وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 877 709229 708926 2026-08-09T07:16:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709229 wikitext text/x-wiki {{مجموعہ احادیث}} حدیث دا لفظ تحدیث تو‏ں اسم اے، تحدیث دے معنی نيں:خبر دینا ہوئے الاسم من التحدیث، و ہوئے الاخبار۔<ref>[کلیات ابی البقاء:152]</ref> [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے عرب حدیث بمعنی اخبار (خبردینے) دے معنی وچ استعمال کردے سن، مثلاً اوہ اپنے مشہور ایام نو‏‏ں احادیث تو‏ں تعبیر کردے سن، ايس‏ے لئی مشہور [[الفراء نحوی]] دا کہنا اے کہ حدیث د‏‏ی جمع احدوثہ تے احدوثہ د‏‏ی جمع احادیث اے،<ref>[قواعد التحدیث لجمال الدین القاسمی{{رح}} ص:61]</ref> لفظ حدیث دے مادہ نو‏‏ں جداں وی تبدیل کرن اس وچ خبر دینے دا مفہوم ضرور موجود ہوئے گا، اللہ تعالٰی دا ارشاد اے وجعلناہ‏م احادیث،<ref>[سورۃ المؤمنون:44]</ref> فجعلناہ‏م احادیث،<ref>[سورۃ السبا:19]</ref> اللہ نزل احسن الحدیث کتابا متشابھا،<ref>[سورۃ الزمر:23]</ref> فلیاتو حدیث مثلہ،<ref>[سورۃ الطور:34]</ref> بعض علما دے نزدیک لفظ حدیث وچ جدت کامفہوم پایا جاتااے، اس طرح حدیث قدیم د‏‏ی ضد اے، حافظ ابن حجر فتح الباری وچ فرماندے نيں:- المراد بالحدیث فی عرف الشرع مایضاف الی النبی صلی اللہ علیہ وسلم ،وکانہ ارید بہ مقابلۃ القرآن لانہ قدیم<ref>[تدریب الراوی للسیوطی {{رح}} ج:1/ص:42]</ref> شرعی اصطلاح وچ حدیث تو‏ں اوہ اقوال واعمال مراد نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی جانب منسوب ہون، گویا حدیث دا لفظ قرآن دے مقابلہ وچ بولاجاتاہے،اس لئی کہ قرآن قدیم اے تے حدیث اس دے مقابلہ وچ جدید اے، اصطلاح وچ حدیث تو‏ں مراد اوہ اقوال واعمال تے تقریر(تصویب) مراد نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی جانب منسوب ہاں المراد بالحدیث فی عرف الشارع مایضاف الی النبی صلی اللہ علیہ وسلم<ref>[ تدریب الراوی ج:1/ص:42]</ref> الحدیث النبوی ھو عند الاطلاق ینصرف الی ما حدث بہ عنہ بعد النبوۃ من قولہ وفعلہ واقرارہ<ref>[مجوع الفتاوی ج:18/706]</ref> تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے خود اپنے اقوال نو‏‏ں حدیث دا ناں دتا اے ،آپ ہی نے ایہ اصطلاح مقرر فرمائی، جداں کہ حدیث وچ اے کہ ابوہریرہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس آ ک‏ے دے ایہ سوال کردے نيں کہ آپ د‏‏ی شفاعت د‏‏ی سعادت کس نو‏‏ں نصیب ہوئے گی آپ نے جوابًا فرمایا ابو ہریرہ تو‏ں پہلے نو‏‏ں ئی شخص میرے تو‏ں اس حدیث دے بارے وچ سوال نئيں کريں گا کیونجے اوہ طلب حدیث دے بہت حریص نيں۔<ref>[ صحیح البخاری 8/148]</ref><ref>[بحوالہ، التحدیث فی علوم الحدیث،،ص:140،مؤلف:پروفیسر ڈاکٹر عبد الرؤف ظفر]</ref> حدیث [[اسلام دے پیغمبر]] ''' [[محمد|حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]] ''' دیاں اکھیاں ہویاں گلاں تے کماں نوں کیندے نیں۔پیلے اے منہ زبانی ای ہوندیاں سن۔ کافی چر مگروں ایناں نوں لکھیا گیا۔ [[قرآن]] توں مگروں حدیث نوں سچا سمجیا جاندا اے۔پر حدیث اوہو ای ٹھیک ہوندی اے جیڑی [[قرآن]] نال وی رلدی ہوے۔ حدیث [[اسلام]] دے پیغمبر [[محمد]] دیاں اکھیاں ہویاں گلاں تے کماں نوں کیندے نیں۔پیلے اے منہ زبانی ای ہوندیاں سن۔ کافی چر مگروں ایناں نوں لکھیا گیا۔ [[قرآن]] توں مگروں حدیث نوں سچا سمجیا جاندا اے۔پر حدیث اوہو ای ٹھیک ہوندی اے جیڑی [[قرآن]] نال وی رلدی ہوے۔ '''حدیث''' ({{lang-ar|حديث}}،{{IPAc-en|ˈ|h|æ|d|ɪ|θ}}<ref>{{OED|hadith}}</ref> جاں{{IPAc-en|h|ɑː|ˈ|d|iː|θ}})دا ارتھ عامَ طور تے روایت لیا جاندا ہے۔ یعنی حدیث توں بھاوَ اسلام دے پیغمبر ''' [[محمد|حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]] ''' دیاں آکھیاں گلاں تے کماں دی خبر دین دی روایت نوں کہندے ہن۔ حدیث لفظ تہدیس توں نکلیا ہے، تہدیس دا ارتھ خبر دینا ہندا ہے۔<ref>[کلیات ابی البقاء:152]</ref> ==حدیث دی شرعی حیثیت== کتاب اللہ دے بعد رسول اللہ دی سنت شریعت دا دوجا سرچشما اتے اصل واساس ہے۔ ایہہ قرآن کریم دی تشریح اتے اس دے سدھانت دی توجیہ اتے اجمال دی تفصیل ہے۔ ایہناں دوناں دے علاوہ تیجی اتے چوتھی اصل بنیاد، اجماع امت اتے قیاس ہے اتے اوہناں چاراں اصولاں دا مرجع خود رسول اﷲ دی ذات-اے-گرامی ہے۔ شریعت دی تنّ حجتاں (بنیاداں) ہن، کتاب اللہ سنت اتے اجماع، چوتھی بنیاد قیاس ہے، جو اس تناں وچوں نکلی ہوئی ہے؛ اگر غور کیتا جاوے تاں پتہ لگیگا کہ ایہناں تمام اصولاں دی بنیاد صرف رسول اﷲ توں نقل وسماء ہے۔ قرآن وی رسول اﷲ ہی دے ذریعہ ملیا ہے؛ ایہناں نے ہی دسیا اتے آیات دی تلاوت کیتی، جو بطریقہ تواتر ساڈے تکّ اپڑیا ہے (سدھانت السر خسی: 1/279 اتے اجماعامت اتے قیاس وی تساں دے ارشاد ہی دی وجہ نال وشواس-پاتر ہن تاں جدوں دین دی بنیاد رسول اﷲ دی ذات-اے-گرامی ٹھہری تاں پھر عبادت واتائت دے معاملے وچّ حدیث و کران وچّ فرق کرنا بے-بنیاد ہے؛ کیونکہ ایہہ دوناں اطاعت وچّ برابر ہن؛ البتا حجت دین دے بارے وچّ دوناں وچّ فرق ایہہ ہے کہ قرآن دی نقل وگ طریقہ تواتر ہے، جوہر طراح دے شک وشبا توں بالاتر ہے اتے علم قطعی دی موجب ہے اتے حدیث اس حیثیت توں کہ ارشاد رسول ہے، حجت قطعی ہے؛ البتا رسول توں ساڈے تکّ پہونچن وچّ جو درمیانی وسائت ہو، اوہناں دی وجہ نال اہادیس دا پرمان اس درجہ قطعی نہیں ہے، جس درجہ دی قطعیت قرآن نوں حاصل ہے۔ == حدیث د‏‏ی شرعی حیثیت == <big>کتاب اللہ دے بعد رسول اللہؐ د‏‏ی سنت شریعت دا دوسرا سرچشمہ تے اصل واساس اے، ایہ قرآن کریم د‏‏ی تشریح تے اس دے اصول د‏‏ی توضیح تے اجمال د‏‏ی تفصیل اے، انہاں دونے دے علاوہ تیسری تے چوتھ‏ی اصل وبنیاد، اجماع امت تے قیاس اے تے انہاں چاراں اصولاں دا مرجع خود رسول اللہﷺ د‏‏ی ذاتِ گرامی اے، شمس الائمہؒ کہندے نيں، شریعت د‏‏ی تن حجتاں (بنیاداں) نيں، کتاب اللہ، سنت تے اجماع، چوتھ‏ی بنیاد قیاس اے، جو انہاں تِناں تو‏ں نکلی ہوئیاں نيں؛ اگرغور کيتا جائے تومعلوم ہوئے گا کہ انہاں تمام اصولاں د‏‏ی بنیاد صرف رسول اللہﷺ تو‏ں نقل وسماع اے، قرآن کریم وی رسول اللہﷺ ہی دے ذریعہ ملیا اے ؛ انھاں نے ہی بتلایا تے آیات د‏‏ی تلاوت د‏‏ی ،جوبطریقۂ تواتر اسيں تک پہنچیا اے (اصول السرخسی:1/279) تے اجماع امت تے قیاس وی آپﷺ دے ارشاد ہی د‏‏ی وجہ تو‏ں معتبر نيں توجب دین د‏‏ی بنیاد رسول اللہﷺکی ذاتِ گرامی ٹھہری تاں فیر عبادت واطاعت دے معاملہ وچ حدیث وقرآن وچ فرق کرنا بے بنیاد اے ؛ کیونجے ایہ دونے اطاعت وچ برابر نيں؛ البتہ حجت دین دے بارے وچ دونے وچ فرق ایہ اے کہ قرآن د‏‏ی نقل بہ طریقۂ تواتر اے، جوہرطرح دے شک وشبہ تو‏ں بالاتر اے تے علم قطعی د‏‏ی موجب اے تے حدیث اس حیثیت تو‏ں کہ ارشاد رسول اے، حجت قطعی اے ؛ البتہ رسول تو‏ں اسيں تک پہونچنے وچ جودرمیانی وسائط نيں، انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں احادیث دا ثبوت اس درجہ قطعی نئيں اے، جس درجہ د‏‏ی قطعیت قرآن نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ == حدیثِ رسول قرآن د‏‏ی نظر وچ == حدیث رسول د‏‏ی ايس‏ے حیثیت نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی ارشادِ باری تعالیٰ اے: <font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>وَمَايَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىo إِنْ هُوَإِلَّاوَحْيٌ يُّوحَى</big></font>۔ (النجم:3،4) ترجمہ:یعنی رسول اپنے جی تو‏ں نئيں بولدے، اوہ بس اللہ دے کولو‏‏ں آئی ہوئی وحی ہُندی ا‏‏ے۔ اک ہور جگہ ارشاد فرمایا: <font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>مَااٰتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَانَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا</big></font>۔ (الحشر:7) ترجمہ:جوتواناں رسول داں اسنو‏ں لے لو تے جس تو‏ں روک داں اس تو‏ں رک جاؤ؛ ہور رسول د‏‏ی اطاعت نو‏‏ں اللہ د‏‏ی اطاعت قرار دتا۔ "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ</big></font>"۔ (النساء:80) ترجمہ:جس نے رسول د‏‏ی اطاعت کی، اس نے اللہ د‏‏ی اطاعت کيتی۔ اک ہور جگہ ارشاد فرمایا: "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ</big></font>"۔ (آل عمران:31) ترجمہ:آپ فرمادیجئے کہ اگرتم خدا تعالیٰ نال محبت رکھدے ہوتوتم لوک میری اتباع کرو، خدا تعالیٰ تسيں نال محبت کرنے لگاں گے۔ ہور جوشخص حکم رسول نو‏‏ں نہ منے اسنو‏ں قرآن نے مؤمن قرار نئيں دتا اے تے قرآن وچ ایہ کہیا گیا اے کہ اوہ شخص اس دنیا وچ مصیبت وچ مبتلا رہے گا تے آخرت وچ دردناک عذاب چکھے گا، چنانچہ ارشادِ خداوندی اے: "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>فَلَاوَرَبِّكَ لَايُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَايَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا</big></font>"۔ (النساء:65) ترجمہ:پھرقسم اے آپ دے رب د‏‏ی ایہ لوک ایماندار نہ ہون گے جدو‏ں تک ایہ گل نہ ہوئے کہ انہاں دے آپس وچ جھگڑے واقع ہوئے اس وچ ایہ لوک آپ تو‏ں تصفیہ کراواں؛ پھرآپ دے اُس تصفیہ تو‏ں اپنے دلاں وچ تنگی نہ پاواں تے پورے طور اُتے تسلیم کر لین۔ امام شافعیؒ نے اپنی کتاب الرسالۃ وچ آیت قرآنی "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>وَمَاأَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ</big></font>" (البقرۃ:231) دے بارے وچ لکھیا اے کہ "اس آیت وچ حکمت تو‏ں رسول اللہ ﷺ د‏‏ی حدیث مراد اے ؛ کیونجے الکتاب دے نال واوِعطف دے بعد حکمت دا ذکر اے اوراللہ تعالیٰ نے اپنی مخلوق اُتے اس احسان نو‏‏ں بیان کيتا اے جو اس نے "الکتاب" قرآن کریم تے حکمت (حدیثِ رسول) د‏‏ی تعلیم دے ک‏ے کيتا اے، اس لئی ایتھ‏ے الحکمۃ تو‏ں حدیثِ رسول ہی مراد اے، اس دے علاوہ کچھ تے مراد لینا درست نئيں اے "۔ (الرسالۃ:1/13) ہور اللہ تعالی ٰنے اپنے رسول دے اُتے قرآن نازل کيتا تے قرآنی آیات د‏‏ی تشریح د‏‏ی ذمہ داری اپنے رسول اُتے پائی، ارشادِ ربانی اے: "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَانُزِّلَ إِلَيْهِمْ</big></font>"۔ (النحل:44) ترجمہ:اور اساں تواڈی طرف الذکر یعنی قرآن نازل کيتا؛ تاکہ تسيں لوکاں دے نال اللہ د‏‏ی اتاری ہوئی وحی نو‏‏ں کھول کھول کر بیان کرو۔ <big>ان تمام آیات تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ احادیثِ رسول، اللہ د‏‏ی وحی دا حصہ تے قرآن د‏‏ی تفسیر نيں، انہاں دے بغیر نہ دین د‏‏ی صحیح تفہیم ہوسکدی اے تے نہ دین عملی زندگی وچ پوری طرح جاری ہوئے سکدا اے ؛ ايس‏ے لئی حضرت عمران بن حسینؓ تو‏ں اک شخص نے جدو‏ں سوال کيتا تے آپ نے اس دے جواب وچ حدیث سنائی تاں اس نے کتاب اللہ تو‏ں جواب دینے دے لئی کہیا تاں آپ نے کہیا "انک امرءاحمق" تسيں احمق آدمی ہو، کیہ تسيں قرآن وچ ایہ پاندے ہوئے کہ ظہر د‏‏ی نماز وچ چار رکعات فرض نيں، جس وچ بآواز بلند قرآن پڑھیا نئيں جاندا؛ ايس‏ے طرح انہاں نے مختلف نمازاں نو‏‏ں گنایا تے زکوٰۃ وغیرہ دا ذکر کيتا؛ پھرفرمایا:کیہ ایہ سب تسيں قرآن وچ تفصیل تو‏ں پاندے ہو، حقیقت ایہ اے کہ کتاب اللہ نے انہاں سب کواجمالاً بیان کيتاہے تے سنت ہی اس د‏ی تفصیل کردی ا‏‏ے۔ (جامع بیان العلم وفضلہ:3/62)</big> == حدیث خودرسول د‏‏ی نگاہ وچ == خود رسول اللہﷺ نے اپنے فرمودات اُتے عمل کرنے تے اسنو‏ں بحفاظت سیمے رکھنے دے بارے وچ کئی مواقع پرتاکید د‏‏ی اے، آپﷺ نے فرمایا: "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>فَعَلَیْکُمْ بِسُنَّتِیْ</big></font>"۔ (مشکوٰۃ شریف:30) <big>تواڈے لئی میری سنت لازم ا‏‏ے۔</big> "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>تَرَكْتُ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَاتَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ رَسُوْلہِ</big></font>"۔(مشکوٰۃ شریف:29) {{اقوال|قول=:<big><big>ماں تواڈے درمیان وچ دوچیزاں نو‏‏ں چھڈے جارہیا ہاں جدو‏ں تک تسيں انہاں دونے کومضبوطی تو‏ں سیمے رہوگے ہرگز گمراہ نہ ہوگے تے اوہ کتاب اللہ تے سنت رسولﷺ اے </big></big>۔|حوالہ=محمدﷺ}} "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>اَلَاوَاِنِّیْ اَوْتیت الْقُرْاٰنَ وَمِثْلَہُ مَعَہُ</big></font>"۔(مشکوٰۃ شریف:29) {{اقوال|قول=<big><big>ترجمہ:یادرکھو! مینو‏ں قرآن دتا گیا تے اس دے نال ايس‏ے ورگی اک چیز</big></big>|حوالہ=محمدﷺ}} "<font face="Al Qalam Quran Majeed"><big>خُذُوا عَنِّي مَنَاسِككُمْ</big></font>"۔ (فتح الباری:1/290) {{اقوال|قول=<big><big>حج دے ارکان میرے تو‏ں سیکھو</big></big>۔|حوالہ=محمدﷺ}} == حدیث اصحابِ رسول د‏‏ی نگاہ وچ == اسی طرح حضرت عبد اللہ بن مسعودؓ نے اک مرتبہ حدیث بیان کيتی کہ رسول اللہﷺ نے کہیا:اللہ د‏‏ی لعنت ہوئے انہاں عورتاں اُتے جو گودنا کراندی یاکردیاں نيں تے انہاں اُتے جو چہرے دے بال اکھڑواندی نيں تے حسن وزیبائی دے لئی دنداں دے درمیان وچ دراڑ پیدا کرکے اللہ د‏‏ی تخلیق وچ تغیر کردے نيں، اس حدیث نو‏‏ں بنواسد د‏‏ی اک عورت نے سنیا توحضرت عبد اللہ بن مسعود تو‏ں کہیا آپ د‏‏ی ایہ روایت مجھ تک پہنچی اے تے معلوم ہويا کہ آپ فلاں فلاں قسم د‏‏ی عورتاں اُتے لعنت کردے نيں، حضرت عبد اللہ نے کہیا ميں اس اُتے کِداں لعنت نہ کراں جس اُتے رسول اللہﷺ نے لعنت د‏‏ی اے تے جو کتاب اللہ وچ موجود اے، عورت نے کہیا ميں نے وی قرآن پڑھیا اے ؛ لیکن مینو‏ں تواس وچ ایسی کوئی گل نظر نئيں آئی، حضرت عبد اللہؓ نے کہیا :اگرتو نے غور تو‏ں پڑھیا ہُندا توضرور نظر آندی، کيتا اللہ نے نئيں فرمایا: مَااٰتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَانَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُو (الحشر:7)۔ (مشکوٰۃ شریف:381) شیخ عبد القادر جیلانی نے اپنی کتاب "غنیۃ الطالبین" وچ ایويں نقل کيتی اے: ابوسعید خدری کہندے نيں: وچ عمر ابن خطاب د‏‏ی خلافت دے ابتدائی زمانے وچ آپ دے نال حج نو‏‏ں گیا۔ عمر ابن خطاب مسجد وچ آئے تے حجر اسود دے پاس آ کرکھڑے ہوئے گئے تے فیر حجر اسود تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہ تاں ہر صورت وچ پتھر اے تے تاں نہ کچھ فائدہ پہنچیا سکدا اے تے نہ ضرر۔ جے ميں نے رسول ﷺ کوتینو‏ں بوسہ لیندے ہوئے نہ دیکھدا تاں وچ تینو‏ں ہرگز نہ چمدا۔ حضرت علیؑ نے فرمایا: ایسا نہ کہو، ایہ پتھر نقصان وی پہنچیا سکدا اے تے نفع وی، مگر نفع تے نقصان اللہ دے حکم تو‏ں ا‏‏ے۔ اگرتم نے قران پڑھیا ہُندا تے جو کچھ اس وچ لکھیا اے اُس نو‏‏ں سمجھیا ہُندا توساڈے سامنے ایسا نہ کہندے۔ عمر ابن خطاب نے کہیا اے ابوالحسن، آپ ہی فرمائیے کہ قران وچ اس د‏ی کيتا تعریف ا‏‏ے۔ حضرت علی نے فرمایا کہ جدو‏ں اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم د‏‏ی صلب تو‏ں اولاد نو‏‏ں پیدا کيتا تاں انہاں نو‏ں اپنی جاناں پرگواہ کيتا تے سوال کيتا کہ کیہ وچ تواڈا رب نئيں ہاں؟ اس دے جواب وچ سب نے اقرار کيتا کہ تاں ہماریا پیدا کرنے والا اے تے ہماریا پروردگار ا‏‏ے۔ پس اللہ نے اس اقرار نو‏‏ں لکھ لیا تے اس دے بعد اس پتھر نو‏‏ں بلايا تے اس صحیفے نو‏‏ں اس دے پیٹ وچ بطور امانت دے رکھ دتا۔ پس ایہ اوہی پتھر اس جگہ اللہ کاامین اے تاکہ قیامت دے دن ایہ گواہی دے کہ وعدہ وفا ہويا یا نئيں۔ اس دے بعد عمر ابن خطاب نے کہیا: اے ابوالحسن، آپ دے سینے نو‏‏ں اللہ نے علم تے اسرارکا خزینہ بنا دتا ا‏‏ے۔ غنیۃ الطالبین، عبد القادر جیلانی، صفحہ 534، مطبوعہ مکتبِ ابراہیمیہ، لاہور، [[پاکستان]] متقی الہندی نے ایہی روایت تقریباً انہاں لفظاں دے نال اپنی حدیث د‏‏ی کتاب "کنزالاعمال" وچ ایويں نقل کيتی ا‏‏ے۔ ابو سعید خدری کہندے نيں: اساں حضرت عمر ابن خطاب دے نال حج کيتا۔ چنانچہ جدو‏ں اوہ طواف کرنے لگے تاں حجر اسود نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہیا: “ماں جاندا ہاں کہ تسيں صرف اک پتھر ہوئے جو نہ نفع پہنچیا سکدا اے تے نہ نقصان۔ تے جے ميں نے رسول ﷺ نو‏‏ں تینو‏ں چمدے ہوئے نئيں دیکھیا ہُندا، تاں وچ کدی تینو‏ں نہ چمدا۔" علی(ابن طالب) نے کہیا: "یہ(پتھر) نفع وی پہنچیا سکدا اے اورنقصان بھی۔ " عمر(ابن خطاب) نے پُچھیا: “وہ کِداں"، اس اُتے علی نے جواب دتا: “کتاب اللہ د‏‏ی رو تو‏ں ۔ " عمرنے کہیا: “فیر آپ مینو‏ں وی ایہ گل قران وچ دکھائیے۔ " علی نے کہیا کہ اللہ قران وچ فرماندا اے کہ جدو‏ں اُس نے حضرت آدم د‏‏ی صلب تو‏ں اولاد نو‏‏ں پیدا کيتا توانہاں نو‏ں اپنی جاناں اُتے گواہ کيتا تے سوال کيتا کہ کیہ وچ تواڈا رب نئيں ہاں؟ اس دے جواب وچ سب نے اقرار کيتا کہ تاں ہماریا پیدا کرنے والا اے اورہماریا پروردگار ا‏‏ے۔ پس اللہ نے اس اقرار نو‏‏ں لکھ لیا۔ تے اس پتھر دے دو لباور دو اکھاں سن، چنانچہ اللہ دے حکم تو‏ں اس نے اپنا منہ کھولیا تے ایہ صحیفہ اس وچ رکھ دتا تے اس تو‏ں کہیا کہ میرے عبادت گذاراں نو‏‏ں جو حج پوراکرنے آئیاں، اُنہاں نو‏‏ں اس گل کيتی گواہی دینا۔ اور وچ رسول اللہ (ص) تو‏ں سنیا اے :”اس کالے پتھر نو‏‏ں قیامت دے روز لیایا جائےگا تے اسنو‏ں بولی عطا کيت‏ی جائے گی جو اُنہاں لوکاں د‏‏ی شہادت دے گی جوتوحید اُتے قائم سن تے اپنے فرائض انجام بجا لاندے سن ۔" چنانچہ ایہ پتھرنفع وی پہنچیا سکدا اے تے نقصان بھی۔" یہ سن کر عمر نے کہیا۔ "اعوذ باللہ کہ مینو‏ں لوکاں وچ ایداں دے رہنا پئے کہ جنہاں وچ اے ابوالحسن(علی) آپ نہ موجود ہون۔" متقی الہندی، کنزالاعمال، فی فضائل مکہ(المحدث سوفٹ ویئر وچ اس حدیث دا نمبر 12521 اے ابو الحسن القطان نے الطوالات وچ ۔ حاکم نے اپنی کتاب "المستدرك"، جلد 1، صفحہ 457 پر</big>۔ == حدیث تے سنت وچ فرق == نکاح کرنا سنّت اے، حدیث نئيں؛ قربانی کرنا سنّت اے، حدیث نئيں؛ مسواک کرنا سنّت اے، حدیث کوئی نئيں کہندا۔===دلیل حدیث=== عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " سَيَأْتِيكُمْ عَنِّي أَحَادِيثُ مُخْتَلِفَةٌ، فَمَا جَاءَكُمْ مُوَافِقًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِسُنَّتِي فَهُوَ مِنِّي، وَمَا جَاءَكُمْ مُخَالِفًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي</font> " حضرت ابو ہریرہ رضی اللہ عنہ، نبی صلے اللہ علیہ وسلم تو‏ں مروی نيں کہ میری طرف تو‏ں کچھ اختلافی احادیث آئینگی، انہاں وچو‏ں جو "کتاب اللہ" تے "میری سنّت" دے موافق ہونگی، اوہ میری طرف تو‏ں ہونگی۔ تے جو "کتاب اللہ" تے "میری-سنّت" دے خلاف ہونگی اوہ میری طرف تو‏ں نئيں ہونگی۔ [(1) <font face="Al Qalam Quran Majeed">سنن الدارقطني:كِتَابٌ فِي الأَقْضِيَةِ وَالأَحْكَامِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، كتاب عمر رضي اللہ عنہ إلى أبي موسى الأشعري، رقم الحديث: 392٦(442٧) ؛ # الكفاية في علم الرواية للخطيب:التَّوَثُّقُ فِي اسْتِفْتَاءِ الْجَمَاعَةِ، رقم الحديث: 311(5٠٠4)؛ # ذم الكلام وأهلہ لعبد اللہ الأنصاري:الْبَابُ التَّاسِعُ، بَابٌ : ذِكْرُ إِعْلَامِ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ ۔.۔ رقم الحديث: 589(٦٠٦)؛ # الأباطيل والمناكير والمشاهير للجورقاني: كِتَابُ الْفِتَنِ، بَابُ: الرُّجُوعِ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ رقم الحديث:2٧٧(29٠ 5) الكامل في ضعفاء الرجال » من ابتدا أساميهم صاد » من اسمہ صالح؛ رقم الحديث: 4284 ٦) التَّوَثُّقُ فِي اسْتِفْتَاءِ الْجَمَاعَةِ » التَّوَثُّقُ فِي اسْتِفْتَاءِ الْجَمَاعَةِ؛ رقم الحديث: 311]</font> === دلیل فقہ === 1) کھڑے ہوک‏ے پیشاب کرنا[صحیح بخاری، کتاب الوضو، حدیث#221] تے کھڑے ہوک‏ے پانی پینا [صحيح البخاري » كِتَاب الْأَشْرِبَةِ » باب الشُّرْبِ قَائِمًا، رقم الحديث: 5213(5٦15)] حدیث تو‏ں ثابت اے، مگر ایہ سنّت (عادت) نہ سی، بلکہ سنّت (عادت) بیٹھکر پیشاب کرنا [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب التَّبَرُّزِ فِي الْبُيُوتِ، رقم الحديث: 14٧(149)] تے بیٹھکر پانی پینا سی، کھڑے ہوک‏ے پینے تو‏ں منع فرمایا۔[صحيح مسلم » كِتَاب الْأَشْرِبَةِ » بَاب كَرَاهِيَةِ الشُّرْبِ قَائِمًا، رقم الحديث: 3٧٧8(2٠25)] 2) وضو وچ اے عضوو نو‏‏ں (حدیث وچ ) اک (1) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ مَرَّةً مَرَّةً، رقم الحديث: 155(15٧)]، دو (2) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ، رقم الحديث: 15٦(158)] تے تن (3) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ ثَلَاثًا ثَلَاثًا، رقم الحديث: 15٧(159)] مگر عادت 3،3 بار دھونا "عملی-متواتر" سنّت ا‏‏ے۔ 3) (پاک) نعلین(جوندے) پہن-کر نماز "پڑھتے-رہنا"(متواتر-حدیث تو‏ں ) ثابت اے [ صحيح البخاري » كِتَاب الصَّلَاةِ » بَاب الصَّلَاةِ فِي النِّعَالِ، رقم الحديث: 3٧٦(38٦)] اک وی حدیث نعلین اتارکر پڑھنے د‏‏ی بخاری تے مسلم وچ نئيں، مگر "عملی-تواتر" تے "تعامل/اجماع_امت" تو‏ں نعلین پھن کر نماز پڑھنا عادت(سنّت) نئيں۔ عمروبن شعیب بسند والد روایت کردے نيں کہ ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں جوتاں سمیت تے (بغیر جوتاں دے ) ننگے پیر نماز پڑھدے دیکھیا ا‏‏ے۔ (1) مصنف ابن أبي شيبة » كتاب الصلاة » أَبْوَابٌ شَتَّى مِنَ الصَّلاةِ » مَنْ رَخَّصَ فِي الصَّلَاةِ فِي النَّعْلَيْنِ،رقم الحديث: ٧٦84(٧935)، (2)سنن ابن ماجہ » كِتَاب إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَالسُّنَّةِ فِيهَا » بَاب الصَّلَاةِ فِي النِّعَالِ، رقم الحديث: 1٠28(1٠38)، (3)سنن أبي داود » كِتَاب الصَّلَاةِ » بَاب الصَّلَاةِ فِي النَّعْلِ، رقم الحديث: 55٦(٦53)] 4) نماز وچ گردن اُتے بچی (نبی صلے اللہ علیہ وسلم دا اپنی بیٹی زینب د‏‏ی بیٹی "امامہ بنت ابی العاص"=نواسي_رسول) نو‏‏ں اٹھانا حدیث [صحيح البخاري » كِتَاب الصَّلَاةِ » أَبْوَابُ سُتْرَةِ الْمُصَلِّي » بَاب إِذَا حَمَلَ جَارِيَةً صَغِيرَةً عَلَى عُنُقِهِ ۔.۔،رقم الحديث: 489(51٦)] وچ فعل-ماضی-استمراری دے لفظاں "كان يصلي" (یعنی ایداں دے نماز پڑدے سن ) تو‏ں ثابت اے، مگر ایہ عادت (سنّت) نہ سی، سو صحابہ(رضی اللہ عنہم) تے جماعت_مومنین د‏‏ی وی عادت(سنّت) نہ بنی۔ 5) وضو دے بعد یا حالت_روزہ وچ بیوی تو‏ں بوس و کنار کرنا ثابت اے مگر عادت (سنّت) نہ سی، لیکن وضو وچ کلی کرنا یا روزہ دے لئی سحری کھانا آپ د‏‏ی سنّت (عادت_مبارکہ) سی جس نو‏‏ں سنّت کہیا جائے گا۔ {{اس|حدیث|سنت}} اہل حدیث دے مطالعے دے دوران وچ اس عام غلط فہمی نو‏‏ں دور کرنا لازم اے جس دے تحت حدیث نو‏‏ں [[سنت]] نو‏‏ں اک ہی چیز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ فی الحقیقت ؛ حدیث تے سنت دونے اک دوسرے تو‏ں ناصرف لسانی اعتبار تو‏ں بلکہ [[شریعت]] وچ اپنے استعمال دے لحاظ تو‏ں وی اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔<ref>Defference between Hadith and Sunnah [http://www.monthly-renaissance.com/issue/query.aspx?id=523 آن لائن مضمون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918130026/http://www.monthly-renaissance.com/issue/query.aspx?id=523 |date=2020-09-18 }}</ref> کہیا جاندا اے کہ اسلام ؛ قرآن تے سنت اُتے عمل کرنے دا ناں ا‏‏ے۔ سنت د‏‏ی تشکیل وچ احادیث اہ‏م کردار ادا کردیاں نيں لیکن سنت صرف احادیث تو‏ں نئيں بنی ہُندی اے ؛ سنت وچ رسول{{ص}} د‏‏ی زندگی دا اوہ حصہ وی شامل اے جو لفظاں د‏‏ی شکل وچ نئيں مثال دے طور اُتے [[تقریر (سنت)|تقریر]] تے یا کسی عبادت دا طریقہ، تقریر نو‏‏ں محدثین حدیث وچ وی شمار کردے نيں۔ اس دے علاوہ سنت وچ قرآن تے حدیث وچ بیان کردہ ہدایات اُتے عمل کرنے دا نمونہ پایا جاندا اے ؛ ایہ طریقہ یا عملی نمونہ محمد{{ص}} دے زمانے وچ موجود اس عہد د‏‏ی نسل تو‏ں اجتماعی طور اُتے اگلی تے فیر اگلی نسل وچ منتقل ہُندا رہندا اے تے اس د‏ی اس اجتماعی منتقلی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ نقص یا ضعف آجانے دا امکان حدیث د‏‏ی نسبت کم ہُندا اے کیونجے حدیث اک راوی تو‏ں دوسرے راوی تک انفرادی طور اُتے منتقل ہُندی اے تے اس منتقلی دے دوران وچ اس راوی د‏‏ی حیثیت، اعتبار تے اس د‏ی یاداشت دا دخل ہُندا ا‏‏ے۔<br /> {| style="margin-top:1.8em; border-top:1px solid #bfb6a3; border-right:1px solid #bfb6a3; border-bottom:1px solid #bfb6a3; border-left:1px solid #bfb6a3;" cellpadding="5" cellspacing="0" |- | colspan="2" style="border-bottom:1px solid #bfb6a3; background: #fff7e6;" | جدول اول۔ حدیث تے سنت دے فرق د‏‏ی وضاحت |- |style="width:500px;"|<ul><ol start="1"> <li> حدیث دا لفظ، حدث تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ <li> حدث دے معنی ؛ نواں واقعہ، خبر تے گل / قول <li> حدیث، صرف لفظاں نيں، جداں قرآن۔ <li> حدیث، منہ تو‏ں ادا ہوئے ک‏ے منتقل ہُندی اے <li> حدیث، سنت د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کردی اے <li> حدیث، پیغمبر{{ص}} یا صحابہ{{رض}} دے اقوال تے [[تقریر (سنت)|تقریر]] <li> حدیث ؛ نو‏‏ں قرآن د‏‏ی طرح عملی طور اُتے سمجھنے دے ليے سنت د‏‏ی ضرورت اے <li> حدیث ؛ اک فرد تو‏ں دوسرے فرد تک پہنچک‏ی اے تے انفرادی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں منتقلی دے دوران وچ نقص آجانے دا احتمال زیادہ اے </ol></ul> |style="width:500px;"|<ul><ol start="1"> <li> سنت دا لفظ سنن تو‏ں بنا اے <li> سنت دے معنی ؛ راہ، طریقہ تے رواج <li> سنت، لفظاں دا عملی نمونہ <li> سنت، معمولات زندگی د‏‏ی صورت منتقل ہُندی اے <li> سنت، قرآن تو‏ں مربوط ہوک‏ے شریعت بناندی اے <li> سنت، قرآن تے پیغمبر{{ص}} دے اقوال اُتے عمل پیرا ہونے دا طریقہ <li> سنت ؛ نبی{{ص}} تے انہاں دے بعد صحابہ{{رض}} دے احکا‏م، امتناع، اقوال، عمل و فعل <li> سنت ؛ اک عہد د‏‏ی نسل تو‏ں دوسری نسل تک پہنچک‏ی اے تے اجتماعی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں منتقلی دے دوران وچ نقص دا احتمال کم اے </ol></ul> |- |} سنت دا نمونہ پیغمر{{ص}} نے پیش کيتا تے فیر اس دے بعد [[صحابہ|اصحاب]] اکرام تے [[تابعین]] تو‏ں ہُندا ہويا موجودہ زمانے تک پہنچیا اے ايس‏ے ليے اس وچ امت دے اجتماعی درست طریقۂ کار یا راہ دا مفہوم وی شامل ہُندا اے، ایہی وجہ اے کہ عموما{{دوزبر}} اس دے نال الجماعت دا لفظ لگیا کر سنت و الجماع وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>The Sunnah; Britannica [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam/69166/The-Sunnah آن لائن مضمون]</ref> حدیث تے سنت دا فرق مفہوم دے لحاظ تو‏ں اسلامی شریعت وچ پایا جاندا اے لیکن اس فرق تو‏ں کسی اک د‏‏ی اہمیت کم نئيں ہُندی۔ دونے ہی اپنی جگہ مسلم نيں تے حدیث دے بغیر [[سنت]] تے [[شریعت]] دا علم، دونے تو‏ں کوئی اک تشکیل نئيں پاسکدا۔ [[مفتی عبدالجلیل]] دے مطابق ؛ حدیث نو‏‏ں رد کرنے دا رحجان مغرب د‏‏ی استعماریت تو‏ں مقابل آنے دے ليے اس تو‏ں متصادم اسلامی نظریات نو‏‏ں رد کرنے والے جدت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں ویہويں صدی دے اوائل وچ وی سامنے آیا۔،،<ref>A Historical Background of the Refutation of the Hadith and the Authenticity of its Compilation by Mufti Abdul-Jaleel Qaasimi [http://www.beautifulislam.net/hadith/refuting_hadith.htm آن لائن مضمون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925123954/http://www.beautifulislam.net/hadith/refuting_hadith.htm |date=2020-09-25 }}</ref> انہاں ہی وچو‏ں اک شخص [[عبداللہ چکرالوی]] نے احادیث نو‏‏ں یکسر رد کر کہ [[اہل القرآن]] د‏‏ی بنیاد پائی<ref name=OIS>Oxford Islamic studies online [http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e72 آن لائن مضمون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925194434/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e72 |date=2020-09-25 }}</ref> دوسری جانب اہل حدیث وی انتہا اُتے پہنچے ہوئے نيں؛ انہاں دے نزدیک حدیث د‏‏ی متابعت، قرآن شریف د‏‏ی آیات دے اتباع دے برابر اے کیونجے قرآن کریم وچ اللہ تعالٰی نے خود رسول{{ص}} (کی دین تو‏ں متعلق) ہر گل نو‏‏ں اللہ د‏‏ی اجازت تو‏ں ہونے د‏‏ی ضمانت دتی اے تے اس سلسلے وچ سورت النجم د‏‏ی ابتدائی 15 آیات بکثرت حوالے دے طور پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں<ref name="najam">آسان قرآن نامی اک [http://www.asanquran.com/Interface/Forms/Quran.aspx موقع آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115023431/http://www.asanquran.com/Interface/Forms/Quran.aspx |date=2013-01-15 }}</ref> اس سورت دے حوالے وچ اک قابل غور گل ایہ اے کہ سورت وچ اللہ تعالٰی{{ا}} دا اشارہ، محمد{{ص}} دے اس قول د‏‏ی جانب اے جو قرآن د‏‏ی صورت نازل ہوئے رہیا سی۔ سنت تے حدیث دا لفظ امامیان تے وفقہا مختلف مفہوم رکھدا اے ؛ حدیث، سنت دا حصہ ہُندی اے لیکن سنت صرف حدیث نئيں ہُندی۔ امام شافعی{{رح}} نے کہیا {{اقتباس|وچ کسی ایداں دے شخص نو‏‏ں نئيں جاندا جو تمام <u>سنت</u> تے <u>احادیث</u> نو‏‏ں جاندا ہوئے۔ جے احادیث دا علم رکھنے والے علما دے علم نو‏‏ں یکجا کيتا جائے تاں صرف ايس‏ے حالت وچ تمام سنت آشکار ہوسکدی ا‏‏ے۔ چونکہ ماہرین حدیث دنیا دے ہر گوشے وچ پھیلے نيں اس وجہ تو‏ں بہت ساریاں احادیث ایسی ہاں گی جنہاں تک اک عالم حدیث د‏‏ی رسائی نہ ہوئے گی لیکن جے اک عالم انہاں تو‏ں نا آشنا اے تاں دوسرےآں نو‏‏ں انہاں دا علم ہوئے گا<ref>The Importance of The Ahl al-sunnah by Harun Yahya [http://www.harunyahya.com/books/faith/al_sunnah/al_sunnah04.php آن لائن کتاب]</ref>}} == تریخ == احادیث تو‏ں مراد اوہ تمام اقوال نيں جو نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بیان فرمائے نيں۔ احادیث نو‏‏ں لکھنے تے یاد کرنے دا کم نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے سامنے شروع ہوئے گیا سی۔ عرباں نو‏‏ں چونکہ اپنے حافظہ اُتے ناز سی اس لئی اوہ تمام گلاں نو‏‏ں یاد کر لیندے سن ۔ موجودہ دور وچ ڈاکٹر محمد حمید اللہ نے اک صحیفہ ہمام بن منبہ دے ناں تو‏ں جرمنی دے میوزم تو‏ں دریافت کيتا اے جسنو‏ں حضرت ابوہریرہ دے شاگرہ تو‏ں لکھیا سی۔ اس وچ حضرت ابو ہریرہ دے ارشادات نقل کیتے گئے نيں۔ اس دے بعد کئی سو سالاں تک احادیث نو‏‏ں جمع کرنے دا کم کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ {{باب|حدیث}} == ہور ویکھو == * [[تدوین حدیث (کتاب)|تدوین حدیث]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{سنی حدیث ادب}} {{محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تمثیل}} </big> {{موضوعات اسلام}} [[گٹھ:حدیث| ]] [[گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:اسلام]] [[گٹھ:اسلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی الٰہیات]] [[گٹھ:محمد بن عبد اللہ]] [[گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں کتاباں]] [[Category:اسلام]] t1xu28th1yiok6wlrzh4yeq3e1wk9kq 0 11238 709210 694304 2026-08-09T00:40:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709210 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background: #191970" align="center" width="180px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=#FFBA00>آکسفورڈ یونیورسٹی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px; align="center"; solid #D3D3D3;" | [[File:Oxford-University-Circlet.svg|150px]] |- |ماٹو:|| رب میرا چانن ہے۔ |- |بنی:|| 1096 |- |پڑھاکو:|| 21،535 |- |چانسلر:|| کرس پیٹن |- |[[تھاں]] : || [[آکسفورڈ]] ، [[برطانیہ]] [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] |- |دان کیتے پیسے || 3.316 بلین [[پاؤنڈ]] |- |ویب سائیٹ || [http://www.ox.ac.uk/] |- |} [[File:University College Oxford02.jpg|thumb|left|180px| [[یونیورسٹی کالج، آکسفورڈ]] 1249 وچ بنیا]] '''آکسفورڈ یونیورسٹی''' [[برطانیہ]] دے نگر [[آکسفورڈ]] چ اک [[یونیورسٹی]]‏ ہے۔ ایہہ [[دنیا]] دی دوجی سب توں پرانی اَتے [[انگریزی]] بولن والی دنیا دی سب توں پرانی [[یونیورسٹی]] ہے<ref>^ A Brief History of the University". University of Oxford. Retrieved 30 October 2007.</ref>۔ ایتھے 11 ویں صدی توں پڑھائی ہو رہی ہے۔ یونیورسٹی چ تیزی نال وادھا ہویا جدوں انگریز بادشاہ [[ہنری II]] نے انگریز پڑھاکواں نوں سینٹ تھامس بیکٹ دے قتل مگروں پیرس یونیورسٹی چ پڑھن توں روک دتا۔ 1209 چ ایتھے دے وسنیکاں تے پڑھاکواں وشکار اک پھڈا پے گیا اتے جس توں ایتھوں لوک [[کیمبرج]] نس گۓ تے اینج [[کیمبرج]] وچ [[کیمبرج یونیورسٹی]] دی نیونہہ پئی۔ دونویں یونیورسٹیاں رلدیاں وی نیں پر دوناں چ جوڑ وی بڑا پرانا ہے۔ 1249 وچ [[یونیورسٹی کالج، آکسفورڈ]] ایتھے بنن والا پہلا کالج سی 2008 وچ [[گرین ٹمپلیٹن کالج، آکسفورڈ|گرین ٹمپلیٹن]] آخری۔ آکسفورڈ یونیورسٹی [[برطانیہ]] دیاں ودیا یونیورسٹیاں چ اتلی پرھر تے رہن والی یونیورسٹی ہے۔ آکسفورڈ لگاتار دنیا دیاں دس ودھیا یونیورسٹیاں چ آرئی ہے۔ ایہہ [[یورپ]] دیاں ودیا تے کھوج پرکھ کرن والیاں یونیورسٹیاں چ آندی ہے۔ یونیورسٹی پڑھائی ہفتہ وار ٹیوٹوریل تے اوہدے نال استاداں دے لیکچر، لیبارٹری پریکٹیکل دے دوالے گھمدی ہے جینوں آکسفورڈ دے کالج تے ہال آپ بندوبست کردے نیں۔ ایہہ یونیورسٹی 38 کالجاں تے 6 پرائیوٹ ہالاں نال رل کے بندی ہے۔ ایس یونیورسٹی دے پڑھے ہوۓ لوک ودھیا پڑھاکو، سینسدان، کھوجی، فوجی، سیاسی آگو تے لکھاری منے گۓ۔ یونیورسٹی دے 32 ّپڑھاکواں نے سائینس وچ [[نوبل انعام]] لۓ۔ == تریخ == '''مڈھ''' آکسفورڈ یونیورسٹی [[برطانیہ]] دے [[صوبہ|صوبے]] [[انگلستان|انگلینڈ]] دی [[کاؤنٹی]] [[آکسفورڈشائر]] دے شہر [[آکسفورڈ]] اچ ہے۔ آکسفورڈ یونیورسٹی دی نیو رکھن دا ٹھیک [[دن]] یا سال تے کسے نوں پتہ نیہ پر ایتھے 1096 چ پڑھائی شروع ہوگئی سی۔ 1167 چ جدوں پیرس یونیورسٹی [[فرانس]] چوں بدیسی پڑھاکواں نوں کڈ دتا گیا تے اوہناں چوں کئی [[آکسفورڈ]] آگۓ تے ایس [[یونیورسٹی]] نوں وادا دتا۔ ویلز دا تریخ لکھاری گیرالڈ 1188 نوں ایتھے پڑھا ریا سی۔ ایمو جیہڑا فریزلینڈ توں سی تے 1190 وج آیا ایتھوں دے پہلے بدیسی پڑھاکواں وچوں سی۔ 1201 دے دوالے ایتھے دے آگو نوں چانسلر کیا جان لگا۔ ویلے نال ایہ یونیورسٹی وددی رئی تے ایتھے کئی پڑھائی دے ادارے وکھرے فرقیاں تے لوکاں نیں بناۓ۔ لوک تھاں دی بنا تے وی ایتھے رل کے ریندے سن۔ 13ویں صدی دے وشکار کئی لوکاں اپنے خرچے تے ایتھے کالج بناۓ۔ ایہوجۓ لوکاں وچ ولیم آف ڈرہم سی جینے 1249 وچ [[یونیورسٹی کالج، آکسفورڈ]] تے جان بالیول نے جیہڑا [[سکاٹلینڈ]] دے بادشاہ دا پیو سی [[بالیول کالج، آکسفورڈ]] 1263 وچ بنایا۔ 1264 وچ والٹر ڈی مرٹن نے جیہڑا پہلے انگلینڈ دا چانسلر تے راچسٹر دا بشپ سی [[مرٹن کالج، آکسفورڈ]] دا مڈھ رکھیا۔ اوہنے ایس کالج نوں اینج چلایا جے ایہہ کالج ایتھوں دے دوسرے کالجاں تے فیر [[کیمبرج یونیورسٹی]] لئی وی اک ادھارن بنیا۔ '''رینیساں''' [[رینیساں]] ویلے دیاں نویاں سوچاں نے آکسفورڈ نوں وی اپنے رنگ وچ رنگیا۔ یونانی بولی دی پڑھت شروع ہوئی۔ [[پروٹسٹنٹ ریفارمیشن|ریفارمیشن]] دے ٹرن نال ایتھوں کیتھولک استاد نسے۔ پرانے ول دی پڑھائی نوں چھڈ کے رینیساں ول دی پڑھائی دا رواج پیا۔ 1636 وچ ولیم لاؤڈ کنٹربری دے آرچ بشپ نے ایتھے دے کالجاں لئی اصول بناۓ جیہڑے 19ویں صدی دے مڈھ تک لاگو رۓ۔ 1586 وچ آکسفورڈ یونیورسٹی پریس نے یونویورسٹی تے عام لوکاں لئی کتاباں چھاپن دا مڈھ رکھیا۔ انگریزی گھر دی لڑائی (1642–1649) وچ یونیورسٹی بادشاہ ول سی تے شہر پارلیمنٹ ول۔ 18ویں صدی دے وشکار توں یونیورسٹی نے فیر سیاست وچ حصہ ناں لیا۔ '''نواں ویلہ''' آکسفورڈ موومنٹ (1833–1845) نے 19ویں صدی دے مڈھ توں یونیورسٹی نوں اک نواں روپ دتا۔ زبانی دی جگہ لکھ کے داخلے دا امتحان لیا جان لگ پیا۔ مزہبی ماملیاں وچ چوکھی ازادی دتی گ‏ئی۔ سوانیاں لئی 4 کالج وی کھولے گۓ۔ پرا‏وی کونسل نے روز دی مزہبی عبادت دا لازمی کرنا مکا دتا۔ یونیورسٹی وچ زور تے کلاسیکی پڑھت تے سی پر ویلے نال سائینس تے دوجیاں پڑھتاں وی رلائیاں گیآں۔ پرانی یونانی 1920 تک تے لاطینی 1960 تک داخلے ل‏ئی ضروری سی۔ کمیونزم تے [[نازی جرمنی]] توں نس کے کئی ودھیا استاد وی آکسفورڈ نوں ملے۔ آکسفورڈ نے برطانیہ دے سماج دے ہر پاسے نوں ودھیا لوک دتے۔ 40 توں ودھ نوبل انعام لینوالیاں تے 50 توں ودھ دنیا دے آگواں دا جوڑ ایتھون نال ہے۔ '''سوانی پڑھائی''' [[File:LMH Quad.jpg|thumb|left|180px| [[لیڈی مارگریٹ ہال, آکسفورڈ]] آکسفورڈ دا پہلا زنانہ کالج ]] [[لیڈی مارگریٹ ہال, آکسفورڈ]]<ref>^ "History", Lady Margaret Hall, University of Oxford</ref> (1878) تے [[سمرولے کالج، آکسفورڈ]] (1879) سوانیاں لئی کھلن والے پہلے کالج سن۔ ایہناں دو کالجاں دے پہلے 21 پڑھاکو اک بیکری دے اُتّے لگن والی کلاس وچ پڑھدے سن۔ ایہناں مگروں [[سینٹ ہگ کالج، آکسفورڈ]] (1886)، [[سینٹ ہیلڈا کالج، آکسفورڈ]] (1893)، [[سینٹ اینز کالج، آکسفورڈ]] (1879) کھلے۔ آکسفورڈ پڑھائی وج مرداں دا گڑھ سی۔ 7 اکتوبر 1920 نوں سوانیاں نوں پورے ول نال ایتھے پڑھن تے ڈگری لین دی ازادی لبھی۔ 1927 وچ سوانیاں دا کوٹہ اک چوتھائی رکھن دا قنون بنایا گیا جیہڑا 1957 تک لاگو رہیا۔ [[بریسنوز کالج، آکسفورڈ]]، [[جیسس کالج، آکسفورڈ]]، [[وادھم کالج، آکسفورڈ]]، [[ہرٹفورڈ کالج، آکسفورڈ]] اتے [[سینٹ کیتھرائن کالج، آکسفورڈ]] 1974 وچ پہلے کالج سن جنھاں سوانیاں نوں وی داخلہ دینا شروی کیتا ایس توں پہلے ایہہ صرف مرداں لئی سن۔ [[بوڈلین لائیبریری]] یونیورسٹی دی منی پرمنی تے پرانی لائیبریری ہے۔ == کیمپس == یونیورسٹی کول دوجیاں یونیورسٹیاں وانگوں کوئی اک کیمپس نہیں۔ ایہدے 38 کالج، 6 ہال، ہوسٹل تے لائیبریریاں پورے آکسفورڈ شہر وچ پسرے ہوۓ نیں۔ سائینس ایریا کج کیمپس وانگوں لگدا ہے جے ایتھے کئی پاسے کٹھے نیں۔ [[شیلڈونین تھیٹر]] اوہناں کوٹھییاں وچوں ہے جنھاں نوں یونیورسٹی دا نشان سمجھیا جاندا اے۔ ایہ موسیقی دے پروگراماں، لیکچراں تے یونیورسٹی پروگراماں لئ ورتیا جاندا ہے۔ [[شیلڈونین تھیٹر]] توں پہلے سینٹ میری گرجا یونیورسٹی پروگراماں لئی ورتیا جاندا سی۔ [[کرائیسٹ چرچ کیتھڈرل، آکسفورڈ]], کاؤنٹی دا وڈا گرجا وی اے تے [[کرائسٹ چرچ کالج، آکسفورڈ]] دا وی گرجا ہے۔ یونیورسٹی دے 38 کالجاں دی لسٹ ایہہ آ: {|border="0" |- |valign="top"| * [[آل ساؤلز کالج، آکسفورڈ|آل ساؤلز کالج]] * [[اوریل کالج، آکسفورڈ|اوریل کالج]] *[[وارسسٹر کالج، آکسفورڈ|وارسسٹر کالج]] *[[وادھم کالج، آکسفورڈ|وادھم کالج]] *[[مینسفیلڈ کالج، آکسفورڈ|مینسفیلڈ کالج]] *[[سمرولے کالج، آکسفورڈ|سمرولے کالج]] |valign="top"| *[[نفیلڈ کالج، آکسفورڈ|نفیلڈ کالج]] *[[میگڈالن کالج، آکسفورڈ|میگڈالن کالج]] *[[مرٹن کالج، آکسفورڈ|مرٹن کالج]] *[[بریسنوز کالج، آکسفورڈ|بریسنوز کالج]] *[[کوینز کالج، آکسفورڈ|کوینز کالج]] *[[کیلوگ کالج، آکسفورڈ|کیلوگ کالج]] |valign="top"| *[[ایکسٹر کالج، آکسفورڈ|ایگزرٹر کالج]] *[[سینٹ انٹنیز کالج، آکسفورڈ|سینٹ انٹنیز کالج]] *[[لائنیسر کالج، آکسفورڈ|لائنیسر کالج]] *[[لنکن کالج، آکسفورڈ|لنکن کالج]] *[[سینٹ ہیلڈا کالج، آکسفورڈ|سینٹ ہیلڈا کالج]] *[[یونیورسٹی کالج، آکسفورڈ|یونیورسٹی کالج]] |valign="top"| *[[ہرٹفورڈ کالج، آکسفورڈ|ہرٹفورڈ کالج]] *[[سینٹ کراس کالج، آکسفورڈ|سینٹ کراس کالج]] *[[ٹرینیٹی کالج، آکسفورڈ|ٹرینیٹی کالج]] *[[سینٹ اینز کالج، آکسفورڈ|سینٹ اینز کالج]] *[[کرائسٹ چرچ کالج، آکسفورڈ|کرائسٹ چرچ کالج]] *[[کیبل کالج، آکسفورڈ|کیبل کالج]] *[[کارپس کرسٹی کالج ،آکسفورڈ|کارپس کرسٹی کالج]] |valign="top"| *[[سینٹ ہگ کالج، آکسفورڈ|سینٹ ہگ کالج]] *[[سینٹ جان کالج، آکسفورڈ|سینٹ جان کالج]] *[[سینٹ کیتھرائن کالج، آکسفورڈ|سینٹ کیتھرائن کالج]] *[[سینٹ پیٹر کالج، آکسفورڈ|سینٹ پیٹر کالج]] *[[ہارس مانچسٹر کالج، آکسفورڈ|ہارس مانچسٹر کالج]] *[[گرین ٹمپلیٹن کالج، آکسفورڈ|گرین ٹمپلیٹن کالج]] |valign="top"| *[[پمبروک کالج، آکسفورڈ|پمبروک کالج]] *[[ولفسن کالج، آکسفورڈ|ولفسن کالج]] *[[وارسسٹر کالج، آکسفورڈ|وارسسٹر کالج]] *[[سینٹ ایڈمنڈ ہال، آکسفورڈ|سینٹ ایڈمنڈ ہال]] *[[نیو کالج، آکسفورڈ|نیو کالج]] *[[لیڈی مارگریٹ ہال, آکسفورڈ|لیڈی مارگریٹ ہال]] |} یونیورسٹی وچ 6 ہال وی نیں جیہڑے وکھرے سائي انگاں نے بناۓ نیں۔ ایہ 6 ہال ایہ نیں: {|border="0" |- |valign="top"| *[[وائکلف ہال، آکسفورڈ|وائکلف ہال]] |valign="top"| *[[سینٹ سٹیفنز ہاؤز، آکسفورڈ|سینٹ سٹیفنز ہاؤز]] |valign="top"| *[[سینٹ بینٹ ہال، آکسفورڈ|سینٹ بینٹ ہال]] |valign="top"| *[[ریجنٹ پارک کالج، آکسفورڈ|ریجنٹ پارک کالج]] |valign="top"| *[[بلیکفرائرز، آکسفورڈ|بلیکفرائرز]] |valign="top"| *[[کیمپیئن ہال، آکسفورڈ|کیمپیئن ہال]] |} [[بالیول کالج، آکسفورڈ|بالیول کالج]]، [[یونیورسٹی کالج، آکسفورڈ|یونیورسٹی کالج]] تے [[مرٹن کالج، آکسفورڈ|مرٹن کالج]] ایتھوں دے سب توں پرانے کالج نیں تے ایہناں دا مڈھ 13ویں صدی وچ پیا سی۔ [[گرین ٹمپلیٹن کالج، آکسفورڈ|گرین ٹمپلیٹن کالج]] اکتوبر 2008 وچ بنیا تے سب توں نواں کالج اے<ref>^http://www.ox.ac.uk/about_the_university/facts_and_figures/index.html#aoxford_awards_and_rankings {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902020331/http://www.ox.ac.uk/about_the_university/facts_and_figures/index.html#aoxford_awards_and_rankings |date=2011-09-02 }}</ref>۔ 1965 وچ ایتھے دے کالجاں دا آپسی میل ودھان تے اکو جیاں پالیسیاں نوں بنان تے لاگو کرن لئی کانفرنس آف کالجز بنائی گئی۔ کالجاں دے استاداں نوں عام بولی وچ ڈون کیا جاندا اے (پر ایس شبد نوں یونیورسٹی آپ نہیں ورتدی)۔ رہن تے کھان پین دیا سہولتاں نال ایتھے دے کالج اپنے وسنیکاں نوں رہتلی، سماجی تے پھرن ٹرن دیاں سہولتاں دیندے نیں۔ کالجاں دی زمیواری انڈرگریجویٹاں نوں داخلہ دینا تے پڑھائی دا بندوبست کرنا اے گریجویٹاں لئی ایہ زمیواری ڈیپارٹمنٹ پوری کردے نیں۔ کالجاں دے آگواں لئی کوئی پکا ناں نئیں ایہ پرنسپل، پرووسٹ، وارڈن، ریکٹر، ڈین تے ماسٹر اخواندے نیں۔ == پربندھ == آکسفورڈ یونیورسٹی 40 دے نیڑے کالجاں نال رل کے بندی اے جیدا آگو وائس چانسلر ہوندا اے۔ چانسلر دی کرسی نمیشی ہوندی اے۔ چانسلر نوں چنیا جاندا اے جد کے اصل طاقت وائس چانسلر کول ای ہوندی اے۔ یونیورسٹی کونسل ایدے چلان تے قنون بنان دی زمیوار اے۔ ایدے وچ وائس چانسلر ڈیپارٹمنٹس دے آگو، کج چنے لوک تے سٹوڈنٹ یونین دے لوک ہوندے نیں۔ 21000 ّ توں ودھ پڑھاکو ایتھے پڑھدے نیں جنہاں وچوں 11,752 انڈرگریجویٹ تے 9621 گریجویٹ نیں۔ 2012 وچ 17200 پڑھاکوواں نے ایتھے پڑھن لئی آکھیا تے اوہناں چوں 3000 نوں ایتھے انڈرگریجویٹ پڑھائی لئی داخلہ ملیا۔ یونیورسٹی دے 41٪ پڑھانوالے بدیسی نیں تے ایہناں دا ساک 100 دے نیڑے دیساں نال اے<ref>^ http://www.ox.ac.uk/about_the_university/facts_and_figures/index.html#aoxford_awards_and_rankings {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902020331/http://www.ox.ac.uk/about_the_university/facts_and_figures/index.html#aoxford_awards_and_rankings |date=2011-09-02 }}</ref>۔ ّپڑھاکواں دا تیجا حصہ یعنی 8,100 دے نیڑے بدیسی نیں تے ایہ 140 توں ودھ دیساں توں آندے نیں تے سب توں چوکھے امریکہ توں۔ 2011/12 وچ یونیورسٹی کول £ 1,016.1 ملین پیسے آے جد کے سرکار تے لوک وی یونیورسٹی نوں دان کردے نیں۔ 2011-12 وچ یونیورسٹی دا خرچہ 971.8 ملین پاؤنڈ سی۔ آکسفورڈ وچ سال دی پڑھائی نوں تن حصیاں وچ ونڈیا جاسکدا اے: مائیکل مکس ٹرم، اکتوبر توں دسمبر؛ ہلری ٹرم، جنوری توں مارچ تک تے ٹرینیٹی ٹرم اپریل توں جون تک۔ ایہدے نال کونسل 8 ہفتے دی فل ٹرم وی چلاندی اے جیدے وچ پڑھائی ہوندی اے۔ آکسفورڈ یونیورسٹی پریس، یونیورسٹی دا اک انگ دنیا دا سب توں وڈا یونیورسٹی چھاپن گڑھ اے ایدیاں ڈکشنریاں تے ہور کتاباں ساری دنیا وچ پڑھیاں جاندیاں نیں۔ ایھے کامے 5000 دے نیڑے سارے دنیا وچ پھیلے نیں۔ '''جوڑ''' آکسفورڈ یونیورسٹی برطانیہ دیاں کھوج وچ اگے ودھویاں یونیورسٹیاں دی ٹولی رسل گروپ وچ آندی اے۔ ایہ کو‏ئمبرا گروپ، جی5، لیگ آف یورپی ریسرچ یونیورسٹیز تے انٹرنیشنل الائنس آف ریسرچ یونیورسٹیز دی سنگی اے۔ ایہ یورپیئم دی مڈھلی سنگی تے برطانوی یونیورسٹیاں دی سنہری تکون وچ اندی اے۔ == داخلہ == برطانیہ دیاں دوجیاں یونیورسٹیاں وانگوں ایتھے وی پڑھاکو 17 یا 18 یا 19 ورے دے ہوکے انڈرگریجویٹ پڑھائی شروع کردے نیں۔ پر ایہ گل پکی نہیں ایس توں تھلے یا اتے دی عمر نوں وی داخلہ مل سکدا اے تے صرف اک کالج [[ہارس مانچسٹر کالج، آکسفورڈ|ہارس مانچسٹر]] وچ 21 ورے دی عمر وچ ای داخلہ ملدا اے۔ کئی نکی عمر دے بالاں نوں وی ایتھے داخلہ ملیا جنہاں داخلے دی مڈھلی شرط یعنی میٹرک کیتا ہوے دی شرط پوری کیتی۔ 15 اکتوبر توں داخلے لئی لکھنا پیندا اے۔ == مانتا == 2012 وچ ٹائمز نے دنیا دے 149 دیساں وچ 17,554 پڑھائی نال رلدے لوکاں کولوں پچھیا تے ایہ پتہ چلیا جے آکسفورڈ دنیا دیاں 6 وڈی مانتا والیاں یونیورسٹیاں وچ گنی جاندی اے جیدی پوری دنیا وچ اپنی اک پچھان اے۔ 2012 وچ [[دنیا دیاں ودیا یونیورسٹیاں]] دی پدھر وچ آکسفورڈ یونیورسٹی 10 نمبر تے سی تے 2005 تے 2006 وچ دوجے نمبر تے۔ یورپ وچ 2012 وچ ای 2 نمبر تے سی۔ [[File:Sheldonian Theatre Oxford.jpg|thumb|left|180px|[[شیلڈونین تھیٹر]]]] == کلب تے سنگتاں == کالجاں وشکار کھیڈاں ہوندیاں نیں جنہاں نوں کپرز دا ناں دتا جاندا اے ۔ ایہدے نال پڑھاکواں دے کھیڈ کلب نیں جتھے ودھیا پدھر دیاں کھیڈاں ہوندیاں نیں۔ پر اکھ ہر ورے ہونوالے کیمبرج نال کھیڈاں تے ریندی اے۔ کشتی دوڑ سب توں اگے اے جیہنوں ٹی وی تے وی 50 لکھ توں اک کروڑ تک لوک ویکھدے نیں۔ کھیڈاں وچ جتنوالے نوں سب توں وڈا انعام اک نیلا ربن دتا جاندا اے۔ چرول تے آکسفورڈ سٹوڈنٹ پڑھاکواں دے ہفتے چ اکواری چھپنوالے اخبار نیں۔ اسیس میگزین، آؤل جرنل، اوکسیمورون تے اوکسونین ریویو ایتھے دی میگزین نیں۔ آکسائڈ ریڈیو، یونیورسٹی دا ریڈیو سٹیشن اے۔ کئی کالجاں دیاں موسیقی تے ڈرامہ سنگتاں نیں۔ پڑھاکو سنگتاں وچ آکسفورڈ یونیورسٹی سائینسی سنگت دنیا دیاں پرانیاں سنگتاں وچوں اک اے۔ آکسفورڈ یونین مانتا وج سب توں اگے اے ایہ 1832 وچ بنی کمیبرج مگروں برطانیہ دی سب توں پرانی پڑھاکو یونین اے جتھے ہر ہفتے تقریراں دے مقابلے ہولدے نیں تے اچے پدھر دے گل باتۓ حصہ لیندے نیں۔ == لائیبریریاں== [[File:Radcliffe Camera, Oxford - Oct 2006.jpg|thumb|left|180px| [[ریڈکلف کیمرہ]] 1749 وچ بنی اک سائینس لائیبریری]] آکسفورڈ یونیورسٹی کول برطانیہ دی دوجی وڈی لائیبریری [[بوڈلین لائیبریری]] اے۔ ایہدے 40٪ ورتنوالے باہری لوک نیں۔ ایتھے دیاں لا‏ئیریریاں وچ 11 ملین کتاباں نیں جیہڑیاں 190 کلومیٹر (120 میل) لمے شیلفاں تے پئیاں ہویاں نیں تے ہر ورے اوتھے 3 میل یا 5 کلومیٹر لمے شیلفاں دا وادا ہوریا اے۔ [[بوڈلین لائیبریری]] 1603 وچ بنی۔ ایہ 28 لائیبریریاں دا جٹ اے۔ [[ریڈکلف کیمرہ]] 1749 وچ بنی اک سائینس لائیبریری اے۔ == میوزیم == [[File:Oxf-uni-mus-nh.jpg|thumb|left|180px|[[آکسفورڈ یونیورسٹی میوزیم]]]] آکسفورڈ وچ کئی میوزیم تے آرٹ گیلریاں نیں جنہاں نوں 20 لکھ لوک ہر ورے مفت ویکھ سکدے نیں۔ [[ایشمولین میوزیم]] 1683 وچ بنیا تے ایہ دنیا دا پہلا یونیورسٹی میوزیم تے برطانہ دا پہلا میوزیم اے۔ ایہدے وچ [[ولیم ٹرنر]]، [[پیبلو پکاسو]]، [[مائیکل اینجلو]] تے [[لیونارڈو ڈی ونچی]] ورگے لوکاں دے کم تے آرکیالوجی دے نمونے پۓ نیں۔ [[آکسفورڈ یونیورسٹی میوزیم]] وج کیڑے جنور تے رلدیاں شیواں نمیش لئی پیآں نیں۔ ایدے اندر [[ٹائرینوسارس]] تے [[تریسراٹاپس]] دے ٹانچے وی پۓ نیں۔ ایتھے ای [[ڈوڈو]] دا پورا ٹانچہ وی پیا ہویا اے۔ [[آکسفورڈ یونیورسٹی میوزیم]] دے لاگے ای 1884 وچ کھلن والا پٹ رورز میوزیم اے۔ ایتھے 500,000 توں ودھ شیواں آرکیالوجی تے اینتھروپالوجی تے پیآں نیں۔ میوزیم آف سہٹری آف سائینس وچ 15000 توں ود سائینس دی تریخ دسدیاں شیواں نیں۔ == پارک == [[File:Oxford Botanic Garden in Autumn 2004.jpg|thumb|left|180px|[[آکسفورڈ یونیورسٹی پھلواری]]]] یونیورسٹی پارکس شہر توں اتر ول 70 ایکڑ تے پھیلیا [[چرول دریا]] دے کنڈے تے پارک اے جیتھے کھیڈن دے ویہڑے تے پھلواریاں نیں۔ [[آکسفورڈ یونیورسٹی پھلواری]] برطانیہ دی سب توں پرانی تے دنیا دی تیسری سب توں پرانی سائینسی پھلواری اے۔ ایہ 1.8 4½ ایکڑ تے پھیلی اے تے ایہدے وچ 8000 توں ودھ بوٹیاں دیاں ونڈاں نیں۔ ہارکورٹ رکھ 130 ایکڑ تے پھیلیا ہویا آکسفورڈ دے دکھن وچ اک رکھ اے۔ ایہناں توں ہٹ کے کئی کالجاں کول وی پارک ہے نیں جیہڑے عام لوکاں لئی وی کھلے نیں۔ == ریتاں == امتحان، میٹرک، ڈسپلن گل بات یا کسے یونیورسٹی افسر نوں ملن ویلے یونیفارم پانا ضروری اے۔ ہور ریتاں ہر کالج دیاں وکھریاں نیں۔ کج کالجاں وچ ہفتے دے چھے دن کھانا ہوندا تے کجاں وچ کدے کدے۔ کالجاں وچ نچن پارٹیاں وی ہوندیاں نیں۔ جتھے چٹی ٹائی پانی شرط اے۔ کجاں وچ کالی ٹائی شرط اے۔ گرمیاں وچ کشتی چلانا وی اک ٹھرک اے۔ [[File:Tom Quad, Christ Church 2004-01-21.jpg|thumb|left|180px| [[کرائسٹ چرچ کالج، آکسفورڈ|کرائسٹ چرچ کالج]]]] == مشہور پڑھیار == آکسفورڈ دی پوری تریخ وچ ایتھے دے پڑھاکواں نے کئی کماں وچ مانتا کمائی۔ سنتالیاں نیں نوبل انعام ایھدیاں 6 ونڈاں وچ جتے۔ '''سیاست''' 26 برطانوی وزیراعظماں نے جنہاں وچ گلیڈسٹون ورگے ناں نے ایتھے پڑھیا اے۔ لڑائی مگروں بنن والے وزیراعظماں وچوں صرف ایتھے نئیں سی پڑھیا۔ 2010 دی ہاؤس آف کامنز دے 100 سنگی ایتھے پڑھے سن تے ایدھے نالی 140 آکسنی ہاؤس آف لارڈز دے سنگی سن۔ دنیا دے 30 دے نیڑے سیاسی آگو ایتھے پڑھے جنہاں وچ پاکستان دے 5 وزیراعظم [[لیاقت علی خان]]، [[حسین شہید سہروردی]]، [[فیروز خان نون]]، [[ذوالفقار علی بھٹو]]، [[بینظیر بھٹو]] ایتھے پڑھے۔ ہندستانی [[اندرا گاندھی]] تے [[منموہن سنگھ]] ایتھوں دے ای پڑھیار سن۔ '''میتھمیٹکس تے سائینس''' آکسفورڈ دے تن میتھمیٹکس گروواں مائیکل اتیہ، ڈینیل کولن تے سائمن ڈونلڈسن نے [[فیلڈز میڈل]] جتے جسنوں میتھمیٹکس دا نوبل انعام وی کیا جاندا اے۔ [[ورلڈ وائڈ ویب]] دا موڈھی [[ٹم برنرز لی]] وی ایتھے ای پڑھیا۔ [[رابرٹ بوائل]] نویں کیمسٹری دا موڈی ایس یونیورسٹی وچ کدے وی نئیں پڑھیا ناں ای ایتھے اوہنے پڑھایا پے ایتھے دے سائنیسی محول نے اوہنوں ایتھے ول کھچیا تے اوہنوں ایتھوں آدری ڈگری وی ملی۔ البرٹ آئینسٹائن تے شروڈنگر نے وی ایتھے کج چر لنگھایا۔ ایس یونیورسٹی دے 11 لوکاں نے کیمسٹری، 5 نے فزکس تے 16 نے دوائیاں وچ نوبل انعام جتے۔ '''اکنامکس تے فلاسفی''' [[امرتیا سین]] تے [[ایڈم سمتھ]] نے ایتھے اپنیاں سوچاں نوں تیز کیتا۔ تھامس ہابس، جرمی بینتھم تے [[جان لاک]] نے آکسفورڈ توں ڈگریاں لیآں۔ '''کھیڈاں''' 50 اولمپک ٹکے جتن والے لوکاں دا ساک کسے ناں کسے پاسیوں ایس یونیورسٹی نال سی۔ [[File:Eights 2005.JPG|thumb|left|180px| کشتی دی دوڑ]] == ہور ویکھو == * [[دنیا دیاں ودیا یونیورسٹیاں]] ==اتہ پتہ== {{reflist|2}} == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:University of Oxford|آکسفورڈ یونیورسٹی|position=left}} * [http://www.oxford-union.org/ آکسفورڈ یونین دی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303055050/http://www.oxford-union.org/ |date=2013-03-03 }} * [http://users.ox.ac.uk/~science/ آکسفورڈ سائینسی سنگت دی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202153924/http://users.ox.ac.uk/~science/ |date=2013-02-02 }} * [http://ox.ac.uk/about_the_university/oxford_people/oxonian_award_winners/index.html آکسفورڈ دے نوبل انعام جتن والے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518204049/http://www.ox.ac.uk/about_the_university/oxford_people/oxonian_award_winners/index.html |date=2013-05-18 }} * [http://www.ox.ac.uk/about_the_university/introducing_oxford/oxford_faq/index.html آکسفورڈ بارے پچھے گۓ عام سوالاں دے جواب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623171817/http://www.ox.ac.uk/about_the_university/introducing_oxford/oxford_faq/index.html |date=2013-06-23 }} {{آکسفورڈ یونیورسٹی}} {{برطانیہ دیاں یونیورسٹیاں}} [[گٹھ:آکسفورڈ یونیورسٹی]] [[گٹھ:برطانیہ دی یونیورسٹیاں]] lg8e327up7een0xai6xasnwqcxg4wse 0 26034 709207 479197 2026-08-08T18:51:36Z ~2026-43291-49 44902 709207 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; font-size: 250%; text-align: center; color: blue;" | فوکس ویگن |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File: Volkswagen logo 2019.svg|200px]] |- style="vertical-align: top;" |'''ٹائپ''' |style="padding-right: 1em;" | کمپنی |- style="vertical-align: top;" |'''بنی''' |style="padding-right: 1em;" | 28 مئي 1937 |- style="vertical-align: top;" |'''ٹورن والا''' |style="padding-right: 1em;" | فرڈیننڈ پورشے |- style="vertical-align: top;" |'''ہیڈکواٹر''' |style="padding-right: 1em;" | [[ولفزبرگ]] [[جرمنی]] |- style="vertical-align: top;" |'''کاروباری تھاں''' |style="padding-right: 1em;" | ساری [[دنیا]] |- style="vertical-align: top;" |} '''فوکس ویگن''' [[جرمنی]] دی کاراں ویگناں تے ٹرک بنان والی کمپنی اے۔ فوکس ویگن [[جرمن]] بولی دا بول ایہ جیدا مطلب اے 'لوک گڈی'۔ ایس کمپنی دی نیو [[ہٹلر]] دے آکھن تے رکھی گئی۔ اوس ویلے بنن والیاں گڈیاں دا مل چوکھا سی تے عام لوک نئیں سی لےسکدے ایس ہٹلر نے [[فرڈیننڈ پورشے]] نوں کیا جے ایسی کڈی بنائی جاۓ جیہڑی سستی ہوۓ تاں جے عام لوک وی مل لے سکن۔ ایس کار دا انجن پچھے رکھیا گیا تے ایہ ہو نال ٹھنڈی ہوندی اے۔ [[Category:فوکس ویگن]] [[Category:گڈیاں]] [[Category:کاروباری کمپنیاں]] d0betaur1tmisrr5f3xllouzh1rkvl0 709208 709207 2026-08-08T18:52:04Z ~2026-43291-49 44902 709208 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; font-size: 250%; text-align: center; color: blue;" | فوکس ویگن |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:Volkswagen logo 2019.svg|200px]] |- style="vertical-align: top;" |'''ٹائپ''' |style="padding-right: 1em;" | کمپنی |- style="vertical-align: top;" |'''بنی''' |style="padding-right: 1em;" | 28 مئي 1937 |- style="vertical-align: top;" |'''ٹورن والا''' |style="padding-right: 1em;" | فرڈیننڈ پورشے |- style="vertical-align: top;" |'''ہیڈکواٹر''' |style="padding-right: 1em;" | [[ولفزبرگ]] [[جرمنی]] |- style="vertical-align: top;" |'''کاروباری تھاں''' |style="padding-right: 1em;" | ساری [[دنیا]] |- style="vertical-align: top;" |} '''فوکس ویگن''' [[جرمنی]] دی کاراں ویگناں تے ٹرک بنان والی کمپنی اے۔ فوکس ویگن [[جرمن]] بولی دا بول ایہ جیدا مطلب اے 'لوک گڈی'۔ ایس کمپنی دی نیو [[ہٹلر]] دے آکھن تے رکھی گئی۔ اوس ویلے بنن والیاں گڈیاں دا مل چوکھا سی تے عام لوک نئیں سی لےسکدے ایس ہٹلر نے [[فرڈیننڈ پورشے]] نوں کیا جے ایسی کڈی بنائی جاۓ جیہڑی سستی ہوۓ تاں جے عام لوک وی مل لے سکن۔ ایس کار دا انجن پچھے رکھیا گیا تے ایہ ہو نال ٹھنڈی ہوندی اے۔ [[Category:فوکس ویگن]] [[Category:گڈیاں]] [[Category:کاروباری کمپنیاں]] 6iyfkmjz1derdos5ibr7jk7oewoupen 0 58100 709232 650885 2026-08-09T11:20:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709232 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = سنرائیزرز حیدرآباد | alt_name = సన్ రైజర్స్ హైదరాబాద్ | image = SunRisers_Hyderabad_Logo.png | alt = | nickname = ''سنگتری فوج''<ref>{{cite news| url= http://timesofindia.indiatimes.com/sports/ipl/news/Kevin-Pietersen-to-join-Sunrisers-Hyderabad-on-Friday/articleshow/47267505.cms| title= Kevin Pietersen to join Sunrisers Hyderabad on Friday| publisher = times of india | date=13 May 2015}}</ref><ref>{{cite news| url= http://wn.com/a_sunrisers_twerking_competition?!_Behind_the_scenes_of_a_team_bonding_session| title= A Sunrisers Twerking competition?! Behind the scenes of a team bonding session| publisher= wn.com| date= 16 May 2015| accessdate= 20 January 2017| archivedate= 7 April 2016| archiveurl= https://web.archive.org/web/20160407224307/http://wn.com/a_sunrisers_twerking_competition?!_Behind_the_scenes_of_a_team_bonding_session}}</ref> | captain = [[ڈیوڈ وارنر]] | coach = [[ٹام موڈی]] | city = [[حیدرآباد]]، [[تلنگانہ]]، [[بھارت]] | colours = [[File:Sunrisers Hyderabad colours.jpg|20px|alt=SRH]] | owner = کلاندھی ماراں([[سن نیٹورک]]) | founded = 2012 | ground = [[راجیو گاندھی قومی کرکٹ سٹیڈیم]]، [[حیدرآباد]] | capacity = 55,000 | IPLwins = '''1''' | website = {{URL|www.sunrisershyderabad.in}} | current = [[2016 وچّ سنرائیزرز حیدرآباد]] }} '''سنرائیزرز حیدرآباد''' [[انڈین پریمیئر لیگ|انڈین پریمیئر لیگ]] وچّ کھیڈن والی [[کرکٹ]] ٹیم ہے۔<ref name= "DC_To_SRH">{{cite news| url= http://www.wisdenindia.com/cricket-news/sun-risers-represent-hyderabad-ipl/40723| title= Sun Risers to represent Hyderabad in IPL| publisher= Wisden India| date= 18 December 2012| accessdate= 20 January 2017| archivedate= 25 June 2017| archiveurl= https://web.archive.org/web/20170625164705/http://www.wisdenindia.com/cricket-news/sun-risers-represent-hyderabad-ipl/40723}}</ref> حیدرآباد دی ٹیم نوں سن نیٹورک دی مالک [[کلاندھی ماراں]] چلا رہی ہے۔<ref>{{cite news| url= http://www.wisdenindia.com/cricket-news/sun-tv-network-win-hyderabad-ipl-franchise/32100| title= Sun TV Network win Hyderabad IPL franchise| publisher = Wisden India | date=25 October 2012}}</ref> [[ٹام موڈی]] اس ٹیم دے کوچ ہن اتے سیمون ہیلمٹ ٹیم دے سہکاری کوچ ہن۔ [[موتیاہ مرلی دھرن|مرلیدھرن]] اس ٹیم دے گیندبازی کوچ ہن<ref>{{Cite web |title=SunRisers Hyderabad IPL 2013 Support Staff |url=http://sunrisershyderabad.in/support-staff.php |access-date=2017-01-20 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206231307/http://sunrisershyderabad.in/support-staff.php |dead-url=yes }}</ref><ref name=BowlingCoach>{{cite news| url= http://www.iplt20.com/news/2015/more-news/5610/srh-appoint-muralitharan-as-bowling-coach| title= SRH appoint Muralitharan as bowling coach| publisher= www.iplt20.com| date= 20 January 2015| accessdate= 20 January 2015| archivedate= 20 January 2015| archiveurl= https://web.archive.org/web/20150120154448/http://www.iplt20.com/news/2015/more-news/5610/srh-appoint-muralitharan-as-bowling-coach}}</ref> 2016 دا [[انڈین پریمیئر لیگ]] دا خطاب س ٹیم نے [[رائل چیلنجرز بینگلور]] دی ٹیم نوں فاینل وچّ ہرا کے پہلی وار جتیا سی۔ ==مالک اتے سٹاف== * مکھی – کلاندھی ماراں (سن نیٹورک) * مکھ کوچ – [[ٹام موڈی]] * معاون کوچ – سایمن ہیلمٹ * گیندبازی کوچ – [[موتیاہ مرلی دھرن]] * ٹیم مینٹر – وی.وی.ایسّ. لکشمن * کارکردگی مینیجر - سرینواس ==حوالے== {{حوالے}} {{انڈین پریمیئر لیگ}} [[گٹھ:انڈین پریمیئر لیگ ٹیماں]] [[گٹھ:انڈین پریمیئر لیگ]] n4jucao0n4sdu17c42jf1dgs50bwo0a 0 77326 709217 709204 2026-08-09T06:00:52Z Abbas dhothar 361 709217 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=سُنندا شرما|image=|image_size=|caption=|residence=|nationality=[[بھارتی]]|ethnicity=|citizenship=|alma_mater=|occupation=[[گلوکار]] / [[اداکارہ]]|known_for=گاؤنا|style=|home_town=|parents=|awards=پیٹیسی پنجابی میوزک ایوارڈز وچ بیسٹ ڈیبیوٹ فیمیل ووکلسٹ|net_worth=}}<nowiki />'''سُنندا شرما''' بھارتی گلوکارہ اتے اداکارہ اے۔ اسنے اپنی گائکی دی شروعات گیت "بلی اکھ" نال کیتی۔ سُنندا نے ہال ہی وچ فلم ''[[سجن سنگھ رنگروٹ]]'' وچ اپنے اداکاری کریئر دی شروعات سہِ-کلاکاراں [[دلجیت دسانجھ]] اتے [[یوگراج سنگھ]] نال کیتی سی۔ اسنے اپنے بالیوڈّ کریئر دی شروعات <nowiki>'' تیرے نال نچنا''</nowiki> گانے نال کیتی۔ <ref>{{Cite news|url=http://abpnews.abplive.in/bollywood/diljit-dosanjh-actress-sunanda-sharma-posts-beautiful-photos-on-social-media-787224|title=Diljeet Dosanjh's Heroine posted the definition of Punjabi poet type pictures، changed the definition of hotness|last=Desk|first=ABP News Web|access-date=2018-02-24|language=hi|accessdate=2019-09-06|archivedate=2019-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719090835/https://abpnews.abplive.in/bollywood/diljit-dosanjh-actress-sunanda-sharma-posts-beautiful-photos-on-social-media-787224}}</ref> == کریئر == سُنندا شرما نے اپنے کیریئر دی شروعات کسے دے گیت گا کے اتے [[یوٹیوب]] اُتے ویڈیو اپلوڈ کرکے کیتی۔ مشہوری وچ وادھا کرن توں بعد، اسنے آخرکار اپنی پہلا گیت، "بلی اکھ" جاری کیتی۔<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/artist/sunanda-sharma|title=Sunanda Sharma|website=Gaana.com|access-date=2018-02-27|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613084912/https://gaana.com/artist/sunanda-sharma|dead-url=yes}}</ref> اس دا گیت "جانی تیرا ناں"،جو کہ 2017 وچ جاری کیتا گیا سی،<ref>{{Cite news|url=https://chandigarhmetro.com/-new-punjabi-song-sunanda-sharma-official-video/|title=Jaani Tera Naa (New Punjabi Song) by Sunanda Sharma {{!}} Official Video|date=13 ستمبر 2017|work=Chandigarh Metro|access-date=2018-02-27|language=en-US}}</ref> اسنوں 2،470 لکھ لوکاں ولوں [[یوٹیوب]] تے دیکھیا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/punjabi/movies/entertainment/punjabi/movies/photo-stories/punjabi-celebrities-who-rose-to-fame-via-youtube/photostory/64963308.cms|title=Punjabi celebrities who rose to fame via YouTube|website=m.timesofindia.com|access-date=2018-07-15}}</ref> == ڈسکوگرافی == {| class="wikitable sortable" ! سال ! سرلیکھ ! نوٹ |- | | بلی اکھ | |- | 2015 | پٹاکے | <ref>{{Cite news|url=https://m.jagran.com/punjab/chandigarh-singer-sunanda-sharma-in-chandigarh-17663930.html|title=Come bullet، not crackers|access-date=2018-03-15|language=hi}}</ref> |- | | جٹّ یملا | |- | 2017 | جانی تیرا ناں | |- | 2017 | کوکے | <ref>{{Cite news|url=https://chandigarhmetro.com/koke-sunanda-sharma-new-punjabi-song-2017-official-video/|title=Koke by Sunanda Sharma (New Punjabi Song 2017) {{!}} Official Video Out|date=14 نومبر 2017|work=Chandigarh Metro|access-date=2018-02-27|language=en-US}}</ref> |- | 2018 | تیرے نال نچنا | [[بادشاہ (ریپر)|بادشاہ]] نال نوابزادے <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/tere-naal-nachna-sunanda-sharma-makes-her-bollywood-singing-debut-in-nawabzaade/articleshow/64866736.cms|title=‘Tere Naal Nachna’: Sunanda Sharma makes her Bollywood singing debut in ‘Nawabzaade’ - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-07-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/nawabzaade-song-tere-naal-nachna-shows-athiya-shetty-grooving-to-badshahs-tunes-4671621.html|title=Nawabzaade song 'Tere Naal Nachna' shows Athiya Shetty grooving to Badshah's tunes- Entertainment News، Firstpost|work=Firstpost|access-date=2018-07-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/nawabzaade-athiya-shetty-grooves-to-the-tunes-of-badshahs-tere-naal-nachna-1878582|title=Nawabzaade: Athiya Shetty Grooves To The Tunes Of Badshah's Tere Naal Nachna|work=NDTV.com|access-date=2018-07-15}}</ref> |- | 2018 | مورنی | |- | 2019 | پوسٹر لگاوا دو | [[میکا سنگھ]] نال لکا چھپی <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/luka-chuppi-song-poster-lagwa-do-kartik-aaryan-kriti-sanon-recreate-akshay-kumar-song-video-5558974/|title=Luka Chuppi Song Poster Lagwa Do Kartik Aaryan Kriti Sanon Recreate Akshay Kumar Song Video|work=Indian Express|access-date=2019-01-30}}</ref> |- | 2019 | سینڈل | |} == فلمگرافی == {| class="wikitable sortable" ! سال ! سرلیکھ ! ڈائریکٹر ! کردار ! بولی ! نوٹ |- | 2018 | [[سجن سنگھ رنگروٹ]] | پنکج بترا | جیتی کور | [[پنجابی بولی|پنجابی]] | ڈیبیوٹ فلم <ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/regional/diljit-dosanjh-says-trying-to-dub-rangroot-in-hindi-english-2080322.html|title=Diljit Dosanjh says trying to dub 'Rangroot' in Hindi، English|date=11 فروری 2018|work=Zee News|access-date=2018-02-27|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/feb/06/watch--first-trailer-of-diljit-dosanjh-starrer-sajjan-singh-rangroot-is-out-1769333.html|title=WATCH {{!}} First trailer of Diljit Dosanjh-starrer 'Sajjan Singh Rangroot' is out|work=The New Indian Express|access-date=2018-03-25}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جم 1992]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:گائکاواں]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:پنجابی بولی دے گلوکار]] lfgrglksh5u8m0wb9uh4ukcwvevatzp 709218 709217 2026-08-09T06:01:25Z Abbas dhothar 361 Abbas dhothar پلٹی صفحہ [[سنندا شرما]] توں [[سُنندا شرما]] 709217 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=سُنندا شرما|image=|image_size=|caption=|residence=|nationality=[[بھارتی]]|ethnicity=|citizenship=|alma_mater=|occupation=[[گلوکار]] / [[اداکارہ]]|known_for=گاؤنا|style=|home_town=|parents=|awards=پیٹیسی پنجابی میوزک ایوارڈز وچ بیسٹ ڈیبیوٹ فیمیل ووکلسٹ|net_worth=}}<nowiki />'''سُنندا شرما''' بھارتی گلوکارہ اتے اداکارہ اے۔ اسنے اپنی گائکی دی شروعات گیت "بلی اکھ" نال کیتی۔ سُنندا نے ہال ہی وچ فلم ''[[سجن سنگھ رنگروٹ]]'' وچ اپنے اداکاری کریئر دی شروعات سہِ-کلاکاراں [[دلجیت دسانجھ]] اتے [[یوگراج سنگھ]] نال کیتی سی۔ اسنے اپنے بالیوڈّ کریئر دی شروعات <nowiki>'' تیرے نال نچنا''</nowiki> گانے نال کیتی۔ <ref>{{Cite news|url=http://abpnews.abplive.in/bollywood/diljit-dosanjh-actress-sunanda-sharma-posts-beautiful-photos-on-social-media-787224|title=Diljeet Dosanjh's Heroine posted the definition of Punjabi poet type pictures، changed the definition of hotness|last=Desk|first=ABP News Web|access-date=2018-02-24|language=hi|accessdate=2019-09-06|archivedate=2019-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719090835/https://abpnews.abplive.in/bollywood/diljit-dosanjh-actress-sunanda-sharma-posts-beautiful-photos-on-social-media-787224}}</ref> == کریئر == سُنندا شرما نے اپنے کیریئر دی شروعات کسے دے گیت گا کے اتے [[یوٹیوب]] اُتے ویڈیو اپلوڈ کرکے کیتی۔ مشہوری وچ وادھا کرن توں بعد، اسنے آخرکار اپنی پہلا گیت، "بلی اکھ" جاری کیتی۔<ref>{{Cite web|url=https://gaana.com/artist/sunanda-sharma|title=Sunanda Sharma|website=Gaana.com|access-date=2018-02-27|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613084912/https://gaana.com/artist/sunanda-sharma|dead-url=yes}}</ref> اس دا گیت "جانی تیرا ناں"،جو کہ 2017 وچ جاری کیتا گیا سی،<ref>{{Cite news|url=https://chandigarhmetro.com/-new-punjabi-song-sunanda-sharma-official-video/|title=Jaani Tera Naa (New Punjabi Song) by Sunanda Sharma {{!}} Official Video|date=13 ستمبر 2017|work=Chandigarh Metro|access-date=2018-02-27|language=en-US}}</ref> اسنوں 2،470 لکھ لوکاں ولوں [[یوٹیوب]] تے دیکھیا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/punjabi/movies/entertainment/punjabi/movies/photo-stories/punjabi-celebrities-who-rose-to-fame-via-youtube/photostory/64963308.cms|title=Punjabi celebrities who rose to fame via YouTube|website=m.timesofindia.com|access-date=2018-07-15}}</ref> == ڈسکوگرافی == {| class="wikitable sortable" ! سال ! سرلیکھ ! نوٹ |- | | بلی اکھ | |- | 2015 | پٹاکے | <ref>{{Cite news|url=https://m.jagran.com/punjab/chandigarh-singer-sunanda-sharma-in-chandigarh-17663930.html|title=Come bullet، not crackers|access-date=2018-03-15|language=hi}}</ref> |- | | جٹّ یملا | |- | 2017 | جانی تیرا ناں | |- | 2017 | کوکے | <ref>{{Cite news|url=https://chandigarhmetro.com/koke-sunanda-sharma-new-punjabi-song-2017-official-video/|title=Koke by Sunanda Sharma (New Punjabi Song 2017) {{!}} Official Video Out|date=14 نومبر 2017|work=Chandigarh Metro|access-date=2018-02-27|language=en-US}}</ref> |- | 2018 | تیرے نال نچنا | [[بادشاہ (ریپر)|بادشاہ]] نال نوابزادے <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/tere-naal-nachna-sunanda-sharma-makes-her-bollywood-singing-debut-in-nawabzaade/articleshow/64866736.cms|title=‘Tere Naal Nachna’: Sunanda Sharma makes her Bollywood singing debut in ‘Nawabzaade’ - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-07-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/nawabzaade-song-tere-naal-nachna-shows-athiya-shetty-grooving-to-badshahs-tunes-4671621.html|title=Nawabzaade song 'Tere Naal Nachna' shows Athiya Shetty grooving to Badshah's tunes- Entertainment News، Firstpost|work=Firstpost|access-date=2018-07-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/nawabzaade-athiya-shetty-grooves-to-the-tunes-of-badshahs-tere-naal-nachna-1878582|title=Nawabzaade: Athiya Shetty Grooves To The Tunes Of Badshah's Tere Naal Nachna|work=NDTV.com|access-date=2018-07-15}}</ref> |- | 2018 | مورنی | |- | 2019 | پوسٹر لگاوا دو | [[میکا سنگھ]] نال لکا چھپی <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/luka-chuppi-song-poster-lagwa-do-kartik-aaryan-kriti-sanon-recreate-akshay-kumar-song-video-5558974/|title=Luka Chuppi Song Poster Lagwa Do Kartik Aaryan Kriti Sanon Recreate Akshay Kumar Song Video|work=Indian Express|access-date=2019-01-30}}</ref> |- | 2019 | سینڈل | |} == فلمگرافی == {| class="wikitable sortable" ! سال ! سرلیکھ ! ڈائریکٹر ! کردار ! بولی ! نوٹ |- | 2018 | [[سجن سنگھ رنگروٹ]] | پنکج بترا | جیتی کور | [[پنجابی بولی|پنجابی]] | ڈیبیوٹ فلم <ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/regional/diljit-dosanjh-says-trying-to-dub-rangroot-in-hindi-english-2080322.html|title=Diljit Dosanjh says trying to dub 'Rangroot' in Hindi، English|date=11 فروری 2018|work=Zee News|access-date=2018-02-27|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/feb/06/watch--first-trailer-of-diljit-dosanjh-starrer-sajjan-singh-rangroot-is-out-1769333.html|title=WATCH {{!}} First trailer of Diljit Dosanjh-starrer 'Sajjan Singh Rangroot' is out|work=The New Indian Express|access-date=2018-03-25}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جم 1992]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:گائکاواں]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:پنجابی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:پنجابی بولی دے گلوکار]] lfgrglksh5u8m0wb9uh4ukcwvevatzp 0 78752 709214 707368 2026-08-09T04:05:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709214 wikitext text/x-wiki ذیل وچ انہاں تمام جنگاں تے جھڑپاں د‏‏ی فہرست اے جنہاں وچ [[اسلامی جمہوریہ ایران]] شامل رہیا ا‏‏ے۔ ایہ فہرست حالے مکمل نئيں ا‏‏ے۔ {{ ایران دی تریخ}} {| class="wikitable" |- ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">تصادم</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">ایران<br />تے اتحادی</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">مخالفین</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" width=355px| <span style="color: #CC0000">نتائج</span> |- ! style="background:#88FFFF" colspan="4" | <span style="color: #CC0000">'''حخامنشی سلطنت<br />(550–330 BCE)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[پارسیاں د‏‏ی بغاوت]]<br />(552–549 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[صوبہ فارس]] |style="background:#efefef"| [[ماد]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * میڈیا اُتے قبضہ کرکے، ایران سلطنت بن گیا۔ |- |style="background:#efefef"| [[کورش اعظم|فتح لیڈیا]]<br />(547 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[لیڈیا|سلطنت لیڈیا]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * لیڈیا ایران وچ شامل ہويا۔ |- |style="background:#efefef"| [[کورش اعظم|فتح بابل]]<br />(540–539 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[جدید بابلی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * جدید بابلی سلطنت ایران وچ شامل ہوئی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Battle of Pelusium (525 BC)|فتح مصر]]<br />(525 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt|مملکت مصر]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * مصر، ایران وچ شامل ہويا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Achaemenid invasion of Indus Valley|وادی سندھ اُتے حملہ]]<br />(518 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Haryanka dynasty]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[گندھارا]] تے [[ٹیکسلا]] ایران وچ شامل ہوئے۔ |- |style="background:#efefef"| [[یونان-ایران جنگ]]<br />(499–449 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[قدیم یونان|ریاستہائے شہر یونان]]<br />[[Delian League]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[مقدونیہ (قدیم مملکت)]]، [[تھریس]] تے [[Ionia]] نے آزادی حاصل کيتی۔ |- |style="background:#efefef"| [[معرکہ کونکاسا]]<br />(401 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[کورش اصغر]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[Artaxerxes II of Persia|اردشیر دوم]] ہن وی مکمل اقتدار وچ ۔ |- |style="background:#efefef"| [[Artaxerxes' II Cadusian Campaign]]<br />(385 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[کادوسی]] |style="background:#efefef"| '''شکست'''، لیکن سیاسی فتح * مخالف سرداران تو‏ں مصالحتی گفتگو۔ |- |style="background:#efefef"| [[ساتراپاں د‏‏ی بغاوت]]<br />(372–362 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[ساتراپ|باغی ساتراپ]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * بغاوت کچل دتی گئی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Wars of Alexander the Great|ایران اُتے مقدونی حملہ]]<br />(355–328 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدونیہ]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[سکندر اعظم]] دے لشکر نے ایران فتح ک‏ر ليا۔ |- ! style="background:#CC0000" colspan="4" | <span style="color: white">'''سلطنت اشکانیان<br />(247 BCE–224 BC)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Seleucid–Parthian wars|سلوقی اشکانی جنگاں]]<br />(238 BCE–129 BCE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]] |style="background:#efefef"| [[سلوقی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * سلوقیاں دا [[ایران]] تو‏ں اخراج۔ |- |style="background:#efefef"| [[Armenian–Parthian War]]<br />(87–85 BCE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]] |style="background:#efefef"| [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)|Kingdom of Armenia]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Osroene]] تے [[Atrpatakan]] loyalty to [[تگرین اعظم]]. |- |style="background:#efefef"| [[Roman–Parthian Wars]]<br />(66 BCE–217 CE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]]<br />[[مملکت آرمینیا (قدیم دور)|Kingdom of Armenia]] |style="background:#efefef"| [[رومی جمہوریہ]]<br />[[Pontus]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- ! style="background:#990000" colspan="4" | <span style="color: yellow">'''ساسانی سلطنت<br />(224–651)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Roman–Persian Wars#Early Roman–Sassanid conflicts|Roman-Sassanid Wars]]<br />(232–440) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[رومی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- |style="background:#efefef"| [[Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sassanid Wars]]<br />(502–628) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[بازنطینی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ethiopian–Persian wars|Ethiopian–Persian Wars]]<br />(570–578) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مملکت اکسوم]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Ethiopians expelled from the [[Himyarite Kingdom]]. |- |style="background:#efefef"| [[پہلی ایرانی ترکی جنگ]]<br />(588–589) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Hephthalite Empire]]<br />[[Göktürks]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ساسانیاں نے [[بلخ]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[دوسری ایرانی ترکی جنگ]]<br />(588–589) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Western Turkic Khaganate]]<br />[[Hephthalite Empire]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Turkic invasion of Iran repelled. |- |style="background:#efefef"| [[دوسری ایرانی ترکی جنگ]]<br />(627–629) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Western Turkic Khaganate]]<br />[[بازنطینی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[جارجیا]] اُتے بازنطینی قبضہ۔ |- |style="background:#efefef"| [[اسلامی فتوحات ایران]]<br />(633–644) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]]<br />{{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[مسیحی عرب]] |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Black flag.svg|size=23px}} [[خلافت راشدہ]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ساسانی سلطنت دا سقوط]] |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''آل صفاریان<br />(861–1003)'''</span> |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''سلطنت غزنویہ<br />(962–1186)'''</span> |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''خوارزم شاہی سلطنت<br />(1077–1231)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[خورازمی منگولاں دا حملہ تے مشرقی ایران|خوارزمیہ اُتے منگول حملہ]]<br />(1218–1221) |style="background:#efefef"| [[خوارزم شاہی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مغول سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * خوارزمیہ منگول سلطنت وچ شامل۔ |- ! style="background:black" colspan="4" | <span style="color: #D11600">'''تیموری سلطنت<br />(1370–1507)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[تیموری سلطنت|تیمور د‏‏ی مہمات]]<br />(1380–1402) |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Golden Horde flag 1339.svg|23px|border]] [[اردوئے زريں]]<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1383|size=26px}} [[سلطنت عثمانیہ]]<br />[[آل مظفر]]<br />[[جلائر]]<br />[[تغلق]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران وچ [[تیموری سلطنت]] دا عروج۔ * [[سلطنت دہلی]] ایرانی ماتحت بن گئی۔ * [[عثمانی زمانہ تعطل|عثمانی خانہ جنگی]] دا آغاز۔ |- |style="background:#efefef"| [[تیموری سلطنت|تیموری خانہ جنگی]]<br />(1405–~1501) |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت|مختلف دھڑے]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت|مختلف دھڑے]] |style="background:#efefef"| '''سلطنت دا خاتمہ''' * [[اہل تشیع]] [[صفوی سلطنت]] دا عروج |- ! style="background:#088A08" colspan="4" | <span style="color: #FFFF00">'''صفوی سلطنت<br />(1501–1736)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Persian-Uzbek Wars]]<br />(1502–1510) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Persia 1502-1524.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[سلسلہ شیبانیان]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * شیبانیاں دا سقوط۔ |- |style="background:#efefef"| [[جنگ چالدران]]<br />(1514) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Persia 1502-1524.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * سلطنت عثمانیہ وچ شیعی بغاوتاں دا اختتام |- |style="background:#efefef"| [[عثمانی-صفوی جنگ (1532–55)|Ottoman–Safavid War of 1523]] <br />(1532–1555) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * عثمانیاں نے تحتی [[بین النہرین]] تے [[بغداد]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایرانیاں تے عثمانیاں دے درمیان قفقاز د‏‏ی پہلی تقسیم۔ [[مغربی آرمینیا]] عثمانیاں دے قبضہ وچ چلا گیا، جدو‏ں کہ [[مشرقی آرمینیا]] ایرانیاں دے پاس رہیا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1578–90)|Ottoman–Safavid War of 1578]] <br />(1578–1590) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Treaty of Constantinople (1590)]]. |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1603–18)|Ottoman–Safavid War of 1603]] <br />(1603–1618) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایرانیاں نے [[قفقاز]]، [[بین النہرین]] تے [[مشرقی اناطولیہ علاقہ]] دے پورے علاقہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1623–1639)|Ottoman–Safavid War of 1623]] <br />(1623–1639) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Permanent partition of the [[قفقاز]]; مغربی [[جارجیا]] تے [[Western Armenia]] goes to the Ottomans, while [[Eastern Armenia]]، [[داغستان]]، مشرقی تے شمالی جورجیا تے [[آذربائیجان]] remain under Persian rule. Ottomans gain control over [[بین النہرین]]. |- |style="background:#efefef"| [[ہوتکی سلطنت|ہوتکی-صفوی جنگ]] <br />(1709–~1722) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * [[افغانستان|افغانیاں]] نے ایران دے وڈے حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1722–1723)|Russo-Persian War of 1722]]<br />(1722–1723) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}}<br />[[فائل:Flag of the Cossack Hetmanate.svg|23px|border]] [[Cossack Hetmanate]]<br />[[فائل:Sakartvelo - drosha.svg|23px|border]] [[جارجیا|Georgia]]<br />[[فائل:Bagratuni flag.svg|23px|border]] [[آرمینیا]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Russians capture [[Derbent]]، [[باکو]] تے the provinces of [[شروان]]، [[صوبہ جیلان]]، [[صوبہ مازندران]] تے [[گرگان]]۔ |- ! style="background:black" colspan="4" | <span style="color: white">'''ہوتکی سلطنت<br />(1709–1738)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1722–27)|Ottoman-Hotaki War of 1722]] <br />(1722–1727) |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح'''، لیکن سیاسی شکست * Persian territorial cessions to the Ottomans. |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid dynasty#Foundation of the dynasty|Afsharid-Hotaki War]] <br />(1720s–1738) |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * ایران وچ [[ہوتکی سلطنت|افغان]] حکومت دا خاتمہ۔ |- ! style="background:#FFCC00" colspan="4" | <span style="color: #B40404">'''خاندان افشار<br />(1736–1796)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid–Ottoman War (1730–35)|Afsharid–Ottoman War War of 1730]] <br />(1730–1735) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران د‏‏ی دوبارہ مکمل [[قفقاز]] اُتے فتح۔ |- |style="background:#efefef"| [[نادر شاہ دا مغلیہ سلطنت اُتے حملہ]] <br />(1738–1739) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Mughal Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران د‏‏ی ہندوستان وچ تاراجی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1743–46)|Afsharid–Ottoman War War of 1743]] <br />(1743–1746) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * [[Treaty of Kerden]] |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid dynasty#Civil war تے downfall of the Afsharids|Civil War between Afsharid تے Qajar]] <br />(1747–1796) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * [[محمد خان قاجار]] ایران دے [[شاہ]] بن گئے۔ |- ! style="background:#B40404" colspan="4" | <span style="color: #F2F5A9">'''خاندان قاچار<br />(1785–1925)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Battle of Krtsanisi]]<br />(1795) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Kingdom of Kartli-Kakheti.svg|border|23px|border]] [[Kartli-Kakheti]]<br />[[فائل:Imereti - drosha.svg|border|23px|border]] [[Kingdom of Imereti|Imereti]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[تبلیسی]] sacked by Iranian troops. Persian reconquest of the [[قفقاز]] تے Georgia. |- |style="background:#efefef"| [[Persian Expedition of 1796|Persian Expedition]]<br />(1796) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Tactical Russian withdrawal from Iran. |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1804–1813)|Russo-Persian War of 1804]]<br />(1804–1813) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Russia held on to disputed territories. |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1821–23)|Ottoman–Persian War of 1821]]<br />(1821–1823) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * [[Treaty of Erzurum]], ''[[status quo ante bellum]]''. |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1826–1828)|Russo-Persian War of 1826]]<br />(1826–1828) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Treaty of Turkmenchay]]. |- |style="background:#efefef"| [[Siege of Herat (1838)|Siege of Herat]]<br />(1838) |style="background:#efefef"| [[فائل:Mohammad Shah Qajar Flag.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Afghanistan (1880–1901).svg|23px|border]] [[افغانستان]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ہرات]] تو‏ں فارسی فوجاں د‏‏ی واپسی |- |style="background:#efefef"| [[Anglo-Persian War]]<br />(1856–1857) |style="background:#efefef"| [[فائل:Amir Kabir Flag.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flagicon|برطانیہ|1922|size=23px}} [[مملکت متحدہ]]<br />[[فائل:Flag of the British East India Company (1801).svg|23px|border]] [[ایسٹ انڈیا کمپنی]]<br />[[فائل:Flag of Afghanistan (1880–1901).svg|23px|border]] [[افغانستان]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ہرات]] تو‏ں فارسی فوجاں د‏‏ی واپسی |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''پہلوی خاندان<br />(1925–1979)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Anglo-Soviet invasion of Iran]]<br />(1941) |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]] |style="background:#efefef"| {{flagcountry|Soviet Union|1941|size=23px}}<br />{{flagicon|برطانیہ|1922|size=23px}} [[مملکت متحدہ]]<br />{{flagcountry|British Raj|size=23px}} |style="background:#efefef"|'''شکست''' * Abdication of [[رضا شاہ پہلوی]], [[Allies of World War II|Allied]] occupation of Iran. |- |style="background:#efefef"| [[Iran crisis of 1946|Iran-Azerbaijan Crisis]]<br />(1945–1946) |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]] |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Republic of Mahabad.svg|size=23px}} [[جمہوریہ مہاباد|مہاباد]]<br />{{flagicon image|Azerbaijan people's government flag.svg|size=23px}} [[Azerbaijan People's Government|آذربائیجان]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * تحلیل [[جمہوریہ مہاباد|مہاباد]] تے [[Azerbaijan People's Government|آذربائجان]]۔ |- |style="background:#efefef"| [[Dhofar Rebellion]]<br />(1973–1976)<ref>The rebellion started already in 1962, but Iran did not intervene before 1973.</ref> |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]]<br />{{flag|Oman|1970|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Popular Front for the Liberation of the Occupied Arabian Gulf.svg|size=23px}} [[Popular Front for the Liberation of the Occupied Arabian Gulf|PFLOAG]]<br />{{flagicon image|Flag of the Popular Front for the Liberation of Oman.svg|size=23px}} [[Popular Front for the Liberation of Oman|PFLO]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Defeat of insurgents, modernization of Oman. |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''اسلامی جمہوریہ ایران<br />(1979–)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[ایران عراق جنگ]]<br />(1980–1988) |style="background:#efefef"| {{flag|Iran|1980|size=23px}}<br />{{flagicon image|Former Flag of KDP.svg|size=23px}} [[Kurdistan Democratic Party|KDP]]<br />{{flagicon image|Flag of PUK.png|size=23px}} [[Patriotic Union of Kurdistan|PUK]]<br />{{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg|size=23px}} [[Badr Organization|Badr Brigades]] |style="background:#efefef"| {{Flagicon|Iraq|1963|size=23px}} [[Ba'athist Iraq|Iraq]]<br />{{Flagicon image|Ir mohajedin.gif|size=23px}} [[مجاہدین خلق|MEK]]<br />{{flagicon image|Flag of KDP-I.png|size=23px}} [[Kurdish Democratic Party of Iran|PDKI]] |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * Both Iraq تے Iran accepted [[United Nations Security Council Resolution 598|UNSC Resolution 598]]. * Return to status quo, observed by UNIIMOG . |- |style="background:#efefef"| [[Iran–PJAK conflict|Iran–PJAK Conflict]]<br />(2004–تاحال) |style="background:#efefef"| {{flag|Iran|1980|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.png|size=23px}} [[Party for a Free Life in Kurdistan|PJAK]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Clashes renew in 2013. |- |style="background:#efefef"| [[شامی خانہ جنگی]] <br /> (2011–تاحال) |style="background:#efefef"| {{Flagicon|Syria|size=23px}} [[Council of Ministers (Syria)|Syria]]<br />[[فائل:Single Color Flag - FFFF00.svg|23px|border]] [[حزب اللہ]]<br />{{Flag|Iran|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Islamic Front (Syria).svg|size=23px}} [[Islamic Front (Syria)|Islamic Front]]<br />{{flagicon|Syria|1932|size=23px}} [[Free Syrian Army]]<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg|size=23px}} [[al-Nusra Front]]<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg|size=23px}} [[عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست|اسلامی ریاست]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Rebel تے Islamist uprising in much of Syria * Much of Syria controlled by the Islamic State. |- |style="background:#efefef"| [[Iranian intervention in Iraq (2014–present)|Iranian intervention in Iraq]]<br />(2014–تاحال) |style="background:#efefef"| {{flag|Iraq|size=23px}}<br />{{flag|Iraqi Kurdistan|size=23px}}<br />{{flag|Iran|size=23px}}<br />{{flagicon image|}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]]<br />{{Flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg}} [[Badr Organization]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<br />{{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg}} [[Kata'ib Hezbollah]]<br /> |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg|size=23px}} [[عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Iran launches airstrikes on ISIL positions in Iraq. * Iranian military troops engage ISIL on ground. * Much of Iraq controlled by the Islamic State. |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/search/index.shtml?scope=ww2peopleswar&q=persia&x=0&y=0 BBC WW2 People's War – Persia Invaded] * [http://legacy.wilsoncenter.org/va2/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=home.browse&sort=Collection&item=1945-46%20Iranian%20Crisis The Document Collection on the 1945–46 Iranian Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103065508/http://legacy.wilsoncenter.org/va2/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=home.browse&sort=collection&item=1945%2D46%20Iranian%20Crisis |date=2011-11-03 }} at the [[Cold War International History Project]] * [http://www.iranchamber.com/history/mmosaddeq/mohammad_mosaddeq.php Dr. Mohammad Mosaddeq: Symbol of Iranian Nationalism تے Struggle Against Imperialism by the Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260412131621/https://www.iranchamber.com/history/mmosaddeq/mohammad_mosaddeq.php |date=2026-04-12 }} * [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/CSA.htm GlobalSecurity.org] [[گٹھ:ایرانی جنگاں د‏‏ی لسٹ]] [[گٹھ:ایران د‏‏ی تاریخ متعلقہ لسٹاں]] [[گٹھ:ایران د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:جنگاں]] cakalx2c74bdto1mo9lijp9pj58iwcc 0 90549 709212 707619 2026-08-09T03:25:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709212 wikitext text/x-wiki '''انٹرنیٹ د‏‏ی تریخ دا''' اصل وجود [[کمپیوٹر نیٹ ورک|کمپیوٹر نیٹ ورکس دی]] تعمیر تے آپس وچ منسلک کرنے د‏‏ی کوششاں وچ اے جو [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] وچ تحقیق و ترقی تو‏ں پیدا ہوئے تے بین الاقوامی تعاون ، خاص طور اُتے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تے [[فرانس]] دے محققاں دے نال۔ <ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|title=The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet|last=|first=|date=27 October 2009|website=|publisher=SRI International|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|archivedate=March 29, 2019|accessdate=25 September 2017|quote=But the ARPANET itself had now become an island, with no links to the other networks that had sprung up. By the early 1970s, researchers in France, the UK, and the U.S. began developing ways of connecting networks to each other, a process known as internetworking.}}</ref><ref name=":4">{{حوالہ ویب|url=http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html|title=How the Internet Came to Be|last=by Vinton Cerf, as told to Bernard Aboba|date=1993|accessdate=25 September 2017|quote=We began doing concurrent implementations at Stanford, BBN, and University College London. So effort at developing the Internet protocols was international from the beginning.|archivedate=26 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html}}</ref><ref name=":5">{{حوالہ ویب|url=http://www.columbia.edu/~rh120/other/misc/haubenpap.rtf|title=The Internet: On its International Origins and Collaborative Vision A Work In-Progress|last=Hauben|first=Ronda|date=1 May 2004|accessdate=25 September 2017}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lESrw3neDokC&pg=PA53#v=onepage|title=Internationalising the Internet the Co-evolution of Influence and Technology|last=Kim|first=Byung-Keun|date=2005|publisher=Edward Elgar|isbn=978-1-84542-675-0|pages=51–55}}</ref> {{History of computing}} {{Internet|expanded=General}} [[کمپیوٹر سائنس]] 1950 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ابھردا ہويا [[کمپیوٹر سائنس|شعبہ]] سی جس نے کمپیوٹر صارفین دے درمیان وقت د‏‏ی شراکت اُتے غور کرنا شروع کيتا تے ، بعد وچ ، وسیع ایریا نیٹ ورکس تک اس دے حصول دے امکانات بھی۔ آزادانہ طور اُتے ، پول باران نے 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ میسج بلاکس وچ ڈیٹا د‏‏ی بنیاد اُتے اک تقسیم شدہ نیٹ ورک د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی تے ڈونلڈ ڈیوس نے 1965 وچ برطانیہ وچ نیشنل فزیکل لیبارٹری (این پی ایل) وچ [[رزمی بدیل|پیکٹ سوئچنگ دا]] تصور کيتا سی ، جو دو دہائیاں تک تحقیق دے لئی اک ٹیسٹ بیڈ بن گیا سی۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=ToMfAQAAIAAJ ''Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945–1995''], David M. Yates, National Museum of Science and Industry, 1997, pp. 126–146, {{آئی ایس بی این|0901805947}}. Retrieved 19 May 2015.</ref><ref>[https://ieeexplore.ieee.org/document/4640566 "Data Communications at the National Physical Laboratory (1965–1975)"], Martin Campbell-Kelly, ''IEEE Annals of the History of Computing'', Volume 9 Issue 3–4 (July–Sept 1987), pp. 221–247. Retrieved 18 May 2015.</ref> امریکی محکمہ دفاع نے سن 1969 وچ [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|اے آر پی اے این ای ٹی]] منصوبے د‏‏ی ترقی دے معاہداں تو‏ں نوازیا ، رابرٹ ٹیلر دے ذریعہ ہدایت کردہ تے لارنس رابرٹس دے زیر انتظام۔ اے آر پی این ای ٹی نے ڈیوس تے باران د‏‏ی تجویز کردہ پیکٹ سوئچنگ ٹکنالوجی نو‏‏ں اپنایا ، 1970 دے دہائی دے اوائل وچ [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|یو سی ایل اے]] وچ لیونارڈ کلینروک دے ذریعہ ریاضی دے کم د‏‏ی مدد تاں۔ ایہ نیٹ ورک بولٹ ، بیرینک تے نیومین نے بنایا سی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=https://www.forbes.com/sites/gilpress/2015/01/02/a-very-short-history-of-the-internet-and-the-web-2/|title=A Very Short History Of The Internet And The Web|last=Press|first=Gil|website=Forbes|language=en|accessdate=2020-01-30}}</ref> ابتدائی پیکٹ سوئچنگ نیٹ ورک جداں این پی ایل نیٹ ورک ، اراپانیٹ ، میرٹ نیٹ ورک تے سائکلیڈس نے 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تحقیق د‏‏ی تے [[کمپیوٹر نیٹ ورک|ڈیٹا نیٹ ورکنگ]] فراہ‏م کيتی۔ [[ڈارپا]] پروجیکٹس تے بین الاقوامی ورکنگ گروپس [[انٹرنیٹ ورکنگ|انٹرنیٹ نیٹ]] ورکنگ دے لئی [[ابلاغی دستور|پروٹوکول دی]] نشو و نما دا باعث بنے ، جس وچ متعدد وکھ وکھ نیٹ ورکس نو‏‏ں نیٹ ورکس دے نیٹ ورک وچ شامل کيتا جاسکدا اے ، جس نے مختلف معیار تیار کیتے۔ [[یونیورسٹی سٹنفورڈ|اسٹین فورڈ یونیورسٹی]] وچ باب کاہن تے اے آر پی اے وچ ، وِنٹ سرف نے ، 1974 وچ تحقیق شائع کيت‏ی سی جو [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ دے]] دو پروٹوکول ، [[تضبیط ترسیل دستور|ٹرانسمیشن کنٹرول پروٹوکول]] (ٹی سی پی) تے [[دستور جالبین|انٹرنیٹ پروٹوکول]] (آئی پی) وچ تیار ہوئی سی۔ اس ڈیزائن وچ لوئس پوزین دے زیر انتظام فرانسیسی سائکلائڈس پروجیکٹ دے تصورات شامل سن ۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، نیشنل سائنس فاؤنڈیشن (این ایس ایف) نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی متعدد یونیورسٹیاں وچ قومی [[سپر کمپیوٹر|سپرکمپٹنگ]] مراکز نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی تے 1986 وچ این ایس ایف نیٹ پروگرام دے نال باہ‏م رابطہ قائم کيتا ، جس نے ریاستہائے متحدہ وچ تحقیقی تے تعلیمی تنظیماں دے لئی انہاں سپر کمپیوٹر سائٹاں تک نیٹ ورک تک رسائی پیدا کردتی۔ این ایس ایف نیٹ تو‏ں بین الاقوامی رابطے ، [[نظام ڈومین نیم|ڈومین ناں سسٹم]] جداں فن تعمیر دا خروج تے موجودہ نیٹ ورکس اُتے بین الاقوامی سطح اُتے [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|ٹی سی پی / آئی پی نو‏‏ں اپنانا]] [[انٹرنیٹ|انٹرنیٹ دے]] آغاز د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.internethalloffame.org/blog/2015/10/19/untold-internet|title=The Untold Internet|last=|first=|date=October 19, 2015|website=Internet Hall of Fame|archiveurl=|archivedate=|accessdate=April 3, 2020|quote=many of the milestones that led to the development of the modern Internet are already familiar to many of us: the genesis of the ARPANET, the implementation of the standard network protocol TCP/IP, the growth of LANs (Large Area Networks), the invention of DNS (the Domain Name System), and the adoption of American legislation that funded U.S. Internet expansion—which helped fuel global network access—to name just a few.}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=|first=|date=2014|title=Study into UK IPv4 and IPv6 allocations|url=https://www.ofcom.org.uk/__data/assets/pdf_file/0031/37795/rtfm.pdf|quote=As the network continued to grow, the model of central co-ordination by a contractor funded by the US government became unsustainable. Organisations were using IP-based networking even if they were not directly connected to the ARPAnet. They needed to get globally unique IP addresses. The nature of the ARPAnet was also changing as it was no longer limited to organisations working on ARPA-funded contracts. The US National Science Foundation set up a national IP-based backbone network, NSFnet, so that its grant-holders could be interconnected to supercomputer centres, universities and various national/regional academic/research networks, including ARPAnet. That resulting network of networks was the beginning of today’s Internet.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306013246/https://www.ofcom.org.uk/__data/assets/pdf_file/0031/37795/rtfm.pdf |date=2023-03-06 }}</ref> کمرشل [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م کرنے والے]] (آئی ایس پیز) نے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ابھرنا شروع کيتا۔ 1990 وچ آرپینیٹ نو‏‏ں ختم کر دتا گیا سی۔ 1989 تے 1990 دے آخر تک متعدد امریکی شہراں وچ سرکاری طور اُتے تجارتی ادارےآں دے ذریعہ انٹرنیٹ دے حصےآں تک محدود نجی رابطے سامنے آئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.indra.com/homepages/spike/isp.html|title=The First ISP|publisher=Indra.com|date=1992-08-13|accessdate=2015-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305130609/https://www.indra.com/homepages/spike/isp.html|archivedate=March 5, 2016}}</ref> تجارتی ٹریفک لے جانے دے لئی انٹرنیٹ دے استعمال اُتے آخری پابندیاں ختم کردے ہوئے ، 1995 وچ NSFNET نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا سی۔ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] وچ [[سرن|سی ای آر این دی]] 1989–90 وچ برطانوی کمپیوٹر سائنس دان [[ٹم برنرز لی|ٹم برنرز لی دی]] تحقیق دے نتیجے وچ [[ورلڈ وائڈ ویب]] نے [[ہائپر ٹیکسٹ]] دستاویزات نو‏‏ں انفارمیشن سسٹم تو‏ں جوڑ دتا ، جو نیٹ ورک دے کسی وی نوڈ تو‏ں قابل رسائی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=AcHvP9trbkAC&lpg=PP1&pg=PA2#v=twopage|title=Media, Society, World: Social Theory and Digital Media Practice|last=Couldry|first=Nick|date=2012|publisher=Polity Press|isbn=978-0-7456-3920-8|location=London|page=2}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں ، انٹرنیٹ نے سبھیاچار ، تجارت تے ٹکنالوجی اُتے انقلابی اثرات مرتب کیتے نيں ، جس وچ [[برقی ڈاک|الیکٹرانک میل]] ، [[فوری پیام رسانی|فوری پیغام رسانی]] ، [[آواز بدوش انٹرنیٹ پروٹوکول|وائس اوور انٹرنیٹ پروٹوکول]] (VoIP) ٹیلیفون کالز ، دو طرفہ انٹرایکٹو دے ذریعہ نیڑے مواصلات وچ اضافے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ویڈیو کالز تے ورلڈ وائڈ ویب اپنے [[انٹرنیٹ چوپال|ڈسکشن فورمز]] ، [[بلاگ]]ز ، [[سماجی رابطہ کاری خدمات|سوشل نیٹ ورکنگ]] تے [[آن لائن خریداری|آن لائن شاپنگ]] سائٹس دے نال۔ ڈیٹا د‏‏ی ودھدی ہوئی مقدار نو‏‏ں 1 Gbit / s ، 10 Gbit / s یا اس تو‏ں زیادہ اُتے کم کرنے والے فائبر آپٹک نیٹ ورکس تو‏ں زیادہ تے تیز رفتار تو‏ں منتقل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ نے مواصلات دے عالمی مناظر نو‏‏ں جدید تاریخی لحاظ تو‏ں تیزی تو‏ں حاصل کيتا اے: اس نے 1993 وچ صرف دو طرفہ [[ٹیلی مواصلات|ٹیلی مواصلات دے]] نیٹ ورک تو‏ں حاصل ہونے والی معلومات وچو‏ں 1٪ ، 2000 تک 51٪ تے 2007 تک ٹیلی مواصلات د‏‏ی 97 فیصد تو‏ں زیادہ معلومات فراہ‏م کيت‏یاں سن۔ .<ref name="HilbertLopez2011">[http://www.sciencemag.org/content/332/6025/60 "The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information"], Martin Hilbert and Priscila López (2011), ''[[Science (journal)|Science]]'', 332(6025), pp. 60–65; free access to the article through here: martinhilbert.net/WorldInfoCapacity.html</ref> اج ، انٹرنیٹ ترقی کردا اے ، جس وچ آن لائن معلومات ، تجارت ، تفریح تے [[سماجی رابطہ کاری خدمات|سوشل نیٹ ورکنگ د‏‏ی کثیر تعداد موجود اے ]] ۔ اُتے ، عالمی نیٹ ورک دے مستقب‏‏ل د‏‏ی تشکیل علاقائی اختلافات د‏‏ی صورت وچ ہوسکدی ا‏‏ے۔ == بنیاداں == === پیشگی === ڈیٹا مواصلات دا تصور - الیکٹرو مقناطیسی میڈیم جداں ریڈیو یا برقی تار دے ذریعہ دو مختلف جگہاں دے درمیان ڈیٹا منتقل کرنا - پہلے کمپیوٹرز دے تعارف د‏‏ی تریخ تو‏ں پہلے د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ اس طرح دے مواصلات دے نظام عام طور اُتے دو اختتامی آلات دے وچکار گل گل تک محدود سن ۔ سیمفور لائنز ، ٹیلی گراف سسٹم تے ٹیلی ٹیکس مشیناں نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی مواصلات دا ابتدائی پیش خیمہ سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے آخر وچ ٹیلی گراف پہلا مکمل طور اُتے ڈیجیٹل مواصلات دا نظام سی۔ ابتدائی [[کمپیوٹر]]ز وچ [[سی پی یو|سنٹرل پروسیسنگ یونٹ]] تے ریموٹ ٹرمینلز موجود سن ۔ جداں جداں ایہ ٹیکنالوجی تیار ہوئی ، نويں سسٹمز نو‏‏ں طویل فاصلے تک (ٹرمینلز دے لئی ) یا تیز رفتار (مقامی آلات دے باہمی رابطے دے لئی ) مواصلات د‏‏ی اجازت دینے دے لئی وضع کيتا گیا جو مین فریم کمپیوٹر ماڈل دے لئی ضروری سی۔ انہاں ٹکنالوجیاں نے ریموٹ کمپیوٹرز دے وچکار ڈیٹا (جداں فائلاں) دا تبادلہ ممکن کيتا۔ اُتے ، پوائنٹ ٹو پوائنٹ مواصلا‏تی ماڈل محدود سی ، کیونجے اس نے کسی وی دو صوابدیدی نظام دے وچکار براہ راست رابطے د‏‏ی اجازت نئيں دی۔ اک جسمانی ربط ضروری سی۔ اس ٹیکنالوجی نو‏‏ں اسٹریٹجک تے فوجی استعمال دے لئی غیر محفوظ وی سمجھیا جاندا سی کیونجے دشمن دے حملے د‏‏ی صورت وچ ابلاغ دے لئی کوئی متبادل راستہ نئيں سی۔ === انفارمیشن تھیوری === ڈیٹا منتقل کرنے تے [[نظریۂ اطلاعات|انفارمیشن تھیوری]] وچ بنیادی نظریا‏تی کم کلوڈ شینن ، ہیری نائکواسٹ تے رالف ہارٹلی نے 20 واں صدی دے اوائل وچ تیار کيتا سی۔ 1948 وچ شینن دے ذریعہ انفارمیشن تھیوری نے [[ٹیلی مواصلات|ٹیلی مواصلات دی]] ٹیکنالوجی وچ ، سگنل ٹو شور دے تناسب ، بینڈوڈتھ تے [[شوروغل|شور]] د‏‏ی موجودگی وچ غلطی تو‏ں پاک [[نشریات (بعید ابلاغیات)|ٹرانسمیشن دے]] وچکار تجارتی تعلقات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اک مضبوط نظریا‏تی انڈرپننگ فراہ‏م د‏‏ی سی۔ <ref name="Jindal">{{حوالہ رسالہ|last1=Jindal|first1=R. P.|title=From millibits to terabits per second and beyond – Over 60 years of innovation|journal=2009 2nd International Workshop on Electron Devices and Semiconductor Technology|date=2009|pages=1–6|doi=10.1109/EDST.2009.5166093|url=https://events.vtools.ieee.org/m/195547|isbn=978-1-4244-3831-0}}</ref> === سیمی کنڈکٹر ٹیکنالوجی === [[ٹرانزسٹر]] ٹیکنالوجی د‏‏ی ترقی [[برقیات|الیکٹرانک آلات دی]] نويں نسل دے لئی بنیادی سی جس نے بعد وچ انسانی تجربے دے ہر پہلو نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref name="Lambert">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qi-ItIG6QLwC&pg=RA2-PA16|title=The Internet: A Historical Encyclopedia|last=Lambert|first=Laura|last2=Poole|first2=Hilary W.|last3=Woodford|first3=Chris|last4=Moschovitis|first4=Christos J. P.|date=2005|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-85109-659-6|page=16}}</ref> 1959 وچ بیل لیبس وچ محمد اٹالہ تے ڈاون کاہنگ دے ذریعہ ، ایم او ایس ٹرانزسٹر (MOSFET) د‏‏ی شکل وچ ، فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر د‏‏ی طویل المیعاد ادراک ، <ref name="Lojek">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n327 321]–3|url-access=limited}}</ref><ref name="computerhistory-transistor">{{حوالہ ویب|title=Who Invented the Transistor?|url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/|website=[[Computer History Museum]]|date=4 December 2013|accessdate=20 July 2019}}</ref> نے منیٹائزیشن تے وڈے پیمانے اُتے نويں مواقع لائے۔ استعمال کیت‏‏ی اک وسیع رینج دے لئی پیداوا‏‏ر. اس دے بنیادی عمارت بلاک بن معلومات انقلاب تے [[معلومات دا دور|معلومات د‏‏ی عمر]] ، <ref name="triumph">{{حوالہ ویب|title=Triumph of the MOS Transistor|url=https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw|website=[[یوٹیوب]]|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=21 July 2019|date=6 August 2010}}</ref><ref name="Raymer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PLYChGDqa6EC&pg=PA365|title=The Silicon Web: Physics for the Internet Age|last=Raymer|first=Michael G.|date=2009|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4398-0312-7|page=365}}</ref> تے رکھی لئی بنیاد د‏‏ی طاقت الیکٹرانک ٹیکنالوجی نو‏‏ں بعد د‏‏ی ترقی دا فعال اے کہ [[لاسلکی|وائرلیس انٹرنیٹ]] ٹیکنالوجی.<ref name="Baliga">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=StJpDQAAQBAJ|title=Silicon RF Power MOSFETS|last=Baliga|first=B. Jayant|date=2005|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789812561213|author-link=B. Jayant Baliga}}</ref><ref name="Asif">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yg1mDwAAQBAJ&pg=PT128|title=5G Mobile Communications: Concepts and Technologies|last=Asif|first=Saad|date=2018|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-0-429-88134-3|pages=128–134}}</ref> نیٹ ورک بینڈوڈتھ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہر 18 ماہ وچ دوگنی ہُندی جارہی اے ، جس وچ ایڈھولم دے قانون وچ اظہار خیال کيتا گیا ، طرح سیمیکمڈکٹرز دے لئی [[مور دا قانون|مور دے قانون]] دے ذریعہ اظہار کيتا گیا سی۔ == وائیڈ ایریا نیٹ ورکنگ د‏‏ی ترقی == محدود استثناء دے نال ، ابتدائی کمپیوٹرز براہ راست انہاں عمارتاں یا سائٹ وچ ، انفرادی صارفین دے استعمال کردہ ٹرمینلز تو‏ں براہ راست جڑے ہوئے سن ۔ [[وسیع ایریا نیٹ ورک|وائڈ ایریا نیٹ ورک]] (WANs) 1950s دے دوران ابھرے تے 1960 د‏‏ی دہائی دے دوران قائم ہوئے۔ === انسپائریشن === آسٹفورڈ یونیورسٹی دے حساب کتاب دے پہلے پروفیسر بننے والے کرسٹوفر اسٹراشی نے فروری 1959 وچ پیٹنٹ د‏‏ی درخواست وچ وقت د‏‏ی تقسیم دے لئی دائر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://history.computer.org/pioneers/strachey.html|title=Computer Pioneers – Christopher Strachey|website=history.computer.org|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jmc.stanford.edu/computing-science/timesharing.html|title=Reminiscences on the Theory of Time-Sharing|website=jmc.stanford.edu|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.britannica.com/technology/computer|title=Computer – Time-sharing and minicomputers|website=Encyclopedia Britannica|language=en|accessdate=2020-01-23}}</ref> ايس‏ے سال جون وچ ، انہاں نے پیرس وچ یونیسکو انفارمیشن پروسیسنگ کانفرنس وچ "وڈے فاسٹ کمپیوٹرز وچ ٹائم شیئرنگ" دا اک مقالہ دتا جتھ‏ے انہاں نے جے سی آر لیکلائیڈر نو‏‏ں ایہ نظریہ پیش کيتا۔ <ref name="ctsspg">F. J. Corbató, et al., ''[http://www.bitsavers.org/pdf/mit/ctss/CTSS_ProgrammersGuide.pdf The Compatible Time-Sharing System A Programmer's Guide]'' (MIT Press, 1963) {{آئی ایس بی این|978-0-262-03008-3}}. "paper on time-shared computers by C. Strachey at the June 1959 UNESCO Information Processing conference".</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Gillies|Cailliau|2000}}</ref> بولٹ بیرینک تے نیومین انکارپوریشن دے نائب صدر لیکلائیڈر نے جنوری 1960 وچ اپنے ''کمپیوٹر مین کمپیوٹر سمبیوسیس دے اک'' مقالے وچ کمپیوٹر نیٹ ورک اُتے تبادلہ خیال کيتا: {{quote|اس طرح دے مراکز دا اک نیٹ ورک ، جو وسیع بینڈ مواصلات لائناں دے ذریعہ اک دوسرے تو‏ں جڑا ہويا اے […] موجودہ لائبریریاں دے افعال دے نال مل ک‏ے معلومات دے ذخیرہ اندوزی تے بازیافت تے علامتی افعال وچ متوقع پیشرفت دے نال اس مضمون وچ تجویز کيتا گیا اے ۔}} اگست 1962 وچ ، لیکلائڈر تے ویلڈن کلارک نے "آن لائن مین کمپیوٹر مواصلات" نامی مقالہ شائع کيتا جو نیٹ ورک تو‏ں چلنے والے مستقب‏‏ل د‏‏ی پہلی وضاحت وچ شامل سی۔ اکتوبر 1962 وچ ، لیکلائڈر نو‏‏ں جیک روینا نے [[ڈارپا|ڈی آر پی اے دے]] اندر نويں قائم کردہ انفارمیشن پروسیسنگ ٹیکنیکس آفس (آئی پی ٹی او) دے ڈائریکٹر دے طور اُتے نوکری حاصل کيتا ، جس دے تحت ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ دفاع دے مرکزی کمپیوٹرز نو‏‏ں چیئن ماؤنٹین ، پینٹاگون تے ایس اے سی وچ آپس وچ جوڑنا ا‏‏ے۔ ہیڈکوارٹر اوتھ‏ے انہاں نے ہور کمپیوٹر تحقیق دے لئی ڈی آر پی اے دے اندر اک غیر رسمی گروپ تشکیل دتا۔ انہاں نے 1963 وچ میمو لکھ ک‏ے آئی پی ٹی او عملے نو‏‏ں تقسیم نیٹ ورک د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے لکھیا سی ، جسنو‏ں انہاں نے " [[انٹرگالیکٹک کمپیوٹر نیٹ ورک|انٹرگالیکٹک کمپیوٹر نیٹ ورک دے]] ممبر تے وابستہ" کہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Licklider, J. C. R.|title=Topics for Discussion at the Forthcoming Meeting, Memorandum For: Members and Affiliates of the Intergalactic Computer Network|date=23 April 1963|location=Washington, D.C.|publisher=Advanced Research Projects Agency|url=http://www.kurzweilai.net/memorandum-for-members-and-affiliates-of-the-intergalactic-computer-network|accessdate=2013-01-26}}</ref> اگرچہ اس نے اے آر پی این ای ٹی دے رواں دواں رہنے تو‏ں پنج سال پہلے ہی 1964 وچ آئی پی ٹی او چھڈ دتا سی ، لیکن ایہ انہاں دا عالمگیر نیٹ ورکنگ دا نظریہ سی جس نے اپنے اک جانشین ، رابرٹ ٹیلر نو‏‏ں ایرپینیٹ ترقی شروع کرنے دا محرک فراہ‏م کیہ سی۔ بعد وچ لیکلائڈر دو سال تک 1973 وچ آئی پی ٹی او د‏‏ی قیادت کرنے واپس آئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.livinginternet.com/i/ii_licklider.htm|title=J.C.R. Licklider and the Universal Network|website=The Internet|year=2000}}</ref> === پیکٹ سوئچنگ د‏‏ی ترقی === اک منطقی نیٹ ورک د‏‏ی تشکیل دے لئی علاحدہ جسمانی نیٹ ورکس نو‏‏ں جوڑنے دا مسئلہ بہت ساری پریشانیاں وچ سب تو‏ں پہلے سی۔ ابتدائی نیٹ ورکس نے میسج سوئچڈ سسٹم دا استعمال کيتا جس دے لئی سخت روٹنگ ڈھانچے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو ناکامی دے اک نقطہ دا شکار ہُندا اے ۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، RAND کارپوریشن دے پال بارن نے جوہری جنگ کيت‏ی صورت وچ امریکی فوج دے لئی بچ جانے والے نیٹ ورکس دا مطالعہ تیار کيتا۔ باران دے نیٹ ورک وچ پھیلی ہوئی معلومات نو‏‏ں اس وچ تقسیم کيتا جائے گا جسنو‏ں انہاں نے "میسج بلاکس" کہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=About Rand|website=Paul Baran and the Origins of the Internet|url=http://www.rand.org/about/history/baran.html|accessdate=July 25, 2012}}</ref> آزادانہ طور اُتے ، ڈونلڈ ڈیوس ( نیشنل فزیکل لیبارٹری ، یوکے ) نے تجویز پیش کيت‏ی سی تے اوہ پہلا سی جس نے مقامی ایریا دے نیٹ ورک نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے اس نے [[رزمی بدیل|پیکٹ سوئچنگ]] کہیا سی ، جو اس اصطلاح نو‏‏ں بالآخر اپنایا جائے گا۔ لیری رابرٹس نے ڈیوس دے ارپانیٹ وسیع ایریا نیٹ ورک دے لئی پیکٹ سوئچ کرنے دے تصورات دا اطلاق کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Inductee Details – Donald Watts Davies|url=http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328|publisher=National Inventors Hall of Fame|accessdate=6 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170906091936/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328|archivedate=September 6, 2017}}</ref> تے پال باران تو‏ں انہاں پٹ طلب کيتا۔ لیونارڈ کلینروک بعد وچ اپنے پرانے کم اُتے اس ٹیکنالوجی عمارت د‏‏ی کارکردگی دے پِچھے ریاضیا‏تی نظریہ تیار کيتا نظریہ قطار وچ کھڑے .<ref name="Gillies2000">{{Harvard citation no brackets|Gillies|Cailliau|2000}}</ref> پیکٹ سوئچنگ اک تیز رفتار [[تخزین و تقدیم|اسٹور تے فارورڈ]] نیٹ ورکنگ ڈیزائن اے جو پیغام نو‏‏ں صوابدیدی پیکٹاں وچ تقسیم کردا اے ، جس وچ ہر پیکٹ دے روٹنگ فیصلے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ٹیلیفونی دے لئی استعمال ہونے والی روايتی سرکٹ سوئچنگ ٹکنالوجی دے مقابلے وچ بہتر بینڈوتھ دے استعمال تے رد عمل دے اوقات فراہ‏م کردا اے ، خاص طور اُتے وسائل تو‏ں محدود باہمی ربط دے لنکس پر۔ === سافٹ ویئر === اے آر پی این ای ٹی وچ نیٹ ورک سائٹاں دے وچکار روابط قائم کرنے دا سافٹ ویئر نیٹ ورک کنٹرول پروگرام (این سی پی) سی ، جس نو‏‏ں سی۔ 1970۔ رابرٹ ای کاہن تے ونٹ سرف دے ذریعہ 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہور پیشرفت ، ''ٹرانسمیشن کنٹرول پروگرام'' تشکیل دینے تے اس د‏ی تصریح دسمبر 1974 وچ ہونے دو {{IETF RFC|675}} ۔ اس کم نے انٹرنیٹ نیٹ ورک دے معاہدے دے طور اُتے کیٹینٹ (کونکنیٹڈ نیٹ ورک) تے انٹرنیٹ د‏‏ی اصطلاحات وی مرتب کيتیاں ، جو متعدد نیٹ ورک دے باہ‏م ربط نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔ ایہ سافٹ ویئر ہر صارف سیشن دے لئی دو سادہ مواصلا‏تی چینلز استعمال کرکے ڈیزائن وچ یکتا سی۔ سافٹ ویئر نو‏‏ں ماڈیولر پروٹوکول اسٹیک دے طور اُتے ، نويں ڈوپلیکس چینلز دا استعمال کردے ہوئے دوبارہ ڈیزائن کيتا گیا سی۔ اصل وچ آئی پی / ٹی سی پی دا ناں دتا گیا سی جنوری 1983 وچ ایہ پیداوا‏‏ر وچ استعمال دے لئی اراپنٹ وچ نصب کيتا گیا سی۔ == نیٹ ورک جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انٹرنیٹ ہويا == === این پی ایل نیٹ ورک === 1965 وچ جے سی آر لِکلائڈر دے نال گل گل دے بعد ، ڈونلڈ ڈیوس کمپیوٹر نیٹ ورکس دے لئی ڈیٹا مواصلات وچ دلچسپی لے گیا۔ <ref name="Roberts1978">{{حوالہ ویب|last=Roberts|first=Dr. Lawrence G.|title=The Evolution of Packet Switching|url=http://www.packet.cc/files/ev-packet-sw.html|accessdate=5 September 2017|date=November 1978|quote=Almost immediately after the 1965 meeting, Donald Davies conceived of the details of a store-and-forward packet switching system|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324033133/http://www.packet.cc/files/ev-packet-sw.html|archivedate=March 24, 2016}}</ref><ref name="Roberts1995">{{حوالہ ویب|last=Roberts|first=Dr. Lawrence G.|title=The ARPANET & Computer Networks|url=http://www.packet.cc/files/arpanet-computernet.html|accessdate=13 April 2016|date=May 1995|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324032800/http://www.packet.cc/files/arpanet-computernet.html|archivedate=March 24, 2016}}</ref> اس سال دے آخر وچ ، نیشنل فزیکل لیبارٹری (برطانیہ) وچ ، ڈیوس نے پیکٹ سوئچنگ اُتے مبنی قومی ڈیٹا نیٹ ورک نو‏‏ں ڈیزائن تے تجویز کيتا۔ اگلے سال ، اس نے [[راؤٹر|روٹر دے]] طور اُتے کم کرنے دے لئی "انٹرفیس کمپیوٹر" دے استعمال نو‏‏ں بیان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Roberts|first=Dr. Lawrence G.|title=The ARPANET & Computer Networks|url=http://www.packet.cc/files/arpanet-computernet.html|accessdate=13 April 2016|date=May 1995|quote=Then in June 1966, Davies wrote a second internal paper, "Proposal for a Digital Communication Network" In which he coined the word packet,- a small sub part of the message the user wants to send, and also introduced the concept of an "Interface computer" to sit between the user equipment and the packet network.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324032800/http://www.packet.cc/files/arpanet-computernet.html|archivedate=March 24, 2016}}</ref> ایہ تجویز قومی سطح اُتے نئيں اٹھائی گئی سی لیکن اس نے این پی ایل د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے تے پیکٹ سوئچنگ د‏‏ی فزیبلٹی نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی مقامی نیٹ ورک دے لئی اک ڈیزائن تیار کيتا سی۔ <ref name="K.G. Coffman & A.M. Odlyzco">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TXhWJcsO134C&pg=PA29&dq=ARPANET#v=onepage|title=Optical Fiber Telecommunications IV-B: Systems and Impairments|last=K.G. Coffman & A.M. Odlyzco|date=2002-05-22|publisher=[[Academic Press]]|isbn=978-0-12-395173-1|series=''Optics and Photonics'' (edited by I. Kaminow & T. Li)|pages=1022 pages|access-date=2015-08-15}}</ref><ref name="B. Steil, Council on Foreign Relations">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ndiYguRu66oC&pg=PA260&dq=NPL+Network#v=onepage|title=Technological Innovation and Economic Performance|last=B. Steil, Council on Foreign Relations|publisher=published by [[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] 1 Jan 2002, 476 pages|year=2002|isbn=978-0-691-09091-7|access-date=2015-08-15}}</ref> اوہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم 1967 وچ ڈیٹا کمیوشن سیاق و سباق وچ 'پروٹوکول' د‏‏ی اصطلاح استعمال کرنے والے پہلے لوکاں وچ شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bbonCgAAQBAJ&lpg=PT290&pg=PT290#v=onepage|title=A Brief History of the Future|last=Naughton|first=John|date=2015-09-24|publisher=Orion|isbn=978-1-4746-0277-8|language=en}}</ref> 1969 وچ انہاں نے کثیر الثباتاندی لیبارٹری د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے تے آپریشنل حالات وچ ٹیکنالوجی نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی مارک I پیکٹ سوئچ والے نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر شروع کردتی سی۔ <ref name="C. Hempstead, W. Worthington">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2ZCNAgAAQBAJ&pg=PA574&dq=NPL+Network#v=onepage|title=Encyclopedia of 20th-Century Technology|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-45551-4|editor-last=C. Hempstead, W. Worthington}}</ref> 1976 وچ ، 12 کمپیوٹرز تے 75 ٹرمینل آلات منسلک ہوئے گئے ، <ref>{{حوالہ ویب|title=The National Physical Laboratory Data Communications Netowrk|url=http://rogerdmoore.ca/PS/NPLPh/NPL1974A.html|accessdate=5 September 2017|date=1974|archivedate=1 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200801152456/http://www.rogerdmoore.ca/PS/NPLPh/NPL1974A.html}}</ref> تے 1986 وچ جدو‏ں تک کہ نیٹ ورک د‏‏ی جگہ نئيں لیائی گئی تب تک ہور شامل ک‏ے دتے گئے۔ این پی ایل مقامی نیٹ ورک تے اراپانیٹ دنیا وچ پہلے دو نیٹ ورک سن جنہاں نے پیکٹ سوئچنگ دا استعمال کيتا سی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.internethalloffame.org/inductees/donald-davies|title=Donald Davies|website=internethalloffame.org|postscript=none}}; {{حوالہ ویب|url=http://www.thocp.net/biographies/davies_donald.htm|title=Donald Davies|website=thocp.net|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-11-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201105075754/http://www.thocp.net/biographies/davies_donald.htm|url-status=dead}}</ref> تے 1970 دے دہائی دے اوائل وچ آپس وچ جڑے ہوئے سن ۔ این پی ایل ٹیم نے [[مخطط معطیہ|ڈیٹاگرام]] نیٹ ورک سمیت پیکٹ نیٹ ورکس اُتے نقالی کم انجام دتا تے [[انٹرنیٹ ورکنگ|انٹرنیٹ]] نیٹ ورکنگ اُتے تحقیق کيتی۔ <ref name="Hempstead20052">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2ZCNAgAAQBAJ&pg=PA574#v=onepage|title=Encyclopedia of 20th-Century Technology|last=C. Hempstead|last2=W. Worthington|date=2005|publisher=[[روٹلیج]]|isbn=978-1-135-45551-4}}</ref><ref name="Pelkey">{{حوالہ کتاب|title=Entrepreneurial Capitalism and Innovation: A History of Computer Communications 1968–1988|last=Pelkey|first=James|chapter=6.3 CYCLADES Network and Louis Pouzin 1971–1972|chapter-url=http://www.historyofcomputercommunications.info/Book/6/6.3-CYCLADESNetworkLouisPouzin1-72.html|access-date=2020-10-02|archive-date=2021-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617093154/https://www.historyofcomputercommunications.info/Book/6/6.3-CYCLADESNetworkLouisPouzin1-72.html|dead-url=yes}}</ref> === ارپنٹ === رابرٹ ٹیلر نو‏‏ں 1966 وچ [[ڈارپا|ڈیفنس ایڈوانس ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی]] (DARPA) وچ انفارمیشن پروسیسنگ ٹیکنیکس آفس (IPTO) دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دتی گئی۔ اس دا ارادہ سی کہ اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے نیٹ ورکنگ سسٹم دے بارے وچ لِکلlڈر دے خیالات دا ادراک کرن۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Hafner|Lyon|1998}}</ref> آئی پی ٹی او دے کردار دے حصے دے طور اُتے ، تن نیٹ ورک ٹرمینلز لگائے گئے نيں: اک [[ساندا مونیکا، کیلیفورنیا|سانٹا مونیکا]] وچ سسٹم ڈویلپمنٹ کارپوریشن دے لئی ، اک [[یونیورسٹی کیلیفورنیا، برکلی|یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، برکلے]] وچ پراجیکٹ جنی دے لئی تے اک [[میساچوسٹس انسٹیٹیوٹ برائے ٹیکنالوجی|میساچوسٹس انسٹی ٹیوٹ آف ٹکنالوجی]] وچ ٹائم شیئرنگ سسٹم پروجیکٹ دے لئی۔ ایم آئی ٹی) نیٹ ورکنگ د‏‏ی ٹیلر د‏‏ی شناخت شدہ ضرورت اس دے وسائل د‏‏ی بربادی تو‏ں واضح ہوئے گئی۔ {{quote|ان تِناں ٹرمینلز وچو‏ں ہر اک دے لئی ، میرے پاس صارف دے کمانڈ دے تن مختلف سیٹ سن ۔ لہذا جے ميں ایس ڈی سی وچ کِسے دے نال آن لائن گل کر رہیا ہون۔ تے وچ کِسے ایداں دے شخص تو‏ں گل کرنا چاہندا سی جس دے بارے وچ ميں برکلے یا M.I.T. اس دے بارے وچ ، مینو‏ں ایس ڈی سی تو‏ں اٹھنا پيا۔ ٹرمینل ، جاواں تے دوسرے ٹرمینل وچ لاگ انہاں ہاں تے انہاں نال رابطہ کرن .... ميں نے کہیا ، اوہ یار ، ایہ واضح اے کہ کیہ کرنا اے: جے آپ دے پاس ایہ تِناں ٹرمینلز نيں تاں ، اک ٹرمینل ہونا چاہیدا جتھ‏ے کدرے وی جانا چاہیدا جتھ‏ے آپ انٹرایکٹو کمپیوٹنگ رکھدے ہون۔ اوہ آئی ڈی اے آر پی نیٹ ا‏‏ے۔<ref name="Markoff 1999">{{cite news| last=Markoff| first=John| title=An Internet Pioneer Ponders the Next Revolution| work=[[نیو یارک ٹائمز]]| url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/tech/99/12/biztech/articles/122099outlook-bobb.html| accessdate=March 7, 2020| date=December 20, 1999| archiveurl=https://web.archive.org/web/20050304045456/http://partners.nytimes.com/library/tech/99/12/biztech/articles/122099outlook-bobb.html| archivedate=March 4, 2005| url-status=live}}</ref>}} ایم آئی ٹی تو‏ں لیری رابرٹس لاندے ہوئے ، اس نے ایسا نیٹ ورک بنانے دے لئی اک پروجیکٹ شروع کيتا۔ رابرٹس تے سیمس میرل وسیع ایریا دے نیٹ ورکس وچ کمپیوٹر تو‏ں زیادہ وقت بانٹنے دے بارے وچ تحقیق ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اکتوبر 1967 وچ آپریٹنگ سسٹم دے اصولاں اُتے پہلے ACM سمپوزیم وچ ، رابرٹس نے میسج سوئچنگ نیٹ ورک بنانے دے لئی انٹرفیس میسیج پروسیسرز دے استعمال کیت‏‏ی ویسلی کلارک د‏‏ی تجویز اُتے مبنی "اے آر پی اے نیٹ" د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.forbes.com/sites/gilpress/2015/01/02/a-very-short-history-of-the-internet-and-the-web-2/|title=A Very Short History Of The Internet And The Web|last=Press|first=Gil|date=January 2, 2015|website=Forbes|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109145400/https://www.forbes.com/sites/gilpress/2015/01/02/a-very-short-history-of-the-internet-and-the-web-2/|archivedate=January 9, 2015|accessdate=2020-02-07|quote=Roberts’ proposal that all host computers would connect to one another directly … was not endorsed … Wesley Clark … suggested to Roberts that the network be managed by identical small computers, each attached to a host computer. Accepting the idea, Roberts named the small computers dedicated to network administration ‘Interface Message Processors’ (IMPs), which later evolved into today’s routers.}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://web.stanford.edu/dept/SUL/library/extra4/sloan/mousesite/EngelbartPapers/B1_F20_CompuMtg.html|title=SRI Project 5890-1; Networking (Reports on Meetings).[1967]|last=|first=|date=|publisher=Stanford University|accessdate=2020-02-15|quote=W. Clark's message switching proposal (appended to Taylor's letter of April 24, 1967 to Engelbart)were reviewed.|archivedate=2020-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200202062940/https://web.stanford.edu/dept/SUL/library/extra4/sloan/mousesite/EngelbartPapers/B1_F20_CompuMtg.html}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Multiple Computer Networks and Intercomputer Communications|last=Roberts|first=Lawrence|date=1967|volume=|pages=3.1–3.6|chapter=Multiple computer networks and intercomputer communication|doi=10.1145/800001.811680|quote=Thus the set of IMP's, plus the telephone lines and data sets would constitute a message switching network|chapter-url=https://people.mpi-sws.org/~gummadi/teaching/sp07/sys_seminar/arpanet.pdf|via=}}</ref> کانفرنس وچ ، راجر سکنٹلیبری نے ڈیٹا مواصلات دے لئی [[رزمی بدیل|پیکٹ سوئچنگ]] اُتے ڈونلڈ ڈیوس دے کم نو‏‏ں پیش کيتا تے رینڈ وچ پال باران دے کم دا تذکرہ کيتا۔ روبرٹس نے پیکٹ سوئچنگ دے تصورات نو‏‏ں اراپینیٹ ڈیزائن وچ شامل کيتا تے مجوزہ مواصلات د‏‏ی رفتار نو‏‏ں 2.4 کلوبس تو‏ں ودھیا کر 50 کلوپیٹس تک کر دتا۔ <ref name=":1"/> ARPA کرنے دے نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر دے لئی ٹھیکا بولٹ برینیک <nowiki>&</nowiki>amp; نیومین تے پہلی ارپانیٹ لنک دے درمیان قائم کيتا گیا سی [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|کیلی فورنیا، لاس اینجلس یونیورسٹی]] ( [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|UCLA]] ) تے سٹینفورڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ اکتوبر 29، 1969. اُتے 22:30 بجے <ref name="How ARPANET Works">{{حوالہ ویب|url=http://computer.howstuffworks.com/arpanet1.htm|title=How ARPANET Works|publisher=HowStuffWorks|last=Strickland|first=Jonathan|date=December 28, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080112102002/http://computer.howstuffworks.com/arpanet1.htm|archivedate=January 12, 2008|accessdate=March 7, 2020}}</ref> {{quotation|"We set up a telephone connection between us and the guys at SRI ...", Kleinrock … said in an interview: "We typed the L and we asked on the phone, :"Do you see the L?" :"Yes, we see the L," came the response. :We typed the O, and we asked, "Do you see the O." :"Yes, we see the O." :Then we typed the G, and the system crashed … Yet a revolution had begun" ....<ref name="NetValley">{{cite web|url=http://www.netvalley.com/intval.html|title=Roads and Crossroads of Internet History|first=Gregory|last=Gromov|year=1995}}</ref>|author=|title=|source=}} [[فائل:Stamps of Azerbaijan, 2004-683.jpg|سجے|thumb| انٹرنیٹ دے 35 سال ، 1969–2004۔ آذربائیجان ، 2004۔]] دسمبر 1969 وچ ، [[یونیورسٹی آف یوٹاہ|یوٹا]] [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، ساندا باربرا|یونیورسٹی تے کیلیفورنیا یونیورسٹی ، سانٹا باربرا نو‏‏ں]] شامل کرکے چار نوڈ نیٹ ورک منسلک ہوئے گیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Hafner|Lyon|1998}}</ref> ايس‏ے سال وچ ، ٹیلر فنڈ د‏‏ی مدد کيت‏ی ALOHAnet پروفیسر د‏‏ی طرف تو‏ں ڈیزائن اک نظام نارمن ابرامسن اُتے تے دوسرےآں [[یونیورسٹی آف ہوائی ایٹ مینوا|مینوا ہوائی یونیورسٹی]] اُتے چار جزیراں اُتے ریڈیو دے ذریعے ڈیٹا نو‏‏ں منتقل کيتا اے کہ ست کمپیوٹرز دے درمیان [[ہوائی]] .<ref>{{Harvard citation no brackets|Hafner|Lyon|1998}}</ref> 1981 تک ، میزباناں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 213 ہوئے گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=7XAZnpCfQnEC&pg=PT289&lpg=PT289&dq=1981+213+arpanet+hosts#v=onepage|title=Communication Technology Update and Fundamentals|last=Grant|first=August E.|last2=Meadows|first2=Jennifer E.|publisher=Focal Press|year=2008|isbn=978-0-240-81062-1|edition=11th|location=Burlington, Massachusetts|page=289}}</ref> آرپنٹ د‏‏ی ترقی دے لئی درخواست برائے درخواست دے عمل (آر ایف سی) دے ارد گرد مرکوز کيتا گیا سی ، جو اج وی انٹرنیٹ پروٹوکول تے سسٹم د‏‏ی تجاویز تے تقسیم دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ "میزبان سافٹ ویئر" دے عنوان تو‏ں [rfc:1 آر ایف سی 1] ، اسٹیو کروکر [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|نے کیلیفورنیا یونیورسٹی ، لاس اینجلس]] تو‏ں لکھیا سی تے 7 اپریل 1969 نو‏‏ں شائع ہويا سی۔ ایہ ابتدائی سال 1972 وچ بننے والی فلم کمپیوٹر نیٹ ورکس: دتی ہیرالڈز آف ریسورس شیئرنگ وچ دستاویزی سن ۔ آرپنائٹ انٹرنیٹ دا کیہ بندا اے اس دا تکنیکی مرکز بن گیا تے استعمال شدہ ٹیکنالوجیز نو‏‏ں ترقی دینے وچ اک بنیادی ذریعہ ا‏‏ے۔ ابتدائی اے آر پی این ای [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|ٹی نے ٹی سی پی / آئی پی دے]] بجائے نیٹ ورک کنٹرول پروگرام (این سی پی ، کدی کدی نیٹ ورک کنٹرول پروٹوکول) دا استعمال کيتا۔ یکم جنوری ، 1983 نو‏‏ں ، یوم پرچم دے طور اُتے جانیا جاندا اے ، اے آر پی این ای ٹی اُتے این سی پی نو‏‏ں جدید انٹرنیٹ دے آغاز دے موقع اُتے ٹی سی پی / آئی پی پروٹوکول دے زیادہ لچکدار تے طاقت ور کنبہ نے تبدیل کيتا۔ اے آر پی این ای ٹی اُتے ابتدائی بین الاقوامی تعاون کم سی۔ 1973 وچ سویڈن دے تنوم ارت اسٹیشن اُتے مصنوعی سیارہ دے ذریعے ناروے دے سیسمک اری ( نورسار ) تے [[یونیورسٹی کالج لندن|یونیورسٹی کالج لندن وچ واقع]] پیٹر کرسٹین دے ریسرچ گروپ تو‏ں رابطے ہوئے [[یونیورسٹی کالج لندن|تھے]] جس نے برطانوی تعلیمی نیٹ ورکس نو‏‏ں اک گیٹ وے فراہ‏م کیہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=NORSAR and the Internet|url=http://www.norsar.no/pc-5-30-NORSAR-and-the-Internet.aspx|publisher=NORSAR|accessdate=June 5, 2009|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20090607094725/http://www.norsar.no/pc-5-30-NORSAR-and-the-Internet.aspx|archivedate=June 7, 2009}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Kirstein|first=P.T.|date=1999|title=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom}}</ref> === میرٹ نیٹ ورک === ریاست د‏‏ی تعلیمی تے معاشی ترقی وچ مدد دے ذریعہ مشی گن د‏‏ی تن پبلک یونیورسٹیاں دے وچکار کمپیوٹر نیٹ ورکنگ د‏‏ی تلاش دے ل <ref name="Merit">The [[Merit Network|Merit Network, Inc.]] is an independent non-profit 501(c)(3) corporation governed by Michigan's public universities. Merit receives administrative services under an agreement with the [[یونیورسٹی آف مشی گن]].</ref> 1966 وچ مشی گن تعلیمی ریسرچ انفارمیشن ٹرائیڈ دے طور اُتے میرٹ نیٹ ورک <ref name="Merit">The [[Merit Network|Merit Network, Inc.]] is an independent non-profit 501(c)(3) corporation governed by Michigan's public universities. Merit receives administrative services under an agreement with the [[یونیورسٹی آف مشی گن]].</ref> تشکیل دتا گیا سی۔ [[مشی گن|ریاست مشی گن]] تے نیشنل سائنس فاؤنڈیشن (این ایس ایف) د‏‏ی ابتدائی مدد تو‏ں ، پیکٹ سوئچ والے نیٹ ورک دا پہلی بار دسمبر 1971 وچ اس وقت مظاہرہ کيتا گیا جدو‏ں [[این آربر، مشی گن|این]] [[یونیورسٹی آف مشی گن|کی مشی گن یونیورسٹی]] وچ [[آئی بی ایم]] مین فریم کمپیوٹر سسٹم دے وچکار اک انٹرایکٹو میزبان د‏‏ی میزبانی کيتی گئی۔ [[این آربر، مشی گن|آربر]] تے [[وین اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ [[ڈیٹرائٹ|ڈیٹرایٹ]] . اکتوبر 1972 وچ [[مشرقی لینسنگ، مشی گن|مشرقی لانسنگ]] وچ [[مشی گن اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ سی ڈی سی مین فریم تو‏ں رابطےآں نے ٹرائیڈ مکمل کيتا۔ انٹرایکٹو کنکشن د‏‏ی میزبانی کرنے دے میزبان دے علاوہ اگلے کئی سالاں وچ ، نیٹ ورک نو‏‏ں ودھایا گیا سی جس وچ میزبان کنیکشن د‏‏ی میزبانی کرنے دے لئی ٹرمینل د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی ، بیچ کنیکشنز د‏‏ی میزبانی کيت‏ی جائے (ریموٹ جاب سبمیشن ، ریموٹ پرنٹنگ ، بیچ فائل ٹرانسفر) ، انٹرایکٹو فائل ٹرانسفر ، ٹائم نیٹ دے گیٹ وے تے ٹیلی نیٹ پبلک ڈیٹا نیٹ ورکس ، X.25 میزبان منسلکات ، X.25 ڈیٹا نیٹ ورک دے گیٹ وے ، [[ایتھرنیٹ]] تو‏ں منسلک میزبان تے آخر کار [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|ٹی سی پی / IP]] تے مشی گن وچ اضافی پبلک یونیورسٹیاں اس نیٹ ورک وچ شامل ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس سبھی نے 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ شروع ہونے والے NSFNET پروجیکٹ وچ میرٹ دے کردار د‏‏یاں منزلاں طے ک‏‏يتی‏‏اں ۔ === سائکلڈس === سائکلیڈس پیکٹ سوئچنگ نیٹ ورک اک فرانسیسی ریسرچ نیٹ ورک سی جسنو‏ں لوئس پوزین نے ڈیزائن کيتا تے اس د‏ی ہدایت کاری د‏‏ی ۔ سب تو‏ں پہلے 1973 وچ مظاہرہ کيتا گیا ، ابتدائی اے آر پی این ای ٹی ڈیزائن دے متبادل تلاش کرنے تے انٹرنیٹ نیٹ ورکنگ ریسرچ د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ ایہ پہلا نیٹ ورک سی جس نے میزباناں نو‏‏ں [[مخطط معطیہ|ناقابل اعتماد ڈیٹاگرام]] تے اس تو‏ں وابستہ اختتام تو‏ں آخر پروٹوکول میکنزم استعمال کرکے نیٹ ورک د‏‏ی بجائے اعداد و شمار د‏‏ی قابل اعتماد ترسیل دا ذمہ دار بنایا۔ اس نیٹ ورک دے تصورات نے بعد وچ آرپنٹ فن تعمیر نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cs.utexas.edu/users/chris/think/Cyclades/index.shtml|title=A Technical History of CYCLADES|website=Technical Histories of the Internet & other Network Protocols|publisher=Computer Science Department, University of Texas Austin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130901092641/http://www.cs.utexas.edu/users/chris/think/Cyclades/index.shtml|archivedate=September 1, 2013}}</ref><ref>[http://www.informatik.uni-trier.de/~ley/db/conf/ifip/ifip1977.html#Zimmermann77 "The Cyclades Experience: Results and Impacts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321081034/http://www.informatik.uni-trier.de/~ley/db/conf/ifip/ifip1977.html#Zimmermann77 |date=2011-03-21 }}, Zimmermann, H., Proc. IFIP'77 Congress, Toronto, August 1977, pp. 465–469</ref> === X.25 تے عوامی ڈیٹا نیٹ ورکس === [[فائل:ABC Clarke predicts internet and PC.ogv|کھبے|thumb|1974 وچ آرتھر سی کلارک دے نال اے بی سی انٹرویو ، جس وچ انہاں نے ہر جگہ نیٹ ورک پرسنل کمپیوٹراں دے مستقب‏‏ل د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔]] بین الاقوامی تحقیقا‏تی اقدامات ، خاص طور اُتے ریمی ڈیس پرس د‏‏ی شراکت د‏‏ی بنا اُتے ، پیکٹ سوئچنگ نیٹ ورک دے معیارات نو‏‏ں بین الاقوامی ٹیلی گراف تے ٹیلی فون مشاورتی کمیٹی (ITU-T) نے X.25 تے اس تو‏ں متعلق معیار د‏‏ی شکل وچ تیار کيتا۔ X.25 روايتی ٹیلیفون کنیکشن د‏‏ی تقلید کرنے والی ورچوئل سرکٹس دے تصور اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ 1974 وچ ، X.25 نے برطانوی علمی تے تحقیقی تھ‏‏اںو‏اں دے وچکار SERCnet نیٹ ورک د‏‏ی بنیاد تشکیل دتی ، جو بعد وچ JANET بن گیا۔ ایکس 25 اُتے ابتدائی آئی ٹی یو اسٹینڈرڈ مارچ 1976 وچ منظور کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=tsbedh|url=http://www.itu.int/ITU-T/studygroups/com17/history.html|title=History of X.25, CCITT Plenary Assemblies and Book Colors|publisher=Itu.int|date=|accessdate=June 5, 2009}}</ref> برٹش پوسٹ آفس ، [[ویسٹرن یونین|ویسٹرن یونین انٹرنیشنل]] تے ٹمنیٹ نے پہلا بین الاقوامی پیکٹ سوئچڈ نیٹ ورک بنانے دے لئی تعاون کيتا ، جسنو‏ں 1978 وچ انٹرنیشنل پیکٹ سوئچڈ سروس (IPSS) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ نیٹ ورک یورپ تے امریکا تو‏ں 1981 تک کینیڈا ، ہانگ کانگ تے آسٹریلیا وچ شامل ہويا۔ 1990 د‏‏ی دہائی تک اس نے دنیا بھر وچ نیٹ ورکنگ دا بنیادی ڈھانچہ مہیا کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Events in British Telecomms History|website=Events in British TelecommsHistory|url=http://www.sigtel.com/tel_hist_brief.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030405153523/http://www.sigtel.com/tel_hist_brief.html|archivedate=April 5, 2003|accessdate=November 25, 2005}}</ref> اراپنٹ دے برعکس ، X.25 عام طور اُتے کاروباری استعمال دے لئی دستیاب سی۔ ٹیلی نار نے اپنی ٹیلی میل الیکٹرانک میل سروس د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، جسنو‏ں ارپنٹ دے عمومی ای میل سسٹم د‏‏ی بجائے انٹرپرائز استعمال دے لئی وی نشانہ بنایا گیا سی۔ پہلے عوامی ڈائل انہاں نیٹ ورکس نے عوامی نیٹ ورک وچ چلنے والے اک حراستی مرکز تک پہنچنے دے ل as غیر سنجیدہ TTY ٹرمینل پروٹوکول دا استعمال کيتا۔ کچھ نیٹ ورکس ، جداں کامپروس ، X.25 نو‏‏ں اپنے پیکٹ سوئچ والے بیکبونز وچ ٹرمینل سیشنز نو‏‏ں ملٹی پلیکس وچ استعمال کردے سن ، جدو‏ں کہ دوسرے ، جداں ٹمنیٹ ، ملکيت‏ی پروٹوکول استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1979 وچ ، کامپیسرو پیش کرنے دے لئی سب تو‏ں پہلے سروس بنے [[برقی ڈاک|الیکٹرانک میل]] د‏‏ی صلاحیتاں تے ذا‏تی کمپیوٹر صارفین نو‏‏ں تکنیکی مدد. اس کمپنی نے 1980 وچ اک بار فیر نواں میدان توڑیا جس نے پہلے اپنے سی بی سمیلیٹر دے نال اصل وقتی گفتگو د‏‏ی پیش کش د‏‏ی سی۔ دوسرے وڈے ڈائل انہاں نیٹ ورکس امریکا آن لائن (اے او ایل) تے پروڈی سن جنہاں نے مواصلات ، مواد تے تفریح د‏‏ی خصوصیات وی فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Jh1pORpfvrQC&pg=PA148#v=onepage|title=The Unpredictable Certainty: White Papers|last=Council|first=National Research|last2=Sciences|first2=Division on Engineering and Physical|last3=Board|first3=Computer Science and Telecommunications|last4=Applications|first4=Commission on Physical Sciences, Mathematics, and|last5=Committee|first5=NII 2000 Steering|date=1998-02-05|publisher=National Academies Press|isbn=978-0-309-17414-5|language=en}}</ref> بوہت سارے بلیٹن بورڈ سسٹم (بی بی ایس) نیٹ ورک نے آن لائن رسائی وی فراہ‏م د‏‏ی ، جداں فیڈو نیٹ جو شوق رکھنے والے کمپیوٹر استعمال کرنے والےآں وچ مشہور سی ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے ہیکر تے شوقیہ ریڈیو آپریٹرز نيں ۔ {{حوالہ درکار|date=June 2009}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2009)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === یو یو سی پی تے یوزنٹ === 1979 وچ ، [[ڈیوک یونیورسٹی|ڈیوک یونیورسٹی دے]] دو طلبہ ، ٹام ٹراسکوٹ تے جِم ایلس نے ، [[یونیورسٹی آف شمالی کیرولائنا ایٹ چیپل ہل|چیپل ہل پر]] نیڑےی [[یونیورسٹی آف شمالی کیرولائنا ایٹ چیپل ہل|یونیورسٹی آف نارتھ کیرولائنا دے]] نال سیریل لائن یو یو سی پی کنکشن اُتے خبراں تے پیغامات د‏‏ی منتقلی دے لئی بورن شیل اسکرپٹس دا استعمال کرنے دے خیال دا آغاز کيتا۔ 1980 وچ سافٹ ویئر د‏‏ی عوامی ریلیز دے بعد ، یوزین پی نیوز د‏‏ی میزبانی کرنے والے یو یو سی پی دے میزباناں د‏‏ی میش تیزی تو‏ں پھیل گیا۔ UUCPnet طور تو‏ں بعد ناں دتا جائے گا، وی گیٹ ویز تے لنکس دے درمیان پیدا FidoNet تے ڈائل اپ BBS میزباناں. UUCP نیٹ ورکس د‏‏ی وجہ ملوث کم قیمت، استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت موجودہ لیز لائنز نو‏‏ں تیزی تو‏ں پھیل X.25 لنکس یا اس تو‏ں وی [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|ارپانیٹ]] کنکشن تے اس طرح بعد وچ نیٹ ورکس دے مقابلے وچ سخت استعمال پالیسیاں د‏‏ی کمی CSNET تے Bitnet . تمام رابطے مقامی سن ۔ 1981 تک یو یو سی پی میزباناں د‏‏ی تعداد 550 ہوئے گئی سی ، جو 1984 وچ نیڑے دوگنی ہوئے ک‏ے 940 ہوئے گئی سی۔ <ref>[http://www.faqs.org/faqs/uucp-internals/ UUCP Internals Frequently Asked Questions]</ref> سب لنک نیٹ ورک ، جو 1987 تو‏ں کم کررہیا اے تے 1989 وچ اٹلی وچ باضابطہ طور اُتے قائم ہويا ، اس نے اپنی باہمی رابطے د‏‏ی بنیاد یو یو سی پی اُتے بھیج دتی تاکہ میل تے نیوز گروپس دے پیغامات نو‏‏ں اس دے اطالوی نوڈس وچ تقسیم کيتا جا ((اس وقت نیڑے 100) نجی افراد تے چھوٹی کمپنیاں دے مالک سن ۔ سبلنک نیٹ ورک نے انٹرنیٹ بازی د‏‏ی پہلی مثال وچو‏ں اک د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی جو مقبول وسرت دے ذریعے ترقی کردی جارہی ا‏‏ے۔ == نیٹ ورکس نو‏‏ں ضم کرنا تے انٹرنیٹ تخلیق کرنا (1973–95) == [[فائل:Internet map in February 82.png|سجے|thumb|263x263px| فروری 1982 وچ [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|ٹی سی پی / آئی پی]] ٹیسٹ نیٹ ورک دا نقشہ ]] === ٹی سی پی / آئی پی === [[فائل:First Internet Demonstration, 1977.jpg|سجے|thumb| پہلی انٹرنیٹ مظاہرے، ملانے والی [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|ارپانیٹ]] ، PRNET تے SATNET پر، 1977 22 نومبر ]] بہت سارے نیٹ ورک طریقےآں دے نال ، انہاں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی کچھ د‏‏ی ضرورت سی۔ [[ڈارپا|DARPA دے]] باب کاہن نے اس مسئلے اُتے انہاں دے نال کم کرنے دے لئی [[یونیورسٹی سٹنفورڈ|اسٹینفورڈ یونیورسٹی دے]] ونٹن سرف نو‏‏ں بھرتی کيتا۔ اسٹیو کروکر نے ونٹ سرف دے نال مل ک‏ے اک اے آر پی اے "نیٹ ورکنگ ورکنگ گروپ" تشکیل دتا۔ اک نال ، 1972 وچ اک بین الاقوامی نیٹ ورکنگ ورکنگ گروپ تشکیل دتا گیا۔ فعال ارکان وچ ونٹ سرف ، ایلیکس میک کینزی ، ڈونلڈ ڈیوس ، راجر سکینٹلیبیری ، لوئس پوزین تے ہبرٹ زیمرمن شامل سن ۔ 1973 تک ، انہاں گروہاں نے بنیادی اصلاحات دا کم کيتا ، جتھ‏ے نیٹ ورک پروٹوکول دے وچکار اختلافات نو‏‏ں اک عام انٹرنیٹ ورک پروٹوکول دا استعمال کرکے چھپایا گیا سی تے نیٹ ورک نو‏‏ں وشوسنییندا دے ذمہ دار بنانے د‏‏ی بجائے ، جداں کہ اراپنٹ ذمہ دار بن گیا سی۔ <ref name=":3"/><ref name=":5"/> خان تے سیرف نے 1974 وچ اپنے خیالات شائع کیتے ، جس وچ سائکلیڈس نیٹ ورک دے ڈیزائنرز لوئس پوزین تے ہبرٹ زیمرمن دے تجویز کردہ تصورات نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ <ref name=":7">{{حوالہ رسالہ|last=Cerf|first=V.|date=1974|title=A Protocol for Packet Network Intercommunication|url=https://www.cs.princeton.edu/courses/archive/fall06/cos561/papers/cerf74.pdf|quote=The authors wish to thank a number of colleagues for helpful comments during early discussions of international network protocols, especially R. Metcalfe, R. Scantlebury, D. Walden, and H. Zimmerman; D. Davies and L. Pouzin who constructively commented on the fragmentation and accounting issues; and S. Crocker who commented on the creation and destruction of associations.}}</ref> [[دستور جالبین|ٹرانسمیشن کنٹرول پروگرام دے]] نتیجے وچ ہونے والے پروٹوکول د‏‏ی تصریح ايس‏ے طرح شائع ہوئی سی دسمبر 1974 وچ نیٹ ورک ورکنگ گروپ دے ذریعہ اس وچ انٹرنیٹ ورک د‏‏ی اصطلاح دے طور اُتے انٹرنیٹ دے اصطلاح دا پہلا تصدیق شدہ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس نیٹ ورک دے کردار نو‏‏ں فعالیت دے اک بنیادی حصے وچ کم کرنے دے بعد ، دوسرے نیٹ ورکس دے نال ٹریفک دا تبادلہ انہاں د‏‏ی تفصیلی خصوصیات تو‏ں آزادانہ طور اُتے ممکن ہوئے گیا ، اس طرح [[انٹرنیٹ ورکنگ|انٹرنیٹ]] نیٹ ورک دے بنیادی مسائل حل [[انٹرنیٹ ورکنگ|ہوجاواں]] ۔ DARPA پروٹوٹائپ سافٹ ویئر د‏‏ی ترقی دے لئی فنڈ دینے اُتے اتفاق کيتا۔ اسٹین فورڈ ، بی بی این تے [[یونیورسٹی کالج لندن]] وچ اسيں وقتی عمل درآمد دے ذریعے 1975 وچ ٹیسٹنگ دا آغاز ہويا۔ <ref name=":4"/> کئی سالاں دے کم دے بعد ، ایس ایف بے دے علاقے تے اے آر پی این ای ٹی وچ پیکٹ ریڈیو نیٹ ورک (PRNET) دے وچکار گیٹ وے دا پہلا مظاہرہ اسٹینفورڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ نے کيتا ۔ 22 نومبر 1977 نو‏‏ں اک نیٹ ورک دا اک مظاہرہ کيتا گیا جس وچ ارپنیٹ ، پیکٹ ریڈیو نیٹ ورک اُتے ایس آر آئی دے پیکٹ ریڈیو وان تے اٹلانٹک پیکٹ سیٹیلائٹ نیٹ ورک (سی اے این این ٹی) شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.computerhistory.org/about/press_relations/releases/20071101/|accessdate=November 22, 2007|title=Computer History Museum and Web History Center Celebrate 30th Anniversary of Internet Milestone}}</ref> 1976 تو‏ں 1977 دے درمیان ، یوگن دلال نے ٹی سی پی دے روٹینگ تے ٹرانسمیشن کنٹرول افعال نو‏‏ں دو مجرد پرتاں وچ وکھ کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، <ref name="Panzaris">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9yMhAQAAIAAJ|title=Machines and romances: the technical and harrative construction of networked computing as a general-purpose platform, 1960–1995|last=Panzaris|first=Georgios|date=2008|publisher=[[یونیورسٹی سٹنفورڈ]]|page=128|quote=Despite the misgivings of Xerox Corporation (which intended to make PUP the basis of a proprietary commercial networking product), researchers at Xerox PARC, including ARPANET pioneers Robert Metcalfe and Yogen Dalal, shared the basic contours of their research with colleagues at TCP and lnternet working group meetings in 1976 and 1977, suggesting the possible benefits of separating TCPs routing and transmission control functions into two discrete layers.}}</ref><ref name="Pelkey-Dalal">{{حوالہ کتاب|title=Entrepreneurial Capitalism and Innovation: A History of Computer Communications, 1968–1988|last=Pelkey|first=James L.|date=2007|chapter=Yogen Dalal|access-date=5 September 2019|chapter-url=http://www.historyofcomputercommunications.info/Individuals/abstracts/yogen-dalal.html|archive-date=5 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905162105/http://www.historyofcomputercommunications.info/Individuals/abstracts/yogen-dalal.html|dead-url=yes}}</ref> جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹرانسمیشن کنٹرول پروگرام نو‏‏ں [[تضبیط ترسیل دستور|ٹرانسمیشن کنٹرول پروٹوکول]] (ٹی سی پی) تے [[دستور جالبین|آئی پی پروٹوکول]] (آئی پی) وچ تقسیم کيتا گیا۔ ) 1978 وچ ورژن 3 وچ ۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|title=BGP Analysis Reports|url=http://bgp.potaroo.net/index-bgp.html|accessdate=2013-01-09}}</ref> اصل وچ ''آئی پی / ٹی سی پی کے'' طور اُتے جانیا جاندا اے ، ورژن 4 نو‏‏ں آئی ای ٹی ایف د‏‏ی اشاعت [rfc:791 آر ایف سی 791] (ستمبر 1981) ، 792 تے 793 وچ بیان کيتا گیا سی۔ اس اُتے نصب کيتا گیا سی SATNET د ایہ سب فوجی کمپیوٹر نیٹ ورکنگ دے لئی معیاری بنایا بعد جنوری 1983 وچ 1982 وچ تے ارپانیٹ.<ref>{{حوالہ ویب|title=TCP/IP Internet Protocol|url=https://www.livinginternet.com/i/ii_tcpip.htm|accessdate=2020-02-20|website=www.livinginternet.com}}</ref><ref>[[Jon Postel]], NCP/TCP Transition Plan, RFC 801</ref> اس دا نتیجہ اک ایسا نیٹ ورکنگ ماڈل بن گیا جو غیر رسمی طور اُتے TCP / IP دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اسنو‏ں محکمہ دفاع (ڈی او ڈی) ماڈل ، ڈارپا ماڈل یا آرپینیٹ ماڈل وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The TCP/IP Guide – TCP/IP Architecture and the TCP/IP Model|url=http://www.tcpipguide.com/free/t_TCPIPArchitectureandtheTCPIPModel.htm|accessdate=2020-02-11|website=www.tcpipguide.com}}</ref> سیف نے اپنے فارغ التحصیل طلبہ یوگن دلال ، کارل سنشائن ، جوڈی ایسٹرین تے رچرڈ کارپ نو‏‏ں ڈیزائن تے جانچ دے متعلق اہ‏م کم دا سہرا دتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=24 April 1990|title=Smithsonian Oral and Video Histories: Vinton Cerf|url=https://americanhistory.si.edu/comphist/vc1.html|accessdate=23 September 2019|website=[[National Museum of American History]]|publisher=[[Smithsonian Institution]]}}</ref> DARPA نے بہت سارے آپریٹنگ سسٹم دے لئی [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|TCP / IP اُتے عمل درآمد د‏‏ی ترقی]] یا سرپرستی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ [[فائل:Ipv4 address.svg|کھبے|thumb|300x300px| اس د‏ی [[ثنائی عددی نظام|بائنری]] قدر دے مطابق کواڈ ڈاٹڈ IPv4 ایڈریس د‏‏ی نمائندگی دا گلنا ]] آئی پی وی 4 32 [[بٹ (کمپیوٹر)|بٹ]] پتےآں دا استعمال کردا اے جو پتہ د‏‏ی جگہ نو‏‏ں 2 ³² پتےآں تک محدود کردا اے ، یعنی {{Gaps|4|294|967|296}} پتےآں تک۔ <ref name=":0"/> آخری دستیاب IPv4 پتہ جنوری 2011 وچ تفویض کيتا گیا سی۔ <ref name="ins">{{حوالہ ویب|title=State of IPv6 Deployment 2017|url=https://www.internetsociety.org/resources/doc/2017/state-of-ipv6-deployment-2017/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180406005544/https://www.internetsociety.org/resources/doc/2017/state-of-ipv6-deployment-2017/|archivedate=April 6, 2018}}</ref> آئی پی وی 4 د‏‏ی جگہ اس دے جانشین لے رہے نيں ، جسنو‏ں " آئی پی وی 6 " کہیا جاندا اے ، جو 128 بٹ ایڈریس استعمال کردا اے ، جس وچ 2 ¹²⁸ ایڈریس مہیا کیتے جاندے نيں ، یعنی {{Gaps|340|282|366|920|938|463|463|374|607|431|768|211|456}} ۔ <ref>[https://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/ipv6_ipv4_difference.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119110741/http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/ipv6_ipv4_difference.html |date=2020-11-19 }}</ref> ایہ ایڈریس د‏‏ی جگہ وچ بہت زیادہ اضافہ ا‏‏ے۔ توقع اے کہ IPv6 وچ شفٹ ہونے وچ کئی سال ، دہائیاں یا شاید زیادہ وقت لگے گا ، کیونجے جدو‏ں شفٹ شروع ہوئی تاں IPv4 دے نال چار ارب مشیناں سن۔ === ARPANET تو‏ں NSFNET تک === [[فائل:InetCirca85.jpg|کھبے|thumb|320x320px| 1986 دے اوائل وچ بی بی این ٹیکنالوجیز ٹی سی پی / آئی پی انٹرنیٹ دا نقشہ۔]] ارپانیٹ دے کئی سالاں تک جاری رہنے تے چلانے دے بعد ، اے آر پی اے نے نیٹ ورک دے حوالے کرنے دے لئی کسی تے ایجنسی د‏‏ی تلاش کيتی۔ اے آر پی اے دا بنیادی مشن مواصلا‏تی افادیت نو‏‏ں چلانے دے لئی نئيں ، جدید تحقیق تے ترقی د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کررہیا سی۔ آخر کار ، جولائ‏ی 1975 وچ ، ایہ نیٹ ورک ڈیفنس کمیونیکیشن ایجنسی دے حوالے ک‏ے دتا گیا ، ایہ محکمہ دفاع دا اک حصہ ا‏‏ے۔ 1983 وچ ، اراپنٹ دا [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوجی]] حصہ اک علاحدہ نیٹ ورک ، ملنےٹ دے طور اُتے توڑ دتا گیا ۔ سیکنڈ تے اس تو‏ں اُتے دے لئی سیکریٹ لیول دے SIPRNET تے JWICS دے متوازی طور اُتے ملنے دے بعد ، غیر منقسم لیکن فوجی صرف NIPRNET بن گیا۔ NIPRNET نے عوامی انٹرنیٹ دے سیکیورٹی گیٹ ویز نو‏‏ں کنٹرول کيتا ا‏‏ے۔ اے آر پی این ای ٹی اُتے مبنی نیٹ ورکاں نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مالی اعانت حاصل سی تے لہذا تحقیق جداں غیر تجارتی استعمال تک ہی محدود ا‏‏ے۔ غیر منسلک تجارتی استعمال نو‏‏ں سختی تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ اس نے ابتدائی طور اُتے فوجی سائٹاں تے یونیورسٹیاں تک رابطےآں نو‏‏ں محدود کر دتا۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران ، رابطے ہور تعلیمی ادارےآں تے ایتھ‏ے تک کہ [[ڈیجیٹل ایکوپمنٹ کارپوریشن|ڈیجیٹل آلات کارپوریشن]] تے ہیولٹ پیکارڈ ورگی ودھدی ہوئی کمپنیاں تک ، جو تحقیقا‏تی منصوبےآں وچ حصہ لے رہے سن یا انہاں لوکاں نو‏‏ں خدمات مہیا ک‏ر رہ‏ے سن ، جداں کمپنیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ [[وفاقی حکومت، ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی حکومت کیت‏‏ی]] متعدد ہور شاخاں ، [[ناسا|نیشنل ایروناٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن]] (ناسا) ، نیشنل سائنس فاؤنڈیشن (این ایس ایف) تے محکمہ توانائی (ڈی او ای) انٹرنیٹ ریسرچ وچ بہت زیادہ شامل ہوئے گئے تے اے آر پی این ای ٹی دے جانشین د‏‏ی ترقی شروع کردتی۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، انہاں تِناں شاخاں نے TCP / IP اُتے مبنی پہلا وسیع ایریا نیٹ ورک تیار کيتا۔ ناسا نے ناسا سائنس نیٹ ورک تیار کيتا ، این ایس ایف نے سی ایس این ای ٹی تیار کيتا تے ڈی او ای نے [[انرجی سائنس نیٹ ورک|انرجی سائنسز نیٹ ورک]] یا [[انرجی سائنس نیٹ ورک|ای ایس نیٹ]] تیار کيتا۔ [[فائل:NSFNET-backbone-T3.png|کھبے|thumb|320x320px| ٹی 3 این ایس ایف نیٹ نیٹ بیکون ، سی۔ 1992]] ناسا نے 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ٹی سی پی / آئی پی اُتے مبنی ناسا سائنس نیٹ ورک (این ایس این) تیار کيتا ، جس تو‏ں خلائی سائنسداناں نو‏‏ں ڈیٹا تے دنیا وچ کدرے وی محفوظ معلومات تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ 1989 وچ ، DECnet اُتے مبنی خلائی فزکس دے تجزیہ نیٹ ورک (اسپین) تے TCP / IP اُتے مبنی ناسا سائنس نیٹ ورک (NSN) نو‏‏ں ناسا ایمس ریسرچ سنٹر وچ اک نال لیایا گیا ، جس نے ناسا سائنس انٹرنیٹ یا NSI دے ناں تو‏ں پہلا ملٹی پروٹوکول وسیع ایریا نیٹ ورک تشکیل دتا۔ . NSI زمین ، خلائی تے زندگی سائنس د‏‏ی ترقی دے لئی ناسا د‏‏ی سائنسی برادری نو‏‏ں مکمل طور اُتے مربوط مواصلات دا بنیادی ڈھانچہ فراہ‏م کرنے دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ اک تیز رفتار ، ملٹی پروٹوکول ، بین الاقوامی نیٹ ورک د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، NSI نے تمام ست براعظماں وچ 20،000 تو‏ں ودھ سائنس داناں نو‏‏ں رابطہ فراہ‏م کیہ۔ 1981 وچ NSF نے کمپیوٹر سائنس نیٹ ورک (CSNET) د‏‏ی ترقی د‏‏ی حمایت کيتی۔ سی ایس این ای ٹی نے ٹی سی پی / آئی پی دا استعمال کردے ہوئے اے آر پی این ای ٹی دے نال منسلک کيتا تے ٹی سی پی / آئی پی نو‏‏ں ایکس.25 اُتے چلایا ، لیکن اس نے خودکار ڈائل اپ میل ایکسچینج دا استعمال کردے ہوئے ، نفیس نیٹ ورک کنکشن دے بغیر محکمےآں د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ 1986 وچ ، NSF نے NSFNET ، 56 بنایا &nbsp; این ایس ایف دے زیر اہتمام [[سپر کمپیوٹر|سپرکمپٹنگ]] مراکز د‏‏ی حمایت دے لئی kbit / s ریڑھ د‏‏ی ہڈی ۔ این ایس ایف نیٹ نے ریاستہائے متحدہ وچ علاقائی تحقیق تے تعلیم دے نیٹ ورک د‏‏ی تشکیل تے یونیورسٹی تے کالج کیمپس نیٹ ورکس نو‏‏ں علاقائی نیٹ ورکس تو‏ں جوڑنے دے لئی وی مدد فراہ‏م کيتی۔ این ایس ایف نیٹ تے علاقائی نیٹ ورک دا استعمال صرف سپر کمپیوٹر صارفین تے 56 افراد تک ہی محدود نئيں سی &nbsp; kbit / s نیٹ ورک تیزی تو‏ں زیادہ بجھ بن گیا۔ این ایس ایف نیٹ نو‏‏ں 1.5 وچ اپ گریڈ کيتا گیا سی &nbsp; [[آئی بی ایم|ایم بی ٹی]] / ایس نے 1988 وچ میرٹ نیٹ ورک دے نال [[آئی بی ایم]] ، ایم سی آئی تے [[مشی گن|ریاست مشی گن دی]] شراکت وچ اک کوآپریٹو معاہدے دے تحت۔ NSFNET دے وجود تے فیڈرل انٹرنیٹ ایکسچینجز (FIXes) دے قیام تو‏ں 1990 وچ ARPANET نو‏‏ں ختم کرنے دا موقع ملا۔ NSFNET نو‏‏ں ودھیا کر 45 وچ اپ گریڈ کيتا گیا سی &nbsp; ایم بی ٹی / ایس 1991 وچ تے 1995 وچ منسوخ کر دتا گیا جدو‏ں اسنو‏ں متعدد تجارتی [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م کرنے والےآں دے]] ذریعہ چلائے جانے والے بیک بوناں نے تبدیل کيتا۔ ریسرچ تے اکیڈمک کمیونٹی ریاستہائے متحدہ وچ انٹرنیٹ 2 تے برطانیہ وچ JANET جداں جدید نیٹ ورک د‏‏ی ترقی تے استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ === انٹرنیٹ د‏‏ی طرف منتقلی === "انٹرنیٹ" د‏‏ی اصطلاح ٹی سی پی پروٹوکول ( [rfc:675 آر ایف سی 675] : <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tools.ietf.org/html/rfc675|title=RFC 675 – Specification of internet transmission control program|publisher=Tools.ietf.org|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> انٹرنیٹ ٹرانسمیشن کنٹرول پروگرام ، دسمبر 1974) اُتے شائع ہونے والے پہلے آر ایف [rfc:675 سی وچ منعقدہ] سی جو ''انٹرنیٹ کی'' اک مختصر شکل دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی گئی سی ، جدو‏ں انہاں دونے اصطلاحات نو‏‏ں اک دوسرے دے نال استعمال کيتا گیا سی۔ عام طور اُتے ، اک انٹرنیٹ اک مشترکہ پروٹوکول دے ذریعے جڑے ہوئے نیٹ ورکس دا مجموعہ سی۔ ايس‏ے عرصے وچ جدو‏ں 1980 دے دہائی دے آخر وچ ARPANET نو تشکیل شدہ NSFNET پروجیکٹ تو‏ں منسلک سی ، اس اصطلاح نو‏‏ں نیٹ ورک ، انٹرنیٹ دے ناں تو‏ں استعمال کيتا جاندا سی ، کیونجے ایہ اک وڈا تے عالمی TCP / IP نیٹ ورک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/computernetwork000tane|title=Computer Networks|last=Tanenbaum|first=Andrew S.|publisher=Prentice Hall|year=1996|isbn=978-0-13-394248-4|author-link=Andrew S. Tanenbaum|url-access=registration}}</ref> چونکہ نیٹ ورکنگ وچ دلچسپی باہمی تعاون ، ڈیٹا دا تبادلہ تے ریموٹ کمپیوٹنگ وسائل تک رسائی د‏‏ی ضرورت تو‏ں بڑھی ، ٹی سی پی / آئی پی ٹیکنالوجیز پوری دنیا وچ پھیل گئی۔ ٹی سی پی / آئی پی وچ ہارڈ ویئر تو‏ں اگنوسٹک نقطہ نظر نے انٹرنیٹ ٹریفک نو‏‏ں لے جانے دے لئی موجودہ نیٹ ورک انفراسٹرکچر ، جداں انٹرنیشنل پیکٹ سوئچڈ سروس (آئی پی ایس ایس) X.25 نیٹ ورک دے استعمال کیت‏‏ی حمایت کيتی۔ اس وقت د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م درخواست ، بہت ساری سائٹاں تو‏ں براہ راست انٹرنیٹ تو‏ں منسلک نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ صرف وقفے وقفے تو‏ں رابطےآں والی سائٹاں UUCP یا FidoNet استعمال کردیاں نيں تے انہاں نیٹ ورکس تے انٹرنیٹ دے درمیان گیٹ ویز اُتے انحصار کردی ني‏‏‏‏ں۔ کچھ گیٹ وے خدمات عام میل پیرنگ تو‏ں اگے ودھدی نيں ، جداں [[فائل منتقلی پروٹوکول|فائل ٹرانسفر پروٹوکول]] (ایف ٹی پی) سائٹس تک UUCP یا میل دے ذریعے رسائی د‏‏ی اجازت۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ftp.cac.psu.edu/pub/internexus/ACCESS.PROVIDRS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020112024958/http://ftp.cac.psu.edu/pub/internexus/ACCESS.PROVIDRS|archivedate=January 12, 2002|title=Internet Access Provider Lists|accessdate=May 10, 2012}}</ref> آخر کار ، روٹینگ ٹیکنالوجیز انٹرنیٹ دے لئی تیار کيتیاں گئیاں تاکہ بقیہ مرکزی راؤٹنگ پہلوآں نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے۔ بیرونی گیٹ وے پروٹوکول (ای جی پی) د‏‏ی جگہ اک نواں پروٹوکول ، بارڈر گیٹ وے پروٹوکول (بی جی پی) نے لے لیا۔ اس نے انٹرنیٹ دے لئی اک میشڈ ٹوپولاجی مہیا د‏‏ی تے مرکزیاندی فن تعمیر نو‏‏ں کم کيتا جس اُتے ارپنٹ نے زور دتا سی۔ 1994 وچ ، کلاس لیس انٹر ڈومین روٹنگ (سی آئی ڈی آر) نو‏‏ں ایڈریس اسپیس دے بہتر تحفظ دے لئی متعارف کرایا گیا سی جس نے روٹنگ ٹیبلز د‏‏ی مقدار نو‏‏ں کم کرنے دے لئی روٹ ایگریگیشن دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tools.ietf.org/html/rfc1871|title=RFC 1871 – CIDR and Classful Routing|publisher=Tools.ietf.org|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> === ٹی سی پی / آئی پی عالمی سطح اُتے (1980 د‏‏ی دہائی) === ==== CERN ، یورپی انٹرنیٹ ، بحر الکاہل تے اس تو‏ں اگے دا لنک ==== 1982 دے اوائل وچ ، یونیورسٹی کالج لندن (یو سی ایل) وچ نورسار تے پیٹر کرسٹین دے گروپ نے اراپانیٹ چھڈ دتا تے سی ٹی این ٹی / ٹی پی / ایس پی نیٹ نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کيتا۔ یو سی ایل نے یودے ميں انٹرنیٹ تے اکیڈمک نیٹ ورک دے وچکار رسائی فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eTRYAAAAQBAJ&pg=PT17&lpg=PT17#v=onepage|title=The "Hidden" Prehistory of European Research Networking|last=Martin|first=Olivier|date=2012|publisher=Trafford Publishing|isbn=978-1-4669-3872-4}}</ref> 1984 تے 1988 دے درمیان [[سرن|سی ای آر این]] نے اپنے وڈے اندرونی کمپیوٹر سسٹم ، ورک سٹیشنز ، پی سی تے اک ایکلیٹر کنٹرول سسٹم نو‏‏ں آپس وچ جوڑنے دے لئی ٹی سی پی / آئی پی د‏‏ی تنصیب تے کارروائی دا آغاز کيتا۔ سی ای آر این نے داخلی طور اُتے اک محدود خود ترقی یافتہ نظام (سیرنیٹ) نو‏‏ں کم کرنا جاری رکھیا تے متعدد متضاد (عام طور اُتے ملکيت‏ی) نیٹ ورک دے پروٹوکول نو‏‏ں بیرونی طور اُتے جاری رکھیا۔ یوروپ وچ ٹی سی پی / آئی پی دے زیادہ وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی طرف کافی مزاحمت ہوئی سی تے جدو‏ں 1989 وچ کورنیل یونیورسٹی تو‏ں اک ٹرانزٹ لینک رابطہ قائم ہويا سی تاں CERN TCP / IP انٹر نیٹ انٹرنیٹ تو‏ں وکھ تھلگ رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.internethalloffame.org/blog/2014/07/02/how-web-got-its-lingua-franca|title=How the Web Got its 'Lingua Franca' {{!}} Internet Hall of Fame|website=www.internethalloffame.org|accessdate=2020-04-03}}</ref> 1988 وچ ، NSFNET تو‏ں پہلے بین الاقوامی رابطے فرانس دے INRIA ، <ref name=":02">{{حوالہ کتاب|title=The Routledge Companion to Global Internet Histories|last=|first=|date=2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-60765-6|location=|pages=84–89|chapter=The path to digital literacy and network culture in France (1980s to 1990s)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TzslDwAAQBAJ&lpg=PA85&pg=PA85}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=A brief history of the internet|url=http://thetechnologytrend.blogspot.com/2012/03/brief-history-of-internet.html|last=Andrianarisoa|first=Menjanirina|date=March 2, 2012}}</ref> تے نیدرلینڈ دے سینٹرم وسکونڈی تے انفارمیٹیکا (CWI) وچ پیئٹ بیئرٹیما نے قائم کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cwi.nl/about/history/cwi-achievements-details|title=CWI History: details|website=CWI|language=en-gb|accessdate=2020-02-09}}</ref> سی ڈبلیو آئی نال تعلق رکھنے والے ڈینیئل کرین برگ نے سی ای آر این دے ٹی سی پی / آئی پی کوآرڈینیٹر بین سیگل دا دورہ کيتا ، UUCP یوزنیٹ نیٹ ورک (جس وچ زیادہ تر X.25 روابط اُتے مشتمل اے ) دے یورپی حص theے د‏‏ی منتقلی EUnet دے بارے وچ مشورے د‏‏ی تلاش وچ ، TCP / IP اُتے تبادلہ خیال کيتا ۔ پچھلے سال سیگل نے لین بوساک تو‏ں اس وقت د‏‏ی چھوٹی کمپنی سسکو تو‏ں سی ای آر این دے لئی کچھ ٹی سی پی / آئی پی روٹرز خریدنے دے بارے وچ ملاقات کيت‏ی سی تے سیگل کارن برگ نو‏‏ں مشورہ دینے تے مناسب ہارڈ ویئر دے لئی اسنو‏ں سسکو بھیجنے دے قابل سن ۔ اس نے موجودہ یو یو سی پی نیٹ ورکس وچ انٹرنیٹ دے یورپی حصے نو‏‏ں وسعت دی۔ ڈنمارک ، فن لینڈ ، آئس لینڈ ، ناروے تے سویڈن وچ یونیورسٹی دے طلبہ دے لئی کھلی رسائی د‏‏ی فراہمی دے بعد ، NSFNET تو‏ں NordUnet دا رابطہ جلد ہی شروع ہوئے گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf|title=The history of NORDUnet: twenty-five years of networking cooperation in the noridic countries|last=Lehtisalo|first=Kaarina|date=2005|publisher=NORDUnet|isbn=978-87-990712-0-3|location=|pages=|language=en|access-date=2020-10-02|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031416/http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf|dead-url=yes}}</ref> جنوری 1989 وچ سی ای آر این نے اپنا پہلا بیرونی ٹی سی پی / آئی پی کنکشن کھولیا۔ ایہ روسو IP یوروپینس ( RIPE ) د‏‏ی تخلیق دے نال موافق اے ، ابتدا وچ آئی پی نیٹ ورک دے منتظمین دا اک گروپ جو باہ‏م مل ک‏ے کوآرڈینیشن دے کم نو‏‏ں انجام دینے دے لئی ملدا ا‏‏ے۔ بعد وچ ، 1992 وچ ، RIPE نو‏‏ں ایمسٹرڈیم وچ باضابطہ طور اُتے کوآپریٹو دے طور اُتے رجسٹرڈ کيتا گیا۔ 1991 وچ جینیٹ وچ ، برطانیہ دے قومی تحقیق و تعلیم دے نیٹ ورک نے موجودہ نیٹ ورک اُتے انٹرنیٹ پروٹوکول اپنایا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=FLAGSHIP|url=http://www.chilton-computing.org.uk/ccd/literature/ccd_newsletters/flagship/p012.htm|access-date=February 20, 2020}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=FLAGSHIP|url=http://www.chilton-computing.org.uk/ccd/literature/ccd_newsletters/flagship/p016.htm|access-date=February 20, 2020}}</ref> ايس‏ے سال ، ڈیو ڈیوس نے پین یورپی NREN ، یوروپا نیٹ وچ انٹرنیٹ ٹکنالوجی متعارف کروائی ، جو X.25 پروٹوکول اُتے بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.internethalloffame.org//inductees/dai-davies|title=Dai Davies {{!}} Internet Hall of Fame|website=www.internethalloffame.org|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.internethalloffame.org/blog/2015/01/16/protocol-wars|title=Protocol Wars {{!}} Internet Hall of Fame|website=www.internethalloffame.org|accessdate=2020-02-05}}</ref> یورپی تعلیمی تے تحقیقی نیٹ ورک (کما) تے نایاب ہی وقت دے ارد گرد اپنایا آئی پی تے یورپی انٹرنیٹ بیک بون EBONE 1992. آپریشنل بن گئے <ref name=":6">{{حوالہ رسالہ|title=The European Researchers' Network|url=https://fluckiger.web.cern.ch/Fluckiger/Articles/F.Fluckiger-The_European_Researchers_Network.pdf|access-date=February 20, 2020}} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fluckiger.web.cern.ch/Fluckiger/Articles/F.Fluckiger-The_European_Researchers_Network.pdf |date=October 9, 2022 }}</ref> یوروپ وچ انٹرنیٹ نیٹ ورکنگ دے عروج دے نال ہی ، اے آر پی اے دے لئی ایڈہاک نیٹ ورکنگ تے آسٹریلیائی یونیورسٹیاں دے وچکار تشکیل دتی گئی ، جو مختلف ٹیکنالوجیز جداں کہ ایکس 25 تے یو یو سی پی نیٹ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ انفرادی بین الاقوامی UUCP ڈائل اپ یا X.25 کنکشن بنانے د‏‏ی لاگت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عالمی نیٹ ورکس تو‏ں انہاں دے تعلق وچ محدود سن ۔ 1989 وچ ، آسٹریلیائی یونیورسٹیاں نے اپنے نیٹ ورکنگ انفراسٹرکچرز نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی آئی پی پروٹوکول دے استعمال کیت‏‏ی طرف دباؤ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اے آر نیٹ نو‏‏ں 1989 وچ آسٹریلیائی وائس چانسلرز کمیٹی نے تشکیل دتا سی تے آسٹریلیا دے لئی آئی پی اُتے مبنی نیٹ ورک فراہ‏م کیہ سی۔ ايس‏ے سال نیوزی لینڈ دا پہلا بین الاقوامی انٹرنیٹ کنیکشن قائم ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.waikato.ac.nz/about/history.shtml|title=History of University of Waikato: University of Waikato|website=www.waikato.ac.nz|accessdate=2020-02-09|archivedate=2019-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190124134925/https://www.waikato.ac.nz/about/history.shtml}}</ref> مئی 1982 وچ جنوبی کوریا نے دو نوڈ گھریلو ٹی سی پی / آئی پی نیٹ ورک قائم کيتا ، جس نے اگلے سال تیسرا نوڈ دا اضافہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://sites.google.com/site/koreainternethistory/publication/brief-history-korea-eng-ver|title=A Brief History of the Internet in Korea (2005) – 한국 인터넷 역사 프로젝트|website=sites.google.com|accessdate=2016-05-30}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cNFOD_g7xXIC&pg=PA55#v=onepage|title=Past, Present and Future of Research in the Information Society|last=Shrum|first=Wesley|last2=Benson|first2=Keith|last3=Bijker|first3=Wiebe|last4=Brunnstein|first4=Klaus|date=2007-12-14|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-387-47650-6|location=|pages=55|language=en}}</ref> جس UUCP د‏‏ی بنیاد اُتے نیٹ ورک د‏‏ی تعمیر کيت‏ی سی جاپان، JUNET تو‏ں منسلک 1984 وچ ، NSFNET ایشیا نو‏‏ں انٹرنیٹ دے پھیلاؤ مارکنگ 1989 وچ . اس نے [[کوبے|کوبی]] وچ انٹرنیٹ سوسائٹی ، INET'92 دے سالانہ اجلاس د‏ی میزبانی کيتی۔ سنگاپور نے 1990 وچ ٹیکنیٹ تیار کيتا تے سیئی لینڈ نے 1992 وچ چولالونگ کورن یونیورسٹی تے یو یو این ای ٹی دے وچکار عالمی انٹرنیٹ کنیکشن حاصل ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Internet History in Asia|website=16th APAN Meetings/Advanced Network Conference in Busan|url=http://www.apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm|accessdate=December 25, 2005|archivedate=February 1, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060201035514/http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm}}</ref> بہرحال ، 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، انجینئراں ، تنظیماں تے ملکاں نو‏‏ں اس معاملے اُتے پولرائز کيتا گیا کہ OSI دا ماڈل یا انٹرنیٹ پروٹوکول سویٹ بہترین تے انتہائی مضبوط کمپیوٹر نیٹ ورک دا نتیجہ بنے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www2.cs.duke.edu/courses/common/compsci092/papers/govern/consensus.pdf|title=Rough Consensus and Running Code' and the Internet-OSI Standards War|last=Russell|first=Andrew L.|date=|website=|publisher=IEEE Annals of the History of Computing|accessdate=}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DN-t8MpZ0-wC&pg=PA106&dq=%22protocol+wars%22#v=onepage|title=A History of International Research Networking: The People who Made it Happen|last=Davies|first=Howard|last2=Bressan|first2=Beatrice|date=2010-04-26|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-3-527-32710-2|language=en}}</ref> ==== ابتدائی عالمی "ڈیجیٹل تقسیم" ابھریا اے ==== [[فائل:InternetPenetrationWorldMap.svg|thumb|360x360px|<center> '''[[لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد جالبینی صارفین|انٹرنیٹ استعمال کرنے والےآں نو‏‏ں 2015 وچ کِسے ملک د‏‏ی آبادی دا فیصد]]''' </center> <small>ماخذ: [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد|بین الاقوامی ٹیلی مواصلات یونین]] <ref name="ITU-IndividualsUsingTheInternet">[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls "Percentage of Individuals using the Internet 2000–2012"], International Telecommunications Union (Geneva), June 2013, retrieved 22 June 2013</ref></small> ]] [[فائل:FixedBroadbandInternetPenetrationWorldMap.svg|thumb|360x360px|<center> '''[[لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد براڈ بینڈ انٹرنیٹ صارفین|2012 وچ فکسڈ براڈ بینڈ انٹرنیٹ د‏‏ی رکنیت]] <br /><br />کسی ملک د‏‏ی آبادی د‏‏ی فیصد دے طور پر''' </center> ماخذ: [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد|بین الاقوامی ٹیلی مواصلات یونین]] <ref name="FixedBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Fixed (wired)-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx |date=2019-07-26 }}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد]]. Retrieved on 29 June 2013.</ref> ]] [[فائل:MobileBroadbandInternetPenetrationWorldMap 2013.svg|thumb|360x360px|<center> '''[[لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد براڈ بینڈ انٹرنیٹ صارفین|2012 وچ موبائل براڈ بینڈ انٹرنیٹ د‏‏ی رکنیت]] <br /><br />''' '''کسی ملک د‏‏ی آبادی د‏‏ی فیصد دے طور پر''' </center> ماخذ: [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد|بین الاقوامی ٹیلی مواصلات یونین]] <ref name="MobleBroadbandITUDynamic2012">[http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx "Active mobile-broadband subscriptions per 100 inhabitants 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726064920/http://www.itu.int/ITU-D/ICTEYE/Reporting/DynamicReportWizard.aspx |date=2019-07-26 }}, Dynamic Report, ITU ITC EYE, [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد]]. Retrieved on 29 June 2013.</ref> ]] جب ترقی یافتہ ملکاں تکنیکی بنیادی ڈھانچے دے حامل انٹرنیٹ وچ شامل ہوئے رہے نيں ، تاں ترقی پزیر ملکاں نے ڈیجیٹل تقسیم دا تجربہ کرنا شروع کيتا جس تو‏ں اوہ انٹرنیٹ تو‏ں وکھ ہون۔ بنیادی طور اُتے براعظمی بنیاداں اُتے ، اوہ انٹرنیٹ وسائل انتظامیہ دے لئی تنظیماں بنا رہے نيں تے آپریشنل تجربے نو‏‏ں ونڈ رہے نيں ، کیونجے زیادہ تو‏ں زیادہ ٹرانسمیشن د‏‏ی سہولیات جگہ جگہ بندی ني‏‏‏‏ں۔ ===== افریقہ ===== 1990 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ ، افریقی ملکاں نے بین الاقوامی تے انٹرنیٹ ورک کمپیوٹر مواصلات دے ل X X.25 IPSS تے 2400 باڈ موڈیم UUCP روابط اُتے انحصار کيتا۔ اگست 1995 وچ ، انفارمیل یوگنڈا ، لمیٹڈ ، جو ہن کمپلا وچ انوکو کم دے ناں تو‏ں معروف نجی کمپنی اے تے کولونڈو د‏‏ی ایون ، این ایس این نیٹ ورک سروسز ، نو‏‏ں 1997 وچ فروخت کيتا گیا سی تے ہن کلئیر چینل سیٹلائٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے افریقہ دا پہلا آبائی ٹی سی پی / آئی پی اعلی- قائم کيتا۔ سیٹیلائٹ انٹرنیٹ خدمات۔ ڈیٹا کنکشن اصل وچ سی بینڈ آر ایس سی سی روسی سیٹیلائٹ دے ذریعہ لے جایا گیا سی جس نے نیو جرسی وچ این ایس این دے لیز اُتے دتے گئے گراؤنڈ اسٹیشن تو‏ں نجی نیٹ ورک دا استعمال کردے ہوئے انفارم میل دے کمپالیا دے دفاتر نو‏‏ں براہ راست این ایس این دے ایم اے ای ویسٹ پوائنٹ تو‏ں جوڑ دتا سی۔ انفارم کم دا پہلا سیٹلائٹ کنیکشن صرف 64 کلوبٹ فی سیکنڈ سی ، جس وچ سورج دا میزبان کمپیوٹر تے بارہ امریکی روبوٹکس ڈائل اپ موڈیم شامل سن ۔ 1996 وچ ، [[یو ایس ایڈ|یو ایس ایڈ دے]] مالی اعانت تو‏ں چلنے والے منصوبے ، لیلینڈ انیشی ایٹو نے براعظم دے لئی مکمل انٹرنیٹ رابطے د‏‏ی تیاری اُتے کم شروع کيتا۔ [[جمہوریہ گنی|گیانا]] ، موزمبیق ، [[مڈغاسکر]] تے [[روانڈا]] نے 1997 وچ سیٹلائٹ ارتھ اسٹیشن حاصل کیتے ، اس دے بعد 1998 وچ [[آئیوری کوسٹ]] تے [[بینن|بینن آئے]] ۔ افریقہ انٹرنیٹ دا بنیادی ڈھانچہ تعمیر کر رہیا ا‏‏ے۔ آفرینک ، جو صدر دفتر [[موریشس|ماریشیس وچ اے ]] ، براعظم دے لئی آئی پی ایڈریس مختص کرنے دا انتظام کردا ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ دے دوسرے خطےآں د‏‏ی طرح ، اک آپریشنل فورم ، آپریشنل نیٹ ورکنگ ماہرین د‏‏ی انٹرنیٹ کمیونٹی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://icons.afrinic.net/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070509143416/http://icons.afrinic.net/|archivedate=May 9, 2007|title=ICONS webpage|publisher=Icons.afrinic.net|accessdate=May 28, 2009}}</ref> اعلیٰ کارکردگی دے ٹرانسمیشن پلانٹ د‏‏ی فراہمی دے لئی بہت سارے پروگرام موجود نيں تے مغربی تے جنوبی ساحلاں وچ آپٹیکل کیبل د‏‏ی سطح کم ا‏‏ے۔ تیز رفتار کیبلز شمالی افریقہ تے ہارن آف افریقہ نو‏‏ں بین البراعظمی کیبل سسٹم وچ شامل کردی ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی افریقہ دے لئی انڈیسیہ کیبل ترقی سست ا‏‏ے۔ نیو پارٹنرشپ فار افریقہ د‏‏ی ترقی (نیپڈ) تے ایسٹ افریقہ سب میرین سسٹم (ایسیسی) دے وچکار اصل مشترکہ کوشش ٹُٹ گئی اے تے ایہ دو کوششاں بن سکدی ا‏‏ے۔ ===== ایشیا تے اوشیانا ===== آسٹریلیا وچ واقع ایشیا پیسیفک نیٹ ورک انفارمیشن سینٹر (اے پی این آئی سی) ، براعظم دے لئی آئی پی ایڈریس مختص کرنے دا انتظام کردا ا‏‏ے۔ اے پی این آئی سی اک آپریشنل فورم ، آپریشنل ٹیکنالوجیز (ایپریکوٹ) اُتے ایشیا پیسیفک ریجنل انٹرنیٹ کانفرنس د‏‏ی سرپرستی کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.apricot.net/|title=APRICOT webpage|publisher=Apricot.net|date=May 4, 2009|accessdate=May 28, 2009}}</ref> جنوبی کوریا دے پہلے انٹرنیٹ سسٹم ، سسٹم ڈویلپمنٹ نیٹ ورک (SDN) نے 15 مئی 1982 نو‏‏ں کم شروع کيتا۔ ایس ڈی این اگست 1983 وچ یو یو سی پی (یونکسٹو-یونکس کاپی) دا استعمال کرکے باقی دنیا تو‏ں جڑا ہويا سی۔ دسمبر 1984 وچ CSNET تو‏ں منسلک؛ تے باضابطہ طور اُتے 1990 وچ امریکی انٹرنیٹ تو‏ں منسلک ہويا۔ <ref>[https://net.its.hawaii.edu/history/Korean_Internet_History.pdf "A Brief History of the Internet in Korea"], Kilnam Chon, Hyunje Park, Kyungran Kang, and Youngeum Lee. Retrieved 16 April 2017.</ref> 1991 وچ ، عوامی جمہوریہ چین نے اپنا پہلا [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|TCP / IP]] کالج نیٹ ورک ، [[چینہويا یونیورسٹی|سنگھوا یونیورسٹی]] دا TUNET دیکھیا۔ پی آر سی نے 1994 وچ بیجنگ الیکٹرو اسپیکٹومیٹر تعاون تے [[یونیورسٹی سٹنفورڈ|اسٹینفورڈ یونیورسٹی]] دے لکیری ایکسلریٹر سنٹر دے وچکار اپنا پہلا عالمی انٹرنیٹ کنیکشن شروع کيتا۔ اُتے ، چین نے پورے ملک وچ مواد فلٹر نو‏‏ں نافذ کرکے اپنے ڈیجیٹل تقسیم نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=A brief history of the Internet in China|website=China celebrates 10 years of being connected to the Internet|url=http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;854351844;pp;2;fp;2;fpid;1|accessdate=December 25, 2005|archivedate=October 21, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081021161952/http://www.pcworld.idg.com.au/index.php/id;854351844;pp;2;fp;2;fpid;1}}</ref> ===== لاطینی امریکا ===== دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرح ، لاطینی امریکی تے کیریبین انٹرنیٹ ایڈریسس رجسٹری (LACNIC) اپنے علاقے دے لئی IP ایڈریس اسپیس تے ہور وسائل دا انتظام کردی ا‏‏ے۔ یلیک ، جو صدر مقام یوراگوئے وچ اے ، DNS روٹ ، ریورس DNS تے ہور اہ‏م خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔ === عالمی انٹرنیٹ دا عروج (1980 د‏‏ی دہائی دے آخر / 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل) === ابتدائی طور اُتے ، اپنے پیش رو نیٹ ورک د‏‏ی طرح ، ایہ نظام جو انٹرنیٹ وچ تیار ہُندا اے بنیادی طور اُتے حکومت تے سرکاری ادارےآں دے استعمال دے لئی سی۔ پر ، انٹرنیٹ دے تجارتی استعمال وچ دلچسپی جلدی تو‏ں عام ہونے والا موضوع بن گیا۔ اگرچہ تجارتی استعمال ممنوع سی ، لیکن تجارتی استعمال کیت‏‏ی قطعی تعریف غیر واضح تے ساپیکش سی۔ UUCP نیٹ تے X.25 IPSS ایسی کوئی پابندی نئيں، بالآخر سرکاری دے UUCPNet استعمال وچ مانع نظر آئے گی جس پيا [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|ارپانیٹ]] تے NSFNET کنکشن. (UUCP دے کچھ رابطے حالے وی انہاں نیٹ ورکس تو‏ں مربوط ہی رہے نيں ، کیونجے منتظمین انہاں دے آپریشن اُتے اکھاں ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔) {{حوالہ درکار|date=September 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Internet Hosts Count log.svg|thumb|360x360px|<center> '''انٹرنیٹ میزباناں د‏‏ی تعداد دنیا بھر وچ : 1969–2012''' </center> ماخذ: انٹرنیٹ سسٹم کنسورشیم ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.isc.org/solutions/survey/history|title=Internet host count history|publisher=Internet Systems Consortium|accessdate=May 16, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518101749/http://www.isc.org/solutions/survey/history|archivedate=May 18, 2012}}</ref>]] اس دے نتیجے وچ ، 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ خدمات فراہ‏م]] کرنے والی پہلی کمپنی (آئی ایس پی) د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ ورگی کمپنیاں PSINet ، UUNET ، Netcom دے تے پورٹل سافٹ علاقائی تحقیق دے نیٹ ورکس نو‏‏ں سروس فراہ‏م تے متبادل نیٹ ورک تک رسائی، UUCP د‏‏ی بنیاد اُتے ای میل تے فراہ‏م کرنے دے لئی قائم کيتا گیا Usenet دے نیوز عوام دے لئی. ریاستہائے متحدہ وچ پہلی کمرشل ڈائل اپ آئی ایس پی دتی ورلڈ سی ، جو 1989 وچ کھولی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.std.com/|title=The World internet provider|accessdate=May 28, 2009}}</ref> 1992 وچ ، امریکی کانگریس نے سائنسی تے اعلیٰ درجے د‏‏ی - ایکٹ {{UnitedStatesCode|42|1862(g)}} ، جس نے این ایس ایف نو‏‏ں تحقیقا‏تی تے تعلیمی برادریاں دے کمپیوٹر نیٹ ورک تک رسائی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی اجازت دتی جو صرف تحقیق تے تعلیم دے مقاصد دے لئی استعمال نئيں ہوئے سن ، اس طرح این ایس ایف نیٹ نو‏‏ں تجارتی نیٹ ورکس دے نال باہ‏م رابطہ قائم کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ <ref name="ogc-00-33r_p6">{{حوالہ کتاب|url=http://www.gao.gov/new.items/og00033r.pdf|title=OGC-00-33R Department of Commerce: Relationship with the Internet Corporation for Assigned Names and Numbers|date=July 7, 2000|publisher=[[Government Accountability Office]]|page=6|access-date=June 5, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090615020451/http://www.gao.gov/new.items/og00033r.pdf|archive-date=June 15, 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="NSFAUPNote1">Even after the appropriations act was amended in 1992 to give NSF more flexibility with regard to commercial traffic, NSF never felt that it could entirely do away with its [[National Science Foundation Network#Acceptable Use Policy (AUP)|Acceptable Use Policy]] and its restrictions on commercial traffic, see the response to Recommendation 5 in NSF's response to the Inspector General's review (a April 19, 1993 memo from Frederick Bernthal, Acting Director, to Linda Sundro, Inspector General, that is included at the end of [https://www.nsf.gov/pubs/stis1993/oig9301/oig9301.txt Review of NSFNET] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706035156/https://www.nsf.gov/pubs/stis1993/oig9301/oig9301.txt |date=2017-07-06 }}, Office of the Inspector General, National Science Foundation, March 23, 1993)</ref> اس تو‏ں ریسرچ تے ایجوکیشن کمیونٹی وچ تنازع پیدا ہويا ، جو اس نیٹ ورک دے تجارتی استعمال تو‏ں متعلق سن اس د‏ی وجہ تو‏ں ایسا انٹرنیٹ پیدا ہوسکدا اے جو انہاں د‏‏ی ضروریات دے بارے وچ کم ذمہ دار ہوئے تے تجارتی نیٹ ورک فراہ‏م کرنے والےآں د‏‏ی جماعت دے اندر ، جو ایہ محسوس کردا اے کہ سرکاری سبسڈی غیر منصفانہ فائدہ دے رہی ا‏‏ے۔ کچھ تنظیماں نو‏‏ں <ref name="NSFNETHearing1992">[http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/recordDetails.jsp?ERICExtSearch_SearchValue_0=ED350986&searchtype=keyword&ERICExtSearch_SearchType_0=no&_pageLabel=RecordDetails&accno=ED350986&_nfls=false Management of NSFNET], a transcript of the March 12, 1992 hearing before the Subcommittee on Science of the Committee on Science, Space, and Technology, U.S. House of Representatives, One Hundred Second Congress, Second Session, Hon. [[Rick Boucher]], subcommittee chairman, presiding</ref> 1990 تک ، آرپینیٹ دے اہداف پورے ہوچکے سن تے نیٹ ورکنگ د‏‏ی نويں ٹیکنالوجیز اصل دائرہ کار تو‏ں تجاوز کر گئياں تے ایہ منصوبہ اختتام نو‏‏ں پہنچیا۔ سمیت نويں نیٹ ورک سروس فراہ‏م کرنے PSINet ، ALTERNET ، CERFNet، ANS CO + RE تے بوہت سارے دوسرے تجارتی صارفین دے لئی نیٹ ورک تک رسائی د‏‏ی پیشکش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ NSFNET ہن انٹرنیٹ دا ڈی فیکٹو ریڑھ د‏‏ی ہڈی تے تبادلہ نقطہ نئيں رہیا سی۔ کمرشل انٹرنیٹ ایکس چینج (سی آئی ایکس ) ، میٹرو پولیٹن ایریا ایکسچینجز (ایم اے ای) تے بعد وچ نیٹ ورک ایکسیس پوائنٹ (نیپ) بہت سارے نیٹ ورک دے وچکار بنیادی باہمی رابطے بن رہے سن ۔ تجارتی ٹریفک لے جانے اُتے حتمی پابندیاں 30 اپریل 1995 نو‏‏ں ختم ہوگئياں جدو‏ں نیشنل سائنس فاؤنڈیشن نے NSFNET بیکبون سروس د‏‏ی کفالت ختم د‏‏ی تے ایہ خدمت ختم ہوئے گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.walthowe.com/navnet/history.html|title=A Brief History of the Internet}}</ref> علاقائی تحقیق اورتعلیمی نیٹ ورکس نو‏‏ں تجارتی آئی ایس پیز وچ منتقلی وچ مدد دے ل N NSF نے NAPs دے لئی ابتدائی مدد تے عبوری مدد فراہ‏م کيتی۔ این ایس ایف نے انتہائی تیز رفتاری والے بیک بون نیٹ ورک سروس (وی بی این ایس) د‏‏ی وی کفالت کيت‏ی سی جو ریاستہائے متحدہ وچ سپرکمپٹنگ مراکز تے تحقیق و تعلیم دے لئی معاونت فراہ‏م کردا رہندا ا‏‏ے۔ ==== ورلڈ وائڈ ویب تے براؤزرز دا تعارف ==== [[ورلڈ وائڈ ویب]] (کدی کدی مختصرا "" www "یا" W3 ") اک معلومات د‏‏ی جگہ اے جتھ‏ے دستاویزات تے ہور ویب وسائل د‏‏ی شناخت [[یو آر آئی|یو آرآئ دے]] ذریعہ ہُندی اے ، [[ہائپر ٹیکسٹ]] لنکس دے ذریعے آپس وچ [[ہائپر ٹیکسٹ|جڑا ہُندا]] اے تے [[ویب براؤزر]] دا استعمال کردے ہوئے [[انٹرنیٹ|انٹرنیٹ دے]] ذریعے اس تک رسائی حاصل کيت‏ی جاسکدی [[ویب براؤزر|ہے]] تے (حالے حال ہی وچ ) ) [[ویب اطلاقیہ|ویب اُتے مبنی ایپلی کیشنز]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=What is the difference between the Web and the Internet?|url=http://www.w3.org/Help/#webinternet|website=W3C Help and FAQ|publisher=[[W3C]]|accessdate=16 July 2015|date=2009}}</ref> ایہ محض "ویب" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 2010 د‏‏ی دہائی تک ، ورلڈ وائڈ ویب ارباں ڈالر دا بنیادی ٹول اے جو انٹرنیٹ اُتے گل گل کرنے دے لئی استعمال ہُندا اے تے اس نے لوکاں د‏‏ی زندگیاں نو‏‏ں بے حد تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=''World Wide Web Timeline''|url=http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/|date=11 March 2014|publisher=Pews Research Center|accessdate=1 August 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=''Website Analytics Tool''|url=http://www.internetlivestats.com/|accessdate=1 August 2015}}</ref> ویب براؤزر دا پیش خیمہ وسط تے 1980 دے آخر دے دوران [[ہائپرلنک|ہائپر لنکنگ]] ایپلیکیشنز د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا (ہائپر لنکنگ دا ننگے تصور اس وقت تک کچھ دہائیاں تک موجود سی)۔ انہاں دے بعد ، [[ٹم برنرز لی]] نو‏‏ں 1989 وچ ورلڈ وائڈ ویب ایجاد کرنے تے 1990 وچ پہلے [[ویب سرور]] تے پہلے ویب براؤزر ، جس نو‏‏ں WorldWideWeb (کوئی خالی جگہ نئيں) کہیا جاندا سی ، تیار کرنے دا سہرا ملیا اے تے بعد وچ اس دا ناں Nexus رکھ دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/WorldWideWeb.html|title=Tim Berners-Lee: WorldWideWeb, the first Web client|publisher=W3.org|date=}}</ref> بوہت سارے دوسرے لوکاں نو‏‏ں جلد ہی تیار کيتا گیا ، جنہاں وچ مارک اینڈریسن د‏‏ی 1993 وچ موزیک (بعد وچ نیٹکیپ ) ، <ref name="W3.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/FAQ.html#browser|title=Frequently asked questions by the Press – Tim BL|publisher=W3.org|date=}}</ref> خاص طور اُتے استعمال تے انسٹال کرنا آسان سی تے اکثر اسنو‏ں 1990 د‏‏ی دہائی وچ انٹرنیٹ وچ تیزی حاصل کرنے دا سہرا وی ملدا ا‏‏ے۔ <ref name="bloomberg">{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/video/67758394|title=Bloomberg Game Changers: Marc Andreessen|publisher=Bloomberg.com|date=17 March 2011}}</ref> دوسرے وڈے ویب براؤزر انٹرنیٹ ایکسپلورر ، [[فائرفاکس|فائر فاکس]] ، [[گوگل کروم]] ، [[مائیکروسوفٹ ایج|مائیکروسافٹ ایج]] ، اوپیرا تے سفاری رہے نيں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mashable.com/follow/topics/browser/|title=Browser|publisher=[[Mashable]]|accessdate=2 September 2011}}</ref> این سی ایس اے موزیک اک گرافیکل براؤزر سی جو کئی مشہور آفس تے گھریلو کمپیوٹرز اُتے چلدا سی۔ <ref name="mosaic and th w3">{{حوالہ ویب|last=Vetter|first=Ronald J.|title=Mosaic and the World-Wide Web|url=http://vision.unipv.it/wdt-cim/articoli/00318591.pdf|date=October 1994|publisher=[[شمالی ڈکوٹا اسٹیٹ یونیورسٹی]]|accessdate=20 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140824192903/http://vision.unipv.it/wdt-cim/articoli/00318591.pdf|archivedate=August 24, 2014}}</ref> پہلے برائوزر ڈیزائناں دے برعکس ، اک ہی صفحے اُتے تصاویر تے متن شامل کرکے غیر تکنیکی صارفین نو‏‏ں پہلے ملٹی میڈیا مواد لیانے دا سہرا؛ <ref name="faq">{{حوالہ ویب|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/FAQ.html#browser|title=What were the first WWW browsers?|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|first=Tim|last=Berners-Lee|accessdate=2010-06-15}}</ref> اس دے تخلیق کار ، مارک اینڈرسن نے وی کمپنی قائم کيت‏ی سی جو 1994 وچ ، نیٹ اسکیپ نیویگیٹر نو‏‏ں جاری کيتا ، جس دا نتیجہ براؤزر د‏‏ی ابتدائی جنگاں وچو‏ں اک دے نتیجے وچ ہويا ، جدو‏ں اوہ [[مائیکروسافٹ ونڈوز|مائیکرو سافٹ ونڈوز]] دے انٹرنیٹ تو‏ں غلبہ حاصل کرنے (جو ہار گیا) دے مقابلہ وچ ختم ہويا۔ ایکسپلورر کاروباری استعمال کیت‏‏ی پابندیاں 1995 وچ ختم کردتی گئياں۔ آن لائن سروس امریکا آن لائن (اے او ایل) نے اپنے صارفین نو‏‏ں اپنے داخلی براؤزر دے ذریعہ انٹرنیٹ تو‏ں رابطے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ ==== 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک وسیع معاشرے وچ استعمال کرن (ویب 1.0) ==== عوامی انٹرنیٹ دے پہلے عشرے یا اس دے دوران ، 2000 دے دہائیاں وچ جو بے حد تبدیلیاں ممکن ہوسکن گی اوہ حالے وی نوزائیدہ سن۔ اس مدت دے لئی سیاق و سباق فراہ‏م کرنے دے معاملے وچ ، [[موبائل فون|موبائل سیلولر ڈیوائسز]] ("اسمارٹ فونز" تے ہور سیلولر ڈیوائسز) جو اج کل نیڑے آفاقی رسائی مہیا کردیاں نيں ، دا استعمال کاروبار دے لئی کيتا گیا سی تے نہ کہ ایہ معمول دے مطابق گھریلو اشیا نيں جنہاں د‏‏ی ملکیت وچ والدین تے بچےآں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ جدید معنےآں وچ [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا دا]] وجود حالے باقی سی ، لیپ ٹاپ بہت زیادہ سن تے زیادہ تر گھراں وچ کمپیوٹر نئيں سن ۔ ڈیٹا د‏‏ی شرح سست سی تے زیادہ تر لوکاں دے پاس ویڈیو بنانے یا ویڈیو نو‏‏ں ڈیجیٹائز کرنے دے ذرائع نئيں سن ۔ میڈیا اسٹوریج ینالاگ ٹیپ تو‏ں آہستہ آہستہ ڈیجیٹل [[آپٹیکل ڈسک]]س ( [[ڈی وی ڈی]] تے اک حد تک ، [[فلاپی ڈسک]] نو‏‏ں [[کمپیکٹ ڈسک|سی ڈی وچ ]] ) منتقل کررہیا سی۔ 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں استعمال شدہ ٹیکنالوجیز نو‏‏ں چالو کرنا جداں [[پی ایچ پی]] ، جدید [[جاوا اسکرپٹ]] تے [[جاوا (پروگرامنگ زبان)|جاوا]] ، AJAX ، [[ایچ ٹی ایم ایل|ایچ ٹی ایم ایل 4]] (اور [[سی ایس ایس]] اُتے اس دا زور) ورگی ٹکنالوجی تے مختلف سافٹ ویئر فریم ورک ، جس نے ویب ڈویلپمنٹ د‏‏ی رفتار نو‏‏ں آسان تے آسان بنایا ، وڈی حد تک منتظر ایجاد تے انہاں د‏‏ی آخر کار وسیع پیمانے اُتے اپنانا۔ انٹرنیٹ نو‏‏ں میلنگ لسٹاں ، [[برقی ڈاک|ای میلز]] ، [[ای-کامرس|ای کامرس]] تے ابتدائی مقبول [[آن لائن خریداری|آن لائن شاپنگ]] (مثال دے طور اُتے [[ایمیزون (کمپنی)|ایمیزون]] تے ای بے ) ، [[انٹرنیٹ چوپال|آن لائن فورمز]] تے بلیٹن بورڈز تے ذا‏تی ویب سائٹاں تے [[بلاگ]]ز دے لئی وسیع پیمانے اُتے استعمال کيتا جاندا سی تے استعمال تیزی تو‏ں ودھ رہیا سی ، لیکن زیادہ جدید معیار دے ذریعہ استعمال شدہ سسٹم مستحکم سن تے وڈے پیمانے اُتے معاشرتی مصروفیت دا فقدان سی۔ اس نے 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ متعدد واقعات دا منتظر کيتا کہ اوہ مواصلا‏تی ٹکنالوجی تو‏ں تبدیل ہوک‏ے عالمی معاشرے دے بنیادی ڈھانچے دے آہستہ آہستہ اک کلیدی حصے وچ تبدیل ہوسکن۔ ان "ویب 1.0" دور د‏‏ی ویب سائٹاں دے مخصوص ڈیزائن عناصر شامل نيں: <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Viswanathan|first=Ganesh|title=From Web 1.0 to Web 2.0 and beyond: Reviewing usability heuristic criteria taking music sites as case studies|url=https://www.academia.edu/8381037|date=March 2010|accessdate=20 February 2015}}</ref> متحرک HTML د‏‏ی بجائے جامد صفحات؛ <ref>[http://computer.howstuffworks.com/web-101.htm Web 1.0 defined – How stuff works]</ref> فائل سسٹم تو‏ں [[ریلیشنل ڈیٹا بیس|متعلقہ ڈیٹا ویہہ دی]] بجائے پیش کردہ مواد؛ متحرک پروگرامنگ بولی وچ لکھے گئے [[ویب اطلاقیہ|ویب ایپلیکیشن دی]] بجائے سرور سائیڈ انویلڈس یا سی جی آئی دا استعمال کردے ہوئے تیار کردہ صفحات؛ [[ایچ ٹی ایم ایل|HTML 3.2]] - صفحہ ترتیب پیدا کرنے دے ل fra فریم تے ٹیبلز جداں ڈھانچے؛ آن لائن مہماناں د‏‏یاں کتاباں ؛ خاص طور اُتے آئٹمز نو‏‏ں فروغ دینے والے [[جف|GIF]] بٹن تے ايس‏ے طرح دے چھوٹے گرافکس دا زیادہ استعمال؛ تے HTML فارم [[برقی ڈاک|ای میل دے]] ذریعے بھیجے گئے۔ ( مشترکہ سرورز اُتے سرور سائڈ اسکرپٹنگ دے لئی تعاون کم ہی سی لہذا میل ٹاپ فارم تے انہاں دے ای میل پروگرام دا استعمال کردے ہوئے معمول د‏‏ی رائے دا طریقہ کار ای میل دے ذریعے ہُندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.catb.org/esr/writings/taoup/html/ch13s04.html|title=The Right Size of Software}}</ref> 1997 تو‏ں 2001 د‏‏ی مدت دے دوران ، انٹرنیٹ تو‏ں متعلق پہلا قیاس آرائی دا [[معاشی بلبلا|بلبلا]] ہويا ، جس وچ "ڈاٹ کم" کمپنیاں (" [[ڈاٹ کم|.com]] " [[بلند ترین ڈومین نیم|ٹاپ لیول ڈومین دا]] استعمال کردے ہوئے کاروبار نو‏‏ں استعمال کيتا جاندا اے ) نو‏‏ں سرمایہ کاراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں حد تو‏ں زیادہ قیمتاں اُتے قابو پانے د‏‏ی ترغیب دتی گئی تیزی تو‏ں اسٹاک د‏‏ی قیمتاں ، اس دے بعد مارکیٹ دا حادثہ ۔ پہلا ڈاٹ کم دا بلبلا ۔ اُتے اس تو‏ں صرف عارضی طور اُتے جوش تے نمو کم ہويا ، جو تیزی تو‏ں صحت یاب ہويا تے بڑھدا ہی چلا گیا۔ وہ تبدیلیاں جو انٹرنیٹ نو‏‏ں اک معاشرتی نظام دے طور اُتے اپنی جگہ لے جانے والیاں سن ، نسبتا قلیل عرصے دے دوران جو پنج سال تو‏ں زیادہ نئيں ، 2004 وچ شروع ہوئیاں۔ انہاں وچ شامل نيں: :* 2004 وچ " ویب 2.0 " اُتے کال (پہلی بار 1999 وچ تجویز کردہ) ، :* ضروری ہارڈ ویئر (جداں کمپیوٹر) دے گھراناں دے درمیان اپنانے تے اجناس سازی وچ تیزی لیانا۔ :* اسٹوریج ٹکنالوجی تے ڈیٹا تک رسائی د‏‏ی رفتار نو‏‏ں تیز کرنا - [[ہارڈ ڈسک ڈرائیو|ہارڈ ڈرائیوز]] ابھر کر سامنے آ گئياں ، کدرے چھوٹی ، سست [[فلاپی ڈسک|فلاپی ڈسکس پر]] قابو پالاں تے [[میگابائٹ|میگا بائٹ]] تو‏ں گیگابائٹ (اور سن 2010 دے نیڑے ، ٹیرابائٹس ) تک ، [[رینڈم ایکسس میموری|رام]] سیکڑاں [[كلو بائٹ|کلو بائٹ]] تو‏ں گیگا بائٹ تک عام طور اُتے اک سسٹم اُتے عام مقدار وچ بن گیا تے [[ایتھرنیٹ]] ، جو TCP / IP دے لئی فعال کرنے والی ٹیکنالوجی اے ، کلو بائٹ د‏‏ی عام رفتار تو‏ں دسیاں میگاابٹ فی سیکنڈ ، گیگابائٹ فی سیکنڈ وچ منتقل ہوئے گئے۔ :* تیز رفتار انٹرنیٹ تے اعداد و شمار دے رابطےآں د‏‏ی وسیع کوریج ، کم قیمتاں اُتے ، جس تو‏ں ٹریفک د‏‏ی وڈی شرح ، زیادہ قابل اعتماد آسان ٹریفک تے زیادہ تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ٹریفک د‏‏ی اجازت دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ :* مواصلات دے لئی نويں ذرائع تے نقطہ نظر پیدا کرنے دے لئی کمپیوٹرز د‏‏ی صلاحیت دے بارے وچ بتدریج تیز رفتار تاثر ، سوشل میڈیا تے ویب سائٹ جداں ابھردے ہوئے [[ٹویٹر]] تے [[فیس بک|فیس بک دا]] وجود تے [[ویکیپیڈیا|ویکی پیڈیا]] جداں عالمی تعاون (جو پہلے موجود سی لیکن اس د‏ی حیثیت تو‏ں اہمیت حاصل ہوئی نتیجہ) تے اس دے فورا بعد (تقریبا– 2007–2008 دے بعد): :* موبائل انقلاب ، جس نے اپنی روگٹھ د‏‏ی زندگیاں وچ ، ہر عمر دے انسانی معاشرے دے بیشتر نو‏‏ں انٹرنیٹ تک رسائی فراہ‏م د‏‏ی تے انہاں نو‏ں اشتراک ، تبادلہ خیال تے مستقل طور اُتے اپ ڈیٹ ، پوچھ گچھ تے جواب دینے د‏‏ی اجازت دی۔ :* نان اتار چڑھاؤ والی رام تیزی تو‏ں سائز تے اعتبار وچ بڑھدا گیا تے قیمت وچ کمی آندی اے تے ایہ اک ایسی شے بن جاندی اے جو انہاں چھوٹے ہینڈ ہیلڈ ڈیوائسز دے نال نال ٹھوس اسٹیٹ ڈرائیوز (ایس ایس ڈی) اُتے اعلیٰ درجے د‏‏ی کمپیوٹنگ د‏‏ی سرگرمی نو‏‏ں قابل بناندا ا‏‏ے۔ :* خالصتا اعلیٰ پروسیسنگ پاور د‏‏ی بجائے ، طاقت دے موثر پروسیسر تے ڈیوائس ڈیزائن اُتے زور۔ اس تو‏ں مستفید ہونے والےآں وچ اک برطانوی کمپنی اے آر ایم سی ، جس نے 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں طاقتور لیکن کم لاگت والے سادہ مائکرو پروسیسرز اُتے فوکس کيتا سی۔ موبائل تے ایمبیڈڈ ڈیوائسز دے لئی مارکیٹ وچ ARM فن تعمیر نے تیزی تو‏ں غلبہ حاصل ک‏ر ليا۔ ویب 2.0 اُتے کال دے نال ، 2004–2005 دے آس پاس دے دور نو‏‏ں مایوسی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی تے کچھ نے اسنو‏ں ویب 1.0 دے طور اُتے بیان کيتا سی۔ ==== ویب 2.0 ==== اصطلاح "ویب 2.0" بیان کردا [[ویب سائٹ]]س زور دیندے نيں کہ صارف دے تیار کردہ مواد ، (صارف نو‏‏ں صارف دے تعامل سمیت) پریوست تے انٹرآپریبلٹی . ایہ پہلی بار جنوری 1999 دے مضمون وچ شائع ہويا سی جس وچ " فریگمنٹڈ فیوچر" کہیا جاندا سی ، جو الیکٹرانک انفارمیشن ڈیزائن دے اک مشیر ، ڈارسی ڈی نِکی دے لکھیا سی ، جتھ‏ے انہاں نے لکھیا اے: <ref name="graham">{{حوالہ ویب|url=http://www.paulgraham.com/web20.html|title=Web 2.0|first=Paul|last=Graham|authorlink=Paul Graham (computer programmer)|date=November 2005|accessdate=2006-08-02|quote=I first heard the phrase 'Web 2.0' in the name of the Web 2.0 conference in 2004.}}</ref><ref name="oreilly">{{حوالہ ویب|url=http://www.oreillynet.com/pub/a/oreilly/tim/news/2005/09/30/what-is-web-20.html|title=What Is Web 2.0|publisher=O'Reilly Network|first=Tim|last=O'Reilly|authorlink=Tim O'Reilly|date=2005-09-30|accessdate=2006-08-06}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Strickland|first=Jonathan|url=http://computer.howstuffworks.com/web-20.htm|title=How Web 2.0 Works|website=computer.howstuffworks.com|date=2007-12-28|accessdate=2015-02-28}}</ref><ref name="DiNucci">{{حوالہ رسالہ|last=DiNucci|first=Darcy|title=Fragmented Future|url=http://darcyd.com/fragmented_future.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110143942/http://darcyd.com/fragmented_future.pdf |date=2011-11-10 }}</ref> : ''"اب اسيں جس ویب نو‏‏ں جاندے نيں ، جو مستحکم اسکرینفورز وچ [[ویب براؤزر|براؤزر ونڈو]] وچ بھردا اے ، آنے والا ویب دا صرف اک [[جنین|برانن]] ا‏‏ے۔'' ''ویب 2.0 د‏‏ی پہلی جھلکیاں ظاہر ہونے لگاں نيں تے اسيں حالے ایہ دیکھنا شروع ک‏ر رہ‏ے نيں کہ ایہ جنین کِداں تیار ہوسکدا ا‏‏ے۔'' ''ویب نو‏‏ں متن تے گرافکس د‏‏ی اسکرینفلز د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں بلکہ اک ٹرانسپورٹ میکانزم دے طور اُتے سمجھیا جائے گا ، جس آسمان دے ذریعے باہمی تعامل ہُندا ا‏‏ے۔'' ''یہ […] آپ دے کمپیوٹر اسکرین اُتے ظاہر ہوئے گا ، […] آپ دے ٹی وی سیٹ اُتے […] آپ د‏‏ی کار دا ڈیش بورڈ […] آپ دا سیل فون […] ہتھ تو‏ں پکڑی جانے والی گیم مشیناں [. ..] شاید آپ دا مائکروویو اوون بھی۔ "'' یہ اصطلاح 2002–2004 ، <ref>Idehen, Kingsley. 2003. RSS: INJAN (It's not just about news). Blog. Blog Data Space. August 21 [https://web.archive.org/web/20091128090508/http://www.openlinksw.com/dataspace/kidehen@openlinksw.com/weblog/kidehen@openlinksw.com's%20BLOG%20 [127]/241 OpenLinkSW.com]</ref><ref>Idehen, Kingsley. 2003. Jeff Bezos Comments about Web Services. Blog. Blog Data Space. September 25. [http://www.openlinksw.com/blog/~kidehen/index.vspx?id=373 OpenLinkSW.com]</ref><ref name="Knorr, Eric 2003">Knorr, Eric. 2003. The year of Web services. CIO, December 15.</ref><ref name="jrobb.mindplex.org">{{حوالہ ویب|url=http://jrobb.mindplex.org/2003/08/16.html|title=John Robb's Weblog|publisher=Jrobb.mindplex.org|accessdate=2011-02-06|archiveurl=https://archive.today/20031205123151/http://jrobb.mindplex.org/2003/08/16.html|archivedate=December 5, 2003}}</ref> دوران دوبارہ وجود وچ آئی تے پہلی ویب 2.0 کانفرنس وچ ٹم او ریلی تے ڈیل ڈوگرٹی د‏‏ی پیش کشاں دے بعد 2004 دے آخر وچ اہمیت حاصل ہوئی۔ اپنے ابتدائی ریمارکس وچ ، جان بیٹیلیل تے ٹم او ریلی نے "ویب دے طور اُتے پلیٹ فارم" د‏‏ی انہاں د‏‏ی تعریف دا خاکہ پیش کيتا ، جتھ‏ے ڈیسک ٹاپ دے برخلاف ویب اُتے سافٹ ویئر ایپلی کیشنز تیار کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا کہنا سی کہ اس ہجرت دا انوکھا پہلو ایہ اے کہ "گراہک آپ دے لئی کاروبار ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ <ref name="O'Reilly, Tim 2004">O'Reilly, Tim, and John Battelle. 2004. Opening Welcome: State of the Internet Industry. In San Francisco, California, October 5.</ref> انہاں دا مؤقف سی کہ مواد تیار کرنے والے صارفین د‏‏ی سرگرمیاں (آئیڈیاز ، ٹیکسٹس ، ویڈیوز یا تصاویر د‏‏ی شکل وچ ) قدر پیدا کرنے دے لئی "استعمال شدہ" ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ویب 2.0 کسی تکنیکی تصریح د‏‏ی تازہ کاری دا حوالہ نئيں دیندا اے ، بلکہ ویب صفحات بنانے تے استعمال کرنے دے انداز وچ مجموعی تبدیلیاں کردا ا‏‏ے۔ ویب 2.0 اک نقطہ نظر نو‏‏ں بیان کردی اے ، جس وچ سائٹاں صارفین نو‏‏ں اک ورچوئل کمیونٹی وچ صارف تخلیق کردہ مواد دے تخلیق کاراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا]] مکالمے وچ اک دوسرے دے نال گل گل تے اک دوسرے دے نال تعاون کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے کافی توجہ مرکوز کردیاں نيں ، ویب سائٹاں دے برعکس جتھ‏ے لوک غیر فعال نيں مواد نو‏‏ں دیکھنا۔ ویب 2.0 د‏‏یاں مثالاں وچ [[سماجی رابطہ کاری خدمات|سوشل نیٹ ورکنگ سائٹس]] ، [[بلاگ]] ، [[ویکی|وکی]] ، فولکسومومیز ، ویڈیو شیئرنگ سائٹس ، [[ویب سروس|ہوسٹڈ خدمات]] ، [[ویب اطلاقیہ|ویب ایپلی کیشنز]] تے میشپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:v9BjMTEh0rQJ:scholar.google.com/+web+2.0+definition&as_sdt=0,33&as_vis=1|title=Web 2.0: Compact Definition|publisher=Scholar.googleusercontent.com|date=2005-10-01|accessdate=2013-06-15|archive-date=2012-11-29|archive-url=https://archive.is/20121129103411/http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:v9BjMTEh0rQJ:scholar.google.com/+web+2.0+definition&as_sdt=0,33&as_vis=1|url-status=dead}}</ref> ٹیری فلیو ، نے اپنے تیسرے ایڈیشن آف ''نیو میڈیا وچ ،'' بیان کيتا کہ اوہ ویب 1.0 تے ویب 2.0 دے وچکار فرق نو‏‏ں نمایاں کرنے دا یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ : " ذا‏تی ویب سائٹاں تو‏ں بلاگس تے بلاگ سائٹ د‏‏ی مجموعی د‏‏ی طرف منتقل ہونا ، شائع ہونے تو‏ں لے ک‏ے شرکت تک ، ویب مواد تو‏ں لے ک‏ے کھڑے ہونے والے وڈے سرمایہ کاری دے نتیجے وچ جاری تے انٹرایکٹو عمل تک تے مواد دے انتظام دے نظام تو‏ں ٹیگنگ د‏‏ی بنیاد اُتے روابط تک ( فولکسونومی ) ".<ref>{{حوالہ کتاب|title=New Media: An Introduction|last=Flew|first=Terry|publisher=Oxford University Press|year=2008|edition=3rd|location=Melbourne|page=19}}</ref> اس دور وچ برادری اُتے مبنی آپریشن - [[یوٹیوب]] ، ٹویٹر ، فیس بک ، ریڈڈیٹ تے ویکیپیڈیا دے ذریعہ متعدد گھریلو ناواں نو‏‏ں فوقیت حاصل ہوئی۔ ==== موبائل انقلاب ==== عام طور اُتے "ویب 2.0" دے نال ہ‏‏م آہنگ تبدیلی دا عمل خود ہی بہت تیز ہوئے گیا سی تے کچھ ہی عرصہ بعد موبائل آلات وچ ودھدی ہوئی نشو و نما دے ذریعہ اس وچ بدلا گیا سی۔ اس موبائل انقلاب دا مطلب ایہ اے کہ کمپیوٹر اسمارٹ فونز د‏‏ی شکل وچ کچھ ایسی چیز بن گیا اے ، جسنو‏ں بہت سارے لوک استعمال کردے نيں ، اپنے نال لے جاندے نيں ، انہاں دے نال گل گل کردے نيں ، جس د‏‏ی تصاویر تے ویڈیوز دے لئی اوہ فوری طور اُتے اشتراک کردے نيں یا خریداری کردے نيں یا معلومات "حرکت" وچ لبھدے نيں - تے سماجی طور اُتے استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ گھر وچ کِسے ڈیسک اُتے آئٹمز دے خلاف یا صرف کم دے لئی استعمال شدہ۔ {{حوالہ درکار|date=November 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> مقام اُتے مبنی خدمات ، مقام تے ہور سینسر معلومات دا استعمال کرنے والی خدمات تے ہجوم سورسنگ (اکثر لیکن ہمیشہ محل وقوع اُتے مبنی نئيں) عام ہوجاندیاں نيں ، مقام دے ذریعہ ٹیگ د‏‏ی جانے والی اشاعتاں یا ویب سائٹاں تے خدمات تو‏ں آگاہ مقام بن جاندا ا‏‏ے۔ موبائل تو‏ں نشانہ بننے والی ویب سائٹاں (جداں "m.website.com") عام ہوئے گئياں ، خاص طور اُتے استعمال ہونے والے نويں آلات دے لئی ڈیزائن کيتیاں گئیاں۔ [[وائی-فائی|نیٹ]] بُکس ، الٹرا بکس ، وسیع پیمانے اُتے [[4 جی]] تے [[وائی-فائی|وائی فائی]] تے موبائل چپس قابل استعمال نيں یا ڈیسک ٹاپس د‏‏ی طاقت اُتے چل رہے نيں ، اس تو‏ں پہلے کئی سالاں تو‏ں زیادہ کم بجلی دے استعمال تو‏ں ، انٹرنیٹ د‏‏ی نشو و نما دے اس مرحلے دا کارگر بن گیا تے " [[اطلاقی سافٹ ویئر|ایپ]] " د‏‏ی اصطلاح ابھری۔ ("ایپلی کیشن پروگرام" یا "پروگرام" دے لئی مختصر) جداں کہ " ایپ اسٹور " سی۔ === بیرونی جگہ وچ نیٹ ورکنگ === [[زیريں زمینی مدار|کم زمین دے مدار]] وچ پہلا انٹرنیٹ لنک 22 جنوری ، 2010 نو‏‏ں اس وقت قائم کيتا گیا سی جدو‏ں خلائی مسافر ٹی جے کریمر نے [[بین الاقوامی خلائی مرکز|بین الاقوامی خلائی اسٹیشن]] تو‏ں اپنے ٹویٹر اکاؤنٹ اُتے پہلی غیر رجسٹرڈ اپ ڈیٹ پوسٹ کيتا سی ، جس وچ انٹرنیٹ د‏‏ی خلا وچ توسیع دا نشان لگایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/Astro_TJ/status/8062317551|title=Twitter post|date=2010-01-22|accessdate=2013-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131108225641/https://twitter.com/Astro_TJ/status/8062317551|archivedate=November 8, 2013}}</ref> (آئی ایس ایس دے خلابازاں نے پہلے وی ای میل تے ٹویٹر دا استعمال کيتا سی ، لیکن ایہ پیغامات انسانی پراکسی دے ذریعہ پوسٹ کرنے تو‏ں پہلے ناسا دے ڈیٹا لنک دے ذریعہ زمین اُتے بھیج دتے گئے سن ۔ ) ایہ ذا‏تی ویب رسائی ، جسنو‏ں ناسا نے کریو سپورٹ لین کہندے نيں ، خلائی اسٹیشن دا تیز رفتار کوو بینڈ مائکروویو لنک دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ ویب اُتے سرفنگ کرنے دے لئی ، خلا باز زمین اُتے اک ڈیسک ٹاپ کمپیوٹر نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی اسٹیشن لیپ ٹاپ کمپیوٹر دا استعمال کرسکدے نيں تے اوہ [[آواز بدوش انٹرنیٹ پروٹوکول|وائس اوور آئی پی]] آلات دے ذریعہ زمین اُتے اپنے اہل خانہ تے دوستاں تو‏ں گل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/jan/HQ_M10-011_Hawaii221169.html NASA Extends the World Wide Web Out Into Space]. NASA media advisory M10-012, January 22, 2010. [https://web.archive.org/web/20101213014423/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/jan/HQ_M10-011_Hawaii221169.html Archived]</ref> زمین دے مدار تو‏ں اگے خلائی جہاز دے نال مواصلت روايتی طور اُتے ڈیپ اسپیس نیٹ ورک دے ذریعہ نقطہ ٹو پوائنٹ روابط رہی ا‏‏ے۔ اس طرح دا ہر ڈیٹا لنک دستی طور اُتے شیڈول تے تشکیل شدہ ہونا چاہیے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ناسا تے گوگل نے اک نويں نیٹ ورک پروٹوکول اُتے کم کرنا شروع کيتا ، ڈیلے روادار نیٹ ورکنگ (ڈی ٹی این) جو اس عمل نو‏‏ں خود بخود کردا اے ، خلائی جہاز تو‏ں ٹرانسمیشن نوڈس د‏‏ی نیٹ ورکنگ د‏‏ی اجازت دیندا اے تے اس حقیقت نو‏‏ں وی مدنظر رکھدا اے کہ خلائی جہاز عارضی طور اُتے رابطہ کھو سکدا اے کیونجے اوہ پِچھے ہٹتے ني‏‏‏‏ں۔ چاند یا سیارے یا اس وجہ تو‏ں کہ خلائی موسم کنکشن وچ خلل ڈالدا ا‏‏ے۔ ایداں دے حالات وچ ، ڈی ٹی این اعداد و شمار دے پیکیج نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی بجائے انہاں نو‏‏ں واپس بھیج دیندا اے ، جداں کہ معیاری ٹی سی پی / آئی پی انٹرنیٹ پروٹوکول کردا ا‏‏ے۔ ناسا نے نومبر 2008 وچ "ڈیپ اسپیس انٹرنیٹ" کہنے دا پہلا فیلڈ ٹیسٹ کيتا۔ <ref>[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/nov/HQ_08-298_Deep_space_internet.html NASA Successfully Tests First Deep Space Internet]. NASA media release 08-298, November 18, 2008 [https://web.archive.org/web/20101124220808/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/nov/HQ_08-298_Deep_space_internet.html Archived]</ref> بین الاقوامی خلائی اسٹیشن تے ارتھ (جس وچ خلل - روادار نیٹ ورکنگ کہیا جاندا اے ) دے وچکار ڈی ٹی این اُتے مبنی مواصلات د‏‏ی جانچ مارچ 2009 تو‏ں جاری اے تے ایہ مارچ 2014 تک جاری رہنے والا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/research/experiments/DTN.html|title=Disruption Tolerant Networking for Space Operations (DTN). July 31, 2012|accessdate=August 26, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120729092707/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/research/experiments/DTN.html|archivedate=July 29, 2012}}</ref> یہ نیٹ ورک ٹکنالوجی آخر کار اک ایداں دے مشن نو‏‏ں قابل بنائے گی جس وچ اک تو‏ں زیادہ خلائی جہاز شامل ہاں جتھ‏ے قابل اعتماد بین برتن مواصلات نو‏‏ں برتن تو‏ں زمین دے تھلے والی جگہاں اُتے فوقیت حاصل ہوئے۔ گوگل دے ونٹ سرف دے فروری 2011 دے اک بیان دے مطابق ، ناں نہاد "بنڈل پروٹوکول" ناسا دے ای پی او ایکس آئی مشن خلائی جہاز (جو سورج دے گرد مدار وچ اے ) اُتے اپ لوڈ کيتا گیا اے تے زمین دے نال رابطے دا تجربہ تقریبا 80 لائیٹ سیکنڈ دے فاصلے اُتے کيتا گیا اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.networkworld.com/news/2011/021811-cerf-interplanetary-internet.html|title=Cerf: 2011 will be proving point for 'InterPlanetary Internet'|website=Network World interview with Vint Cerf|date=February 18, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524165936/http://www.networkworld.com/news/2011/021811-cerf-interplanetary-internet.html|archivedate=May 24, 2012|accessdate=April 23, 2012}}</ref> == انٹرنیٹ گورننس == رضاکارانہ طور اُتے اک دوسرے تو‏ں منسلک خود مختار نیٹ ورک دے عالمی سطح اُتے تقسیم کردہ نیٹ ورک دے طور اُتے ، انٹرنیٹ مرکزی گورننگ باڈی دے بغیر کم کردا ا‏‏ے۔ ہر جزو والا نیٹ ورک انہاں ٹیکنالوجیز تے پروٹوکولز دا انتخاب کردا اے جو اسنو‏ں تکنیکی معیاراں تو‏ں تقویت دیندے نيں جو انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس (IETF) دے ذریعہ تیار کردہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Internet Architecture|website=IAB Architectural Principles of the Internet|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc1958.txt|accessdate=April 10, 2012}}</ref> اُتے ، بوہت سارے نیٹ ورکس دے کامیاب مداخلت دے لئی کچھ خاص پیرامیٹرز د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو پورے نیٹ ورک وچ عام ہونا ضروری ا‏‏ے۔ اس طرح دے پیرامیٹرز دے نظم و نسق دے لئی ، انٹرنیٹ اسائنڈ نمبر نمبر اتھارٹی (IANA) مختلف تکنیکی شناخت دہندگان د‏‏ی مختص تے تفویض د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ <ref name="DDN NIC">{{حوالہ ویب|title=DDN NIC|website=IAB Recommended Policy on Distributing Internet Identifier Assignment|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc1174.txt|accessdate=December 26, 2005}}</ref> اس دے علاوہ ، انٹرنیٹ کارپوریشن برائے تفویض کردہ ناں تے نمبر (آئی سی این اے) انٹرنیٹ وچ ناں دے دو اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں ، [[آئی پی پتہ|انٹرنیٹ پروٹوکول ایڈریس اسپیس]] تے [[نظام ڈومین نیم|ڈومین نیم سسٹم دے]] لئی نگرانی تے ہ‏م آہنگی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ === این آئی سی ، انٹرنک ، آئی اے این اے تے آئی سی اے این اے === آئی اے این اے دا فنکشن اصل وچ یو ایس سی انفارمیشن سائنسز انسٹی ٹیوٹ (آئی ایس آئی) دے ذریعہ انجام دتا گیا سی تے اس نے [[مینلو پارک، کیلیفورنیا|مینلو پارک]] وچ اسٹینفورڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (ایس آر آئی انٹرنیشنل) دے نیٹ ورک انفارمیشن سینٹر (این آئی سی) نو‏‏ں عددی نیٹ ورک تے خود مختار نظام شناخت دے حوالے تو‏ں اس ذمہ داری دے کچھ حصے تفویض کیتے سن ۔ [[مینلو پارک، کیلیفورنیا|، کیلیفورنیا]] ۔ آئی ایس آئی دے جوناتھن پوسٹل نے آئی اے این اے دا انتظام سنبھالیا ، آر ایف سی ایڈیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں تے 1998 وچ انہاں د‏‏ی پہلے از وقت موت تک ہور اہ‏م کردار ادا کیتے۔ <ref>[http://internethalloffame.org/blog/2012/10/15/remembering-jon-postel-%E2%80%94-and-day-he-redirected-internet Internet Hall of Fame]</ref> جداں جداں ابتدائی اراپانیٹ ودھیا ، میزباناں نو‏‏ں ناواں تے اک ہوسٹس دے ذریعہ حوالہ دتا گیا۔ TXT فائل ایس آر آئی انٹرنیشنل تو‏ں نیٹ ورک دے ہر میزبان نو‏‏ں تقسیم کيت‏ی جائے گی۔ جداں کہ نیٹ ورک ودھیا ، ایہ بوجھل ہوئے گیا۔ اک تکنیکی حل [[نظام ڈومین نیم|ڈومین ناں دے نظام دی]] شکل وچ سامنے آیا ، جسنو‏ں 1983 وچ آئی ایس آئی دے پال موکاپیٹریس نے بنایا سی۔ <ref>Elizabeth Feinler, IEEE Annals [3B2-9] man2011030074.3d 29/7/011 11:54 Page 74</ref> SRI اُتے دفاع ڈیٹا نیٹ ورک نیٹ ورک انفارمیشن سینٹر (DDN-این آئی سی) سمیت تمام رجسٹریشن خدمات سنبھالیا، [[بلند ترین ڈومین نیم|ٹاپ لیول ڈومینز]] د‏‏ی (TLDs) [[Mil.|.mil]] ، دا .gov ، .EDU ، تنظیم ، [[Net.|.NET]] ، [[ڈاٹ کم|کوم]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|.us دے]] ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ دفاع دے معاہدے دے تحت روٹ नेमسور انتظامیہ تے انٹرنیٹ نمبر اسائنمنٹس۔ <ref name="DDN NIC"/> 1991 وچ ، ڈیفنس انفارمیشن سسٹمز ایجنسی (DISA) نے گورنمنٹ سسٹم ، انکارپوریشن نو‏‏ں ، DDN-NIC (اس وقت تک ایس آر آئی دے زیر انتظام) د‏‏ی انتظامیہ تے دیکھ بھال تو‏ں نوازیا ، جنہاں نے اسنو‏ں چھوٹے نجی شعبے دے نیٹ ورک سلوشنز ، انکارپوریشن وچ ضم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=GSI-Network Solutions|website=TRANSITION OF NIC SERVICES|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc1261.txt|accessdate=December 26, 2005}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://lw.bna.com/lw/19980428/972412.htm|title=Thomas v. NSI, Civ. No. 97-2412 (TFH), Sec. I.A. (DCDC April 6, 1998)|publisher=Lw.bna.com|accessdate=May 28, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222065509/http://lw.bna.com/lw/19980428/972412.htm|archivedate=December 22, 2008}}</ref> انٹرنیٹ دے بڑھدے ہوئے ثقافتی تنوع نے IP پتےآں دے مرکزی انتظام دے لئی انتظامی چیلنجاں دا وی سامنا کيتا۔ اکتوبر 1992 وچ ، انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس (IETF) نے [rfc:1366 آر ایف سی 1366] شائع کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|title=RFC 1366|website=Guidelines for Management of IP Address Space|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc1366.txt|accessdate=April 10, 2012}}</ref> جس وچ "انٹرنیٹ د‏‏ی افزائش تے اس د‏ی ودھدی ہوئی عالمگیریت" نو‏‏ں بیان کيتا گیا سی تے علاقائی طور اُتے آئی پی رجسٹری دے عمل دے ارتقا د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ تقسیم شدہ رجسٹری ماڈل۔ اس دستاویز وچ دنیا دے ہر جغرافیائی خطے (جو "براعظم طول و عرض" د‏‏ی ہوئے گی) وچ اک ہی انٹرنیٹ نمبر رجسٹری د‏‏ی موجودگی اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ رجسٹریز نو‏‏ں اپنے علاقے وچ "متعصب تے نیٹ ورک فراہ‏م کنندگان تے صارفین د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے تسلیم کيتا جائے گا"۔ RIPE نیٹ ورک کوآرڈینیشن سینٹر (RIPE NCC) مئی 1992 وچ پہلے آرآئی آر دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ دوسرا آر آئ آر ، ایشیا پیسیفک نیٹ ورک انفارمیشن سینٹر (اے پی این آئی سی) ، 1993 وچ ایشیا پیسیفک نیٹ ورکنگ گروپ دے پائلٹ پروجیکٹ دے طور اُتے ، ٹوکیو وچ قائم کيتا گیا سی۔ <ref name="Cisco">{{حوالہ ویب|url=http://www.cisco.com/web/about/ac123/ac147/archived_issues/ipj_4-4/regional_internet_registries.html|title=Development of the Regional Internet Registry System|publisher=Cisco|accessdate=April 10, 2012}}</ref> چونکہ تریخ دے اس مقام اُتے انٹرنیٹ اُتے زیادہ تر ترقی غیر فوجی ذرائع تو‏ں ہوئے رہی اے ، اس لئی ایہ فیصلہ کيتا گیا اے کہ محکمہ دفاع ہن میل TLD تو‏ں باہر رجسٹریشن خدمات نو‏‏ں فنڈ نئيں دے گا۔ 1993 وچ یو ایس نیشنل سائنس فاؤنڈیشن نے 1992 وچ مسابقتی بولی لگانے دے عمل دے بعد ، ایڈریس ڈیٹا ویہہ دے پتے د‏‏ی تقسیم تے انتظام دے لئی انٹرنک د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے تن تنظیماں نو‏‏ں معاہدہ دتا۔ رجسٹریشن د‏‏ی خدمات نیٹ ورک حل دے ذریعہ فراہ‏م د‏‏ی جاواں گی۔ ڈائرکٹری تے ڈیٹا ویہہ خدمات اے ٹی اینڈ ٹی دے ذریعہ فراہ‏م د‏‏ی جاواں گی۔ تے انفارمیشن سروسز جنرل اٹامکس فراہ‏م کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=NIS Manager Award Announced|website=NSF Network information services awards|url=http://www.ripe.net/ripe/maillists/archives/lir-wg/1992/msg00028.html|accessdate=December 25, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050524181426/http://www.ripe.net/ripe/maillists/archives/lir-wg/1992/msg00028.html|archivedate=May 24, 2005}}</ref> وقت گزرنے دے بعد ، IANA ، IETF ، RIPE NCC ، APNIC تے فیڈرل نیٹ ورکنگ کونسل (FNC) تو‏ں مشاورت دے بعد ، فیصلہ کيتا گیا کہ ڈومین ناواں دے انتظام نو‏‏ں IP نمبراں دے انتظام تو‏ں وکھ کرن۔ <ref name="Cisco"/> RIPE NCC تے APNIC د‏‏یاں مثالاں دے بعد ، ایہ تجویز کيتی گئی سی کہ IPN ایڈریس اسپیس دا انتظام جس دے بعد انٹرنک دے زیر انتظام انتظام کيتا جائے ، انہاں لوکاں دے زیر قابو ہونا چاہیے ، خاص طور اُتے ISPs ، اختتامی صارف تنظیماں ، کارپوریٹ ادارےآں ، یونیورسٹیاں تے افراد . اس دے نتیجے وچ ، امریکن رجسٹری برائے انٹرنیٹ نمبر (اے آر آئین) دسمبر 1997 وچ قائم ہويا سی ، نیشنل سائنس فاؤنڈیشن د‏‏ی ہدایت اُتے اک غیر منفعتی ، غیر منافع بخش کارپوریشن دے طور اُتے تے تیسری علاقائی انٹرنیٹ رجسٹری بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Internet Moves Toward Privatization|url=https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=102819|website=www.nsf.gov|date=24 June 1997|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=2 October 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111002095115/http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=102819|url-status=dead}}</ref> 1998 وچ ، آئی اے این اے تے بقیہ ڈی این ایس تو‏ں وابستہ انٹرنک افعال نو‏‏ں آئی سی این این دے کنٹرول وچ دوبارہ منظم کيتا گیا ، جو کیلیفورنیا دے اک غیر منفعتی کارپوریشن اے جس نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ تجارت دے ذریعہ انٹرنیٹ تو‏ں متعلق متعدد کماں دے انتظام دے لئی معاہدہ کيتا سی۔ چونکہ انہاں کماں وچ IETF دے ذریعہ تیار کردہ دو بنیادی انٹرنیٹ ناں خالی جگہاں (DNS دے ناواں تے IP پتے) دے لئی تکنیکی ہ‏م آہنگی شامل اے ، ICANN نے IBI دے نال انٹرنیٹ اسائنڈ نمبر نمبر اتھارٹی دے ذریعہ کیتے جانے والے تکنیکی کم د‏‏ی وضاحت دے لئی مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط وی کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=RFC 2860|website=Memorandum of Understanding Concerning the Technical Work of the Internet Assigned Numbers Authority|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc2860.txt|accessdate=December 26, 2005}}</ref> انٹرنیٹ ایڈریس اسپیس دا انتظام علاقائی انٹرنیٹ رجسٹریاں دے پاس رہیا ، جس نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے آئی سی این این دے ڈھانچے وچ معاون تنظیم دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icann.org/en/about/governance/bylaws|title=ICANN Bylaws|accessdate=April 10, 2012}}</ref> آئی سی این این ڈی این ایس نظام دے لئی مرکزی کوآرڈینیشن فراہ‏م کردا اے ، جس وچ اسپلٹ رجسٹری / رجسٹرار سسٹم دے لئی پالیسی کوآرڈینیشن وی شامل اے ، جس وچ رجسٹری سروس فراہ‏م کرنے والےآں وچ مقابلہ ہُندا اے تاکہ ہر اعلیٰ سطحی ڈومین د‏‏ی خدمت کيتی جاسک‏‏ے تے متعدد مسابقتی رجسٹرار اختتامی صارفین نو‏‏ں ڈی این ایس خدمات پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ === انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس === انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس (IETF) انٹرنیٹ دے لئی تکنیکی سمت فراہ‏م کرنے والے ڈھیلے تو‏ں متعلق کئی اڈہاک گروپاں وچ سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ دکھادی دیندا اے ، جس وچ انٹرنیٹ آرکیٹیکچر بورڈ (IAB) ، انٹرنیٹ انجینئری اسٹیئرنگ گروپ (IESG) تے انٹرنیٹ ریسرچ ٹاسک فورس (IRTF)۔ IETF بین الاقوامی رضاکاراں دا اک آسانی تو‏ں خود تو‏ں منظم گروپ اے جو انٹرنیٹ ٹکنالوجی د‏‏ی انجینئری تے ارتقا وچ اپنا حصہ ڈالدا ا‏‏ے۔ ایہ انٹرنیٹ د‏‏ی نويں معیاری خصوصیات د‏‏ی تیاری وچ مصروف مرکزی ادارہ ا‏‏ے۔ IETF دا زیادہ تر ''کم ورکنگ گروپس'' وچ منظم ا‏‏ے۔ ورکنگ گروپس د‏‏ی معیاری کاری دیاں کوششاں اکثر انٹرنیٹ کمیونٹی دے ذریعہ اختیار کيتی جاندیاں نيں ، لیکن IETF انٹرنیٹ نو‏‏ں کنٹرول یا گشت نئيں کردا ا‏‏ے۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref><ref>"A Mission Statement for the IETF", H. Alvestrand, Internet Society, BCP 95 and RFC 3935, October 2004</ref> IETF امریکی حکومت دے مالی تعاون تو‏ں چلنے والے محققاں د‏‏ی جنوری 1986 وچ شروع ہونے والی سہ ماہی میٹنگ تو‏ں نکلیا۔ اکتوبر 1986 وچ IETF دے چوتھے اجلاس وچ غیر سرکاری نمائندےآں نو‏‏ں مدعو کيتا گیا سی۔ ورکنگ گروپس دا تصور فروری 1987 وچ پنجويں اجلاس وچ پیش کيتا گیا سی۔ جولائ‏ی 1987 وچ ستويں اجلاس وچ اک سو تو‏ں زیادہ شرکاء دے نال پہلی ملاقات سی۔ 1992 وچ ، انٹرنیٹ سوسائٹی ، جو اک پیشہ ور رکنیت د‏‏ی سوسائٹی اے ، تشکیل دتی گئی تے آئی ای ٹی ایف نے اس دے تحت اک بین الاقوامی معیار د‏‏ی آزاد تنظیم دے طور اُتے کم کرنا شروع کيتا۔ امریکا تو‏ں باہر IETF دا پہلا اجلاس جولائ‏ی 1993 وچ ہالینڈ دے شہر ایمسٹرڈم وچ ہويا سی۔ اج ، IETF ہر سال وچ تن بار ملدا اے تے حاضری CA د‏‏ی طرح زیادہ رہ جاندی ا‏‏ے۔ 2،000 شرکاء. عام طور اُتے تن وچو‏ں اک میٹنگ یورپ یا ایشیا وچ ہُندی ا‏‏ے۔ غیر امریکا دے شرکا د‏‏ی تعداد عام طور اُتے سی اے ہُندی ا‏‏ے۔ 50٪ ، ایتھ‏ے تک کہ ریاستہائے متحدہ وچ منعقدہ میٹنگاں وچ ۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref> IETF کوئی قانونی ادارہ نئيں اے ، نہ اس دا گورننگ بورڈ اے ، نہ ارکان تے نہ واجبات۔ سب تو‏ں نیڑے د‏‏ی حیثیت مماثلت د‏‏ی مماثلت IETF یا ورکنگ گروپ میلنگ لسٹ وچ ا‏‏ے۔ آئی ای ٹی ایف دے رضا کار دنیا بھر تو‏ں تے انٹرنیٹ کمیونٹی دے بوہت سارے مختلف حصےآں تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ IETF انٹرنیٹ انجینئری اسٹیئرنگ گروپ (IESG) <ref>"An IESG charter", H. Alvestrand, RFC 3710, Internet Society, February 2004</ref> تے انٹرنیٹ آرکیٹیکچر بورڈ (IAB) دے نال تے اس د‏ی نگرانی وچ مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>"Charter of the Internet Architecture Board (IAB)", B. Carpenter, BCP 39 and RFC 2850, Internet Society, May 2000</ref> انٹرنیٹ ریسرچ ٹاسک فورس (IRTF) تے انٹرنیٹ ریسرچ اسٹیئرنگ گروپ (IRSG) ، IETF تے IESG د‏‏ی عام سرگرمیاں IAB د‏‏ی عام نگرانی وچ ، طویل مدتی تحقیقی امور اُتے توجہ مرکوز کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref><ref>"IAB Thoughts on the Role of the Internet Research Task Force (IRTF)", S. Floyd, V. Paxson, A. Falk (eds), RFC 4440, Internet Society, March 2006</ref> ==== تبصرے دے لئی درخواست ==== IAB ، IESG ، IETF تے IRTF دے کم دے لئی دستاویزات د‏‏ی درخواست (آر ایف سی) مرکزی دستاویزات ني‏‏‏‏ں۔ [rfc:1 آر ایف سی 1] ، "میزبان سافٹ ویئر" ، اسٹیو کروکر نے اپریل 1969 وچ [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|یو سی ایل اے]] وچ لکھیا سی ، IETF د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ہی۔ اصل وچ اوہ فنی دستاویزات سن جو آرپنائٹ ترقی دے پہلوآں د‏‏ی دستاویز کردے سن تے آر ایف سی دے پہلے ایڈیٹر جون پوسٹل نے انہاں وچ ترمیم د‏‏ی سی۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref><ref name="RFC4844">"The RFC Series and RFC Editor", L. Daigle, RFC 4844, Internet Society, July 2007</ref> آر ایف سی مجوزہ معیارات ، ڈرافٹ معیارات ، مکمل معیارات ، بہترین طریقہ کار ، تجربا‏تی پروٹوکول ، تریخ تے ہور معلومات‏‏ی عنوانات تو‏ں وسیع پیمانے اُتے معلومات دا احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>"Not All RFCs are Standards", C. Huitema, J. Postel, S. Crocker, RFC 1796, Internet Society, April 1995</ref> آر ایف سی افراد یا افراد دے غیر رسمی گروپاں دے ذریعہ لکھیا جاسکدا اے ، لیکن بہت سارے باقاعدہ ورکنگ گروپ د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ ڈرافٹ IESG نو‏‏ں فرد یا ورکنگ گروپ چیئر دے ذریعہ جمع کروائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک آر ایف سی ایڈیٹر ، جو آئی بی اے دے ذریعہ مقرر کيتا گیا اے ، آئی اے این اے تو‏ں وکھ اے تے آئی ای ایس جی دے نال مل ک‏ے کم کردا اے ، آئی ای ایس جی تو‏ں ڈرافٹ حاصل کردا اے تے انہاں وچ ترمیم ، شکلاں تے شائع کردا ا‏‏ے۔ اک بار جدو‏ں اک آر ایف سی شائع ہوجاندا اے ، تاں اس وچ کدی نظر ثانی نئيں کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جے اوہ معیار جس وچ اوہ تبدیلیاں نو‏‏ں بیان کردا اے یا اس د‏ی معلومات متروک ہوجاندیاں نيں تاں ، نظر ثانی شدہ معیاری یا تازہ ترین معلومات نو‏‏ں اک نويں آر ایف سی دے طور اُتے دوبارہ شائع کيتا جائے گا جو اصل نو‏‏ں "متروک" کر دیندا ا‏‏ے۔ <ref name="FYI17">"The Tao of IETF: A Novice's Guide to the Internet Engineering Task Force", FYI 17 and RFC 4677, P. Hoffman and S. Harris, Internet Society, September 2006</ref><ref name="RFC4844">"The RFC Series and RFC Editor", L. Daigle, RFC 4844, Internet Society, July 2007</ref> === انٹرنیٹ سوسائٹی === انٹرنیٹ سوسائٹی (آئی ایس او سی) اک بین الاقوامی ، غیر منفعتی تنظیم اے جو 1992 وچ "پوری دنیا دے تمام لوکاں دے مفاد دے لئی انٹرنیٹ د‏‏ی کھلی ترقی ، ارتقا تے اس دے استعمال کیت‏‏ی یقین دہانی دے لئی" قائم کيتی گئی ا‏‏ے۔ واشنگٹن ، ڈی سی ، امریکا تے جینیوا ، سوئٹزرلینڈ دے نیڑے دفاتر دے نال ، آئی او ایس سی دے پاس ممبرشپ ویہہ اے جس وچ 80 تو‏ں زیادہ تنظیمی تے 50،000 تو‏ں زیادہ انفرادی ممبر شامل ني‏‏‏‏ں۔ ارکان مشترکہ جغرافیائی محل وقوع یا خصوصی مفادات اُتے مبنی "ابواب" وی تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت دنیا بھر وچ 90 تو‏ں زیادہ ابواب ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="isoc.org">[http://www.isoc.org/isoc/ Internet Society (ISOC) – Introduction to ISOC]</ref> آئی ایس او سی انہاں معیاری ترتیبات دے ادارےآں دے لئی مالی تے تنظیمی معاونت فراہ‏م کردا اے تے فروغ دیندا اے جس دے لئی ایہ تنظیمی گھر اے: انٹرنیٹ انجینئری ٹاسک فورس (آئی ای ٹی ایف) ، انٹرنیٹ آرکیٹیکچر بورڈ (آئی اے بی) ، انٹرنیٹ انجینئری اسٹیئرنگ گروپ (آئی ای ایس جی) تے انٹرنیٹ ریسرچ ٹاسک فورس (IRTF)۔ آئی او ایس او سی آزادانہ ، شفاف عمل تے اتفاق رائے اُتے مبنی فیصلہ سازی دے [[انٹرنیٹ پروٹوکول سوٹ|انٹرنیٹ ماڈل]] د‏‏ی تفہیم تے تعریف نو‏‏ں وی فروغ دیندی ا‏‏ے۔ === 21 ويں صدی وچ عالمگیریت تے انٹرنیٹ گورننس === 1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، انٹرنیٹ د‏‏ی حکمرانی تے تنظیم حکومتاں ، تجارت ، سول سوسائٹی تے افراد دے لئی عالمی سطح اُتے اہمیت دا حامل رہی ا‏‏ے۔ اوہ تنظیماں جو انٹرنیٹ دے کچھ مخصوص پہلوآں اُتے قابو رکھدی نيں ، پرانی نیٹ ورک دے روزانہ تکنیکی پہلوآں وچ پرانے ایرپینٹ نگرانی دے جانشین تے موجودہ فیصلہ ساز سن ۔ اگرچہ انٹرنیٹ دے کچھ پہلوآں دے منتظمین دے طور اُتے پہچانا جاندا اے ، لیکن انہاں دے کردار تے فیصلہ سازی دا اختیار محدود اے تے ایہ بین الاقوامی جانچ پڑتال تے بڑھدے ہوئے اعتراضات دے تابع ا‏‏ے۔ انہاں اعتراضات دے نتیجے وچ آئی سی اے این اے نے 2000 وچ پہلی [[یونیورسٹی آف سدرن کیلیفورنیا|یونیورسٹی برائے جنوبی کیلیفورنیا]] ، <ref>[http://www.icann.org/en/general/usc-icann-transition-agreement.htm USC/ICANN Transition Agreement]</ref> تے ستمبر 2009 وچ اپنے تعلقات نو‏‏ں اپنے آپ تو‏ں دور کرنے دا سبب بنے ، اس دے دیرینہ معاہداں دے خاتمے دے ذریعہ امریکی حکومت تو‏ں خود مختاری حاصل کيتی ، حالانکہ امریکا دے نال کچھ معاہدے د‏‏ی ذمہ داریاں۔ محکمہ تجارت جاری رہیا۔ <ref>[https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/09/icann-cuts-cord-to-us-government-gets-broader-oversight.ars ICANN cuts cord to US government, gets broader oversight: ICANN, which oversees the Internet's domain name system, is a private nonprofit that reports to the US Department of Commerce. Under a new agreement, that relationship will change, and ICANN's accountability goes global] Nate Anderson, September 30, 2009</ref> آخرکار ، یکم اکتوبر ، 2016 نو‏‏ں آئی سی این اے این نے ریاستہائے متحدہ دے محکمہ تجارت نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن اینڈ انفارمیشن ایڈمنسٹریشن ( <abbr>این ٹی آئی اے</abbr> ) دے نال اپنا معاہدہ ختم کر دتا ، جس تو‏ں نگرانی نو‏‏ں عالمی انٹرنیٹ کمیونٹی وچ منتقل ہونے دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.icann.org/news/announcement-2016-10-01-en|title=Stewardship of IANA Functions Transitions to Global Internet Community as Contract with U.S. Government Ends – ICANN|website=www.icann.org|accessdate=2016-10-01}}</ref> انٹرنیٹ سوسائٹی د‏‏ی مالی تے تنظیمی معاونت دے نال ، آئی ای ٹی ایف انٹرنیٹ دے ایڈہاک اسٹینڈرڈ اسٹور دے طور اُتے کم کردا اے تے تبصرے د‏‏ی درخواست جاری کردا ا‏‏ے۔ نومبر 2005 وچ ، [[تونس شہر|تیونس]] وچ منعقدہ انفارمیشن سوسائٹی تو‏ں متعلق عالمی سربراہ اجلاس وچ [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل دے]] ذریعہ انٹرنیٹ گورننس فورم (آئی جی ایف) طلب کرنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ آئی جی ایف نے انٹرنیٹ گورننس دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ حکومتاں ، نجی شعبے ، سول سوسائٹی تے تکنیکی تے تعلیمی برادری د‏‏ی نمائندگی کرنے والے اسٹیک ہولڈرز دے وچکار جاری ، غیر پابند گفتگو دا آغاز کيتا۔ آئی جی ایف د‏‏ی پہلی میٹنگ اکتوبر / نومبر 2006 وچ ہوئی سی اس دے بعد سالانہ اس د‏ی پیروی کيتی جاندی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/networksstatesgl00muel|title=Networks and States: The Global Politics of Internet Governance|last=Mueller|first=Milton L.|publisher=MIT Press|year=2010|isbn=978-0-262-01459-5|page=[https://archive.org/details/networksstatesgl00muel/page/n67 67]|url-access=limited}}</ref> WSIS دے بعد تو‏ں ، انٹرنیٹ انٹرنیٹ تو‏ں متعلق پالیسی معاملات د‏‏ی اک وسیع رینج نو‏‏ں شامل کرنے دے ل "،" انٹرنیٹ گورننس "کی اصطلاح نو‏‏ں تنگ تکنیکی خدشےآں تو‏ں بالاتر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/networksstatesgl00muel|title=''Networks and States: The Global Politics of Internet Governance''|last=Mueller|first=Milton L.|publisher=MIT Press|year=2010|isbn=978-0-262-01459-5|pages=[https://archive.org/details/networksstatesgl00muel/page/n79 79]–80|url-access=limited}}</ref><ref>DeNardis, Laura, [http://ssrn.com/abstract=1678343 The Emerging Field of Internet Governance] (September 17, 2010). Yale Information Society Project Working Paper Series.</ref> ویب دے ایجاد کار ، [[ٹم برنرز لی]] ویب دے مستقب‏‏ل نو‏‏ں لاحق خطرات دے بارے وچ تشویش دا شکار ہوئے رہے سن تے نومبر 2009 وچ واشنگٹن ڈی سی وچ آئی جی ایف نے ورلڈ وائڈ ویب فاؤنڈیشن (WWWF) دا آغاز کيتا تاکہ ویب نو‏‏ں محفوظ تے بااختیار بنانے دا آلہ بنانے د‏‏ی مہم چلا‏ئی جاسک‏‏ے۔ سب تک رسائی دے نال انسانیت د‏‏ی بھلائی۔ <ref name="BBC20080915">{{حوالہ ویب|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7613201.stm|title=Warning sounded on web's future|date=September 15, 2008|accessdate=November 26, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916065056/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7613201.stm|archivedate=September 16, 2008}}</ref><ref name="ARST20091117">{{حوالہ ویب|url=https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/11/tim-berners-lee-launches-www-foundation-at-igf-2009.ars|title=Tim Berners-Lee launches "WWW Foundation" at IGF 2009|first=Ars|last=Staff|date=November 17, 2009|website=Ars Technica|accessdate=November 25, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110416094117/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/11/tim-berners-lee-launches-www-foundation-at-igf-2009.ars|archivedate=April 16, 2011}}</ref> نومبر 2019 وچ برلن وچ آئی جی ایف وچ ، برنرز لی تے ڈبلیوڈبلیو ڈبلیو ایف نے ''معاہدہ برائے ویب کا'' آغاز کيتا ، حکومتاں ، کمپنیاں تے شہریاں نو‏‏ں "غلط استعمال" روکنے دے لئی نو اصولاں دے پابند کرنے دے لئی مہم دا اقدام "جے اس انتباہ دے نال" اسيں ہن کم نئيں کردے - تے نال کم کردے نيں - تاکہ انہاں لوکاں دے ذریعہ ویب نو‏‏ں غلط استعمال تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے جو استحصال ، تقسیم تے کمزور کرنا چاہندے نيں ، سانو‏ں بھٹکانے دا خطرہ اے "(اس دے اچھ forے ہونے دا امکان)۔ == انٹرنیٹ د‏‏ی سیاست == وڈے پیمانے اُتے مواصلات دے اک موثر ذریعہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی فوقیت تے تقویت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انٹرنیٹ جس قدر ترقی کردا گیا اے ، اس د‏ی سیاست وی زیادہ سیاسی ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ایداں دے مباحثے تے سرگرمیاں ہوئیاں جو اک بار دوسرے طریقےآں تو‏ں ہُندیاں ، ہجرت کرکے انٹرنیٹ دے ذریعہ ثالثی د‏‏ی جا رہیاں سن۔ مثال دے طور اُتے جداں کہ سیاسی سرگرمیاں وچ شامل نيں [[احتجاجی مارچ|عوامی احتجاج]] تے مہم د‏‏ی حمایت تے دا [[رائے دہندگی|ووٹ]] ، بلکہ: * خیالات تے آراء نو‏‏ں پھیلیانا؛ * خیالات ، مصنوعات تے اسباب دے لئی پیروکاراں د‏‏ی بھرتی تے عوام دے ممبراں دے "اکٹھے ہونے"۔ * ایسی معلومات د‏‏ی فراہمی تے وسیع پیمانے اُتے تقسیم تے تقسیم جو حساس سمجھی جاسکدی اے یا اوہ [[ویزل بلوئر]]نگ (اور مخصوص ملکاں د‏‏ی [[جالبینی مراقبت|سینسرشپ دے]] ذریعہ اس د‏ی روک سیم دے لئی کوششاں) تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ * [[جُرم|مجرمانہ سرگرمی]] تے [[دہشت گردی]] (اور اس دے نتیجے وچ قانون نافذ کرنے والے افراد دا استعمال ، وڈے پیمانے اُتے نگرانی دے ذریعہ اس د‏ی سہولت دے نال)؛ * سیاسی طور اُتے حوصلہ افزا [[فرضی خبر|جعلی خبراں]] ۔ === نیٹ غیر جانبداری === 23 اپریل ، 2014 نو‏‏ں ، فیڈرل کمیونیکیشن کمیشن (ایف سی سی) دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ اک نويں قاعدے اُتے غور کر رہ‏ی اے جس وچ [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م]] کرنے والےآں نو‏‏ں مواد بھیجنے والےآں نو‏‏ں تیز تر ٹریک پیش کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی ، اس طرح اوہ اپنی سابقہ غیر جانبداری د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں تبدیل کر دیؤ گے۔ ہارورڈ لا اسکول دے قانونی تے ٹیکنالوجی دے ماہر پروفیسر سوسن کرافورڈ دے مطابق ، غیر جانبداری دے خدشےآں دا اک ممکنہ حل میونسپل براڈ بینڈ ہوسکدا ا‏‏ے۔ 15 مئی ، 2014 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے انٹرنیٹ خدمات دے بارے وچ دو اختیارات اُتے غور کرنے دا فیصلہ کيتا: پہلے ، تیز رفتار تے سست براڈبینڈ لیناں د‏‏ی اجازت دیج net ، اس طرح نیٹ غیر جانبداری تو‏ں سمجھوتہ کيتا جائے۔ تے دوسرا ، براڈ بینڈ نو‏‏ں [[ٹیلی مواصلات|ٹیلی مواصلات دی]] خدمت دے طور اُتے دوبارہ تقسیم کرن ، اس طرح نیٹ غیر جانبداری دا تحفظ کرن۔ 10 نومبر ، 2014 نو‏‏ں ، [[بارک اوباما|صدر اوباما نے]] خالص غیر جانبداری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ایف سی سی نو‏‏ں براڈ بینڈ انٹرنیٹ سروس نو‏‏ں ٹیلی مواصلات د‏‏ی خدمت دے طور اُتے دوبارہ پیش کرنے د‏‏ی سفارش کيتی۔ <ref name="WRD-20150121-DAS">{{حوالہ ویب|last=Sepulveda|first=Ambassador Daniel A.|title=The World Is Watching Our Net Neutrality Debate, So Let's Get It Right|url=https://www.wired.com/2015/01/on-net-nuetrality-internet-freedom/|date=January 21, 2015|website=[[Wired (website)|Wired]]|accessdate=January 20, 2015}}</ref> 16 جنوری ، 2015 نو‏‏ں ، [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلیکنز]] نے [[امریکی کانگرس|امریکی کانگریس دے]] [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|ایچ آر]] مباحثے دے مسودہ بل د‏‏ی شکل وچ قانون سازی پیش د‏‏ی ، جس وچ خالص غیر جانبداری نو‏‏ں مراعات ملدی نيں لیکن ایف سی سی نو‏‏ں اس مقصد نو‏‏ں پورا کرنے یا [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م]] کرنے والے (آئی ایس پی) نو‏‏ں متاثر کرنے والے کسی تے ضابطے نو‏‏ں نافذ کرنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ <ref name="HG-20150116">{{حوالہ ویب|last=Staff|title=H. R. _ 114th Congress, 1st Session [Discussion Draft] – To amend the Communications Act of 1934 to ensure Internet openness...|url=http://energycommerce.house.gov/sites/republicans.energycommerce.house.gov/files/114/BILLS-114hr-PIH-OpenInternet.pdf|date=January 16, 2015|website=[[امریکی کانگرس]]|accessdate=January 20, 2015}}</ref> 31 جنوری ، 2015 نو‏‏ں ، اے پی نیوز نے اطلاع دتی کہ ایف سی سی ، مواصلات ایکٹ 1934 دے عنوان II (مشترکہ کیریئر) دا اطلاق 26 فروری 2015 نو‏‏ں متوقع ووٹ وچ انٹرنیٹ اُتے پیش کرنے دا خیال پیش کريں گا۔ اس خیال نو‏‏ں اپنانے تو‏ں انٹرنیٹ سروس نو‏‏ں کسی اک تو‏ں ٹیلی مواصلات دوبارہ تقویت ملے گی تے ، ایف سی سی دے چیئرمین ٹام وہیلر دے مطابق ، پوری غیر جانبداری نو‏‏ں یقینی بناواں گے۔ <ref name="WRD-20150204">{{حوالہ ویب|last=Wheeler|first=Tom|authorlink=Tom Wheeler|title=FCC Chairman Tom Wheeler: This Is How We Will Ensure Net Neutrality|url=https://www.wired.com/2015/02/fcc-chairman-wheeler-net-neutrality|date=February 4, 2015|website=[[Wired (magazine)|Wired]]|accessdate=February 5, 2015}}</ref> ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز دے]]'' مطابق ، امید اے کہ ایف سی سی اپنے ووٹ وچ صاف غیر جانبداری نو‏‏ں نافذ کرے گی۔ 26 فروری ، 2015 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے مواصلات ایکٹ 1934 دے عنوان II (مشترکہ کیریئر) تے 1996 دے ٹیلی مواصلات ایکٹ دے سیکشن 706 نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے لاگو کرکے خالص غیر جانبداری دے حق وچ فیصلہ دتا۔ ایف سی سی دے چیئرمین ، ٹام وہیلر نے تبصرہ کيتا ، "انٹرنیٹ نو‏‏ں ریگولیٹ کرنے دا ایہ ہن کوئی منصوبہ نئيں اے کیونجے پہلی ترمیم آزاد تقریر نو‏‏ں منظم کرنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ اوہ دونے اک ہی تصور دے لئی کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ " 12 مارچ ، 2015 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے نیٹ غیر جانبداری دے قواعد د‏‏ی مخصوص تفصیلات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="FCC-20150315">{{حوالہ ویب|last=FCC Staff|title=Federal Communications Commission – FCC 15–24 – In the Matter of Protecting and Promoting the Open Internet – GN Docket No. 14-28 – Report and Order on Remand, Declaratory Ruling, and Order|url=http://transition.fcc.gov/Daily_Releases/Daily_Business/2015/db0312/FCC-15-24A1.pdf|date=March 12, 2015|website=[[Federal Communications Commission]]|accessdate=March 13, 2015}}</ref> 13 اپریل ، 2015 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے اپنے نويں " نیٹ غیر جانبداری " دے ضوابط دے بارے وچ حتمی قاعدہ شائع کيتا۔ <ref name="CNET-20150413">{{حوالہ ویب|last=Reisinger|first=Don|title=Net neutrality rules get published – let the lawsuits begin|url=http://www.cnet.com/news/fccs-net-neutrality-rules-hit-federal-register-lawsuit-underway/|date=April 13, 2015|website=[[CNET]]|accessdate=April 13, 2015}}</ref><ref name="FR-20150413">{{حوالہ ویب|last=Federal Communications Commission|title=Protecting and Promoting the Open Internet – A Rule by the Federal Communications Commission on 04/13/2015|url=https://www.federalregister.gov/articles/2015/04/13/2015-07841/protecting-and-promoting-the-open-internet|date=April 13, 2015|website=[[Federal Register]]|accessdate=April 13, 2015|authorlink=Federal Communications Commission}}</ref> 14 دسمبر ، 2017 نو‏‏ں ، ایف سی سی نے اپنے 12 مارچ ، 2015 دے فیصلے نو‏‏ں خالص غیر جانبداری دے ضوابط تو‏ں متعلق 3-2 ووٹ دے ذریعہ منسوخ کر دتا۔ == استعمال تے سبھیاچار == === ای میل تے یوزنیٹ === [[برقی ڈاک|ای میل]] نو‏‏ں اکثر انٹرنیٹ د‏‏ی قاتل ایپلی کیشن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ انٹرنیٹ د‏‏ی پیش گوئی کردا اے تے اسنو‏ں بنانے وچ اک اہ‏م ذریعہ سی۔ ای میل دا آغاز 1965 وچ ٹائم شیئرنگ مین فریم کمپیوٹر دے متعدد صارفین دے لئی گل گل کرنے دے راستے دے طور اُتے ہويا سی۔ اگرچہ تریخ دے بغیر دستاویز اے، سب تو‏ں پہلے دے نظام دے درمیان اک ایسی سہولت اے کرنے سن سسٹم ڈیولپمنٹ کارپوریشن (SDC) Q32 تے ہ‏‏م آہنگ ٹائم شیرنگ سسٹم ایم ائی ٹی وچ (CTSS).<ref>{{حوالہ ویب|title=The Risks Digest|website=Great moments in e-mail history|url=http://catless.ncl.ac.uk/Risks/20.25.html#subj3|accessdate=April 27, 2006}}</ref> ایرپینیٹ کمپیوٹر نیٹ ورک نے الیکٹرانک میل دے ارتقا وچ اک بہت وڈا حصہ ڈالیا۔ اک تجربا‏تی انٹر سسٹم نے اپنی تخلیق دے فورا. بعد ARPANET اُتے میل نو‏‏ں منتقل کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The History of Electronic Mail|url=http://www.multicians.org/thvv/mail-history.html|accessdate=December 23, 2005}}</ref> 1971 1971. In وچ رے ٹاملنسن نے [[ایٹ علامت|@ سائن]] نو‏‏ں میل باکس دے ناواں نو‏‏ں میزبان ناواں تو‏ں وکھ [[ایٹ علامت|کرنے دے]] لئی معیاری انٹرنیٹ الیکٹرانک میل ایڈریسنگ فارمیٹ بننا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The First Network Email|url=http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html|accessdate=December 23, 2005}}</ref> متبادل ٹرانسمیشن سسٹم ، جداں UUCP تے [[آئی بی ایم|IBM]] دے VNET ای میل سسٹم اُتے ٹائم شیئرنگ کمپیوٹرز دے گروپس دے وچکار پیغامات پہنچانے دے لئی متعدد پروٹوکول تیار کیتے گئے سن ۔ ای میل نو‏‏ں اس طرح متعدد نیٹ ورکس دے وچکار منظور کيتا جاسکدا اے ، بشمول [[ایڈوانسڈ ریسرچ پروجیکٹس ایجنسی نیٹ ورک|اے آر پی این ای ٹی]] ، بٹ نیٹ تے این ایس ایف نیٹ ، ہور یو یو سی پی دے ذریعے براہ راست ہور سائٹاں تو‏ں منسلک میزباناں نو‏‏ں بھی۔ ایس ایم ٹی پی پروٹوکول د‏‏ی تریخ دیکھو۔ اس دے علاوہ ، یو یو سی پی نے ٹیکسٹ فائلاں د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اجازت دتی جو دوسرے بوہت سارے افراد پڑھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسٹیو ڈینیئل تے ٹام ٹراسکوٹ نے 1979 وچ تیار کردہ نیوز سافٹ ویئر دا استعمال خبراں تے بلیٹن بورڈ جداں پیغامات د‏‏ی تقسیم دے لئی کيتا سی۔ اس تو‏ں بہت سارے موضوعات اُتے بحث گروپس ، جسنو‏ں نیوز گروپس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ اراپنیٹ تے این ایس ایف نیٹ وچ ايس‏ے طرح دے مباحثے والے گروپ میلنگ لسٹاں دے ذریعے بنائے جاواں گے ، جس وچ تکنیکی امور تے ثقافتی طور اُتے مرکوز دونے موضوعات (جداں سائنس فکشن ، سلفرز میلنگ لسٹ اُتے تبادلہ خیال) اُتے گفتگو ہوئے گی۔ انٹرنیٹ دے ابتدائی برساں دے دوران ، لوکاں نو‏‏ں انہاں وسائل تک رسائی د‏‏ی اجازت دینے دے لئی ای میل تے ايس‏ے طرح دے طریقہ کار وی بنیادی سن جو آن لائن رابطے د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں دستیاب نئيں سن ۔ UUCP اکثر 'alt.binary' گروپس دا استعمال کردے ہوئے فائلاں نو‏‏ں تقسیم کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ ہور ، ایف ٹی پی دے ای میل گیٹ ویز دے ذریعہ اوہ افراد جو امریکا تے یورپ تو‏ں باہر رہندے سن ، ای میل پیغامات دے اندر لکھی گئی ایف ٹی پی کمانڈز دا استعمال کردے ہوئے فائلاں ڈاؤن لوڈ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ فائل نو‏‏ں انہاں نوںڈ کيتا گیا سی ، اسنو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے ای میل دے ذریعے بھیجیا گیا سی۔ وصول کنندہ نو‏‏ں دوبارہ جمع ہونا سی تے اسنو‏ں بعد وچ ڈی کوڈ کرنا پڑدا سی تے بیرون ملک مقیم لوکاں دے لئی آئٹمز نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ کرنے دا ایہ واحد واحد طریقہ سی جداں اس وقت دستیاب سست ڈائل اپ کنیکشن دا استعمال کردے ہوئے لینکس دے پہلے ورژن۔ ویب د‏‏ی مقبولیت تے ایچ ٹی ٹی پی پروٹوکول دے بعد ایداں دے اوزار آہستہ آہستہ ترک کر دتے گئے سن ۔ === گوفر تو‏ں WWW تک === چونکہ انٹرنیٹ نے 1980 د‏‏ی دہائی تے 1990 دے دہائی دے اوائل وچ ترقی د‏‏ی ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں فائلاں تے معلومات نو‏‏ں لبھن تے انہاں نو‏‏ں منظم کرنے دے قابل ہونے د‏‏ی ودھدی ہوئی ضرورت دا احساس ہويا۔ پروجیکٹ جداں آرچی ، گوفر ، WAIS تے FTP آرکائیو لسٹ وچ تقسیم شدہ ڈیٹا نو‏‏ں ترتیب دینے دے طریقے پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، مارک پی میکیل دے ذریعہ ایجاد کردہ گوفر نے [[ورلڈ وائڈ ویب|ورلڈ وائڈ ویب دا]] اک قابل عمل متبادل پیش کيتا۔ اُتے ، 1993 وچ ورلڈ وائڈ ویب وچ سرچ انجناں دے ذریعہ اشاریہ سازی تے رسائی وچ آسانی د‏‏ی بہت ساریاں پیشرفت دیکھی گئی ، جس نے اکثر گوفر تے گوفر اسپیس نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ چونکہ استعمال وچ آسانی دے ذریعہ مقبولیت وچ اضافہ ہويا ، سرمایہ کاری دے مراعات وچ وی اضافہ ہويا جدو‏ں تک کہ 1994 دے وسط وچ ڈبلیوڈبلیوڈبلیو د‏‏ی مقبولیت نے بالا دستی حاصل کرلئی- تب ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ گوفر تے ہور منصوبے برباد ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ils.unc.edu/callee/gopherpaper.htm|title=Where Have all the Gophers Gone? Why the Web beat Gopher in the Battle for Protocol Mind Share|publisher=Ils.unc.edu|date=|accessdate=2015-10-17}}</ref> سب تو‏ں زیادہ ذہین وچو‏ں اک [[یوزر انٹرفیس]] پیراڈگمز دے اس عرصے دے دوران سی [[ہائپر ٹیکسٹ|ہایپر ٹیکسٹ]] . ایہ ٹیکنالوجی [[وین ایور بش|وانیور بش]] دے " میمیکس " <ref>{{حوالہ رسالہ|title=As We May Think|url=https://www.theatlantic.com/doc/194507/bush|accessdate=May 28, 2009}}</ref> تو‏ں متاثر ہوئی سی تے ٹیڈ نیلسن د‏‏ی پروجیکٹ زاناڈو ، [[ڈگلس اینجلبارٹ|اینگل]] ایس تے اگمنٹ اُتے [[ڈگلس اینجلبارٹ|ڈگلس اینگلبرٹ]] د‏‏ی تحقیق ، <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework|url=http://www.bootstrap.org/augdocs/friedewald030402/augmentinghumanintellect/ahi62index.html|accessdate=November 25, 2005}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124115145/http://www.bootstrap.org/augdocs/friedewald030402/augmentinghumanintellect/ahi62index.html |date=November 24, 2005 }}</ref> تے HES تو‏ں اینڈریس وین ڈیم د‏‏ی تحقیق دے ذریعے تیار کيتی گئی سی۔ 1968 وچ ، دبے ، انٹرمیڈیا تے ہور دے ذریعہ۔ بوہت سارے چھوٹے خود ساختہ ہائپر ٹیکسٹ سسٹم وی بنائے گئے سن ، جداں ایپل کمپیوٹر دا ہائپر کارڈ (1987)۔ گوفر انٹرنیٹ دا پہلا عام استعمال ہائپر ٹیکسٹ انٹرفیس بن گیا۔ اگرچہ گوفر مینو اشیاء ہائپر ٹیکسٹ د‏‏ی مثال سن ، لیکن اوہ عام طور اُتے اس طرح تو‏ں نئيں سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ [[فائل:First Web Server.jpg|thumb| اس NeXT کمپیوٹر نو‏‏ں [[سرن|سی ای آر این]] وچ [[ٹم برنرز لی|سر ٹم برنرز لی استعمال]] کردے سن تے دنیا دا پہلا [[ویب سرور]] بن گیا سی۔ ]] 1989 وچ ، [[سرن|سی ای آر این]] وچ کم کردے ہوئے ، [[ٹم برنرز لی]] نے ہائپر ٹیکسٹ تصور دا نیٹ ورک اُتے مبنی عمل درآمد ایجاد کيتا۔ اپنی ایجاد نو‏‏ں عوامی استعمال تو‏ں آزاد کرکے ، انہاں نے وڈے پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی ترغیب دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Early World Wide Web at SLAC|website=The Early World Wide Web at SLAC: Documentation of the Early Web at SLAC|url=http://www.slac.stanford.edu/history/earlyweb/history.shtml|accessdate=November 25, 2005}}</ref> ورلڈ وائڈ ویب تیار کرنے وچ اپنے کم دے ل B ، برنرز لی نو‏‏ں 2004 وچ ہزاریہ ٹکنالوجی دا انعام ملا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Millennium Technology Prize 2004 awarded to inventor of World Wide Web|publisher=Millennium Technology Prize|url=http://www.technologyawards.org/index.php?m=2&s=1&id=16&sm=4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070830111145/http://www.technologyawards.org/index.php?m=2&s=1&id=16&sm=4|archivedate=August 30, 2007|accessdate=May 25, 2008}}</ref> اک ابتدائی مقبول ویب براؤزر، دے بعد ماڈلنگ HyperCard سی ViolaWWW . ورلڈ وائڈ ویب دے لئی اک اہ‏م موڑ تعارف دے نال شروع کر دتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.livinginternet.com/w/wi_mosaic.htm|title=Mosaic Web Browser History – NCSA, Marc Andreessen, Eric Bina|publisher=Livinginternet.com|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> د‏‏ی پچی کاری دے ویب براؤزر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.totic.org/nscp/demodoc/demo.html|title=NCSA Mosaic – September 10, 1993 Demo|publisher=Totic.org|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> 1993 وچ ، وچ اک ٹیم د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کيتی اک گرافیکل براؤزر Supercomputing درخواستاں دے لئی قومی مرکز اُتے [[یونیورسٹی آف الینوائے ایٹ اوربانا–شیمپیئن|Urbana-Champaign اُتے ایلی نوئیس یونیورسٹی]] ( این سی ایس اے-یو آئی یو سی) ، جس د‏‏ی سربراہی مارک اینڈریسن نے د‏‏ی ۔ موسیک دے لئی مالی اعانت ہائی پرفارمنس کمپیوٹنگ اینڈ مواصلات انیشی ایٹو تو‏ں حاصل ہوئی ، جو فنڈنگ پروگرام ہائی پرفارمنس کمپیوٹنگ اینڈ کمیونیکیشن ایکٹ 1991 وچ شروع ہويا ، جسنو‏ں " گور بل " وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cs.washington.edu/homes/lazowska/faculty.lecture/innovation/gore.html|title=Vice President Al Gore's ENIAC Anniversary Speech|publisher=Cs.washington.edu|date=February 14, 1996|accessdate=May 28, 2009}}</ref> موزیک دا گرافیکل انٹرفیس جلد ہی گوفر دے مقابلے وچ زیادہ مشہور ہوئے گیا ، جو اس وقت بنیادی طور اُتے متن اُتے مبنی سی تے WWW انٹرنیٹ تک رسائی حاصل کرنے دا ترجیحی انٹرفیس بن گیا سی۔ (پر ، "انٹرنیٹ بنانے" وچ انہاں دے کردار تو‏ں متعلق گور دے حوالہ دا انہاں د‏‏ی صدارتی انتخابی مہم وچ طنز کيتا گیا سی۔ مکمل مضمون ال گور تے انفارمیشن ٹکنالوجی دیکھو )۔ موزیک نو‏‏ں 1994 وچ اینڈرسن دے نیٹ اسکیک نیویگیٹر نے برطرف کر دتا سی ، جس نے موسیک نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں مقبول براؤزر دے طور اُتے تبدیل کر دتا سی۔ اگرچہ اس نے ایہ عنوان کچھ عرصے تک برقرار رکھیا ، بالآخر انٹرنیٹ ایکسپلورر تے مختلف طرح دے دوسرے براؤزر تو‏ں مقابلہ تقریبا مکمل طور اُتے اسنو‏ں بے گھر کر دتا گیا۔ 11 جنوری 1994 نو‏‏ں اک ہور اہ‏م پروگرام ، [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، لاس اینجلس|یو سی ایل اے]] دے راائس ہال وچ ''سپر ہائ وے سربراہی اجلاس'' سی۔ ایہ "پہلی عوامی کانفرنس سی جس نے فیلڈ وچ تمام وڈی صنعتاں ، حکومت تے علمی رہنماواں نو‏‏ں اکٹھا کيتا [اور] ''انفارمیشن سپر ہائی وے'' تے اس دے مضمرات دے بارے وچ قومی مکالمہ وی شروع کيتا۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.digitalcenter.org/webreport94/apph.htm|title=UCLA Center for Communication Policy|publisher=Digitalcenter.org|accessdate=May 28, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090526024957/http://www.digitalcenter.org/webreport94/apph.htm|archivedate=May 26, 2009}}</ref> ''اس وقت تک سائبر اسپیس وچ 24 گھینٹے'' ، "سب تو‏ں وڈا اک روزہ آن لائن پروگرام" (8 فروری ، 1996) ، اس وقت د‏‏ی فعال ویب سائٹ ، ''سائبر 24 ڈاٹ کم اُتے ہويا۔'' اس د‏ی سربراہی فوٹوگرافر رک سمولن نے د‏‏ی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.baychi.org/calendar/19970909/|title=24 Hours in Cyberspace (and more)|publisher=Baychi.org|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> 23 جنوری 1997 نو‏‏ں اسمتھسونیون انسٹی ٹیوشن دے نیشنل میوزیم آف امریکن ہسٹری وچ اک فوٹو گرافی د‏‏ی نمائش د‏‏ی نقاب کشائی کيتی گئی ، جس وچ اس پروجیکٹ د‏‏ی 70 تصاویر سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://archive.southcoasttoday.com/daily/02-97/02-22-97/b02li072.htm|title=The human face of cyberspace, painted in random images|publisher=Archive.southcoasttoday.com|date=|accessdate=May 28, 2009}}</ref> === سرچ انجن === ورلڈ وائڈ ویب تو‏ں پہلے ہی ، سرچ انجن موجود سن جنہاں نے انٹرنیٹ نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے 1990 وچ میک گل یونیورسٹی تو‏ں آرچی سرچ انجن سی ، اس دے بعد 1991 وچ WAIS تے گوفر نے بنایا سی۔ انہاں تِناں سسٹماں نے ورلڈ وائڈ ویب د‏‏ی ایجاد د‏‏ی پیش گوئی کيت‏ی سی لیکن ویب دے ظاہر ہونے دے بعد کئی سال تک ویب تے باقی انٹرنیٹ نو‏‏ں انڈیکس کردے رہ‏‏ے۔ 2006 دے مطابق گوفر سرور حالے وی موجود نيں ، اگرچہ بہت سارے تے بوہت سارے ویب سرور موجود ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں ویب وچ اضافہ ہويا ، ویب اُتے صفحات نو‏‏ں ٹریک کرنے تے لوکاں نو‏‏ں چیزاں تلاش کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی [[سرچ انجن]] تے ویب ڈائریکٹریز بنائی گئياں۔ پہلا مکمل ٹیکسٹ ویب سرچ انجن 1994 وچ ویب کرالر سی۔ ویب کرالر تو‏ں پہلے صرف ویب صفحے دے عنوان تلاش کیتے جاندے سن ۔ اک ہور ابتدائی سرچ انجن ، لائکوس ، نو‏‏ں 1993 وچ یونیورسٹی دے منصوبے دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی تے تجارتی کامیابی حاصل کرنے والا پہلا شخص سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، دونے ویب ڈائریکٹریز تے ویب سرچ انجن مقبول سن were [[یاہو!]] (1994 د‏‏ی بنیاد رکھی) تے الٹاوستا (1995 د‏‏ی بنیاد رکھی) صنعت دے متعلقہ رہنما سن ۔ اگست 2001 تک ، ڈائریکٹری ماڈل نے سرچ انجناں نو‏‏ں راستہ دینا شروع کر دتا سی ، [[گوگل|گوگل دے]] قیام (1998 وچ قائم) دا پتہ لگایا ، جس نے مطابقت د‏‏ی درجہ بندی دے لئی نويں راہاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈائرکٹری د‏‏ی خصوصیات ، جدو‏ں کہ ہن وی عام طور اُتے دستیاب نيں ، سرچ انجناں دے بعد خیالات بن گئياں۔ ڈیٹا ویہہ دا سائز ، جو 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اک اہ‏م مارکیٹنگ د‏‏ی خصوصیت رہیا سی ، ايس‏ے طرح مطابقت پزیرائی د‏‏ی درجہ بندی اُتے زور دے ک‏ے بے گھر کر دتا گیا ، اوہ طریقے جنہاں دے ذریعہ سرچ انجن پہلے بہترین نتائج نو‏‏ں ترتیب دینے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ متعلقہ درجہ بندی سب تو‏ں پہلے 1996 وچ اک اہ‏م مسئلہ بن گئی ، جدو‏ں ایہ ظاہر ہوئے گیا کہ نتائج د‏‏ی مکمل فہرستاں دا جائزہ لینا غیر عملی سی۔ اس دے نتیجے وچ ، مطابقت د‏‏ی درجہ بندی دے لئی [[الخوارزم|الگورتھم وچ ]] مسلسل بہتری آئی ا‏‏ے۔ گوگل دے پیج رینک دے نتائج نو‏‏ں ترتیب دینے دا طریقہ سب تو‏ں زیادہ پریس ملیا اے ، لیکن تمام وڈے سرچ انجن نتائج د‏‏ی ترتیب نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی خاطر اپنے درجہ بندی دے طریق کار نو‏‏ں مستقل طور اُتے بہتر کردے ني‏‏‏‏ں۔ 2006 تک ، سرچ انجنہاں د‏‏ی درجہ بندی پہلے تو‏ں کدرے زیادہ اہ‏م اے ، اِنّا بڑھدا اے کہ کسی صنعت نے (" [[ایس ای او|سرچ انجن آپٹیمائزر]] " یا "SEO") د‏‏ی مدد تو‏ں ویب ڈویلپرز نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تلاش د‏‏ی درجہ بندی نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد کيت‏ی اے تے کیس دا پورا ادارہ ایداں دے امور دے آس پاس تیار ہويا اے جو سرچ انجنہاں د‏‏ی درجہ بندی نو‏‏ں متاثر کردے نيں ، جداں میٹا ٹیگز وچ [[تجارتی مارکہ|ٹریڈ مارک]] دا استعمال۔ کچھ سرچ انجناں دے ذریعہ سرچ رینکنگ د‏‏ی فروخت نے وی لائبریرین تے صارف دے حامیاں وچ تنازع پیدا کر دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xOk3EIUW9VgC|title=Planet Google: One Company's Audacious Plan to Organize Everything We Know|last=Stross|first=Randall|date=22 September 2009|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4165-4696-2|access-date=9 December 2012}}</ref> 3 جون ، 2009 نو‏‏ں [[مائیکروسافٹ|مائیکرو سافٹ]] نے اپنا نواں سرچ انجن ، [[بنگ]] شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.microsoft.com/presspass/press/2009/may09/05-28NewSearchPR.mspx|title=Microsoft's New Search at Bing.com Helps People Make Better Decisions: Decision Engine goes beyond search to help customers deal with information overload (Press Release)|publisher=Microsoft News Center|date=May 28, 2009|accessdate=May 29, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629120855/http://www.microsoft.com/presspass/press/2009/may09/05-28NewSearchPR.mspx|archivedate=June 29, 2011}}</ref> اگلے مہینے مائیکروسافٹ تے [[یاہو!]] بنگ نے اک معاہدے دا اعلان کيتا جس وچ بنگ یاہو نو‏‏ں طاقت دے گا ! تلاش کرن ۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8174763.stm "Microsoft and Yahoo seal web deal"], ''BBC Mobile News'', July 29, 2009.</ref> === فائل شیئرنگ === انٹرنیٹ دے آغاز تو‏ں پہلے ہی کمپیوٹر نیٹ ورکس اُتے وسائل یا فائل شیئرنگ اک اہ‏م سرگرمی رہی اے تے اسنو‏ں مختلف طریقےآں تو‏ں سپورٹ کيتا گیا سی جنہاں وچ بلیٹن بورڈ سسٹم (1978) ، یوزنٹ (1980) ، کیرمٹ (1981) تے بہت سارے شامل ني‏‏‏‏ں۔ انٹرنیٹ اُتے استعمال دے [[فائل منتقلی پروٹوکول|ل]] The [[فائل منتقلی پروٹوکول|فائل ٹرانسفر پروٹوکول]] (ایف ٹی پی) نو‏‏ں 1985 وچ معیاری بنایا گیا سی تے اج وی استعمال وچ ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.ietf.org/rfc/rfc0959.txt RFC 765: File Transfer Protocol (FTP)], J. Postel and J. Reynolds, ISI, October 1985</ref> آلات د‏‏ی اک قسم وی شامل صارفین د‏‏ی فائلاں نو‏‏ں دریافت وچ مدد کيت‏ی طرف FTP دے استعمال وچ مدد دے لئی تیار کیتے گئے اوہ ٹرانسفر کرنا چاہن، وائڈ ایریا انفارمیشن سرور 1991 وچ (WAIS) گوفر 1991 وچ ، آرچی 1991 وچ ، ویرونیکا 1992 وچ Jughead 1993 وچ ، 1988 وچ انٹرنیٹ ریلے چیٹ (IRC) تے آخر کار 1991 وچ ویب ڈائریکٹریز تے [[سرچ انجن|ویب سرچ انجناں دے]] نال [[ورلڈ وائڈ ویب]] (WWW)۔ 1999 وچ ، نیپسٹر پیئر ٹو پیئر دا پہلا فائل شیئرنگ سسٹم بن گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/reliabledistribu0000birm|title=Reliable Distributed Systems: Technologies, Web Services, and Applications|last=Kenneth P. Birman|date=2005-03-25|publisher=Springer-Verlag New York Incorporated|isbn=978-0-387-21509-9|page=[https://archive.org/details/reliabledistribu0000birm/page/532 532]|access-date=2012-01-20|url-access=registration}}</ref> نیپسٹر نے انڈیکسنگ تے اسيں مرتبہ د‏‏ی دریافت دے لئی اک مرکزی سرور دا استعمال کيتا ، لیکن فائلاں د‏‏ی اسٹوریج تے ٹرانسفر نو‏‏ں وکندریقرت کر دتا گیا۔ متعدد پیر-پیر پیر فائل شیئرنگ پروگرام تے خدمات جس د‏‏ی مختلف سطحاں اُتے وکندریقریت تے نامعلوم شناخت شامل نئيں اے ، انہاں وچ شامل نيں: 2000 وچ Gnutella ، eDonkey2000 تے فرینائٹ ، 2001 وچ فاسٹ ٹریک ، کزا ، لیمویر تے بٹ ٹورنٹ تے 2003 وچ زہر ۔ یہ تمام ٹولز عام مقصد دے نيں تے مختلف قسم دے مواد دا اشتراک کرنے دے لئی استعمال ہوسکدے نيں ، لیکن میوزک فائلاں ، سافٹ وئیر تے بعد وچ فلماں تے ویڈیوز د‏‏ی شیئرنگ اہ‏م استعمال ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں کہ اس وچو‏ں کچھ حص legalہ قانونی اے ، وڈے حصے نئيں ني‏‏‏‏ں۔ قانونی مقدماں تے ہور قانونی اعمال Napster دے 2001 وچ eDonkey2000 2005 وچ پیدا ہونے والے، Kazaa 2006 وچ 2010 وچ بند ہوئے یا انہاں د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں مرکوز کرنے تے Limewire.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://w2.eff.org/IP/P2P/p2p_copyright_wp.php|title=EFF: What Peer-to-Peer Developers Need to Know about Copyright Law|publisher=W2.eff.org|accessdate=2012-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115034129/http://w2.eff.org/IP/P2P/p2p_copyright_wp.php|archivedate=January 15, 2012}}</ref> سمندری ڈاکو بے ، جو 2003 وچ سویڈن وچ قائم کيتا گیا سی ، 2009 تے 2010 وچ مقدمے د‏‏ی سماعت تے اپیل دے باوجود جاری اے جس دے نتیجے وچ اس دے متعدد بانیاں دے لئی جیل د‏‏ی شرائط تے وڈے جرمانے عائد کیتے گئے سن ۔ اک طرف [[فکری ملکیت|دانشورانہ املاک]] د‏‏ی چوری دے الزامات تے دوسری طرف سنسرشپ دے الزامات دے نال فائل شیئرنگ متنازع تے متنازع ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2003/09/18/opinion/polls/main573990.shtml "Poll: Young Say File Sharing OK"], Bootie Cosgrove-Mather, ''CBS News'', 11 February 2009</ref> === ڈاٹ کم دا بلبلا === اچانک دنیا بھر وچ لکھاں تک پہنچنے د‏‏ی کم قیمت تے انہاں لوکاں دے بیچنے یا سننے دا امکان ايس‏ے لمحے وچ پہنچیا جدو‏ں انہاں نے اشتہار بازی ، میل آرڈر سیلز ، [[گاہکاں تو‏ں تعلقات د‏‏ی نظامت|کسٹمر ریلیشنش مینجمنٹ]] تے بہت سارے وچ بزنس ڈوما نو‏‏ں ختم کرنے دا وعدہ کيتا۔ علاقےآں. ویب اک نويں قاتل ایپ سی۔ جو غیر منسلک خریداراں تے بیچنے والےآں نو‏‏ں بغیر کسی قیمت تے کم لاگت دے طریقےآں تو‏ں اکٹھا کرسکدی ا‏‏ے۔ دنیا بھر دے تاجراں نے نويں کاروباری ماڈلز تیار کيتیاں تے اپنے نیڑےی وینچر کیپٹلسٹ دے پاس پہنچ گئے ۔ اگرچہ کچھ نويں کاروباری افراد دے پاس کاروبار تے اقتصادیات وچ تجربہ سی ، لیکن اکثریت صرف خیالات رکھنے والے افراد کيت‏ی سی تے انہاں نے راجگڑھ د‏‏ی آمد نو‏‏ں تدبر دے نال منظم نئيں کيتا۔ ہور برآں ، بوہت سارے ڈاٹ کم دے کاروباری منصوبےآں د‏‏ی پیش گوئی اس قیاس اُتے کيتی گئی سی کہ انٹرنیٹ دے استعمال تو‏ں اوہ موجودہ کاروباراں دے تقسیم چینلز نو‏‏ں نظرانداز کرن گے لہذا انہاں دا مقابلہ نئيں کرنا پئے گا۔ جدو‏ں مضبوط کاروباری برانڈز دے نال قائم کاروباری ادارےآں نے اپنی انٹرنیٹ موجودگی تیار کيتی ، تاں ایہ امیداں بکھر گئياں تے نويں آنے والے وڈے ، زیادہ قائم کاروباراں دے زیر اثر بازاراں وچ جانے د‏‏ی کوشش کرنے چھڈ گئے۔ بوہت سارے لوکاں وچ ایسا کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں سی۔ ڈاٹ کم کم دا بلبلہ مارچ 2000 وچ پھٹا ، جس وچ 10 ہفتہ <ref>[http://bigcharts.marketwatch.com/historical/default.asp?detect=1&symbol=NASDAQ&close_date=3%2F10%2F00&x=34&y=12 Nasdaq peak of 5,048.62] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111145523/http://bigcharts.marketwatch.com/historical/default.asp?detect=1&symbol=NASDAQ&close_date=3%2F10%2F00&x=34&y=12 |date=2017-11-11 }}</ref> (5،132.52 انٹرا ڈے) اُتے مشتمل ٹکنالوجی ہیوی [[نیزڈیک|نیس ڈیک کمپوزٹ]] انڈیکس 5،048.62 اُتے پہنچ گیا ، جو اس تو‏ں اک سال پہلے ہی اس د‏ی قیمت تو‏ں دگنا ا‏‏ے۔ 2001 تک ، بلبلا د‏‏ی افزائش پوری رفتار تو‏ں چل رہی سی۔ ڈاٹ کم د‏‏ی اکثریت نے اپنے منصوبے تے آئی پی او کیپٹل نو‏‏ں جلانے دے بعد ، بغیر کسی منافع دے اکثر تجارت ختم کردتی سی۔ لیکن اس دے باوجود ، انٹرنیٹ ترقی کردا رہندا اے ، جو تجارت دے ذریعہ کارفرما اے ، آن لائن معلومات تے علم تے سوشل نیٹ ورکنگ د‏‏ی بہت زیادہ مقدار ا‏‏ے۔ === موبائل فون تے انٹرنیٹ === انٹرنیٹ کنیکٹیویٹی والا پہلا موبائل فون نوکیا 9000 کمیونیکیٹر سی ، جسنو‏ں 1996 وچ فن لینڈ وچ لانچ کيتا گیا سی۔ موبائل فون اُتے انٹرنیٹ خدمات تک رسائی د‏‏ی عملداری اس وقت تک محدود سی جدو‏ں تک کہ اس ماڈل تو‏ں قیمتاں کم نہ ہاں تے نیٹ ورک مہیا کرنے والےآں نے فونز اُتے آسانی تو‏ں قابل رسائی سسٹم تے خدمات تیار کرنا شروع کر دتیاں۔ جاپان وچ NTT ڈوکومو نے 1999 وچ پہلی موبائل انٹرنیٹ سروس ، آئی-موڈ ، دا آغاز کيتا سی تے اسنو‏ں موبائل فون انٹرنیٹ خدمات د‏‏ی پیدائش سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2001 وچ ، ریسرچ انہاں موشن (اب بلیک بیری لمیٹڈ ) دے ذریعہ اپنے بلیک بیری پروڈکٹ دے لئی موبائل فون ای میل دا نظام امریکا وچ لانچ کيتا گیا۔ چھوٹی اسکرین تے چھوٹے کیپیڈ تے موبائل فون دے اک ہتھ والے آپریشن نو‏‏ں موثر استعمال کرنے دے لئی ، موبائل ڈیوائسز ، وائرلیس ایپلیکیشن پروٹوکول (WAP) دے لئی اک مخصوص دستاویز تے نیٹ ورکنگ ماڈل تشکیل دتا گیا۔ زیادہ تر موبائل ڈیوائس انٹرنیٹ خدمات WAP دا استعمال کردے ہوئے کم کردی ني‏‏‏‏ں۔ موبائل فون خدمات د‏‏ی ترقی ابتدائی طور اُتے جاپان ، جنوبی کوریا تے تائیوان دے نال بنیادی طور اُتے ایشیئن رجحان سی جس وچ بہت جلد اپنے انٹرنیٹ صارفین نو‏‏ں پی سی د‏‏ی بجائے فون دے ذریعہ وسائل تک رسائی حاصل کرنے دا پتہ چلا۔ ترقی پزیر ملکاں نے اس دے بعد ہندوستان ، جنوبی افریقہ ، کینیا ، فلپائن تے پاکستان دے نال ایہ اطلاع دتی کہ انہاں دے گھریلو صارفین نے اکثریت پی سی د‏‏ی بجائے موبائل فون تو‏ں انٹرنیٹ تک رسائی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ دے یوروپی تے شمالی امریکا دے استعمال پرسنل کمپیوٹرز د‏‏ی اک وڈی وڈی بنیاد تو‏ں متاثر ہويا سی تے موبائل فون انٹرنیٹ تک رسائی وچ بتدریج اضافہ ہويا سی ، لیکن بیشتر مغربی ملکاں وچ 20-30 تو‏ں 30 فیصد تک قومی سطح تک پہنچ گیا سی۔ <ref name="DasguptaLall2001">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4v-04WJ4UBEC|title=Policy Reform, Economic Growth, and the Digital Divide: An Econometric Analysis|last=Susmita Dasgupta|last2=Somik V. Lall|last3=David Wheeler|publisher=World Bank Publications|year=2001|pages=1–3|id=GGKEY:YLS5GEUEBAR|access-date=11 February 2013}}</ref> ایہ پار 2008 وچ ہوئی ، جدو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ انٹرنیٹ تک رسائی والے آلات پرسنل کمپیوٹرز دے مقابلے وچ موبائل فون سن ۔ ترقی پزیر دنیا دے بہت سارے حصےآں وچ ، ایہ تناسب اک پی سی صارف دے لئی 10 موبائل فون صارفین دے برابر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=GSM and UMTS, The Creation of Global Mobile Communications|last=Hillebrand|first=Friedhelm|publisher=John Wiley & Sons|year=2002|isbn=978-0-470-84322-2|editor-last=Hillebrand|editor-first=Friedhelm}}</ref> == ویب ٹیکنالوجیز == [[ویب صفحہ|ویب صفحات]] نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے [[ایچ ٹی ایم ایل|ہائپر ٹیکسٹ مارک اپ لینگویج]] (HTML) اُتے مبنی ساختی دستاویزات دے طور اُتے تصور کيتا گیا سی جو [[تصویر|تصاویر]] ، [[ویڈیو]] تے دوسرے مواد تک رسائی د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ صفحے وچ موجود [[ہائپرلنک|ہائپر لنکس]] صارفین نو‏‏ں دوسرے صفحات اُتے تشریف لے جانے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ابتدائی براؤزرز وچ ، تصاویر نو‏‏ں اک علاحدہ "مددگار" ایپلی کیشن وچ کھولیا گیا۔ مارک اینڈریسن دے 1993 وچ موسیک تے 1994 نیٹسکیپ <ref name="W3.org"/> نے غیر تکنیکی صارفین دے لئی مخلوط متن تے تصاویر پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ایچ ٹی ایم ایل تیار ہويا ، جس دے نتیجے وچ [[ایچ ٹی ایم ایل|ایچ ٹی ایم ایل 4 دا آغاز ہويا]] جس نے [[سی ایس ایس]] اسٹائلنگ دے وڈے عناصر نو‏‏ں متعارف کرایا تے ، بعد وچ ، توسیع وچ براؤزر کوڈ نو‏‏ں کال کرنے د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی گئی تے اک سٹرکچرڈ انداز (اے جے اے ایکس ) وچ سرورز تو‏ں مواد طلب کيتا گیا۔ == ہسٹوریگرافی == انٹرنیٹ د‏‏ی ترقی د‏‏ی [[تریخ نگاری]] د‏‏ی فراہمی وچ تقریبا ناقابل تسخیر مسائل ني‏‏‏‏ں۔ ڈیجیٹائزیشن دا عمل عمومی طور اُتے تاریخی نگاری تے خاص طور اُتے تاریخی مواصلات د‏‏ی تحقیق دے لئی اک دوہرے چیلنج د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ابتدائی پیشرفتاں د‏‏ی دستاویزی دستاویز وچ دشواری دا احساس جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انٹرنیٹ ہويا ، اقتباس تو‏ں جمع کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{quote|"ارپنیٹ مدت کچھ اچھی طرح تو‏ں دستاویزی اے کیونجے کارپوریشن انچارج - [[بی بی این ٹیکنالوجیز|بی بی این]] نے اک جسمانی ریکارڈ چھڈیا ا‏‏ے۔ [[این ایس ایف نیٹ]] دور وچ منتقل ہُندا ہويا ، ایہ اک غیرمعمولی طور اُتے وکندریقرت عمل بن گیا۔ لوکاں وچ ریکارڈ موجود اے تہہ خاناں وچ ، خفیہ خاناں وچ … بہت کچھ جو ہويا اوہ زبانی طور اُتے تے انفرادی اعتماد د‏‏ی بنیاد اُتے کيتا گیا۔|[[ڈوگ گال]] (2007)<ref>{{cite news | title=An Internet Pioneer Ponders the Next Revolution | work=Illuminating the net's Dark Ages | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/6959034.stm | accessdate=February 26, 2008 | date=August 23, 2007 | first=Colin | last=Barras}}</ref>}} == ہور ویکھو == {{Wikipedia books|Internet}}{{Div col}} * [[History of hypertext]] * [[History of telecommunication]] * [[History of the Internet in Sweden]] * [[Index of Internet-related articles]] * [[Internet activism]] * [[جالبینی مراقبت]] * [[List of Internet pioneers]] * [[MH & xmh: Email for Users & Programmers]] * [[Nerds 2.0.1|Nerds 2.0.1: A Brief History of the Internet]] * [[On the Internet, nobody knows you're a dog]] * [[Outline of the Internet]] {{Div col end}} == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/howwebwasbornsto00gill|title=How the Web was Born: The Story of the World Wide Web|last=Gillies|first=James|last2=Cailliau|first2=Robert|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=0-19-286207-3|location=New York|ref=harv|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=RLKxSvCBQZcC|title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins Of The Internet|last=Hafner|first=Katie|last2=Lyon|first2=Matthew|publisher=Touchstone|year=1998|isbn=978-0-684-83267-8|location=New York|ref=harv|author-link=Katie Hafner|orig-year=1996}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/inventinginterne00abba|title=Inventing the Internet|last=Abbate|first=Janet|publisher=MIT Press|year=1999|isbn=978-0-262-01172-3|location=Cambridge, Massachusetts|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=http://www.netvalley.com/archives/mirrors/cerf-how-inet.html|title=How the Internet Came to Be|last=Cerf|first=Vinton|year=1993}} * {{حوالہ کتاب|title=A history of the Internet and the digital future|last=Ryan|first=Johnny|publisher=Reaktion Books|year=2010|isbn=978-1-86189-777-0|location=London, England}} * Thomas Greene; Larry James Landweber; George Strawn (2003). "A Brief History of NSF and the Internet". National Science Foundation. Cite journal requires |journal= (help) == باہرلے جوڑ == * [http://www.computerhistory.org/exhibits/internet_history/ انٹرنیٹ ہسٹری ٹائم لائن] - کمپیوٹر ہسٹری میوزیم * [http://www.isoc.org/internet/history/ انٹرنیٹ د‏‏ی تریخ] - انٹرنیٹ سوسائٹی * [http://www.zakon.org/robert/internet/timeline/ ہوبس دا انٹرنیٹ ٹائم لائن 12] * [https://www.youtube.com/watch?v=9hIQjrMHTv4 ''انٹرنیٹ د‏‏ی تریخ''] ، اک مختصر متحرک فلم (2009) * {{Curlie|Computers/Internet/History/}} {{Telecommunications}} [[گٹھ:کمپيوٹنگ د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:انٹرنیٹ نگرانی]] [[گٹھ:امریکی ایجادات]] [[گٹھ:تریخ انٹرنیٹ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] g4tvjxm7i72917v7frl11b9zalakjf5 0 91152 709209 707737 2026-08-08T21:51:56Z ~2026-43703-68 44905 /* حوالے */ 709209 wikitext text/x-wiki [[حیاتیات]] وچ '''آبادی وچ اضافہ''' (Population growth) [[آبادی]] وچ افراد د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ا‏‏ے۔ عالمی انسانی آبادی وچ سالانہ اضافہ تقریبا 75 ملین یا ہر سال 1.1 فیصد دے مترادف ا‏‏ے۔ [[عالمی آبادی]] [[1800ء]] تو‏ں [[2012ء]] تک 1 بلین تو‏ں ودھ ک‏ے 7 بلین ہوئے گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|last1=Population Reference Bureau|title=2013 World Population Factsheet|url=http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|website=www.pbr.org|publisher=Population Reference Bureau|accessdate=5 December 2014|archive-date=18 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218233032/http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|dead-url=yes}}</ref> {| class="wikitable" style="float: left; clear:right; margin-left: 10px" ! colspan=3 align="center" style="background-color: #cfb;" | آبادی<ref name=hesa2011>7. miljardis ihminen, Helsingin Sanomat editor Mr Timo Paukku 5.9.2011 D1 {{Fi icon}}</ref> |- ! style="background-color: #cfb;" | سال بیت چکے ! style="background-color: #cfb;" | سال ! style="background-color: #cfb;" | بلین |---- | align="left" | - || 1800 || align="left"| 1 |---- | align="left" | 127 || 1927 || align="left"| 2 |---- | align="left" | 33 || 1960 || align="left"| 3 |---- | align="left" | 14 || 1974 || align="left"| 4 |---- | align="left" | 13 || 1987 || align="left"| 5 |---- | align="left" | 12 || 1999 || align="left"| 6 |---- | align="left" | 12 || 2011 || align="left"| 7 |---- | align="left" | ''14'' || ''2025''* || align="left"| 8 |---- | align="left" | ''18'' || ''2043''* || align="left"| 9 |---- | align="left" | ''40'' || ''2083''* || align="left"| 10 |---- | align="left" colspan=3 | <small>* UNFPA <br />United Nations Population Fund<br /> estimate 31. اکتوبر 2011 </small> |} == اضافہ بلحاظ ملک == {| class="wikitable sortable" |+ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آبادی والے ملکاں د‏‏ی شرح اضافہ |- !درجہ !ملک !آبادی <br />2010 !آبادی <br />1990 !اضافہ (%)<br />1990–2010 |- | | {{noflag}} دنیا | align="right"|6,895,889,000 | align="right"|5,306,425,000 | align="right"|30.0% |- | 1 | {{flag|China}} | align="right"|1,341,335,000 | align="right"|1,145,195,000 | align="right"|17.1% |- | 2 | {{flag|India}} | align="right"|1,224,614,000 | align="right"|873,785,000 | align="right"|40.2% |- | 3 | {{flag|United States}} | align="right"|310,384,000 | align="right"|253,339,000 | align="right"|22.5% |- | 4 | {{flag|Indonesia}} | align="right"|239,871,000 | align="right"|184,346,000 | align="right"|30.1% |- | 5 | {{flag|Brazil}} | align="right"|194,946,000 | align="right"|149,650,000 | align="right"|30.3% |- | 6 | {{flag|Pakistan}} | align="right"|173,593,000 | align="right"|111,845,000 | align="right"|55.3% |- | 7 | {{flag|Nigeria}} | align="right"|158,423,000 | align="right"|97,552,000 | align="right"|62.4% |- | 8 | {{flag|Bangladesh}} | align="right"|148,692,000 | align="right"|105,256,000 | align="right"|41.3% |- | 9 | {{flag|Russia}} | align="right"|142,958,000 | align="right"|148,244,000 | align="right"|-3.6% |- | 10 | {{flag|Japan}} | align="right"|128,057,000 | align="right"|122,251,000 | align="right"|4.7% |- |} {| class="wikitable sortable" |- ! مثال قوم!! 1967 آبادی!! 1990 آبادی!! 1994 آبادی!! 2002 آبادی!! 2008 آبادی!! متوقع زندگی سالاں وچ (2008)!! کل آبادی وچ اضافہ 1960 تا 2007–2011 |- |[[ارتریا]]* || N/A* ||N/A*|| 3,437,000<ref name="collins student atlas" /> ||4,298,269 || 5,673,520<ref>url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf</ref> || 61<ref name="ModernSchool">'Modern School Atlas (96th edition)', ISBN 978-1-84907-013-3.</ref><ref name="ModernSchool" />||2,236,520 |- | [[ایتھوپیا]]* ||23,457,000*<ref name="ReferenceOxford Atlas">The British Oxford economic atlas of the World 4th edition, ISBN 0-19-894107-2</ref>||50,974,000* <ref name="ReferenceC">The British Collins Atlas of the World, the 1993 edition, ISBN 0-00-448038-4</ref> || 54,939,000<ref name="collins student atlas">The British ''Collins Longman Student Atlas'', the 1996 and in 1998 publications, ISBN 978-0-00-448879-0 for the 1998 edition, ISBN 0-00-448365-0 for the 1996 edition</ref> || 67,673,031(2003) ||79,221,000<ref name="csa.gov.et">{{Cite web |title=Ethiopia Central Statistics Office -- Population Projection for mid-2008 |url=http://www.csa.gov.et/surveys/National%20statistics/national%20statistics%202007/Population.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2008-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118230429/http://www.csa.gov.et/surveys/National%20statistics/national%20statistics%202007/Population.pdf |dead-url=yes }}</ref> || 55<ref name="ModernSchool" />|| 55,764,000 |- | [[سوڈان]]**||14,355,000**<ref name="ReferenceOxford Atlas" /> ||25,204,000** <ref name="ReferenceC" /> || 27,361,000**<ref name="collins student atlas" /> || 38,114,160 (2003)** || 42,272,000**<ref>{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs}}</ref> || 50**<ref name="ModernSchool" />|| 27,917,000 |- | [[چاڈ]] ||3,410,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" /> ||5,679,000<ref name="ReferenceC" /> || 6,183,000<ref name="collins student atlas" /> ||9,253,493(2003) ||10,329,208 (2009)<ref name="cia" /> || 47<ref name="ModernSchool" />|| 6,919,205 |- | [[نائجر]]||3,546,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||7,732,000<ref name="ReferenceC" /> || 8,846,000<ref name="collins student atlas" /> || 10,790,352 (2001) || 15,306,252 (2009)<ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=CIA |publisher=[[کتاب حقائق عالم]] |title=Niger |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html |year=2009 |accessdate=January 10, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || 44<ref name="ModernSchool" />|| 11,760,252 |- |[[نائجیریا]]||61,450,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||88,500,000<ref name="ReferenceC" /> ||108,467,000<ref name="collins student atlas" /> ||129,934,911||158,259,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009">{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> || 47<ref name="ModernSchool" />|| 96,809,000 |- |[[مالی]]||4,745,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||8,156,000,<ref name="ReferenceC" /> ||10,462,000<ref name="collins student atlas" />||11,340,480||14,517,176(2010).<ref name=census>{{cite web|url=http://instat.gov.ml/voir_actu.aspx?lactu=44|title=Mali preliminary 2009 census|publisher=Institut National de la Statistique|accessdate=January 12, 2010|archive-date=April 18, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418055748/http://instat.gov.ml/voir_actu.aspx?lactu=44|dead-url=yes}}</ref> || 50<ref name="ModernSchool" />|| 9,772,176 |- | [[موریتانیہ]] ||1,050,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" /> ||2,025,000 <ref name="ReferenceC" /> || 2,211,000<ref name="collins student atlas" /> ||2,667,859 (2003) ||3,291,000 (2009)<ref name="cia" /> || 54<ref name="ModernSchool" />|| 2,241,000 |- | [[سینیگال]]||3,607,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||7,327,000<ref name="ReferenceC" /> ||8,102,000<ref name="collins student atlas" /> ||9,967,215||13,711,597 (2009)<ref>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=CIA |publisher=[[کتاب حقائق عالم]] |title=Senegal |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html |year=2009 |accessdate=January 10, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183736/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || 57<ref name="ModernSchool" />|| 10,104,597 |- |[[گیمبیا]]||343,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||861,000<ref name="ReferenceC" /> ||1,081,000<ref name="collins student atlas" /> ||1,367,124 (2000)||1,705,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> || 55<ref name="ModernSchool" />|| 1,362,000 |- | [[الجزائر]] || 11,833,126 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 25,012,000<ref name="ReferenceC" /> || 27,325,000 <ref name="collins student atlas" /> || 32,818,500 (2003) ||34,895,000<ref name="csa.gov.et" /><ref name=unpop>{{cite journal|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2010/wpp2010_text_tables.pdf |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |format=PDF |publisher=United Nations |author=Department of Economic and Social Affairs Population Division |year=2010 |accessdate=2009-03-12 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501105501/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2010/wpp2010_text_tables.pdf |archivedate=May 1, 2011}}</ref> || 74<ref name="ModernSchool" />|| 23,061,874 |- | [[جمہوری جمہوریہ کانگو]]/زایر|| 16,353,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 35,562,000<ref name="ReferenceC" /> || 42,552,000<ref name="collins student atlas" /> || 55,225,478 (2003) || 70,916,439 <ref name="csa.gov.et" /><ref name="cia.govx">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html The World Factbook- Congo, Democratic Republic of the.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102221917/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |date=2021-01-02 }} Central Intelligence Agency.</ref> || 54<ref name="ModernSchool" />|| 54,563,439 |- | [[مصر]] || 30,083,419 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 53,153,000<ref name="ReferenceC" /> || 58,326,000<ref name="collins student atlas" /> || 70,712,345 (2003) || 79,089,650 <ref name="csa.gov.et" /><ref name=popclock /><ref name=popclock>{{cite web |url=http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=&lname= |title=Central Agency for Population Mobilisation and Statistics&nbsp;— Population Clock (July 2008) |publisher=Msrintranet.capmas.gov.eg |date= |accessdate=2010-08-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183713/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=&lname=%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> || 72<ref name="ModernSchool" />|| 49,006,231 |- | [[رے یونیاں]] (فرانسیسی کالونی/سمندر پار محکمہ)||418,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| N/A<ref name="ReferenceC" /> ||N/A<ref name="collins student atlas" /> || 720,934 (2003)|| 827,000 (2009) <ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> || N/A<ref name="ModernSchool" />|| 409,000 |- | [[فاک لینڈ جزیرے]] (مملکت متحدہ علاقہ)||2,500<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| N/A<ref name="ReferenceC" /> || N/A<ref name="collins student atlas" /> || 2,967 (2003) || 3,140(2010)<ref name=cia>{{cite web |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fk.html |title = Falkland Islands (Islas Malvinas) |work = The World Factbook |publisher = CIA |accessdate = 5 March 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224183719/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fk.html%20 |archivedate = 2018-12-24 |url-status = live }}</ref> || N/A<ref name="ModernSchool" />|| 640 |- | [[چلی]]||8,935,500<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||13,173,000<ref name="ReferenceC" /> || 13,994,000<ref name="collins student atlas" /> || 15,116,435 || 17,224,200 (2011) || 77<ref name="ModernSchool" />|| 8,288,700 |- | [[کولمبیا]]||19,191,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 32,987,000<ref name="ReferenceC" /> || 34,520,000<ref name="collins student atlas" /> || 41,088,227 || 45,925,397(2010)<ref name="DANE clock">{{cite web |url=http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |title=Departamento Administrativo Nacional de Estadística |publisher=Dane.gov.co |date= |accessdate=2010-08-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183725/https://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || 73<ref name="ModernSchool" />|| 26,734,397 |- | [[برازیل]]||85,655,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||150,368,000<ref name="ReferenceC" /> ||153,725,000<ref name="collins student atlas" /> || 174,468,575 (2000) || 190,732,694(2010) <ref>IBGE. [http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1766&id_pagina=1 Censo 2010: população do Brasil é de 190.732.694 pessoas].</ref> || 72<ref name="ModernSchool" />|| 105,077,694 |- | [[میکسیکو]]||45,671,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 86,154,000<ref name="ReferenceC" /> || 93,008,000<ref name="collins student atlas" /> || 103,400,165 (2000)||112,322,757(2010)<ref name="INEGI 2010 Census Statistics">{{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 Census Statistics |publisher=inegi.org.mx |accessdate=2010-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184924/https://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp%20 |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> || 76<ref name="ModernSchool" />|| 66,651,757 |- | [[فجی]] ||476,727 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 765,000<ref name="ReferenceC" /> ||771,000<ref name="collins student atlas" /> || 844,330 (2001) || 849,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> (2010) || 70<ref name="ModernSchool" />|| 372,273 |- | [[ناورو]]||6,050(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,000<ref name="ReferenceC" /> ||N/A<ref name="collins student atlas" /> ||12,329 ||9,322 (2011)<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=[[کتاب حقائق عالم]] |title=Nauru |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html |year=2011 |accessdate=12 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183733/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || N/A<ref name="ModernSchool" />|| 3,272 |- | [[جمیکا]] ||1,876,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 2,420,000<ref name="ReferenceC" /> || 2,429,000<ref name="collins student atlas" /> || 2,695,867 (2003)|| 2,847,232<ref name="cia.gov1">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html|title=The World Factbook|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-05-15|url-status=live}}</ref>(2010) || 74<ref name="ModernSchool" />|| 971,232 |- | [[آسٹریلیا]] ||11,540,764 (1964)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 17,086,000<ref name="ReferenceC" /> || 17,843,000<ref name="collins student atlas" /> || 19,546,792 (2003)||{{formatnum:{{#expr: 22579660 + (86400 / 97) * {{Age in days|2011|4|12}} round 0}}}}<!-- AUTOUPDATES DAILY at 09:30 UTC, Australia pop clock adds 1 person every 97 seconds --><ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=[[Australian Bureau of Statistics]] website|publisher=Commonwealth of Australia|accessdate=12 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184915/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|archivedate=2019-01-05|url-status=live}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> (2010) || 82<ref name="ModernSchool" />|| 10,066,508 |- | [[البانیا]] ||1,965,500(1964)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 3,250,000<ref name="ReferenceC" /> || 3,414,000<ref name="collins student atlas" /> || 3,510,484 ||2,986,952 (July 2010 est.)<ref name=cia /><ref>{{cite web|url=http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AL&hl=en&dl=en|title=IFs Forecast – Version 7.00-Google Public Data Explorer|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183737/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AL&hl=en&dl=en|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-05-15|url-status=live}}</ref> (2010) || 78<ref name="ModernSchool" />||1,021,452 |- | [[پولینڈ]]||31,944,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||38,180,000<ref name="ReferenceC" /> ||38,554,000<ref name="collins student atlas" /> || 38,626,349 (2001)||38,192,000(2010)<ref>{{cite web|url=http://wiadomosci.wp.pl/kat,1347,title,Wzrasta-liczba-ludnosci-Polski,wid,12502858,wiadomosc.html |title=Wzrasta liczba ludności Polski – Wiadomości – WP.PL |publisher=Wiadomosci.wp.pl |date=2010-07-23 |accessdate=2010-07-27}}</ref> || 75<ref name="ModernSchool" />|| 6,248,000 |- | [[ہنگری]]||10,212,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,553,000<ref name="ReferenceC" /> ||10,261,000<ref name="collins student atlas" /> || 10,106,017 ||9,979,000(2010)<ref name="KSH">[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_evkozi/e_wdsd001a.html Hungarian Central Statistical Office]. Retrieved 25 July 2010.</ref> || 73<ref name="ModernSchool" />|| -142,000 |- | [[بلغاریہ]]||8,226,564(1965)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||8,980,000<ref name="ReferenceC" /> ||8,443,000<ref name="collins student atlas" /> ||7,707,495(2000)||7,351,234 (2011)<ref>http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011pr.pdf</ref> || 73<ref name="ModernSchool" />|| -875,330 |- | [[مملکت متحدہ]]/مملکت متحدہ/برطانیہ عظمی || 55,068,000 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 57,411,000<ref name="ReferenceC" /> || 58,091,000<ref name="collins student atlas" /> ||58,789,194 || 62,008,048 (2010)<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Total population at 1&nbsp;January |publisher=Eurostat |date=11 March 2011 |accessdate=29 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183732/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || 79<ref name="ModernSchool" />|| 7,020,048 |- | [[جمہوریہ آئرلینڈ]]/آئرش جمہوریہ/آئر لینڈ||2,884,002(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 3,503,000<ref name="ReferenceC" /> || 3,571,000<ref name="collins student atlas" /> ||3,840,838 (2000)|| 4,470,700 <ref name="europa1">{{cite web |url=http://www.cso.ie/releasespublications/documents/population/current/popmig.pdf |title=CSO – Population and Migration Estimates April 2010 |format=PDF |date=September 2010 |accessdate=21 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183719/https://www.cso.ie/releasespublications/documents/population/current/popmig.pdf |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> (2010) || 78<ref name="ModernSchool" />|| 1,586,698 |- | [[چین]]/چین||720,000,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 1,139,060,000<ref name="ReferenceC" /> ||1,208,841,000<ref name="collins student atlas" /> || 1,286,975,468 (2004)|| 1,339,724,852(2010)<ref name="Census2010">[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census]</ref> || 73<ref name="ModernSchool" />|| 619,724,852 |- | [[جاپان]]*** ||98,274,961(1965)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||123,537,000<ref name="ReferenceC" /> ||124,961,000<ref name="collins student atlas" /> ||127,333,002||127,420,000 (2010)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm|title=Statistics Bureau Home Page/Population Estimates Monthly Report|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183741/http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-05-15|url-status=live}}</ref> || 82<ref name="ModernSchool" />|| 28,123,865 |- | [[جزائر ریوکیو]] *** ||934,176(1965)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A||N/A||N/A||N/A||N/A||N/A |- | [[بھارت]]#||511,115,000<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||843,931,000<ref name="ReferenceC" /> ||918,570,000<ref name="collins student atlas" /> ||1,028,610,328 (2001) || 1,210,193,422(2011)<ref name="pop">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|title=Provisional Population Totals – Census 2011|work=|publisher=Indian Census Bureau 2011|accessdate=2011-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183749/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> || 69<ref name="ModernSchool" />|| 699,078,422 |- | [[سنگاپور]]||1,956,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||3,003,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||2,930,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||4,452,732 (2002)||5,076,700(2010)<ref name="حوالہ 3">{{cite journal |url=http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |title=Time Series on Population (Mid-Year Estimates) |version=31 Aug 2010 |publisher=Statistics Singapore |year=2010 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181224183715/https://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html |archivedate=24 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |date=21 February 2009 }}</ref> || 82 (2008)<ref name="ModernSchool" />||3,120,700 |- | [[سکم]]#||183,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A||N/A||N/A||N/A||N/A||N/A |- | [[موناکو]]||24,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||29,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||31,842 (2000)||35,586<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mn.html Monaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612210754/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mn.html |date=2007-06-12 }}, [[کتاب حقائق عالم]], [[سی آئی اے]]. Retrieved 7 June 2010.</ref> (2010) || (2008)<ref name="ModernSchool" />||1,586 |- | [[یونان]]||8,716,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,123,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||10,426,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||10,964,020(2001)<ref name="2001census">{{Cite web |1= |publisher=National Statistical Service of Greece: Population census of 18 March 2001 |url=http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_09_TB_DC_01_01_Y.pdf |title=Πίνακας 1. Πληθυσμός κατά φύλο και ηλικία'' |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325012639/http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_09_TB_DC_01_01_Y.pdf |archivedate=2009-03-25 |access-date=2016-05-15 |url-status=dead}}</ref>|| 11,305,118(2011)<ref name="Eurostat">{{Cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |title=Total population |publisher=[[Eurostat]] |date=1 January 2010 |accessdate=8 January 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184920/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1%20 |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| 2,589,118 |- | [[فارو جزیرے]]||38,000 (1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A(1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||46,345 (2000)||48,917(2010) <ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201062109/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya |date=2011-12-01 }} (Faroese)</ref> || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />||18,917 |- | [[لیختینستائن]]||20,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||29,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||33,307(2000)|| 35,789(2009)<ref>[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_30_juni.htm Bevölkerungsstatistik 30. Juni 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114083836/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_30_juni.htm |date=2013-11-14 }}, Landesverwaltung Liechtenstein.</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />||15,789 |- | [[جنوبی کوریا]]||29,207,856(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||42,793,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||44,453,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||48,324,000 (2003)||48,875,000(2010) <ref>{{cite web |url=http://www.index.go.kr/egams/stts/jsp/potal/stts/PO_STTS_IdxMain.jsp?idx_cd=1009&bbs=INDX_001 |title=총인구, 인구성장률 : 지표상세화면 |publisher=Index.go.kr |date= |accessdate=2010-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184927/http://www.index.go.kr/egams/stts/jsp/potal/stts/PO_STTS_IdxMain.jsp?idx_cd=1009&bbs=INDX_001%20 |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />||19,667,144 |- | [[شمالی کوریا]]||12,700,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||21,773,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||23,483,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||22,224,195 (2002)|| 24,051,218(2010)<ref name="unfpa">{{Ko icon}} {{Cite journal | url = http://news.joins.com/article/686/4109686.html | title = 한반도 인구 7천400만명 시대 임박 | publisher = United Nations | author = UNFPA | date = 2009-10-01 | accessdate = 2010-04-14| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181224183712/http://news.joins.com/article/686/4109686.html%20 | archivedate = 24 دسمبر 2018}}</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />||11,351,218 |- | [[برونائی دار السلام]]||107,200(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 266,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> ||280,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||332,844 (2001)||401,890(2011)<ref name=cia/> || 76(2008)<ref name="ModernSchool" />||306,609 |- | [[ملائیشیا]]||10,671,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||17,861,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||19,489,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 21,793,293(2002)||27,565,821(2010)<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |title=Laporan Kiraan Permulaan 2010 |publisher=Jabatan Perangkaan Malaysia |page=iii |accessdate=31 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183716/https://www.dosm.gov.my/v1/ccount12/click.php?id=2127%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />||16,894,821 |- | [[تھائی لینڈ]]||32,680,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||57,196,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||59,396,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 60,606,947(2000)<ref>{{cite web |url=http://web.nso.go.th/eng/en/pop2000/prelim_e.htm |title=Population and Housing Census 2000, National Statistical Office |publisher=Web.nso.go.th |date=2000-04-01 |accessdate=2010-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183708/http://web.nso.go.th/eng/en/pop2000/prelim_e.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>||63,878,267(2011)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://203.113.86.149/stat/pk/pk53/pk_53.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427052522/http://203.113.86.149/stat/pk/pk53/pk_53.pdf |dead-url=yes }}</ref> || (2008)<ref name="ModernSchool" />|| 31,198,267 |- | [[لبنان]]||2,520,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||2,701,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||2,915,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 3,727,703 <ref name=ciaappop>{{cite web |title=Central Intelligence Agency. March 2011 est |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-04-23 |url=http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/le.html |archive-date=2004-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040916011827/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/le.html |dead-url=yes }}</ref> (2003)||4,224,000<ref>{{Cite journal| url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf| title=World Population Prospects, Table A.1| page=17| version=2008 revision| format=PDF| publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]| year=2009| accessdate=22 September 2010}}</ref>(2009) || - (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[شام]]||5,600,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||12,116,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||13,844,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 17,585,540 (2003)||22,457,763(2011)<ref name=ciapop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |title=Central Intelligence Agency. March 2011 est |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183707/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> || -(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[بحرین]]||182,00(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||503,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||549,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||667,238 (2003)||1,234,596 <ref name="2010-census">{{cite web |title=REMARKABLE GROWTH EXPATS OUTNUMBER BAHRAINIS IN 2010 CENSUS |url=http://www.census2010.gov.bh/news/news_en26.html |publisher=Bahraini Census 2010 |accessdate=14 February 2011 |date=2010-11-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219111201/http://www.census2010.gov.bh/news/news_en26.html |archivedate=2011-02-19 |url-status=dead}}</ref> (2010) || 75(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[سری لنکا]]/سیلون|| 11,741,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||16,993,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||17,685,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||19,607,519 (2002)||20,238,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> (2009) || - (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[سویٹزرلینڈ]]||6,050,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||6.712,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||6,994,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||7,261,200 (2002)||7,866,500<ref name="Population">{{cite web|url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand.html|title=Population size and population composition|year=2010|work=Swiss Federal Statistical Office|publisher=Swiss Federal Statistical Office, Neuchâtel|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183706/https://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> (2010) || - (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[لکسمبرگ]]||335,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||381,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||401,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||439,539 (2001) ||511,840(2011)<ref>[http://www.statistiques.public.lu/fr/actualites/population/population/2011/05/20110503/index.html "Population: 511 840 habitants au 1er janvier 2011"], ''Le Portail des statistiques: Grand-Duché de Luxembourg'', 3 May 2011. {{Fr icon}} Retrieved 4 May 2011.</ref> || -(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[رومانیہ]]||19,105,056(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||23,200,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||22,736,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||21,680,974 (2002)||21,466,174<ref name="EStat">{{cite web|url = http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1|title = Romania – Population|accessdate = 26 May 2011|publisher = epp.eurostat.ec.europa.eu|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105184932/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1|archivedate = 2019-01-05|url-status = live}}</ref> (2011) || - (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[نیووے]] ||1,900(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||2,134 (2002)||1,398(2009)<ref>{{cite web| url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ne.html| title=Niue| work=The World Factbook| publisher=[[سی آئی اے]]| accessdate=2009-07-20| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183711/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ne.html| archivedate=2018-12-24| url-status=live}}</ref> || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| -502 |- | [[ٹوکیلاؤ]]||5,194(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||N/A (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||N/A (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||1,445(2001)||1,416(2009) || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| -3,778 |- | [[جمیکا]]||1,876,000 (1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 2,420,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> || 2,429,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 2,695,867 (2003)|| 2,847,232<ref name="cia.gov1" />(2010) || 74 (2008)<ref name="ModernSchool" />||971,232 |- | [[ارجنٹائن]]||32,031,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 32,322,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> ||34,180,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 37,812,817 (2002)||40,091,359 (2010) || 74 (2008)<ref name="ModernSchool" />||8,060,359 |- | [[فرانس]]||49,890,660(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 56,440,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> ||57,747,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 59,551,000 (2001)||63,136,180(2011)<ref>{{Fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age2.htm|title=Population totale par sexe et âge au 1er janvier 2011, France métropolitaine|first=[[Government of France]]|last=[[قومی ادارہ برائے شماریات و معاشی مطالعات، فرانس]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> || 81 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[اطالیہ]]||52,334,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||57,662,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||57,193,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||56,995,744 (2002)||60,605,053<ref name="Istat">{{It icon}} {{cite web|url=http://www.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20110328_00/testointegrale20110328.pdf|title=Monthly demographic balance: January–November 2010|publisher=[[قومی ادارہ برائے شماریات (اطالیہ)]]|date=28 March 2011|accessdate=2 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183745/https://www.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20110328_00/testointegrale20110328.pdf|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> (2011) || 80 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[موریشس]]||774,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 1,075,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> || 1,104,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> || 1,179,137 (2000)|| 1,288,000 (2009)<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> || 75 (2008)<ref name="ModernSchool" />||514,000 |- | [[گواتیمالا]]||4,717,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||9,197,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||10,322,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 12,974,361 (2000)||13,276,517 (2009) || 70 (2008)<ref name="ModernSchool" />||8,559,517 |- | [[کیوبا]]||8,033,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,609,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||10,960,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 11,177,743 (2002) ||11,239,363(2009)<ref name="cubastat">[http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm Anuario Estadístico de Cuba 2009. Edición 2010], Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba. Accessed on {{Nowrap|November 6}}, 2010. Note: An exchange rate of 1 CUC to 1.08 USD was used to convert GDP.[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=2011-10-24 }}</ref> || 77 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[بارباڈوس]]||246,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||255,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||261,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||250,012 (2001)|| 284,589(2010)<ref name="حوالہ 5">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bb.html Barbados: People.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214004116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bb.html |date=2016-02-14 }} World Factbook of CIA</ref> || 73 (2008)<ref name="ModernSchool" />||18,589 |- | [[سامووا]]||131,377(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||164,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||164,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 178,173 (2003)|| 179,000(2009)<ref name="حوالہ 2">{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social AffairsPopulation Division | year=2009 | accessdate= 12 March 2009}}</ref> || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[سویڈن]]||7,765,981(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||8,559,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||8,794,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 8,920,705 (2002)|| 9,354,462 (2009) || 81 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[فن لینڈ]]||4,664,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||4,986,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||5,095,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||5,175,783 (2002)||5,374,781 (2010) || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[پرتگال]]||9,440,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,525,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||9,830,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 10,355,824 (2001)||10,647,763<ref>[http://www.pordata.pt/ Pordata, "Base de Dados Portugal Contemporâneo"]. Accessed on March 7, 2011.