt intervene in Libya crisis?|publisher=Al-Monitor|date=22 May 2014|accessdate=31 July 2014|last=Dali, Mustafa|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718212037/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/05/libya-crisis-haftar-egypt-intevene-brotherhood.html|archivedate=18 July 2014}}</ref> Furthermore, Egyptian President [[عبدالفتاح السیسی|Abdel Fattah el-Sisi]], who has become increasingly popular among many Libyans wishing for stability, has called on the United States to intervene militarily in Libya during his presidential candidacy, warning that Libya was becoming a major security challenge and vowed not to allow the turmoil there to threaten Egypt's national security. On 21 July 2014, the Egyptian Foreign Ministry urged its nationals residing in Libya to adopt measures of extreme caution as it was preparing to send consular staff in order to facilitate their return their country following [[جولائ‏ی 2014 الوادی ال گیڈید حملہ|an attack]] in Egypt's western desert region near the [[مصر – لیبیا د‏‏ی سرحد|border]] with Libya that left 22 Egyptian border guards killed.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/07/21/foreign-ministry-urges-egyptians-libya-take-measures-extreme-caution/|title=Foreign ministry urges Egyptians in Libya to take measures of 'extreme caution'|date=21 July 2014|accessdate=31 July 2014|last=Zaki, Menna|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808062126/http://www.dailynewsegypt.com/2014/07/21/foreign-ministry-urges-egyptians-libya-take-measures-extreme-caution/}}</ref> A week later, the ministry announced that it would double its diplomatic officials on the Libyan-Tunisian border and reiterated its call on Egyptian nationals to find shelter in safer places in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/107348/Egypt/Politics-/Egypt-doubles-diplomatic-staff-to-help-Egyptians-l.aspx|title=Egypt doubles diplomatic staff to help Egyptians leave Libya|date=29 July 2014|accessdate=31 July 2014}}</ref> On 3 August, Egypt, Libya and Tunisia agreed to cooperate by establishing an [[ایئر برج (رسد)|airbridge]] between Cairo and Tunis that would facilitate the transfer of 2,000 to 2,500 Egyptians from Libya daily.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140804/roundup-egypt-steps-evacuating-nationals-tunisia-libya-borde|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128065329/http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140804/roundup-egypt-steps-evacuating-nationals-tunisia-libya-borde|archivedate=28 January 2015|title=Roundup: Egypt steps up evacuating nationals on Tunisia-Libya borders|website=GlobalPost|date=4 August 2014|accessdate=21 August 2014}}</ref> On 31 July 2014, two Egyptians were shot dead during a clash at the Libyan-Tunisian border where hundreds of Egyptians were staging a protest at the Ras Jdeir border crossing. As they tried to cross into Tunisia, Libyan authorities opened fire to disperse them. A similar incident occurred once again on 15 August, when Libyan security forces shot dead an Egyptian who attempted to force his way through the border along with hundreds of stranded Egyptians and almost 1,200 Egyptians made it into Tunisia that day. This came a few days after Egypt's Minister of Civil Aviation, Hossam Kamal, announced that the emergency airlift consisting of 46 flights aimed at evacuating the country's nationals from Libya came to a conclusion, adding that 11,500 Egyptians in total had returned from the war-torn country as of 9 August.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/10/emergency-airlift-egypt-tunisia-ends/|title=Emergency airlift between Egypt and Tunisia ends|publisher=Daily News Egypt|date=10 August 2014|accessdate=21 August 2014|last=Kortam, Hend}}</ref> A week later, all Egyptians on the Libyan-Tunisian border were evacuated and the consulate's staff, who were reassigned to work at the border area, withdrew from Libya following the operation's success.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/18/egyptians-libyan-tunisian-border-evacuated/|title=Egyptians in Libyan-Tunisian border evacuated|website=Daily News Egypt|date=18 August 2014|accessdate=21 August 2014|last=Abaza, Jihad}}</ref> Meanwhile, an estimated 50,000 Egyptians (4,000 per day) arrived at the [[سلیم|Salloum]] border crossing on the Libyan-Egyptian border as of early August.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/107718/Egypt/Politics-/Almost-,-Egyptians-fled-Libya-through-Matrouh-bord.aspx|title=Almost 50,000 Egyptians fled Libya through Matrouh border in last month|website=Al-Ahram|date=4 August 2014|accessdate=21 August 2014}}</ref> In 2020, Egypt helped devise the [[2020 قاہرہ اعلامیہ|2020 Cairo Declaration]], however, this was quickly rejected. On 21 June 2020, the President of Egypt, [[عبدالفتاح السیسی|Abdel Fattah al-Sisi]] ordered his army to be prepared for any mission outside the nation, stating that his country has a legitimate right to intervene in neighboring Libya. Besides, he also warned the GNA forces to not cross the current frontline with Haftar’s LNA.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-21/egypts-sisi-orders-army-to-prepare-amid-tensions-over-libya/12377566|title=President Abdel Fattah Sisi says Egypt has a legitimate right to intervene in Libya, orders army to prepare|accessdate=21 June 2020|website=ABC News}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200621-egypt-readies-army-to-intervene-in-libya-if-necessary|title=Egypt readies army to intervene in Libya ‘if necessary’|accessdate=21 June 2020|website=France 24}}</ref> An official statement issued by [[سعودی عرب|Saudi Arabia]] and [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]] on 21 June 2020, stated that the two Gulf nations extended full support to the Egypt’s government regarding its intentions of military intervention in Libya. The [[اقوام متحدہ|UN]]-recognized [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|GNA]] condemned [[مصر|Egypt]], UAE, [[روس|Russia]] and [[فرانس|France]] for providing military support to [[خلیفہ ہفتار|Haftar]]’s militias.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/saudi-arabia-uae-support-egypts-comments-on-libya/1884428|title=Saudi Arabia, UAE support Egypt's comments on Libya|accessdate=21 June 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> * {{پرچم|Malta}} – Along with most of the international community, [[مالٹا|Malta]] continues to recognize the Government of National Accord as the legitimate government of Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-11-15/local-news/Malta-willing-to-have-resident-ambassador-in-Libya-again-6736181442|title=Malta willing to have resident ambassador in Libya again|website=The Malta Independent|date=2017-11-15|accessdate=2018-04-23}}</ref> I Eastern Libyan government chargé d'affaires Hussin Musrati insisted that by doing so, Malta was "interfering in Libyan affairs". Due to the conflict, there are currently two Libyan embassies in Malta. The General National Congress now controls the official Libyan Embassy in [[بالزان|Balzan]], while the Tobruk-based Eastern Libyan House of Representatives has opened a consulate in [[تآشبیئش|Ta' Xbiex]]. Each of the two embassies say that visas issued by the other entity are not valid. Following the expansion of ISIL in Libya, particularly the [[زوال آف نوفالیہ (2015)|fall of Nawfaliya]], the Maltese [[مالٹا دا وزیر اعظم|Prime Minister]] [[جوزف مسقط|Joseph Muscat]] and [[قائد حزب اختلاف (مالٹا)|Leader of the Opposition]] [[سائمن بوسٹل|Simon Busuttil]] called for the [[اقوام متحدہ|United Nations]] and [[یورپی اتحاد|European Union]] to intervene in Libya to prevent the country from becoming a failed state. In 2020 Malta stated that its policy on Libya was in line with that of Turkey. * {{پرچم|Sudan}} – At the early stage of the conflict, Sudanese dictator [[عمر البشیر|Omar al-Bashir]], an Islamist himself, had sought to reach support to the Tripoli government, having supplied weaponry and aids to the rebels overthrowing Muammar Gaddafi.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20120107-sudan-bashir-visit-libya-national-transitional-council-gaddafi|title=Bashir hails fall of Gaddafi on Libya tour|date=7 January 2012|website=France 24}}</ref> However, after al-Bashir's realignment with Saudi Arabia in wake of [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|Yemeni conflict]], Sudan provided support to Haftar's force to gain support from Saudi Arabia. Sudan had sent 1,000 militia personnel to aid Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/africa/2019/07/30/sudans-army-provides-libyas-haftar-with-1000-militiamen|title=Sudan's army provides Libya's Haftar with 1,000 militiamen|first=Daily Sabah with|last=Agencies|date=30 July 2019|website=Daily Sabah|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=11 December 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201211160051/https://www.dailysabah.com/africa/2019/07/30/sudans-army-provides-libyas-haftar-with-1000-militiamen|url-status=dead}}</ref> Nonetheless, in July 2017, General [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]] of the [[لیبیا نیشنل آرمی|Libyan National Army]] ordered the closing of the Sudanese consulate in the town of [[کوفرا|Kufra]], and expelled 12 diplomats. The consul and 11 other consular staff were given 72 hours to leave the country. The reason given that the way it conducted its work was "damaging to Libyan national security." The Sudanese government protested and summoned Libyan charge d'affaires in [[خرطوم|Khartoum]], Ali Muftah Mahroug, in response, lingering the distrust between Haftar to the Sudanese. Sudan recognises the [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|Government of National Accord]] in Tripoli as the government of Libya, not the [[ایوان نمائندگان (لیبیا)|House of Representatives]] that is backed by General Haftar. As of 2017 Sudan has not opened an embassy in Tripoli but maintains a consulate in the Libyan capital to provide service to Sudanese citizens.<ref>[https://www.middleeasteye.net/fr/news/khalifa-haftar-controlled-eastern-libya-expels-12-sudan-diplomats-220334745 Khalifa Haftar expels 12 Sudan diplomats from Libya]. ''Middle East Eye''. Published 27 July 2017. Retrieved 14 April 2019.</ref> In 2020, following the overthrown of Omar al-Bashir, Sudan has sought to investigate the role of the United Arab Emirates on bringing Sudanese mercenaries fighting in Libya and have arrested a number of them.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-emirates-idUSL8N29X7BY|title=Sudan investigating transfer of guards from UAE to Libyan oil port -ministry|date=28 January 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/sudan-announces-arrest-of-more-than-120-suspected-mercenaries-37687|title=Sudan announces arrest of more than 120 suspected mercenaries|website=Sudan announces arrest of more than 120 suspected mercenaries|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210204071126/https://www.trtworld.com/africa/sudan-announces-arrest-of-more-than-120-suspected-mercenaries-37687|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Tunisia}} – Post-revolutionary Tunisia also had its share of instability due to the violence in Libya as it witnessed an unprecedented rise in radical Islamism with increased militant activity and weapons' smuggling through the border.<ref>{{حوالہ ویب|last=Ghanmi, Monia|website=Magharebia|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2013/09/25/feature-01|title=Tunisia confronts arms smuggling|date=25 September 2013|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808053839/http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2013/09/25/feature-01|archivedate=8 August 2014}}</ref> In response to the initial clashes in May, the Tunisian National Council for Security held an emergency meeting and decided to deploy 5,000 soldiers to the Libyan–Tunisian border in anticipation of potential consequences from the fighting. On 30 July 2014, Tunisian Foreign Minister [[مونگی حمدی|Mongi Hamdi]] said that the country cannot cope with the high number of refugees coming from Libya due to the renewed fighting. "Our country's economic situation is precarious, and we cannot cope with hundreds of thousands of refugees," Hamdi said in a statement. He also added that Tunisia will close its borders if necessary.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tunisia-says-cant-cope-libya-refugee-influx-524332439|title=Tunisia says can't cope with Libya refugee influx|publisher=Middle East Eye|date=30 July 2014|accessdate=31 July 2014|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808113923/http://www.middleeasteye.net/news/tunisia-says-cant-cope-libya-refugee-influx-524332439}}</ref> Tunisian Foreign Minister, Khemaies Jhinaoui, revived Tunisia's stance to stop the fighting in Libya and follow the UN-led political suit. He stressed on rejection of military solutions to the war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/tunisian-foreign-minister-reaffirms-rejection-military-solution-libyan-crisis|title=Tunisian Foreign Minister reaffirms rejection of military solution to the Libyan crisis {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-05|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803154752/https://www.libyaobserver.ly/news/tunisian-foreign-minister-reaffirms-rejection-military-solution-libyan-crisis|url-status=dead}}</ref> In January 2020, Tunisia said that it is preparing to accommodate a new inflow of migrants escaping the war in Libya. The country has chosen the site of Fatnassia to receive Libyan refugees.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.infomigrants.net/en/post/22037/tunisia-prepares-to-receive-refugees-from-libya|title=Tunisia prepares to receive refugees from Libya|date=2020-01-13|website=InfoMigrants|language=en|accessdate=2020-01-13}}</ref> ==== دوسرے ==== * {{پرچم|United Nations}} – On 27 August 2014, the [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|UN Security Council]] unanimously approved resolution 2174 (2014), which called for an immediate ceasefire and an inclusive political dialogue.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11537.doc.htm|title=United Nations Security Council – Resolution 2174 (2014)|publisher=Un.org|accessdate=14 October 2014}}</ref> The resolution also threatened to impose sanctions, such as asset freezes and travel bans, against the leaders and supporters of the various militias involved in the fighting, if the individuals threaten either the security of Libya or the political process. The United Nations Secretary-General, Antonio Guterres, expressed his fears of a "full civil war" in Libya, unless the international community finds a political solution for the country's conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.thedailynewnation.com/news/227337/un-chief-deeply-concerned-as-fears-full-civil-war--in-libya-loom|title=UN chief 'deeply concerned' as fears 'full civil war' in Libya loom|accessdate=31 August 2019|publisher=The New Nation|archivedate=27 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927030709/http://m.thedailynewnation.com/news/227337/un-chief-deeply-concerned-as-fears-full-civil-war--in-libya-loom}}</ref> In 2019, the United Nations reported that [[اردن|Jordan]], [[ترکی|Turkey]] and the [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]] had systematically violated the Libyan arms embargo.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/09/un-says-member-states-violating-libya-arms-embargo|title=Libya arms embargo being systematically violated by UN states|publisher=The Guardian|date=9 December 2019|accessdate=9 December 2019}}</ref> In February 2020, Libya's Ambassador to the UN, Taher Al-Sunni, emphasized on documenting attacks against civilians, medical personnel and field hospitals in Libya, during his meeting with the Director-General of the International Committee of the Red Cross.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/libyas-ambassador-un-attacks-against-civilians-must-be-documented|title=Libya's ambassador to the UN: Attacks against civilians must be documented {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-02-06|تاريخ-الأرشيف=2020-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200206132439/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/libyas-ambassador-un-attacks-against-civilians-must-be-documented|url-status=dead}}</ref> Around 2 March 2020, Ghassan Salamé (the UN special envoy to Libya) resigned, citing the failure of powerful nations to meet their recent commitments. In June 2020, UN secretary general, [[انٹونیو گوٹیرش|Antonio Guterres]] condemned and expressed shock at discovering mass graves in a Libyan territory that was formerly captured by the forces of general [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]], backed by the governments of [[مصر|Egypt]], [[روس|Russia]] and the [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]]. Guterres commanded the UN-backed government to ensure identifying the victims, investigate into the cause of death and return the bodies to the respective family.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/06/13/world/middleeast/libya-mass-graves.html|title=U.N. Expresses Horror at Mass Graves in Libya|accessdate=13 June 2020|website=New York Times}}</ref> * {{پرچم|France}} – On 30 July 2014, the French government temporarily closed its embassy in Tripoli, while 40 French, including the ambassador, and 7 British nationals were evacuated on a French warship bound for the port of [[تولون|Toulon]] in southern France. "We have taken all necessary measures to allow those French nationals who so wish to leave the country temporarily," the foreign ministry said.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28564637|title=France evacuates French and British expats from Libya|publisher=BBC|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20140730-france-libya-embassy-evacuate-nationals-militias/|title=France evacuates nationals, closes embassy in Libya|publisher=France 24|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140818235628/http://www.france24.com/en/20140730-france-libya-embassy-evacuate-nationals-militias/|archivedate=18 August 2014}}</ref> In 2016, a helicopter carrying three French special forces soldiers was shot down south of [[بنغازی|Benghazi]] during what President [[فرانسوا اولاند|François Hollande]] called "dangerous intelligence operations."<ref name="Editorial 2016">{{حوالہ ویب|publisher=Reuters|title=France says three soldiers died in accident on Libya intelligence...|date=2016-07-20|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-france/three-french-soldiers-killed-in-libya-french-defense-ministry-idUSKCN1000R3|accessdate=2018-02-24}}</ref><ref name="Al Jazeera 2016">{{حوالہ ویب|title=France confirms three soldiers killed in Libya|publisher=Al Jazeera|date=2016-07-20|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> In December 2019, French government canceled the delivery of boats to Libya following a lawsuit filed by NGOs opposing the move. The NGOs cited the French donation as a violation of European embargo on Libya for providing military equipment and arms to countries involved in war crimes.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.infomigrants.net/en/post/21267/french-defense-ministry-cancels-delivery-of-boats-to-libyan-coast-guard|title=French defense ministry cancels delivery of boats to Libyan coast guard|date=2019-12-03|website=InfoMigrants|language=en|accessdate=2019-12-09}}</ref> * {{پرچم|India}} – [[وزارت خارجی امور، حکومت ہند|Ministry of External Affairs]] spokesman, [[سید اکبرالدین|Syed Akbaruddin]], said that India's diplomatic mission in Libya has been in touch with the 4,500 Indian nationals, through several co-ordinators. "The mission is facilitating return of Indian nationals and working with the Libyan authorities to obtain necessary exit permissions for Indian nationals wanting to return," he said.<ref name="Indians leave Libya">{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/nation/Amid-Civil-War-Stranded-Indians-Begin-to-Leave-Libya/2014/07/30/article2355270.ece|title=Amid Civil War, Stranded Indians Begin to Leave Libya|website=The New Indian Express|date=30 July 2014|accessdate=19 August 2014|archivedate=28 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128071033/http://www.newindianexpress.com/nation/Amid-Civil-War-Stranded-Indians-Begin-to-Leave-Libya/2014/07/30/article2355270.ece}}</ref> * {{پرچم|Iran}} – Iran has facilitated a very difficult role in this conflict. Unlike many countries in the Middle East that Iran has interests, Iran has very little to none of interest in Libya, but Iran has desired to expand its Islamic Revolution to Africa.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/what-irans-position-conflict-libya|title=What is Iran's position in the conflict of Libya?|website=Atalayar|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200907100820/https://atalayar.com/en/content/what-irans-position-conflict-libya|url-status=dead}}</ref> However, Saudi Arabia's support for Haftar has complicated Iran's desire, as Iran has also been accused of supporting Haftar's force, even when Tehran has refrained from siding with Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://warsawinstitute.org/iran-haftar-links-libya/|title=The Iran-Haftar links in Libya|date=17 July 2020}}</ref> On the other hand, Iran also provides political support to Turkey's military intervention to Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200617-iran-fm-voices-support-for-turkey-backed-libya-government/|title=Iran FM voices support for Turkey-backed Libya government|date=17 June 2020|website=Middle East Monitor}}</ref> * {{پرچم|Israel}} – Israel and Libya do not have any official relations. However, during the time in exile, Khalifa Haftar had developed a close and secret tie with the United States, thus extended to Israel, and the secret tie resulted in Israel quietly backs Khalifa Haftar on his quest to conquer entire of Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/how-khalifa-haftar-s-secret-ties-with-israel-fuel-chaos-in-libya-31941|title=How Khalifa Haftar’s secret ties with Israel fuel chaos in Libya|website=How Khalifa Haftar’s secret ties with Israel fuel chaos in Libya}}</ref> Israeli advisors have secretly trained Haftar's force to prepare for war against the Islamist-backed government in Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/israel-little-known-support-haftar-war-libya|title=Israel's little-known support for Haftar's war in Libya|website=Middle East Eye}}</ref> Israeli weapons are also seen in Haftar's forces, mostly throughout Emirati mediation.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://icfuae.org.uk/uae-in-the-media/israel-provided-haftar-weapons-uae-mediated|title=Israel provided Haftar weapons, UAE mediated|date=28 July 2017|website=ICFUAE &#124; International Campaign For Freedom in the UAE|access-date=2 October 2020|archivedate=1 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001130803/http://icfuae.org.uk/uae-in-the-media/israel-provided-haftar-weapons-uae-mediated}}</ref> [[موساد|Mossad]], the feared Israeli intelligence group, has also developed a strong relationship with Haftar and also assists Haftar's force in the conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/mossad-bibi-s-top-advisor-arab-states-libya-haftar-1.9049546|title=Mossad and Bibi’s top security advisor squabbling over relations with Arab states|website=Haaretz.com|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-18|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200918180942/https://www.haaretz.com/israel-news/mossad-bibi-s-top-advisor-arab-states-libya-haftar-1.9049546|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Italy}} – The Italian embassy has remained open during the civil war<ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.thelocal.it//20140729/renzi-calls-for-ceasefire-as-italians-flee-libya|title=Renzi calls for ceasefire as Italians flee Libya|accessdate=29 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128055643/http://m.thelocal.it/20140729/renzi-calls-for-ceasefire-as-italians-flee-libya|archivedate=28 January 2015}}</ref> and the government has always pushed for the success of UN-hosted talks among Libya's political parties in Geneva. Prime Minister [[میٹو رینزی|Matteo Renzi]] said "If there's no success, Italy is ready to play a leading role, above all a diplomatic role, and then, always under the aegis of the UN, one of peacekeeping inside Libya", adding that "Libya can't be left in the condition it is now." In 2015, four Italian workers were kidnapped by Islamic State militants near [[صبراتہ|Sabratha]]. Two of them were killed in a raid by security forces the following year while the other two were rescued.<ref name="Balmer 2016">{{حوالہ ویب|last=Balmer|first=Crispian|title=Two Italian hostages freed in Libya after companions die|publisher=Reuters|date=2016-03-04|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-italy-hostages/two-italian-hostages-freed-in-libya-source-close-to-matter-idUSKCN0W60SC|accessdate=2018-02-24}}</ref> Between February 2015 and December 2016, however, Italy was forced to close its embassy and every Italian citizen in Libya was advised to leave. The embassy reopened on 9 January 2017. * {{پرچم|Morocco}} – Morocco turned down an offer by the United Arab Emirates in 2020 to provide support for Khalifa Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/morocco-turns-down-uae-offer-support-haftar|title=Morocco turns down UAE offer to support Haftar &#124; The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200907101209/https://www.libyaobserver.ly/news/morocco-turns-down-uae-offer-support-haftar|url-status=dead}}</ref> Instead, Morocco expressed its hope to mediate for the end of the conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/morocco-mediates-libyan-conflict|title=Morocco mediates in the Libyan conflict|website=Atalayar}}</ref> * {{پرچم|Russia}} – In February 2015, discussions on supporting the Libyan parliament by supplying them with weapons reportedly took place in [[قاہرہ|Cairo]] when [[صدر روس|President of Russia]] [[ولادیمیر پیوٹن|Vladimir Putin]] arrived for talks with the [[حکومتِ مصر|government of Egypt]], during which the Russian delegates also spoke with a Libyan delegation. Colonel Ahmed al-Mismari, the spokesperson for the Libyan Army's chief of staff, also stated that "Arming the Libyan army was a point of discussion between the Egyptian and Russian presidents in Cairo." The deputy foreign minister of Russia, Mikhail Bogdanov, has stated that Russia will supply the government of Libya with weapons if UN sanctions against Libya are lifted.<ref>[http://www.ibtimes.com/russia-supply-libya-weapons-if-un-embargo-lifted-1885108 Russia Will Supply Weapons to Libya if UN Embrago is Lifted]. ''[[International Business Times]]''. Christopher Harress. Published 16 April 2016. Retrieved 15 August 2015.</ref> In April 2015, Prime Minister [[عبد اللہ الثانی|Abdullah al-Thani]] visited Moscow and announced that Russia and Libya will strengthen their relations, especially economic relations.<ref>[http://ria.ru/world/20150414/1058421192.html Ат-Тани: Ливия пересмотрит контракты, заключенные с РФ в 2008 году | Al-Thani: Libya will renew contracts signed with the RF in 2008 '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 14 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> He also met with [[سیرگئی لاوروف|Sergei Lavrov]], the Russian [[وزیر برائے امور خارجہ (روس)|Minister of Foreign Affairs]], and said that he requested Russia's assistance in fixing the country's government institutions and military strength.<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058738393.html Ливия просит РФ поддержать восстановление государственных институтов | Libya asks the RF to support the restoration of government institutions '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 15 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> The prime minister also met with [[نکولائی پٹروشیف|Nikolai Patrushev]], the Russian president's security adviser, and talked about the need to restore stability in Libya as well as the influence of terrorist groups in the country. Patrushev stated that a "priority for regional politics is the protection of the sovereignty and territorial integrity of Libya."<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058715233.html Патрушев и ливийский премьер обеспокоены влиянием террористов в Ливии | Patrushev and Libyan premier are disturbed by terrorist influence in Libya '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 15 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> A private army of 100 mercenaries from the [[واگنر گروپ|Wagner group]], backed by Russian President Vladimir Putin, has begun offensive on the forward base in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/100-russian-mercenaries-fighting-for-haftars-forces-on-tripoli-frontlines/|title=100 Russian mercenaries fighting for Haftar's forces on Tripoli frontlines|date=2019-09-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-26}}</ref> On 2 October 2019, at least 35 Russian mercenaries were killed in Libya while fighting for Khalifa Haftar's forces.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/35-russian-mercenaries-killed-fighting-for-haftars-forces-in-libya-latvian-media-reveals/|title=35 Russian mercenaries killed fighting for Haftar's forces in Libya, Latvian media reveals|date=2019-10-03|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-10-03}}</ref> According to the reports, senior commander in Russian Wagner Group, Alexander Kuznetsov was injured while fighting alongside Haftar's militias in south of Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/senior-commander-russian-wagner-group-injured-libya-french-le-point-reports|title=Senior commander in Russian Wagner Group injured in Libya, French Le Point reports {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-10|تاريخ-الأرشيف=2021-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210206174133/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/senior-commander-russian-wagner-group-injured-libya-french-le-point-reports|url-status=dead}}</ref> In a joint press conference with the German Chancellor Angela Merkel, the Russian President Vladimir Putin agreed the involvement of Russian mercenaries in Tripoli’s ongoing conflict. He also said they are not affiliated to Moscow and are not funded by the government. These fighters were transferred to Libya from the de-escalation zone in Syria's Idlib.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/putin-admits-russians-are-fighting-libya|title=Putin admits Russians are fighting in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-12|تاريخ-الأرشيف=2020-01-13|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200113022937/https://www.libyaobserver.ly/news/putin-admits-russians-are-fighting-libya|url-status=dead}}</ref> French daily ''Le Monde'' reported that Saudi Arabia was funding the operations of Russian Wagner mercenaries deployed to support Khalifa Haftar in Libya. It also claimed that over 2000 Russian mercenaries were involved in carrying out attacks on Tripoli in late 2019.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/le-monde-saudi-arabia-funds-russian-mercenaries-libya|title=Le Monde: Saudi Arabia funds Russian mercenaries in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-29|تاريخ-الأرشيف=2020-01-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200129140021/https://www.libyaobserver.ly/news/le-monde-saudi-arabia-funds-russian-mercenaries-libya|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Saudi Arabia}} – Saudi Arabia since 2014 has thrown a significant support for Haftar's force fighting in Libya. According from [[وال اسٹریٹ جرنل|Wall Street Journal]] and retrieved by Al Jazeera, Saudi Arabia had given millions of dollars to support Haftar's army in its failed attempt to takeover Tripoli after a meeting with General Haftar by Saudi King [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|Salman]].<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/saudis-gave-libya-haftar-millions-dollars-offensive-190412175708363.html|title=Saudis 'gave Libya's Haftar millions of dollars before offensive'|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-libya-idUSKCN1R80YV|title=Saudi King Salman meets Libya's General Haftar|date=27 March 2019}}</ref> Due to Haftar's defeat, Saudi Arabia was thought to have become increasingly involved in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/02/saudi-arabia-role-liyba-gna-hifter.html|title=Saudi Arabia steps up role in Libya|first=Samuel|last=Ramani|date=24 February 2020|website=Al-Monitor}}</ref> * {{پرچم|Thailand}} – In late July 2014, the Thai government asked Libya's authorities to facilitate the evacuation of its nationals by exempting the need for exit visas.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bangkokpost.com/news/local/423239/thailand-asks-libyan-authorities-to-waive-visa-rules-as-the-need-for-a-speedy-evacuation-of-thais-in-the-war-torn-north-african-country-becomes-more-urgent|title=Libya asked to facilitate Thai evacuation|website=Bangkok Post|date=30 July 2014|accessdate=19 August 2014|last=Charoensuthipan, Penchan}}</ref> As of 14 August, over 800 Thai workers have been successfully evacuated from the country,<ref>{{حوالہ ویب|url=http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNPOL5708160010002|title=800 Thai workers from Libya return home|publisher=National News Bureau of Thailand|date=14 August 2014|accessdate=19 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819125820/http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNPOL5708160010002|archivedate=19 August 2014}}</ref> while Thailand's Ministry of Labour announced that it would prepare jobs for more than 2,800 workers residing in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pattayamail.com/business/thailand-prepares-jobs-for-thai-workers-arriving-from-libya-40283|title=Thailand prepares jobs for Thai workers arriving from Libya|website=Pattaya Mail|date=8 August 2014|accessdate=19 August 2014}}</ref> * {{پرچم|Turkey}} – Turkey has been one of the most vocal critics of the civil war, mostly aimed against the Eastern Government led by [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]]. Turkey was found to have transported arms, ammunitions and aids to the Western Government led by [[فائز السراج|Fayez al-Sarraj]] against Haftar's force.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://thearabweekly.com/libyas-islamic-militants-brag-about-receiving-new-turkish-weapons|title=Libya’s Islamic militants brag about receiving new Turkish weapons &#124; Lamine Ghanmi|website=AW}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.addresslibya.co/en/archives/47424|title=Erdogan admits to breaking UN arms embargo on Libya and accuses US of disturbing peace in the region|website=The Libyan Address Journal|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907101243/https://www.addresslibya.co/en/archives/47424}}</ref> In 2019, the [[لیبیا نیشنل آرمی|Libyan National Army]] accused the Turkish authorities of supporting terrorist groups in Libya for many years, adding that the Turkish support has evolved from just logistic support to a direct interference using military aircraft to transport mercenaries, as well as ships carrying weapons, armored vehicles and ammunition to support terrorism in Libya. In 2016, [[اردن|Jordan]]'s king accused Turkey of helping Islamist militias in Libya and [[صومالیہ|Somalia]]. In July 2019, [[رجب طیب ایردوان|Recep Tayyip Erdoğan]], the President of Turkey, threatened to declare war on Khalifa Haftar after receiving news of six Turkish citizens arrested by Haftar's force.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48818695|title=Turkey threatens Libyan strongman as six held|date=30 June 2019}}</ref> On 27 December 2019 [[بلومبرگ نیوز|Bloomberg]] reported that Turkey intended to deploy its navy to protect Tripoli and send troops to help train GNA forces. Additionally Turkmen rebel groups fighting in northern Syria were expected to transfer to Tripoli. The Speaker of the Turkish Parliament subsequently announced Turkey’s plans to send troops to help Libya's Presidential Council's government, especially after the efforts of Haftar's backers, including UAE, to pressurize Fayez Al-Sarraj to recede the request for Turkey’s support.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/turkish-parliament-receives-bill-deploy-troops-libya|title=Turkish Parliament receives bill to deploy troops to Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-12-31|تاريخ-الأرشيف=2019-12-31|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191231111608/https://www.libyaobserver.ly/news/turkish-parliament-receives-bill-deploy-troops-libya|url-status=dead}}</ref> On 2 January 2020, the [[ترکی قومی اسمبلی|Turkish Grand National Assembly]] voted 325–184 to send troops to help the internationally-recognized Government of National Accord in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/01/turkey-parliament-approves-military-deployment-libya-200102113511422.html|title=Turkey's parliament approves military deployment to Libya|website=Al Jazeera|date=2 January 2020}}</ref> * {{پرچم|United Kingdom}} – Following France's evacuation of some British nationals, the UK's embassy in Tripoli was the only diplomatic mission still open in the war-torn city. However, British diplomats residing there have sought refuge in a fortified compound south-west of the city to avoid the repetitive rocket attacks by warring militias.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/30/uk-embassy-libya-open-tripoli-fighting|title=UK embassy in Libya remains open as French flee fierce fighting|website=The Guardian|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014|last=Stephen, Chris}}</ref> Three days earlier, a convoy carrying British diplomats from Tripoli to Tunisia came under fire when their vehicles refused to stop at an unofficial checkpoint in the outskirts of the city. On 2 August, the [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|Foreign and Commonwealth Office]] finally announced that it would temporarily close its embassy in the capital and evacuate its staff. Ambassador [[مائیکل آرون|Michael Aron]] said that the embassy would continue to operate from Tunisia.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/02/british-embassy-withdraws-libya-attacks-ambushes|title=Britain to close embassy and withdraw staff from Libya|website=The Guardian|date=2 August 2014|accessdate=16 August 2014|last=Stephen, Chris}}</ref> The following day, the [[شاہی بحریہ|Royal Navy]] ship [[HMS انٹرپرائز (H88)|HMS ''Enterprise'']] managed to evacuate more than a hundred foreign nationals from the country to [[مالٹا|Malta]], most of whom were British, in an operation off the coast of Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/uk-28627158|title=Royal Navy ship takes Britons from Libya to Malta|publisher=BBC|date=4 August 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref> In March 2016, Ambassador [[پیٹر ملٹ (سفارت کار)|Peter Millett]] called for "a much more coordinated approach between the different groups, regions and forces and the armed groups in Libya" in order to defeat ISIL in Libya. Head of British Embassy in Libya, Nicholas Hopton said that Britain is drafting a resolution in the Security Council in order to genuinely end the Libyan crisis. The draft resolution urges the U.N. and the international community to effectively achieve a ceasefire with the help of a monitoring mission and other sources, the HCS Information Office said.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/britain-exerts-efforts-consolidate-ceasefire-libya|title=Britain exerts efforts to consolidate ceasefire in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-28|تاريخ-الأرشيف=2020-01-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200128140142/https://www.libyaobserver.ly/news/britain-exerts-efforts-consolidate-ceasefire-libya|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|United Arab Emirates}} – In June 2019 the GNA discovered a cache of US-made Javelin anti-tank missiles in a captured LNA base in the mountains south of Tripoli. Markings on the missiles’ shipping containers indicate that they were originally sold to Oman and the United Arab Emirates in 2008. Emirati forces, who previously conducted airstrikes on Islamist targets in Libya, were suspected of backing General Khalifa Haftar. The United States State Department and Defense Department stated they have opened investigations into how the weapons ended up on the Libyan battlefield.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/06/28/world/africa/libya-american-missiles.html|title=American Missiles Found in Libyan Rebel Compound|first=Declan|last=Walsh|first2=Eric|last2=Schmitt|first3=John|last3=Ismay|date=28 June 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-arms-embargo-investigates-uae-violations-190507162028284.html|title=Libya arms embargo: UN investigates UAE violations|website=www.aljazeera.com}}</ref> The Emirati Ministry of Foreign Affairs issued a statement denying ownership of weapons found in Libya and stated that it supported United Nations-led efforts to broker a political solution to the conflict. France later released a statement that the missiles found in the base belonged to France, and that they were damaged and out of use. Nevertheless, the UAE has been identified as a strong supporter of Khalifa Haftar and the LNA, which saw the Libyan general and his forces as the best bulwark to contain and combat various Islamist groups in the war torn country; the UN reported that the UAE supplied Haftar's forces with aircraft, over 100 armoured vehicles and over US$200 million in aid.<ref>{{حوالہ رسالہ|author=Mannocchi|title=How people in Tripoli experience the battle for Libya's capital|date=21 June 2019|url=https://magazine.zenith.me/en/politics/war-libya-and-battle-tripoli|accessdate=8 August 2019}}</ref> According to ''[[لیبیا آبزرور|The Libya Observer]]'', a covert deal between Khalifa Haftar and figures from the Muammar Gaddafi-era, Revolutionary Committees, was signed in [[ابوظبی (شہر)|Abu Dhabi]], UAE. Both the parties agreed to share power in Libya, enabling Gaddafi’s loyalists to retrieve power in return for supporting Haftar in the ongoing fighting.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/haftar-gaddafi-era-revolutionary-committees-figures-sign-secret-deal-uae-share-power|title=Haftar, Gaddafi-era Revolutionary Committees figures sign secret deal in UAE to share power|website=The Libya Observer|language=en|accessdate=2019-12-16|تاريخ-الأرشيف=2019-12-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191216133348/https://www.libyaobserver.ly/news/haftar-gaddafi-era-revolutionary-committees-figures-sign-secret-deal-uae-share-power|url-status=dead}}</ref> According to a French Intelligence website, UAE supplied around 3,000 tons of military equipment to Haftar forces in late January 2020. The transit operation was completed through "Antonov 124" aircraft owned by Abu Dhabi [[ولی عہد|Crown Prince]] [[محمد بن زید|Mohammed bin Zayed]] and operated by Makassimos Air Cargo Company.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/french-sources-uae-sent-3000-tons-military-support-haftar|title=French sources: UAE sent 3,000 tons of military support to Haftar|website=The Libya Observer|language=en|accessdate=2020-02-02|تاريخ-الأرشيف=2020-02-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200202140431/https://www.libyaobserver.ly/news/french-sources-uae-sent-3000-tons-military-support-haftar|url-status=dead}}</ref> In April 2020, it was reported that the United Arab Emirates secretly purchased an advanced [[میزائل دفاع|missile system]] from [[اسرائیل|Israel]]. The UAE, which had been supplying weapons to Khalifa Haftar in the [[لیبیائی بحران (2011 – تاحال)|Libyan civil war]], also deployed the Israeli-made missile system in the war through the [[لیبیا نیشنل آرمی|LNA]].<ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/4/10/uae-supplying-libyas-haftar-with-israeli-air-defences|title=UAE supplying Libya's Haftar with Israeli air defences|accessdate=17 April 2020|website=[[The New Arab]]|تاريخ-الأرشيف=15 May 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210515133759/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/4/10/uae-supplying-libyas-haftar-with-israeli-air-defences|url-status=dead}}</ref> On 20 April 2020, the ''Financial Times'' reported the suspected violation of an international [[اسلحہ د‏‏ی پابندی|arms embargo]] by the United Arab Emirates. It reported the claims after reviewing documents that cited 11,000 tonnes of jet fuel shipment worth nearly $5 million was sent by the UAE to Khalifa Haftar-controlled eastern Libya in March 2020. The shipment is currently under probe by a panel of experts from the United Nations.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/c3405be4-a9f1-4902-8356-73f5ece37825|title=UAE groups implicated in suspected violation of Libyan arms embargo|accessdate=20 April 2020|website=[[Financial Times]]}}</ref> According to [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]], on 18 November 2019, the UAE launched a drone attack on a biscuit factory in Al-Sunbulah that killed 8 civilians and injured 27. The factory was shut down after the attack. According to an investigation led by Human Rights Watch, the factory had no military presence. The remnants of four laser-guided missiles – Blue Arrow-7 (BA-7) – were found, which were launched via a Wing Long -II drone.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2020/04/29/libya-uae-strike-kills-8-civilians|title=UAE Strike Kills 8 Civilians|accessdate=29 April 2020|website=Human Rights Watch}}</ref> In May 2020, a confidential report by the United Nations revealed that the UAE had been supporting the mission of Khalifa Haftar through two [[دبئی|Dubai]]-based companies, Lancaster 6 DMCC and Opus Capital Asset Limited FZE. These firms deployed a team of 20 Western mercenaries led by [[جنوبی افریقا|South African]] national Steve Lodge to Libya for a "well funded private military company operation" in June 2019.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-14/western-mercenaries-went-to-libya-to-help-moscow-s-man-un-finds|title=Western Team Went to Help Moscow’s Man in Libya, UN Finds|accessdate=14 May 2020|website=Bloomberg}}</ref> An investigation by ''[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|BBC]]'' Africa Eye and BBC Arabic Documentaries revealed that in a strike on 4 January 2020, the UAE-operated [[ونگ لونگ II|Wing Loong II]] drone was used to fire a Chinese [[HJ-10|Blue Arrow 7 missile]], which killed 26 unarmed cadets. During that time, the Wing Loong II drones were being operated only from the UAE-run Al-Khadim Libyan air base.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791|title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya|accessdate=28 August 2020|website=BBC}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=3DVE0tkGSaM|title=Libya's 'Game of Drones' – full documentary|accessdate=27 August 2020|website=YouTube}}</ref> * {{پرچم|United States}} – The United States has been active in post-2011 Libya with the military carrying out sporadic airstrikes and raids in the country, predominantly against Islamist groups. In 2014, U.S. commandos seized an oil tanker bound for anti-government militias and returned it to the Libyan national government.<ref name="Washington Post 2014">{{حوالہ ویب|title=U.S. Navy SEALs take over oil tanker for return to Libya|website=Washington Post|date=2014-03-17|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-seals-board-north-korea-flagged-tanker-for-return-to-libya/2014/03/17/ddab14bc-add6-11e3-9627-c65021d6d572_story.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> Two months later, the U.S. embassy in [[طرابلس، لیبیا|Tripoli]] was evacuated due to a heavy militia presence in the capital.<ref name="Starr Sterling Ansari 2014">{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|last2=Sterling|first2=Joe|last3=Ansari|first3=Azadeh|title=U.S. Embassy in Libya evacuates personnel|publisher=CNN|date=2014-07-26|url=https://www.cnn.com/2014/07/26/world/africa/libya-us-embassy-evacuation/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> In 2015, U.S. warplanes killed the head of the [[لیبیا وچ دولت اسلامیہ تے عراق|Islamic State in Libya]] in a strike.<ref name="Pengelly Stephen 2015">{{حوالہ ویب|last=Pengelly|first=Martin|last2=Stephen|first2=Chris|title=Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'|website=the Guardian|date=2015-11-14|url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|accessdate=2018-02-24}}</ref> In 2016, [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|U.S. President]] [[بارک اوباما|Barack Obama]] stated that not preparing for a post-Gaddafi Libya was the "worst mistake" of his presidency. On 19 January 2017, the day before President Obama left office, the United States bombed two IS camps in Libya, reportedly killing 80 militants.<ref name="Starr 2017">{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|title=First on CNN: US bombs ISIS camps in Libya, dozens killed|publisher=CNN|date=2017-01-19|url=https://www.cnn.com/2017/01/19/politics/us-airstrikes-libya-isis/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> These types of operations have continued under the [[ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدرات|Trump administration]] with a September 2017 airstrike killing an estimated 17 IS militants.<ref name="Browne 2017">{{حوالہ ویب|last=Browne|first=Ryan|title=US strikes Libya for first time under Trump|publisher=CNN|date=2017-09-24|url=https://www.cnn.com/2017/09/24/politics/us-strikes-libya-trump/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> On 25 September 2019, airstrike carried out by the U.S. killed 11 suspected ISIL militants in the town of Murzuq, Libya. This was the second airstrike in a week against the militant group, according to U.S. Africa Command.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2019/Sep-25/492269-us-airstrike-against-daesh-in-libya-kills-11.ashx|title=US airstrike against Daesh in Libya kills 11 {{!}} News , Middle East {{!}} THE DAILY STAR|website=www.dailystar.com.lb|accessdate=2019-09-26}}</ref> A U.S. military air-raid, on 27 September, killed 17 suspected ISIL militants in southwest Libya, making it a third strike against the militia group within a month.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/17-isis-militants-killed-by-third-strike-by-us-africa-command-on-southern-libya/|title=17 ISIS militants killed by third strike by US Africa Command on southern Libya|date=2019-09-28|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-28}}</ref> On 30 September, US Africa Command said it conducted an airstrike in southern Libya that killed 7 ISIL militants, alongside the Government of National Accord. This marked the fourth raid in the region against ISIL in two weeks.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/us-africa-command-kills-7-isis-terrorists-new-airstrikes-southern-libya|title=US Africa Command kills 7 ISIS terrorists in new airstrikes on southern Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-10-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191001133326/https://www.libyaobserver.ly/news/us-africa-command-kills-7-isis-terrorists-new-airstrikes-southern-libya|url-status=dead}}</ref> On 10 February 2020, at least six Libyan families sued Haftar and the UAE government in the U.S. District Court of the District of Columbia for committing war crimes in Libya. The families of victims who were either killed, injured or faced attempted killings, demanded $1 billion in damages, said the plaintiffs’ attorneys, Martin F. McMahon & Associates.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/six-libyan-families-sue-haftar-uae-at-a-us-court-for-war-crimes/|title=Six Libyan families sue Haftar, UAE at a US court for war crimes|date=2020-02-11|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-02-12}}</ref> * {{پرچم|Ukraine}} - A number of Il-76TD turbofan strategic airlifters belonging to Ukraine-registered companies have been destroyed in Libya. Reports in Russian information outlets claimed the aircraft were possibly smuggling arms to both sides of the civil war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unian.info/politics/10681182-ukrainian-footprint-in-libyan-civil-war-russian-disinformation-media.html|title=Ukrainian "footprint" in Libyan civil war Russian disinformation – media|accessdate=11 September 2019|website=Unian}}</ref> ; کھیل * لیبیا نو‏‏ں [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] وچ 2017 افریقہ کپ آف نیشنس د‏‏ی میزبانی دے حقوق تو‏ں نوازیا گیا سی۔ اُتے ، جاری تنازعہ اُتے تشویش دے سبب اگست 2014 وچ ٹورنامنٹ ملک تو‏ں دور کردتا گیا سی۔ == ہور ویکھو == * [[یورپی تارکین وطن بحران|یورپی تارکین وطن دا بحران]] * [[لیبیا وچ امریکی مداخلت (2015 – موجودہ)]] * [[دوسری لیبیا خانہ جنگی وچ ترکی د‏‏ی فوجی مداخلت]] * [[لیبیائی بحران (2011– تاحال)]] == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے|refs= <ref name="UNSMIL_Salame_20190409">{{cite web| last1 =| first1 =| last2= | first2= | authorlink =| coauthors =| title =Statement by the Special Representative of the Secretary General in Libya, Ghassan Salamé, on the National Conference| work =| publisher = [[United Nations Support Mission in Libya]] | date = 2019-04-09| url = https://unsmil.unmissions.org/statement-special-representative-secretary-general-libya-ghassan-salam%C3%A9-national-conference| format =| doi =| accessdate =2019-04-09 | archiveurl= https://www.webcitation.org/77VmxsnY4?url=https://unsmil.unmissions.org/statement-special-representative-secretary-general-libya-ghassan-salam%C3%A9-national-conference| archivedate=2019-04-09 | url-status=live}}</ref> <ref name="UNSMIL_Salame_190904">{{cite web | last1 = | first1 = | last2 = | first2 = | authorlink = | coauthors = | title = Remarks of SRSG Ghassan Salamé to the United Nations Security Council on the situation in Libya – 4 September 2019 | trans-title = | work = | publisher = | website = [[United Nations Support Mission in Libya|UNSMIL]] | date = 2019-09-04 | url = https://unsmil.unmissions.org/remarks-srsg-ghassan-salam%C3%A9-united-nations-security-council-situation-libya-4-september-2019 | format = | doi = | accessdate = 2019-09-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191115032802/https://unsmil.unmissions.org/remarks-srsg-ghassan-salam%C3%A9-united-nations-security-council-situation-libya-4-september-2019 | archivedate = 2019-11-15 | url-status = live | dead-url = }}</ref> <ref name="WashPost_NatConf">{{cite web| last1 =| first1 =| last2= | first2= | authorlink =| coauthors =| title = UN urges Libyans to work for peace at National Conference| work =| publisher =[[دی واشنگٹن پوسٹ]]/[[Associated Press]]| date = 2019-03-26 | url = https://www.washingtonpost.com/world/africa/un-urges-libyans-to-work-for-peace-at-national-conference/2019/03/26/0bb403ca-500f-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html| doi =| accessdate =2019-04-09 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20190409192631/https://www.washingtonpost.com/world/africa/un-urges-libyans-to-work-for-peace-at-national-conference/2019/03/26/0bb403ca-500f-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html| archivedate= 2019-04-09| url-status=live}}</ref> <ref name="NatConf_postponed">{{cite news | last1= Zaptia| first1= Sami| last2= | first2= | pages= | language =| title= UNSMIL postpones Ghadames National Conference until conditions are right | trans-title = | date= 2019-04-09 | publisher= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2019/04/09/unsmil-postpones-ghadames-national-conference-until-conditions-are-right/| accessdate=2019-04-09 | archiveurl= https://www.webcitation.org/77VmroJZa?url=https://www.libyaherald.com/2019/04/09/unsmil-postpones-ghadames-national-conference-until-conditions-are-right/| archivedate=2019-04-09 | url-status=live}}</ref> }} == ہور پڑھو == {{Wikinews category|2014 Libyan conflict}} * ڈیوڈ گارٹنسٹین راس ، بن [https://web.archive.org/web/20141029202928/http://www.icct.nl/publications/icct-commentaries/terrorism-in-north-africa-after-benghazi-the-jihadist-regional-outlook ''غازی دے بعد شمالی افریقہ وچ دہشت گردی: جہادی علاقائی آؤٹ لک'' (انسداد دہشت گردی دے بین الاقوامی مرکز - ہیگ ، 2013)] * پیلہم ، نکولس۔ [http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/feb/19/libya-against-itself/ لیبیا خود دے خلاف] (فروری 2015) "لیبیائی اس وقت تو‏ں کدرے زیادہ وکھ تھلگ محسوس کردے نيں جدو‏ں اقوام متحدہ نے قذافی اُتے پابندیاں عائد کيت‏یاں سن۔ کرنل دے خاتمے دے بعد جو سول سوسائٹی مختصر طور اُتے ابھری سی اوہ غائب ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ ہر کارکن اپنے ساتھیاں دے ناواں نو‏‏ں کالعدم قرار دے سکدا اے جنہاں نو‏ں گولی مار دے ہلاک کيتا گیا یا اغوا کيتا گیا ، اکثر اسلام پسند۔ ''نیویارک کتاباں دا جائزہ'' * کمپ مارک ، بنوائے۔ [http://www.counterpunch.org/2015/02/19/demolishing-libya/ مداخلتاں کس طرح ساڈے پِچھے رہ گئياں: لیبیا نو‏‏ں مسمار کرنے] (فروری ۔2015)۔ ''کاؤنٹرپینچ'' {{Libyan Civil War (2011)}} {{Libya topics}} {{Ongoing military conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Post-Cold War African conflicts}} {{Portalbar|Libya|War|Current events}} {{Authority control}} [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لیبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:لیبیا د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:2020ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2019ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2018ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2017ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2016ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2015ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2014ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:لیبیا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] j4u5ezmwta81n0mv4jb0c44hblz440r 0 90859 709203 699898 2026-08-08T05:38:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709203 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = کورونا وائرس دا مرض ۲۰۱۹ء<br />(کووِڈ-۱۹) | synonyms = * ۲۰۱۹-این کووی ایکیوٹ رسپائریٹری ڈیزیز * ناول کورونا وائرس نمونیا<ref name="NHC2020Name">{{Cite web|url=http://www.nhc.gov.cn/yzygj/s7653p/202002/18c1bb43965a4492907957875de02ae7.shtml|script-title=zh:国家卫生健康委关于新型冠状病毒肺炎暂命名事宜的通知 |publisher=[[National Health Commission]] |language=zh-cn |date=7 فروری 2020 |url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20200228040516/http://www.nhc.gov.cn/yzygj/s7653p/202002/18c1bb43965a4492907957875de02ae7.shtml|archive-date=28 فروری 2020|access-date=9 فروری 2020| name-list-format = vanc}}</ref> * ووہان کورونا وائرس، ووہان نمونیا،<ref name=TIMEinfo>{{cite web | author = Charlie Campbell | title = The Wuhan Pneumonia Crisis Highlights the Danger in China's Opaque Way of Doing Things | date = 20 جنوری 2020 | access-date = 13 مارچ 2020 | url = https://time.com/5768230/wuhan-pneumonia-flu-crisis-china-government/ | work = [[ٹائم (رسالہ)|Time]]}}</ref><ref name=FPinfo>{{cite web | author = Daniel Lucey and Annie Sparrow | title = China Deserves Some Credit for Its Handling of the Wuhan Pneumonia | date = 14 جنوری 2020 | access-date = 13 مارچ 2020 | url = https://foreignpolicy.com/2020/01/14/china-response-wuhan-pneumonia-better-sars/ | work = [[فارن پالیسی (رسالہ)]]}}</ref> ووہان فلو<ref name=FORTUNEname>{{cite news | first = Mike | last = Stobbe | agency = Associated Press | title = Wuhan coronavirus? 2018 nCoV? Naming a new disease | date = 8 فروری 2020 | access-date= 13 مارچ 2020 | url = https://fortune.com/2020/02/08/wuhan-coronavirus-disease-names/ | work = [[فارچون (میگزین)]]}}</ref> * "کورونا وائرس" یا [[سارس کووی ۲]] دے ناں ہائے ہور * سوشل میڈیا اُتے صرف "کورونا" دے ناں تو‏ں مشہور | image = Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg | width = | alt = | caption = خُردبینی تصویر وچ [[سارس کووی ۲]] نو‏‏ں دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ وائرس دے ذرات دے باہری کنارےآں اُتے نوکاں کسی تاج (crown) تو‏ں ملدی نيں، انہاں خصوصیات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس مرض دا ناں کورونا پيا۔ | pronounce = {{IPAc-en|k|ə|'|r|oʊ|n|ə|ˌ|v|aɪ|r|ə|s|_|d|ɪ|ˈ|z|i:|z}} | specialty = مہلک تنفسی انفیکشن<ref>ہور معلومات دے لئی [[سارس کووی 2]] ملاحظہ فرماواں۔</ref> | symptoms = بخار، کھانسی، گھٹن<ref name="CDC2020Sym" /> | complications =وائرل نمونیا، ARDS، گردہ فیل | onset = | duration = | types = | causes = [[سارس کووی ۲]] | risks = | diagnosis =rRT-PCR ٹیسٹنگ، [[امیونوسے]]، سی ٹی اسکین | differential = | prevention =ہتھ دھونا، کھانسی دے آداب، بیماراں تو‏ں دوری | treatment = [[علامتی علاج|علامتی]] تے [[علاج]] | medication = | prognosis = | frequency = ۴٬۶۶۴٬۴۸۶ مصدقہ مریض | deaths = ۳۱۲٬۳۲۷ (مصدقہ مریضاں دا ۶٫۷٪) }} <!-- تعریف تے علامات --> '''کورونا وائرس مرض ۲۰۱۹ (COVID-19)''' اک [[انفیکشن|متعدی بیماری]] اے جو [[ناول کورونا ۲۰۱۹|انتہائی مہلک تنفسی سینڈروم کورونا وائرس 2]] (SARS-CoV-2) نال ہُندی ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it |title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it |publisher=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228035651/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it |archive-date=28 فروری 2020 |access-date=28 فروری 2020| name-list-format = vanc}}</ref> ایہ مرض دنیا بھر وچ ۲۰۱۹ء تو‏ں پھیلا تے جلد ہی [[کورونا وائرس د‏‏ی وبا، ۲۰۱۹ء - ۲۰۲۰ء|عالمگیر وبا]] د‏‏ی شکل اختیار کر گیا۔<ref name="Hui14Jan2020">{{cite journal | vauthors=Hui DS, I Azhar E, Madani TA, Ntoumi F, Kock R, Dar O, Ippolito G, Mchugh TD, Memish ZA, Drosten C, Zumla A, Petersen E | display-authors=6 | title=The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health – The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China | journal=Int J Infect Dis | date=فروری 2020 | volume=91 | issue= | pages=264–66 | pmid=31953166 | doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009 | doi-access=free}}</ref><ref name="WHOPandemic">{{cite press release | title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 | website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO) | date=11 مارچ 2020 | url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-مارچ-2020 |access-date=12 مارچ 2020 | url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref> اس د‏ی عمومی علامات وچ [[بخار]]، کھانسی تے سانس وچ گھٹن شامل ني‏‏‏‏ں۔ پٹھاں دا درد، تھوک دا آنا تے گلے د‏‏ی سوزش ذرا نادر علامتاں ني‏‏‏‏ں۔<ref name="CDC2020Sym" /><ref name="whoqa">{{cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses| title=Q&A on coronaviruses (COVID-19)|url-status=live|access-date=11 مارچ 2020|publisher=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO) | name-list-format = vanc}}</ref> اکثر کیساں وچ کم علامتاں دیکھی گئياں،<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/02/27/world/asia/coronavirus-treament-recovery.html|title=Most Coronavirus Cases Are Mild. That's Good and Bad News.|first=Vivian|last=Wang|date=5 مارچ 2020|work=[[نیو یارک ٹائمز]] | name-list-format = vanc}}</ref> کچھ معاملات وچ مریض [[نمونیا]] تے متعدد اعضا دے ناکارہ پن دا شکار وی ہوئے جاندا ا‏‏ے۔<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="WHO-q-a">{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses |title=Q&A on coronaviruses |website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses |archive-date=20 جنوری 2020 |access-date=27 جنوری 2020| name-list-format = vanc}}</ref> تشخیص شدہ معاملات وچ اموات دا تناسب ۱ فیصد تے ۵ فیصد دے درمیان ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.urdurealfacts.com/health/corona-virus-urdu/|title=کورونا وائرس دے بارے وچ چند حقائق|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026132835/https://www.urdurealfacts.com/health/corona-virus-urdu/|dead-url=yes}}</ref> لیکن عمر تے صحت د‏‏ی دوسری نوعیتاں دے لحاظ تو‏ں تبدیل وی ہوسکدا ا‏‏ے۔<ref name="worldometers.info">{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-death-rate/|title=Wuhan Coronavirus Death Rate|last=|first=|date=|website=www.worldometers.info|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131223143/https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-death-rate/#ref-6|archive-date=31 جنوری 2020|access-date=2 فروری 2020|name-list-format=vanc}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-2019-nCoV-severity-10-02-2020.pdf|title=Report 4: Severity of 2019-novel coronavirus (nCoV)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210105717/https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-2019-nCoV-severity-10-02-2020.pdf|archive-date=10 فروری 2020|access-date=10 فروری 2020| name-list-format = vanc}}</ref> ==سبب تے تشخیص== انفیکشن اک شخص تو‏ں دوسرے وچ سانس دے ذریعے منتقل ہُندا اے، جو عموماً کھانسی تے چھینکنے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="WHO2020QA">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO)|date=11 فروری 2020|access-date=24 فروری 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 جنوری 2020|url-status=live |quote=The disease can spread from person to person through small droplets from the nose or mouth which are spread when a person with COVID-19 coughs or exhales … The main way the disease spreads is through respiratory droplets expelled by someone who is coughing.| name-list-format = vanc}}</ref><ref name=CDC2020Spread /> عموماً دو تے چودہ ایام دے درمیان وچ علامات ظاہر ہونا شروع ہوئے جاندیاں نيں، اوسطًا پنج دن۔<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|title=Symptoms of Novel Coronavirus (2019-nCoV) |date=10 فروری 2020|website=www.cdc.gov|access-date=11 فروری 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 جنوری 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Velavan TP, Meyer CG |title=The COVID-19 epidemic|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=n/a|issue=n/a|pages=278–80|doi=10.1111/tmi.13383 |doi-access=free |pmid=32052514|date=مارچ 2020}}</ref> تشخیص کرنے دا معیاری طریقہ نیزوفیرینجیئل سویب (nasopharyngeal swab) تو‏ں رِیورس ٹرانس‌کِرِپشن پولی‌مِیریز چین ری‌ایکشن (rRT-PCR) دے ذریعہ ا‏‏ے۔ انفیکشن نو‏‏ں مجموعۂ علامات، رِسک فیکٹراں تے سینے دے سی ٹی اسکین دے ذریعہ نمونیا د‏‏ی خصوصیات ظاہر ہونے تو‏ں وی تشخیص کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2020/02/200226151951.htm|title=CT provides best diagnosis for COVID-19|last=|first=|date=26 فروری 2020|website=ScienceDaily|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2 مارچ 2020| name-list-format = vanc}}</ref> == بچاؤ تے انتظام== مرض تو‏ں بچاؤ دے لئی مجوزہ تجاویز وچ ہتھ دھونا، دوسرے لوکاں تو‏ں فاصلہ رکھنا تے کسی دا چہرہ نہ چھونا شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Advice for public">{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO)|access-date=25 فروری 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 جنوری 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref> ماسکےآں دا استعمال عوام دے لئی نئيں بلکہ وائرس دے مشتبہ افراد تے اُنہاں دے نگہداشت دہندگان دے لئی بہتر ا‏‏ے۔<ref name=CDC2020IfSick>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|last=CDC|date=11 فروری 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|archive-date=14 فروری 2020|access-date=15 فروری 2020| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 جنوری 2020|access-date=15 فروری 2020| name-list-format = vanc}}</ref> کوویڈ-۱۹ دے لئی کوئی ویکسین یا مخصوص اینٹی وائرل علاج نئيں ا‏‏ے۔ اس مرض تو‏ں نمٹنے دے لئی ظاہر ہونے والی علامات دا علاج تے تجربا‏تی اندازے شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name="cdc21Jan20202">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|date=15 فروری 2020|publisher=[[بیماریاں تو‏ں بچاؤ تے انسداد دے مرکز]] (CDC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226145347/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|archive-date=26 فروری 2020|access-date=20 فروری 2020| name-list-format = vanc}}</ref> ==وبائیات تے تریخ == [[عالمی ادارہ صحت]] (ڈبلیو ایچ او) نے ۲۰۱۹ء–۲۰۲۰ء دے کورونا پھیلاؤ نو‏‏ں ۳۰ جنوری ۲۰۲۰ء نو‏‏ں [[بین الاقوامی نوعیت د‏‏ی عوامی صحت د‏‏ی ایمرجنسی]] (PHEIC)<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO)|access-date=11 فروری 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|archive-date=31 جنوری 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{Cite news | vauthors = Mahtani S, Berger M, O'Grady S, Iati M | url = https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html |title = Hundreds of evacuees to be held on bases in California; Hong Kong and Taiwan restrict travel from mainland China | work = [[دی واشنگٹن پوسٹ]] | date = 6 فروری 2020 | access-date = 11 فروری 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200207134650/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html | archive-date = 7 فروری 2020 | url-status = live | name-list-format = vanc}}</ref> تے ۱۱ مارچ ۲۰۲۰ء نو‏‏ں [[عالمگیر وبا]]<ref name="WHOPandemic" /> قرار دتا۔ مرض د‏‏ی مقامی منتقلی دا ثبوت عالمی ادارہ صحت دے تمام ۶ خطےآں دے ملکاں وچ ملیا ا‏‏ے۔<ref name="whositrep47">{{Cite document | vauthors=((World Health Organization)) |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19)&lrm;: situation report, 47 |website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO) | date=مارچ 2020 | hdl=10665/331444 | hdl-access=free}}</ref> '''کوروناوائرس بیماری ۲۰۱۹''' ([[انگریزی بولی|انگریزی وچ:]] '''Coronavirus disease 2019;''' مختصر وچ: '''کووڈ-۱۹;''' [[انگریزی بولی|انگریزی:]] '''COVID-19''') اک گمبھیر، ساہ لین والی سنڈروم کوروناوائرس ۲ (سارس-CoV'''-'''2) دے کارن ہون والی اک چھوت والی (انفیکشن والی) بیماری اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228035651/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|archive-date=28 فروری 2020|access-date=28 فروری 2020}}</ref> بیماری دی پچھان پہلی وار [[ووخن|مرکزی چائینا دے وہان]] شہر وچ کیتی گئی سی اتے اس توں بعد ایہہ وشو-ویاپی پدھر اُتے پھیل گئی اے، جسدے نتیجے وجوں ۲۰۱۹–۲۰ دی کوروناوائرس اک مہانماری بن گئی اے۔<ref name="Hui14Jan2020"/> عام لچھناں وچ [[تاپ (بیماری)|بخار]]، [[کھنگھ]] اتے ساہ دی کمی شامل ہن۔ ماسپیشیاں وچ درد، تھکّ پیداوار اتے گلے دی سوج گھٹ عام لچھن ہن۔<ref name="CDC2020Sym">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Symptoms|date=10 فروری 2020|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|location=United States|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 جنوری 2020|access-date=}}</ref><ref name="whoqa"/> حالانکہ بہتے کیس ہلکے لچھناں دے نتیجے وجوں ہندے ہن،<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/02/27/world/asia/coronavirus-treament-recovery.html|title=Most Coronavirus Cases Are Mild. That's Good and Bad News.|last=Wang|first=Vivian|date=5 مارچ 2020|work=[[The New York Times]]}}</ref> گمبھیر [[نمونیا]] اتے ملٹی-آرگن فیل ہونا کجھ ترقی والے لچھن ہن۔<ref name="WHO-q-a"/> ۲۰ مارچ ۲۰۲۰ تک، ندان کیتے معاملیاں وچ متعلق موتاں دی در ۴٫۱٪ اے؛ حالانکہ، ایہہ عمر اتے ہور صحتَ سمسیاواں دی بنیاد تے ۰٫۲٪ توں ۱۵٪ تک ہو سکدی اے۔<ref name="worldometers.info"/> وائرس عام طور تے اک انسان توں دوجے انسان نوں کھنگھ دے دوران پیدا ہوئیاں ساہ دیاں بونداں ولوں پھیلدا اے۔<ref name="WHO2020QA"/><ref name="CDC2020Spread">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|date=11 فروری 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307081351/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|archive-date=7 مارچ 2020|access-date=18 فروری 2020|quote=The virus is thought to spread mainly from person-to-person … through respiratory droplets produced when an infected person coughs or sneezes.}}</ref> ایہہ آلودہ ستہاں نوں چھوہن اتے پھر کسے دے چہرے نوں چھوہن نال وی پھیل سکدا اے۔ لچھناں دی شروعات، عام طور تے رابطہ وچ آؤن دے ویلے توں ۲ توں ۱۴ دناں (اوسطاً ۵ دن) دے وچکار ہندی اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|title=Symptoms of Novel Coronavirus (2019-nCoV)|date=10 فروری 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 جنوری 2020|access-date=11 فروری 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=The COVID-19 epidemic|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=n/a|issue=n/a|pages=278–80|doi=10.1111/tmi.13383|pmid=32052514|doi-access=free}}</ref> ندان دا مانک طریقہ نسوپھیرنجیئل سویب توں رورس ٹرانسکرپشن پولیمیریز چین رئیکشن (rRT-PCR) ولوں ہندا اے۔ لچھناں، جوکھم دے کارکاں اتے چھاتی دے سی۔ٹی۔ سکین ولوں نمونیا دیاں خاصیتاں درساؤندے ہوئے وی لاگ دی پچھان کیتی جا سکدی اے۔<ref name=":3">{{Cite journal|displayauthors=6|date=فروری 2020|title=A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infected pneumonia (standard version)|journal=Military Medical Research|volume=7|issue=1|pages=4|doi=10.1186/s40779-020-0233-6|pmc=7003341|pmid=32029004|doi-access=free}}</ref><ref name=":4"/> اس بیماری دے اثر توں بچاء لئی سفارش کیتے اپاواں وچ ہتھ دھونا، سماجی دوری (دوجیاں توں دوری بنائی رکھنا) اتے ہتھاں نوں چہرے توں دور رکھنا شامل ہن۔<ref name="Advice for public"/> ماسک دی ورتوں دی سفارش اوہناں لوکاں لئی کیتی جاندی اے جو شکّ دے ماتحت ہن کہ اوہناں نوں وائرس اے اتے اوہناں دے دیکھبھال کرن والیاں لئی، پر عام لوکاں نوں نہیں۔<ref name="CDC2020IfSick"/><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 جنوری 2020|access-date=15 فروری 2020}}</ref> کووڈ -۱۹ لئی کوئی ٹیکا جاں خاص اینٹیوائرل علاج نہیں اے۔ پربندھن وچ لچھناں دا علاج، معاون دیکھبھال، اکلتا اتے تجرباتی اپاء شامل ہندے ہن۔<ref name="cdc21Jan20202"/> [[عالمی صحتَ ادارہ|عالمی صحتَ تنظیم]] (ڈبلیو۔ایچ۔او۔) نے سال ۲۰۱۹–۲۰ دے کوروناوائرس دے پھیلن نوں [[مہانماری]] اتے عوامی صحتَ ایمرجینسی وجوں قومانتری چنتا (پی۔ایچ۔ای۔آئی۔سی۔) اعلان کیتا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|archive-date=31 جنوری 2020|access-date=11 فروری 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html|title=Hundreds of evacuees to be held on bases in California; Hong Kong and Taiwan restrict travel from mainland China|date=6 فروری 2020|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 فروری 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207134650/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html|archive-date=7 فروری 2020}}</ref> اس بیماری دے مقامی نشریاتی دے ثبوت، سارے عالمی پدھری WHO کھیتراں دے بہت سارے دیساں وچ پائے گئے ہن۔<ref name="whositrep47">{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19): situation report, 47|hdl-access=free}}</ref> == چنہ اتے لچھن == {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em; text-align:right" |+ لچھناں دا امکان ! لچھن ! % |- | بخار | ۸۷٫۹ |- | خشک کھنگھ | ۶۷٫۷ |- | تھکاوٹ | ۳۸٫۱ |- | تھکّ پیداوار | ۳۳٫۴ |- | ساہ چڑھنا | ۱۸٫۶ |- | ماسپیشی وچ درد جاں جوڑ دا درد | ۱۴٫۸ |- | گلے وچ خراش | ۱۳٫۹ |- | سر درد | ۱۳٫۶ |- | ٹھنڈ | ۱۱٫۴ |- | متلی جاں الٹیاں | ۵٫۰ |- | نکّ درد | ۴٫۸ |- | دست | ۳٫۷ توں<ref name=":10">{{Cite journal|last=Wei|first=Xiao-Shan|last2=Wang|first2=Xuan|last3=Niu|first3=Yi-Ran|last4=Ye|first4=Lin-Lin|last5=Peng|first5=Wen-Bei|last6=Wang|first6=Zi-Hao|last7=Yang|first7=Wei-Bing|last8=Yang|first8=Bo-Han|last9=Zhang|first9=Jian-Chu|date=2020-02-26|title=Clinical Characteristics of SARS-CoV-2 Infected Pneumonia with Diarrhea|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=3546120}}</ref> 31<ref name=":10"/> |- | ہیموپٹیسس | ۰٫۹ |- | اکھاں سنگڑنا جاں لال ہونا | ۰٫۸ |} حالانکہ وائرس نال سنکرمت لوک، بنا لچھن والے ہو سکدے ہن، پر زیادہ تر پھلو ورگے لچھناں دا ترقی کردے ہن، جس وچ بخار، کھنگھ اتے ساہ دی کمی شامل ہن۔ ایمرجینسی دے لچھناں وچ ساہ لین وچ مشکل، چھاتی دا لگاتار درد جاں دباء، الجھن، جاگن وچ مشکل، اتے چہرے جاں بلھاں نوں نیلا ہونا شامل ہن؛ جے ایہہ لچھن موجود ہون تاں ترنت ڈاکٹری مدد دی صلاحَ دتی جاندی اے۔<ref name="CDC2020Sym"/><ref name=":2">{{Cite journal|displayauthors=6|date=فروری 2020|title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study|journal=Lancet|language=English|volume=395|issue=10223|pages=507–513|doi=10.1016/S0140-6736(20)30211-7|pmid=32007143|doi-access=free}}</ref><ref name="Hessen27Jan2020">{{Cite web|url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|title=Novel Coronavirus Information Center: Expert guidance and commentary|last=Hessen|first=Margaret Trexler|date=27 جنوری 2020|website=Elsevier Connect|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|archive-date=30 جنوری 2020|access-date=31 جنوری 2020}}</ref> گھٹ عام لچھناں وچ اپرلے ساہ دے لچھن جویں کہ چھکّ، نکّ وگنا، جاں گلے وچ خراش ہو سکدی اے۔ متلی، الٹیاں، اتے دست ورگے لچھن کئی ادھئیناں دے مریضاں وچ فیصد وکھو وکھرے روپ وچ ویکھے گئے ہن، مطالعہ دی بنیاد تے کیساں دی پرتیشتتا ۳٪ توں ۳۱٪ تک ہندی اے۔<ref name=":10"/><ref name="Huang24Jan2020">{{Cite journal|displayauthors=6|date=فروری 2020|title=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|journal=Lancet|volume=395|issue=10223|pages=497–506|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|pmid=31986264|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Symptoms|date=20 مارچ 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=21 مارچ 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lai|first=Chih-Cheng|last2=Shih|first2=Tzu-Ping|last3=Ko|first3=Wen-Chien|last4=Tang|first4=Hung-Jen|last5=Hsueh|first5=Po-Ren|date=2020-03-01|title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges|journal=International Journal of Antimicrobial Agents|language=en|volume=55|issue=3|pages=105924|doi=10.1016/j.ijantimicag.2020.105924|issn=0924-8579|pmid=32081636}}</ref> چین وچ کجھ شروعاتی کیس صرف چھاتی دی جکڑ اتے دھڑکن نال پیش کیتے گئے۔<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p.">{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=COVID-19 and the cardiovascular system|journal=Nature Reviews. Cardiology|doi=10.1038/s41569-020-0360-5|pmid=32139904|doi-access=free}}</ref> کجھ وچ، بیماری [[نمونیا]]، بہو-انگاں دی اسپھلتا، اتے [[موت|موت تک ہو سکدی اے]]۔<ref name="Hui14Jan2020"/><ref name="WHO-q-a"/> جویں کہ لاگاں (انفیکشن) وچ عام طور تے ہندا اے، اک انسان دے وائرس نال سنکرمت ہون توں لے کے جدوں تک اسدے لچھن پیدا ہندے ہن، اس دیری نوں پرنتیجا اودھی دے طور تے جانیا جاندا اے۔ COVID-19 لئی پرنتیجا ہون دی اودھی عام طور تے پنج توں چھ دناں دی ہندی اے، پر ایہہ ۲ توں ۱۴ دناں تک وی ہو سکدی اے۔<ref>{{Cite journal|date=19 فروری 2020|title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19): situation report, 29|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19): How long is the incubation period for COVID-19?|date=|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 جنوری 2020|access-date=26 فروری 2020}}</ref> == کارن == ایہہ بیماری وائرس دے گمبھیر تیبر ساہ لین والے سنڈروم کوروناوائرس ۲ (سارس-CoV-2) دے کارن ہندی اے، جو پہلاں ۲۰۱۹ دے ناول کوروناوائرس (2019-nCoV) وجوں جانیا گیا اے۔<ref name="Gorbalenya-bioRxiv">{{Cite journal|last=Gorbalenya|first=Alexander E.|date=11 فروری 2020|title=Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus – The species and its viruses, a statement of the Coronavirus Study Group|journal=[[bioRxiv]]|type=preprint|doi=10.1101/2020.02.07.937862|doi-access=free}}</ref> ایہہ مکھ طور تے لوکاں وچ [[کھنگھ]] اتے [[چھکّ]] توں ساہ دیاں بونداں راہیں پھیلدا اے۔<ref name="CDC2020Spread"/> وائرس پلاسٹک اتے سٹینلیس سٹیل اُتے تن دناں تک، اتے ایروسول وچ تن گھنٹیاں لئی ووہارشیل رہِ سکدا اے۔<ref name="van Doremalen Bushmaker Morris Holbrook p.">{{Cite journal|displayauthors=6|date=مارچ 2020|title=Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1|journal=The New England Journal of Medicine|publisher=Massachusetts Medical Society|doi=10.1056/nejmc2004973|pmid=32182409}}</ref> ایہہ وائرس پھوس (مل) وچ وی پایا گیا اے، پر مارچ ۲۰۲۰ تک ایہہ پتہ نہیں لگ سکیا کہ اس ولوں سنچارت ہونا ممکن اے جاں نہیں، اتے جوکھم ہون دی امید گھٹ اے۔<ref>[https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/php/water.html Water Transmission and COVID-19] (CDC, accessed 19 مارچ 2020)</ref> کوپھڈ -۱۹ ولوں پھیپھڑے سبھ توں زیادہ متاثر کیتے جاندے انگ ہن کیونکہ وائرس اینزائیم ACE2 ولوں ہوسٹ سیلاں تک پہنچدا اے، جو پھیپھڑیاں دے ٹائیپ II ایلویلر سیلاں وچ سبھ توں ودھ ہندا اے۔ وائرس اے۔سی۔ای۔ ۲ نال جڑن اتے میزبان سیل وچ داخل ہون لئی اک خاص سطح گلائیکوپروٹین دی ورتوں کردا اے جس نوں "سپائیک" (پیپلومر) کیہا جاندا اے۔<ref name="Nature Microbiology">{{Cite journal|year=2020|title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses|journal=Nature Microbiology|pages=1–8|doi=10.1038/s41564-020-0688-y|pmid=32094589|doi-access=free}}</ref> ہریک ٹشو وچ اے۔سی۔ای۔ ۲ دی کثافت اس ٹشو وچ بیماری دی گمبھیرتا نال تعلق رکھدی اے اتے کجھ نے سجھاء دتا اے کہ اے۔سی۔ای۔ ۲ دی گھٹ رہی سرگرمی سدفاعی ہو سکدی اے، حالانکہ اک ہور وچار ایہہ اے کہ اینجیؤٹینسن II ریسیپٹر بلوکر دوائیاں دی ورتوں کردے ہوئے ACE2 ودھاؤنا سرکھیا والا ہو سکدا اے اتے ایہناں اندازےآں دی ٹیسٹ کیتا جا رہا اے جاں کرن لئی ضرورت اے۔<ref name="Zhang Penninger Li Zhong p.">{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=Angiotensin-converting enzyme 2 (ACE2) as a SARS-CoV-2 receptor: molecular mechanisms and potential therapeutic target|journal=Intensive Care Medicine|doi=10.1007/s00134-020-05985-9|pmid=32125455|doi-access=free}}</ref><ref name="Xu Zhong Deng Peng p.">{{Cite journal|displayauthors=6|date=فروری 2020|title=High expression of ACE2 receptor of 2019-nCoV on the epithelial cells of oral mucosa|journal=International Journal of Oral Science|volume=12|issue=1|pages=8|doi=10.1038/s41368-020-0074-x|pmc=7039956|pmid=32094336|doi-access=free}}</ref> جویں کہ ایہہ ایلوولر بیماری ودھدی جاندی اے، اس نال ساہ دی اسپھلتا ہو سکدی اے اتے موت ہو سکدی اے۔ اس وائرس (وائرس) نوں قدرتی منیا جاندا اے اتے سپلیؤور دی لاگ (انفیکشن) ولوں<ref>{{Cite journal|date=23 جنوری 2020|title=Discovery of a novel coronavirus associated with the recent pneumonia outbreak in humans and its potential bat origin|journal=[[bioRxiv]]|type=preprint|doi=10.1101/2020.01.22.914952|doi-access=free}}</ref><ref name="NM-20200317">{{Cite journal|date=17 مارچ 2020|title=The proximal origin of SARS-CoV-2|url=https://www.nature.com/articles/s41591-020-0820-9|journal=[[Nature Medicine]]|pages=1–3|doi=10.1038/s41591-020-0820-9|access-date=18 مارچ 2020}}</ref> اک جانور نوں اسدا مول سوچیا جا رہا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|title=The Man Who Saw the Pandemic Coming|last=Berger|first=Kevin|date=12 مارچ 2020|website=Nautilus|access-date=16 مارچ 2020|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|dead-url=yes}}</ref> ایہہ سبھ توں پہلاں نومبر جاں دسمبر ۲۰۱۹ وچ چین دے [[ووخن|وہان]] وچ منکھاں وچ سنچارت ہویا سی، اتے سنکرمن دا مڈھلا سروت جنوری ۲۰۲۰ دے شروع وچ منکھ-توں-انسان کمیونیکیشن بن گیا۔<ref name="Epidemiology2020Feb17">{{Cite journal|last=The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology Team|date=17 فروری 2020|title=The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19) — China, 2020|url=http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51|journal=China CDC Weekly|volume=2|issue=8|pages=113–122|access-date=18 مارچ 2020}}</ref><ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–45">{{Cite journal|date=فروری 2020|title=COVID-19: what is next for public health?|journal=Lancet|volume=395|issue=10224|pages=542–45|doi=10.1016/S0140-6736(20)30374-3|pmid=32061313|doi-access=free}}</ref> سبھ توں پہلاں جانی جاندی لاگ (انفیکشن) ۱۷ نومبر ۲۰۱۹ نوں [[ووہان|وہان، چین]] وچ ہوئی سی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/13/first-covid-19-case-happened-in-نومبر-china-government-records-show-report|title=First Covid-19 case happened in نومبر, China government records show – report|last=Davidson, Helen|date=13 مارچ 2020|work=The Guardian|access-date=21 مارچ 2020}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> تصویر:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|SARS-CoV-2 دکھاؤندی [[Microscopy|مائیکروسکوپی]] تصویر۔ وائرس دے کناں دے باہری کنارے سپائیکس وانگ ہن، جس نال بیماری نوں اسدا خاصیت دا نام ملدا اے۔ تصویر:Coronavirus virion structure.svg|کوروناوائرس کن دا یوجنابدھّ چتر۔ ایس، سپائیک پروٹین؛ ایم، جھلی پروٹین، ای، لفافے پروٹین؛ این، نیوکلیؤکیپسیڈ پروٹین؛ ; کوروناوائرس کورونائیوائرس ویرئن ڈھانچے دے ڈھانچاگت پروٹین۔ </gallery> == روکتھام == [[تصویر:Covid-19-curves-graphic-social-v3.gif|thumb|لمبے ویلے لئی لاگ پھیلن دے اثر دا اک نظریہ، جس نوں کرو نوں چپٹاؤن وجوں جانیا جاندا اے؛ گھٹ رہی سکھراں صحتَ سیواواں نوں مریضاں دی اکو جہی مقدار دا بہتر پربندھ کرن دی آگیا دندیاں ہن۔<ref>{{Cite web|url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/|title=The three phases of Covid-19 – and how we can make it manageable|last=Wiles|first=Siouxsie|authorlink=Siouxsie Wiles|date=9 مارچ 2020|website=The Spinoff|access-date=9 مارچ 2020}}</ref><ref name="Lancet2020Flatten">{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic?|journal=Lancet|volume=395|issue=10228|pages=931–934|doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5|pmid=32164834|quote=A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation – eg, minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|title=How canceled events and self-quarantines save lives, in one chart|last=Barclay|first=Eliza|date=10 مارچ 2020|website=Vox}}</ref>]] [[تصویر:Covid-19-curves-graphic2-stopthespread-v3.gif|thumb|کرو نوں چپٹاؤن دے آپشن<ref>{{Cite web|url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/|title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'۔ Here's what that means|last=Wiles|first=Siouxsie|date=14 مارچ 2020|website=The Spinoff|access-date=13 مارچ 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic?|journal=Lancet|volume=395|issue=10228|pages=931–934|doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5|pmid=32164834}}</ref>]] کیونکہ SARS-CoV-2 دے خلاف کوئی ٹیکا جلدی توں جلدی ۲۰۲۱ تک مہیا ہون دی امید نہیں کیتی جاندی،<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away|title=Here's Why It's Taking So Long to Develop a Vaccine for the New Coronavirus|last=Grenfell|first=Rob|last2=Drew|first2=Trevor|date=17 فروری 2020|website=Science Alert|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228010631/https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away|archive-date=28 فروری 2020|access-date=26 فروری 2020}}</ref> کوویڈ -۱۹ مہانماری دا پربندھن کرن دا اک اہم حصہ، مہانماری دے سکھر نوں گھٹاؤن دی کوشش کر رہا اے، جس وچ نویں لاگاں دی در نوں گھٹاؤن لئی وکھ-وکھ اپاواں دے ذریعے مہاماری دے چکر نوں چپٹاؤن وجوں یتن شامل ہن۔<ref name="Lancet2020Flatten" /> لاگ دی در نوں گھٹاؤنا صحتَ سیواواں دے حاوی ہون دے جوکھم نوں گھٹاؤن وچ مدد کردا اے، موجودہ کیساں دے بہتر علاج دی آگیا دندا اے، اتے اک ٹیکا اتے علاج ترقی یافتہ کرن لئی ودھیرے سماں حاصل کردا اے۔ بیماری دے پھیلن والیاں تھاواں تے سنکرمن دا امکان نوں گھٹاؤن دے بچاء دے اپاء باقی کورونوائرس لئی شائع کیتے اپاواں سامان ہن: گھر رہو، سفر اتے عوامی سرگرمیاں توں بچو، ہتھ صابن اتے گرم پانی نال اکثر اتے گھٹو گھٹ ۲۰ سکنٹاں لئی دھووو، ساہ دی چنگی صحتَ دا مشق کرو اتے اکھاں، نکّ جاں منہ نوں بناں دھوتے ہتھاں نال چھوہن توں بچو۔<ref name="CDC-Prevention & Treatment">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): Prevention & Treatment|last=Centers for Disease Control|authorlink=Centers for Disease Control|date=3 فروری 2020|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215193934/https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html|archive-date=15 دسمبر 2019|access-date=10 فروری 2020}}</ref><ref name="WHO Advice for Public">{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for Public|authorlink=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archive-date=26 جنوری 2020|access-date=10 فروری 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/03/17/814221111/my-hand-washing-song-readers-offer-lyrics-for-a-20-second-scrub|title=My Hand-Washing Song: Readers Offer Lyrics For A 20-Second Scrub|website=NPR.org|language=en|access-date=20 مارچ 2020}}</ref> سی۔ڈی۔سی۔ سفارش کردا اے کہ کسے وی کھنگھ جاں چھکّ دے دوران منہ اتے نکّ نوں ٹشو نال ڈھکنا اتے جے کوئی ٹشو نہیں ملدا تاں کوہنی دے اندر چھکنا چاہیدا اے۔ اوہ کسے وی کھنگھ جاں چھکّ توں بعد ہتھاں دی صحیح صفائی دی سفارش کردے ہن۔ سماجی دوریاں دیاں رنپالیسیاں دا مقصد سکول اتے کم دے تھاںاں نوں بند کرکے، سفر نوں محدود کرنا، اتے وڈا اکتاں نوں ردّ کرکے وڈے گروہاں والے سنکرمت لوکاں دے رابطہ نوں گھٹاؤنا اے۔<ref name="JHUSocialDistancing">{{Cite web|url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/coronavirus/coronavirus-social-distancing-and-self-quarantine|title=Coronavirus, Social Distancing and Self Quarantine|last=Maragakis|first=Lisa Lockerd|website=www.hopkinsmedicine.org|publisher=Johns Hopkins University}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/03/19/well/live/coronavirus-quarantine-social-distancing.html|title=Deciding How Much Distance You Should Keep|last=Parker-Pope|first=Tara|date=19 مارچ 2020|work=The New York Times|access-date=20 مارچ 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> سماجی دوریاں وچ ایہہ وی شامل ہندا اے کہ لوک اک دوجے توں ۶ فٹ دور (لگبھگ ۱٫۸۰ میٹر) رہندے ہن، جو لگبھگ اک پورے اکار دے بسترے / چٹائی دی لمبائی جنی دوری دے برابر اے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.bluebulbprojects.com/MeasureOfThings/results.php?p=1&comp=height&unit=ft&amt=6&sort=pr|title=The Measure of Things – 6 feet|website=www.bluebulbprojects.com|access-date=20 مارچ 2020}}</ref> ڈبلیو۔ایچ۔او۔ دے مطابق، ماسک دی ورتوں صرف تاں ہی کیتی جاندی اے جے کوئی انسان کھنگھ رہا اے جاں چھکّ مار رہا اے جاں جدوں کوئی انسان کسے شکی انفیکشن والے انسان دی دیکھبھال کر رہا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|title=When and how to use masks|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=8 مارچ 2020}}</ref> کجھ دیس صحت مند لوکاں نوں چہرے دے ماسک پہنن دی سفارش کردے ہن، خاصکر چین،<ref name="nhc_masks">{{Cite web|url=http://en.nhc.gov.cn/2020-02/07/c_76337.htm|title=For different groups of people: how to choose masks|date=7 فروری 2020|website=NHC.gov.cn|publisher=National Health Commission of the People's Republic of China|archive-url=|archive-date=|access-date=22 مارچ 2020|quote="Disposable medical masks: Recommended for: · People in crowded places · Indoor working environment with a relatively dense population · People going to medical institutions · Children in kindergarten and students at school gathering to study and do other activities"}}</ref> [[ہانگ کانگ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf|title=Prevention of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|website=[[Centre for Health Protection]]|access-date=22 مارچ 2020|quote="Wear a surgical mask when taking public transport or staying in crowded places."|archive-date=2020-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321175110/https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf|dead-url=yes}}</ref> اتے [[تھائیلینڈ]]۔<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-thailand-masks/better-than-nothing-thailand-encourages-cloth-masks-amid-surgical-mask-shortage-idUSKBN20Z0UT|title='Better than nothing': Thailand encourages cloth masks amid surgical mask shortage|last=Kuhakan|first=Jiraporn|date=12 مارچ 2020|work=Reuters|quote="Thailand's health authorities are encouraging people to make cloth face masks at home to guard against the spread of the coronavirus amid a shortage of surgical masks. … The droplet from coughing and sneezing is around five microns and we have tested already that cloth masks can protect against droplets bigger than one micron."}}</ref> وائرس دے سنکرمن نوں روکن لئی، سی۔ڈی۔سی۔ سفارش کردا اے کہ سنکرمت انسان ڈاکٹری دیکھبھال حاصل کرن توں علاوہ گھر وچ ہی رہن، صحتَ سنبھال پرداتا نوں ملن توں پہلاں فون کرو، جدوں کسے انفرادی جاں کسے شکی لاگ دے تھاں دے رابطہ وچ آؤندا اے تاں فیس ماسک پاؤ، ٹشو نال کھنگھ اتے چھکاں ویلے منہ ڈھکو، نیمت طور اُتے صابن اتے پانی نال ہتھ دھووو اتے گھریلو چیزاں نوں سانجھا کرن توں بچو۔<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Prevention & Treatment|date=10 مارچ 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|title=What to do if you are sick with 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|last=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|date=11 فروری 2020|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|archive-date=14 فروری 2020|access-date=13 فروری 2020}}</ref> سی۔ڈی۔سی۔ نے ایہہ وی سفارش کیتی اے کہ انسان گھٹو گھٹ ۲۰ سیکنڈ لئی صابن اتے پانی نال ہتھ دھووو، خاصکر ٹائلٹ جان توں بعد جاں جدوں ہتھ گندے ہن، کھان توں پہلاں اتے کسے دے نکّ نوں اڈاؤن، کھنگھن جاں چھکن توں بعد۔ اس توں علاوہ گھٹو گھٹ ۶۰٪ الکوہل والے الکوہل بیسڈ ہینڈ سینیٹائیزر دی ورتوں کرن دی سفارش کیتی جاندی اے، پر صرف تاں ہی جدوں صابن اتے پانی آسانی نال مہیا نہیں ہندے۔ دور دراڈے دے علاقیاں لئی جتھے وپاری ہتھاں دے روگانو مشکل نال مہیا نہیں ہندے، WHO نے مقامی پیداوار لئی دو فارمولے سجھائے۔ ایہناں دوواں فارمولے وچ ایتھینول جاں آئیسو پروپنول دی اینٹی مائیکروبئل سرگرمی نوں ہائیڈروجن پرآکسائیڈ دے گھٹ گاڑھاپن ولوں ودھایا جاندا اے جدوں کہ گلائیسرول اک ہومیکٹینٹ وجوں کم کردا اے۔<ref>{{Cite book|title=WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care: First Global Patient Safety Challenge Clean Care Is Safer Care.|date=19 مارچ 2009|publisher=World Health Organization|chapter=WHO-recommended handrub formulations|access-date=19 مارچ 2020|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK144054/}}</ref> ڈبلیو۔ایچ۔او۔ صلاحَ دندا اے لوکاں نوں اندھوتے ہتھاں نال اکھاں، نکّ جاں منہ نوں چھوہن توں بچنا چاہیدا اے۔<ref name="WHO Advice for Public"/> عوامی تھاواں اُتے تھکن توں وی پرہیز کرنا چاہیدا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/watch-out-spitting-in-public-places-too-can-spread-infections/article30814578.ece|title=Watch out! Spitting in public places too can spread infections|last=M|first=Serena Josephine|date=14 فروری 2020|work=The Hindu|access-date=12 مارچ 2020}}</ref> == پربندھن == [[تصویر:DonningCDC2020.jpg|thumb|نجی سرکھیا اپکرن لگاؤن دے چار قدم۔<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/PPE-Sequence.pdf|title=Sequence for Putting On Personal Protective Equipment (PPE)|website=CDC|access-date=8 مارچ 2020}}</ref>]] لوک مدد دی دیکھبھال نال پربندھت ہندے ہن جس وچ ترل، آکسیجن مدد، اتے متاثر ہور اہم انگاں دی حمایت شامل ہو سکدا اے۔<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann">{{Cite journal|date=فروری 2020|title=Q&A: The novel coronavirus outbreak causing COVID-19|journal=BMC Medicine|volume=18|issue=1|pages=57|doi=10.1186/s12916-020-01533-w|pmc=7047369|pmid=32106852|doi-access=free}}</ref><ref name="KuiFang2020">{{Cite journal|displayauthors=6|date=فروری 2020|title=Clinical characteristics of novel coronavirus cases in tertiary hospitals in Hubei Province|journal=Chinese Medical Journal|pages=1|doi=10.1097/CM9.0000000000000744|pmid=32044814|doi-access=free}}</ref><ref name="Wang Du Zhu Cao 2020 p.">{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=Comorbidities and multi-organ injuries in the treatment of COVID-19|journal=Lancet|publisher=Elsevier BV|volume=395|issue=10228|pages=e52|doi=10.1016/s0140-6736(20)30558-4|pmid=32171074}}</ref> سٹیروئڈز جویں کہ میتھائیلپریڈنیسولون دی سفارش نہیں کیتی جاندی، جدوں تک بیماری گمبھیر ساہ لین والے پریشانی سنڈروم ولوں جٹل نہیں ہندی۔<ref name="Vetter Eckerle Kaiser 2020 p.">{{Cite journal|date=فروری 2020|title=Covid-19: a puzzle with many missing pieces|journal=BMJ|volume=368|pages=m627|doi=10.1136/bmj.m627|pmid=32075791|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19|title=Novel Coronavirus – COVID-19: What Emergency Clinicians Need to Know|website=www.ebmedicine.net|access-date=9 مارچ 2020}}</ref> سی۔ڈی۔سی۔ نے سفارش کیتی اے کہ جنہاں نوں شکّ اے کہ اوہناں نوں وائرس اے اوہ اک عام چہرہ دا مکھوٹا (ماسک) پہن لوے۔<ref name="CDC2020IfSick"/> ایکسٹرا کورپوریئل جھلی آکسیجنکرن (ای۔سی۔ایم۔او۔) دی ورتوں ساہ دی اسپھلتا دے مدعے نوں حل کرن لئی کیتی گئی اے، پر اس دے لابھ اجے وی وچار ماتحت ہن۔<ref name="Guan Ni Hu Liang p.">{{Cite journal|displayauthors=6|date=فروری 2020|title=Clinical Characteristics of Coronavirus Disease 2019 in China|journal=The New England Journal of Medicine|publisher=Massachusetts Medical Society|doi=10.1056/nejmoa2002032|pmid=32109013|doi-access=free}}</ref><ref name="Henry 2020 p.">{{Cite journal|last=Henry|first=Brandon Michael|year=2020|title=COVID-19, ECMO, and lymphopenia: a word of caution|journal=The Lancet Respiratory Medicine|publisher=Elsevier BV|page=|doi=10.1016/s2213-2600(20)30119-3|issn=2213-2600|pmid=32178774}}</ref> جدوں کہ ڈبلیوئیچؤ غیر-سٹیروئڈل [[نون سٹیروئڈل اینٹی انفلامیٹری دوائیاں|اینٹی-انپھلامیٹری دوائیاں]] جویں کہ لچھناں لئی [[ابوپروفین|آئیبیوپروفین]] دی ورتوں دا خلاف نہیں کردا اے، کجھ لوک پہلی لائن دی ورتوں لئی پیراسیٹامول (ایسیٹامنوپھین) دی سفارش کردے ہن۔<ref name="AFP 2020b">{{Cite web|url=https://www.sciencealert.com/who-recommends-to-avoid-taking-ibuprofen-for-covid-19-symptoms|title=Updated: WHO Now Doesn't Recommend Avoiding Ibuprofen For COVID-19 Symptoms|last=AFP|date=19 مارچ 2020|website=ScienceAlert|access-date=19 مارچ 2020}}</ref><ref name="Day 2020 p.">{{Cite journal|last=Day|first=Michael|date=17 مارچ 2020|title=Covid-19: ibuprofen should not be used for managing symptoms, say doctors and scientists|url=https://www.bmj.com/content/368/bmj.m1086|journal=BMJ|volume=368|pages=m1086|doi=10.1136/bmj.m1086|pmid=32184201|access-date=18 مارچ 2020}}</ref> حالانکہ اے۔سی۔ای۔ انہبٹرز بارے اصولی چنتاواں ظاہر کیتیاں گئیاں ہن، جو مارچ ۱۹, ۲۰۲۰ تک ایہہ ایہناں دوائیاں نوں روکن لئی جائز ٹھہراؤن لئی کافی نہیں ہن۔<ref>{{Cite web|url=https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/|title=Patients taking ACE-i and ARBs who contract COVID-19 should continue treatment, unless otherwise advised by their physician|access-date=21 مارچ 2020|archive-date=2020-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321172112/https://www.hfsa.org/patients-taking-ace-i-and-arbs-who-contract-covid-19-should-continue-treatment-unless-otherwise-advised-by-their-physician/|dead-url=yes}}</ref> ڈبلیو۔ایچ۔او۔ اتے چینی نیشنل ہیلتھ کمیشن نے اوہناں لوکاں دی دیکھبھال لئی سفارشاں شائع کیتیاں ہن، جو کووڈ -۱۹ نال ہسپتال وچ داخل مریضاں دی دیکھبھال کر رہے ہن۔<ref name="Cheng2020">{{Cite journal|date=فروری 2020|title=2019 Novel coronavirus: where we are and what we know|journal=Infection|doi=10.1007/s15010-020-01401-y|pmid=32072569|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (nCoV) infection is suspected|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131032122/https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|archive-date=31 جنوری 2020|access-date=13 فروری 2020}}</ref> امریکہ وچ انٹینسوسٹاں اتے پلمنولوجسٹس نے وکھ-وکھ ایجنسیاں توں علاج دیاں سفارشاں نوں اک مفت سروت، آئی۔بی۔سی۔سی۔ وچ کمپائل (اکٹھا) کیتا اے۔<ref name="IBCC">{{Cite book|url=https://emcrit.org/ibcc/covid19/|title=COVID-19 – The Internet Book of Critical Care|last=Farkas|first=Josh|date=مارچ 2020|publisher=EMCrit|location=USA|language=English|type=Reference manual|format=digital|name-list-format=vanc|access-date=13 مارچ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311195758/https://emcrit.org/ibcc/covid19/|archive-date=11 مارچ 2020}}</ref><ref name="UPenn-IBCC">{{Cite web|url=https://guides.library.upenn.edu/covid-19|title=COVID19 – Resources for Health Care Professionals|date=11 مارچ 2020|publisher=[[Penn Libraries]]|access-date=13 مارچ 2020|archive-date=2020-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314035631/https://guides.library.upenn.edu/covid-19|dead-url=yes}}</ref> == علامات تے آثار == [[تصویر:Symptoms of coronavirus disease 2019 2.0-ur.svg|thumb|350پک|کھبے|کووِڈ-۱۹ د‏‏ی علامات]] وائرس تو‏ں متاثر افراد وچ مستقل علامتاں ظاہر نئيں ہُندی یا وبائی زکا‏م نما علامتاں (بشمول بخار، کھانسی تے سانس وچ دشواری) ظاہر ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="CDC2020Sym"/><ref name=":2"/><ref name="Hessen27Jan2020"/> [[اسہال|دست]] تے بالائی تنفسی علامات جداں کہ چھینکنا، ناک بہنا یا گلے وچ سوزش نادر الوقوع ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Huang24Jan2020"/> متاثرین وچ ایہ مرض ودھ ک‏ے نمونیا، متعدد اعضا د‏‏ی ناکارگی تے موت دا سبب بندا ا‏‏ے۔<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="WHO-q-a" /> [[عالمی ادارہ صحت]] دے مطابق خفائے مرض دا دور (incubation period) دو تو‏ں چودہ دناں اُتے مشتمل اے، اندازہً عفونت تے علامات مرض دے ظہور دے درمیان وچ ارتقائی مدت پنج تو‏ں چھ دن ا‏‏ے۔<ref>{{Cite document | vauthors=((World Health Organization)) |title=Coronavirus disease 2019 (COVID-19)&lrm;: situation report, 29 |date=19 فروری 2020|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO) | hdl=10665/331118 | hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses (COVID-19): How long is the incubation period for COVID-19?|date=|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 جنوری 2020|access-date=26 فروری 2020| name-list-format = vanc}}</ref> معتدل کیساں دے لئی شروعات تو‏ں لے ک‏ے مطبی شفا یابی تک دا اوسط وقت لگ بھگ ۲ ہفتے اے تے مہلک یا خطرنا‏‏ک بیماری والے مریضاں دے لئی ۳ تو‏ں ۶ ہفتے ا‏‏ے۔ ابتدائی اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شروعات تو‏ں لے ک‏ے مہلک بیماری، بہ شمول کم آکسیجنی حالت (ہائیپوکسیا) دے نشوونما تک د‏‏ی مدت ۱ ہفتہ ا‏‏ے۔ جنہاں مریضاں د‏‏ی موت ہوئی، انہاں وچ علامتاں د‏‏ی شروعات تو‏ں لے ک‏ے نتیجہ تک دا وقت ۲ تو‏ں ۸ ہفتے تک ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |title=Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19); 16-24 فروری 2020 |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf |website=who.int}}</ref> چین وچ اک مطالعے وچ پایا گیا کہ سی ٹی اسکیناں نے ۵۶ فیصد Ground-glass opacities دیکھاواں، لیکن ۱۸٪ وچ کوئی ریڈیولوجیکل نتائج نئيں سن ۔ ۵٪ نو‏‏ں انتہائی نگہداشت دے شعبےآں (آئی سی یو) وچ داخل کيتا گیا، ۲٫۳٪ نو‏‏ں وینٹیلیشن دے میکانکل سپورٹ د‏‏ی ضرورت سی تے ۱٫۴٪ د‏‏ی موت ہوگئی۔<ref name="Guan Ni Hu Liang p."/> دوطرفہ (bilateral) تے باہری (peripheral) گراؤنڈ گلاس اوپیسیٹی سب تو‏ں مخصوص سی ٹی نتائج ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Bernheim Mei Huang Yang p=200463" /> بچےآں وچ وڈھیاں د‏‏ی بنسبت معتدل علامات دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="CDC 2020children">{{cite web | author=| title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) | website=Centers for Disease Control and Prevention | date=11 فروری 2020 | url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/specific-groups/children-faq.html | access-date=2 مارچ 2020| name-list-format = vanc}}</ref> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em; text-align:center" |+ style="text-align: center;" | شرحِ علامات<ref name="WHO report 28 فروری 2020">{{cite document | title = Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) | url = https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf | vauthors = ((World Health Organization)) | pages = 11–12 | access-date = 5 مارچ 2020| name-list-format = vanc}}</ref> !علامت !فیصد |- |بخار |۸۷٫۹٪ |- |سوکھی کھانسی |۶۷٫۷٪ |- |تھکن |۳۸٫۱٪ |- |[[تھوک]] دا خروج |۳۳٫۴٪ |- |سانس وچ دقت |۱۸٫۶٪ |- |پٹھاں دا درد یا جوڑاں دا درد |۱۴٫۸٪ |- |گلے د‏‏ی سوزش |۱۳٫۹٪ |- |سر درد |۱۳٫۶٪ |- |سردی لگنا |۱۱٫۴٪ |- |غثیان یا الٹی |۵٫۰٪ |- |ناک د‏‏ی بندش |۴٫۸٪ |- |[[اسہال|دست]] |۳٫۷٪ |- |[[نفث الدم|خونی کھانسی]] |۰٫۹٪ |- |سوزش ملتحمہ |۰٫۸٪ |} == اسباب == اس مرض دا سبب انتہائی مہلک تنفسی سینڈروم کورونا وائرس 2 (SARS-CoV-2) اے، جسنو‏ں پہلے ۲۰۱۹ ناول کورونا وائرس (2019-nCoV) کہندے سن ۔<ref name="Gorbalenya-bioRxiv"/> لوکاں وچ ایہ سانس دے ذریعے پھیلدا اے، بالخصوص کھانسی تے چھینک تاں۔<ref name=CDC2020Spread/> پھیپھڑاں دے اعضا اُتے زیادہ تر اثر COVID-19 کردا اے کیونجے وائرس میزبان خلیاں تک بذریعہ ACE2 انزایم رسائی حاصل کردا اے، ایہ انزایم پھیپڑاں دے type II alveolar cells وچ وافر ہُندا ا‏‏ے۔ وائرس اک خصوصی تہہ گلائیکو پروٹین استعمال کردا اے، جو "اِسپکائیک" کہلاندا اے، تاکہ ACE2 تو‏ں منسلک ہوئے سک‏‏ے تے میزبان خلیہ وچ گھس پائے۔<ref name="Nature Microbiology"/> ہر بافت وچ ACE2 د‏‏ی کثافت، اُس بافت وچ مرض د‏‏ی شدت نال تعلق رکھدی اے تے کچھ نے سُجھاؤ دتا اے کہ ACE2 د‏‏ی سرگرمی گھٹانا حفاظتی ہوسکدا اے،<ref name="Zhang Penninger Li Zhong p."/><ref name="Xu Zhong Deng Peng p."/> جدو‏ں کہ اک ہور نظریہ اے کہ Angiotensin II receptor blocker والی ادویات نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ACE2 نو‏‏ں بڑھانا وی حفاظتی ہوسکدا اے تے ایداں دے قیاساں نو‏‏ں آزمانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal | vauthors=Gurwitz D | title=Angiotensin receptor blockers as tentative SARS‐CoV‐2 therapeutics | journal=Drug Development Research | doi=10.1002/ddr.21656 | doi-access=free | pmid=32129518 | date=مارچ 2020}}</ref> جداں ہی چھدے دار (alveolar) مرض بڑھدا اے تنفس دا نظام ناکارہ ہوئے ک‏ے موت واقع ہوسکدی ا‏‏ے۔<ref name="Xu Zhong Deng Peng p." /> وائرس دے لئی ACE2 دِل اُتے حملہ کرنے دے لئی راہ وی ہموار کرسکدا اے، جس دے نتیجے وچ acute cardiac injury ہوسکدی۔ جنہاں لوکاں وچ پہلے تو‏ں قلب و عروقی (cardiovascular) کیفیات پائی جاندیاں نيں انہاں نو‏ں زیادہ خطرہ ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p."/> وائرس دے متعلق اک خیال ایہ وی اے کہ ایہ کسی جانور تو‏ں شروع ہويا۔<ref>{{cite journal | vauthors = Zhou P, Yang XL, Wang XG, Hu B, Zhang L, Zhang W, etal |title=Discovery of a novel coronavirus associated with the recent pneumonia outbreak in humans and its potential bat origin |date=23 جنوری 2020 |journal=[[bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.01.22.914952 |doi-access=free | name-list-format = vanc}}</ref> ایہ نومبر یا دسمبر ۲۰۱۹ء وچ چین دے شہر [[ووہان]] وچ سب تو‏ں انساناں وچ منتقل ہويا تے انفیکشن ابتدائی جنوری ۲۰۲۰ء تک انساناں تو‏ں دوسرے انساناں وچ منتقل ہونے لگا۔<ref>{{Cite journal|date=20 فروری 2020|title=The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19) – China, 2020|url=https://github.com/cmrivers/ncov/blob/master/COVID-19.pdf|journal=China CDC Weekly|volume=2|pages=|via=unpublished master|access-date=19 فروری 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190438/https://github.com/cmrivers/ncov/blob/master/COVID-19.pdf|archive-date=18 فروری 2020|url-status=live| name-list-format = vanc}}</ref><ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–45"/> 14 مارچ ۲۰۲۰ء نو‏‏ں ساؤتھ چائنا مارننگ پوسٹ نے خبر دتی کہ صوبۂ ہوبئی نال تعلق رکھنے والے ۵۵ سالہ شخص ۱۷ نومبر ۲۰۱۹ء نو‏‏ں اس مرض دا پہلا شکاد سی۔<ref name="NW-20200314" /> صوبہ ہوبئی وچ ۱۴ مارچ ۲۰۲۰ء تک متاثرین د‏‏ی ۶۷٬۷۹۰ سی تے اموات ۳٬۰۷۵ ہوئیاں؛ ۴٫۵۴٪ کیس فیٹیلٹی ریٹ (سی ایف آر)۔<ref name="NW-20200314">{{cite news |last=Walker |first=James |title=China Traces Cornovirus To First Confirmed Case, Nearly Identfying 'Patient Zero' |url=https://www.newsweek.com/china-traces-coronavirus-back-first-confirmed-patient-zero-1492327 |date=14 مارچ 2020 |work=[[نیوزویک]] |accessdate=14 مارچ 2020}}</ref> == تشخیص == [[File:CDC 2019-nCoV Laboratory Test Kit.jpg|thumb|سی ڈی سی rRT-PCR ٹیسٹ کِٹ برائے کووِڈ-19<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|title=CDC Tests for 2019-nCoV|last=CDC|date=5 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|archive-date=14 February 2020|access-date=12 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref>]] عالمی ادارہ صحت مرض د‏‏ی تشخیص دے لئی چند ٹیسٹنگ پروٹوکول شائع کر چکيا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO)|access-date=13 March 2020}}</ref> ٹیسٹنگ دا معیاری طریقہ ریورس ٹرانسکرپشن پولی میریز چین ری ایکشن (rRT-PCR) ا‏‏ے۔<ref name="20200130cdc">{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/summary.html |title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Summary |date=30 January 2020 |website=[[بیماریاں تو‏ں بچاؤ تے انسداد دے مرکز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126210549/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/summary.html |archive-date=26 January 2020 |access-date=30 January 2020| name-list-format = vanc}}</ref> ٹیسٹ تنفسی نمونےآں دے ذریعے وی ممکن اے اس دے لئی نیزوفیرینجیئل سویب یا تھوک دا نمونہ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="20200129cdc">{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |title=Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-nCoV |date=29 January 2020 |website=[[بیماریاں تو‏ں بچاؤ تے انسداد دے مرکز]] |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202031/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |archive-date=30 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> نتیجے عمومًا چند گھنٹےآں تو‏ں دو دناں وچ دستیاب ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="globenewswire1977226">{{Cite web |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |title=Curetis Group Company Ares Genetics and BGI Group Collaborate to Offer Next-Generation Sequencing and PCR-based Coronavirus (2019-nCoV) Testing in Europe |date=30 January 2020 |website=GlobeNewswire News Room |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131201626/https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |archive-date=2020-01-31 |url-status=dead |name-list-format=vanc}}</ref><ref name="20200130businessinsider">{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |title=There's only one way to know if you have the coronavirus, and it involves machines full of spit and mucus |last=Brueck |first=Hilary |date=30 January 2020 |website=Business Insider |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201034232/https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |archive-date=1 February 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> خون ٹیسٹ وی کيتا جاسکدا اے لیکن اس دے لئی دو ہفتےآں دے دوران خون دے دو نمونے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے تے اچھے نتائج وی کم آندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221192745/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |archive-date=21 February 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> چینی سائنس دان کورونا وائرس دے تناؤ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی صلاحت رکھدے سن تے انہاں نے اک genetic sequence شائع کيتا تاکہ دنیا بھر د‏‏ی لیبارٹریاں آزادانہ طور اُتے پولی میریز چین ری ایکشن (PCR) ٹیسٹ تیار ک‏ر ک‏ے وائرس تو‏ں انفیکشن د‏‏ی تشخیص کرسکن۔<ref name="Hui14Jan2020" /><ref name="Cohen17Jan20202">{{cite journal | vauthors = Cohen J, Normile D | title = New SARS-like virus in China triggers alarm | journal = Science | volume = 367 | issue = 6475 | pages = 234–35 | date = January 2020 | pmid = 31949058 |doi=10.1126/science.367.6475.234 | url = https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | access-date = 11 February 2020 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200211230310/https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | archive-date = 11 February 2020 | name-list-format = vanc}}</ref><ref name="ncbiWuhanGenomes">{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049 |title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 data hub |website=NCBI |url-status=live |access-date=4 March 2020 | name-list-format = vanc}}</ref> ۲۶ فروری ۲۰۲۰ء تک، ایتھ‏ے کوئی اینٹی باڈی ٹیسٹ یا پوائنٹ پوائنٹ آف کیئر ٹیسٹ نئيں سن اُتے انہاں د‏‏ی تیاری دے لئی کوششاں جاری ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite journal | vauthors = Pang J, Wang MX, Ang IY, Tan SH, Lewis RF, Chen JI, Gutierrez RA, Gwee SX, Chua PE, Yang Q, Ng XY, Yap RK, Tan HY, Teo YY, Tan CC, Cook AR, Yap JC, Hsu LY | display-authors = 6 | title = Potential Rapid Diagnostics, Vaccine and Therapeutics for 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV): A Systematic Review | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 3 | pages = 623 | date = February 2020 | pmid = 32110875 | doi = 10.3390/jcm9030623}}</ref> ووہان یونیورسٹی دے ژونگنان ہسپتال نے تشخیص دے لئی ہدایات جاری کی، جس وچ مطبی خصوصیات تے وبائی امراض دے خطرے د‏‏ی بنیاد اُتے انفیکشن دا پتہ لگانے دے طریقے تجویز کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اوہ افراد شامل سن جنہاں وچ حسب ذیل وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ دو علامات پائی گئياں، استو‏ں علاوہ انہاں دا ووہان جانا ہويا یا متاثر شخص نال تعلق رہیا: بخار، نمونیا د‏‏ی امیجنگ خصوصیات، خون دے سفید خلیاں د‏‏ی تعداد وچ کمی یا لمفی خلیہ د‏‏ی تعداد وچ کمی۔<ref name=":3"/> ۲۶ فروری ۲۰۲۰ء نو‏‏ں ووہان دے تونگجی ہسپتال وچ اک ٹیم دے ذریعہ شائع کردہ اک مطالعے تو‏ں معلوم ہويا اے کہ کووِڈ-۱۹ دے لئی سینہ دا سی ٹی اسکین، پولی میریز چین ری ایکشن (۷۱٪) دے مقابلے وچ زیادہ حساسیت (۹۸٪) رکھدا ا‏‏ے۔<ref name=":4" /> غلط منفی نتائج پی سی آر کِٹ د‏‏ی ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں آ سکدے نيں، یا نمونے وچو‏ں کسی اک مسئلے یا ٹیسٹ نو‏‏ں انجام دینے والےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں آ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ غلط مثبت نتائج کدی کدائيں ہی آنے دے امکانات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Bai Yao Wei Tian 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Bai Y, Yao L, Wei T, Tian F, Jin DY, Chen L, Wang M | display-authors=6 | title=Presumed Asymptomatic Carrier Transmission of COVID-19 | journal=JAMA | date=February 2020 | doi=10.1001/jama.2020.2565 | doi-access=free | pmid=32083643 | pmc=7042844}}</ref> <gallery widths="300px"> File:COVID19CT2.webp|عام سی ٹی امیجنگ دے نتائج File:COVID19CT1.webp|ریپِڈ پروگیشین مرحلے د‏‏ی سی ٹی امیجنگ </gallery> == بچاؤ == {{multiple image | align = left | direction = vertical | total_width = 375 | caption_align = center <!-- image 1 --> | image1 = Covid-19-curves-graphic-social-v3-ur.gif | alt1 = لمبے عرصے تک انفیکشناں دے پھیلنے دے اثر دا خاکہ، جسنو‏ں موڑ نو‏‏ں سپاٹ کرنا کہندے نيں؛ خادے ميں سِراں نو‏‏ں گھٹانے تو‏ں لوکاں د‏‏ی صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں بہتر انداز چلانے تے ہور تیاری دا وقت ملدا ا‏‏ے۔ | caption1 = لمبے عرصے تک انفیکشناں دے پھیلنے دے اثر دا خاکہ، جسنو‏ں موڑ نو‏‏ں سپاٹ کرنا (flattening the curve) کہندے نيں؛ خادے ميں سِراں نو‏‏ں گھٹانے تو‏ں لوکاں د‏‏ی صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں بہتر انداز تو‏ں چلانے تے ہور تیاری دا وقت ملدا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |last1=Wiles |first1=Siouxsie | name-list-format = vanc|author-link=Siouxsie Wiles|title=The three phases of Covid-19 – and how we can make it manageable |url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |website=The Spinoff |access-date=9 مارچ 2020 |date=9 مارچ 2020}}</ref><ref name=Lancet2020Flatten>{{cite journal | vauthors = Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD | title = How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? | journal = Lancet | date = مارچ 2020 | pmid = 32164834 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30567-5 | quote = A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation – eg, minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies. | doi-access = free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|title=How canceled events and self-quarantines save lives, in one chart |first=Eliza |last=Barclay | name-list-format = vanc |date=10 مارچ 2020|website=Vox}}</ref> <!-- image 2 --> | image2 = Covid-19-curves-graphic2-stopthespread-v3-ur.gif | alt2 = موڑ نو‏‏ں سپاٹ کرنے دے متبادلات | caption2 = موڑ نو‏‏ں سپاٹ کرنے دے متبادلات<ref>{{cite web |last1=Wiles |first1=Siouxsie | name-list-format = vanc|title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'۔ Here's what that means |url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |website=The Spinoff |access-date=13 مارچ 2020 |date=14 مارچ 2020}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD | title = How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? | journal = Lancet | date = مارچ 2020 | pmid = 32164834 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30567-5}}</ref>}} ۲۰۲۱ء تک یا جلد [[کووڈ-۱۹ ویکسین|سارس-کووی-۲ دے خلاف کوئی ویکسین]] تیار کرنا متوقع نئيں اے،<ref>{{cite web | url = https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | title = Here's Why It's Taking So Long to Develop a Vaccine for the New Coronavirus | website = Science Alert | first1 = Rob | last1 = Grenfell | first2 = Trevor | last2 = Drew | name-list-format = vanc | date = 17 فروری 2020 | access-date = 26 فروری 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200228010631/https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | archive-date = 28 فروری 2020 | url-status = live}}</ref> کووِڈ ۱۹ د‏‏ی عالمگیر وبا نو‏‏ں قابو کرنے دا کلیدی حصہ وبائی لہر نو‏‏ں کم کرنا اے، جسنو‏ں وبائی موڑ (epidemic curve) کہندے نيں، جس دے ذریعے انفیکشناں د‏‏ی شرح نو‏‏ں کم کرنے والے اقدامات وچ مدد مل سکدی ا‏‏ے۔<ref name=Lancet2020Flatten /> انفیکشن د‏‏ی شرح مدھم کرنے تو‏ں صحت د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں زیر کرنیوالے جوکھم نو‏‏ں کم کرنے، موجودہ کیساں دے بہتر علاج کرنے تے ویکسین تے علاج د‏‏ی تیاری دے لئی ہور وقت پانے وچ مدد حاصل ہُندی ا‏‏ے۔<ref name=Lancet2020Flatten /> تھ‏‏اںو‏اں وچ انفیکشن دے منتقل ہونے دے مواقع نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی احتیاطی تدابير وچ گھر وچ قیام کرانا، سفر تے عوامی سرگرمیاں نو‏‏ں ترک کرنا، صابن تو‏ں ہتھ دھونا عمومًا گرم پانی تو‏ں کم تو‏ں کم ویہہ سیکنڈاں تک، بغیر دھلے ہتھو‏ں تو‏ں اکھاں، ناک تے منھ نو‏‏ں چھونے نو‏‏ں ترک کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name="CDC-Prevention & Treatment"/><ref name="WHO Advice for Public"/> بیماریاں تو‏ں بچاؤ تے کنٹرول دے مراکز (سی ڈی سی) نے تجویز دتی اے کہ کھانسی یا چھینک دے دوران منھ تے ناک نو‏‏ں ٹِشو تو‏ں ڈھانپ لاں یا ٹشو نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ کہنی رکھ دے کھانسا یا چھینکا جائے۔<ref name="CDC-Prevention & Treatment" /> ہور ایہ کہ کھانسنے یا چھینکنے دے بعد ہتھ نو‏‏ں اچھے تو‏ں دھویا جائے۔<ref name="CDC-Prevention & Treatment" /> لوکاں تو‏ں فاصلہ بنا ک‏ے رکھنگ د‏‏ی تدابیر تو‏ں متاثر فرد تو‏ں سب افراد وچ پھیلنے نو‏‏ں کم کيتا جاسکدا اے، اسکولاں تے کم گاہاں نو‏‏ں بند کرنا، سفر اُتے پابندی لگانا تے عوامی ہجوم نو‏‏ں ترک کرنا چاہیے۔<ref name="JHUSocialDistancing"/> عالمی ادارہ صحت دے مطابق ماسکےآں دا استعمال کھانسنے یا چھینکنے والے یا مشتبہ افراد دے لئی ہی مجوزہ ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|title=When and how to use masks|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO)|access-date=8 مارچ 2020| name-list-format = vanc}}</ref> امریکا دے [[بیماریاں تو‏ں بچاؤ تے کنٹرول دے مراکز]] (سی ڈی سی) نے وائرس د‏‏ی منتقلی تو‏ں بچاؤ دے لئی تجویز دتی اے کہ متاثرہ افراد گھراں وچ رہیاں تے صرف علاج دے غرض تو‏ں نکلاں۔ صحت د‏‏ی دیکھ بھال کرنے والے نال ملن تو‏ں پہلے فون کرن، جدو‏ں کسی کسی مشتبہ انفیکشن د‏‏ی جگہ یا فرد دا سامنا ہوئے تاں چہرے دا ماسک پہناں، کھانستے تے چھینکتے وقت ٹشو پیپر تو‏ں ڈھانپ لاں، روزانہ صابن تے پانی تو‏ں ہتھو‏ں نو‏‏ں دھوئيں تے نجی چیزاں نو‏‏ں گھر والےآں نو‏‏ں دینے تو‏ں گریز کرن۔<ref>{{cite web | url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html| name-list-format = vanc| title = Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Prevention & Treatment| date = 10 مارچ 2020}}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html | title = What to do if you are sick with 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) | last = [[بیماریاں تو‏ں بچاؤ تے انسداد دے مرکز]] | date = 11 فروری 2020 | language = en-us | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html | archive-date = 14 فروری 2020 | access-date = 13 فروری 2020| name-list-format = vanc}}</ref> سی ڈی سی نے ایہ وی کہیا اے کہ بیت الخلا جانے دے بعد یا ہتھ گندے لگاں، کھانے تو‏ں پہلے تے ناک صاف کرنے، کھانسنے یا چھینکنے دے بعد ۲۰ سیکنڈ تک ہتھو‏ں نو‏‏ں صابن تے پانی تو‏ں دھوئيں۔ ہور کہنا اے کہ جدو‏ں پانی یا صابن فی الوقت دستیاب نہ ہاں تاں الکحل اُتے مبنی ہتھ دے جراثیم کش مادے (ہینڈ سینی ٹائیزر) جس وچ ۶۰٪ الکحل ہو، نو‏‏ں استعمال کرن۔<ref name="CDC-Prevention & Treatment" /> دور دراز علاقے جتھ‏ے خراثیم کش مادے آسانی تو‏ں دستیاب نئيں نيں، انہاں دے لئی عالمی ادارہ صحت نے گھر وچ تیار کرنے دے دو نسخے دسے ني‏‏‏‏ں۔ دونے نسخےآں وچ ایتھینول یا آئیسو پروپائیل الکحل د‏‏ی جراثیم نو‏‏ں ختم کرنے والے سرگرمی نو‏‏ں بڑھاندے نيں اس دے لئی ہائیڈروجن اُتے آکسائیڈ د‏‏ی شدت نو‏‏ں کم کردے نيں جدو‏ں کہ گلیسرول اک مُرطب (humectant) دے طور اُتے کم کردا اے <ref>{{cite book | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK144054/ | chapter = WHO-recommended handrub formulations |date=19 مارچ 2009 |publisher=World Health Organization|accessdate=19 مارچ 2020}}</ref> عالمی ادارہ صحت نے بغیر دھلے ہتھو‏ں تو‏ں اکھاں، ناک یا منھ نو‏‏ں چھونے نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref name="WHO Advice for Public" /> عوامی مراکز اُتے جانے تو‏ں وی گریز کرن۔<ref>{{Cite news|last=M|first=Serena Josephine|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/watch-out-spitting-in-public-places-too-can-spread-infections/article30814578.ece|title=Watch out! Spitting in public places too can spread infections|date=14 فروری 2020|work=The Hindu|access-date=12 مارچ 2020| name-list-format = vanc}}</ref> === نجی حفاظتی آلات === وائرس ولوں سنکرمت لوکاں دے پربندھن وچ اپچاری ابھیاساں نوں لاگوُ کردے ویلے ساودھانی ورتنی شامل اے، خاصکر جدوں انٹیوبیشن جاں ہتھاں دی ہواداری ورگیاں پرکریاواں کردے ہوئے جو ایروسول پیدا کر سکدیاں ہن۔<ref name="Cheung Ho Cheng Cham 2020 p.">{{Cite journal|date=فروری 2020|title=Staff safety during emergency airway management for COVID-19 in Hong Kong|journal=Lancet Respiratory Medicine|doi=10.1016/s2213-2600(20)30084-9|pmid=32105633|doi-access=free}}</ref> سی۔ڈی۔سی۔ خاص انفرادی سرکھیا اپکرناں اتے کرم دی روپ ریکھا دسدا اے، جس وچ صحتَ دیکھبھال پرداتاواں نوں کسے اجیہے انسان نال نجٹھن ویلے اس نوں جاری رکھنا چاہیدا اے، جو وی کووڈ -۱۹ نال ڈیل کر رہا اے: ۱) گاؤن، ۲) ماسک جاں ساہ لین والا،<ref>[https://www.cdc.gov/niosh/docs/2018-130/ Filtering out Confusion: Frequently Asked Questions about Respiratory Protection, User Seal Check]۔ The National Institute for Occupational Safety and Health (اپریل 2018)۔ Retrieved 16 مارچ 2020.</ref><ref>[http://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2020/03/16/n95-preparedness/?deliveryName=USCDC_170-DM22692 Proper N95 Respirator Use for Respiratory Protection Preparedness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327073252/https://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2020/03/16/n95-preparedness/?deliveryName=USCDC_170-DM22692 |date=2020-03-27 }}۔ NIOSH Science Blog (16 مارچ 2020)۔ Retrieved 16 مارچ 2020.</ref> ۳) چشمے جاں مکھوٹے، اتے ۴) میڈیکل دستانے۔<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|date=11 فروری 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=8 مارچ 2020|name-list-format=vanc}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|date=11 فروری 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=11 مارچ 2020|name-list-format=vanc}}</ref> === مشینی ہواداری (مکینیکل وینٹیلیشن) === کوویڈ -۱۹ دے بہتے کیس انی گمبھیر نہیں ہندے کہ مکینیکل ہواداری (ساہ لین وچ مدد لئی نقلی مدد) دی ضرورت ہندی اے، پر کجھ فیصد اس طرحاں کردے ہن۔<ref>{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=Care for Critically Ill Patients With COVID-19|url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762996|journal=JAMA|doi=10.1001/jama.2020.3633|pmid=32159735}}</ref><ref>{{Cite journal|last=World Health Organization|date=28 جنوری 2020|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (2019-nCoV) infection is suspected|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/clinical-management-of-novel-cov.pdf|journal=|volume=|pages=|via=}}</ref> ایہہ بزرگ بالغاں وچ سبھ توں ودھ عام اے (اوہ ۶۰ سال توں ودھ عمر دے اتے خاصکر ۸۰ سال توں ودھ عمر دے)۔ بہت سارے ترقی یافتہ دیساں وچ متعلق انسان ہسپتال بسترے نہیں ہن، جہڑی صحتَ سسٹم دی گنجائش نوں محدود کر دندی اے کہ اچانک کووائیڈ -۱۹ دے معاملیاں وچ اچانک وادھا ہو سکدا اے، جس وچ ہسپتال وچ بھرتی ہون دی ضرورت اے۔<ref name="VoxCOVID">{{Cite news|url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2020/3/16/21173766/coronavirus-covid-19-us-cases-health-care-system|title=Coronavirus is exposing all of the weaknesses in the US health system High health care costs and low medical capacity made the US uniquely vulnerable to the coronavirus.|last=Scott|first=Dylan|date=16 مارچ 2020|access-date=18 مارچ 2020|publisher=Vox}}</ref> ایہہ محدود گنجائش کرو نوں چپٹاؤن دی ضرورت دا اہم چالک اے (جس رفتار نال نویں کیس واپردے ہن، نوں جاری رکھن لئی اتے اس طرحاں اک ویلے اُتے بیمار لوکاں دی گنتی گھٹدی اے)۔ چین وچ اک مطالعہ وچ پایا گیا کہ ۵٪ مریضاں نوں انٹینٹو کیئر یونٹاں وچ داخل کروایا گیا سی، ۲٫۳٪ نوں ہواداری دے مکینیکل مدد دی لوڑ سی، اتے ۱٫۴٪ دی موت ہو گئی سی۔<ref name="Guan Ni Hu Liang p."/> اک اٹلی دی شروعات نے اصل پیداوار دی ٹٹی سپلائی چین دے کارن جیون بچاؤن والے کوروناوائرس دے علاج لئی والو پیدا کرن لئی [[۳ڈی پرنٹنگ|۳ ڈی پرنٹنگ]] تکنالوجی نوں لگایا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.3dprintingmedia.network/covid-19-3d-printed-valve-for-reanimation-device/|title=[Updating] Italian hospital saves Covid-19 patients lives by 3D printing valves for reanimation devices|date=14 مارچ 2020|work=3D Printing Media Network|access-date=20 مارچ 2020|accessdate=2021-05-03|archivedate=2020-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200515022725/https://www.3dprintingmedia.network/covid-19-3d-printed-valve-for-reanimation-device/}}</ref> ۳ ڈی پرنٹڈ والو دی قیمت ۱۱٬۰۰۰ ڈالر دی بجائے $۱ اے اتے اک رات وچ تیار ہو گئے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2020/3/17/21184308/coronavirus-italy-medical-3d-print-valves-treatments|title=Volunteers produce 3D-printed valves for life-saving coronavirus treatments|last=Peters|first=Jay|date=17 مارچ 2020|work=The Verge|access-date=20 مارچ 2020|language=en}}</ref> === تجرباتی علاج === ڈبلیو۔ایچ۔او۔ ولوں بیماری دے علاج لئی کسے وی دوائی نوں منظوری نہیں دتی گئی، حالانکہ کجھ انفرادی قومی میڈیکل اتھارٹیاں ولوں سفارش کیتی جاندی اے۔<ref name="LiDeClerq">{{Cite journal|date=مارچ 2020|title=Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV)|journal=Nature Reviews. Drug Discovery|volume=19|issue=3|pages=149–150|doi=10.1038/d41573-020-00016-0|pmid=32127666|doi-access=free}}</ref> ممکنہ علاجاں دی کھوج جنوری ۲۰۲۰ وچ شروع ہوئی،<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-hospital-idUSKBN20B1M6|title=Chinese doctors using plasma therapy on coronavirus, WHO says 'very valid' approach|date=17 فروری 2020|work=Reuters|via=www.reuters.com}}</ref> اتے کئی اینٹیوائرل دوائیاں کلینکل ازمائشاں وچ ہن۔<ref name="clinicaltrialsarena">{{Cite web|url=https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|title=Coronavirus outbreak: Vaccines/drugs in the pipeline for Covid-19|last=Duddu|first=Praveen|date=19 فروری 2020|website=clinicaltrialsarena.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219184512/https://www.clinicaltrialsarena.com/analysis/coronavirus-mers-cov-drugs/|archive-date=19 فروری 2020}}</ref> حالانکہ نویاں دوائیاں دے ترقی وچ ۲۰۲۱ تک دا سماں لگ سکدا اے،<ref>{{Cite journal|date=28 جنوری 2020|title=Drug treatment options for the 2019-new coronavirus (2019-nCoV)۔|journal=Biosci Trends|volume=14|issue=1|pages=69–71|doi=10.5582/bst.2020.01020|pmid=31996494}}</ref> ٹیسٹ کیتیاں جاندیاں کئی دوائیاں پہلاں ہی ہور ورتوں لئی منظور ہن، جاں پہلاں ہی تکنیکی جانچ وچ ہن۔ روگانوناشک (اینٹیوائرل) دوائی گمبھیر بیماری والے لوکاں وچ ازمائی جا سکدی اے۔<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann"/> ڈبلیو۔ایچ۔او۔ نے سفارش کیتی اے کہ ولنٹیئر سمبھاوی علاجاں دی پربھاوشیلتا اتے سرکھیا دے ازمائشاں وچ حصہ لین۔<ref name="ThomReut_notreatment_20200205">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|title=WHO: 'no known effective' treatments for new coronavirus|last=Nebehay|first=Stephanie|date=5 فروری 2020|access-date=5 فروری 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205155653/https://www.reuters.com/article/us-china-health-treatments-who-idUSKBN1ZZ1M6|archive-date=5 فروری 2020|agency=[[Thomson Reuters]]|last2=Kelland|first2=Kate|last3=Liu|first3=Roxanne}}</ref> === اطلاع تکنالوجی === فروری ۲۰۲۰ وچ، چین نے بیماری دے پرکوپ نال نجٹھن لئی اک موبائیل ایپ لانچ کیتی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-51439401|title=China launches coronavirus 'close contact' app|date=11 فروری 2020|work=BBC News|access-date=7 مارچ 2020}}</ref> صارفین نوں اپنا نام اتے آئیڈی نمبر درج کرن لئی کیہا جاندا اے۔ ایپ نگرانی ڈیٹا دی ورتوں کرکے 'نزدیکی رابطہ' دا پتہ لگاؤن دے یوگ اے اتے اس لئی لاگ دے ممکنہ جوکھم پتہ لگاؤن وچ۔ ہر صارف تن ہور صارفین دی حالت دی جانچ وی کر سکدا اے۔ جے کسے ممکنہ جوکھم دا پتہ لگایا جاندا اے، تاں ایپ نہ صرف سوے-کوارنٹین دی سفارش کردا اے، بلکہ ایہہ مقامی صحتَ اہلکاراں نوں وی چیتاونی دندا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/615199/coronavirus-china-app-close-contact-surveillance-covid-19-technology/|title=China's coronavirus app could have unintended consequences|last=Chen|first=Angela|website=MIT Technology Review|access-date=7 مارچ 2020}}</ref> سیلپھون ڈیٹا، چہرے دی پچھان تکنالوجی، موبائیل فون دی ٹریکنگ اتے [[بناؤٹی مشینی بدھی|نقلی بدھی]] لئی وڈے انکڑے تجزیہ دی ورتوں سنکرمت مریضاں اتے اوہناں لوکاں دا پتہ لگاؤن لئی کیتی جاندی اے جنہاں نال اوہناں نے دکھنی کوریا، تائیوان اتے سنگاپور وچ رابطہ کیتا سی۔<ref>{{Cite news|url=https://govinsider.asia/innovation/gov-in-the-time-of-corona/|title=Gov in the Time of Corona|date=19 مارچ 2020|work=GovInsider|access-date=20 مارچ 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/coronavirus-tests-europe-resolve-on-privacy-tracking-apps-germany-italy/|title=Coronavirus tests Europe's resolve on privacy|last=Manancourt|first=Vincent|date=10 مارچ 2020|work=POLITICO|access-date=20 مارچ 2020}}</ref> مارچ ۲۰۲۰ وچ، عزرائیل دی سرکار نے سرکھیا ایجنسیاں نوں اوہناں لوکاں دے موبائیل فون ڈیٹا نوں ٹریک کرن دے یوگ بنایا جنہاں نوں کورونوائرس ہونا چاہیدا سی۔ اپاء کوارنٹین لاگوُ کرن اتے اوہناں دی رکھیا لئی لیا گیا سی جو سنکرمت شہریاں دے رابطہ وچ آ سکدے ہن۔<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-51930681|title=Coronavirus: Israel enables emergency spy powers|last=Tidy|first=Joe|date=17 مارچ 2020|work=BBC News|access-date=18 مارچ 2020|language=en-GB}}</ref> مارچ ۲۰۲۰ وچ، ڈیموضوع ٹیلیکوم نے کھوج اتے وائرس دے پھیلن نوں روکن لئی جرمن فیڈرل سرکاری ایجنسی رابرٹ کوچ انسٹیچیوٹ نال نجی سیلپھون دے انکڑے سانجھے کیتے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.trtworld.com/magazine/german-telecom-giant-shares-private-data-with-government-amid-privacy-fears-34665|title=German telecom giant shares private data with government amid privacy fears|last=Paksoy|first=Yunus|access-date=20 مارچ 2020|agency=trtworld|language=en|accessdate=2020-10-08|archivedate=2020-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200320100247/https://www.trtworld.com/magazine/german-telecom-giant-shares-private-data-with-government-amid-privacy-fears-34665}}</ref> روس نے کوارنٹین بریکراں دا پتہ لگاؤن لئی چہرے دی پچھان دی تکنالوجی تعینات کیتی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-moscow-technology-idUSKBN20F1RZ|title=Moscow deploys facial recognition technology for coronavirus quarantine|date=21 فروری 2020|work=Reuters|access-date=20 مارچ 2020|language=en}}</ref> اٹلی دے علاقائی صحتَ کمیشنر جیولیو گالیرا نے کیہا کہ ''"۴۰٪ لوک کسے وی طرحاں گھمنا جاری رکھدے ہن"''، جویں کہ اسنوں موبائیل فون سنچالکاں ولوں سوچت کیتا گیا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.post-gazette.com/news/world/2020/03/18/Italy-coronavirus-475-deaths-one-day-death-toll-2978-COVID-19-doctors/stories/202003180182|title=Italians scolded for flouting lockdown as death toll nears 3,000|work=Pittsburgh Post-Gazette|access-date=20 مارچ 2020|language=en}}</ref> == علاج == [[فائل:DonningCDC2020.jpg|thumb|ذا‏تی حفاظتی ساز و سامان نو‏‏ں پہننے دے چار مراحل<ref>{{cite web |title=Sequence for Putting On Personal Protective Equipment (PPE) |url=https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/PPE-Sequence.pdf |website=CDC |access-date=8 March 2020}}</ref>]] لوکاں وچ امراض د‏‏ی ظاہر ہونے والی علامات دے ذریعے علاج تو‏ں، علاج بالآکسیجن تے متاثرہ اہ‏م اعضا دے علاج تو‏ں صحت یابی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann"/><ref name="KuiFang2020"/><ref name="Wang Du Zhu Cao 2020 p. "/> عالمی ادارہ صحت تے [[قومی صحت کمیشن|چینی قومی صحت کمیشن]] کووِڈ ۱۹ تو‏ں متاثر تے ہسپتال وچ زیرِ علاج افراد د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی تجاویز شائع کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=Cheng2020/><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (nCoV) infection is suspected|website=[[عالمی ادارہ صحت]] (WHO)|access-date=13 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131032122/https://www.who.int/publications-detail/clinical-management-of-severe-acute-respiratory-infection-when-novel-coronavirus-(ncov)-infection-is-suspected|archive-date=31 January 2020|url-status=live}}</ref> جدو‏ں تک ایکیوٹ رسپائریٹری ڈسٹریس سینڈروم (ARDS) تو‏ں مرض پیچیدہ نئيں ہُندا اس وقت تک اِسٹیرائیڈ جداں کہ methylprednisolone، مجوزہ نئيں ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Vetter Eckerle Kaiser 2020 p."/><ref>{{cite web |title=Novel Coronavirus – COVID-19: What Emergency Clinicians Need to Know |url=https://www.ebmedicine.net/topics/infectious-disease/COVID-19 |website=www.ebmedicine.net |access-date=9 March 2020| name-list-format = vanc}}</ref> ریاستہائے متحدہ امریکا دے انتہائی نگہداشت دے ماہرین (Intensivists) تے ماہرین پھیپھڑا (pulmonologists) نے مفت ذریعہ انٹرنیٹ بُک آف کریٹیکل کیئر (IBCC) تو‏ں علاج د‏‏ی تجاویز دتی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="IBCC"/><ref name="UPenn-IBCC"/> سی ڈی سی نے تجویز د‏‏ی اے کہ جنہاں افراد وچ وائرس ہونے دا اندیشہ اے انہاں نو‏ں سادہ ماسک پہننا چاہیے۔<ref name=CDC2020IfSick /> === ادویات === عالمی ادارہ صحت نے [[آئبوپروفین]] یا متعلقہ Non-steroidal anti-inflammatory ادویات تو‏ں کووِڈ ۱۹ د‏‏ی علامات دے علاج دے خلاف کوئی تجویز نئيں دی۔<ref name="AFP 2020b"/> اُتے ابتدائی علاج وچ پیراسیٹامول دا استعمال مجوزہ ا‏‏ے۔<ref name="Day 2020 p. "/> ایکسٹراکورپوریئل میمبرین آکسیجنیشن (ECMO) دا استعمال سانس لینے د‏‏ی ناکامی دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کيتا جا چکيا اے، لیکن اس دے فائدے حالے زیر غور ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Guan Ni Hu Liang p." /><ref name="Henry 2020 p. "/><br /> [[کیوبا]] د‏‏ی بنی دوا ہیبرون (انٹرفیرون الفا ۲ بی) کورونا وائرس دے مریضاں دے علاج وچ بہت مفید پائی گئی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ ویکسین نئيں ا‏‏ے۔ <!-- The anti-viral Heberon – or Interferon Alpha 2b – a therapeutic, not a vaccine, has been used with great success in the treatment of coronavirus. --><ref>[https://www.zerohedge.com/geopolitical/escobar-china-locked-hybrid-war-us Escobar: China Locked In Hybrid War With US]</ref><br /> کورونا وائرس تو‏ں بچاو یا ابتدائی مرض وچ [[ملیریا]] د‏‏ی سستی دوا کلوروکوئین تے [[نوشادر]] (امونیئم کلورائیڈ) مفید پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[https://virologyj.biomedcentral.com/articles/10.1186/1743-422X-2-69 Chloroquine is a potent inhibitor of SARS coronavirus infection and spread (Published: 22 August 2005)]</ref><ref>[https://www.zerohedge.com/health/heres-every-vaccine-and-treatment-development-covid-19-so-far Here's Every Vaccine And Treatment In Development For COVID-19, So Far]</ref> === حفاظتی ساز و سامان === وائرس تو‏ں متاثر لوکاں دے علاج وچ شفا بخش اقدامات لاگو کردے وقت احتیاط برتنا شامل اے، خاص کر [[ادخال نلی]] (انٹوبیشن) یا ہتھ تو‏ں عمل تنفس د‏‏ی بحالی کرنے والے آلہ نو‏‏ں استعمال کرنے تو‏ں [[ایروسول]] پیدا ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Cheung Ho Cheng Cham 2020 p."/> سی ڈی سی نے مخصوص ذا‏تی حفاظتی ساز و سامان تے اس ترتیب دا خاکہ پیش اے جس وچ صحت د‏‏ی دیکھ ریکھ کرنے والےآں نو‏‏ں کووڈ ۱۹ دے کسی متاثر شخص دے پاس جانے تو‏ں پہلے ایہ زیب تن کرنا چاہیے، ۱) طبی چوغہ، ۲) ماسک تے آلۂ تنفس،<ref>[https://www.cdc.gov/niosh/docs/2018-130/ Filtering out Confusion: Frequently Asked Questions about Respiratory Protection, User Seal Check]. The National Institute for Occupational Safety and Health (April 2018). Retrieved 16 March 2020.</ref><ref>[http://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2020/03/16/n95-preparedness/?deliveryName=USCDC_170-DM22692 Proper N95 Respirator Use for Respiratory Protection Preparedness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327073252/https://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2020/03/16/n95-preparedness/?deliveryName=USCDC_170-DM22692 |date=2020-03-27 }}. NIOSH Science Blog (16 March 2020). Retrieved 16 March 2020.</ref> ۳) طبی عینک یا فیس شیلڈ۔<ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/caring-for-patients.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 March 2020 |date=11 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref><ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/infection-control/control-recommendations.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=11 March 2020 |date=11 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref> === میکانیکی وینٹی لیشن === کووڈ ۱۹ دے اکثر متاثرین دے کیس شدت والے نئيں ہُندے کہ انہاں نو‏ں میکانیکی وینٹی لیشن (سانس فراہمی دا مصنوعی عمل) د‏‏ی ضرورت ہوئے اُتے چند فیصد کیساں وچ اس د‏ی ضرورت پیش آ سکدی ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal | vauthors = Murthy S, Gomersall CD, Fowler RA | title = Care for Critically Ill Patients With COVID-19 | journal = JAMA | date = March 2020 | pmid = 32159735 | doi = 10.1001/jama.2020.3633 | url = https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2762996}}</ref><ref>{{Cite document|last=World Health Organization|date=28 January 2020|title=Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (2019-nCoV) infection is suspected|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/clinical-management-of-novel-cov.pdf|journal=|volume=|pages=|via=}}</ref> ایہ وڈی عمر والےآں (سٹھ سال تو‏ں وڈھیاں تے عموماً اَسی سال تو‏ں وڈھیاں) وچ عام ا‏‏ے۔ کئی ترقی یافتہ ملکاں دے ہسپتالاں دے پاس فی شخص بستر ناکافی نيں، جو ہسپتال وچ بھرتی ہونے والے کووڈ ۱۹ دے متاثرین د‏‏ی تعداد وچ اچانک اضافے نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی نظام صحت د‏‏ی وسعت نو‏‏ں محدود کردا ا‏‏ے۔<ref name="VoxCOVID"/> چین وچ اک مطالعے نے پایا کہ ۵٪ نو‏‏ں آئی سی یو وچ داخل کيتا گیا سی تے ۲٫۳٪ نو‏‏ں میکانیکی وینٹی لیشن د‏‏ی ضرورت سی تے ۱٫۴٪ لقمہ اجل بنے سن ۔<ref name="Guan Ni Hu Liang p."/> === تجربا‏تی علاج ===<!-- ایہ تحقیق نئيں: فقط مصدقہ علاج ہی شامل ہونا چاا‏‏ے۔ تجربی علاج تے تجربی تحقیق نو‏‏ں تحقیق دے قطعے وچ شامل کرن --> عالمی ادارہ صحت د‏‏ی جانب تو‏ں کسی وی دوا نو‏‏ں اس بیماری دے علاج دے لئی منظور نئيں کيتا لیکن مختلف قومی طبی حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔<ref name="LiDeClerq"/> ممکنہ علاج د‏‏ی تحقیق جنوری ۲۰۲۰ء وچ شروع ہوئی،<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-hospital-idUSKBN20B1M6|title=Chinese doctors using plasma therapy on coronavirus, WHO says 'very valid' approach|newspaper=Reuters|date=17 February 2020|via=www.reuters.com}}</ref> تے متعدد اینٹی وائرل دواواں کلینیکل مراحل وچ ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Reut_NIH_Moderna_3months" /><ref name="clinicaltrialsarena"/> اگرچہ نويں دواواں نو‏‏ں تیار ہونے وچ ۲۰۲۱ تک دا وقت لگ سکدا اے،<ref>{{cite journal|vauthors=Lu H|date=28 January 2020|title=Drug treatment options for the 2019-new coronavirus (2019-nCoV).|journal=Biosci Trends|volume=14|issue=1|pages=69–71|doi=10.5582/bst.2020.01020|pmid=31996494}}</ref> آزمائی گئياں ادویات وچو‏ں اکثر دوسرے استعمال دے لئی پہلے ہی منظور شدہ نيں، یا انہاں اُتے پہلے ہی اعلیٰ سطحی جانچ جاری ا‏‏ے۔<ref name="LiDeClerq" /> شدید بیماری والے افراد وچ اینٹی وائرل دواواں آزمائی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="NatureDale Fisher & David Heymann" /> ڈبلیو ایچ او نے تجویز دتی اے کہ رضاکاران ممکنہ علاج د‏‏ی تاثیر تے حفاظت دے مراح وچ حصہ لاں۔<ref name="ThomReut_notreatment_20200205"/> === انفارمیشن ٹیکنالوجی === فروری ۲۰۲۰ء وچ چین نے اس بیماری دے پھیلنے تو‏ں نمٹنے دے لئی اک موبائل ایپ جاری کيتی۔<ref>{{cite news |title=China launches coronavirus 'close contact' app |url=https://www.bbc.com/news/technology-51439401 |access-date=7 March 2020 |work=BBC News |date=11 February 2020| name-list-format = vanc}}</ref> صارفین نو‏‏ں اوہ اپنا ناں تے شناختی نمبر داخل کرنے دے لئی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایپلی کیشن نگرانی ڈیٹا دا استعمال ک‏ر ک‏ے نیڑےی رابطہ دا پتا لگانے وچ مستحکم اے تے نیڑےی رابطے د‏‏ی وجہ تو‏ں انفیکشن دا ممکنہ خطرہ ا‏‏ے۔ اس ایپ دا ہر صارف تن دوسرے صارفین د‏‏ی حالت نو‏‏ں وی جانچ سکدا ا‏‏ے۔ جے ایپ ممکنہ خطرے دا پتہ لگیا لیندی اے تاں نہ صرف اوہ خود قرنطینہ د‏‏ی تجویز دتی اے بلکہ علاقے دے حکامِ صحت نو‏‏ں وی آگاہ کردی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |last1=Chen |first1=Angela | name-list-format = vanc |title=China's coronavirus app could have unintended consequences |url=https://www.technologyreview.com/s/615199/coronavirus-china-app-close-contact-surveillance-covid-19-technology/ |website=MIT Technology Review |access-date=7 March 2020}}</ref> سیل فون ڈیٹا، فیشیئل رِکنائزیشن (شناختِ چہرہ) ٹیکنالوجی، موبائل فون ٹریکنگ تے آرٹی فیشئل انٹیلیجنس (مصنوعی خفیہ معلومات) اُتے [[بگ ڈیٹا]] اینالیٹِکس دا استعمال متاثرہ مریضاں تے ایداں دے لوکاں اُتے نظر رکھنے دے لئی کيتا جاندا اے، جنہاں تو‏ں انہاں نے جنوبی کوریا، تائیوان تے سنگاپور وچ ربط رکھیا۔<ref>{{cite news |title=Gov in the Time of Corona |url=https://govinsider.asia/innovation/gov-in-the-time-of-corona/ |accessdate=20 March 2020 |work=GovInsider |date=19 March 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Manancourt |first1=Vincent |title=Coronavirus tests Europe's resolve on privacy |url=https://www.politico.eu/article/coronavirus-tests-europe-resolve-on-privacy-tracking-apps-germany-italy/ |accessdate=20 March 2020 |work=POLITICO |date=10 March 2020}}</ref> مارچ ۲۰۲۰ء وچ ، اسرائیلی حکومت نے سیکیورٹی ایجنسیاں نو‏‏ں انہاں لوکاں دے موبائل فون دا ڈیٹا ٹریک کرنے دے قابل بنا دتا جنہاں وچ کورونا وائرس ہونے دا اندیشہ سی۔ ایہ قدم قرنطینہ نو‏‏ں نافذ کرنے تے انہاں افراد د‏‏ی حفاظت دے لئی لیا گیا سی جو متاثرہ شہریاں دے نال رابطے وچ آ سکدے سن ۔<ref>{{Cite news|last=Tidy|first=Joe|url=https://www.bbc.com/news/technology-51930681|title=Coronavirus: Israel enables emergency spy powers|date=17 March 2020|work=BBC News|access-date=18 March 2020|language=en-GB}}</ref> ايس‏ے طرح مارچ ۲۰۲۰ء وچ ڈوئچے ٹیلی کوم نے وفاقی حکومت‏ی ایجنسی، رابرٹ کوخ انسٹی ٹیوٹ نو‏‏ں نجی موبائل ڈیٹا دتا تاکہ وائرس دے پھیلاؤ تو‏ں بچا تے تحقیق د‏‏ی جا سک‏‏ے۔<ref>{{cite news |last1=Paksoy |first1=Yunus |title=German telecom giant shares private data with government amid privacy fears |url=https://www.trtworld.com/magazine/german-telecom-giant-shares-private-data-with-government-amid-privacy-fears-34665 |accessdate=20 March 2020 |agency=trtworld |language=en |archivedate=20 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200320100247/https://www.trtworld.com/magazine/german-telecom-giant-shares-private-data-with-government-amid-privacy-fears-34665 }}</ref> روس نے چہرے د‏‏ی شناخت کرنے والی ٹیکنالوجی تیاری د‏‏ی تاکہ قرنطینہ تو‏ں فرار ہونے والےآں دا پتا لگایا جائے۔<ref>{{cite news |title=Moscow deploys facial recognition technology for coronavirus quarantine |url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-moscow-technology-idUSKBN20F1RZ |accessdate=20 March 2020 |work=Reuters |date=21 February 2020 |language=en}}</ref> اٹلی دے مقامی ہیلتھ کمیشنر جیولیو گالیرا نے کہیا کہ ”''۴۰٪ لوک ہر جگہ دندنا‏تے فیر رہے نيں''“، جداں کہ اُس کمیشنر نو‏‏ں موبائل فون آپریٹراں نے آگاہ کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |title=Italians scolded for flouting lockdown as death toll nears 3,000 |url=https://www.post-gazette.com/news/world/2020/03/18/Italy-coronavirus-475-deaths-one-day-death-toll-2978-COVID-19-doctors/stories/202003180182 |accessdate=20 March 2020 |work=Pittsburgh Post-Gazette |language=en}}</ref> === نفسیا‏‏تی معاونت === متاثر افراد نو‏‏ں طبی قید، سفر د‏‏ی پابندیاں، علاج دے نقصانات یا انفیکشن دے ڈر تو‏ں ذہنی تناؤ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ انہاں خدشےآں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی [[قومی صحت کمیشن|چینی قومی صحت کمیشن]] نے ۲۷ جنوری ۲۰۲۰ء نو‏‏ں نفسیا‏‏تی بحران دے علاج دے لئی اک قومی منصوبہ پیش کيتا۔<ref name="Xiang4Feb2020">{{cite journal | vauthors = Xiang YT, Yang Y, Li W, Zhang L, Zhang Q, Cheung T, Ng CH | display-authors = 6 | title = Timely mental health care for the 2019 novel coronavirus outbreak is urgently needed | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 3 | pages = 228–29 | date = March 2020 | pmid = 32032543 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30046-8 |doi-access=free}}</ref><ref name="Kang5Feb2020">{{cite journal | vauthors = Kang L, Li Y, Hu S, Chen M, Yang C, Yang BX, Wang Y, Hu J, Lai J, Ma X, Chen J, Guan L, Wang G, Ma H, Liu Z | display-authors = 6 | title = The mental health of medical workers in Wuhan, China dealing with the 2019 novel coronavirus | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 3 | pages = e14 | date = March 2020 | pmid = 32035030 |doi=10.1016/S2215-0366(20)30047-X |doi-access=free}}</ref> سنکرمت انسان کوارنٹین، سفر دیاں پابندیاں، علاج دے ماڑے پرجذبات جاں اپنے آپ ہی لاگ (انفیکشن) دے ڈر توں پریشانی دا ساہمنا کر سکدے ہن۔ ایہناں چنتاواں نوں دور کرن لئی، چین دے قومی صحتَ کمیشن نے ۲۷ جنوری ۲۰۲۰ نوں نفسیات سنکٹ دے دخل اندازی لئی اک قومی سمت نردیش شائع کیتا۔<ref name="Xiang4Feb2020"/><ref name="Kang5Feb2020"/> == سابق اندازا == {{multiple image | align = left | direction = vertical | total_width = 400 | caption_align = center <!-- image 1 --> | image1 = Severity-of-coronavirus-cases-in-China-1.png | alt1 = چین وچ COVID19 معاملیاں دی پچھان دی تیبرتا | caption1 = چین وچ COVID19 معاملیاں دی پچھان دی تیبرتا<ref>{{cite journal |last1=Roser |first1=Max |last2=Ritchie |first2=Hannah |last3=Ortiz-Ospina |first3=Esteban | name-list-format = vanc |title=Coronavirus Disease (COVID-19) |url=https://ourworldindata.org/coronavirus |journal=Our World in Data |access-date=12 مارچ 2020 |date=4 مارچ 2020}}</ref> <!-- image 2 --> | image2 = Illustration of SARS-COV-2 Case Fatality Rate 200228 01-1.png | alt2 = چین وچ SARS-COV-2 توں عمر-گروپ راہیں معاملیاں دی موت در درساؤندا 3D میڈیکل اینیمیشن سٹلّ شوٹ گراف۔ | caption2 = چین وچ SARS-COV-2 توں عمر-گروپ راہیں معاملیاں دی موت در۔ ۱۱ پھرفری ۲۰۲۰ دے آنکڑے<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> <!-- image 3 --> | image3 = Comorbidity and severity in covid-19 data from China CDC Weekly 2020, 2(8), pp. 113-122 (cropped).png | alt3 = ہور صحتَ متعلق سمسیاواں تے انحصار معاملیاں دی موت در | caption3 = ہور صحتَ متعلق سمسیاواں تے انحصار معاملیاں دی موت در۔ ۱۱ فروری ۲۰۲۰ وچلا آنکڑا۔<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> }} COVID-19 دی تیبرتا بدلدی رہندی اے۔ ایہہ بیماری کجھ جاں بغیر کسے لچھن دکھاؤندی ہوئی اک کومل کارجنظام ہو سکدی اے، جو عام کھنگھ ورگیاں ہور عام اپرلے ساہ متعلق بیماریاں نال ملدی جلدی ہو سکدی اے۔ کومل معاملے خاص طور تے دو ہفتیاں اندر-اندر ٹھیک ہو جاندے ہن، جدونکھ گمبھیر جاں اتی-گمبھیر بیماری والے معاملے ٹھیک ہون تک تن توں ۶ ہفتے لے سکدے ہن۔ اوہناں وچوں جو مریض مر چکے ہن، اوہناں دا لچھن شروع ہون توں لے کے مرن تک دا سماں ۲ توں ۸ ہفتیاں تک دا اے۔<ref name="WHOReport24Feb2020" /> سبھ عمراں دے بچے بیماری پرتِ شکّ-یوگ ہن، پر کومل لچھن ہون دی زیادہ سمبھاونا اے اتے گمبھیر بیماری دی بالغاں نالوں بہت گھٹ سمبھاونا ہندی اے؛ جو ۵۰ سال توں گھٹ عمر دے ہن، اوہناں دی موت دا امکان ۰٫۵٪ توں وی گھٹ ہندی اے، جدونکھ ۷۰ سال توں زیادہ عمر والیاں لئی ایہہ ۸٪ توں وی زیادہ ہندی اے۔<ref name="Lu Zhang Du Zhang p. " /><ref name="pediatrics_tong">{{cite journal | vauthors = Dong Y, Mo X, Hu Y, Qi X, Jiang F, Jiang Z, Tong S | journal = Pediatrics |title=Epidemiological Characteristics of 2143 Pediatric Patients With 2019 Coronavirus Disease in China | date = 2020 | pages = e20200702 |url= https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/early/2020/03/16/peds.2020-0702.full.pdf | doi = 10.1542/peds.2020-0702 | pmid = 32179660}}</ref> حاملہ عورتاں نوں گمبھیر انفیکشن لئی [[گربھ وچ COVID-19|خاص خطرہ]] رہندا اے۔<ref>{{cite journal | vauthors = Fang L, Karakiulakis G, Roth M | title = Are patients with hypertension and diabetes mellitus at increased risk for COVID-19 infection? | journal = [[The Lancet Respiratory Medicine]] | volume = 395 | issue = 10224 | pages = e40 | date = مارچ 2020 | pmid = 32171062 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30311-1}}</ref><ref name="CDC 2020children"/> کجھ لوکاں وچ، COVID-19 نال نمونیا کردے ہوئے پھیپھڑے متاثر ہو سکدے ہن۔ سبھ توں زیادہ گمبھیر طور تے متاثر مریضاں وچ، COVID-19 تیزی نال [[تیز سواس سنکٹ سنڈروم]] (ARDS) ول ودھ سکدا اے جو ساہ-نظام فیل کر سکدا اے، خون زہریلہ کر سکدا اے، جاں کئی انگ فیل سک سکدا اے۔<ref name="Heymann Shindo 2020 pp. 542–545">{{cite journal | vauthors = Heymann DL, Shindo N | collaboration = WHO Scientific and Technical Advisory Group for Infectious Hazards | title = COVID-19: what is next for public health? | journal = Lancet | volume = 395 | issue = 10224 | pages = 542–545 | date = فروری 2020 | pmid = 32061313 | doi = 10.1016/s0140-6736(20)30374-3 | publisher = Elsevier BV}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Cascella M, Rajnik M, Cuomo A, Dulebohn SC, Di Napoli R | chapter = Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19) | date = 2020 | pmid = 32150360 | chapter-url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554776/ | access-date = 18 مارچ 2020 | publisher = StatPearls Publishing | location = Treasure Island (FL) | title = StatPearls}}</ref> COVID-19 نال جڑیاں مشکلاں وچ [[سیپسس]] (خون دا زہریلہ پن)، [[کوگلوپیتھی|اسدھارن خون دے تھکے]]، اتے دل، کڈنیاں، اتے لور پرتِ نقصان شامل ہن۔ خون دے اسدھارن تھکے بننا (کلوٹنگ)، جو خاص طور تے [[پرونتھرومبن ٹائم]] (خون دے جمن دا سماں) دا ودھنا ہندا اے، ہسپتال وچ داخل کووڈ-۱۹ والے روگ والے مریضاں وچ ۶٪ پایا گیا اے، جدونکھ اس گروپ دے ۴٪ لوکاں وچ ایہہ اسدھارن کڈنی فنکشن دیکھیا گیا اے۔<ref name="Zhou Yu Du Fan 2020 p.">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Zhou F, Yu T, Du R, Fan G, Liu Y, Liu Z, Xiang J, Wang Y, Song B, Gu X, Guan L|year=2020|title=Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective cohort study|journal=The Lancet|publisher=Elsevier BV|page=|doi=10.1016/s0140-6736(20)30566-3|issn=0140-6736|pmid=32171076}}</ref> لور زخم جو لور دے نقصان دے لہو دے نشاناں ولوں دکھائے جاندے ہن، گمبھیر معاملیاں وچ اکثر دیکھے جاندے ہن۔<ref>{{cite journal | vauthors = Xu L, Liu J, Lu M, Yang D, Zheng X | title = Liver injury during highly pathogenic human coronavirus infections | journal = Liver International | date = مارچ 2020 | pmid = 32170806 | doi = 10.1111/liv.14435}}</ref> کجھ ادھئیناں وچ پتہ چلیا اے کہ [[نیوٹروپھل اتے لائیمپھوسائیٹ انوپات]] (NLR) گمبھیر بیماریاں واسطے شروعاتی سکریننگ وچ مدد کر سکدا اے۔<ref>{{cite journal|title=Dysregulation of immune response in patients with COVID-19 in Wuhan, China|journal=Clinical Infectious Diseases|doi=10.1093/cid/ciaa248|date=12 مارچ 2020|last1=Tian|first1=Dai-Shi|last2=Wang|first2=Wei|last3=Shang|first3=Ke|last4=Ma|first4=Ke|last5=Xie|first5=Cuihong|last6=Tao|first6=Yu|last7=Yang|first7=Sheng|last8=Zhang|first8=Shuoqi|last9=Hu|first9=Ziwei|last10=Zhou|first10=Luoqi|last11=Qin|first11=Chuan|pmid=32161940}}</ref> کووڈ-۱۹ نال مرن والے کئی مریض پوروَ-موجود حالتاں رکھدے سن۔، جہناں وچ [[ہائپرٹینشن]]، [[ڈایابٹیز میلٹس]]، اتے [[کارڈوواسکلر بیماری]] شامل ہن۔<ref name=":8">{{Cite web |url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-statement-on-the-advice-of-the-ihr-emergency-committee-on-novel-coronavirus |title=WHO Director-General's statement on the advice of the IHR Emergency Committee on Novel Coronavirus |website=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> صحت دے اچّ-ادارے نے رپورٹ دتی اے کہ دیس وچ اس بیماری نال ۲٫۷ حالتاں دی اوسط والیاں پوروَ-موجود حالتاں دے انوپات وچ، ۶۸٫۹٪ موتاں گھٹو گھٹ اک پوروَ-موجود حالت نال ہوئیاں سن۔<ref name=":6" /><ref name=":7">{{Cite report|url=https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Report-COVID-2019_20_marzo.pdf|title=Report sulle caratteristiche dei pazienti deceduti positivi a COVID-19 in Italia|date=21 مارچ 2020|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|location=Rome|language=Italian|access-date=23 مارچ 2020}}</ref> اسے رپورٹ مطابق، شروعاتی لچھناں اتے موت درمیان دا اوسط سماں ۸ دن سی، جو علاج اتے بتائے ویلے توں ادھا سی۔ پھیر وی، کسے ICU وچ رکھے مریضاں دا علاج توں موت درمیان دا اوسطاً سماں پنج دناں دا سی۔<ref name=":7" /> In a study of early cases, the median time from exhibiting initial symptoms to death was 14 days, with a full range of six to 41 days.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang W, Tang J, Wei F | title = Updated understanding of the outbreak of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in Wuhan, China | journal = Journal of Medical Virology | volume = 92 | issue = 4 | pages = 441–47 | date = اپریل 2020 | pmid = 31994742 |doi=10.1002/jmv.25689 |doi-access=free}}</ref> چین دے قومی سیہت کمیشن (NHC) دے اک مطالعہ وچ، مرداں دی موت-درت ۲٫۸٪ سی جدونکھ عورتاں دی موت-درت ۱٫۷٪ سی۔<ref name=WM2020Feb26>{{cite web |title=Coronavirus Age, Sex, Demographics (COVID-19) |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/ |website=www.worldometers.info |access-date=26 فروری 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227112932/https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-age-sex-demographics/ |archive-date=27 فروری 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}</ref> پھیپھڑیاں دے پوسٹ-مارٹم نمونیاں دیاں [[ہسٹوپیتھولوجی]]کلھ جانچاں، دوویں پھیپھڑیاں وچ سیلولر پھائبرومائکسائیوڈ [[رساؤ]] والا [[ڈپھیوز الویؤلر نقصان]] دکھاؤندیاں ہن۔ [[نیموسائٹس]] وچ وائرل [[سائیٹوپیتھک اثر|سائٹوپیتھک]] تبدیلیاں دیکھیاں گئیاں سن۔ پھیپھڑیاں دی تصویر [[اکیوٹ ریسپریٹری ڈسٹریسّ سنڈروم]] (ARDS) ورگی سی۔<ref name="WHOReport24Feb2020" /> In 11.8% of the deaths reported by the National Health Commission of China, heart damage was noted by elevated levels of [[Troponin I|troponin]] or cardiac arrest.<ref name="Zheng Ma Zhang Xie p." /> کسے کھیتر دے میڈیکل سومیاں اتے سماجک-ارتھکتا دی اپلبدھتا وی موت-درت نوں متاثر کر سکدی اے۔<ref name="Ji Ma Peppelenbosch Pan 2020 p.">{{cite journal | vauthors=Ji Y, Ma Z, Peppelenbosch MP, Pan Q | title=Potential association between COVID-19 mortality and health-care resource availability | journal=Lancet Global Health | volume= 8| date=فروری 2020 | issue=4 | pages=e480 | pmid=32109372 | doi=10.1016/S2214-109X(20)30068-1 | doi-access=free}}</ref> حالت توں موت-درت دے اندازا علاقائی انتراں کارن فرق رکھدے ہن،<ref name="pmid 32159317">{{cite journal | vauthors = Li XQ, Cai WF, Huang LF, Chen C, Liu YF, Zhang ZB, Yuan J, Li TG, Wang M | display-authors = 6 | title = [Comparison of epidemic characteristics between SARS in2003 and COVID-19 in 2020 in Guangzhou] | language = Chinese | journal = Zhonghua Liu Xing Bing Xue Za Zhi = Zhonghua Liuxingbingxue Zazhi | volume = 41 | issue = 5 | pages = 634–637 | date = مارچ 2020 | pmid = 32159317 | doi = 10.3760/cma.j.cn112338-20200228-00209}}</ref> پر اساطیری سمسیاواں کارن وی فرق رکھدے ہو سکدے ہن۔ کومل معاملیاں دی گھٹّ-گنتی موت-درت نوں ودھ اندازا درسا سکدی اے۔<ref>{{cite journal | vauthors = Jung SM, Akhmetzhanov AR, Hayashi K, Linton NM, Yang Y, Yuan B, Kobayashi T, Kinoshita R, Nishiura H | display-authors = 6 | title = Real-Time Estimation of the Risk of Death from Novel Coronavirus (COVID-19) Infection: Inference Using Exported Cases | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 2 | pages = 523 | date = فروری 2020 | pmid = 32075152 | doi = 10.3390/jcm9020523 | pmc = 7074479}}</ref> پھیر وی، حقیقت کہ موتاں بھوتکال وچ واپرے معاملیاں دا نتیجہ ہن، دا مطلب ایہہ ہو سکدا اے کہ موجودہ موت-درت گھٹ اندازا اے۔<ref>{{cite journal | vauthors = Chughtai A, Malik A | title = Is Coronavirus disease (COVID-19) case fatality ratio underestimated? | journal = Global Biosecurity | date = مارچ 2020 | volume = 1 | issue = 3 | doi = 10.31646/gbio.56 | doi-broken-date = 19 مارچ 2020}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baud D, Qi X, Nielsen-Saines K, Musso D, Pomar L, Favre G | title = Real estimates of mortality following COVID-19 infection. | journal = The Lancet Infectious Diseases | date = مارچ 2020 | doi = 10.1016/S1473-3099(20)30195-X | pmid = 32171390}}</ref> ایہہ معلوم نہیں اے کہ جیکر بھوتکال دی انفیکشن نے بیماری توں رکور ہوئے لوکاں وچ بااثر اتے دیرگھ-اودھِ والی [[امیونٹی]] پیدا کیتی ہووے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|title=BSI open letter to Government on SARS-CoV-2 outbreak response {{!}} British Society for Immunology|website=www.immunology.org|access-date=15 مارچ 2020|archive-date=2020-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314221816/https://www.immunology.org/news/bsi-open-letter-government-sars-cov-2-outbreak-response|dead-url=yes}}</ref> ہور کروناوائرساں دے ورتاؤ اتے بیسڈ ہون دی امیونٹی دی زیادہ سمبھاونا ہندی اے،<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-immunity-reinfection-get-covid-19-twice-sick-spread-relapse-a9400691.html|title=Can you get coronavirus twice or does it cause immunity?|date=13 مارچ 2020|website=The Independent|language=en|access-date=15 مارچ 2020}}</ref> پر اوہ معاملے رپورٹ ہوئے ہن، جہناں وچ کروناوائرساں واسطے پوزٹو ٹیسٹاں کووڈ-۱۹ توں رکوری توں بعد ہوئے ہن۔<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/china-japan-korea-coronavirus-reinfection-test-positive|title=They survived the coronavirus. Then they tested positive again. Why?|date=13 مارچ 2020|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=15 مارچ 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.caixinglobal.com/2020-02-26/14-of-recovered-covid-19-patients-in-guangdong-tested-positive-again-101520415.html|title=14% of Recovered Covid-19 Patients in Guangdong Tested Positive Again—Caixin Global|website=www.caixinglobal.com|language=en|access-date=15 مارچ 2020}}</ref> ایہہ اواضع اے کہ جیکر ایہہ معاملے پنر-انفیکشن، پنر-بدلاو، جاں ٹیسٹنگ ارر دے نتیجے ہون{{citation needed|date=مارچ 2020}} بیماری دے لمبے عرصے دی [[شاگردگی]] بابت تعلقاں نوں اجاگر کیتا گیا اے۔ [[ہانگ کانگ ہوسپٹل اتھورٹی]] نے کجھ اجیہے لوکاں وچ پھیپھڑیاں دی گنجائش وچ ۲۰٪ توں ۳۰٪ دی اک گراوٹ کھوجی اے جو بیماری توں رکور ہوئے ہن، اتے پھیپھڑیاں دی سکیننگ نے سجھایا اے کہ انگاں نوں نقصان پہنچیا اے۔<ref>{{cite web |last1=Cheung |first1=Elizabeth | name-list-format = vanc |title=Some recovered Covid-19 patients may have lung damage, doctors say |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3074988/coronavirus-some-recovered-patients-may-have |website=[[South China Morning Post]] |language=en |date=13 مارچ 2020}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="10" |عمر اتے دیس مطابق موت در معاملے (٪) |- !عمر !۰–۹ !۱۰–۱۹ !۲۰–۲۹ !۳۰–۳۹ !۴۰–۴۹ !۵۰–۵۹ !۶۰–۶۹ !۷۰–۷۹ !۸۰+ |- |۱۱ فروری دا چین<ref name="Epidemiology2020Feb17" /> |۰٫۰ |۰٫۲ |۰٫۲ |۰٫۲ |۰٫۴ |۱٫۳ |۳٫۶ |۸٫۰ |۱۴٫۸ |- |۱۹ مارچ دا اٹلی<ref name=":6">{{cite report|url=https://www.epicentro.iss.it/coronavirus/bollettino/Bollettino%20sorveglianza%20integrata%20COVID-19_19-marzo%202020.pdf|title=Epidemia COVID-19. Aggiornamento nazionale 19&nbsp;marzo 2020|date=19 مارچ 2020|publisher=[[Istituto Superiore di Sanità]]|location=Rome|language=Italian|access-date=22 مارچ 2020}}</ref> |۰٫۰ |۰٫۰ |۰٫۰ |۰٫۴ |۰٫۶ |۱٫۲ |۴٫۹ |۱۵٫۳ |۲۳٫۶ |- |۲۳ مارچ دا ساؤتھ کوریا<ref name=":0">{{cite report|url=http://is.cdc.go.kr/upload_comm/refile.do?cmd=fileDownloadC&comfile_se=HVs0q9fVz6IlMIMrm1XMxKXrO2JyAC7%7c%7c^%7c%7cNfW035FJ4rw=&comfile_fs=20200323140736570673768&comfile_fn=%5B3.23.%EB%B3%B4%EB%8F%84%EC%B0%B8%EA%B3%A0%EC%9E%90%EB%A3%8C%5D+%EC%BD%94%EB%A1%9C%EB%82%98%EB%B0%94%EC%9D%B4%EB%9F%AC%EC%8A%A4%EA%B0%90%EC%97%BC%EC%A6%9D-19+%EA%B5%AD%EB%82%B4+%EB%B0%9C%EC%83%9D+%ED%98%84%ED%99%A9%28%EC%A0%95%EB%A1%80%EB%B8%8C%EB%A6%AC%ED%95%91%29.pdf&comfile_c=www1&comfile_fd=1585033017690|title=코로나바이러스감염증-19 국내 발생 현황 (3월 23일، 정례브리핑)|date=23 مارچ 2020|publisher=[[Korea Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=24 مارچ 2020}}</ref> |۰٫۰ |۰٫۰ |۰٫۰ |۰٫۱ |۰٫۱ |۰٫۴ |۱٫۶ |۶٫۳ |۱۱٫۶ |- |۲۲ مارچ دا سپین<ref>{{cite report|url=https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/ccayes/alertasActual/nCov-China/documentos/Actualizacion_53_COVID-19.pdf|title=Actualización nº53. Enfermedad por el coronavirus (COVID-19)|date=23 مارچ 2020|publisher=[[Ministry of Health (Spain)|Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social]]|language=Spanish|access-date=24 مارچ 2020}}</ref> |۰٫۰ |۰٫۵ |۰٫۳ |۰٫۱ |۰٫۳ |۰٫۶ |۲٫۲ |۵٫۲ |۱۷٫۹ |} {| class="wikitable" |+ ! colspan="8" |یونائٹڈ سٹیٹس وچ عمر مطابق موت در معاملے (٪) |- |Age |۰-۱۹ |۲۰-۴۴ |۴۵-۵۴ |۵۵-۶۴ |۶۵-۷۴ |۷۵-۸۴ |≥۸۵ |- |۱۶ مارچ دا یونائٹڈ سٹیٹس<ref name=":14">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6912e2.htm|title=Severe Outcomes Among Patients with Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) — United States, فروری 12–مارچ 16, 2020|date=16 مارچ 2020|publisher=[[Centers for Disease Control]]|access-date=22 مارچ 2020}}</ref> |۰٫۰ |۰٫۱-۰٫۲ |۰٫۵-۰٫۸ |۱٫۴-۲٫۶ |۲٫۷-۴٫۹ |۴٫۳-۱۰٫۵ |۱۰٫۴-۲۷٫۳ |- | colspan="8" |<small>نوٹ: تھلے والی حد وچ سارے معاملے شامل ہن۔ اپرلی حد وچ گواچے آنکڑیاں والے معاملے شامل نہیں ہن۔</small> |} == ہور دیکھو == * [[کورونا وائرس بیماری]] * [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، ۲۰۱۹ء - ۲۰۲۰ء]] * [[کورونا وائرس مرض ۲۰۱۹ء]] * [[کورونا وائرس بیماری]] * [[کورونا وائرس]] <!-- {{متعدد ابواب| border=n | {{متعدد ابواب| border=n | Coronavirus disease 2019 | Medicine | Viruses}} | طب | وائرس}} --> == حوالے == {{حوالے|۲}} {{کورونا وائرس د‏‏ی وبا، ۲۰۲۰ء|}} [[گٹھ:مہاماری]] [[گٹھ:روگ]] [[گٹھ:۲۰۱۹-۲۰ کوروناوائرس بیماری]] [[گٹھ:پیشہ وری سلامتی و صحت]] [[گٹھ:حیوانی آزار]] [[گٹھ:کورونا وائرس د‏‏ی وبا ۲۰۱۹ء - ۲۰۲۰ء]] [[گٹھ:کووڈ-۱۹]] gdixjqo8ux4pyrna7fz0dg6xflahdds 0 100159 709197 640202 2026-08-07T22:19:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709197 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ترقی گپیؤ |image=Vikas Gupta at BCL 2019.jpg |caption= |birth_date={{Birth date and age|1988|5|7|df=y}}<ref name="birthday">{{cite news |title=Happy Birthday Vikas Gupta: The lost boy who always finds his way into people’s hearts |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/happy-birthday-vikas-gupta-the-lost-boy-who-always-finds-his-way-into-peoples-heart-5166511/ |access-date=7 جنوری 2021 |work=The Indian Express |date=7 مئی 2018 |language=en}}</ref> |home_town=[[دیہرادون]]، [[بھارت]]<ref name="birthday" />|education=|nationality=Indian |occupation={{hlist|پروڈیؤسر|تعمیری ڈریکٹر|پٹکہانی لیکھک}} |years_active=2006–present |family=سدھارتھ گپیؤ (بھرا) |known_for=''بگّ بوس 11''<br />''ایمٹیوی ایس آف سپیس''}} '''ترقی گپیؤ''' اک بھارتی ٹیلیوژن پروڈیؤسر، سرجناتمک ڈریکٹر، سکرینائیٹر اتے میزبان اے جو ''بگّ بوس 11'' وچ حصہ لین، ''ایمٹیوی ایس آف سپیس'' دی میزبانی کرن اتے ''پھیئر پھیکٹر:کھتروں کے کھلاڑی 9'' وچ حصہ لین لئی جانیا جاندا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/bigg-boss-11-who-is-vikas-gupta-profile-biography-photos-and-video-4874460/|title=Who is Vikas Gupta?|date=4 اکتوبر 2017|website=The Indian Express|language=en-IN}}</ref> == زندگی == ترقی دا جم 7 مئی 1988 نوں ہویا سی۔ اوہ داہرادون وچ پیدا ہویا سی۔<ref name="birthday" /> اس دا بھرا، سدھارتھ گپیؤ، اک اداکار دے نال نال اک ماڈل وی اے۔<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Siddharth-Gupta-in-Kuku-Mathur-Ki-Jhand-Ho-Gayi-Siddharth-is-the-younger-brother-of-Vikas-Gupta-Siddharth-Gupta-beat-Paresh-Rawals-son-Aditya-and-Huma-Qureshis-brother-Saqib-Saleem/articleshow/35188665.cms|title=Ekta Kapoor finds her hero by chance – Times of India|last1=Lalwani|first1=Vicky|date=16 مئی 2014|work=The Times of India|access-date=7 جنوری 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/bigg-boss-11-vikas-gupta-confirms-brother-left-his-house-wanted-to-come-out-shadow-1380066-2018-11-01|title=Bigg Boss 11's Vikas Gupta confirms his brother has left his house: He wanted to come out of my shadow|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia-com.cdn.ampproject.org/v/s/m.timesofindia.com/tv/news/hindi/watch-bigg-boss-11-finalist-vikas-guptas-brother-siddharth-reveals-the-true-side-of-his-brother/amp_articleshow/62473750.cms?amp_js_v=a2&amp_gsa=1&usqp=mq331AQCKAE%3D#aoh=15701679865520&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s|title=Watch: Bigg Boss 11 finalist Vikas Gupta's brother Siddharth reveals the true side of his brother|website=The Times of India}}</ref> جون 2020 وچ، ترقی دی [[دلنگکتا]] اک انسٹاگرام پوسٹ راہیں ساہمنے آئی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/with-pride-i-am-bisexual-vikas-gupta-says-he-is-done-with-years-of-hiding-his-emotions/story-J0l3lbULf2NQ5eXShXxMcI.html|title='With pride, I am bisexual': Vikas Gupta says he is done with years of 'hiding his emotions'|date=21 جون 2020|website=[[Hindustan Times]]|language=en|access-date=21 جون 2020}}</ref> == کریئر == ترقی نے 17 سال دی عمر وچ بالاجی ٹیلیفلم وچ انٹرن وجوں کم کرنا شروع کیتا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/people/bigg-boss-11-contestant-vikas-guptas-success-story-will-motivate-you-to-get-out-of-your-cocoon-2137935.html|title=Bigg Boss 11 contestant Vikas Gupta's success story will motivate you to get out of your cocoon!|date=1 ستمبر 2018|website=Zee News|language=en|access-date=16 مئی 2020}}</ref> اوہ [[ایکتا کپور]] دی بالاجی ٹیلیفلم<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/bigg-boss-11-who-is-vikas-gupta-profile-biography-photos-and-video-4874460/|title=Bigg Boss 11: Who is Vikas Gupta? Profile, Biography, Photos and Video|date=4 اکتوبر 2017|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=12 مئی 2020}}</ref> دے ''مہابھارت''، ''کیونکہ ساس وی کبھی بہو تھی''، ''کس دیس میں اے میرا میرا دل'' اتے ''پیار تونے کی کیا ورگے'' شو دا مکھی سی۔ بعد وچ، اسنے اپنا پروڈکشن سٹوڈیؤ ''لوسٹ بوائے پروڈکشنز'' دی شروعات کیتی جس نے مشہور ٹیلیویین سیریز جویں ''گمراہ: اینڈ آف انوسینس''، واریئر ہائی، ''کیسی یہ یاریاں''، ''وی دِ سیریل''، ''یہ اے آشیکی'' اتے ''ایمٹیوی ویبڈ'' بنائی اے۔ ترقی ''ایمٹیوی انڈیا'' دا سبھ توں چھوٹی عمر دا مکھی وی رہا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/gecs/mtv-india-gets-a-programming-head-in-vikas-gupta-140124|title=MTV India gets a programming head in Vikas Gupta|date=24 جنوری 2014|website=Indian Television|language=en}}</ref> اکتوبر 2017 وچ، ترقی نے کلرس ٹیوی دے بگّ بوس 11 وچ حصہ لیا جتھے اوہ سیزن دا دوجا اپ جیتو بن کے ساہمنے آیا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/bigg-boss-11-mastermind-vikas-gupta-reveals-why-he-didn-t-win-the-show/story-ZWgo2EubMI52AcHbAhkazK.html|title=Bigg Boss 11's 'Mastermind' Vikas Gupta reveals why he didn't win the show|date=16 جنوری 2018|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> اس دی کارگزاری صدقہ، اس نوں شو تے ماسٹرمائینڈ دا خطاب دتا گیا<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-11s-mastermind-vikas-guptas-key-moments-in-the-show/articleshow/62473807.cms|title='Mastermind' Vikas Gupta's key moments in the show|website=The Times of India|language=en}}</ref> 2017 وچ، اسنے الٹ بالاجی اُتے ''کلاس آف 2017'' بنائی۔ 2018 وچ، اسنے قومانتری انڈین فلم آئیپھا ایوارڈز، 2018 لئی تھائیلینڈ وچ آئیپھا بز ووٹ اُتے ہوسٹ کیتا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv-iifa-2018-thailand-vikas-gupta-mouni-roy-in-pictures-448630|title=Vikas Gupta is prepping up for IIFA 2018 with Mouni Roy in Thailand|date=21 جون 2018|website=India TV|language=en}}</ref>گپیؤ نے ایمٹیوی انڈیا اتے ایس آف سپیس نامک اپنا رئیلٹی شو وی بنایا اتے ہوسٹ کیتا۔<ref>{{cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/former-bigg-boss-contestant-vikas-gupta-to-host-mtvs-hunger-games-inspired-reality-show-ace-of-space-5309241.html|title=Former Bigg Boss contestant Vikas Gupta to host MTV's Hunger Games-inspired reality show, Ace of Space|date=3 اکتوبر 2018|work=Firstpost|access-date=12 جنوری 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ace-of-space-is-all-about-shrinking-spaces-hearts-and-minds/articleshow/66414740.cms?val=3728&from=mdr|title='Ace Of Space' is all about shrinking spaces, hearts and minds|date=30 اکتوبر 2018|work=The Times of India|access-date=12 جنوری 2021|language=en}}</ref> 2019 وچ، اسنے ارجنٹینا وچ کلرز ٹیوی دے ڈر کارک: کھتروں کے کھلاڑی 9 وچ حصہ لیا۔ اسنوں شو توں ایوگ قرار دتا گیا سی<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/photo/bharti-singh-to-vikas-gupta-meet-the-contestants-of-khatron-ke-khiladi-9-1414339-2018-12-21|title=Bharti Singh to Vikas Gupta: Meet the contestants of Khatron Ke Khiladi 9|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dnaindia.com/television/report-vikas-gupta-admits-taking-drugs-during-khatron-ke-khiladi-9-yes-i-was-disqualified-from-the-show-and-rightfully-so-2718933|title=Vikas Gupta admits taking drugs during 'Khatron Ke Khiladi 9': Yes, I was disqualified from the show and rightfully so|date=12 فروری 2019|work=DNA India|access-date=15 دسمبر 2020|language=en}}</ref> اگے، اسنے الٹ بالاجی لئی پنچ بیٹ بنایا۔<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/puncch-beat-first-impression-5583092/|title=Puncch Beat first impression: Good looking, aspirational and dramatic|date=14 فروری 2019|website=The Indian Express|language=en}}</ref>مارچ وچ، اسنے کھٹڑا کھٹڑا کھٹڑا دا حصہ بنن لئی اپنے سہِ-مقابلہ بھارتی، سنگھ، عالی گونی، ہرش لمباچیا اتے ہوراں نال مل کے اکٹھیاں کیتا۔.<ref>{{cite news|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/bharti-singh-harsh-limbachiyaa-vikas-gupta-reunite-for-new-show/articleshow/68069044.cms|title=Bharti Singh, Harsh Limbachiyaa, Vikas Gupta reunite for new show|date=20 فروری 2019|work=Bangalore Mirror|access-date=9 جنوری 2021|language=en}}</ref> مئی 2019 وچ، گپیؤ نے دنگل ٹیوی لئی مانو-شاستر دی لڑی 'یہ عشقَ نہیں آسا' بنائی۔ اگست 2019 وچ، اوہ ایمٹیوی انڈیا دے ایس پھ سپیس 2 دے میزبان دے روپ وچ واپس آیا۔<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/vikas-gupta-to-be-back-as-mastermind-of-ace-of-space/articleshow/70467794.cms|title=Vikas Gupta to be back as mastermind of 'Ace of Space'|website=The Times of India|language=en}}</ref> فروری 2020 وچ، اسنے الٹ بالاجی لئی کلاس آف 2020 بنائی۔<ref>{{cite news|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/parth-samthaan-vikas-gupta-not-on-talking-terms-bigg-boss-11-contestant-ignores-kasautii-zindagii-kay-actor-at-jennifer-wingets-code-m-screening-1143438|title=Parth Samthaan-Vikas Gupta Ignore Each Other At 'Code M' Screening; Duo Not On Talking Terms?|date=16 جنوری 2020|work=news.abplive.com|access-date=4 فروری 2020|language=en}}</ref> نومبر وچ، اسنے کلرس ٹیوی دے بگّ بوس 14 وچ حصہ لیا، اس وار اک چیلنج دے طور تے۔ جدوں سہِ-مقابلے باز عرشی خان نے گپیؤ دے پروار نوں لڑائی وچ شامل کیتا، تاں اسنے اس نوں دھکہ دتا اتے اس طرحاں شو توں باہر ک۔ دتا گیا۔<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/vikas-gupta-releases-video-statement-after-being-expelled-from-bigg-boss-14-house-says-i-was-vulnerable-and-cried-after-watching-myself/articleshow/79737890.cms|title=Vikas Gupta releases video statement after being expelled from Bigg Boss 14 house; says, 'I was vulnerable and cried after watching myself' – Times of India|date=15 دسمبر 2020|work=The Times of India|access-date=10 جنوری 2021|language=en}}</ref> اوہ جلدی ہی شو وچ دوبارہ داخل ہویا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/tv/bigg-boss-14-vikas-gupta-to-re-enter-the-house-says-not-just-my-desire-but-need-to-win-the-show/story-UGUxxxjGDQZU46xabIf03I.html|title=Bigg Boss 14: Vikas Gupta to re-enter the house, says ‘not just my desire but need to win the show’|date=21 دسمبر 2020|work=Hindustan Times|access-date=10 جنوری 2021|language=en}}</ref> == فلموگرافی == {{انوواد}} === پروڈکشن === ==== ٹیلی وژن ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:100%;" | scope="col" style="width:5%;" |'''Year''' | scope="col" style="width:20%;" |'''Show''' | scope="col" style="width:8%;" |'''Producer''' | scope="col" style="width:8%;" |'''Writer''' | scope="col" style="width:8%;" |'''Creative Director''' |- |2005–2008 |''کنکی ساس بھی کبھی بہو تھی'' | | |{{Yes}} |- |2006–2008 |''کہانی ہمارائے مہابھارت کی'' | | |{{Yes}} |- |2008–2010 |''کس دیس میں اے میرا دل'' | | |{{Yes}} |- |2012 |''وی سیریل '' |{{Yes}} |{{Yes}} | |- |2012–2016 |''گمراہ: معصومیت دا انت'' |{{Yes}} |{{Yes}} | |- |2013–2014 |''ایمٹیوی ویببدھّ'' |{{Yes}} |{{Yes}} | |- |2014–2016 |''یہ اے عاشقی'' |{{Yes}} |{{Yes}} |{{Yes}} |- |2014–2017 |''پیار تونے کی کیا'' |{{Yes}} |{{Yes}} | |- |2014–2015 |''کیسی یار یاریاں'' | |{{Yes}} | |- |2014–2015 |''ایمٹیوی فناہ'' |{{Yes}} |{{Yes}} | |- |2015 |''ایمٹیوی واریئر ہائی'' |{{Yes}} | | |- |2015 |''کوڈ لال'' |{{Yes}} | |{{Yes}} |- |2015 |''تلاش'' |{{Yes}} | |{{Yes}} |- |2015 |''رانی محل'' |{{Yes}} | |{{Yes}} |- |2019 |''یہ عشقَ نہیں آسن'' |{{Yes}} |{{Yes}} |<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/vikas-gupta-yeh-ishq-nahi-aasaan-dangal-tv-birthday-5714963/|title=Vikas Gupta: One should love themselves before loving others|date=7 مئی 2019|work=The Indian Express|access-date=19 جنوری 2021|language=en}}</ref><ref>https://www.iwmbuzz.com/television/news/fahad-ali-chetna-pande-deepak-chadha-vikas-guptas-show-yeh-ishq-nahi-asaan/2019/03/15</ref> |- |} ==== ویبّ ==== * 2017: کلاس آف 2017 * 2019: پنچ بیٹ * 2020: کلاس آف 2020 === ٹیلیوژن === {| class="wikitable" !Year !Show !Role !Notes !Reference |- |2015 |''ماڑی کمپنی'' |ہوسٹ | |<ref>{{cite web|url=https://www.zee5.com/tvshows/details/bad-company/0-6-167|title=Bad Company|website=Zee5|access-date=11 نومبر 2019}}</ref> |- |2017–2018 |''بگّ بوس 11'' |مقابلے باز |دوجا رنر-اپر | |- | rowspan="3" |2018 |''19 واں آئیپھا ایوارڈز | آئیپھا بزّ'' |ہوسٹ | | |- |''ایمٹیوی ایس آف سپیس'' |ہوسٹ | |<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/vikas-gupta-ace-of-space-bigg-boss-5410585/|title=Vikas Gupta: Ace of Space is tougher than Bigg Boss|date=20 اکتوبر 2018|work=The Indian Express|access-date=26 جنوری 2020}}</ref> |- |''بگّ بوس 12'' |مہمان | | |- | rowspan="5" |2019 |''ڈر کارک: کھتروں کے کھلاڑی 9'' |مقابلے باز | | |- |''کھٹڑا کھٹڑا کھٹڑا'' |مقابلے باز | | |- |''رسوئی چیمپین 5'' |مقابلے باز | |<ref>https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/vikas-gupta-surabhi-chandna-prince-narula-all-set-come-arjun-bijlanis-kitchen-champion</ref> |- |''ایمٹیوی ایس آف سپیس 2'' |ہوسٹ | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ace-of-space-2-promo-host-vikas-gupta-makes-a-comeback-as-evil-mastermind-promises-to-scare-the-contestants/articleshow/70539410.cms|title=Ace of Space 2 Promo: Host Vikas Gupta makes a comeback as evil mastermind; promises to scare the contestants|date=5 اگست 2019|website=The Times of India|access-date=14 دسمبر 2019}}</ref> |- |''بگ بوس 13'' |دیووولینا بھٹاچارجی دی جگہ | | |- |rowspan="2"|2020 |''مجھسے شادی کروگے'' |فائینل ہوسٹ | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/mujhse-shaadi-karoge-promo-vikas-gupta-enters-the-house/articleshow/74692888.cms|title=Mujhse Shaadi Karoge promo: Vikas Gupta enters the house – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=19 مئی 2020}}</ref> |- |''عورتاں بنام سجن'' |پینل لسٹ | | |- |2020–2021 |''بگّ بوس 14'' |چیلنج دین والا |داخل دن 65, 72 ویں دن باہر ہو گئے، 80 وی دن دوبارہ داخل ہوئے ، پھر دوبارہ ڈاکٹری کارناں کرکے روانہ ہو گئے، دن نوں دوبارہ داخل 108, دن 120 تے ک باہر ہو گئے |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/vikas-gupta-to-rakhi-sawant-former-bigg-boss-contestants-to-set-foot-in-bigg-boss-14/photostory/79487449.cms|title=Vikas Gupta to Rakhi Sawant: Former Bigg Boss contestants to set foot in Bigg Boss 14|date=30 نومبر 2020|website=The Times of India|language=en|access-date=4 دسمبر 2020}}</ref> |} == اوارڈ == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Year !Award !Category !Work !Reference |- |2018 |Lions Gold Awards |TV Personality of the Year |''Bigg Boss 11'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/whoa-vikas-gupta-wins-an-award-for-bigg-boss-11-thanks-housemates-channel-1153892-2018-01-25|title=Vikas Gupta wins an award for Bigg Boss 11; thanks housemates, channel|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-11s-mastermind-vikas-gupta-bags-tv-personality-of-the-year-award/articleshow/62650358.cms|title=Vikas Gupta bags TV Personality Of The Year Award|website=The Times of India}}</ref> |- |2018 |Dadasaheb Phalke Excellence Awards |Break Through Artist Of The Year |''Bigg Boss 11'' |<ref>https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/photos-of-tv-stars-who-won-dadasaheb-phalke-excellence-awards-2018/vikas-gupta/articleshow/63857174.cms</ref> |- |2018 |Arya Group Of Colleges |Most Enterprising Brands & Leaders of Asia 2018 |''Bigg Boss 11'' |<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.pinkvilla.com/tv/photos/bigg-boss-11s-vikas-gupta-dedicates-his-award-late-actor-sridevi-399821 |access-date=2021-02-04 |archive-date=2021-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217085831/https://www.pinkvilla.com/tv/photos/bigg-boss-11s-vikas-gupta-dedicates-his-award-late-actor-sridevi-399821 |dead-url=yes }}</ref> |- |2019 |Golden Glory Awards |Best Host Of The Year |''Ace of Space 2'' |<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.viralbollywood.com/golden-glory-awards-2019-full-event-preity-zinta-rashmi-desai-vikas-gupta/ |access-date=2021-02-04 |archive-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202015258/https://www.viralbollywood.com/golden-glory-awards-2019-full-event-preity-zinta-rashmi-desai-vikas-gupta/ |dead-url=yes }}</ref> |- |2019 |Digital Infulencer Awards |Best Content Creator |''Puncch Beat'' |<ref>https://mumbainewsnetworks.blogspot.com/2019/07/shantanu-maheshwari-paras-kalnawat.html</ref> |- |2020 |IMWBuzz Style Awards |Most Stylish Personality of the Year |''Ace of Space 2'' |<ref>https://www.iwmbuzz.com/television/news/full-winner-list-iwmbuzz-style-awards-2020/2020/10/10</ref> |- |2020 |Bharat Icon Awards |Youth Icon of the Year |''Ladies vs Gentlemen'' |<ref>https://celebmode.in/adaa-khan-flora-saini-vikas-gupta-gaurav-sharma-ridheema-tiwari-and-others-received-5th-bharat-icon-awards/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213060220/https://celebmode.in/adaa-khan-flora-saini-vikas-gupta-gaurav-sharma-ridheema-tiwari-and-others-received-5th-bharat-icon-awards/ |date=2024-12-13 }}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Vikas Gupta}} * {{آئی ایم ڈی بی نام|3815573}} [[گٹھ:ایلجیبیٹی پروڈیؤسر]] [[گٹھ:بھارت وچ ایلجیبیٹی لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1988]] 5mxql0h74vj2uicdknmm7reyfkooifq 0 101965 709199 581029 2026-08-08T04:01:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709199 wikitext text/x-wiki [[فائل:SWIM.JPG|thumb|مشہور بھارتی کاروباری پہل کار [[کرن مجمدار شا]] (سجے تو‏ں دوسری) اک کاروباری اجلاس وچ ]] '''کاروباری پہل کار سوانیاں''' {{ہور نام|انگریزی=Female entrepreneurs}} تو‏ں مراد اوہ سوانیاں جو کوئی نواں کاروبار شروع کرن۔<ref>{{Cite web|url=https://definitions.uslegal.com/w/women-entrepreneurs/|title=Women Entrepreneurs Law and Legal Definition {{!}} USLegal, Inc.|website=definitions.uslegal.com|access-date=2019-06-17}}</ref> [[انیہويں صدی|انیہويں]] تے [[ویہويں صدی|ویہويں]] صدیاں وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]، [[یورپ|یورپی ملکاں]]، [[ایشیا]]، [[افریقا]] وغیرہ وچ کئی سوانیاں نے پہل د‏‏ی تے کئی نويں کاروبار شروع کیتے۔ ایہ شرح سوانیاں د‏‏ی عملی دنیا وچ قدم رکھنے دے نال نال ودھدی جا رہی ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] وچ سوانیاں د‏‏ی ملکیت والے کاروبار ہر سال پنج فی صد د‏‏ی شرح تو‏ں بڑھدے جا رہے نيں۔ اس اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا بھر وچ کئی متمول سوانیاں منظر اُتے آئیاں نيں، جنہاں وچ [[کوکو چینل]]، [[ڈائین ہینڈرکس]]، [[میگ ویٹمن]] تے [[اوپراہ وینفرے]] شامل نيں۔<ref>{{Cite web|url=https://www.become.co/blog/women-owned-businesses-statistics/|title=Women-Owned Business: Statistics & Trends [2019]|date=2019-10-24|website=Become|language=en|access-date=2020-04-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/2017/comm/women_owned_businesses.html|title=Women-Owned Businesses|last=Bureau|first=US Census|website=www.census.gov|language=EN-US|access-date=2019-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/self-made-women/|title=America's Richest Self-Made Women 2019|website=Forbes|language=en|access-date=2019-06-17}}</ref> [[بھارت]] وچ وی کئی سوانیاں دے کاروباری پہل د‏‏ی تے ناں و دولت د‏‏ی دنیا وچ اپنا اندراج کیا، جنہاں وچ [[کرن مجمدار شا]] ورگی دوا ساز کاروبار جڑی سواݨی شامل نيں۔ == کچھ مثالی سوانیاں == * [[فلپائن]] نال تعلق رکھنے والی، روبی گوتھیئر ریاست و[[سکونسن]] دے [[نارتھ وڈ]] دے علاقے وچ اپنے شوہر دے ہمراہ، ویب د‏‏ی تیاری دا “سائٹ کاسٹ” نامی اک پلیٹ فارم چلاندی نيں۔ سائٹ کاسٹ کاروباراں د‏‏ی ویب اُتے موجودگی وچ بنیادی تبدیلیاں لا چکيا ا‏‏ے۔<ref>[https://share.america.gov/ur/%D8%A7%D9%90%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D9%86%DB%92-%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA/ ن کاروباری نظامت کار سوانیاں نے ضرورت دیکھی — تے اسنو‏ں پورا کیا]</ref> * [[بائیوکون]] دوا ساز کمپنی د‏‏ی بانی [[کرن مجمدار شا]] تے انہاں دے شوہر [[جان شانے]] یونیورسٹی آف گلاسگو نو‏‏ں 7.5 ملین امریک‏‏ی ڈالرس دا عطیہ دتا اے تاکہ یونیورسٹی دے مختلف پراجیکٹس دے لئی وسیع تر پیمانے اُتے پیشرفت د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ یاد رہے کہ جان شاء یونیورسٹی آف گلاسگو دے سابق طالب علم نيں۔<ref>[https://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/the+siaset+daily+urdu-epaper-siaset/-newsid-124653668 رن مجمدار شا تے اُنہاں دے شوہر دا گلاسگو یونیورسٹی نو‏‏ں خطیر رقمی عطیہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215024836/https://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/the+siaset+daily+urdu-epaper-siaset/-newsid-124653668 |date=2021-02-15 }}</ref> ایہ غور طلب اے کرن مجمدار بنیادی طور اُتے اپنے والد تو‏ں شراب دے کاروبار نو‏‏ں وراثت وچ پائی سی، اُتے اپنی پہل تو‏ں انہاں نے اک عالمی دوا ساز کمپنی بایو کون کھڑی کیتی۔ == ہور ویکھو == * [[کاروبار وچ سوانیاں]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کارجوئی]] [[گٹھ:کاروباری سوانیاں]] [[گٹھ:نظامتی پیشے]] r53pe7q7u8dh1ip5bxqkrsi1hjfcngz 0 108636 709198 694573 2026-08-07T23:54:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709198 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = اسلامی جمہوریہ پاكستان |common_name = پاکستان | <center> image_flag = Flag of Pakistan.svg |image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg |symbol_type = نشان |national_motto = {{کلمہ نویسی|ur|''[[ایمان اتحاد نظم]]''}}{{lower|0.2em|<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 جولائ‏ی 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[حکومت پاکستان]]۔ |access-date=18 دسمبر 2013}}</ref><!-- end lower: -->}} |national_anthem =<center>{{کلمہ نویسی|ur|ALA-LC|''[[قومی ترانہ (پاکستان)|قومی ترانہ]]''}}<ref>{{cite web|title=National Symbols and Things of Pakistan |url=http://www.pakistan.gov.pk/gop/index.php?q=aHR0cDovLzE5Mi4xNjguNzAuMTM2L2dvcC8uL2ZybURldGFpbHMuYXNweD9vcHQ9bWlzY2xpbmtzJmlkPTQx |work=Government of Pakistan |access-date=27 مئی 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413153310/http://www.pakistan.gov.pk/gop/index.php?q=aHR0cDovLzE5Mi4xNjguNzAuMTM2L2dvcC8uL2ZybURldGFpbHMuYXNweD9vcHQ9bWlzY2xpbmtzJmlkPTQx |archivedate=13 اپریل 2014}}</ref><br />[[فائل:National anthem of Pakistan.OGG]]</center> |image_map = Pakistan (orthographic projection).svg |map_width = 220px |map_caption = گہرے ہرے رنگ والے علاقے پاکستان دے کنٹرول وچ نيں جدو‏ں کہ ہلکے رنگ والا علاقہ پاکستان دے کنٹرول وچ نني‏‏‏‏ں۔ |capital = [[اسلام آباد]] |coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} |largest_city = [[کراچی]]<br />{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} |official_languages = {{hlist |[[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]|date=7 ستمبر 2015|access-date=8 ستمبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143004/https://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]|date=29 جولائ‏ی 2015|access-date=8 ستمبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143009/https://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143019/http://dunyanews.tv/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|archivedate=2018-12-26|access-date=2015-09-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143013/https://www.dawn.com/news/1193624|archivedate=2018-12-26|access-date=2015-09-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143037/https://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|archivedate=2018-12-26|access-date=2015-09-10|url-status=dead}}</ref> |[[انگریزی زبان|انگریزی]]}} |regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:right;font-weight:normal;font-size:100%; |title = [[پاکستان د‏‏یاں بولیاں|زباناں]] |[[پنجابی زبان|پنجابی]]{{dot}}[[سندھی زبان|سندھی]]{{dot}}[[پشتو زبان|پشتو]]{{dot}}[[بلوچی زبان|بلوچی]]{{dot}}[[کشمیری زبان|کشمیری]]{{dot}}[[براہوی زبان|براہوی]]{{dot}}[[ہندکو زبان|ہندکو]]{{dot}}[[شینا زبان|شینا]]{{dot}}[[بلتی زبان|بلتی]]{{dot}}[[کھووار]]{{dot}}[[بروشسکی زبان|بروشسکی]]{{dot}}[[یدغہ زبان|یدغہ]]{{dot}}[[دامیلی زبان|دامیلی]]{{dot}}[[کالاش زبان|کالاش]]{{dot}}[[گواربتی زبان|گواربتی]]{{dot}}[[ڈوماکی]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |access-date=28 دسمبر 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 ستمبر 2011}}</ref> }} |languages_type = [[قومی زبان|قومی]] |languages = [[اردو]] |ethnic_groups = 44.7% [[پنجابی لوک|پنجابی]]<br />15.4% [[پشتون]]<br />14.1% [[سندھی لوک|سندھی]]<br />8.4% [[سرائیکی لوک|سرائیکی]]<br />7.6% [[مہاجر قوم]]<br />3.6% [[بلوچ لوک|بلوچ]]<br />6.3% ہور<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> |ethnic_groups_year = 2016ء |demonym = [[پاکستانی قوم]] |government_type = [[وفاقی جمہوریہ]] [[پارلیمانی نظام]] [[جمہوریہ]] |leader_title1 = [[صدر پاکستان|صدر]] |leader_name1 = |leader_title2 = [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] |leader_name2 = [[شہباز شریف]] |leader_title3 = [[امیر مجلس ایوان بالا پاکستان|صدر ایوان بالا]] |leader_name3 = |leader_title4 = [[اسپیکر قومی اسمبلی پاکستان|اسپیکر]] |leader_name4 = |leader_title5 = [[منصف اعظم پاکستان|چیف جسٹس]] |leader_name5 = |legislature = ''[[مجلس شوریٰ پاکستان|مجلس شوریٰ/پارلیمان]]'' |upper_house = [[ایوان بالا پاکستان|ایوان بالا/سینیٹ]] |lower_house = [[قومی اسمبلی پاکستان|قومی اسمبلی]] |sovereignty_type = [[تحریک پاکستان|آزادی]] |sovereignty_note = [[مملکت متحدہ|برطانیا]] توں |established_event1 = |established_date1 = |established_event2 = |established_date2 = |established_event3 = |established_date3 = |established_event4 = [[ڈومنین پاکستان|مملکت پاکستان]] |established_date4 = 14 اگست 1947ء |established_event5 = [[اسلامی جمہوریہ]] |established_date5 = 23 مارچ 1956ء |established_event6 = [[آئین پاکستان|نافذ العمل دستور]] |established_date6 = 14 اگست 1973ء |area_km2 = 881,913 |area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد کشمیر]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}})۔<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |access-date=20 اپریل 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |archivedate=6 اپریل 2013 |df=}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|881,913|km2|sqmi|abbr=on}}۔"}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143020/https://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-06-16|url-status=live}}</ref> |area_rank = 33واں |area_sq_mi = 340,509 |percent_water = 2.86 |population_estimate = 212,742,631<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143012/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |population_estimate_year = 2017 |population_estimate_rank = 5واں |population_density_km2 = 244.4 |population_density_sq_mi = 633 |population_density_rank = 56واں |GDP_PPP = {{nowrap|$1.060 ٹریلین<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=11&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=۔&br=1&c=564&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=|title=Pakistan|publisher=International Monetary Fund|access-date=15 جنوری 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143038/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=11&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=%DB%94&br=1&c=564&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>}} |GDP_PPP_year = 2017 |GDP_PPP_rank = 25واں |GDP_PPP_per_capita = $5,374<ref name="imf2" /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 137واں |GDP_nominal = {{nowrap|$304.4 بلین<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1412545/pakistan-now-300-billion-economy-gdp-growth-5-3/ |title=Pakistan is now a $300-billion economy |work=دی ایکسپریس ٹریبیون |date=18 مئی، 2017 |accessdate=18 مئی، 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143032/https://tribune.com.pk/story/1412545/pakistan-now-300-billion-economy-gdp-growth-5-3/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal_year = 2017 |GDP_nominal_rank = 42واں |GDP_nominal_per_capita = $1,468<ref name=imf2 /> |GDP_nominal_per_capita_rank = 145واں |Gini = 30.7 <!-- number only --> |Gini_year = 2013 |Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |access-date=28 فروری 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143016/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |Gini_rank = |HDI = 0.550 <!-- number only --> |HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> |HDI_change = steady<!-- increase/decrease/steady --> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=Human Development Report 2016 |date=2016 |access-date=26 مارچ 2017 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226143039/http://hdr.undp.org/en/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf%20 |archive-date=2018-12-26 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20190106212044/http://hdr.undp.org/en/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf%20 |archivedate=6 جنوری 2019 |url-status=live}}</ref> |HDI_rank = 147واں |currency = [[پاکستانی روپیہ]] (₨) |currency_code = PKR |time_zone = [[پاکستان دا معیاری وقت|معیاری وقت]] |utc_offset = +5^b |drives_on = [[سجے تے کھبے ہتھ ٹریفک|کھبے]]<ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 جنوری 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 جولائ‏ی 2005 |work=Daily Times |access-date=6 فروری 2014 |location=Pakistan}}</ref> |calling_code = [[پاکستان وچ ٹیلی فون نمبر|92+]] |cctld = [[Pk.]] [[.پاکستان]] |official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} |footnote_a = <!-- ہور ویکھو [[پاکستانی انگریزی]]۔:{{note|Alpha|α}} --> |footnote_b = <!-- See also [[Daylight saving time in Pakistan]]۔ --> |religion = 96.0% [[اسلام]] {{small|(دفتری)}}<ref name="Article_2" /><br />4% [[پاکستان وچ مذہب|ہور]]<ref name="cia" /> |area_magnitude = }} '''اسلامی لوکراج پاکستان''' ([[انگریزی زبان|انگریزی]]: Islamic Republic of Pakistan) ([[اردو]]:اسلامی جمہوریہ پاکستان) [[جنوبی ایشیا]] دے شمال مغرب وچ واقع اک خود مختار مُلک ہے۔ ایہدے چڑھدے وچ [[بھارت]]، ابھے چڑھدے وچ [[چین]]، لہندے وچ [[ایران]] اَتے [[افغانستان]] اَتے لمے وچ [[عرب سمندر]] واقع نیں۔ پاکستان 1947ء وچ اوہناں تھانواں تے بݨیا جتھے مسلماݨاں دی لوک گݨتی بوہتی سی۔ 24 کروڑ د‏‏ی لوک گݨتی دے نال ایہہ دنیا دا پنجواں سبھ توں وڈا مُلک ہ‏‏ے۔ 881,913 مربع کلومیٹر (340,509 مربع میل) دے نال ایہہ دنیا دا تیتیواں سبھ تو‎‎ں وڈے رقبے والا مُلک ہے۔ ایہدے جنوب وچ 1046 کلومیٹر (650 میل) د‏‏ی ساحلی پٹی اے جیہڑی [[عرب سمندر]] نال ملدی ہے۔ پاکستان نو‏‏ں شمال وچ اک تنگ [[واخان لانگھا|وخاݨ لانگھا]] [[تاجکستان]] تو‏ں وکھ کردی ہے جد کہ اس مُلک د‏‏یاں سمندری حداں [[سلطنت عمان|عمان]] دیاں سمندری حداں نال وی ملدیاں ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ پاکستان دے علاقے سبھ توں پراݨے جگ وچ اوہ علاقے سن جیہناں وچ [[ہڑپا]]، [[موہن جو دڑو|موہنجودڑو]]، [[مہر گڑھ]]، [[ٹیکسلا]] [[پراچین سنسکرت دور]] اتے ہور تحقیق تھلے آرکیالوجیکل سائِٹاں جداں [[گندھارا]] رہتل سی۔ اس علاقے اُتّے [[پراچین راجپوت]] [[ایران|ایرانی]]، [[یونانی قوم|یونانی]][[عرب قوم|عرب]]،[[بدھ مت]]، [[سکھ]]، [[مغل]]، [[ہن سفید]] تے [[ترک]] حملہ آوراں د‏‏ا راج وی رہیا ہے۔ ایہہ علاقہ وکھ وکھ سلطنتاں جداں [[چندرگپت موریا|چندر گپت موریا]]، [[ہخامنشی سلطنت]] عرباں د‏‏ی [[دولت امویہ|خلافت امویہ]]، [[منگول سلطنت|مغول سلطنت]]، [[مغلیہ سلطنت]]، [[درانی سلطنت]]، [[سکھ سلطنت]] تے [[برطانوی راج]] دا اہ‏م حصہ رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد [[محمد علی جناح]] د‏‏ی قیادت وچ [[تحریک پاکستان]] کامیاب ہوئی تے [[14 اگست]] [[1947ء]] نو‏‏ں [[ہندستان]] دے چڑھدے اتے لہندے وچ دو حصیاں وچ اک ازاد اَتے [[خود مختار ریاستاں د‏‏ی لسٹ|خودمختار]] اسلامی ریاست قیم ہوئی۔ پاکستان نے [[1956ء]] وچ آپݨا پہلاں قنون اپݨایا۔ [[1971ء]] وچ اک رہتل اَتے سیاست دی بنیاد اُتے جنگ ویلے اس دا چڑھدا حصہ وکھ ہو ک‏ے اک نواں دیس [[بنگلہ دیش]] بݨ گیا۔ پاکستان دی [[تریخ]] [[نیولتھک]] ویلے توں ٹردی ہے [[مہرگڑھ]] ایس رہتل دا اک گڑھ سی۔ ایس دے مگروں ایتھے [[کانسی ویلا]] دی [[ہڑپہ رہتل]] دا مڈھ رکھیا جاندا ہے۔ [[ہڑپہ]] تے [[موہن جو ڈرو|موہنجوداڑو]] ورگے نگر وسائے جاندے نیں۔ ایتھے وید تے [[گندھارا]] رہتلاں بھونگریاں۔ ایتھے ہی ایرانی، [[یونانی]]، [[مغل]] تے پنجابی رہتلاں چلیاں تے ایتھے [[انگریز]] وی آئے جناں دی [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] چوں پاکستان 1947 چ بݨیا۔ بݨݨ ویلے 1947 چ پاکستان اک [[لوکراج]] سی جتھے 1956 چ اک آئین وی چلایا گیا پر 1958 دے مگھروں [[ایوب خان]] نے آئین نوں توڑ دتیاں ہویاں راج تے مل مارلیا اَتے [[لوکراج]] مک گیا۔ 1971 چ [[مشرقی پاکستان|چڑھدا پاکستان]] پاکستان توں وکھرا ہوکے [[بنگلہ دیش]] بݨ گیا۔ پاکستان [[وفاقی جمہوریہ|وفاقی]] [[پارلیمانی نظام|پارلیمانی]] [[جمہوریہ|جمہوری ریاست]] دے تحت چلدا ہ‏‏ے۔ اس دے [[پاکستان د‏‏ی انتظامی تقسیم|چار صوبے تے کجھ وفاقی راج]] دے انتظام تھلے علاقے ني‏‏‏‏ں۔ ایہہ دیس بولی اتے قومی طور اُتّے وکھ-وکھ قوماں دا علاقہ ہے اتے اس دا جغرافیہ وی ہر طرحاں دے خطے شامل ہے۔ پاکستان جگ دا اک مڈھلا طاقتور دیس ہے، جداں کہ اس د‏ی فوج دنیا د‏‏ی چھیویں سبھ توں وڈی فوج ہے اتے ایہہ اسلامی دنیا د‏‏ی اکلوتی تے لمے ایشیے د‏‏ی دوجی [[ایٹمی طاقت]] ا‏‏ے۔ اس د‏ی اکانمی دنیا وچ 27 ويں نمبر اُتے ہ‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی تریخ وچ فوجی ڈکٹیٹرشپ، سیاسی غیریقینی تے گوانڈھی دیس نال جھگڑے شامل نیں۔ ایہہ دیس [[تنظیم تعاون اسلامی|مؤتمر عالم اسلامی]]، [[اقوام متحدہ]]، [[دولت مشترکہ ملکاں]]، [[لمے ایشیائی علاقائی تعاون د‏‏ی تنظیم|سارک]]، ترقی پذیر 8، [[اقتصادی تعاون تنظیم]] ورگی تنظیماں دا ممبر ہے۔ پاکستان چار صوبیاں تے چار ہور تھانواں اچ ونڈیا ہویا ہے۔ ایتھے 21 کروڑ توں ودھ لوک وسدے نیں۔ تے دنیا دی دوجی سبھ توں وڈی [[مسلمان]] آبادی ایتھے وَسدی ہے۔ ایتھے کئی زبانں بولیاں جاندیاں نیں پر سبھ توں وڈی زبان [[پنجابی زبان]] ہے۔ پاکستان دے جغرافیائی خدوخال وچ میدان، پہاڑ، [[دریا]]، صحرا اتے پٹھار شامل نیں۔ پاکستان کول دنیا دی ستویں سبھ توں وڈی فوج ہے۔ ایتھے دنیا دی چھیویں سبھ توں وڈی لوک گنݨتی ہے۔ پاکستان نوں غریبی، انپڑھی، ہیرا پھیری تے دہشتگردی دے مسلے بڑے چر دے نیں۔ === ناں === [[فارسی]] زبان وچ پاکستان دا مطلب 'پاک تھاں' اے۔ ایہ ناں سبھ توں پہلاں 1933ء نوں تحریک پاکستان دے رہنماء [[چورھری رحمت علی]] نے ورتیا سی۔ پاکستان دا لفظی مطلب '''پاک لوکاں دی سر زمین''' اے، [[فارسی زبان]] وچ پاک دا مطلب خالص اتے صاف ہے اَتے [[-ستان|ستان]] دا مطلب استھان یا زمین یا وطن ہے۔ [[1933ء]] وچ [[چودھری رحمت علی]] نے دوجی گول میز کانفرنس دے موقعے اُتے اپݨا مشہور کتابچہ '''ہُݨ یا کدی نئیں''' چھاپیا، جس وچ پہلی وار لفظ پاکستان ورتیا گیا۔ == تریخ == [[File:W8nafs aic000005ap.jpg|thumb|left|150px|ہڑپہ رہتل دیاں مہراں]] پاکستان والے تھاں چ انسان ہزاراں ورھیاں توں رہندا آیا ہے۔ اُبّھے پنجاب دی [[سوانی رہتل]] 4 لکھ ورھے پراݨی ہیگی ہے۔ ایس رہتل دے [[دریائے سواں]] دے کنڈھیاں توں پتھر دے بݨے اوزار لبھے نیں۔ [[مہرگڑھ]]، [[بلوچستان]] [[نواں پتھر ویلہ|نویں پتھر ویلے]] دا اک گڑھ سی 9000 توں 5200 ورھے پہلے تک لوک وسدے رہے۔ [[ہڑپا رہتل]]، [[کانسی ویلا]] دی اک رہتل سی۔ [[ہڑپا]] [[موہن جو ڈرو|موہنجوداڑو]] تے کئی ہور نگر ایہدے گڑھ سن۔ ایہہ اج توں 4500 ورھے پہلے وس رہی سی 3600 ورھے پہلے باہروں آن والیاں دی ہلے باجوں مک گئی۔ ایتھوں دے لوکی مٹی دے برتن بنانا جاݨدے سن، [[وائی بیجی]] کرنا جاݨدے سن تے اوہناں نے چنگے شہر وی وسائے۔ [[شکر]]، کھنڈ، گڑ، کاٹن دا کپڑا تے [[شطرنج]] ایتھے بݨے۔ اناں دے نگر اک پدھر نال بنے سن۔ [[File:TNMStandingBuddha.jpg|thumb|left|150px|گندھارا دا بدھا]] [[آریا|آریائی لوک]] کئی گروہاں وچ 3600 ورھے دے لگبھگ ایدر وسطی ایشیا ولوں آئے۔ ایتھے دی رہتل نوں توڑیا تے پرانی تے اپنی رہتل نال اک نویں ویلے دی اک نویں رہتل دی بنیاد رکھی۔ ایہنوں وید رہتل کہ سکنے آں۔ ایس ویلے وچ [[پنجاب]] وچ [[ہندو|ہندوواں]] دی پوتر کتاب [[رگ وید]] لکھی گئی۔ ایسے ویلے وچ ای ہندومت دی پینڈی نیو رکھی گئی۔ رگ وید [[سنسکرت]] وچ اے۔ پنجاب دے کافی وڈے انگ دا ناں [[گندھارا]] سی تی ایتھے دی بولی [[گندھاری]] سی۔ [[رگ وید]] تے [[سنسکرت]] وچ لکھی گئی پر عام لوکاں دی بولی [[گندھاری]] سی۔ [[گندھارا]] دا ای اک پڑھاکو [[پانینی]] سی جیہنے [[چارسدہ|پشکلاوتی]]، گندھارہ وچ گریمر تے پہلی پوتھی استا دہائی 26 صدیاں پہلے لکھی۔ ایہ [[گندھاری]]، [[پنجابی]] دی پرانی ونڈ اے یا اینوں پرانی پنجابی کیا جاسکدا اے۔ ٹاکساشلا ([[ٹیکسلا]])، [[کٹاس راج]]، [[پشاور]]، [[ملتان]] وید رہتل دے نگر سن۔ [[بدھ مت]] آن نال گندھارا بدھ مت دا گڑھ بن گیا۔ اتلے پرانے پاکستان تے کئی تھانواں تے بدھ مت دے پڑھائی دے تھاں بنے۔ [[گندھارا]] توں بدھ مت [[افغانستان]]، [[چین]]، [[کوریا]] تے [[جپان]] ول گیا۔ [[ہیون سانگ]] تے [[فاہیان]] دو چینی مذہبی یاتری پرانے پاکستان آۓ۔ لیندے گندھارا اتے [[ھخامشی سلطنت]] مل ماردی اے۔ 326 م پ وچ [[سکندر اعظم|سکندر یونانی]] [[ھخامشی سلطنت]] نوں مکان دے چکر وچ پاکستان وچوں لنگ جاندا اے۔ [[موریہ سلطنت]] دکھنی ایشیاء دی پہلی وڈی سلطنت سی جیہڑی [[بنگلہ دیش]] توں [[نیپال]] تک پھیلی ہوئی سی تے [[پاکستان]] وی اوہدا اک انگ سی۔ ایہدی نیو [[چندرگپت موریہ]] نے رکھی جیدا وزیر [[کوٹلیا چانکیا]] ٹیکسلا دا پڑھیار سی۔ [[اشوک اعظم|اشوک]] ایس سلطنت دا اک وڈا راجہ سی تے اوس دے مگروں ایہ سلطنت ماڑی پَے گئی تے پاکستان تے افغانستان اُتے یونانی بادشاہواں دا راج ٹریا جیہدے راجگڑھ پنجاب دے شہر [[سیالکوٹ]]، [[ٹیکسلا]] تے [[پشکلاوتی]] سن۔ بدھ یونانی رہتل چھائی ہوئی سی تے ٹیکسلا دی گنتی دنیا دے وڈے لکھن پڑھن دے گڑھاں وچ ہوندی سی۔ ایس دے مگروں سند دے [[ہندو]] رائے ٹبر (489–690) دا سندھ توں [[کشمیر]] تک دی تھاں تے راج رہیا۔ [[File:Allah in Stone in Rohtas.jpg|thumb|left|150px]] اسلامی [[عرب]] خلیفہ [[امیر معاویہ]] دے ویلے پہلی واری پاکستان دا عرب اسلامی دنیا دا میل ہویا۔ 664 وچ [[امیر معاویہ]] دا جرنیل [[مہلب بن ابی صفراہ]] [[افغانستان]] تے ہلہ بولدا تے [[کابل]] تے مل مارن مگروں [[پنجاب]] آندا اے تے [[ملتان]] تے مل ماردا اے۔ پر ایہ ہلہ تھوڑے چر دا ای سی۔ [[بنو امیہ|اموی خلیفہ]] [[ولید بن عبدالملک]] دے ویلے [[عراق]] دے گورنر [[حجاج بن یوسف]] نے [[بنو امیہ]] دے اک جرنیل [[محمد بن قاسم]] نوں 711 نوں 12000 ہزار فوج نال سند ول پیجیا۔ اوہنے ایتھوں دے راجا داہر نوں ہرا کے [[سندھ]] تے [[پنجاب]] تے مل ماریا تے اینج سند [[بلوچستان]] تے چوکھا سارا [[پنجاب]] [[بنو امیہ]] دی خلافت وچ رل گیا۔ بنو امیہ دی خلافت پنجاب توں فرانس تک پھیلی ہوئی سی تے عرب اسلامی تریخ دی سب توں وڈی خلافت سی۔ [[بنو امیہ]] دے مگروں ایتھے [[خلافت عباسیہ|بنو عباس]] دی خلافت ایتھے چلی۔ 11ویں صدی وچ اتلے پنجاب تے ہندوشاہی دا راج سی جیدا راجگڑھ [[کابل]] سی۔ ایدی [[غزنی]] دے [[ترک]] سردار [[سبکتگین]] نال تے اوہدے پتر [[محمود غزنوی]] نال لڑائی چھڑ جاندی اے۔ [[جے پال]] اوہدا پتر [[آنندپال]] تے پوترا ترلوچن پال تے ایس ٹبر دا آخری راجہ بھیم پال دلیری نال 1026 تک [[محمود غزنوی]] دیاں فوجاں نال لڑدے ریندے نیں۔ پنجاب دی ایس آخری سلطنت دا راجگڑھ [[کابل]] سی اوس مگروں [[دریاۓ سندھ]] دے کنڈے تے [[ہند]] بندا اے تے اوتھوں فیر نمک دے پہاڑی سلسلے وچ [[نندنہ]] ایدا آخری راجگڑھ سی۔ افغانی تے ترک پنجاب نوں رج کے لٹدے نیں تے ایتھوں ہزاراں لوکاں نوں غلام بنا کے [[غزنی]] ویچ دتا جاندا اے۔ گندھارا رہتل جیہڑی پہلے ای ماڑی ہوچکی سی ایہناں ہلیاں ںوں ناں سہ سکی تے مرجاندی اے۔ پنجاب نوں [[غزنی سلطنت]] دا اک صوبہ بنادتا جاندا اے۔ عزنویاں دے مگروں [[سلطنت غوریہ|غوریاں]] نے [[پنجاب]] تے ایس توں اگے [[ہندستان]] تے ہلے بولے تے اک غوری سلطان [[شہاب الدین غوری]] نوں [[ضلع جیلم]] [[پنجاب]] وچ قتل کردتا جاندا اے۔ [[دلی سلطنت]] وچ پاکستان تے پنجاب نوں لیندے ولوں آنوالے ہلیاں نال رہنا پیندا سی۔ بلبن، تغلق، خلجی تے لودھی ایتھے راج کردے نیں۔ [[مغل]] سلطنت دے بنن نال پاکستان والا تھاں [[مغل سلطنت]] وچ رلایا گیا۔ پاویں غوری ہووے یا سوری یا [[اکبر]] پنجاب تے مل مارنا کدے وی اسان کم نئیں سی۔ [[پنجاب]] دا اک سردار [[سلطان سارنگ]] [[روات]] کول 1546 وچ [[شیر شاہ سوری]] نال اپنے 16 پتراں نال لڑدا ہویا ماریا گیا۔ [[اکبر]] بادشاہ نوں پنجاب تے مل مارن لئی ایتھے چوکھا ویلہ لنگانا پیا۔ ایدوں ای اک پنجاب [[گرو نانک]] پنجاب وچ اک نویں مت، [[سکھ مت]] دی نیو رکھدا اے۔ [[لاہور]] [[مغل سلطنت]] دا [[راجگڑھ]] سی۔ پنجاب دی ازادی دا متر [[دلا بھٹی]] مردیاں مرگیا پر مغلاں اگے ناں لفیا۔ مغل سلطنت ویلے نال نویں رپھڑاں نون مکان وج یملی ثابت ہوئی تے ماڑی ہوندی گئی۔ دکھن ولوں [[مرہٹہ سلطنت|مرہٹے]] ، اتر لیندے ولوں [[پنجابی]] ایدے سر دی پیڑ سن تے سمندر ولوں [[انگریز]] اگ ودھ رۓ سن، [[مغل سلطنت]] دے صوبیدار دلی نوں ماڑا ویھکدیاں ہویاں ایہنوں اکھاں کڈھ رۓ سن۔ [[نادر شاہ افشار]] تے [[احمد شاہ ابدالی]] دے لٹ مار والے ہلے نیں [[مغل سلطنت]] دیاں چولاں ہلادتیاں۔ ایس دے مگروں پاکستان تے خاص کرکے [[پنجاب]] نوں [[ایران]] تے [[افغانستان]] توں ہون والے تھوڑے تھورے چر مگرون لٹ مار والے ہلیاں نے برباد کرکے رکھ دتا۔ 1797 نوں [[اک]] [[پنجابی]] زنانی [[سدا کور]] [[پنجاب]] دے اتے ہون والے ایس ظلم دے خلاف اٹھ کھڑی ہوندی اے تے آپنے 18 وریاں دا جوائی نال [[افغانستان]] ولوں لٹمار ل‏ئی آن والی اک فوج نوں واپس مڑن تے محبور کردیندی اے۔ اوہدے جوائی دا ناں [[رنجیت سنگھ]] سی۔ رنجیت سنگھ [[پنجاب]] تے [[کشمیر]] نوں بارلیاں فوجاں توں ازاد کراندا اے تے ایتھے لمے چر مگروں امن تے چین دا راج شروع ہوندا اے۔ [[انگریز]] 1802 نوں پنجاب دے بارڈر تے پونچ چکے سن۔ [[رنجیت سنگھ]] [[پنجاب]] تے پاکستان تے اوہناں دے مل مارن وچ سب تون وڈی روک ریا۔ جد تک اوہ جیندا ریا پاکستان تے مل مرن دا [[انگریزی]] سفنہ پورا نا ہوسکیا۔ 1839 نوں اوہدیاں اکھان نوٹن مگروں [[میانی دی لڑائی]] وچ 1843 نوں [[انگریز]] [[سند]] تے مل ماردے نیں تے [[بلوچستان]] ول وددے نیں۔ 1849 نوں اک لمی تیاری صبر تے انتظار مگروں [[انگریز]] پنجاب تے مل مارلیندے نیں۔ اوس ویلے [[پنجاب]] وچ [[کشمیر]] تے [[افغانستان]] دے بارڈر تک دا تھاں وی نال سی۔ انگریزاں نے ایتھے مل مارن مگروں دو نویاں بولیاں [[اردو]] تے [[انگریزی]] ایتھے لاگو کیتیاں۔ 1857 وچ دیسی لوکاں نے انگریزاں دے خلاف ک‏ئی تھانواں تے بغاوت کیتی۔ [[جیلم]] [[راولپنڈی]] [[مری]] تے [[ہندستان]] دے کئی نگر ایس بغاوت دے گڑھ سن پر ایس نوں کچل دتا گیا۔ [[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|left|200px|جیلم وچ 1857 وچ 33 مرن والے انگریزاں دے ناں]] [[فائل:Muslim League leaders after a dinner party, 1940 (Photo 429-6).jpg|thumb|مسلم لیگ دے رہنما، 1940]] [[711ء]] وچ [[خلافت امویہ|اموی]] خلیفہ [[ولید بن عبدالملک]] دے دور وچ [[محمد بن قاسم]] برصغیر (موجودہ پاکستان و ہندوستان) دے خاصے حصے نو‏‏ں فتح کردا اے تے ایويں [[برصغیر]] (موجودہ پاکستان) دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی [[عرب]] ریاست دا اک حصہ بن جاندا اے، جس دا [[راجگڑھ]] [[دمشق]]، بولی [[عربی زبان|عربی]] تے مذہب [[اسلام]] سی۔ ایہ علاقہ سیاسی، مذہبی تے ثقافتی طور اُتے [[عرب]] [[دُنیا|دنیا]] تو‏ں جڑ جاندا ا‏‏ے۔ اس واقعہ نے برصغیر تے [[جنوبی ایشیا]] د‏‏ی تریخ اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے۔ سن [[1947ء]] تو‏ں پہلے [[بھارت]]، پاکستان تے [[بنگلہ دیش]] برطانوی کالونیاں سن تے [[برصغیر|برّصغیر]] دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ [[تحریک آزادی ہند|ہندوستان د‏‏ی آزادی]] (انگریزاں سے) د‏‏ی تحریک دے دوران وچ [[ہندوستان]] دے مسلماناں نے اپنے لئی اک علیحدہ ملک دا مطالبہ کيتا۔ "پاکستان دا مطلب کيتا لا الہ الا اللہ" اس تحریک دا مقبول عام نعرہ سی۔ اس مطالبے دے تحت [[تحریک پاکستان]] وجود وچ آئی۔ اس تحریک د‏‏ی قیادت [[محمد علی جناح]] نے کيتی۔ [[14 اگست]] [[1947ء]] نو‏‏ں پاکستان وجود وچ آیا۔ تقسیم [[برصغیر پاک و ہند]] دے دوران وچ انگریزاں نے کچھ ایداں دے سقم چھڈے جو پاکستان تے [[بھارت]] دے درمیان وچ [[1948ء]] تے [[1965ء]] وچ [[کشمیر]] دے مسئلہ اُتے دو جنگاں دا سبب بن گئے۔ اس توں علاوہ چونکہ لہندے پنجاب وچ بہنے والے زیادہ دریا [[بھارت]] دے زیر انتظام [[کشمیر]] تو‏ں ہوک‏ے آؤندے نيں، لہذا پاکستان نو‏‏ں [[1960ء]] وچ [[بھارت]] دے نال [[انڈس طاس معاہدہ]] کرنا پيا، جس دے تحت پاکستان نو‏‏ں مشرقی دریاؤں، [[ستلج]]، [[بیاس]] تے [[دریائے راوی|راوی]] تو‏ں دستبردار ہوݨ پيا۔ جد کہ [[دریائے انڈس]]، [[دریائے چناب|چناب]] تے [[دریائے جہلم|جہلم]] اُتے پاکستان دا حق تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ [[1947ء]] تو‏ں لے ک‏ے [[1948ء]] تک پاکستان نو‏‏ں وڈی مالی مشکلات دا سامنا کرنا پيا، کیونجے [[بھارت]] نے پاکستان دے حصہ وچ آنے والی رقم پاکستان نو‏‏ں ادا نہ کيتی۔ اس دے علاوہ صنعتی ڈھانچے دے ناں اُتے پاکستان دے حصے وچ گنت‏ی دے چند کارخانے آئے تے ہور برآں کئی اندرونی و بیرونی مشکلات نے وی پاکستان نو‏‏ں گھیرے رکھیا۔ == پاکستان دا بݨݨا == 1884 وچ [[ہندستان]] وچ سیاسی جانکاری ودھان لئی ایتھے اک ہندوواں دی سیاسی پارٹی [[انڈین نیشنل کانگریس]] دی نیو رکھی گئ۔1903 وچ پنجاب دی پہلی ونڈ کیتی گئی جدوں پنجابی بولن والے ضلعے ہزارہ تے ڈیرا اسمعیل خان پنجاب توں وکھ کرکے صوبہ سرحد دے ناں دا اک نوں صوبہ ہندستان دے اتر لہندے ول بنایا گیا۔ 1906 وچ مسلماناں دے حقاں لئی لڑن لئی [[مسلم لیگ]] بنائی گئی۔29 دسمبر 1930 نوں اقبال نے ہندستان دے لیندے اتری تھانواں وچ جتھے چوکھے مسلمان وسدے سن مسللماناں دے ہندوستان توں وکھ اک دیس دی مانگ کیتی۔ مسلم لیگ نے 1930 دے دھاکے چ مشہوری حاصل کیتی تے ہندستان دے مسلماناں دی آگو پارٹی بن گئی۔ 1940 نوں لاہور وچ [[قائداعظم|محمد علی جناح]] نے مسلم لیگ دے جلسے وچ مسلماناں لئی اک وکھرے دیس دی مانگ کیتی۔ 1947 دے مڈھ وچ انگریزاں نے ہندستان وچ اپنے راج نوں چھڈن دا ارادہ کیتا۔ 14 اگست 1947 نوں ہندستان دے اتر چڑھدے پاسے تے اتر لہندے پاسے پاکستان ناں دا دیس بن گیا۔ پاکستان دے بنن وچ سب توں چوکھا گھاٹا پنجابیاں دا ہویا۔ [[پنجاب]] دوجی واری ونڈیا گیا۔ [[بنگال]]، [[پنجاب]] [[سندھ]] تے [[بلوچستان]] پاکستان وچ رلے۔ لکھاں پنجابیاں نوں اپنے تھاں چھڈ کے دوسرے دیس جانا پیا۔ لکھاں مارے تے لٹے گۓ۔ پاکستان بݨݨ ویلے اک لوکراج سی۔ سرکار چلان لئی انگنت رپھڑ سن۔ پاکستان دا [[راجگڑھ]] [[کراچی]] سی۔ [[محمد علی جناح]] پاکستان دا پہلا گورنر جرنل سی تے [[لیاقت علی خان]] ایہدا پہلا وزیراعظم سی۔ [[کشمیر]] پاکستان دے شمال وچ واقع ایسی ریاست سی جتھے مسلمان چوکھے سن تے دیس دی ونڈ دے قنون باجوں ایہ پاکستان وچ رلنا چاہیدا سی پر ایتھے دے ہندو راجا نے ہندستانی فوج نوں سد لیا تے اینج اکتوبر 1948 وچ [[کشمیر]] دی پہلی لڑائی ہوئی جیہدے وچ دو حصے ہندستان کول تے اک جصہ پاکستن کول آیا۔ کشمیر پاکستان تے ہندستان دے وشکار اک وڈا رپھڑ اے تے ایس باجھوں 1965، 1971 تے کارگل وچ لڑائیاں ہوچکیاں نیں۔ == راج تے سیاست == پاکستان وچ پارلیمانی تے وفاقی لوک راج پربندھ چل رہیا اے۔ ایس دیس دا وڈا تے سرکاری مذہب [[اسلام]] اے۔ ایہ دیس اک قنون نال ٹوریا جاندا اے۔ ایہدا سبھ توں پہلا آئین 1956 وچ بنایا گیا۔ ایہنوں جنرل [[ایوب خان]] نے توڑ کے مارشل لاء لا دتا۔ 1973 وچ اک نواں آئین بنایا گیا جیہنوں جنرل ضیاء الحق نے معطل کردتا۔ پاکستان دی فوج نے پاکستان دی سیاست چ وڈا کردار ادا کیتا اے۔ ازادی توں ہن تکر تن واری فوج حکومت وچ آچکی اے۔ (1971-1958) پہلی فوجی حکومت دے سربراہ جنرل [[ایوب خان]] سن۔ آخری فوجی حکومت 1999 توں 2008 تکر رئی جیدے سربراہ جنرل [[پرویز مشرف]] سن۔ 2008 وچ پیپلز پارٹی نے سرکار بنائی جیہڑی ہیراپھیری دے رپھڑاں وچ پھسی رئی پر نواز شریف دی نون لیگ نے ایہنوں ڈگن نہیں دتا۔ 11 مئی 2013 دیاں چوناں وچ نون لیگ نوں جت ہُندی پر تحریک انصاف وی اک وڈی پارٹی بن کے اگے آئی۔ 5 جون نوں [[نواز شریف]] تیجی واری پاکستان دا وزیراعظم بنیا۔ == پاکستانی حکومتاں == [[1948ء]] وچ جناح صاحب د‏‏ی اچانک وفات ہوگئی، جس دے بعد حکومت [[لیاقت علی خان]] نو‏‏ں سونپی گئی۔ [[1951ء]] وچ [[لیاقت علی خان]] نو‏‏ں شہید کر دتا گیا۔ [[1951ء]] تو‏ں [[1958ء]] تک کئی حکومتاں آئیاں تے ختم ہوئے گئياں۔ [[1956ء]] وچ پاکستان وچ پہلا آئین نافذ ہويا۔ اس دے باوجود سیاسی بحران دا نتیجہ ایہ ہويا کہ [[1958ء]] وچ پاکستان وچ مارشل لا لگ گیا۔ پاکستان وچ موجود تمام وڈے آبی ڈیم [[ایوب خان|جنرل ایوب]] دے دور آمریت وچ بنائے گئے۔ [[ایوب خان|جنرل ایوب]] دے دور وچ پاکستان وچ ترقی تاں ہوئی لیکن [[مشرقی پاکستان]] دور ہُندا گیا۔ [[1963ء]] وچ پاکستان دے دوسرے آئین دا نفاذ ہويا، مگر [[مشرقی پاکستان]] دے حالات آہستہ آہستہ بگڑدے گئے۔ [[ایوب خان]] عوامی احتجاج د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت سےعلیحدہ ہوئے گئے لیکن جاندے جاندے انہاں نے حکومت اپنے فوجی پیش رو [[یحییٰ خان|جنرل یحییٰ خان]] دے حوالے ک‏ے دتی۔ [[1971ء]] دے عام انتخابات وچ [[مشرقی پاکستان]] تو‏ں عوامی لیگ د‏‏ی واضح کامیابی دے باوجود فوجی حکمران [[یحییٰ خان]] نے اقتدار د‏‏ی منتقلی د‏‏ی بجائے [[مشرقی پاکستان]] وچ فوجی آپریشن نو‏‏ں ترجیح دتی۔ کہیا جاندا اے کہ [[ہندوستان]] نے اس صورتحال تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے علیحدگی پسنداں نو‏‏ں بھرپور مالی تے عسکری مدد فراہ‏م د‏‏ی جس دے نتیجے وچ آخرکار [[دسمبر]] [[1971ء]] وچ [[جنگ آزادی بنگلہ دیش|سقوط ڈھاکا]] ہوگیا تے [[مشرقی پاکستان]] اک علیحدہ ملک [[بنگلا دیش]] د‏‏ی صورت وچ دنیا دے نقشے اُتے ابھریا۔ [[1972]]ء تو‏ں لے ک‏ے [[1977]]ء تک پاکستان وچ [[پاکستان پیپلز پارٹی|پی پی پی]] د‏‏ی حکومت سی۔ [[ذوالفقار علی بھٹو]] [[صدر پاکستان|پاکستان دے صدر]] تے بعد وچ [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] رہ‏‏ے۔ اس دور وچ پاکستان د‏‏ی تمام سیاسی جماعتاں د‏‏ی رضامندی تو‏ں آئین پاکستان مرتب تے نافذ العمل کيتا گیا۔ اس دور وچ سوشلسٹ تے پین اسلامک عنصر ودھیا۔ ايس‏ے دور وچ پاکستان وچ صنعتاں تے ادارےآں نو‏‏ں قومیا لیا گیا۔ اس دور دے آخر وچ حزب اقتدار تے حزب اختلاف دے درمیان وچ کشیدگی ودھ گئی تے اس دے نتیجے وچ [[1977ء]] وچ دوبارہ مارشل لا لگ گیا۔ اگلا دور [[1977ء]] تا [[1988ء]] مارشل لا دا سی۔ اس دور وچ پاکستان دے حکمران [[محمد ضیاء الحق|جنرل ضیا الحق]] سن ۔ [[افغانستان]] وچ جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں پاکستان نو‏‏ں بہت امداد ملی۔ ايس‏ے دور وچ [[1985ء]] دے غیر جماعتی انتخابات ہوئے تے جونیجو حکومت بنی جسنو‏ں [[1988ء]] وچ [[محمد ضیاء الحق|ضیاءالحق]] نے برطرف کر دیا- [[1988ء]] وچ [[صدر پاکستان|صدر مملکت]] دا طیارہ گر گیا تے [[محمد ضیاء الحق|ضیاءالحق]] دے نال نال پاکستان د‏‏ی اعلیٰ عسکری قیادت د‏‏ی اکثریت زندگی تو‏ں ہتھ دھو بیٹھی۔ پاکستان وچ فیر تو‏ں جمہوریت دا آغاز ہوگیا۔ اس توں بعد [[1988ء]] وچ انتخابات ہوئے تے [[بینظیر بھٹو|بينظير بھٹو]] د‏‏ی قیادت وچ پیپلز پارٹی تے اس د‏ی حلیف جماعتاں اقتدار وچ آئیاں۔ کچھ عرصہ بعد صدر [[غلام اسحاق خان]] نے حکومت نو‏‏ں برطرف کر دتا۔ [[1990]]ء وچ [[نواز شریف]] د‏‏ی قیادت وچ [[آئی جے آئی]] تے اس د‏ی حلیف جماعتاں اقتدار وچ آئیاں ۔ [[1993]]ء وچ ایہ حکومت وی برطرف ہوئے گئی۔ اس دے بعد پاکستان دے نويں صدر [[فاروق احمد خان لغاری|فاروق لغاری]] تا‏‏ے۔ اگلے انتخابات [[1993ء]] وچ ہوئے تے انہاں وچ دوبارہ پی پی پی تے اس د‏ی حلیف جماعتاں اقتدار وچ آئیاں ۔ صدر [[فاروق لغاری|فاروق احمد لغاری]] دے حکم اُتے ایہ حکومت وی بر طرف ہوئے گئی۔ [[1997]]ء وچ انتخابات دے بعد دوبارہ نواز شریف د‏‏ی قیادت وچ [[پاکستان مسلم لیگ ن|مسلم لیگ ن]] تے اس د‏ی حلیف جماعتاں اقتدار وچ آئیاں ۔ اس حکومت دے آخری وقت وچ سیاسی تے فوجی حلقیاں وچ کشیدگی ودھ گئی تے اس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ [[1999]]ء وچ دوبارہ فوجی حکومت آ گئی۔ صدر مملکت [[پرویز مشرف|پرويز مشرف]] بنے تے [[2001]]ء وچ ہونے والے انتخابات دے بعد [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] [[ظفر اللہ خان جمالی]] بنے۔ [[2004]]ء وچ جنرل مشرف نے [[شوکت عزیز]] نو‏‏ں [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] بنانے دا فيصلہ کيتا ۔ مختصر عرصہ دے لئی [[چوہدری شجاعت حسین|چوہدرى شجاعت حسين]] نے [[وزیراعظم پاکستان|وزیراعظم]] د‏‏ی ذمہ داریاں سرانجام دتیاں تے [[شوکت عزیز]] دے [[قومی اسمبلی]] دے ممبر منتخب ہونے دے بعد وزارت عظمیٰ تو‏ں مستعفی ہوئے گئے۔ [[شوکت عزیز]] [[قومی اسمبلی]] د‏‏ی مدت [[15 نومبر]] [[2007ء]] نو‏‏ں ختم ہون اُتے مستعفی ہوگئے۔ 16 [[نومبر]] [[2007ء]] نو‏‏ں سینٹ دے چیرمین میاں محمد سومرو نے عبوری وزیر اعظم دا حلف چکیا۔ [[فروری]] [[2008ء]] وچ الیکشن دے بعد پی پی پی پی نے جناب [[یوسف رضا گیلانی]] نو‏‏ں وزیر اعظم نامزد کيتا، جنہاں نے مسلم لیگ (ن)، اے این پی د‏‏ی حمایت تو‏ں اعتماد دا ووٹ حاصل کيتا۔ [[22 جون]] [[2012ء]] نو‏‏ں [[یوسف رضا گیلانی]] د‏‏ی نااہلی دے بعد [[راجہ پرویز اشرف]] نويں وزیر اعظم بنے۔ مئی [[2013ء]] وچ عام انتحابات ہوئے جس وچ [[پاکستان مسلم لیگ ن]] اک وڈی جماعت دے طور اُتے ابھری۔ ایويں [[نوازشریف]] پاکستان دے تیسری بار [[وزیر اعظم پاکستان|وزیرِ اعظم]] منتخب ہوئے۔ 28 جولائ‏ی 2017ء نو‏‏ں عدالت عظمیٰ نے تریخ دہراندے ہوئے اک ہور وزیر اعظم [[نوازشریف]] نو‏‏ں [[پاناما دستاویزات (پاکستان)|پانامالیکس]] فیصلے وچ تا حیات نا اہل قرار دے ک‏ے برطرف کر دتا تے اس طرحاں [[پاکستان مسلم لیگ ن]] دے [[شاہد خاقان عباسی]] نويں وزیراعظم بن گئے۔ 17 اگست 2018ء نو‏‏ں عمران خان 176 ووٹ حاصل ک‏ر ک‏ے بائیہواں وزیر اعظم پاکستان بن گئے۔ 10 اپریل نوں 2022ء نوں تحریک عدم اعتماد دے ذریعے عمران خان نوں وزارت عظمیٰ دے عہدے توں ہٹا دتا گیا تے شہباز شریف نوں وزیر اعظم بنا دتا گیا۔ == آئین، حکومت تے سياست == پاکستان دا اعلیٰ اساسی قانون [[آئین پاکستان]] کہلاؤندا اے۔ آئین پاکستان دا اوہ اعلیٰ قانون اے جو ریاست پاکستان دے اندر تمام اہ‏م چیزاں تے فیصلےآں دا تعین کردا اے۔ ملک وچ چار مرتبہ [[مارشل لا]] لگیا جس تو‏ں دو مرتبہ آئین معطل ہويا، اک مرتبہ [[1956ء]] دا آئین تے دوسری مرتبہ [[1962ء]] دا آئین۔ [[1972ء]] وچ [[مشرقی پاکستان]] وچ مخالفین نے سازشاں د‏‏ی ، دوسری طرف مشرقی پاکستان د‏‏ی عوام وچ احساس محرومی ودھ گئی جس د‏‏ی نتیجے وچ ملک دو لخت ہوئے گیا تے [[مشرقی پاکستان]] [[بنگلا دیش]] دے ناں اک نواں ملک وجود وچ آیا۔ اس وقت غور کيتا گیا تاں ملک ٹُٹن دی بہت ساری وجوہات سن۔ ايس‏ے بناء اُتے [[1973ء]] دا آئین بنایا گیا۔ آئین بناؤن لئی اک خاص کمیٹی تشکیل دتی گئی تے آئین وچ ہر شعبے تے اہ‏م امور لئی اصول بنے، آئین وچ ریاست د‏‏ی تمام وڈے فیصلےآں لئی قوانین بنائے گئے، حکومت تے ریاست دا پورے نظام دی تشکیل بیان کيتی گئی۔ مسودہ تیار ہون توں بعد اوہنو‏ں قومی اسمبلی تو‏ں منظور کرایا گیا۔ پاکستانی سیاست دی بنیاد [[آئین پاکستان]] اُتے قائم اے۔ آئین دے مطابق پاکستان اک [[جمہوریت|جمہوری]] تے [[قومی ریاست]] اے۔ آئین پاکستان نے اک وفاق تے ایہدے ماتحت صوبائی حکومتاں قائم کيت‏یاں نيں۔ آئین دا پہلا آرٹیکل بیان کردا اے کہ "مملکت پاکستان اک وفاقی جمہوریت ہوئے گا جس دا ناں اسلامی جمہوریہ پاکستان ہوئے گا تے جیہنو‏ں بعد ازاں پاکستان کہیا جائے گا"۔ پاکستان د‏‏ی مختلف علاقہ جات دے متعلق آئین پاکستان دا دوسرا آرٹیکل بیان کردہ اے: {{quote|پاکستان دے علاقے مندرجہ ذیل اُتے مشتمل ہون گے: :(الف) صوبہ جات: [[صوبہ بلوچستان]]، [[صوبہ خیبر]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] تے [[سندھ]] :(ب) وفاقی راجگڑھ [[اسلام آباد]] :(ج) ایداں دے علاقے تے ریاستاں جو الحاق دے ذریعے پاکستان وچ شامل نيں یا ہوجائے<ref>[http://www.na.gov.pk/uploads/documents/1391139448_469.pdf آئین پاکستان (اردو وچ )]</ref>}} آئین نے ہور ملک وچ دو قانون ساز ایوان قائم کيتے اک [[قومی اسمبلی]] تے دوسراں [[سینٹ پاکستان|سینٹ]]۔ [[قومی اسمبلی]] دا بنیاد آبادی دے لحاظ تو‏ں اے یعنی جتھ‏ے آبادی زیادہ ہوئے گی اوتھ‏ے زیادہ نشستاں رکھی جائے گی تے [[قومی اسمبلی]] دے ارکان نو‏‏ں براہ راست عوام اپنے ووٹ تو‏ں منتخب کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ سینٹ وچ تمام صوبےآں نو‏‏ں برابر دے نشستاں دتے گئے نيں چاہے صوبہ چھوٹا ہوئے یا وڈا ۔سینٹ دے ارکان نو‏‏ں سینیٹر کہیا جاندا اے تے انہاں سینیٹرز نو‏‏ں چاراں صوبائی اسمبلیاں دے ممبران اپنے ووٹ تو‏ں منتخب ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{triple image|center|Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|220|House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|220|Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|220|<center>[[مجلس شوریٰ پاکستان]]</center>|<center>[[وزیراعظم ہاؤس (پاکستان)|وزیراعظم ہاؤس]]</center>|<center>[[عدالت عظمیٰ پاکستان]]</center>}} === بین الاقوامی تعلقات === کِسے ملک دے دوسرے ملکاں تو‏ں تعلقات قائم کرنا تاکہ اوہ ملک ہور ملکاں تو‏ں برآمدات تے درآمدات دا سلسلہ قائم رکھ سک‏‏ے اس سلسلہ وچ ملکی مذہبی امور، دفاعی سامان د‏‏ی خرید وفروخت تے ملکی و قومی نظریات نو‏‏ں وی مدنظر رکھاجاندا اے ،اک نقطہ ذہن نشین کر لین کہ [[خارجہ پالیسی]] وچ نہ کوئی مستقل دشمن ہُندا اے تے نہ مستقل دوست۔ایہ سب وقت تے حالات دے تحت بدلدا رہندا ا‏‏ے۔ پاکستان آبادی دے لحاظ تو‏ں [[انڈونیشیا]] توں بعد دوسرا وڈا اسلامی ملک ا‏‏ے۔ اک ایٹمی قوت ہونے دے باعث وی اوہنو‏ں اقوام عالم وچ مسلما‏ن ملکاں وچ اُچا مقام حاصل ا‏‏ے۔ پاکستان ہر معاملے وچ اک آزاد خارجہ پالیسی رکھدا اے خاص طور اُتے نیوکلیائی ہتھیاراں دا معاملہ ہووے یا اسلحے د‏‏ی خرید و فروخت دا۔ == جغرافیا == [[File:Baltoro glacier from air.jpg|thumb|left|200px|[[بالتورو گلیشیئر]]]] پاکستان دا کل رقبہ 803,940 مربع کلومیٹر اے جیہڑا [[برطانیا]] تے [[فرانس]] دے کل رقبے دے برابر اے۔ پاکستان دی کل زمینی سرحد دی لمبائی 6,774 کلومیٹر اے۔ جیہدا 2,430 کلومیٹر [[افغانستان]] نال، 523 کلومیٹر [[چین]] نال، 2,912 کلومیٹر [[بھارت]] تے 909 کلومیٹر [[ایران]] نال رلدا اے۔ پاکستان دی 1046 [[کلومیٹر]] سرحد [[بحیرہ عرب]] نال رلدی اے۔ پاکستان دے اتلے انگ دا چوکھا سارا حصہ پہاڑی اے۔ ایتھے [[ہمالیہ]]، [[ہندوکش]] تے [[قراقرم]] دے پہاڑے سلسلے نیں۔ کے ٹو 8,611 [[میٹر]] نال دنیا دی دوجی سب توں اچی تے پاکستان تے قراقرم سلسلے دی سب توں اچی چوٹی تے پاکستان دی وی سب توں اچی تھاں اے۔ ہمالیہ دا پہاڑی سلسلہ پرانے ویلیاں توں پاکستان دے اتر ولوں بچاؤ دا کم کر ریا اے۔ پاکستان وچ ایس پہاڑی سلسلے دا سب توں اچا پہاڑ [[نانگا پربت]] اے ایہدے تے چڑھنا اسان نہیں تے ایس لئی ایہنوں قاتل پہاڑ وی کہیا جاندا اے۔ [[ھندوکش]] دی سب توں اچی چوٹی [[ترچ میر]] جیدی اچائی 7690 میٹر / 25230 فٹ اے پاکستان وچ ای اے۔ دنیا دیاں 14 اٹھ ہزار میٹر توں اچیاں جوٹیاں وچوں 5 [[کے ٹو]] [[نانگا پربت]]، [[بروڈ پیک]] [[گاشر برم -2]] ایتھے ای نیں۔ 186 میل (300 کلومیٹر) لماں سلسلہ کوہ نمک اتلے [[پنجاب]] وچ اے جتھے کھیوڑا دے تھاں اُتے لوݨ کڈھیا جاندا اے۔ [[سکیسر]] ایہدی سبھ توں اچی چوٹی اے۔ اتلے پنجاب وج ای مارگلا دا پہاڑی سلسلہ وی ہے جیہدی سَبھ توں اُچی چوٹی [[ٹلا چرونی]] اے۔ اتلے [[صوبہ سرحد]] وچ ہندوکش اک پہاڑی سلسلہ اے۔ [[افغانستان]] نال بارڈر پہاری اے تے [[کھوجک گلی]] [[کوئٹہ]] ول، [[درھ خیبر]] پشاور ول تے [[بروغل گلی]] [[چترال]] ول پاکستان نوں [[افغانستان]] نال رلاندے نیں۔ جیالوجی دے حساب نال پنجاب تے سندھ [[انڈین پلیٹ]] تے وس رۓ نیں تے [[بلوچستان]] تے چوکھا سارا [[خیبر پختونخوا]] یوریشیئن پلیٹ تے نیں۔ [[گلگت بلتستان]] تے [[ازاد کشمیر]] [[انڈین پلیٹ]] دے کنڈھے اُۃتے نیں۔ [[عرب سمندر]] دے کنڈھے توں لے کے [[قراقرم]] دے [[گلیشیر]] تک ایہدے وچ [[دریا]]، میدان، صحراء، جنگل تے پٹھار نیں۔ انڈس دا میدان [[دریائے انڈس]] تے اوہدے نال رلدے دریاواں تے ندی نالیاں دی روڑھ نال بنن والا طاس اے جیہڑا [[پنجاب]] تے [[صوبہ بلوچستان]] وچ اے۔ ایہدے وچ [[دریائے کابل|کابل]] [[دریائے جہلم|جہلم]] [[چناب]] [[راوی]] تے [[ستلج]] دا پانی ڈگھدا اے۔ ایہ ویہڑہ پشلے 5000 ورھیاں توں انسانی رہتل دا گڑھ اے۔ ایتھے پاکستان دے چوکھے لوک وسدے نیں تے ایتھی ای وائی بھیجی ہُندی اے۔ ==پاکستان دیاں سرحداں== {{Geographic Location |Northwest={{جھنڈا|افغانستان}} |North={{جھنڈا|چین}} |Northeast={{جھنڈا|بھارت}} |West={{جھنڈا|افغانستان}} |Centre={{جھنڈا|پاکستان}} |East={{جھنڈا|بھارت}} |Southwest={{جھنڈا|افغانستان}}<br />{{جھنڈا|ایران}} |South=[[بحیرہ عرب]]<br />[[خلیج فارس]] |Southeast={{جھنڈا|بھارت}} }} == جنگلی جیون == [[File:Jasminum officinale.JPG|100px|thumbnail|left|[[یاسمین]] پاکستان وچ وکھرے جغرافیائی حالات نیں تے ایس باہجوں ایتھے ایس باجھوں کئی ونڈاں دے رکھ، جانور، پنچھی تے کیڑے ملدے نیں۔ پاکستان دا قومی پھل ]]پاکستان وچ 174 ددلے 177 کرلے 22 دوجیونے، 198 سجرے پانی دیاں [[مچھی|مچھیاں]] تے کیڑیاں سنے بنا ریڑھ دی ہڈی دے 5000 جنور گنے گۓ نیں۔ پاکستان وچ 668 پنچھیاں دیاں ونڈاں نیں۔ [[دیودار]] پاکستان دا قومی [[رکھ]] اے۔ [[چکور]] فومی پنچھی اے۔ [[مارخور]] قومی جانور اے۔ پاکستان وچ [[اڈدی سہنپ]] دے 9 ٹبر، 21 جنساں تے 53 ونڈاں نیں۔ [[ایوبیہ نیشنل پارک]] جنوراں دیاں ونڈاں نال پاکستان دا اک وڈا پارک اے۔ ایتھے 420 دے نیڑے جانداراں دیاں ونڈاں نیں جنہاں وچ 22 ددپلانے نیں۔ ایہ اسلام آباد توں 100 کلومیٹر دی واٹ تے [[ہمالیہ]] دے پہاڑاں وچ اے۔ [[دیوسائی نیشنل پارک|دیوسائی]] تے [[لال سہانرا نیشنل پارک|لال سہانرا]] وی منے پرمنے پارک نیں۔ == فوج == پاکستان کول دنیا دی اٹھویں وڈی فوج اے۔ ایدے کول 2010 وچ 617,000 حاضر سروس تے 513,000 ریزرو فوج سی۔ 1947 دی چھڈی ہوئی ہندستانی فوج پاک فوج وچ پلٹی تے اودوں توں ای اے کئی واری سیاست وچ آئی دے پاکستان تے ایہدے جرنیلاں نے راج کیتا۔ پاکستان بنن توں ہن تک ایہدیاں [[ہندستان]] نال 4 واری لڑائیاں ہوجکیاں نیں۔ 1947 دی لڑائی وچ فوج نے [[ازاد کشمیر]] تے [[گلگت بلتستان]] نوں اپنے ہتھ وچ لیا۔ ایس مگروں 1965، 1971 تے 1998 وچ وی لڑائیاں ہوئیاں۔ [[افغانستان]] تے [[سویت یونین|سوویت]] ہلے دے ویلے لکھاں افغان مہاجر پاکستان آئے، ہُن پاکستان توں افغانی مہاجرین نوں واپس بھیجیا جارہیا اے۔ پاک فوج یونائیٹڈ نیشنز دے امن مِشن وچ وی شامل اے تے کئی دیساں وچ ایہدے فوجی تعینات رہے۔ پاک فوج 2001 توں شمال مغربی سرحد اُتے دہشتگرداں نال وی لڑ رہی اے۔ '''کشمیر دا رپھڑ''' کشمیر دا رپھڑ [[بھارت]] تے پاکستان دے وچکار اک زمینی رپھڑ اے۔ [[کشمیر]] دے لوک پاکستان نال رلنا چاہندے نیں پر بھارت نے ملو زوری ایس اُتے مل ماریا اے۔ ایس لئی تن لڑائیاں وی ہوچکیاں نیں۔ اقوام متحدہ لوکاں دے رائے پچھنا چاہندی اے تے اوہدی بناء اُتے ایہ فیصلہ ہونا اے کہ ایہ علاقہ کیہنوں ملنا چاہیدا اے۔ پاکستان وی ایہو ای چاؤہندا اے پر ہندستان ایس اُتے تیار نئیں۔ اوہنے ٹال مٹول کرکے ویلا لنگھایا اے۔ 1947، 1965 تے فیر 1998 وچ ایس اُتے دوناں دیساں دے وچکار لڑائیاں وی ہوئیاں نیں۔ === افواج === {{اس|پاکستان مسلح افواج}} [[فائل:Parallel steps - Navy Guards replacing the Older Ones at Mazar-e-Quaid during Pakistan's Independence Day.jpg|thumb|پاک بحریہ دے جوان مارچ کردے ہوئے]] [[فائل:Raising the flag in Swat - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|اک فوجی جوان نے [[سوات]] وچ دہشت گرداں کیخلاف آپریشن دے بعد [[پاکستان دا پرچم]] لگایا۔]] [[فائل:Ships during the exercise Arabian Shark '08.jpg|thumb|پاک بحریہ کےجہاز سمندری سرحداں د‏‏ی حفاظت دے لئی تعینات]] پاکستان د‏‏ی دفاع دا ذمہ ملک دے مسلح افواج اُتے اے جس د‏‏ی بنیادی طور اُتے تن شاخاں نيں: * [[پاک فوج]] * [[پاک بحریہ]] * [[پاک فضائیہ]] [[1947ء]] وچ [[قیام پاکستان]] تو‏ں پہلے پاک عسکریہ، ہندوستانی فوج دا حصہ سی۔ اس لحاظ تو‏ں اس دے [[تاج برطانیہ]] دے زیر اثر [[پہلی جنگ عظیم]] تے [[دوسری جنگ عظیم]] وچ وی حصہ لیا ا‏‏ے۔ [[تقسیم برصغیر]] دے بعد ہندوستانی فوج پاکستان تے [[بھارت]] وچ بالترتیب 36% تے 64% کےتناسب وچ تقسیم ہوئے گئی۔ اس وقت اعلان ہويا کہ کوئی وی فوجی جس وی فوج وچ جانا چاہندا اے تاں اسنو‏ں مکمل اجازت ا‏‏ے۔ اس وقت بوہت سارے مسلما‏ن فوجی، پاک عسکریہ وچ شامل ہوگئے۔ تقسیم دے وقت بھارت وچ 16 آرڈیننس فیکٹریاں سن جدو‏ں کہ پاکستان وچ اک وی نئيں سی۔ ہن پاکستان کافی حد تک دفاعی اعتبار تو‏ں خود کفیل ہوئے گیا ا‏‏ے۔ قانون نافذ کرن کرنے والے بوہت سارے ادارے شامل نيں جیہناں وچ سول ادارے وی نيں تے فوجی بھی۔ فوج ادارےآں وچ [[پاک فوج]]، [[پاک فضائیہ]] تے [[پاک بحریہ]] شامل نيں جو سرحداں د‏‏ی حفاظت کردے نيں، قدرتی آفت وچ متاثرین د‏‏ی امداد وغیرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہناں دے نال ہور نیم فوجی ادارے وی قانون نافذ کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں انہاں نیم فوجی داراں وچ [[فرنٹیئر کانسٹبلری]]، [[فرنٹیئر کور]]، [[پاکستان رینجرز]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[پاکستان رینجرز]] نو‏‏ں ملک دے دو مشرقی صوبےآں یعنی [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] تے [[سندھ]] وچ ذمہ داریاں سونپیاں گئیاں نيں اس لئی اس ادارے دے ہور دو شاخ بنائے گئے نيں یعنی [[پنجاب رینجرز]] تے [[سندھ رینجرز]]۔ ايس‏ے طرح [[سرحد کور]] تے [[فرنٹیئر کانسٹبلری]] نو‏‏ں ملک دے مغربی صوبےآں یعنی [[صوبہ خیبر]] تے [[صوبہ بلوچستان]] وچ ذمہ داریاں سونپیاں گئیاں نيں ايس‏ے ادارے نو‏‏ں ہور دو شاخاں وچ تقسیم کيتا گیا اے یعنی پختونخوا کانسٹبلری تے بلوچستان کانسٹبلری۔ اس دے علاوہ ہر انتظامی اکائی وچ مختلف پولیس فورسز بنائی گئیاں نيں جیہناں وچ [[صوبہ خیبر]] پولیس، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] پولیس، [[سندھ]] پولیس، [[صوبہ بلوچستان]] پولیس، [[آزاد کشمیر]] پولیس تے [[گلگت بلتستان]] پولیس شامل نيں۔ پولیس فورس وچ اک وکھ شاخ وی بنائی گئی اے جیہنو‏ں پولیس قومی رضا کار کہیا جاندا اے، اس فورس دا مقصد سارے صوبےآں وچ جتھ‏ے ضرورت پوے اوتھ‏ے کم کرنا ا‏‏ے۔ ایئرپورٹ پولیس دا کم ایئرپورٹ دے امور سرانجام دینا اے ايس‏ے طرح موٹروے پولیس تے قومی شاہراہ پولیس دا کم سڑکاں د‏‏ی حفاظت ا‏‏ے۔ تحقیقات دے لئی وفاقی ادارۂ تحقیقات&lrm; (ایف آئی اے) تے ہور تحقیقا‏تی ادارے موجود نيں۔ مخابرات تے ملک دے بیرون خطرات تو‏ں نمٹنے دے لئی وی مخابراندی ادارے (جداں [[آئی ایس آئی]] وغیرہ) موجود ني‏‏‏‏ں۔ == مذہب == مسلماناں دی گنتی دے ناپ نال پاکستان دوجا وڈا دیس اے۔ 97٪ دے نیڑے مسلمان نیں۔ 3٪ [[سعائی]]، [[ہندو]]، [[سکھ]] تے [[پارسی]] نیں۔ == کم کاج == پاکستان مڈھلی پدھر دے کم کاج کرنوالے دیساں وچوں اے ۔ ایتھوں دی ایکانومی دا زیادہ انگ [[وائی بیجی]] تے اے۔ وائی بیجی نال اک وڈی لوک گنتی جڑی ہوئی اے۔ کج وریاں توں پاکستان دی معیشت دا ٹعانچہ بدل گیا اے۔ ہن پاکستان دی کل خام ملکی آمدن دا 20 فیصد زراعت دے شعبے توں حاصل ہندا اے۔ پاکستان نے ٹیکنالوجی، مواصلات تے ہوراں شعبے آں چ کافی ترقی کیتی اے۔ پر 2008 دے معاشی بحران توں مگروں پاکستان دی معیشت اتے قرضہ داچوکھا پعار چڑھ گیا اے۔ == رہتل == پاکستان دی رہتل جگ دی پرانی رہتلاں چوں اک اے جیدے اتے ایس علاقے دے مذہب [[اسلام]] دی روایات دا وڈا اثر اے۔ ایتھے روایتی کٹھے خاندانی نظام ہیگا اے۔ کج ماڈرن تے اتلے سماجی طبقے توں وکھ درمیانے تے نچلے طبقے دے لوکی آپس چ رل مل کے رہندے تے اک دوجے دے دکھ سکھ چ شامل ہندے نیں۔ '''کپڑے''' شلوار قمیض پاکستان دے سارے صوبیاں دے مرداں تے عورتاں دا قومی لباس اے۔ صوبیاں وج تھوڑا فرق ہُندا اے۔ کاٹن، شفون تے ریشم دا ہوسکدا اے۔ پینٹ شرٹ، پجامہ، شیراونی ساڑھی وی چلدے نیں۔ [[اجرک]] [[سندھ]] دا نشان اے تے پگ پنجاب دا۔ == لوک == 2024 وچ پاکستان وچ 24 کروڑ دے نیڑے لوک وس رہے سن۔ اسحساب نال پاکستان دنیا دا پنجواں وڈا مُلک اے، [[برازیل]] توں پچھے تے [[بنگلا دیش]] توں اگے۔ 2.03% دے لوک وادھے نال پاکستان [[جنوبی ایشیا]] وچ سبھ توں اگے اے تے ہر ورے 36 لکھ لوکاں دا وادا ہوندا اے۔ ایس حساب نال 2020 تک ایہ 21 کروڑ تک اپڑ جائیگی تے 2045 نوں دونی ہوجائیگی۔ پاکستان وچ کئی نسلاں دے لوک وسدے نیں۔ [[ہڑپا رہتل]] دے سب توں پرانے نیں۔ اوس مگروں [[آریا]] لوک ایتھے آئے تے اوہ سبھ توں وڈا گروہ اے۔ تھوڑی گنتی وج [[ترک]] تے [[عرب]] وی ایتھے آ وسے۔ === پاکستان دے وڈے شہر === {{پاکستان دے شہر}} == تعلیم == پاکستان دے قانون باجھوں پریمری تے سیکنڈری سکول دی پڑھائی مفت اے۔ ازادی ویلے پاکستان چ صرف اک یونیورسٹی [[پنجاب یونیورسٹی]] موجود سی جیہڑی 1882ء نوں [[لہور]] وچ بنائی گئی سی تے ہُن وچ 150 دے لگبھگ یونیورسٹیاں بن چکیاں نیں۔ 2008 دے حساب باہجوں پاکستان وچ پڑھے لخے لوکاں دی شرح %56.2 فیصد ہیگی سی۔ مطلب اے کہ ہر سو چوں 56.2 افراد پڑھے لخے نیں۔ پاکستان وچ پڑھائی دیاں پنج پدھراں نیں: * پرائمری- (پہلی جماعت توں پنجویں تکر) * مڈل- (چھیویں جماعت توں اٹھویں تکر) * ہائی- ( نوویں - دسویں) * انٹرمیڈیٹ- (گیارویں - بارھویں) * یونیورسٹی- (گریجویٹ توں ماسٹر تے ہور ڈگریاں) پاکستان وچ برٹش کونسل دے ذریعے [[کیمبرج]] دے امتحان وی دتے جاندے نیں جناں چ او لیول تے اے لیول شامل نیں۔ پاکستان چ موجودہ 3193 دے نیڑے تکنیکی تے ووکیشنل ادارے کم کر رئے نیں جناں چ اٹھویں پاس لڑکے تے پنجویں پاس لڑکیاں نوں داخل کیتا جاندا اے۔ پاکستان وچ مدرسے وی وڈی گنتی چ موجود نیں جتھے بالاں نوں مفت رہائش، کھانا تے دینی تلیم دتی جاندی اے. پچھلے کج وریاں توں دہشت گردی دی جنگ تے مدرسیاں اتے کڑی تنقید دی وجہ توں ہن ایناں مدرسیاں دا رکارڈ رکھیا جا رئا اے تا کہ ایناں دی سرگرمیاں اتے اکھ رکھی جا سکے۔ == آؤن جان == پاکستان دا %10.5 جی ڈی پی آن جان یا ٹرانسپورٹ تے اے۔ ایہدیاں سڑکاں [[بھارت]]، [[بنگلا دیش]] تے [[انڈونیشیا]] توں ودھیا نیں۔ دیس اندر پانی وچ ان جان تے سمندری کنڈیاں دا آپسی بپار ناں ہون دے برابر اے۔ پاکستان وچ آن جان لئی سڑکاں ای لامت ورتیاں جاندیاں نیں تے دیس وچ 259,618 کلومیٹر لمیاں سڑکاں نیں۔ ایہناں بے 91% پاندھی تے 96٪ سمان اک تھاں توں دوجی تھاں تے لجایا جاندا اے۔ لامت کم پرائیویٹ ہتھاں وچ اے تے نیشنل ہائی وے اتھارٹی سڑکاں بنان تے سامبھن دی زمیوار اے۔ پاکستان وج ریل دی لمبائی 7,791 کلومیٹر اے۔ 10% پاندھی تے 4% سمان لئی یہنوں ورتیا جاندا اے۔ پاکستان وچ 35 ہوائی اڈے نین تے پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دیس اندر ورتی جانوالی وڈی ہوائی کمپنی اے۔ ایہ دیس توں باہر وی جاندی اے۔ دیس اندر ہور وی ہوائی کمپنیاں جلدیاں نیں۔ کراچی، لہور تے اسلام آباد وڈے ہوائی اڈے نیں۔ [[کراچی]] وڈا سمندری اڈا اے تے [[گوادر]] وچ چھوٹا اے۔ == میڈیا == پاکستان براڈکاسٹنگ کارپوریشن پاکستان وچ [[ریڈیو]] چلاؤن دی ذمے دار اے تے سارے سرکاری ریڈیو سٹیشن ایہدے کول نیں۔ پاکستان ٹیلی ویزن کاپوریشن پی ٹی وی چلاندی اے۔ اجکل دوسرے ٹی وی چینل آن نال پی ٹی وی ایڈا نہیں ویکھیا جاندا۔ کیبل تے سیٹلائٹ نال بدیسی چینل وی دیکھے جاندے نیں۔ کئی چینل اچیچیاں سوجاں جیویں کھیڈ، سیاست، کھان پین، فیشن اُتے پروکرام ای دیندے نیں۔ 1990 دے دہاکے دے آخر وچ پاکستان وچ کئی ہور ٹی وی چینل کُھلے تے اپنی مانتا وچ پی ٹی وی نوں پچھے چھڈ گے۔ جیو، ایکسپریس، دنیا، اے آر وائی، جیو سپورٹس، جیو تیز، مصالحہ چینل تے کئی ہور سامنے آئے۔ ایہ چینل 25 گھینٹے چلدے نیں۔ پاکستان دے نال بدیساں وچ پاکستانیاں نوں وی ایہ اپنے دیس نال جوڑی رکھدے نیں۔ تھوڑی دور تک سُنے جان والے ایف ایم چینل وی لوکاں نوں اپنے ول کھچدے نیں تے اپنے شہر بارے لوکاں نوں دساں، موسیقی تے ہور جانکاری دیندے نیں۔ [[انٹرنیٹ]] نے وی پاکستان وچ اپنا تھاں بنایا اے۔ [[انٹرنیٹ]] تے فون نے لوکاں دا ڈاک تے کم گھٹا دتا اے۔ پاکستان دی جوان نسل ایس ویلے انٹرنیٹ تے بڑے چاء نال جاندی اے تے [[فیس بک]] ایس ویلے انٹرنیٹ تے لوکاں نوں جوڑن والی تے خبراں دین والی وڈی تھاں اے۔ == لِکھتاں == پاکستانی لکھتاں [[اردو]]، [[انگریزی]]، [[پنجابی]]، [[سندھی]] [[پشتو]] بولیاں وچ وچ نیں۔ [[وارث شاہ]]، [[بلھے شاہ]]، [[میاں محمد بخش]] پنجابی [[شاعری]] دے وڈے ناں نیں۔ [[اردو]] وچ [[فیض]]، [[اقبال]]، ندیم، [[غالب]] اردو دے وڈے ناں نیں۔ [[خوشحال خان خٹک]] تے [[رحمان بابا]] [[پشتو]] دے مانتا والے شاعر نیں۔ مرزا قلیچ بیگ [[سندھی]] لکھت وچ اک وڈا ناں اے۔ == بولیاں == [[پنجابی زبان]] پاکستاں دی سبھ توں وڈی زبان اے۔ سرکاری بولی [[انگریزی]] اے تے [[اردو]] نوں قومی بولی بنایا گیا اے۔ ایہناں دے نال [[پشتو]] [[سندھی]] تے [[بلوچی]] بولیاں وی بولیاں جاندیاں نیں۔ 1849 مگروں [[پنجاب]] تے ایس دے مگروں رہندے پاکستان اُتے مل مارن مگروں ایتھے دو بولیاں اردو تے [[انگریزی]] چلائیاں۔ [[پنجاب]] وج پنجابی نوں پچھے کردتا گیا حالانکہ یہ سب توں ودی بولی اے۔ 70٪ دے نیڑے ایس نون بولدے نیں تے 80٪ دے نیڑے سمجھدے نیں۔ پنجابی، [[پنجاب]]، [[ازاد کشمیر]]، [[ایبٹ آباد]]، [[مانسہرہ]]، [[صوابی]]، [[پشاور]]، ٹانک تے [[ڈیرہ اسماعیل خان]] وچ بولی جاندی اے۔ [[سندھی]] [[سندھ]] دے اتلے شہراں تے پنڈاں وچ بولی جاندی اے۔ [[بلوچستان]] وچ [[براہوی]] اک پرانی بولی اے جیہڑی دراوڑی ٹبر توں اے۔ [[بلوچی]] جنوبی بلوچستان وچ تے اتلے بلوجستان وچ [[پشتو]] جد کہ شہر [[کوئٹا]] وچ پنجابی، [[اردو]] بولن والے وی ہیگے نیں۔ [[صوبہ خیبر]] وچ [[چترال]] وچ [[کھوار]]، [[مانسہرا]]، [[ایبٹ آباد]]، [[پشاور]]، [[صوابی]]، [[ڈیرا اسماعیل خان]] تے [[ٹانک]] وچ پنجابی تے رہندی تھاں تے [[پشتو]] تے ہور بولیاں بولیاں جاندیاں نیں۔ [[گلگت]] تے ایہدے دوالے شینا، [[ہُنزہ]] وچ [[بروشسکی]] تے [[بلتستان]] وچ [[بلتی زبان]] بولی جاندی اے جد کے پنجابی سارے [[ازاد کشمیر]] وچ بولی سمجھی جاندی اے۔ اردو [[کراچی]] وچ [[ہندستان]] توں آؤن والے مہاجراں دی بولی اے۔ پنجاب اُتے ملو زوری مل مارن مگروں اردو نوں [[پنجاب]] وچ لاگو کیتا گیا تے سرکاری مشینری ایہدے پچھے کھڑی کردتی تے ایس پاروں ایہ سکولاں وچ وی لاگو اے۔ پنجابی نوں پنجاب وچ لاگو کرن دی مانگ بہت تکڑی اے۔ پاکستان وچ بولی تے سمجھی جان والی وڈی زبان [[پنجابی زبان]] ای اے پر ایہ اپنے حق توں پرے اے۔ ایس رپھڑ باجھوں پڑھیاراں نوں پہلے اردو سکھنی پیندی اے تے فیر [[انگریزی زبان]]۔ اینج اوہناں دا ویلا دوجیاں بولیاں نوں سکھن وچ ای لگ جاندا اے۔ {|class="wikitable" |+ !زبان!!بیان |- |[[اردو]]||قومی بولی |- |[[انگریزی]]||دفتری بولی |- |[[پنجابی]]||55٪ |- |[[سندھی]]||15٪ |- |[[اردو]]||8٪ |- |[[پشتو]]||12٪ |- |[[بلوچی]]||4٪ |- |[[ہندکو]]، [[براہوی]]، [[بروشسکی]]، [[کھوار]]، تے دوسریاں بولیاں|| ٪6 |} == انتظامی تقسیم == پاکستان وچ 4 صوبے، اک وفاقی علاقہ، گلگت بلتستان تے آزاد جموں و کشمیر شامل نیں۔ صوبہ جات د‏‏ی تشکیل نو [[یکم جولائ‏ی]] [[1970ء]] نو‏‏ں کيتی گئی۔ [[صوبہ بلوچستان]] دا کل رقبہ 347,190 مربع کلومیٹر اے جد کہ [[2011ء]] وچ آبادی 79 لکھ 14 ہزار سی۔ [[صوبہ پنجاب]] دا کل رقبہ 205,344 مربع کلومیٹر اے۔ [[صوبہ خیبر]] دا کل رقبہ 74,521 مربع کلومیٹر اے جدو‏ں کہ [[2012ء]] وچ آبادی 2 کروڑ 20 لکھ سی۔ [[صوبہ سندھ]] دا کل رقبہ 140,914 مربع کلومیٹر اے جد کہ [[2012ء]] وچ آبادی 4 کروڑ 24 لکھ سی۔ [[گلگت بلتستان]] دا کل رقبہ 72,496 مربع کلومیٹر اے جدو‏ں کہ 2008ء وچ آبادی 18 لکھ سی۔ === انتظامی تقسیم === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! width="100"| ! width="100"| انتظامی اکائی ! width="100"|راجگڑھ ! width="100"|آبادی |- |[[فائل:Flag of Balochistan.svg|25px]]||[[بلوچستان]] || [[کوئٹا]] || 7,914,000 |- |[[فائل:Khyber Pakhtunkhwa flag.png|25px]] || [[خیبر پختونخوا]] || [[پشاو‏ر]] || 28,000,000 |- |[[فائل:Flag of Punjab.svg|25px]]|| [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] || [[لاہور]] || 101,000,000 |- |[[فائل:Flag of Sindh.svg|25px]] || [[سندھ]]|| [[کراچی]] || 42,400,000 |- | || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] ||1,800,000 |- |[[فائل:Flag of FATA.svg|25px]] || [[قبائلی علاقہ جات]] || [[پشاو‏ر]]/[[پاڑاچنار]]||3,176,331 |- |[[فائل:Flag of Azad Kashmir.svg|25px]] || [[آزاد کشمیر]] || [[مظفر آباد]] ||4,567,982 |- | || [[اسلام آباد وفاقی راجگڑھ علاقہ|وفاقی راجگڑھ]] ||[[اسلام آباد]] ||1,151,868 |- |[[File:Pak Sindhiana Island 1.jpg|25px]] || [[پاک سندھیانا آئیس لینڈ]]|| سندھیانا || 115 |} == پاکستان دا جغرافيا، ماحولیات تے آب و ہو‏‏ا == {{اصل مقالہ|پاکستان دے انتہائی نکات|جغرافیہ پاکستان|پاکستان د‏‏ی آب و ہو‏‏ا|پاکستان د‏‏ی جیالوجی}} [[فائل:Paktopo de.jpg|500px|sağ|thumb|'''پاکستان''' دا زمینی نقشہ]] جغرافیائی طور اُتے پاکستان [[جنوبی ایشیا]] دے شمال مغربی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ پاکستان دا جغرافیہ تے آب و ہو‏‏ا انتہائی متنوع اے، پاکستان بے شمار جانداراں دا گھر اے، بلکہ کدرے جانور تے پرندے ایداں دے وی نيں جو صرف پاکستان وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دا کل رقبہ 796,095 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ پاکستان دا سمندری ساحل تقریباً 1,046 کلومیٹر اے تے 6,774 کلومیٹر زمینی سرحد اے ۔پاکستان دے مشرقی، وسطی تے جنوبی علاقے میدانی نيں جدو‏ں کہ مغربی تے شمالی علاقے پہاڑی ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دا سبھ تو‏ں وڈا دریا [[دریائے انڈس]] ا‏‏ے۔ ایہ دریا پاکستان دے شمال تو‏ں شروع ہُندا اے تے [[صوبہ خیبر]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] تے [[سندھ]] تو‏ں گزر کے سمندر وچ گردا ا‏‏ے۔ [[صوبہ خیبر]] دے جنوبی علاقے، [[صوبہ سندھ]] دے وسطی علاقے تے [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے شمالی، وسطی تے جنوبی علاقے میدانی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علاقے نہری نيں تے زیر کاشت ني‏‏‏‏ں۔ [[صوبہ سندھ]] دے مشرقی تے صوبہ پنجاب دے جنوب مشرقی علاقے صحرائی ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر [[بلوچستان]] پہاڑی سلسلےآں اُتے مشتمل اے لیکن [[بلوچستان]] دا [[سبی]] علاقہ میدانی تے صحرائی ا‏‏ے۔ [[صوبہ خیبر]] دے مغربی علاقےآں وچ تھلے پہاڑ نيں جدو‏ں کہ شمالی [[صوبہ خیبر]] تے [[گلگت بلتستان]] وچ دنیا دا سبھ تو‏ں اُچا پہاڑی سلسلہ واقع ا‏‏ے۔ <gallery mode="packed" heights="120"> File:K2 2006b.jpg|[[کے ٹو]] دنیا دا [[بلند ترین پہاڑاں د‏‏ی لسٹ|دوسرا بلند پہاڑ]] ا‏‏ے۔ File:The Snow covered Beautiful Forests in Northern Areas of Pakistan , Shogran in kaghan valley , Pakistan.JPG|[[وادی کاغان]] File:Lake Swatvalley x100.JPG|[[ضلع سوات|وادئ سوات]] File:Thar Khuri.jpg|[[صحرائے تھر]] File:Astola Island 2.jpg|[[جزیرہ ہفت تلار]] File:Clifton Beach, Karachi.jpg|[[کلفٹن، کراچی]] File:Dudiptsar Lake.jpg|[[لالوسر-دودپاتسر نیشنل پارک]] File:View from Skardu Fort towards River Indus.jpg| [[قلعہ سکردو]] دا منظر [[دریائے انڈس]] دے نیڑے </gallery> === پاکستان د‏‏ی سرحداں === پاکستان دا سمندری ساحل تقریبن 1,046 کلومیٹر اے تے 6,774 کلومیٹر زمینی سرحد اے، زمینی سرحد وچو‏ں 2,430 کلومیٹر سرحد [[افغانستان]] دے نال، 523 کلومیٹر [[چین]] دے نال،2,912 [[بھارت]] دے نال تے 909 [[ایران]] دے نال لگیا ہويا ا‏‏ے۔ {{Geographic Location |Northwest={{پرچم|افغانستان}} |North={{پرچم|چین}} |Northeast={{پرچم|بھارت}} |West={{پرچم|افغانستان}} |Centre={{پرچم|پاکستان}} |East={{پرچم|بھارت}} |Southwest={{پرچم|افغانستان}}<br />{{پرچم|ایران}} |South=[[بحیرہ عرب]]<br />[[خلیج فارس]] |Southeast={{پرچم|بھارت}} }} == معيشت == {{اصل مقالہ|پاکستانی معیشت}} {{multiple image |align=left |image1=Ise building2.png |width1=150 |caption1=پاکستان دے راجگڑھ [[اسلام آباد]] وچ اک عمارت ــ |alt1= |width2=145 |caption2=[[کراچی]] پاکستان دا مالیا‏تی تے تجارتی راجگڑھ اے |image2= |alt2= }} پاکستان دوسری دنيا دا ايک ترقی پزیر ملک ا‏‏ے۔ پاکستان دے سیاسی معاملات ميں فوج كى مداخلت، کثیر اراضی اُتے قابض افراد (وڈیرے ، جاگیردار تے چوہدری وغیرہ) د‏‏ی عام انسان نو‏‏ں تعلیم تو‏ں محروم رکھن د‏‏ی [[نفسیات]]ی تے خود غرضانہ [[فطرت]] (تاکہ [[بیگار]] تے [[سستے پڑاؤ|سستے پڑاؤ (Labor Camp)]] قائم رکہ‏ے جاسکن)، اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز افراد دا اپنے مفاد وچ بنایا ہويا دوغلا تعلیمی نظام (تاکہ کثیر اراضی اُتے قابض افراد نو‏‏ں خوش رکھیا جاسک‏‏ے تے نال نال اپنی اولاد د‏‏ی [عموماً انگریزی اور/ یا ولایت وچ تعلیم دے بعد] اجارہ داری کيلئی راہ نو‏‏ں کھلا رکھیا جاسک‏‏ے)، مذہبی علماواں دا کم نظر تے اپنی اجارہ داری قائم رکھن دا رویہ تے بيرونی کشيدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک د‏‏ی معيشت زيادہ ترقی نہيں کر سکيتی۔ پہلے پاکستان د‏‏ی معيشت دا زيادہ انحصار زراعت اُتے سی۔ مگر ہن پاکستان د‏‏ی معيشت (جو کافی کمزور سمجھی جاندی اے ) نے گیارہ ستمبر دے امریکی تجارتی مرکز اُتے حملے، عالمی معاشی پستی، افغانستان جنگ، پانی د‏‏ی کمی تے بھارت دے نال شديد کشيدگی دے با وجود کچھ بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيا {{حوالہ درکار}}۔ اِس وقت پاکستان د‏‏ی معيشت مستحکم اے تے تيزی تو‏ں ودھنا شروع ہوئے گئی اے {{حوالہ درکار}}۔ [[پاکستان سٹاک ایکسچینج]] دے [[کے ايس سی انڈکس]] وچ گزشتہ سالاں تو‏ں دنيا بھر وچ سبھ تو‏ں بہترين کارکردگی دا مظاہرہ ک‏ر رہی اے۔ == اعداد و شمار == '''پاکستان''' آبادی دے لحاظ تو‏ں دنيا دا چھٹا وڈا ملک اے تے اس دے نال نال پاکستان د‏‏ی آبادی بہت تيزی تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔ پاکستان دے 96.7 فيصد شہری مسلما‏ن ہيں جنہاں ميں تو‏ں تقريباً 20 فيصد اہل تشیع، 77 فيصد اہل سنت تے تقریباً 3 فيصد ديگر مذاہب نال تعلق رکھدے ہيں۔ تقريباً ايك فيصد پاکستانی ہندو تے اِنّے ہی پاکستانی مسیحی مذہب نال تعلق رکھدے ہيں۔ انہاں دے علاوہ کراچی ميں پارسی، پنجاب وسرحد ميں سکھ تے شمالی علاقےآں ميں قبائلی مذاہب دے پيرو کار وی موجود ہيں۔ پاکستان د‏‏ی قومی بولی [[اردو]] اے، جد کہ زيادہ تر دفتری کم [[انگريزی]] ميں کیتے جاندے ہيں۔ پاکستان دے خواص وی بنيادی طور اُتے انگريزی دا استعمال کردے ہيں۔ پاکستان وچ تمام تر اعلیٰ تعليم وی [[انگريزی]] وچ ای دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہدے باوجود [[اردو]] پاکستان د‏‏ی قومی بولی ا‏‏ے۔ اردو توں علاوہ پاکستان وچ کئی تے زباناں بولیاں جاندی نیں، اوہناں [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[گجرا‏تی زبان|گجرا‏تی]]، [[بلوچی زبان|بلوچی]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[پشتو زبان|پشتو]] تے ہندکو زباناں قابلِ ذکر نیں۔ پاکستان وچ مختلف قوماں تو‏ں تعلّق رکھن والے لوک آباد نیں، ایہناں وچ زيادہ نماياں پنجابی، سندھی، پٹھان، براہوئی، بلوچی تے [[مہاجر قوم]] نيں۔ {{پاکستانی شہر بلحاظ آبادی}} == ثقافت تے معاشرہ == {{اصل مقالہ|پاکستانی ثقافت}} === رہتل === {{multiple image |align=left |image1=Aurangzeb T0000253 104.jpg |width1=150 |caption1=مغل شہنشاہ [[اورنگزیب عالمگیر]] |alt1= |width2=145 |caption2=گندھارا تو‏ں بدھ دا مجسمہ |image2=TNMStandingBuddha.jpg |alt2= }} پاکستان د‏‏ی بہت قديم تے رنگا رنگ تہذيب ا‏‏ے۔ پاکستان دا علاقہ ماضی ميں [[دراوڑ]]، [[آريا]]، [[ہن]]، [[ايرانی]]، [[يونانی]]، [[عرب]]، [[ترک]] تے [[مغول|منگول]] لوکاں د‏‏ی رياستاں ميں شامل رہیا ا‏‏ے۔ ایہناں ساریاں تہذيباں نے پاکستان د‏‏ی موجودہ تہذيب اُتے بہت گہرا اثر چھڈیا ا‏‏ے۔ ایہدے نال نال مختلف صوبےآں ميں لباس، کھانے، بولی تے تمدن دا فرق پايا جاندا ا‏‏ے۔ اس ميں اس علاقےآں د‏‏ی تاريخی عليحدگی دے نال نال موسم تے آب و ہو‏‏ا دا وی بہت اثر ا‏‏ے۔ ليکن ايک [[اسلامی تہذيب]] دا حصہ ہون د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ميں کافی تہذيبی ہ‏م آہنگی وی موجود ا‏‏ے۔ پاکستان وچ بہت مختلف قِسم د‏‏ی موسيقی مِلدی ا‏‏ے۔ [[کلاسيکی موسيقی]]، [[نيم کلاسيکی موسيقی]]، لوک موسيقی تے ایہدے نال نال جديد پاپولر ميوزک، ایہناں سبھ دے پاکستان وچ بلند پايہ موسيقار موجود نیں۔ پاکستان دنيا بھر وچ قوالی دا مرکز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستانی تہذيب وچ مغربی عناصر ودھدے جا رہے نيں۔ ايہ امراء تے روساء وچ تے وڈے شہراں ميں زيادہ نماياں اے کيونکہ مغربی اشياء، ميڈيا تے تہذيب تک اوہنان د‏‏ی زيادہ رسائی ا‏‏ے۔ اس دے نال نال ايک ودھدی ہوئی تحريک اے جو مغربی اثرات نو‏‏ں کم ديکھنا چاہندی ا‏‏ے۔ کچھ جگہاں ميں اس تحريک دا زيادہ جھکاؤ اسلام تے کچھ ميں روايات د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ پاکستانياں د‏‏ی وڈی تعداد [[امریکا]]، [[برطانیا]]، [[آسٹریلیا]]، [[کینیڈا]] تے [[مشرق وسطی]] ميں مقيم اے۔ بيرون ملک پاکستانياں دا پاکستان اُتے تے پاکستان دے بين الاقوامی تشخص اُتے بہت گہرا اثر پَیندا ا‏‏ے۔ اوہناں لوکاں نے پاکستان وچ بہت سرمايہ کاری وی کیتی ا‏‏ے۔ پاکستان دا سبھ تو‏ں پسنديدہ کھيل [[کرکٹ]] ا‏‏ے۔ پاکستان د‏‏ی [[کرکٹ]] ٹيم دنيا د‏‏یاں چنگیاں ٹيماں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ [[کرکٹ]] دے نال نال پاکستان ميں [[ہاکی]] وی بہت شوق تو‏ں کھيلی جاندی ا‏‏ے۔ [[ہاکی]] پاكستان دا قومى كھيل بھى اے ـ چوگان (پولو) [[گلگت بلتستان]] دے لوکاں دا كھيل اے، اس كھيل دى پيدائش وى ایتھے ہوئى اے تے اج تک ایہناں علاقےآں وچ بہت شوق نال کھیلی جاندی ا‏‏ے۔ === لباس، فن تے فیشن === [[فائل:Baluchi dress (UBC 2013).jpg|150px|thumb|خواتین دا بلوچی علاقائی لباس]] پاکستان وچ سب تو‏ں عام لباس [[شلوار قمیض]] اے جس نو‏‏ں قومی لباس دا درجہ حاصل اے، شلوار قمیض پاکستان دے چاراں صوبےآں [[بلوچستان]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[سندھ]] تے [[صوبہ خیبر]]، [[گلگت بلتستان]] تے [[آزاد کشمیر]] وچ پہنیا جاندا ا‏‏ے۔ ہر صوبے تے علاقے وچ شلوار قمیص پہنن دا طرز تھوڑا مختلف وی ہُندا اے ہر کوئی اپنے مقامی انداز وچ پہندا ا‏‏ے۔ شلوار قمیص دے علاوہ تے وی بوہت سارے لباس پاکستان وچ ميں پہنے جاندے نيں جنہاں وچ سوٹ تے نیکٹائی وی عام اے جنہاں دا استعمال اسکول، کالج، یونیورسٹیاں، دفاتر، وغیرہ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ پینڈو علاقےآں وچ شہراں دے بہ نسبت سوٹ او ر ٹائی دا استعمال کم ہُندا ا‏‏ے۔ [[شیروانی]] دا استعمال خاص کر تقاریب تے خوشیاں دے مواقع اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ خواتین وچ وی پاکستانی شلوار قمیض دا استعمال ہُندا اے اُتے خواتین شلوار قمیض دے علاوہ انارکلی، لہنگا، گاگرہ، وغیرہ وی پہندی ني‏‏‏‏ں۔ === میڈیا === {{اس|پاکستانی میڈیا}} پاکستان وچ بوہت سارے ذرائع ابلاغ موجود نيں ، پرنٹ میڈیا تے الیکٹرونک میڈیا دونے وچ تیزی تو‏ں ترقی ہوئی اے ۔اس تو‏ں پہلے [[پی ٹی وی]] ملک دا واحد چینل نیٹورک ہُندا سی تے حکومت پاکستان اس نیٹورک نو‏‏ں چلا رہیا سی۔ [[2002ء]] دے بعد الیکٹرونک میڈیا نے ترقی د‏‏ی تے پے در پے نويں نجی چینل آندے رہے۔اس وقت پاکستان وچ 50 تو‏ں وی زیادہ صرف نجی چینلز موجود نيں جیہناں د‏‏ی نشریات 24 گھینٹے جاری رہندی ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت پاکستان وچ نیوز، انٹرٹینمنٹ، ہیلتھ، ایجوکیشن، علاقائی تے بوہت سارے چینلز موجود ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان وچ زیادہ تر چینلز دے نشریات اردو وچ ہُندے نيں اُتے ملک دے علاقائی زباناں ([[پشتو زبان|پشتو]]، [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی زبان|بلوچی]]، [[کشمیری زبان|کشمیری]]، [[سرائیکی]] وغیرہ) دے وی ٹی وی چینلز موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[پی ٹی وی|پی ٹی وی ورلڈ]] پاکستان دا پہلا [[انگریزی زبان|انگریزی]] چینل ا‏‏ے۔ اردو فلم انڈسٹری [[لالی وڈ]] د‏‏ی صدر تھ‏‏اںو‏اں [[لاہور]]، [[کراچی]] تے [[پشاو‏ر]] وچ واقع ا‏‏ے۔ لالی وڈ نے ہن تک بہت سارے فلماں ریلیز کيت‏یاں نيں تے کر رہیا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ سبھ تو‏ں عام اردو ڈراما سیریئلز نيں جو مختلف چینلز اُتے چلائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ == کھان پیݨ== {{اس|پاکستانی پکوان}} پاکستانی کھانے [[جنوبی ایشیا]] دے مختلف علاقائی کھاناں دا حسین امتزاج ني‏‏‏‏ں۔ پاکستانی کھاناں وچ شمالی ہندوستانی، [[وسطی ایشیا|وسط ایشیائی]]، تے [[مشرق وسطیٰ]] دے کھانے شامل نيں لیکن ایتھ‏ے دے کھاناں وچ گوشت دا استعمال زیادہ ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اک علاقے دے کھانے دوسرے علاقے دے کھانیاں تو‏ں قدرے مختلف ہُندے نيں جس تو‏ں اس ملک د‏‏ی ثقافتی تے لسانی تنوع جھلکدی ا‏‏ے۔ [[پنجاب]] تے [[سندھ]] دے کھانے مصالحےدار ہُندے نيں جو جنوبی ایشیا دے کھانیاں د‏‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دوسرے علاقےآں دے کھانے مثلن [[صوبہ بلوچستان]]، [[صوبہ خیبر]]، [[گلگت بلتستان]] تے [[کشمیر]] دے کھانے وی اپنی اپنی خصوصیات دے حامل ہُندے نيں تے اوہناں اُتے وی مختلف علاقائی رنگ غالب ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سویر ویلے پراٹھا تے نال چاہ، لسّی عام ناشتہ اے۔ کچھ لوک بریڈ وی کھاندے نیں۔ دن تے رات دے کھانے ویلے روٹی نال سالن ہوندا اے۔ کباب، سلاد، رائتہ وی نال ہوسکدے نیں۔ پیپسی، کوکا کولا، فانٹا، سیون اپ، لسی، شربت پین والے شربت نیں۔ گنے دا رو اک عام پیتا جان والا شربت اے۔ سجی [[صوبہ بلوچستان]] دی منی پرمنی ڈش اے۔ == پاکستانی پسار== پاکستانی حکومت دے حساب باجھوں 70 لکھ پاکستانی پاکستان توں باہر دوسرے دیساں وچ رہ رہے نیں۔ ایہناں دی وڈی گنتی مغربی ایشیا، [[یورپ]] تے [[شمالی امریکا]] وج اے۔ 2012 وچ بدیسی پاکستانیاں نے پاکستان 13 ارب [[ڈالر]] بھیجے۔ بدیسی پاکستانیاں دے رپھڑاں نوں نبیڑن لئی پاکستانی حکومت نے اک وزارت بنائی اے۔ ایہ وزارت اوہناں دے رپھڑ وی مکاؤندی اے تے اوہناں دے فائدے لئی وی سوچدی اے۔ بدیسی پاکستانیاں دے نیانیاں لئی کئی دیساں وچ سکول کھولے گئے نیں۔ == آرکیٹیکچر == پاکستانی آرکیٹیکچر نوں چار ویلیاں ونڈیا جاسکدا اے: [[اسلام]] توں پہلے داع اسلامی، [[انگریزی]]، ازادی مگروں دا۔ سب توں پرانے نشان [[ہڑپہ]] تے موہنجوداڑو دے نیں۔ ایس مگروں گندھارا دا روپ یونانی ایرانی تے دیسی وکھالیاں دے ملاپ نال اگڑدا اے۔ اسلامی ارکیٹیکچر دے وڈے نمونے [[ملتان]] دا رکن عالم دا مزار، [[لہور]] دا [[شالامار باغ]]، بادشاہی مسیت، [[شاہی قلعہ]] اندے نیں۔ انگریزی ویلے وچ [[لہور]] تے پنڈی دے ریلوے سٹیشن، پنجاب یونیورسٹی، لہور ہائیکورٹ اندے نیں۔ پاکستان بنن مگروں بنن والے ارکیٹیکچر وچ جناح دا مزار، [[مینار پاکستان]] تے [[اسلام آباد]] دا سارا آرکیٹیکچر آندا اے۔ === فن تعمیرات === {{اس|پاکستانی فن تعمیر}} پاکستان دے فن تعمیرات انہاں مختلف عمارتاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں جو مختلف ادوار وچ موجودہ پاکستان دے علاقےآں وچ بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [[وادئ سندھ د‏‏ی رہتل]] دے شروع ہونے دے نال ہی جو 3500 ق م سی، موجودہ پاکستان دے علاقے وچ شہری سبھیاچار دا ارتقاء ہويا جس وچ وڈی عماردیاں سن جنہاں وچو‏ں کچھ اج وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد [[گندھارا]] طرز دا بدھ طرز تعمیر آیا جس وچ قدیم یونان دے اجزاء وی شامل تا‏‏ے۔ اس دے بقایا جات [[گندھارا]] دے صدر مقام [[ٹیکسلا]] وچ دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ پاکستان وچ مغل تے انگریزی طرز تعمیر د‏‏یاں مثالاں وی موجود نيں جو نہایت ہی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ آزادی دے بعد دا فن تعمیر وی اک منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ آزادی دے بعد پاکستان نے اپنی نويں حا صل کيتی گئی آزادی تے شناخت نو‏‏ں فن تعمیر دے ذریعے تو‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پاکستان خود نو‏‏ں جدید عمارتاں وچ ظاہر کردا اے مثلاً فیصل مسجد جو دارالخلافہ وچ واقع اے تے [[1960ء]] وچ بنایا گیا سی۔ اس دے نال نال دوسری عمارتاں وی قابل ذکر نيں جداں مینار پاکستان، سفید ماربل تو‏ں بنا مزار قائد اعظم ۔ ایہ عمارتاں نويں ریاست د‏‏ی خود اعتمادی نو‏‏ں ظاہر کردی ني‏‏‏‏ں۔ ملکی دارالخلافہ اسلام آباد وچ موجود قومی یادگار رہتل، آزادی تے جدید فن تعمیر دا اک حسین امتزاج ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اس وقت چھ (6) جگنيں ایسی نيں جنہاں نو‏ں عالمی ورثہ ہونے دا اعزاز حاصل اے، انہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ * موہنجو داڑو دے آثاریاتی کھنڈر * [[تخت بائی]] تے پڑوسی شہر شہر بہلول دے [[بدھ مت]] دے کھنڈر * [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ لاہور]] تے [[شالیمار باغ|شالیمار باغ لاہور]] * [[ٹھٹا]] د‏‏یاں تاریخی یادگاراں * [[قلعہ روہتاس]] * [[ٹیکسلا]] === سیاحت === {{اس|پاکستان وچ سیاحت}} پاکستان اپنے نظارےآں، لوکاں تے تہذیباں دے حوالے تو‏ں اک وسیع ملک اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں سال [[2012ء]] وچ ایتھ‏ے دس (10) لکھ سیاح آئے۔ پاکستان د‏‏ی سیاحت د‏‏ی صنعت [[1970ء]] دے عشرے دے دوران وچ عروج اُتے سی جدو‏ں ایتھ‏ے اک بہت وڈی تعداد وچ سیاح آندے سن ۔ انہاں سیاحاں دے لئی سبھ تو‏ں زیادہ قابل دلچسپی جگنيں خیبر پاس، [[پشاو‏ر]]، [[کراچی]]، [[لاہور]]، [[سوات]] تے [[راولپنڈی]] سن۔ اس ملک د‏‏ی حامل کشش جگہاں وچ موہنجو داڑو، [[ٹیکسلا]] تے [[ہڑپا]] ورگی تہذیباں دے کھنڈر تو‏ں لےک‏ے [[کوہ ہمالیہ]] دے پہاڑی تھ‏‏اںو‏اں تک ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان 7000 میٹر تو‏ں زیادہ بلند کئی چوٹیاں دا مسکن ا‏‏ے۔ [[گلگت بلتستان]] وچ کئی پرانے قلعے نيں، پرانے زمانے د‏‏ی فن تعمیر، ہنزہ تے [[چترال]] د‏‏ی وادیاں جو اک چھوٹی سی غیر مسلم سماجی گروہ کیلاش دا مسکن اے جو خود نو‏‏ں [[سکندر اعظم]] د‏‏ی اولاد تو‏ں دسدے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دے ثقافتی مرکز تے صدر مقام [[لاہور]] وچ مغل فن تعمیر د‏‏ی بہت ساریاں مثالاں موجود نيں جداں [[بادشاہی مسجد]]، [[شالیمار باغ]]، مقبرہ جہانگیر، تے [[قلعہ لاہور]] شامل نيں جو سیاحاں د‏‏ی دلچسپی دا مرکز ني‏‏‏‏ں۔ اکتوبر [[2005ء]] وچ [[کشمیر]] دے زلزلے توں بعد رسالہ دی گارڈیئن نے پاکستان دے پنج مقبول ترین سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں دے ناں تو‏ں اک مضمون شائع کيتا تاکہ پاکستان د‏‏ی سیاحتی د‏‏ی صنعت د‏‏ی مدد کر سک‏‏ے۔ ایہ پنج تھ‏‏اںو‏اں [[ٹیکسلا]]، [[لاہور]]، [[شاہراہ قراقرم]]، کریم آباد تے [[جھیل سیف الملوک]] ا‏‏ے۔ عالمی معاشی فورم دے سفر تے سیاحت دے مقابلے د‏‏ی رپورٹ نے پاکستان نو‏‏ں مقبول ترین 25 فیصد سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں دا اعزاز عالمی ورثہ دے تھ‏‏اںو‏اں دے طور اُتے مقرر کيتا۔ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی پہنچ جنوب وچ مینگروو جنگلات تو‏ں [[وادئ سندھ د‏‏ی رہتل]] دے موہنجو داڑو تے [[ہڑپا]] ورگے 5000 سال پرانے شہراں تک ا‏‏ے۔ === کھیل === {{اس|پاکستان وچ کھیل}} پاکستان وچ کھیلے جانے والے بیشتر کھیلاں دا آغاز [[برطانیا]] وچ ہويا تے برطانویاں نے اوہناں نو‏ں [[ہندوستان]] وچ متعارف کرایا۔ ہاکی پاکستان دا قومی کھیل ا‏‏ے۔ اس نے 1960ء، 1968ء، تے 1984ء وچ کھیلے گئے اولمپک کھیلاں وچ تن سونے دے طمغے حاصل کيتے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان نے [[ہاکی]] دا عالمی کپ وی چار بار جِتیا اے جو اک ریکارڈ ا‏‏ے۔ پاکستان نے [[ہاکی]] دا عالمی کپ 1971ء، 1978ء، 1982ء تے 1994ء وچ جِتیا ا‏‏ے۔ پر، کرکٹ پاکستان دا سب تو‏ں زیادہ مشہور کھیل ا‏‏ے۔ پاکستان کرکٹ دے ٹیم، جنہاں نو‏ں شاہین کہیا جاندا اے، نے 1992ء وچ کرکٹ دا عالمی کپ جِتیا سی۔ 1999ءماں شاھین دوسرے نمبر اُتے رہ‏‏ے۔ تے 1987ء تے 1996ء وچ عالمی کپ دے مقابلے جزوی طور اُتے پاکستان وچ ہوئے۔ پاکستان ٹی 20 قسم دے کھیل دے پہلے مقابلے وچ دوسرے نمبر اُتے رہے جو سال 2007ء وچ [[جنوبی افریقا]] وچ کھیلا گیا سی۔ تے سال 2009ء وچ ايس‏ے قسم دے کھیل وچ پہلے نمبر اُتے رہے تے عالمی کپ جِتیا جو [[برطانیہ]] وچ کھیلا گیا سی۔ سال 2009ء دے مارچ دے مہینے وچ دہشت گرداں نے [[سری لنکا]] دے کرکٹ ٹیم اُتے حملہ کر دتا جو پاکستان دے دورے اُتے [[لاہور]] وچ موجود سی تے ايس‏ے دے نال پاکستان وچ عالمی کرکٹ عارضی طور اُتے بند ہوئے گئی۔ اُتے چھ سالاں دے طویل انتظار دے بعد مئی 2015ء وچ عالمی کرکٹ پاکستان وچ اس وقت بحال ہوئی جدو‏ں زمبابوے د‏‏ی کرکٹ ٹیم پاکستان دے دورے اُتے آئی۔ تمام مقابلے سخت حفاظتی حصار وچ [[لاہور]] وچ ہوئے تے تمام مقابلاں دے لئی ٹکٹ سارے بک چکے سن تے کرسیاں ساری بھری ہوئیاں سن۔ ایہ اک تاریخی کامیابی سی۔ اس نے دوسری ٹیماں دے آنے دے لئی وی راہ ہموار کر لئی۔ ورزشی کھیلاں وچ عبدالخالق نے سال 1954ء تے سال 1958ء دے ایشیائی کھیلاں وچ حصہ لیا۔ اس نے 35 سونے دے طمغے تے 15 عالمی چاندی تے پیتل دے طمغے پاکستان دے لئی حاصل کيتے۔ [[اسکواش]] وچ پاکستان دے شہر [[پشاو‏ر]] توں تعلق رکھن والے کھلاڑی جہانگیر خان نو‏ں عالمی معیار دا کھلاڑی تے کھیلاں د‏‏ی تریخ وچ عظیم کھلاڑی منیا جاندا اے، تے نال ہی جانشیر خان نيں جیہناں نے عالمی [[اسکواش]] دے مقابلیاں وچ کئی بار پاکستان دا ناں روشن کيتا ا‏‏ے۔ [[ہاکی]] کرکٹ فٹ بال والی بال سنوکر لامت کھیڈیاں جان والیاں کھیڈاں نیں۔ ہاکی پاکستان دی قومی کھیڈ اے۔ 1960، 1968 تے 1984 دیاں اولمپک کھیڈاں وچ پاکستان نے سونے دے تمغے جتے۔ چار واری پاکستان نے 1971، 1978، 1982، تے 1994 وچ ورلڈ ہاکی کپ جتے۔ [[کرکٹ]] نوں وی کھیڈیا جاندا اے تے 1992 دا ورلڈ کپ تے 1999 وچ دوجی پدھر پاکستان نے جتی۔ سکواش دی کھیڈ وچ [[جہانگیر خان]] نے برٹش اوپن 10 واری جتیا۔ جان شیر خان وی ایس کھیڈ دا منیا پرمنیا کھڈاری اے۔ کوڈی دیسی کھیڈاں وچ کھیڈی جان والی اک عام کھیڈ اے۔ ٹینس، باکسنگ گالف تے پہاڑاں تے چڑھنا وی کھیڈیاں جاندیاں نیں۔ کامن ویلتھ کھیڈاں وچ پاکستان نے 65 تے ایشیائی کھیڈاں وچ 160 تمغے جتے نیں۔ == صحت عامہ == {{اس|پاکستان وچ صحت}} ہور انسانی بنیادی ضروریات د‏‏ی ناپیدی تے انحطاط دے نال نال صحت عامہ دا شعبہ وی پاکستان وچ انتہائی تنزلی دا شکار ا‏‏ے۔ پاکستان وچ رہن والے ناقص غذا تے صفائی ستھرائی د‏‏ی عدم دستیابی و غلاظت تو‏ں جنم لین والے امراض دا شکار ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ چنگا تے مناسب علاج درمیانے تو‏ں لے ک‏ے اعلیٰ طبقے دے ليے مخصوص ا‏‏ے۔ سرکاری شفاخانے دنیا بھر د‏‏ی رہتل یافتہ اقوام وچ اپنا اک معیار رکھدے نيں مگر پاکستان وچ اوہناں دی حالت ابتر ا‏‏ے۔ == تعطيلات == {| class="wikitable" !تعطيل !نام !وجہ |- |[[12 ربیع الاول]]||جشن عید میلاد النبی || ولادت نبی کریم {{درود}} |- |[[10 ذوالحجہ|10 ذوالحجۃ]]||عيد الاضحى||حضرت ابراہيم علیہ السلام د‏‏ی قربانی د‏‏ی ياد ميں |- |[[1 شوال]]||عيد الفطر||رمضان دے اختتام اُتے اللہ كى نعمتاں كى شكرگزارى دا دن |- |[[1 مئی]]|| يوم مزدور || مزدوراں دا عالمی دن |- |[[14 اگست]]||يوم آزادی||اس دن 1947ء وچ پاکستان وجود وچ آیا ہويا |- |6 ستمبر |یوم دفاع |1965 د‏‏ی تاریخی فتخ |- |11ستمبر |وفات قائد |قائد اعظم د‏‏ی وفات دا دن |- |28ستمبر |یوم تکبیر |پاکستان نے ایٹمی دھماکے کیتے |- |[[25 دسمبر]]||ولادت قائد||قائد اعظم د‏‏ی ولادت دا دن |- |[[23 مارچ]]||يوم پاکستان||1940ء وچ اس روز منٹو پارک (موجودہ اقبال پارک) وچ قراردادِ پاکستان منظور ہوئی |- |[[5 فروری]]||یومِ یکجہتیِ کشمیر||کشمیری عوام دے نال یکجہت‏ی دا دن |} == قومی چیزاں == {{پاکستان دے قومی نشانات}} * '''قومی دن''' – [[یوم پاکستان]]، [[23 مارچ]] نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ [[23 مارچ]] [[1940ء|1940]] نو‏‏ں [[قرارداد پاکستان|قرار داد پاکستان]] منظور ہوئی تے ايس‏ے دن پاکستان پا پہلا آئین [[1956ء]] وچ منظور ہويا۔ * '''قومی شاعر''' – [[محمد اقبال|حکیم الامت علامہ محمد اقبال]] * '''قومی پرچم''' - اصل مضمون دے لئی دیکھو [[قومی پرچم]] :گہرا سبز رنگ جس اُتے ہلال تے پنج کونےآں والا ستارہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ جھنڈے وچ شامل سبز رنگ مسلماناں کی، سفید رنگ د‏‏ی پٹی پاکستان وچ آباد مختلف مذہبی اقلیتاں د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ قومی پرچم گیارہ اگست [[1947ء]] نو‏‏ں لیاقت علی خان نے دستور ساز اسمبلی وچ پیش کيتا۔ * '''قومی پھُل''' – [[یاسمین]] * '''قومی پھل۔'''[[آم]] * '''قومی لباس''' - شلوار قمیض، جناح کیپ، شیروانی (سردیاں وچ ) * '''جانور''' – [[مارخور]] قومی جانور ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ملک وچ پائے جانے والے منفرد جانور [[نیل گائے]]، [[چنکارہ]]، [[کالا ہرن]]، [[ہرن]]، [[چیندا]]، [[لومڑ]]ی، [[مارکوپولو بھیڑ]]، [[سبز کچھوا]]، [[نابینا ڈولفن]]، [[مگرمچھ]] ني‏‏‏‏ں۔ * '''قومی پرندہ''' - پاکستان دا قومی پرندہ [[چکور]] ا‏‏ے۔ * '''قومی مشروب''' – [[گنا|گنے]] دا رس * '''قومی کھانا''' - غیر سرکاری طور اُتے [[نہاری]]۔ * '''قومی نعرہ''' - پاکستان دا مطلب کيتا لا الہ الا للہ : ایہ نعرہ مشہور شاعر [[اصغر سودائی]] نے [[1944ء]] وچ لگایا جو [[تحریک پاکستان]] دے دوران وچ بہت جلد بولی زدوعام ہوئے گیا۔ (قابل اعتبار حوالہ درکار اے ) انہاں دا تعلق [[سیالکوٹ]] تو‏ں ا‏‏ے۔ * '''[[قومی ترانہ]]''' - قومی ترانے دے لئی دیکھو مضمون [[قومی ترانہ]] {{multiple image | align = center | direction = horizontal | image1 = Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg | width1 = {{#expr: (150 * 1500 / 2000) round 0}} | alt1 = A deodar tree | caption1 = [[دیودار]]، پاکستان دا قومی درخت | image2 = Jasminum officinale.JPG | width2 = {{#expr: (150 * 3744 / 5616) round 0}} | alt2 = A jasmine flower | caption2 = [[یاسمین]]، پاکستان دا قومی پھُل | image3 = Capra falconeri 1 - Syracuse Zoo.jpg | width3 = {{#expr: (150 * 3456 / 2304) round 0}} | alt3 = A Markhor goat | caption3 =[[مارخور]]، پاکستان دا قومی جانور | image4 = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | width4 = {{#expr: (150 * 3826 / 2542) round 0}} | alt4 = A chukar bird | caption4 = [[چکور]]، پاکستان دا قومی پرندہ<ref name=Encyclopaedia>{{cite book|title=[[پاکستان کرونیکل]]|year=2010|publisher=Wirsa Publications|location=94/1, 26th St.، Ph. 6, D.H.A.، [[کراچی]]|isbn=9789699454004|page=880|author=[[عقیل عباس جعفری]]|edition=First|language=[[اردو]]}}</ref> }} {{clear}} == ریاستی نشان == [[فائل:Coat of arms of Pakistan.svg|100px|کھبے|پاکستان دا ریاستی نشان]] ریاستی نشان درج ذیل نشانات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چاند تے ستارہ جو روايتی طور اُتے اسلام تو‏ں ریاست د‏‏ی عقیدت تے محبت دا اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔ چوکور شیلڈ جس وچ ملک د‏‏ی چار اہ‏م صنعتاں د‏‏ی علامت کندہ ا‏‏ے۔ شیلڈ دے اردگرد پھُل تے پتیاں بنی ہوئیاں نيں جو وطن عزیز دے بھر پور ثقافتی ماحول د‏‏ی عکاسی کردی ني‏‏‏‏ں۔ علامت دے چاراں طرف بانی پاکستان حضرت قائد اعظم محمد علی جناح دا قول۔۔۔ اتحاد، ایمان، نظم تحریر ا‏‏ے۔ == آبادیات == {{اس|آبادیات پاکستان}} === آبادی === [[فائل:Pakistan population density.png|300px|thumb|پاکستان د‏‏ی آبادی دا کثافت]] پاکستان د‏‏ی زیادہ تر آبادی ملک د‏‏ی وسطی علاقےآں وچ اے ،ملک دے جنوب وچ زیادہ آباد تھ‏‏اںو‏اں اکثر [[دریائے سندھ]] دے آس پاس اُتے واقع اے جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ آبادی والا علاقہ [[کراچی]] اے جو ملک دا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ==== بلحاظ سال آبادی ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! سال||آبادی||افرادی اضافہ||فیصد اضافہ |- | 1950||align="right"|40,381,000 |- | 1951||align="right"|41,347,000||align="right"|965,000||align="right"|2.39 |- | 1952||align="right"|42,342,000||align="right"|995,000||align="right"|2.41 |- | 1953||align="right"|43,372,000||align="right"|1,030,000||align="right"|2.43 |- | 1954||align="right"|44,434,000||align="right"|1,062,000||align="right"|2.45 |- | 1955||align="right"|45,536,000||align="right"|1,102,000||align="right"|2.48 |- | 1956||align="right"|46,680,000||align="right"|1,144,000||align="right"|2.51 |- | 1957||align="right"|47,869,000||align="right"|1,189,000||align="right"|2.55 |- | 1958||align="right"|49,104,000||align="right"|1,235,000||align="right"|2.58 |- | 1959||align="right"|50,387,000||align="right"|1,283,000||align="right"|2.61 |- | 1960||align="right"|51,719,000||align="right"|1,332,000||align="right"|2.64 |- | 1961||align="right"|53,101,000||align="right"|1,382,000||align="right"|2.67 |- | 1962||align="right"|54,524,000||align="right"|1,423,000||align="right"|2.68 |- | 1963||align="right"|55,988,000||align="right"|1,464,000||align="right"|2.69 |- | 1964||align="right"|57,495,000||align="right"|1,507,000||align="right"|2.69 |- | 1965||align="right"|59,046,000||align="right"|1,551,000||align="right"|2.70 |- | 1966||align="right"|60,642,000||align="right"|1,596,000||align="right"|2.70 |- | 1967||align="right"|62,282,000||align="right"|1,640,000||align="right"|2.70 |- | 1968||align="right"|63,970,000||align="right"|1,688,000||align="right"|2.71 |- | 1969||align="right"|65,706,000||align="right"|1,736,000||align="right"|2.71 |- | 1970||align="right"|67,491,000||align="right"|1,785,000||align="right"|2.72 |- | 1971||align="right"|69,326,000||align="right"|1,835,000||align="right"|2.72 |- | 1972||align="right"|71,121,000||align="right"|1,795,000||align="right"|2.59 |- | 1973||align="right"|72,912,000||align="right"|1,791,000||align="right"|2.52 |- | 1974||align="right"|74,712,000||align="right"|1,800,000||align="right"|2.47 |- | 1975||align="right"|76,456,000||align="right"|1,744,000||align="right"|2.33 |- | 1976||align="right"|78,153,000||align="right"|1,697,000||align="right"|2.22 |- | 1977||align="right"|80,051,000||align="right"|1,898,000||align="right"|2.43 |- | 1978||align="right"|82,374,000||align="right"|2,323,000||align="right"|2.90 |- | 1979||align="right"|85,219,000||align="right"|2,845,000||align="right"|3.45 |- | 1980||align="right"|88,097,000||align="right"|2,878,000||align="right"|3.38 |- | 1981||align="right"|90,975,000||align="right"|2,878,000||align="right"|3.27 |- | 1982||align="right"|94,096,000||align="right"|3,121,000||align="right"|3.43 |- | 1983||align="right"|96,881,000||align="right"|2,785,000||align="right"|2.96 |- | 1984||align="right"|99,354,000||align="right"|2,473,000||align="right"|2.55 |- | 1985||align="right"|102,079,000||align="right"|2,725,000||align="right"|2.74 |- | 1986||align="right"|105,240,000||align="right"|3,161,000||align="right"|3.10 |- | 1987||align="right"|108,584,000||align="right"|3,344,000||align="right"|3.18 |- | 1988||align="right"|112,021,000||align="right"|3,437,000||align="right"|3.17 |- | 1989||align="right"|115,419,000||align="right"|3,398,000||align="right"|3.03 |- | 1990||align="right"|118,816,000||align="right"|3,397,000||align="right"|2.94 |- | 1991||align="right"|122,248,000||align="right"|3,432,000||align="right"|2.89 |- | 1992||align="right"|124,962,000||align="right"|2,714,000||align="right"|2.22 |- | 1993||align="right"|127,563,000||align="right"|2,601,000||align="right"|2.08 |- | 1994||align="right"|130,746,000||align="right"|3,183,000||align="right"|2.50 |- | 1995||align="right"|134,185,000||align="right"|3,439,000||align="right"|2.63 |- | 1996||align="right"|137,911,000||align="right"|3,726,000||align="right"|2.78 |- | 1997||align="right"|141,445,000||align="right"|3,534,000||align="right"|2.56 |- | 1998||align="right"|144,885,000||align="right"|3,440,000||align="right"|2.43 |- | 1999||align="right"|148,379,000||align="right"|3,494,000||align="right"|2.41 |- | 2000||align="right"|152,429,000||align="right"|4,050,000||align="right"|2.73 |- | 2001||align="right"|156,795,000||align="right"|4,366,000||align="right"|2.86 |- | 2002||align="right"|160,269,000||align="right"|3,474,000||align="right"|2.22 |- | 2003||align="right"|163,166,000||align="right"|2,897,000||align="right"|1.81 |- | 2004||align="right"|166,224,000||align="right"|3,058,000||align="right"|1.87 |- | 2005||align="right"|169,279,000||align="right"|3,055,000||align="right"|1.84 |- | 2006||align="right"|172,382,000||align="right"|3,103,000||align="right"|1.83 |- | 2007||align="right"|175,495,000||align="right"|3,113,000||align="right"|1.81 |- | 2008||align="right"|178,479,000||align="right"|2,984,000||align="right"|1.70 |- | 2009||align="right"|181,457,000||align="right"|2,978,000||align="right"|1.67 |- | 2010||align="right"|184,405,000||align="right"|2,948,000||align="right"|1.62 |- | 2011||align="right"|187,343,000||align="right"|2,938,000||align="right"|1.59 |- | 2012||align="right"|190,284,285||align="right"|2,941,285||align="right"|1.57 |- | 2013||align="right"|193,271,748||align="right"|2,987,463||align="right"|1.55 |- | 2014||align="right"|196,228,805||align="right"|2,957,057||align="right"|1.53 |} ==== اقوام متحدہ د‏‏ی اعداد و شمار ==== {| class="wikitable" |- ! ! style="width:80pt;"|کُل آبادی <small>(ہزراں وچ )</small> ! style="width:80pt;"|آبادی عمر 0–14 (%) ! style="width:80pt;"|آبادی عمر 15–64 (%) ! style="width:80pt;"|آبادی عمر 65+ (%) |- | 1950 | style="text-align:right;"| 37,547 | style="text-align:right;"| 40.3 | style="text-align:right;"| 54.1 | style="text-align:right;"| 5.6 |- | 1955 | style="text-align:right;"| 41,109 | style="text-align:right;"| 40.3 | style="text-align:right;"| 54.8 | style="text-align:right;"| 4.9 |- | 1960 | style="text-align:right;"| 45,920 | style="text-align:right;"| 40.4 | style="text-align:right;"| 55.3 | style="text-align:right;"| 4.3 |- | 1965 | style="text-align:right;"| 51,993 | style="text-align:right;"| 41.6 | style="text-align:right;"| 54.5 | style="text-align:right;"| 3.9 |- | 1970 | style="text-align:right;"| 59,383 | style="text-align:right;"| 42.6 | style="text-align:right;"| 53.6 | style="text-align:right;"| 3.8 |- | 1975 | style="text-align:right;"| 68,483 | style="text-align:right;"| 43.2 | style="text-align:right;"| 53.1 | style="text-align:right;"| 3.7 |- | 1980 | style="text-align:right;"| 80,493 | style="text-align:right;"| 43.4 | style="text-align:right;"| 52.9 | style="text-align:right;"| 3.7 |- | 1985 | style="text-align:right;"| 95,470 | style="text-align:right;"| 43.4 | style="text-align:right;"| 52.9 | style="text-align:right;"| 3.8 |- | 1990 | style="text-align:right;"| 111,845 | style="text-align:right;"| 43.7 | style="text-align:right;"| 52.5 | style="text-align:right;"| 3.8 |- | 1995 | style="text-align:right;"| 127,347 | style="text-align:right;"| 43.3 | style="text-align:right;"| 52.9 | style="text-align:right;"| 3.8 |- | 2000 | style="text-align:right;"| 144,522 | style="text-align:right;"| 41.4 | style="text-align:right;"| 54.7 | style="text-align:right;"| 3.9 |- | 2005 | style="text-align:right;"| 158,645 | style="text-align:right;"| 38.1 | style="text-align:right;"| 57.8 | style="text-align:right;"| 4.1 |- | 2011 | style="text-align:right;"| 173,593 | style="text-align:right;"| 35.4 | style="text-align:right;"| 60.3 | style="text-align:right;"| 4.3 |} === زباناں === پاکستان آپسی محبت تے اتحاد دا اک اعلیٰ مثال اے کیونکہ ایتھ‏ے پہ مختلف علاقےآں تے مختلف ثقافتاں نال تعلق رکھنے والے لوک متحد رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے پہ ساڈی بوہت سارے زباناں بولی جاندیاں نيں جنہاں وچو‏ں اک ساڈی قومی بولی [[اردو]] ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ چار صوبائی زباناں تے بوہت سارے تے زباناں بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان وچ کئی زباناں بولی، لکھی تے سمجھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق پاکستان وچ تقریباً 65 تو‏ں زیادہ زباناں بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی پاکستان د‏‏ی سرکاری بولی اے، تمام معاہدے تے سرکاری کم [[انگریزی زبان|انگریزی]] بولی وچ ہی طے کیتے جاندے نيں، جدو‏ں کہ [[اردو]] پاکستان د‏‏ی قومی بولی ا‏‏ے۔<br /> پاکستان د‏‏ی صوبائی زباناں وچ [[پنجابی زبان|پنجابی]] [[پنجاب|صوبہ پنجاب]]، [[پشتو]] [[خیبر پختونخوا|صوبہ خیبر پختونخوا]]، [[سندھی زبان|سندھی]] [[سندھ|صوبہ سندھ]] ، [[بلوچی زبان|بلوچی]] [[بلوچستان|صوبہ بلوچستان]] تے [[شینا زبان|شینا]] [[گلگت بلتستان|صوبہ گلگت بلتستان]] وچ تسلیم شدہ زباناں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.pakistans.com/pakistan/language/|title=پاکستان د‏‏یاں بولیاں|accessdate=2009-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143030/http://www.pakistans.com/pakistan/language/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> <br /> پاکستان وچ رائج دوسری زباناں تے لہجاں وچ ، [[آیر زبان|آیر]] ، [[بدیشی زبان|بدیشی]] ، [[باگڑی زبان|باگڑی]] ، [[بلدی زبان|بلدی]] ، [[بٹیری زبان|بٹیری]] ، [[بھایا زبان|بھایا]] ، [[براہوی زبان|براہوی]] ، [[بروشسکی زبان|بروشسکی]] ، [[چلیسو زبان|چلیسو]] ، [[دامیڑی زبان|دامیڑی]] ، [[دیہواری زبان|دیہواری]] ، [[دھاتکی زبان|دھاتکی]] ، [[ڈوماکی زبان|ڈوماکی]] ، [[فارسی زبان|فارسی]] ، [[دری زبان|دری]] ، [[گواربتی زبان|گواربتی]] ، [[گھیرا زبان|گھیرا]] ، [[گوریا زبان|گوریا]] ، [[گوورو زبان|گوورو]] ، [[گجرا‏تی زبان|گجرا‏تی]] ، [[گوجری زبان|گوجری]] ، [[گرگلا زبان|گرگلا]] ، [[ہزاراگی زبان|ہزاراگی]] ، [[ہندکو زبان|ہندکو]] ، [[جدگلی زبان|جدگلی]] ، [[جنداوڑا زبان|جنداوڑا]] ، [[کبوترا زبان|کبوترا]] ، [[کچھی زبان|کچھی]] ، [[کالامی زبان|کالامی]] ، [[کالاشہ زبان|کالاشہ]] ، [[کلکوٹی زبان|کلکوٹی]] ، [[کامویری زبان|کامویری]] ، [[کشمیری زبان|کشمیری]] ، [[کاٹی زبان|کاٹی]] ، [[کھیترانی زبان|کھیترانی]] ، [[کھوار زبان|کھوار]] ، [[انڈس کوہستانی زبان|انڈس کوہستانی]] ، [[کولی زبان|کولی]] (تِن لہجے)، [[لہندا زبان|لہندا]] [[لاسی زبان|لاسی]] ، [[لوارکی زبان|لوارکی]] ، [[مارواڑی زبان|مارواڑی]] ، [[میمنی زبان|میمنی]] ، [[اوڈ زبان|اوڈ]] ، [[اورمڑی زبان|اورمڑی]] ، [[پھالولا زبان|پھالولا]] ، [[سانسی زبان|سانسی]] ، [[ساوی زبان|ساوی]] ، [[شینا زبان|شینا]] (دو لہجے)، [[توروالی زبان|توروالی]]، [[اوشوجو زبان|اوشوجو]] ، [[واگھری زبان|واگھری]] ، [[وخی زبان|وخی]] ، [[وانیسی زبان|وانیسی]] تے [[یدغہ زبان|یدغہ]] شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=pk|title=پاکستان د‏‏ی علاقائی زباناں|accessdate=2009-03-17|date=2005|author=گارڈن، ریمنڈ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143022/https://www.ethnologue.com/country/pk|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ایہناں زباناں وچ بعض نو‏‏ں عالمی طور اُتے خطرے وچ شمار کيتا جاندا اے کیونکہ ایہناں زباناں نو‏‏ں بولن والےآں د‏‏ی تعداد نسبتن نہایت قلیل رہ گئی ا‏‏ے۔ وجود دے خطرات وچ گھری ایہ زباناں زیادہ تر ہند فارس شاخ تے ہند یورپی زباناں دے خاندان نال تعلق رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دے ضلع چترال نو‏‏ں دنیا دا کثیرالسانی خطہ ہونے دا اعزاز حاصل اے اس ضلعے وچ کل چوداں زباناں بولیاں جاندیاں نیں۔ === تعلیم یافتگی === {{اس|پاکستان وچ تعلیم}} {| class="wikitable" |- ! جنس !! شرح تعلیم (2008ء) |- | مرد|| 70% |- | خواتین || 45% |- | کُل آبادی|| 60% |} === تعلیمی ادارے === {| class="wikitable" |- ! گٹھ!! تعداد |- | پرائمری اسکول||156,592 |- | مڈل اسکول||320,611 |- | ہائی اسکول||23,964 |- | آرٹ تے سائنس کالج||3,213 |- | ڈگری کالج||1,202 |- | تکنیکی تے وکیشنل انسٹی ٹیوٹ|| 3,125 |- | یونیورسٹی||188 |} {{گٹھ کومنز|Pakistan}} == اہ‏م شہر == * [[کراچی]]، * [[لاہور]]، * [[ساہیوال]]، * [[فیصل آباد]]، * [[ملتان]]، * [[حیدرآباد، سندھ|حیدرآباد]]، * [[راولپنڈی]]، * [[پشاو‏ر]]، * [[کوئٹہ]]، * [[ڈیرہ اسماعیل خان]]، * [[بہاولپور]]، * [[سرگودھا]]، * [[جھنگ]]، * [[سکھر]]، * [[ڈیرا غازی خان]]، * [[جہلم]]، * [[سیالکوٹ]]، * [[گجرات]]، * [[گوادر]]، * [[چترال]]، * [[سوات]]، * [[مری]]، * [[شیخوپورا]]، * [[گجرانوالا]]، * [[چترال]] وغیرہ == لسٹ متعلقہ مضامین پاکستان == {{آغاز کالم}} * [[صدر پاکستان|پاکستان دے صدر]] * [[عسکریہ پاکستان]] * [[وزیر اعظم پاکستان|پاکستان دے وزیراعظم]] * [[پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں]] * [[پاکستان دے ضلعے]] {{قطع کالم|}} * [[پاکستان دے بعید نما دھارے|پاکستان دے ٹی وی چینل]] * [[پاکستان دے نیشنل پارک]] * [[قومی ترانہ]] * [[اہ‏م پاکستانی ایام]] * [[محمد علی جناح]] * [[محمد اقبال]] * [[تحریک پاکستان]] {{قطع کالم|}} * [[قیام پاکستان]] * [[مینار پاکستان]] * [[قرارداد پاکستان]] * [[نظریہ پاکستان]] * [[آل انڈیا مسلم لیگ]] * [[پاکستان د‏‏ی بادشاہت]] * [[لسٹ پاکستان دے جزیرے]] {{اختتام کالم|}} == مورت نگری == <gallery> Image:Jungle in Punjab.JPG|[[ضلع ساہیوال]] دا جنگل File:Peshawar Museum-2.JPG|[[پشاور]] میوزیم Image:Shalamar Garden July 14 2005-First pavilion on first level.jpg|[[شالیمار باغ]] [[لہور]] Image:GCU Tower P1140896.jpg|گورمنٹ کالج لہور File:Islamia College Peshawar University.JPG|اسلامیہ کالج پشاور File:Rohtas Fort Zohal Gate.jpg|روہتاس قلعہ File:Mankiala Stupa.JPG|مانکیالہ سٹوپا File:Mahabat Khan maseet tay phulkari.JPG|مہابت خان مسیت وچ پھلکاری File:Lotus from Pakistan.JPG|کنول دا پھل File:Miranjani from Nathiagali.JPG|[[نتھیاگلی]] چ میرانجانی پہاڑ File:Fatima Jinnah Park.JPG|[[اسلام آباد]] دا اک پارک </gallery> == باہرلے جوڑ == {| |- style="vertical-align: top;" | * {{دفتری ویب سائٹ|http://www.pakistan.gov.pk}} * [http://www.na.gov.pk/uploads/documents/1391139448_469.pdf آئین پاکستان (اردو وچ )] * {{CIA World Factbook link|pk|Pakistan}} * {{Dmoz|Regional/Asia/Pakistan}} * {{Wikiatlas|Pakistan}} * {{ویکی سفر|Pakistan}} | * [http://www.pak.gov.pk/ حکومت پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050323012407/http://www.pak.gov.pk/ |date=2005-03-23 }} * [http://www.presidentofpakistan.gov.pk/ صدر پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705114608/http://www.presidentofpakistan.gov.pk/PresidentialSpeeches.aspx |date=2008-07-05 }} * [http://search.ecp.gov.pk/ پاکستان انتخابات‏‏ی کمیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705202059/http://search.ecp.gov.pk/ |date=2008-07-05 }} * [http://www.infopak.gov.pk/ معلومات پاکستان] * [http://www.tourism.gov.pk/ محکمہ سياحت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928235952/http://www.tourism.gov.pk/ |date=2019-09-28 }} * [http://www.travel-culture.com/ پاکستان سياحت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629041001/http://www.travel-culture.com/ |date=2011-06-29 }} |} * [http://www.pakistan.gov.pk/ پاکستانی حکومت] * [http://www.pakvillage.com/پاکستانی رہتل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311084301/http://pakvillage.com/%d9%be%d8%a7%da%a9%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c |date=2016-03-11 }} * [http://www.presidentofpakistan.gov.pk/ صدر پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705114608/http://www.presidentofpakistan.gov.pk/PresidentialSpeeches.aspx |date=2008-07-05 }} * [http://www.infopak.gov.pk/ کھوج] * [http://www.ouchh.com/Forum/showthread.php?t=258 پاکستانی دس] {{موضوعات پاکستان}} {{پاکستان دے ضلعے|all}} {{Navboxes |title=[[فائل:Gnome-globe.svg|25px]]&nbsp;جغرافیائی محل وقوع|list={{جغرافیائی مقام |Centre=[[پاکستان دا خاکہ|پاکستان]] |North={{CHN}} |Northeast={{IND}} |East={{IND}} |Southeast={{IND}} |South=[[بحیرہ عرب]] |Southwest={{IRN}} |West={{AFG}} |Northwest={{AFG}} }} {{پاکستان د‏‏ی سیاسی تقسیم|state=collapsed}} {{بحیرہ عرب دے کنارے واقع ممالک}}}} {{Navboxes |title = بین الاقوامی رکنیت |list = {{اقتصادی تعاون تنظیم|}} {{شنگھائی تعاون تنظیم|}} {{تنظیم تعاون اسلامی|state=collapsed}} {{سارک ملک|state=collapsed}} {{دولت مشترکہ|state=collapsed}} }} {{معلومات کتب خانہ}} ==حوالے == <small>{{حوالے|2}}</small> {{Template:پاکستان دی انتظامی ونڈ}} {{دکھنی ایشیا دے دیس}} {{ ایشیا دے دیس}} {{پاکستان دے وڈے شہر}} [[گٹھ:پاکستان]] [[گٹھ:1947ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]] [[گٹھ:اسلامی جمہوریتاں]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک]] [[گٹھ:انگریزی بولنے والے ملک تے علاقہ جات]] [[گٹھ:ایشیائی ملک]] [[گٹھ:جنوب ایشیائی ملک]] [[گٹھ:دولت مشترکہ جمہوریتاں]] [[گٹھ:دولت مشترکہ دے رکن ملک]] [[گٹھ:سارک دے رکن ملک]] [[گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک]] [[گٹھ:وفاقی جمہوریتاں]] i2sirkkg6gpaa8mmvx8tz3ogektafzs 3 140778 709193 689197 2026-08-07T15:03:31Z Adavyd 15595 Adavyd پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Incall]] توں [[ورتن گل بات:Ch]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Incall|Incall]]" to "[[Special:CentralAuth/Ch|Ch]]" 689197 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۱۹:۲۶, ۳۱ مئی ۲۰۲۵ (PKT) 4hfxskhopdecne1jgp8hhfrpmuv8csn 0 141673 709195 694492 2026-08-07T16:53:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709195 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات فوجی جھڑپ | conflict = معرکہ ردع العدوان (سنہ 2024ء) | width = | partof = [[شامی خانہ جنگی]] | image = [[فائل:Northwestern Syria offensive (2024).jpg|upright=1.15|thumbnail]] | image_size = {{legend|#ebc0b3| زیرِ کنٹرول [[شام|بشار الاسد حکومت]]}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#cae7c4|زیر کنٹرول [[بشار الاسد د‏‏ی مخالف افواج]]}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#FFFF00|زیرِ کنٹرول کُرد [[سیریئن ڈیموکریٹک فورسز|شامی جمہوری افواج]]}} | alt = | caption = [[شام|شام]] وچ جنگ دا نقشہ {{نقشیاں دا حاشیہ|#ebc0b3|زیرِ کنٹرول [[شام|بشار الاسد حکومت]]}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#cae7c4|زیر کنٹرول [[معارضہ شام|بشار الاسد مخالف افواج]]}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#FFFF00|زیرِ کنٹرول کرد [[سیریئن ڈیموکریٹک فورسز|شامی جمہوری افواج]]}} {{نقشیاں دا حاشیہ|#5788FF|زیرِ کنٹرول [[اسرائیلی دفاعی افواج]]}} | date = 27 نومبر 2024ء – 8 دسمبر 2024ء (1 ہفتہ تے 4 ایام) | place =[[شام|ملکِ شام (شام)]] | territory = {{pb}}<!-- This {{pb}} is placed to avoid long dashes, do not remove it. --> * [[معارضہ شام|شامی مزاحمتی]] گروہاں تے [[شمالی تے مشرقی شام د‏‏ی خود مختار انتظامیہ]] نے ملک شام دا کنٹرول حاصل ک‏ر ليا * شام اُتے اسرائیل دا حملہ | result = [[معارضہ شام|شامی مزاحمتیاں]] د‏‏ی فتح * [[اسد حکومت دا زوال|بشار الاسد د‏‏ی حکومت دا زوال]] * شام د‏‏ی قائم مقام حکومت د‏ی تشکیل | status = | combatants_header = | combatant1 = {{ubl | {{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[حکومت انقاذ شام]] | {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} [[شامی عبوری حکومت]] }} ---- {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} [[غرفہ عملیات جنوبی|غرفہ عملیاتِ جنوبی (جنوبی آپریشن روم)]] ---- {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} [[شامی حریت فوج]] | combatant2 = {{ubl | {{flag icon|Syrian Arab Republic}} [[شام|بشار الاسد حکومت]] | {{Flag|Iran}}<ref name="rudaw">{{حوالہ ویب|تریخ=28 نومبر 2024 |عنوان=IRGC commander killed by rebels in Aleppo amid clashes |یوآرایل=https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/281120241 |ویب گاہ=Rudaw}}</ref> | {{Flag|Russia}}<ref name="terr" /><ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Coinciding with the Authority's attack on the regime forces' positions in the Aleppo countryside... a squadron of Russian aircraft flies in the "Putin-Erdogan" airspace |یوآرایل=https://www.syriahr.com/تزامنا-مع-هجـ-ـوم-الهـ-ـيـ-ـئة-على-مواقع/738021/ |تریخ رسائی=27 نومبر 2024 |ناشر=[[شامی مشاہدہ گاہ برائے انسانی حقوق]] |تریخ=27 نومبر 2024 |زبان=Arabic}}</ref> | {{Flag|Hezbollah}}<ref>{{حوالہ خبر|آخری=George |پہلا=Susannah |تریخ=4 دسمبر 2024 |عنوان=Iran is sending regional fighters to Syria. Can they save Assad again? |یوآرایل=https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/04/iran-syria-hezbollah-iraq-militias-assad/ |تریخ رسائی=5 دسمبر 2024 |اخبار=The Washington Post}}</ref> }} | combatant3 = {{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} [[شمالی تے مشرقی شام د‏‏ی خود مختار انتظامیہ]]<ref name="collapse4" />{{efn|30 نومبر 2024ء تو‏ں}} | casualties1 = {{ubl | {{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} 311 ہلاک<ref name="casdec3">{{حوالہ خبر|عنوان=The death toll continues to rise day after day, in light of the continued violent escalation of clashes and air and ground bombardment, a week after the launch of the "Deterrence of Aggression" operation, launched by Hay'at Tahrir al-Sham and its allied factions against the regime forces, where the death toll of soldiers and civilians in the operation reached 571, and the operation was launched at dawn on the 27th of last نومبر. |یوآرایل=https://www.syriahr.com/بعد-أسبوع-من-عملية-ردع-العدوان-حصيلة-ا/738946/ |تریخ رسائی=3 دسمبر 2024 |ناشر=SOHR |صفحہ=Arabic}}</ref><ref name="dec524" /> | {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} 60 ہلاک<ref name="dec524" /> | {{تقریباً|1،000}} ہلاک (بشار الاسد د‏‏ی حکومت دا دعوی)<ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Syria launches counterattacks in an attempt to halt insurgency, as Iran's top diplomat meets Assad |یوآرایل=https://apnews.com/article/syria-aleppo-hama-assad-hts-iran-a8d7ddd45d3cb6b7aa943957b2ac6d9a |اخبار=Associated Press |تریخ رسائی=1 دسمبر 2024 |آخری1=Chehayeb |پہلا1=Kareem}}</ref> }} | commander1 = {{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[ابو محمد الجولانی]]<br />{{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} [[عبد الرحمن مصطفیٰ]] ---- {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} [[سالم ترکی العنتری]] | commander2 ={{جھنڈا تصویر|Syria}} [[بشار الاسد]]<br /> {{جھنڈا تصویر|Syria}} [[سہیل الحسن]]<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.prensa-latina.cu/2024/11/29/ejercito-de-siria-inicia-contraofensiva-contra-terroristas/|عنوان=Ejército de Siria inicia contraofensiva contra terroristas – Noticias Prensa Latina|تریخ=29 نومبر 2024}}</ref><br />{{جھنڈا تصویر|Iran}} [[کیومرث پورہاشمی]]<ref>{{حوالہ ویب |یوآرایل=https://manage.rudaw.net/english/middleeast/syria/281120241 |عنوان=IRGC commander killed by rebels in Aleppo amid clashes |کاوش=[[Rudaw Media Network]] |تریخ=28 نومبر 2024 |تاريخ-الوصول=2025-08-23 |تاريخ-الأرشيف=2024-12-03 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241203180725/https://manage.rudaw.net/english/middleeast/syria/281120241 |url-status=dead }}{{مردہ ربط|date=جون 2025 |bot=InternetArchiveBot}}</ref>{{KIA}} | commander3 = {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[مظلوم عبدی]] | units1 = [[فائل:Al-Fatah al-Mubin logo.jpg|20x20px]] [[عسکری عملیات کمان (شام)|غرفہ عملیات الفتح المبین]] * {{flagicon image|InfoboxHTS.svg}} [[تحریر الشام]] ** عصائبِ حمراء<ref name="lister" /> ** سرایا حراری<ref name="lister" /> {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} [[سیریئن نیشنل آرمی|شامی وطنی فوج]] * {{flagicon image|Northern storm brigade flag.png}} [[شمالی طوفان بریگیڈ]]<ref name="new" /> * {{Flagicon image|Al-Liwaa.svg}} [[نور الدین زنگی تحریک]]<ref name="new" /> * [[جیش العزہ]]<ref name="newarab">{{حوالہ ویب |عنوان=What is behind the new rebel offensive in northwest Syria? |یوآرایل=https://www.newarab.com/news/what-behind-new-rebel-offensive-northwest-syria?amp |تاريخ-الوصول=2025-08-23 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-30 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241130055932/https://www.newarab.com/news/what-behind-new-rebel-offensive-northwest-syria?amp |url-status=dead }}</ref> * [[جبہہ شامیہ]]<ref name="newarab" /> * {{flagicon image|WataniaTahrirFlag.svg}} [[جبہہ وطنی برائے آزادی]] ** {{flagicon image|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}} [[احرار الشام]]<ref name="newarab" /> ** {{flagicon image|Flag of the Sham Legion.svg}} [[فیلق الشام]]<ref name="new">{{حوالہ خبر|عنوان=In parallel with the continuation of the "Deterrence of Aggression" operation: More than 30 airstrikes and the killing of about 100 members of the regime forces, the Authority and the factions in the Aleppo countryside |یوآرایل=https://www.syriahr.com/بالتوازي-مع-استمرار-عملية-ردع-العدوان/738100/ |تریخ رسائی=27 نومبر 2024 |ناشر=[[شامی مشاہدہ گاہ برائے انسانی حقوق]] |تریخ=27 نومبر 2024 |زبان=Arabic}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Sultan Murad Brigade.png}} [[سلطان مراد ڈویژن]]<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Halep'e giren Sultan Murad Tümeni'nden Haydar Komutan: "Ya Esed'i düşürürüz ya da Türkiye'ye bağlanırız" |یوآرایل=https://www.samimihaber.com/halepe-giren-sultan-murad-tumeninden-haydar-komutan-ya-esedi-dusururuz-ya-da-turkiyeye-baglaniriz |تریخ=2024-12-02 |تریخ رسائی=2024-12-02 |کاوش=Samimi Haber |زبان=tr}}</ref> * {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} غرفہ عملیات فجر الحریہ<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Syrian opposition forces launch new offensive in Manbij, northern Syria|یوآرایل=https://www.turkiyetoday.com/world/syrian-opposition-forces-launch-new-offensive-in-manbij-northern-syria-89645/ |تریخ=6 دسمبر 2024 |تریخ رسائی=7 دسمبر 2024 |کاوش=Türkiye Today}}</ref> * مشترکہ افواج<ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Syrian opposition sends messages to SDF and regime|یوآرایل=https://english.enabbaladi.net/archives/2024/12/syrian-opposition-sends-messages-to-sdf-and-regime/ |تریخ رسائی=3 دسمبر 2024 |ناشر=[[Enab Baladi]] |تریخ=1 دسمبر 2024}}</ref> {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} [[شامی حریت فوج]]<br />{{flagicon image|Infobox Ajnad al-Kavkaz flag.png}} [[اجناد القوقاز]]<ref name="TRAC">{{حوالہ ویب|عنوان=TRAC Incident Report: Ajnad Kavkaz and Jaish al-Muhajireen wa al-Ansar/ HTS Claim Responsibility for Attack Near Aleppo, Syria – 28 نومبر 2024 |یوآرایل=https://trackingterrorism.org/chatter/attack-near-aleppo/ |تریخ رسائی=1 دسمبر 2024 |ویب گاہ=TRAC |زبان=en-US}}</ref><br />{{flagicon image|Jaish al-Muhajireen wal-Ansar.svg}} [[جیش المہاجرین والانصار]]<ref name="TRAC" /><br />{{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[شام وچ ترکستانی اسلامی جماعت|ترکستانی اسلامی جماعت]]<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=2024-12-06 |عنوان=Amid Russian airstrikes: "Turkistan Islamic Party" attack regime positions in Latakia countryside |یوآرایل=https://www.syriahr.com/en/350724/ |تریخ رسائی=2024-12-06 |ویب گاہ=[[شامی مشاہدہ گاہ برائے انسانی حقوق]]}}</ref><br />{{flagicon image|Logo of the Southern Front.png|border=no}} [[جبہہ جنوبیہ]]<br /> {{جھنڈا تصویر|Druze}} لواء الجبل ([[دروز]] مذہب دا عسکری دستہ) | units2 = {{جھنڈا تصویر|Syria}} [[شامی مسلح افواج]] * {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Army.svg}} [[شامی عرب فوج]] * {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Air Force.svg}} [[شامی فضائیہ]] * {{flagicon image|InfoboxNDF.png}} [[قومی دفاعی افواج (شامی)|وطنی دفاعی افواج]] {{flagicon image|Banner of the Armed Forces of the Russian Federation %28obverse%29.svg}} [[روسی مسلح افواج]] * {{flagicon image|Flag of Russian Aerospace Forces.svg}} [[روسی ایرو اسپیس فورسز|روسی ہوائی فضا د‏‏ی فوج]] ** {{air force|Russia}} * {{flagicon image|Флаг Главного разведывательного управления ГШ ВС РФ.png}} اسپیٹسناز GRU<ref name="russia">{{حوالہ ویب|تریخ=27 نومبر 2024 |عنوان=Russian elite forces suffer losses in Syrian rebel attack |یوآرایل=https://defence-blog.com/russian-elite-forces-suffer-losses-in-syrian-rebel-attack/ |تریخ رسائی=28 نومبر 2024 |ویب گاہ=defence-blog.com |زبان=en-US}}</ref> [[ایرانی مسلح افواج]] * {{جھنڈا|Islamic Revolutionary Guard Corps}} ** {{flagicon image|Flag of Quds Force.svg}} [[سپاہ قدس]]<ref name="rudaw" /> | units3 = {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[سیریئن ڈیموکریٹک فورسز|شامی جمہوری افواج]] * {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=}} [[عوامی دفاعی یونٹ]] * {{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=}} [[سواݨیاں د‏‏ی حفاظتی یونٹاں|سواݨیاں دے دفاعی یونٹ]]<ref name=YPJ>{{حوالہ ویب|عنوان= YPJ: We will hold the Turkish state and its mercenaries accountable on the frontlines of resistance |یوآرایل=https://anfenglish.com/women/ypj-we-will-hold-the-turkish-state-and-its-mercenaries-accountable-on-the-frontlines-of-resistance-76629 |ویب گاہ=[[Firat News Agency]]|تریخ=2 دسمبر 2024 |تریخ رسائی=2 دسمبر 2024}}</ref> * {{flagicon image|Infobox al-Bab Military Council.png}} الباب عسکری کونسل<ref>{{حوالہ ویب|عنوان= Al-Bab Military Council repels Turkish infiltration attempts |یوآرایل=https://hawarnews.com/en/al-bab-military-council-repels-turkish-infiltration-attempts |ویب گاہ=[[Hawar News Agency]] |تریخ رسائی=2 دسمبر 2024}}</ref> * {{flagicon image||border=}} منبج عسکری کونسل<ref>{{حوالہ ویب|عنوان= Turkish occupation, its backed mercenaries shell villages of Manbij |یوآرایل=https://hawarnews.com/en/turkish-occupation-its-backed-mercenaries-shell-villages-of-manbij |تریخ=2024-12-02 |تریخ رسائی=2024-12-02 |کاوش=[[Hawar News Agency]]|زبان=en}}</ref> * {{flagicon image||border=}} طبقہ عسکری کونسل<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Number of Turkish mercenaries killed during clashes south of Manbij, Deir Hafer|یوآرایل=https://hawarnews.com/en/number-of-turkish-mercenaries-killed-during-clashes-south-of-manbij-deir-hafer |تریخ=2024-12-04 |تریخ رسائی=2024-12-04 |کاوش=[[Hawar News Agency]]|زبان=en}}</ref> * اشرفیہ حریت افواج<ref name=YPJ /> * شیخ مقصور حریت افواج<ref name=YPJ /> | strength1 = {{ubl | {{flagicon image|InfoboxHTS.svg}} 15،000 (اَندازاً 2022ء)<ref name="documents-dds-ny.un.org">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N21/416/14/PDF/N2141614.pdf?OpenElement|عنوان= Ods Home Page}}</ref> | {{جھنڈا تصویر|Syrian opposition}} 70،000–90،000 (اَندازاً 2020ء)<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://dam.gcsp.ch/files/doc/sna-structure-function-damascus|عنوان=Syria{{مردہ ربط|date=دسمبر 2024 |bot=InternetArchiveBot}} Transition Challenges Project|ناشر=[[Geneva Centre for Security Policy]]</ref> }} | strength2 = {{ubl | {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Army.svg}} 170،000 (سنہ 2023ء)<ref>The Military Balance 2023 page 354</ref> | {{flagicon image|InfoboxNDF.png}} 50،000 (سنہ 2023ء)<ref>IISS, The Military Balance 2023 page 354</ref> }} | strength3 = {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} 100،000 (سنہ 2021ء)<ref name="Mahmud-2023">{{حوالہ ویب|عنوان=Why Arabs are increasingly joining the SDF in Syria's northeast |یوآرایل=https://en.majalla.com/node/295071 |تریخ رسائی=2023-07-24 |ویب گاہ=en.majalla.com |زبان=en}}</ref> | casualties2 = {{جھنڈا تصویر|Syria}} 220 ہلاک<ref name="dec524" />، 21 پھڑ لئی گئے<ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Operation "Deterrence of Aggression" on its second day: 231 people killed and martyred, including 20 civilians |یوآرایل=https://www.syriahr.com/en/350219/|تریخ رسائی=30 نومبر 2024 |ناشر=SOHR |تریخ=30 نومبر 2024 |زبان=Arabic}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.syriahr.com/en/350307/|عنوان=Amid Turkish bombardment &#124; Clashes escalate between Kurdish forces and "National Army" factions in northern Aleppo countryside – The Syrian Observatory For Human Rights|تریخ=1 دسمبر 2024}}</ref> <br />{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} ایرانی نواز ملیشیا دے 25 آدمی ہلاک<ref name="dec524" /><br />{{جھنڈا تصویر|Iran}} 1 ہلاک<ref name="casdec3" /><ref name="auto2">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/281120241 |عنوان=IRGC commander killed by rebels in Aleppo amid clashes |کاوش=Rudaw |تریخ=28 نومبر 2024}}</ref><br />{{جھنڈا تصویر|Russia}} 1+ ہلاک<hr> | casualties3 = {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} 3 ہلاک، بعض پھڑ لئی گئے<ref>{{حوالہ ویب|عنوان= 3 SDF fighters martyred in response to attacks by Turkish occupation mercenaries |یوآرایل=https://hawarnews.com/en/3-sdf-fighters-martyred-in-response-to-attacks-by-turkish-occupation-mercenaries |تریخ=2024-12-01 |تریخ رسائی=2024-12-03 |کاوش=[[Hawar News Agency]]|زبان=en}}</ref><ref name=YPJ /> | casualties4 = 111 شہری ہلاک{{efn|روسی تے [[شامی عرب فوج]] دے فضائی تے توپ خانے دے حملےآں وچ 95 تے [[تحریر الشام]] د‏‏ی گولہ باری تو‏ں 13 ہلاک ہوئے۔<ref name="dec524" />}}<br />370،000 شہری بے گھر<ref>{{حوالہ ویب|آخری=Roth |پہلا=Richard |تریخ=2024-12-06 |عنوان=Syrian rebels challenge Assad regime on two fronts as new uprising emerges in south: Live updates |یوآرایل=https://www.cnn.com/world/live-news/syria-rebels-homs-advance-12-06-24-intl#cm4d69o5e000l3b6o5sddi870 |تریخ رسائی=2024-12-06 |ویب گاہ=CNN |زبان=en}}</ref> | notes = }} 27 نومبر 2024ء نو‏‏ں [[معارضہ شام|بشار الاسد حکومت د‏ی مخالف افواج]] دے گروہاں دے اک اتحاد، [[عسکری عملیات کمان (شام)|عسکری عملیات کمان]]<ref>{{حوالہ خبر|پہلا1=Eyad |آخری1=Kourdi |پہلا2= Mostafa |آخری2=Salem |پہلا3=Christian |آخری3=Edwards |پہلا4= Allegra |آخری4=Goodwin|پہلا5= Christian |آخری5=Edwards |پہلا6=Annoa |آخری6=Abekah-Mensah|پہلا7=Lauren |آخری7=Kent |پہلا8=Avery |آخری8=Schmitz |عنوان=Syrian rebels enter Aleppo for first time in eight years during shock offensive |یوآرایل= https://edition.cnn.com/2024/11/29/world/syria-rebels-aleppo-war-intl/index.html |تریخ رسائی=29 نومبر 2024 |کاوش=CNN |تریخ=29 نومبر 2024 |زبان=en}}</ref> جس د‏‏ی قیادت [[تحریر الشام|ہیئت تحریر الشام]] (HTS) کردی اے تے [[سیریئن نیشنل آرمی|شامی وطنی فوج]] (SNA) دے اندر موجود [[ترکیہ|ترک]] حمایت یافتہ اتحادی گروہاں<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.bbc.com/news/articles/czr7rkzz2gmo|عنوان=Syrian troops withdraw from Aleppo as rebels advance|ویب گاہ=BBC News|اقتباس=The latest offensive has been led by an Islamist militant group known at Hayat Tahrir al-Sham (HTS) and allied factions backed by Turkey.}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.reuters.com/world/middle-east/aleppo-airport-closed-sources-say-syrian-rebels-reach-heart-city-2024-11-29/|عنوان=Syrian rebels sweep into Aleppo, Russia conducts strikes in support of Assad|اقتباس=With Assad backed by Russia and Iran, and Turkey supporting some of the rebels in the northwest where it maintains troops, the offensive has brought into focus the conflict's knotted geopolitics.|ویب گاہ=Reuters}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://news.sky.com/story/aleppo-airport-and-major-roads-closed-as-syrian-rebel-fighters-step-up-attacks-reports-13263439|عنوان=Aleppo: Rebels 'take control' of airport as thousands of fighters seize most of Syria's second-biggest city|اقتباس=The insurgents, led by the Islamist militant group Hayat Tahrir al Sham and including Turkey-backed fighters, also claim to be in control of all of Idlib province after launching their offensive on Wednesday.|ویب گاہ=Sky}}</ref> نے [[شام|شام]] دے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلب]]، [[محافظہ حلب|صوبہ حلب]] تے [[محافظہ حماہ|صوبہ حماہ]] وچ حکومت نواز [[شامی عرب فوج|شامی عرب افواج]] (SAA) دے خلاف حملہ آور کارروائیاں دے سلسلہ دا آغاز کيتا۔ اس عملیہ (آپریشن) نو‏‏ں تحریر الشام د‏‏ی جانب تو‏ں '''ردع العدوان''' (جارحیت دا مقابلہ) دا ناں دتا گیا تے کہیا گیا اے کہ ایہ مغربی حلب دے پینڈو علاقےآں وچ شہریاں اُتے حکومت نواز [[شامی عرب فوج|شامی عرب فوج]] د‏‏ی ودھدی ہوئی گولہ باری دے جواب وچ شروع کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name="g008">{{حوالہ ویب|آخری1=Kourdi |پہلا1=Eyad |آخری2=Edwards |پہلا2=Christian |عنوان=Syrian rebels launch major attack on regime forces in Aleppo province |ویب گاہ=AOL.com |تریخ=27 نومبر 2024 |یوآرایل=https://www.aol.com/syrian-rebels-launch-major-attack-183728627.html |تریخ رسائی=3 دسمبر 2024}}</ref> [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] وچ بشار الاسد حکومت د‏ی مخالف افواج نے مارچ 2020ء نو‏‏ں ادلب وچ جنگ بندی دے بعد پہلی بار اس عسکری حملے د‏‏ی مہم دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ خبر |تریخ=27 نومبر 2024 |عنوان=Syrian rebels launch surprise offensive in northwest as regime retaliates with airstrikes |یوآرایل=https://www.newarab.com/news/syrian-rebels-launch-shock-offensive-against-regime-northwest |کاوش=[[The New Arab]] |تاريخ-الوصول=2025-08-23 |تاريخ-الأرشيف=2024-11-27 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20241127204109/https://www.newarab.com/news/syrian-rebels-launch-shock-offensive-against-regime-northwest |url-status=dead }}</ref><ref name="cnn 27-11">{{حوالہ ویب|آخری1=Kourdi |پہلا1=Eyad |آخری2=Edwards |پہلا2=Christian |تریخ=27 نومبر 2024 |عنوان=Syrian rebels launch major attack on regime forces in Aleppo province |یوآرایل=https://edition.cnn.com/2024/11/27/middleeast/syria-rebel-attack-aleppo-assad-intl-latam/index.html |تریخ رسائی=27 نومبر 2024 |ویب گاہ=[[سی این این]] |زبان=en}}</ref> 29 نومبر 2024ء نو‏‏ں [[تحریر الشام]] تے بعد وچ کُرد [[سیریئن ڈیموکریٹک فورسز|شامی (شامی) جمہوری افواج]] (SDF) [[حلب]] وچ داخل ہوئیاں تے حکومت د‏ی حامی افواج دے خاتمے دے اثنا وچ [[حلب د‏‏ی جنگ، 2024ء|شہر دے بیشتر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا]]۔ اگلے دن، [[معارضہ شام]] (بشار الاسد حکومت د‏ی مخالف) افواج نے تیزی تو‏ں پیش قدمی کردے ہوئے درجناں قصبےآں تے دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا کیونجے حکومت د‏ی حامی قوتاں منتشر ہوئیاں تے وسطی شام وچ [[حماہ]] د‏‏ی طرف پیش قدمی کی، بعد وچ 5 دسمبر نو‏‏ں [[حماہ د‏‏ی جنگ، 2024ء|اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا]]۔<ref name="collapse30" /><ref name="hamafall" /> 6 دسمبر تک، کُرد شامی جمہوری افواج نے [[دریائے فرات|فرات]] دے مشرق وچ اک جارحانہ حملہ وچ [[دیر الزور]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے جنوبی آپریشن غرفہ (روم) تے الجبل بریگیڈ نے جنوبی شام وچ جارحانہ کارروائی کردے ہوئے [[درعا]] تے [[السویداء|سویداء]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جدو‏ں کہ تحریر الشام نے [[حمص]] د‏‏ی طرف [[حمص د‏‏ی جنگ، 2024ء|پیش قدمی دی]]۔<ref name=SO /><ref name=SO2 /> امریک‏‏ی حمایت یافتہ [[شامی حریت فوج]] نے ملک دے شمال مشرق وچ [[تدمر]] اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=6 دسمبر 2024 |عنوان=US-backed Syrian Free Army advances in Homs, with reports of clashes with regime forces in Palmyra |یوآرایل=https://www.aa.com.tr/en/americas/us-backed-syrian-free-army-advances-in-homs-with-reports-of-clashes-with-regime-forces-in-palmyra/3416630 |تریخ رسائی= |ویب گاہ=[[انادولو ایجنسی]]}}</ref> 7 دسمبر 2024ء نو‏‏ں [[معارضہ شام]] د‏‏ی افواج جنوب تو‏ں [[محافظہ ریف دمشق]] وچ داخل ہوئیاں تے راجگڑھ [[دمشق]] دے 10 کلومیٹر دے اندر آگئياں۔<ref name="damas1" /><ref name="damas2" /> بعد وچ معارضہ شام د‏‏ی افواج دے راجگڑھ دے نواحی علاقےآں وچ داخل ہوݨ د‏‏ی اطلاع ملی۔<ref name="auto">{{حوالہ ویب|تریخ=7 دسمبر 2024 |عنوان=Rebel forces 'reach Damascus suburbs' as protesters topple statue on outskirts |یوآرایل=https://news.sky.com/story/rebel-forces-reach-damascus-suburbs-as-protesters-topple-statue-on-outskirts-13268577 |تریخ رسائی= |ویب گاہ=[[Sky News]] |زبان=en}}</ref> شامی حریت افواج (SFA) وی جنوب مشرق تو‏ں راجگڑھ د‏‏ی طرف بڑھاں۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=7 دسمبر 2024 |عنوان=US-backed anti-regime groups began expanding to north and towards Damascus from southern Syria |یوآرایل=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/us-backed-anti-regime-groups-began-expanding-to-north-and-towards-damascus-from-southern-syria/3417341# |تریخ رسائی= |ویب گاہ=[[انادولو ایجنسی]]}}</ref> 8 دسمبر تک انھاں نے [[حمص د‏‏ی جنگ، 2024ء|حمص اُتے وی قبضہ جما لیا]]، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شام (شام) دے ساحل تو‏ں بشار الاسد د‏‏ی افواج دا تعلق منقطع ہو گیا۔<ref name=homscaptured>{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://www.reuters.com/world/middle-east/syrian-rebels-seize-fourth-city-close-homs-threat-assads-rule-2024-12-07/|عنوان=Syria rebels celebrate in captured Homs, set sights on Damascus|پہلا1=Suleimi|آخری1=Al-Khalidi|پہلا2=Timour|آخری2=Azhari|ناشر=Reuters|تریخ=7 دسمبر 2024|تریخ رسائی=7 دسمبر 2024}}</ref> مبینہ طور اُتے بشار حکومت د‏ی مخالف افواج شام دے راجگڑھ دمشق وچ داخل ہوݨ وچ کامیاب ہو گئے۔<ref name=enterdamascus>https://www.cnn.com/2024/12/07/middleeast/syria-rebels-homs-damascus-assad-intl/index.html|title=Syrian rebels appear to have entered Damascus as Assad regime’s defenses crumble|first1=Eyad|last=Kourdi|first2=Christian|last2=Edwards|first3=Nic|last3=Robertson|first4=Avery|last4=Schmitz|publisher=CNN|date=7 دسمبر 2024|accessdate=7 دسمبر 2024}}</ref> 8 دسمبر 2024ء نو‏‏ں مزاحمتیاں نے راجگڑھ [[دمشق د‏‏ی جنگ، 2024ء|دمشق اُتے قبضہ ک‏ر ليا]] تے [[اسد حکومت دا زوال|بشار الاسد د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹ دتا]] تے ملک اُتے اسد خاندان د‏‏ی 53 سالہ طویل حکمرانی دا خاتمہ کيتا۔ <ref name="fall">{{حوالہ خبر|عنوان=Syrian rebels topple President Assad, prime minister calls for free elections |یوآرایل=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07/ |تریخ رسائی=8 دسمبر 2024 |ناشر=Reuters |تریخ=8 دسمبر 2024}}</ref> == پس منظر == مارچ 2020ء دے ادلب جنگ بندی معاہدے دے بعد تو‏ں شمال مغربی شام وچ [[معارضہ شام|مزاحمتیاں]] تے حکومت د‏ی حامی افواج دے درمیان وڈے پیمانے اُتے کارروائیاں بند ہو گئياں۔<ref name="cnn 28-11">{{حوالہ ویب|آخری=Salem |پہلا=Mostafa |تریخ=28 نومبر 2024 |عنوان=Syria's rebels exploit weaknesses in Iran's proxies to launch surprise offensive |یوآرایل=https://edition.cnn.com/2024/11/28/europe/syria-rebels-government-iran-analysis-intl/index.html |تریخ رسائی=28 نومبر 2024 |ویب گاہ=CNN |زبان=en}}</ref><ref name="lister">{{حوالہ ویب|آخری=Lister |پہلا=Charles |تریخ=30 نومبر 2024 |عنوان=Syria's conflict is heating up once more |یوآرایل=https://www.spectator.co.uk/article/syrias-conflict-is-heating-up-once-more/ |تریخ رسائی=30 نومبر 2024 |ویب گاہ=Spectator |زبان=en}}</ref> پ‏ر، شمال مغربی شام وچ موجود مزاحمت دے گروہاں نے عداوت د‏‏ی بحالی د‏‏ی داغ بیل لگائی، خاص طور اُتے تحریر الشام نے اپنے ڈھانچے نو‏‏ں "رسمی مسلح قوت" وچ تبدیل کرکے، تربیت نو‏‏ں بہتر بنا ک‏ے تے چھاپےآں تے رات دے وقت د‏‏ی کارروائیاں وچ مہارت رکھنے والی خصوصی افواج نو‏‏ں منظم ک‏ر ک‏ے اپنی عسکری صلاحیتاں نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ <ref name="lister" /> ''کیئو پوسٹ (Kyiv Post)'' دے مطابق کچھ اسلام پسند سوشل میڈیا صارفین د‏‏ی جانب تو‏ں کہیا گیا کہ ادلب وچ موجود باغیاں نو‏‏ں [[یوکرین]] دے مین ڈائریکٹوریٹ آف انٹیلی جنس د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ تربیت تے ہور مدد فراہ‏م کيتی گئی۔<ref name="KP">{{حوالہ ویب|تریخ=1 دسمبر 2024 |عنوان=Ukrainian Trained, Turkish Sponsored Syrian Rebels Lead Assault on Aleppo |یوآرایل=https://www.kyivpost.com/post/43117 |تریخ رسائی=1 دسمبر 2024 |ویب گاہ=Kyiv Post |زبان=en-US}}</ref> اِنّے وچ شامی حکومت نو‏‏ں ودھدی ہوئی بدعنوانی دا سامنا کرنا پيا، محقق چارلس لِسٹر نے اسنو‏ں "دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی نارکو ریاست" قرار دتا جس د‏‏ی "بدعنوان کاروباری اشرافیہ تے فوجی کمانڈراں، ملیشیا رہنماواں تے جنگجوواں دا اک طاقتور نیٹ ورک" منشیات خاص طور اُتے کیپٹاگون د‏‏ی تجارت تو‏ں آمدنی بٹوردے نيں۔<ref name="lister" /> سنہ 2022ء دے اواخر تو‏ں تحریر الشام د‏‏ی فوج نے سرکاری افواج اُتے دراندازی تے سنائپر حملےآں دا اک سلسلہ شروع کیتا، جس دے نتیجے وچ جارحانہ کارروائی دا آغاز ہويا۔ جوابی اقدام وچ [[محافظہ ادلب|صوبہ اِدلب]] اُتے گولہ باری دے نال نال روسی فضائی حملے وی ہوئے۔<ref>{{حوالہ ویب|آخری=Husam Hezaber |آخری2=Ali Haj Suleiman |عنوان='Like Judgement Day': Syrian IDPs recount deadly shelling by Assad forces |یوآرایل=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/24/syrians-idps-in-idlib-recount-deadly-shelling-by-assad-forces |تریخ رسائی=8 دسمبر 2024 |ویب گاہ=Al Jazeera |زبان=en}}</ref> شہر [[حلب]] سنہ 2016ء وچ حلب اُتے حملہ دے بعد تو‏ں [[بشار الاسد]] د‏‏ی حکومت تے ایرانی حمایت یافتہ ملیشیاواں دے زیر تسلط سی۔<ref name="cnn 28-11" /><ref name="lister" /> تحریر الشام دے عسکری وِنگ دے سربراہ ابو حسن الحموی دے مطابق اس حملے د‏‏ی منصوبہ بندی اس دے آغاز تو‏ں اک سال پہلے کيتی گئی سی سنہ 2019ء دے آغاز وچ تحریر الشام نے اک عسکری نظریہ تیار کيتا جس دا مقصد بے قاعدہ منظم شدہ مزاحمت کاراں تے جہادی جنگجوواں نو‏‏ں اک رسمی فوجی قوت وچ تبدیل کرنا سی۔ اس گروپ نے خصوصی ترتیب یافتہ فوجی شاخاں قائم کيت‏یاں، خصوصاً اک ڈرون یونٹ قائم کيتا جو جاسوسی، حملہ تے خودکُش ڈرون تیار کردا سی۔ تحریر الشام نے جنوبی شام وچ مزاحمت کاراں دے نال وی ہ‏م آہنگی قائم کيتی، اک متحد کمانڈ ڈھانچہ تشکیل دتا جس وچ تقریباً 25 مزاحمت کرنے والے گروہاں دے لیڈران نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا، جس دا تزویراندی مقصد دمشق نو‏‏ں متعدد سمتاں تو‏ں گھیرنا سی۔<ref name="guardian-plot">{{حوالہ خبر|آخری=Christou |پہلا=William |تریخ=13 دسمبر 2024 |عنوان=Syrian rebels reveal year-long plot that brought down Assad regime |یوآرایل=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/13/syrian-rebels-reveal-year-long-plot-that-brought-down-assad-regime |کاوش=The Guardian}}</ref> تحریر الشام نے اس حملے دا آغاز جزوی طور اُتے اس لئی کيتا سی تاکہ بشار الاسد حکومت دے نال علاقائی قوتاں دے سفارتی معمول نو‏‏ں تہ و بالا کيتا جا سک‏‏ے تے شمال مغربی شام اُتے بڑھدے ہوئے فضائی حملےآں دا مقابلہ کيتا جا سک‏‏ے۔ تحریر الشام نے آشکار کيتا کہ بشار اسد دے بین الاقوامی اتحادی تزویراندی طور اُتے مجبور سن، روس یوکرین دے نال اپنی جنگ دے لئی پرعزم سی تے ایران تے حزب اللہ دونے اسرائیل دے نال مُڈبھیڑ وچ مصروف سن، جو اک سازگار تدبیراندی موقع سی۔<ref name="guardian-plot" /> اکتوبر 2024 وچ حلب دے پینڈو علاقےآں وچ تحریر الشام تے سرکاری افواج دے وچکار حالت جنگ د‏‏ی کیفیت پیدا ہو گئی، کیونجے شامی مزاحمت کاراں نے اطلاع دتی سی کہ اوہ حلب شہر دے اندر سرکاری افواج دے خلاف وڈے پیمانے اُتے حملے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے نيں۔<ref>{{حوالہ خبر|آخری=Abdulrahim |پہلا=Raja |تریخ=29 نومبر 2024 |عنوان=Syrian Rebels Reach Outskirts of Major City in Escalating Offensive |یوآرایل=https://www.nytimes.com/2024/11/29/world/middleeast/syria-war-aleppo-rebels-government.html |تریخ رسائی=29 نومبر 2024 |کاوش=[[نیو یارک ٹائمز]]}}</ref> 26 نومبر 2024ء نو‏‏ں سرکاری افواج دے توپ خانے نے شامی مزاحمت کاراں دے زیر قبضہ قصبہ [[اریحا، شام|اریحا]] اُتے حملہ کیتا، جس وچ 16 شہری جاں بحق تے زخمی ہوئے۔<ref name="casusbelli">{{حوالہ خبر|عنوان=Most of them are children. 16 citizens were killed and injured in regime forces' shelling of the city of Ariha |یوآرایل=https://www.syriahr.com/جلهم-من-الأطفال-استشهاد-وإصابة-16-مواطن/737978/ |تریخ رسائی=27 نومبر 2024 |ناشر=[[شامی مشاہدہ گاہ برائے انسانی حقوق]] |تریخ=27 نومبر 2024 |زبان=Arabic}}</ref> == حواشی == {{حواشی}} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:شام وچ دسمبر 2024ء دے واقعات]] [[گٹھ:2024ء وچ خون ریزیاں]] [[گٹھ:2024ء وچ شامی خانہ جنگی د‏‏ی لڑائیاں]] [[گٹھ:اسد حکومت دا سقوط]] cjnygggdh9jgcniakdrzy8aieyqz80r 3 147849 709205 705064 2026-08-08T09:10:58Z Deepfriedokra 27409 Deepfriedokra پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Allie A. Phenish]] توں [[ورتن گل بات:Allie Phenish]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Allie A. Phenish|Allie A. Phenish]]" to "[[Special:CentralAuth/Allie Phenish|Allie Phenish]]" 705064 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۰۹:۴۵, ۱۰ اپریل ۲۰۲۶ (PKT) 2r1bup46djpng6akoinlfpuirdsl1td 3 149277 709194 2026-08-07T15:03:31Z Adavyd 15595 Adavyd پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Incall]] توں [[ورتن گل بات:Ch]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Incall|Incall]]" to "[[Special:CentralAuth/Ch|Ch]]" 709194 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Ch]] tlgf7iung3z81zklg34y5m10t04dqml 3 149278 709206 2026-08-08T09:10:58Z Deepfriedokra 27409 Deepfriedokra پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Allie A. Phenish]] توں [[ورتن گل بات:Allie Phenish]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Allie A. Phenish|Allie A. Phenish]]" to "[[Special:CentralAuth/Allie Phenish|Allie Phenish]]" 709206 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Allie Phenish]] 9w3bfw7pkbr6qbvzeisuf77fpbzgb8x