</ref>(2011) || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[آسٹریا]]||7,323,981(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||7,712,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||8,031,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 8,032,926 (2001)||8,404,252 (2011) || N/A (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[لیبیا]]||1,738,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||4,545,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||5,225,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||5,499,074 (2002)||6,420,000 (2009)<ref name="حوالہ 6">{{cite journal |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |format=PDF |publisher=United Nations |author=Department of Economic and Social Affairs Population Division |year=2009 |accessdate=2009-03-12}}</ref> || 77 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[پیرو]]||12,385,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||21,550,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||23,080,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||27,949,639 (2002)||29,496,000(2010) || 70 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[گنی بساؤ]]||528,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||965,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||1,050,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||1,345,479 (2002)|| 1,647,000<ref name="حوالہ 4">{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 2009-03-12}} NB: The preliminary results of the National population census in Guinea-Bissau put the figure at 1,449,230, according to email information by the Instituto Nacional de Estudos e Pesquisa, Bissau.</ref>(2009)|| 48 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[انگولہ]]||5,203,066(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||10,020,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||10,674,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 10,766,500(2003) || 18,498,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /><ref>{{cite web |url=http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AO&hl=en&dl=en |title=Population Forecast to 2060 by International Futures hosted by Google Public Data Explorer |publisher=Google.com |date= |accessdate=2011-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184922/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=n4ff2muj8bh2a_&ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&hl=en&dl=en#ctype=l&strail=false&nselm=h&met_y=POP&fdim_y=scenario:1&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=world&idim=country:AO&hl=en&dl=en |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref>(2009) || (38 2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[استوائی گنی]]||277,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||348,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||389,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||474,214 (2000)||676,000(2009)<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" />||61 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[بینن]]/داھومی||2,505,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||4,736,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||5,246,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> || 8,500,500 (2002)||8,791,832 (2009)||59 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[لاؤس]]||2,770,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||4,139,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||4,742,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> ||5,635,967 (2002)||6,800,000<ref name="Background notes – Laos">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2770.htm|title=Background notes – Laos|publisher=US Dept. of State|date=|accessdate=2011-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183721/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2770.htm%20|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> (2011)|| 56(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[نیپال]]|| 10,500,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||18,961,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||21,360,000 (1994)<ref name="collins student atlas" /> || 25,284,463 (2002)||29,331,000<ref name="Department of Economic and Social Affairs Population Division 2009" /> (2009)|| (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[ایران]]||25,781,090 (1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||54,608,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> || 59,778,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||66,622,704 (2002)||75,330,000 (2010) <ref name="حوالہ 1">{{cite web |url=http://www.amar.org.ir/default.aspx?tabid=52 |title=Official Iranian Population clock |publisher=Amar.org.ir |date= |accessdate=2011-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183740/https://www.amar.org.ir/default.aspx?tabid=52%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> || 71 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[کینیڈا]]||20,014,880(1966)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 26,603,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> || 29,248,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> || 31,081,900 (2001)||32,623,490(2011)<ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/pub/98-187-x/4151287-eng.htm#table3|title=Estimated population of Canada, 1605 to present|date=6 July 2009|publisher=Statistics Canada|accessdate=2011-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105184945/https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/98-187-x/4151287-eng.htm#table3|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref>||81 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]||199,118,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />|| 249,995,000(1990) <ref name="ReferenceC" /> || 260,650,00(1994)<ref name="collins student atlas" /> ||281,421,906 (2000)||308,745,538(2010)<ref name="2010.census.gov">{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-dens-text.php|title=Resident Population Data – 2010|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2010-12-22|year=2010}}</ref>|| 78(2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- | [[یوگنڈا]]||7,931,000(1967)<ref name="ReferenceOxford Atlas" />||18,795,000 (1990) <ref name="ReferenceC" /> ||20,621,000(1994)<ref name="collins student atlas" /> || 24,227,297 (2002)||32,369,558 (2009)||52 (2008)<ref name="ModernSchool" />|| |- |} ;نوٹس :<nowiki>*</nowiki> [[ارتریا]] left [[ایتھوپیا]] in 1991. :<nowiki>**</nowiki> Split into the nations of [[سوڈان]] and [[جنوبی سوڈان]] during 2011. :<nowiki>***</nowiki> Japan and the Ryukyu Islands merged in 1972. :<nowiki>#</nowiki> India and Sikkim merged in 1975. {| class="wikitable" style="float: right; clear:right; margin-left: 10px" ! colspan="2" align=center style="background-color: #cfb;" | آبادی وچ اضافہ 1990–2012 (%)<ref name=IEAco-2014>[http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/co2-emissions-from-fuel-combustion-highlights-2014.html CO2 Emissions from Fuel Combustion] Population 1971–2014 IEA (PDF Page 74, marked page 72)</ref> |---- | align="right" | [[افریقا]] || align="right"| 73.3% |---- | align="right" | [[مشرق وسطی]] || align="right"| 68.2% |---- | align="right" | [[ایشیا]] (بغیر چین) || align="right"| 42.8% |---- | align="right" | [[چین]] || align="right"| 19.0% |---- | align="right" | [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] [[بر اعظم امریکا]] || align="right"| 27.9% |---- | align="right" | غیر -انجمن اقتصادی تعاون و ترقی امریکین || align="right"| 36.6% |---- | align="right" | [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] [[یورپ]] || align="right"| 11.5% |---- | align="right" | [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] [[ایشیا]] [[اوقیانوسیہ]] || align="right"| 11.1% |---- | align="right" | غیر -انجمن اقتصادی تعاون و ترقی یورہ تے [[یوریشیا]] || align="right"| -0.8% |} [[فائل:Overpopulation in Hồ Chí Minh City, Vietnam.JPG|thumb|250px|Thousands of scooters make their way through the city of Hồ Chí Minh, Vietnam.]] {{Clear}} == آبادی وچ اضافے د‏‏ی شرح == :<math>Population\ growth\ rate = \frac{ P(t_2) - P(t_1)} {P(t_1)(t_2-t_1)}</math> == شرح اضافہ انسانی آبادی == [[فائل:Countriesbyfertilityrate.svg|thumb|350px|عالمی نقشہ اُتے شرح بارآوری فی عورت، [[کتاب حقائق عالم]] 2015ء دے اعداد و شمار {{col-begin}} {{col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#AE23AE|7–8 بچے}} {{نقشاں دا حاشیہ|#FF00FF|6–7 بچے}} {{col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#FF0000|5–6 بچے}} {{نقشاں دا حاشیہ|#FF6600|4–5 بچے}} {{col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#FFFF00|3–4 بچے}} {{نقشاں دا حاشیہ|#00FF00|2–3 بچے}} {{col-break}} {{نقشاں دا حاشیہ|#35B0E3|1–2 بچے}} {{نقشاں دا حاشیہ|#3555E3|0–1 بچے}} {{col-end}}]] عالمی سطح اُتے انسانی آبادی د‏‏ی شرح نمو 1962 تے 1963 وچ اپنے عروج اُتے جانے دے بعد سالانہ 2.2٪ کم ہوئے رہی ا‏‏ے۔ {{-}} == ہور ویکھو == * [[لسٹ ملکاں بلحاظ شرح اضافہ آبادی]] == باہرلے جوڑ == * [http://esa.un.org/unpd/wpp/index.html World Population Prospects, the 2010 Revision], Website of the United Nations Population Division * [http://esa.un.org/unpd/ppp/index.html Probabilistic Population Projections, 2nd Revision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004212919/http://esa.un.org/unpd/ppp/index.html |date=2013-10-04 }}, Website of the United Nations Population Division * [http://www.populationpress.org/publication/index.html 2008 Essays on Population Growth] {{Webarchive|url=https://archive.is/20071009065232/http://www.populationpress.org/publication/index.html |date=2007-10-09 }} Blue Planet United&nbsp;— Population Press * [http://www.census.gov/ipc/www/idb/worldpopinfo.php World population growth and trends 1950–2050] US Census * [http://www.acunu.org/millennium/sof2006.html UN University annual "State of the Future" report, including updates on Millennium Project goals including balancing global population growth & resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813212234/http://www.acunu.org/millennium/sof2006.html |date=2006-08-13 }} * [https://www.quandl.com/c/society/population-growth-rate-worldbank-by-country Population Growth Rate By Country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728063241/https://www.quandl.com/c/society/population-growth-rate-worldbank-by-country |date=2014-07-28 }}, aggregated time series data from 1960 to present * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6219922.stm BBC News – Birth rate 'harms poverty goals'] – 08/12/06 * Tsirel, S. V. 2004. [http://www.mmsed.narod.ru/articles/artTsirel.ps On the Possible Reasons for the Hyperexponential Growth of the Earth Population]. ''Mathematical Modeling of Social and Economic Dynamics'' / Ed. by M. G. Dmitriev and A. P. Petrov, pp.&nbsp;367–9. Moscow: Russian State Social University, 2004. * {{cite web|url=http://www.gapminder.org/videos/what-stops-population-growth/|title=What stops population growth?|last=Rosling|first=Hans|date=25 January 2009|work=Gapminder|accessdate=2009-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183752/https://www.gapminder.org/videos/what-stops-population-growth/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}} ==ویڈيو== Quinn, Daniel, and Alan D. Thornhill. "[https://www.youtube.com/watch?v=8bSJEUmAnlQ Food Production and Population Growth]." Video documentary supported by the Foundation for Contemporary Theology. Houston: New Tribal Ventures (1998) == حوالے == {{حوالے|2}} {{فہرستاں آبادی بلحاظ ملک}} {{حیاتیاندی انجینئری}} [[گٹھ:آبادی]] [[گٹھ:بشری شماریات]] [[گٹھ:عالمی آبادی]] [[گٹھ:ماحولیا‏ت‏ی مسائل]] puom001pd79gonwxsb4ecb9q4mqvetr 0 98290 709227 709186 2026-08-09T06:15:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709227 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] q2utxkw0xh9lfunyu3anr8n3h83ry1u 0 109393 709213 688668 2026-08-09T04:03:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709213 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=15 Khordad incident|partof=the [[Iranian Revolution]]|image=15khordad1.jpg|image_size=300px|caption=People of [[Tehran]] in the demonstrations with pictures of [[Ruhollah Khomeini]] in their hands.|date=5 June 1963|place=[[Tehran]] and [[Qom]], [[Iran]]|result=Protests suppressed|side1={{Unbulleted list|[[Islamic Coalition Party|Islamic Coalition]]<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia|title =JAMʿIYAT-E MOʾTALEFA-YE ESLĀMI i. Hayʾathā-ye Moʾtalefa-ye Eslāmi 1963–79|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|date=February 20, 2013|orig-year=December 15, 2008|publisher=Bibliotheca Persica Press|location=New York City|url =http://www.iranicaonline.org/articles/jamiyat-e-motalefa-i|volume= XIV|last1= Rahnema|first1=Ali|access-date=March 15, 2016|series=Fasc. 5|pages=483–500|quote=...the initial organization and mobilization of the demonstrations that occurred in Tehran after the arrest of Khomeini on 5 June 1963, was the work of the Coalition...}}</ref>|[[Freedom Movement of Iran|Freedom Movement]]<ref>{{cite book|first=Yadullah|last=Shahibzadeh|title=Islamism and Post-Islamism in Iran: An Intellectual History|publisher=Springer|date=2016|isbn=978-1-137-57825-9|page=34|quote=The Freedom Movement participated actively in the 1963 uprising, instigated by Khomeini. The leading and younger members of the movement were imprisoned after the event.}}</ref>}}|side2={{Unbulleted list|{{flagicon|Iran|1964}} [[Imperial State of Iran]] |{{*}}[[Shahrbani]]|{{*}}[[SAVAK]]|{{*}}[[Imperial Iranian Army]]}}}}'''5 جون تے 6 دے مظاہرے،''' جنہاں نو‏ں '''جون 1963''' '''کے واقعات''' وی کہیا جاندا اے ([[ایرانی تقویم|ایرانی کیلنڈر]] '''15 خرداد بغاوت''' ({{Lang-fa|تظاهرات پانزده خرداد}} ) ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Hosseini|first=Mir M.|title=The 15 Khordad Uprising|url=http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=1146|website=The Iranian History Article|accessdate=5 June 2017|تاريخ-الأرشيف=18 October 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121018103054/http://fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=1146|url-status=dead}}</ref> [[شاہ|ایرانی شاہ]] [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] تے [[اسرائیل]] د‏‏ی مذمت دے بعد [[آیت اللہ|آیت]] [[روح اللہ خمینی|اللہ روح اللہ خمینی دی]] گرفتاری دے خلاف [[پہلوی خاندان|ایران]] وچ احتجاجی مظاہرے ہوئے۔ <ref name="Moin.p.104">Moin, Baqer (2000).</ref> وڈے پیمانے اُتے عوامی مظاہرےآں تو‏ں شاہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں حیرت ہوئی ، تے بھانويں پولیس تے فوج نے انہاں نو‏‏ں چند دناں وچ کچل دتا ، انہاں واقعات نے [[اہل تشیع|شاہ تے خمینی دے لئی (شیعہ]] ) مذہبی مخالفت کيتی اہمیت تے طاقت نو‏‏ں قائم کيتا۔ سیاسی تے مذہبی رہنما <ref>Staff (undated).</ref> پندرہ سال بعد ، خمینی نو‏‏ں [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] د‏‏ی قیادت کرنی سی جس نے شاہ تے انہاں دے [[پہلوی خاندان]] نو‏‏ں ختم کر دتا تے اسلامی جمہوریہ ایران قائم کيتا۔ == پس منظر۔ == [[فائل:June 3, 1963 speech by Ruhollah Khomeini- Feyziyeh School, Qom (8).jpg|سجے|thumb| [[قم|خمینی قم]] وچ بول رہے نيں [[شاہ|اور شاہ]] د‏‏ی حکومت اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے نيں۔]] 1963 وچ ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] ، ایران دے [[شاہ]] نے ایران وچ کئی جدید اصلاحات شروع کيتياں جنہاں نو‏ں "شاہ تے عوام دا [[انقلاب سفید|انقلاب" یا سفید انقلاب دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، اسنو‏ں خون تو‏ں پاک انقلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں سفید کہیا جاندا سی۔ ایہ منصوبے ایران وچ سماجی تے معاشی تبدیلیاں لیانا سن ۔ <ref name="RahnemaBehdad1996">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=VlyCpbY9_QQC&pg=PA21|title=Iran After the Revolution: Crisis of an Islamic State|last=Saeed Rahnema|last2=Sohrab Behdad|date=15 September 1996|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-128-2|pages=21–35}}</ref><ref name="AveryFisher1991">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC&pg=PA448|title=The Cambridge History of Iran|last=P. Avery|last2=William Bayne Fisher|last3=G. R. G. Hambly|last4=C. Melville|date=10 October 1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-20095-0|page=281,448}}</ref> [[انقلاب سفید|چنانچہ 26 جنوری 1963 نو‏‏ں شاہ نے سفید انقلاب]] دے 19 قوانین دے لئی قومی ریفرنڈم کرایا۔ اس انقلاب دے قوانین زمینی اصلاحات ، جنگلات تے چراگاہاں د‏‏ی قومیائزیشن ، سرکاری ملکيتی ادارےآں د‏‏ی نجکاری ، منافع د‏‏ی تقسیم ، سوانیاں نو‏‏ں ووٹ دا حق دینا ، خواندگی کور د‏‏ی تشکیل ، ہیلتھ کور د‏‏ی تشکیل ، تعمیر نو د‏‏ی تشکیل سی۔ تے ترقیا‏ت‏‏ی کور ، مساوات دے گھراں د‏‏ی تشکیل ، تمام آبی وسائل د‏‏ی قومی کاری ، شہری تے پینڈو جدید کاری تے تعمیر نو ، تدریسی اصلاحات ، صنعتی احاطے وچ مزدوراں دے حصص دا حق ، قیمتاں وچ استحکا‏م ، مفت تے لازمی تعلیم ، ضرورت منداں دے لئی مفت کھانا ماواں ، سماجی تحفظ تے قومی بیمہ دا تعارف ، رہائشی جائیداداں کرائے اُتے لینے یا خریدنے د‏‏ی مستحکم تے معقول قیمت ، تے بدعنوانی دے خلاف لڑنے دے اقدامات دا تعارف۔ شاہ نے اس انقلاب دا اعلان جدیدیت دے راستے دے طور اُتے کيتا۔ اس دے علاوہ ، ہور ذرائع دا خیال اے کہ شاہ اپنے سفید انقلاب تو‏ں پہلوی خاندان نو‏‏ں قانونی حیثیت دے سکدا ا‏‏ے۔ انقلاب نے محمد رضا پہلوی تے ایرانی [[اہل تشیع|شیعہ]] مذہبی علماء ، [[علماء|علماء دے]] درمیان گہری دراڑ پیدا کردتی۔ انہاں نے دعویٰ کيتا کہ ایہ تبدیلیاں [[اسلام|اسلام دے لئی]] سنگین خطرہ نيں۔ [[روح اللہ خمینی]] اعتراض کرنے والےآں وچو‏ں اک سی <ref name="Alikhani2000">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=JYJ56u3n_GoC&pg=PA12|title=Sanctioning Iran: Anatomy of a Failed Policy|last=Hossein Alikhani|publisher=I.B.Tauris|year=2000|isbn=978-1-86064-626-3|page=12}}</ref> [[قم|جس نے قم]] [[مرجع|وچ دوسرے مراجی]] تے علماء دے نال ملاقات کيت‏ی تے انقلاب دے ریفرنڈم دا بائیکاٹ کيتا۔ 22 جنوری ، 1963 نو‏‏ں ، خمینی نے اک لفظی اعلامیہ جاری کيتا جس وچ شاہ تے انہاں دے منصوبےآں د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ خمینی نے شاہ دے پروگراماں د‏‏ی مذمت جاری رکھی ، اک منشور جاری کيتا جس وچ اٹھ ہور سینئر مذہبی اسکالرز دے دستخط وی سن ۔ اس وچ اس نے انہاں مختلف طریقےآں نو‏‏ں درج کيتا جنہاں وچ شاہ نے آئین د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، ملک وچ اخلاقی بدعنوانی دے پھیلاؤ د‏‏ی مذمت کيتی ، تے شاہ اُتے امریکا تے اسرائیل دے حوالے کرنے دا الزام لگایا۔ انہاں نے ایہ وی حکم دتا کہ [[نوروز|ایرانی سال 1342 (جو 21 مارچ 1963 نو‏‏ں پيا) دے لئی نوروز دی]] تقریبات نو‏‏ں منسوخ کر دتا جائے تاکہ حکومت‏ی پالیسیاں دے خلاف احتجاج د‏‏ی علامت ہوئے۔ <ref name="Wagner2010">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TZLq5TzLNqkC&pg=PA42|title=The Iranian Revolution|last=Heather Lehr Wagner|publisher=Infobase Publishing|year=2010|isbn=978-1-4381-3236-5|pages=39–45}}</ref><ref name="AveryFisher1991" /> == واقعات == === خمینی دا خطبہ تے گرفتاری === [[فائل:خمینی در خودروی کرایه‌ای.JPG|thumb| خیال کيتا جاندا اے کہ تصویر 1963 وچ خمینی د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی سی۔]] 3 جون 1963 د‏‏ی سہ پہر ، ''[[عاشورا|عاشورہ]]'' ، خمینی نے [[مدرسہ فیضیہ (قم)|فیضیہ سکول]] وچ اک تقریر د‏‏ی جس وچ انہاں نے [[خلافت امویہ|اموی خلیفہ]] [[یزید بن معاویہ|یزید اول]] تے شاہ دے درمیان مماثلت کھینچی۔ اس نے شاہ نو‏‏ں اک "بدبخت ، دکھی آدمی" قرار دتا تے اسنو‏ں خبردار کيتا کہ جے اس نے اپنے طریقے نہ بدلے تاں اوہ دن آئے گا جدو‏ں لوک ملک تو‏ں باہر جانے دے لئی شکریہ ادا کرن گے۔ <ref name="autogenerated1">[http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php "History of Iran: Ayatollah Khomeini"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205182448/http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php |date=2015-12-05 }}.</ref> تہران وچ ، [[محرم (مہینہ)|خمینی دے حامیاں دا محرم]] مارچ اک لکھ دے لگ بھگ شاہ دے محل دے سامنے مارچ کردا سی ، "ڈکٹیٹر نو‏‏ں موت ، آمر نو‏‏ں موت!" خدا آپ نو‏‏ں بچائے ، خمینی! خونخوار دشمن نو‏‏ں موت! " <ref>Moin, Baqer (2000).</ref> دو دن بعد صبح تن بجے سیکورٹی اہلکار تے کمانڈوز قم وچ خمینی دے گھر اُتے اترے تے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ انہاں نے اسنو‏ں چھیندی وچ [[تہران|تہران دی]] قصر جیل وچ منتقل کر دتا۔ <ref name="AveryFisher1991"/> === بغاوت === [[فائل:Khordad222.jpg|thumb| مظاہرین متاثرین وچو‏ں اک د‏‏ی لاش اٹھائے ہوئے نيں۔]] 5 جون نو‏‏ں صبح طلوع ہونے دے نال ہی اس د‏ی گرفتاری د‏‏ی خبر پہلے قم تے فیر دوسرے شہراں وچ پھیل گئی۔ قم ، تہران ، [[شیراز]] ، [[مشہد]] تے [[ورامین]] وچ مشتعل مظاہرین دے وڈے پیمانے اُتے ٹینکاں تے پیراٹروپرز دا سامنا کرنا پيا۔ تہران وچ مظاہرین نے پولیس اسٹیشناں ، ساوک دفاتر تے وزارتاں سمیت سرکاری عمارتاں اُتے حملہ کيتا۔ حیرت زدہ حکومت نے مارشل لاء تے رات 10 بجے تو‏ں صبح 5 بجے تک کرفیو دا اعلان کردتا۔ اس دے بعد شاہ نے میجر جنرل غلام علی اویسی د‏‏ی کمان وچ امپیریل گارڈ د‏‏ی اک ڈویژن نو‏‏ں شہر وچ منتقل ہونے تے مظاہرےآں نو‏‏ں کچلنے دا حکم دتا۔ اگلے دن ، احتجاجی گروہ چھوٹی تعداد وچ سڑک اُتے آئے تے انہاں دا مقابلہ ٹینکاں تے "سپاہیاں نو‏‏ں گولی مارنے دے احکامات دے نال جنگی سامان وچ " تو‏ں ہويا۔ <ref name="Moin">Moin, Baqer (2000).</ref> ورامین دے نیڑے پشوا پنڈ بغاوت دے دوران مشہور ہويا۔ پشوا دے کئی سو دیہا‏تی "خمینی یا موت" دے نعرے لگاندے ہوئے تہران د‏‏ی طرف مارچ کرنے لگے۔ انہاں نو‏ں اک ریلوے پل اُتے فوجیاں نے روکیا جنہاں نے مشین گناں تو‏ں فائرنگ د‏‏ی جدو‏ں دیہاتیاں نے منتشر ہونے تو‏ں انکار کر دتا تے فوجیاں اُتے "ان دے پاس جو کچھ وی تھا" اُتے حملہ کر دتا۔ چاہے "دسیاں یا سیکڑاں" مارے گئے "غیر واضح" نيں۔ <ref name="Moin" /> چھ دن بعد تک ایہ حکم مکمل طور اُتے بحال نئيں ہويا سی۔ <ref name="autogenerated1"/> === خمینی د‏‏ی رہائی === [[فائل:AAlam1963.jpg|سجے|thumb| تب وزیر اعظم اسداللہ عالم خمینی د‏‏ی گرفتاری دے حامی سن ۔]] حکومت وچ سخت گیر (وزیر اعظم اسداللہ عالم ، ساواک سربراہ نعمت اللہ نصیری) خمینی دے اختیار کيتا عملدرآمد، فسادات دا ذمہ دار وچو‏ں اک اے، تے دے طور اُتے (کم متشدد) ہڑتالاں تے احتجاج بازاراں وچ تے دوسری جگہاں اُتے جاری رکھیا. فاطمی پاکراون۔{{Spaced ndash}}ساوک دے سربراہ حسن پاکراون د‏‏ی بیوی{{Spaced ndash}}اپنی یادداشتاں وچ کہندا اے کہ اس دے شوہر نے 1963 وچ خمینی د‏‏ی جان بچائی۔ پاکراون نے محسوس کيتا کہ اس د‏ی پھانسی ایران دے عام لوکاں نو‏‏ں ناراض کرے گی۔ اس نے شاہ دے سامنے اپنی دلیل پیش کيت‏‏ی۔ اک بار جدو‏ں اس نے شاہ نو‏‏ں راضی کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے راضی ک‏ر ليا تاں اس نے ایران دے سینئر مذہبی رہنماواں وچو‏ں اک آیت اللہ محمد کاظم شریعتمداری نال ملاقات کيت‏ی تے انہاں تو‏ں مدد منگی۔ شریعتمداری نے تجویز دتی کہ خمینی نو‏‏ں [[مرجع|مرجہ]] قرار دتا جائے۔ چنانچہ دوسرے مرجاں نے اک مذہبی حکم دتا جسنو‏ں پکراون تے سید جلال تہرانی شاہ دے پاس لے گئے۔ <ref>Pakravan, Fatemeh (1998).</ref> پاکروان د‏‏ی خمینی د‏‏ی جان بچانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں اپنا خرچ کرنا پيا۔ انقلاب دے بعد جدو‏ں اسنو‏ں سزائے موت سنائی گئی ، پاکروان دا خمینی تو‏ں قریبی تعلق رکھنے والا ذا‏تی رابطہ اس تو‏ں معافی مانگنے گیا تے خمینی نو‏‏ں یاد دلایا کہ پاکراون نے اس د‏ی جان بچائی اے ، جس دا خمینی نے جواب دتا "اسنو‏ں نئيں ہونا چاہیے"۔ قصر جیل وچ انیس دن گزرنے دے بعد ، خمینی نو‏‏ں پہلے عشرت آباد فوجی اڈے تے فیر تہران دے داودیہ سیکشن دے اک گھر وچ منتقل کيتا گیا جتھے اسنو‏ں نگرانی وچ رکھیا گیا۔ انہاں نو‏ں 7 اپریل 1964 نو‏‏ں رہیا کيتا گیا تے قم واپس آئے۔ <ref name="autogenerated1"/> == انقلاب دے بعد۔ == 15 خرداد د‏‏ی تریخ پورے اسلامی جمہوریہ ایران وچ وڈے پیمانے اُتے قابل ذکر ا‏‏ے۔ ہور جگہاں دے درمیان ، چوراہے نو‏‏ں 15 خورداد کراس روڈ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، خرداد میٹرو اسٹیشن دا 15 ويں اسٹیشن دا ناں اس دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اتفاق تو‏ں ، [[روح اللہ خمینی|خمینی]]<nowiki/>د 1989 وچ 15 خرداد دے واقعہ چھبیہہ سال بعد فوت ہوئے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:روح اللہ خمینی]] [[گٹھ:ایران وچ احتجاجات]] [[گٹھ:محمد رضا شاہ پہلوی]] [[گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب]] [[گٹھ:1963ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1963ء دے احتجاجات]] [[گٹھ:1963ء وچ ایران]] 6d8f3jkltbugocx6zdz6rp62j42g6ob 0 109915 709216 708119 2026-08-09T05:15:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709216 wikitext text/x-wiki [[File:Quran cover.jpg|thumb|قرآن، اسلام د‏‏ی آخری مذہبی کتاب]] '''بنگلہ بولی وچ قرآن دا ترجمہ''' (انگریزی: Translation of the Quran into Bengali) اس گل اُتے اختلاف اے کہ قرآن دا پہلا بنگالی ترجمہ کس نے کیتا؟ عربی تو‏ں بنگالی وچ قرآن پاک دا ترجمہ انیہويں صدی وچ شروع ہويا۔ جزوی ترجمہ مولا‏نا امیر الدین بسونیہ ورگے بوہت سارے لوکاں نے کيتا۔ ایہ ثابت ہويا اے کہ گریش چندر سین نے سب تو‏ں پہلے مکمل قرآن دا ترجمہ کيتا۔ <ref>https://www.jstor.org/stable/3520213</ref><ref name=":4">https://www.dainikcoxsbazar.com/articles/view/5501/The-first-Bengali-translator-of-the-Quran {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128142641/https://www.dainikcoxsbazar.com/articles/view/5501/The-first-Bengali-translator-of-the-Quran |date=2022-01-28 }}</ref> انیہويں، ویہويں تے اکیہويں صدی وچ بنگالی بولی وچ قرآن دے متعدد تراجم شائع ہوئے۔।<ref name=":0">https://dailysangram.com/post/338654-%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A7%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005052255/https://dailysangram.com/post/338654-%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A7%87 |date=2021-10-05 }}</ref> == ترجمہ دا آغاز == بنگالی ادب دے ابتدائی شاعراں وچو‏ں اک شاہ محمد صغیر نے 1389 وچ قرآن د‏‏ی سورتاں دا بنگالی وچ ترجمہ کيتا۔ <ref name=":5">https://www.kalerkantho.com/print-edition/islamic-life/2019/07/26/795902</ref> == تریخ وچ تراجم د‏‏ی لسٹ == === 19ویں صدی وچ === انیہويں صدی دے اوائل وچ ، مٹک پور ، رنگ پور دے رہنے والے مولا‏نا امیر الدین بسونیہ نے امپارہ دا بنگالی ترجمہ 1808 یا 1809 وچ مکمل کيتا۔ ایہ ٹکڑا امپارا دا شاعرانہ بنگالی ترجمہ سی، جو قرآن دے بنگالی تراجم دا پیش خیمہ سی۔ بھانويں ایہ جزوی سی، لیکن ایہ لیتھوپریس وچ چھپی سی تے اس دے 168 صفحات سن<ref name=":6">https://web.archive.org/web/20220129061414/https://www.kalerkantho.com/print-edition/islamic-life/2019/07/26/795902</ref> ۔ اس ترجمے دے ايس‏ے سال بعد، گریش چندر سین (1835–1910) ، اک برہمو مشنری نے پورے قرآن دا بنگالی وچ ترجمہ کيتا تے اسنو‏ں 1886 وچ شائع کيتا۔ اس ترجمے دے بعد کلکتہ دے پٹوار باغان دے اکبر علی قرآن دا بنگالی وچ ترجمہ کرنے دے لئی اگے آئے<ref name=":1">https://roar.media/bangla/main/history/first-bengali-translation-of-quran</ref>۔ [[File:girish chandra quran.png|thumb|گریش چندر سین دا ترجمہ قرآن ]] برٹش انڈیا دے دور وچ ، راجندر ناتھ مترا، پادری تاراچرن بندیوپادھیائے، مولا‏نا نعیم الدین آف تانگیل (1832–1907)، دیناج پور دے اکبر الدین، اک مقامی عیسائی فلپ بسواس نے وی کردار ادا کيتا۔ انہاں وچو‏ں گریش چندر سین دا بنگالی ترجمہ مکمل تے ہور تراجم جزوی سن<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ganeralo.com/2021/08/first-quran-tranlater.html?m=1 |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129103745/https://www.ganeralo.com/2021/08/first-quran-tranlater.html?m=1 |dead-url=yes }}</ref> ۔ یہ تبصرےآں دے نال اک لفظی، واضح تے بپینڈو ترجمہ سی۔ اس ترجمے نو‏‏ں مختلف مسلم علماء تے مصنفاں نے ابتدائی ترجمہ دے کم دے طور اُتے سراہا سی<ref name=":2">https://girlsworld24.com/%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%AC/</ref>۔ === 20ویں صدی وچ === 1905: مولا‏نا اکرم خان (1868–1968)۔ انہاں نے قرآن دا بنگالی تے اردو وچ ترجمہ کيتا<ref name=":3" />۔ 1905: شری کرن گوپال سنگھ (1885–1942)۔ اوہ پہلے ہندو سن جنہاں نے قرآن دا بنگالی وچ ترجمہ کيتا<ref name=":2" />۔ 1911: محمد مہر اللہ ثانی (1856–1918)<ref name=":0" /> 1913: على الدین احمد (1851–1915) تے حافظ محمود شاہ۔ ایہ کلکتہ وچ شائع ہويا سی<ref name=":5" />۔ 1914: مولا‏نا کھوندکر ابو الفضل عبدالکریم (1876–1947) 'কোরআন'، تنگیل۔<ref>https://www.jugantor.com/todays-paper/features/islam-and-life/147181/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%95%E0%A7%8B%E0%A6%B0%E0%A6%86%E0%A6%A8-%E0%A6%9A%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4</ref> 1916: منشی کریم بخش، کولکتہ تاں۔ 1917: عبدالستار صوفی، کولکتہ تاں۔ 1917: مولا‏نا محمد روح الامین (1875–1945)۔ 1920: مولا‏نا یار احمد (-1944)۔ ' আমপারা বাঙ্গাল তফসির''، ڈھاکہ۔ 1922: محمد عبدالحکیم (1887–1957) تے محمد علی حسن گوپالگنج كے۔ কোরআন শরিফ'' کولکتہ تو‏ں شائع ہويا۔ 1923: مولا‏نا شیخ ادریس احمد۔ কোরআন' মহাশিক্ষা'۔ 1924: مولا‏نا فضل مکیمی قرآن دے دو پارے۔ 1925: فیض الدین احمد (1899–1935)۔ ڈھاکہ تو‏ں 1926: مولا‏نا کھوندکر غلام رسول جھنائدہ كے 'বাঙ্গালাহ পাঞ্জ সুরাহ' 1927: کاکس بازار دے رہنے والے محمد عبد الرشید دا ترجمہ کولکتہ تو‏ں شائع ہويا۔ 'মহা কোরআন কাব্য'। 1928: کولکات‏ا تو‏ں پابلزڈ بردّھمان دے مولا‏نا عثمان غنی د‏‏ی 'পঞ্চমণি'। 1928: یشوہر دے مولا‏نا اہمد الی دا انواد (1898–1959)। 1929: مولا‏نا کفیل الدین صدیقی 'তরজমা পাঞ্জে সূরা' کولکتہ تو‏ں 1930: فضل الرحیم چوہدری 'কোরআন শরিফ', کولکتہ۔ 1930: مرشد علی 'কোরআন দর্পণ', ڈھاکہ۔ 1930: میر فضل علی (1898–1939)। 'কোরআন কণিকা' کولکتہ تو‏ں 1931: راج باری بسنے بالا محمد اظہر الدین کولکتہ تو‏ں 'কোরআনের আলো'। 1932: كُمِلّا دا عبد العزیز ہندی دا ترجمہ - نیاکھلی تو‏ں شائع ہويا۔ 'কোরআন শরিফ'। 1933: قاضی نذر اسلام 'কাব্য আমপারা'۔ شاعری بنگلہ وچ کولکتہ تو‏ں 1934: تنگیل تو‏ں سید ابوالخیر تاج الاولیاء 'বাংলা কোরআন শরিফ'। 1935: سید ابو المنصور 'কোরআন কুসুমাঞ্জলি'। 1936: کولکتہ تو‏ں ایوب علی چودھری (1877–1936) 'স্বর্গীয় কানন'৷ 1936: یشوہر تو‏ں مولا‏نا محمّد گلام اکبر 'আমপারার তফসির'। 1937: بسںت کمار مکھوپادھیای قران دا انواد کرنے والے پہلے کلین براہمن سن ۔ 'কোরআন প্রবেশ' ڈھاکہ। 1939: چاند پور دے رہنے والے محمد اسماعیل دا ترجمہ 'আমপারার তরজমা' تریپورہ تو‏ں شائع ہويا۔ 1940: محمد شمس الہدیٰ دا ترجمہ نرسندی تو‏ں شائع ہويا۔ 'নেয়ামুল কোরআন'। 1941: خان بہادر احسن اللہ (1873–1965) کولکتہ تو‏ں 1944: میزان الرحمن دا ترجمہ کولکتہ تو‏ں شائع ہويا۔ 'নূরের ঝলক' یا 'কোরআনের আলো'। 1945: مولا‏نا ذوالفقار علی دے ترجمہ، چٹگرام تو‏ں شائع ہويا۔ 1946: ڈاکٹر محمد شاہد اللہ (1885–1969) 'মহাবাণী' باگورا تو‏ں شائع کيتا گیا۔ 1947 : مولا‏نا منیر الدین احمد 'হাফিজিল কাদেরী' رنگپور تو‏ں 1962 : مولا‏نا اشرف علی تھانوی 'তাফসিরে আশরাফী' امدیہ لیبری 1963: خندكار محمد حسین 'সহজ পাক তফসির', تانگیل تاں۔ 1966–67: فرید پور تے کولکتہ تو‏ں قاضی عبد الودود 'পবিত্র কোরান'। 1967: علی حیدر چوہدری 'কোরআন শরিফ', جھنک پبلی کیشنز۔ 1967: اسلامک اکیڈمی ڈھاکہ تو‏ں مولا‏نا بلیات حسین تے ہور 'কোরআনুল করিম'। 1968: چاند پور تو‏ں محمد سید ابراہیم پوری 'কোরআনের মুক্তাহার'। 1969: حکیم عبد المنان 'কোরআন শরিফ', تاج کمپنی، ڈھاکہ۔ 1970 : محمد نور الاسلام "তাফাসরুল কোরআন بگڑا تاں۔ 1970–72: مولا‏نا محمد طاہر 'আল-কোরআন: তরজমা ও তাফসির৷ 1974: مولا‏نا نور الرحمن 'তাফসিরে বয়ানুল কোরআন' دوبارہ پرنٹ تے اشاعت امدادیہ لیبری، ڈھاکہ۔ 1974: مبارک کریم جوہر 'কোরআন শরিফ', ہرف پرکاشانی، کولکتہ 1977: محمد فضل الرحمن منشی 'পবিত্র কোরান শরিফ', کُمِلّا تو‏ں شائع ہويا۔ 1978–79: اسلامک پرکاشن تے آدھنک پرکاشنی تو‏ں 'তাফহিমুল কোরআন: কোরআন মজিদের বাংলা তাফসির'। 1980: اسلامک فاؤنڈیشن تو‏ں مفتی محمد شفیع د‏‏ی عبارتاں مولا‏نا محی الدین خان نے ترجمہ کیتیاں۔ 'তাফসিরে মা'রেফুল কোরআন' 1982: محمد خورشید الدین 'তাফসিরে জালালাইন' (ترجمہ)। 1988: ڈاکٹر محمد مجیب الرحمن تے اختر فاروق তাফসিরে ইবনে কাছির', اسلامک فاؤنڈیشن۔ 1992: ڈاکٹر عثمان غنی 'কোরআন শরিফ' ملک برادرز، کولکتہ۔ 1993: فرید الدین مسعود ترجمہ 'তাফসির-ই জালালাইন', اسلامک فاؤنڈیشن۔ 1994: ڈھاکہ وچ سعودی سفارت خانے تاں۔ 'বাংলা অনুপবিত্র কোরআনুল করিম বাদ ও সংক্ষিপ্ত তাফসির'। 1994: مولا‏نا محمد امین الاسلام 'তাফসিরে নূরুল কোরআন', البلاغ پبلیکیشنز۔ 1994: محمد عبیدالرحمٰن ملک 'তাফসিরে মাজেদি শরিফ','، اسلامک فاؤنڈیشن۔ ' 1991–95: مولا‏نا محمد سخاوت اللہ 'তাফসিরে তাবারি শরিফ', اسلامک فاؤنڈیشن۔ 1995: حافظ منیر الدین احمد 'তাফসির ফি যিলালিল কোরআন','، القرآن اکیڈمی۔ 1995: مولا‏نا محمد بشیرالدین 'چھیہ نانہ'، ڈھاکہ۔ 'ছহীহ বঙ্গানুবাদ কোরআন শরিফ', ڈھاکہ 1996–97: مولا‏نا محمود الحسن تے مولا‏نا شبیر احمد عثمانی 'তাফসিরে উসমানী' (ترجمہ) اسلامک فاؤنڈیشن تاں۔ 1997: محمد مستفیض الرحمن 'কোরান শরিফ', خوشروج کتاب محل تو‏ں 1998: مولا‏نا ابوالبشر محمد سیف الاسلام تے مولا‏نا مظہر الدین احمد دا ترجمہ قرآن۔<ref name=":1" /> 1999: صدر الدین چشتی '، 'তাফসিরে কোরআন'<ref name=":0" />, 2000 : وچارک ہبیبر رہمان کے'কোরআন শরিফ: সরল বঙ্গানুবাদ'، ڈھاکا تو‏ں پابلسڈ ہئے ا‏‏ے۔<ref>https://habibur.com/quran/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017094552/https://www.habibur.com/quran/ |date=2021-10-17 }}</ref><ref name=":3">https://www.kalerkantho.com/print-edition/islamic-life/2019/07/26/795902</ref> === 21واں صدی وچ === 2002: قرآن شریف: حافظ منیر الدین احمد، القرآن اکیڈمی<ref name=":6" />۔ 2006: پنّا چودھری، 'ছন্দোবদ্ধ বাংলা কোরান' گںتوی پرکاشنی، ڈھاکہ<ref>https://durbiin.com/book/chondoboddho-bangla-quran {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005093524/https://durbiin.com/book/chondoboddho-bangla-quran |date=2021-10-05 }}</ref> 2006 : 'পবিত্র কোরআনের পুঁথি অনুবাদ'، مولا‏نا عبد الحميد قاسیمی، نیو حمیدتا پرکاشن۔<ref name=":6" /> 2010: 'কোরআন শরিফ', عبد الله يوسف علي مولا‏نا مفتی محمد ذكريا، مینا بک ہاؤس<ref name=":5" /> 2011 : 'নূর নূরানি বাংলা উচ্চারণ', بنگالی انواد تے ٹپّنی۔ مولا‏نا عثمان غنی، سولمانیا بک ہاؤس۔<ref name=":6" /> 2012 : 'বঙ্গানুবাদ কোরআন শরিফ', مولا‏نا محمد عبد الرحیم (رح)، خیرون پرکاشنی<ref name=":6" /> 2013: ابو بقر زکریا د‏‏ی تفسیر<ref>https://www.wafilife.com/shop/books/tafsir-abu-bokor-zakaria-1rst-and-2nd-part/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129110010/https://www.wafilife.com/shop/books/tafsir-abu-bokor-zakaria-1rst-and-2nd-part/ |date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://arafatlibrary.com/product/%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A7%81-%E0%A6%AC%E0%A6%95%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE/ |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129054356/https://arafatlibrary.com/product/%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A7%81-%E0%A6%AC%E0%A6%95%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE/ |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.rokomari.com/book/author/27262/dr--abu-bakar-muhammad-jakariya</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://alokitoboibitan.com/books/%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A7%80%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A7%81%E0%A6%AC%E0%A6%95%E0%A6%B0-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-2/ |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129113022/https://alokitoboibitan.com/books/%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A7%80%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A7%81%E0%A6%AC%E0%A6%95%E0%A6%B0-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-2/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://tariqzone.com/Quranul-Kareem-Tafseer-Abu-Bakr-Zakaria |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110011/https://tariqzone.com/Quranul-Kareem-Tafseer-Abu-Bakr-Zakaria |dead-url=yes }}</ref> 2017: 'তাফসিরে তাওযিহুল কোরআন', اصل: مفتی تقی عثمانی ترجمہ: مولا‏نا ابو البشر محمد سیف الاسلام۔ مکتبۃ الاشرف۔<ref name=":5" /> 2018: 'সহজ কোরআন', آصف سبگت بھویاں، آدرش لیبری۔<ref>https://www.rokomari.com/book/198495/sahaj-quran--3rd-part-</ref><ref>https://www.amazon.com/%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%86%E0%A6%A8-%E0%A6%96%E0%A6%A3%E0%A7%8D%E0%A6%A1-Asif-Shibgat-Bhuiyan-ebook/dp/B089QQB6WB</ref><ref>https://www.goodreads.com/author/show/15018925.Asif_Shibgat_Bhuiyan</ref> 2020: مولا‏نا محب الرحمٰن خان كا"আল কুরআনের কাব্যানুবাদ" "رہنماء پرکاشنی" [[ڈھاکہ]].<ref>https://fateh24.com/%E0%A6%AA%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%82%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109203815/https://fateh24.com/%e0%a6%aa%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%a4%e0%a7%8d%e0%a6%b0-%e0%a6%95%e0%a7%81%e0%a6%b0%e0%a6%86%e0%a6%a8%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%aa%e0%a7%82%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%a3%e0%a6%be%e0%a6%99%e0%a7%8d%e0%a6%97/ |date=2021-11-09 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://dailysignature.net/archives/%E0%A6%86%E0%A6%9C-%E0%A6%AC%E0%A6%87%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%AC-%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%86/ |access-date=2021-12-06 |archive-date=2021-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109091733/https://dailysignature.net/archives/%E0%A6%86%E0%A6%9C-%E0%A6%AC%E0%A6%87%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%AC-%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%86/ |dead-url=yes }}</ref> 2021: مفتی ابو امامہ كتب الدین محمود تے مفتی عبداللہ شہاب كى "আল কুরআন শব্দে শব্দে অর্থ" ''سیان پابلکیشن'', [[ڈھاکہ]]।<ref>https://www.wafilife.com/shop/books/mohimannito-quran/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115035017/https://www.wafilife.com/shop/books/mohimannito-quran/ |date=2021-11-15 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.seanpublication.com/product/mohimannito-quran-2/ |access-date=2021-12-06 |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115035029/https://www.seanpublication.com/product/mohimannito-quran-2/ |dead-url=yes }}</ref> ({{ISBN|978-984-8046-62-3}}) == قرآن دے شاعرانہ تراجم دا موازنہ == {| class="wikitable" ! مترجم دا نام ! [[سورہ فاتحہ]] |- | [[محمد عبدالرشید صدیقی]] || অনন্ত মহিমা,জ্বলন্ত গরিমা রয়েছে দিগন্ত ভরিয়া, হে বিশ্বরাজন!হে নিঃশ্ব শরণ!হে চির প্রেমের দরিয়া। অন্তিম দিনের তুমি বিচারক,প্রেমময় তুমি মঙ্গলকারক, দাও হে শক্তি!এদাসেরে প্রভু!রয়েছি চরণে লুটায়া। সরল সঠিক সহজ পন্থা,দেখাও দাসে,হে বিপদ হন্তা! চালাও সে পথে যে পথে তোমার প্রেমিকে নিয়াছ তরিয়া। তোমার অপ্রিয় চির অভিশপ্ত যে পথে পথিক চির অনুতপ্ত নিওনা সে পথে হে প্রভু মহান,মাগিছি মিনতি করিয়া।<ref name=":4" /> |- | [[قاضی نذر الاسلام]] || সকলই বিশ্বের স্বামী আল্লার মহিমা করুণা কৃপার যার নাই নাই সীমা। বিচার-দিনের বিভু! কেবল তোমারই আরাধনা করি আর শক্তি ভিক্ষা করি। সহজ সরল পথে মোদের চালাও, যাদেরে বিলাও দয়া সে পথ দেখাও। অভিশপ্ত আর পথভ্রষ্ট যারা,প্রভু, তাহাদের পথে যেন চালায়ো না কভু।<ref name=":4" /> |- | '''مولا‏نا محب الرحمن خان''' || আশ্রয় চাহি আল্লাহর, যেন শয়তান দূরে রয় শুরু করিলাম, আল্লাহর নামে, দয়ালু করুণাময় প্রশংসা সব আল্লাহর, যিনি সারা জাহানের রব; দয়ালু, মহানুভব; (আর) যিনি বিচারদিনের সব৷ আমরা সবাই কেবলই তোমার ইবাদত করে যাই, এবং তোমার কাছেই শুধু সহায়তা চাই৷ তুমি আমাদের দেখাও তোমার সরল-সঠিক পথ; তাদের সে পথ, যাদেরকে দান করিয়াছ নিয়ামত৷ যাদের উপর রুষ্ট হয়েছ, তাদের সে পথ নয় এবং তোমার সৎপথ হতে বিচ্যুত যারা হয়৷<ref>https://fateh24.com/%E0%A6%AA%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%82%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109203815/https://fateh24.com/%e0%a6%aa%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%a4%e0%a7%8d%e0%a6%b0-%e0%a6%95%e0%a7%81%e0%a6%b0%e0%a6%86%e0%a6%a8%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%aa%e0%a7%82%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%a3%e0%a6%be%e0%a6%99%e0%a7%8d%e0%a6%97/ |date=2021-11-09 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wafilife.com/shop/books/al-quraner-kabbanubad-standard/|title = আল কুরআনের কাব্যানুবাদ – স্ট্যান্ডার্ড}}</ref> |- | [[ محمد نورالہدیٰ]] || সমস্ত প্রশংসা তাঁর,যাঁর হাতে দুনিয়ার ভার জগতের প্রভু তিনি,দয়ার আধার; করুণাময়ের হাতে শেষ বিচারের ভার; আমরা বন্দেগী করি কেবল তোমার; দেখাও সরল পথ,যে পথে হয়েছে পার প্রিয়জন;ভ্রষ্টজন যে পথে গজবে ছারখার সে পথে যাবোনা <ref name=":4" />আমি,সে নয় আমার। |- | [[پنّا چودھری]] || আল্লাহর জন্য রহে যত গুনগান- পালন করেন যিনি সকল যাহান; পরম করুণাময় তিনি দয়াবান। রোজ কিয়ামতে যিনি করিবেন বিচার; ইবাদাত আমরা সবাই করি আপনার। আপনারি সাহায্য চাই মোরা ইবাদাতে; চালান মোদের যেন সেই সোজা পথে। চলেছে যারা সব সেই পথ ধরে; আপনার দয়া রয় যাদের উপরে। আর যারা চলে সব সেই পথে নয়; আপনার গজব যেথায় আপতিত হয়। আরো যে লোকেরা ভুল পথে রয়; এসব চাওয়া যেন মন্জুর হয়!<ref>{{Cite web|url=https://risingcox.com/archives/13244|title=পবিত্র কোরআনের কাব্যানুবাদ: চার কবির মহৎ কর্মসাধনা|date=23 May 2020|access-date=6 December 2021|archive-date=6 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006075012/https://risingcox.com/archives/13244|dead-url=yes}}</ref> |} == ہور ویکھو == * [[مذہب اسلام]] * [[تراجم قرآن د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تراجم قرآن]] [[گٹھ:تراجم قرآن بلحاظ زبان]] [[گٹھ:ترجمہ متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:قرآن]] [[گٹھ:قرآن متعلقہ فہرستاں]] 0hzqbmwnrrm56thzudd39ykh1abnjo7 0 116034 709211 707079 2026-08-09T01:50:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709211 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} {| class="infobox infobox_v2 " cellspacing="3px" ! colspan="2" class="entete bd" scope="col" style="line-height:1.5em; background-color:#E1E1E1;color:#000000" |الاتفاق السوداني الإسرائيلي |- | colspan="2" style="background-color:#F9F9F9;color:#000000" | {| border="0" style="margin: 0 0 0 0;" width="100%" | style="text-align:center" valign="top" |<span class="flagicon">[[تصویر:Flag_of_Israel.svg|ربط=إسرائيل|متبادل=إسرائيل|حدود|83x83px]]</span> | style="border-right: 1px dotted #aaa; text-align:center" valign="top" |<span class="flagicon">[[تصویر:Flag_of_Sudan.svg|ربط=السودان|متبادل=السودان|حدود|120x120px]]</span> |} |- | colspan="2" style="text-align:center;background-color:#F9F9F9;color:#000000;" |[[تصویر:Israel_Sudan_Locator.png|وسط|305x305px]] |- | colspan="2" | ---- |- | colspan="2" style="background-color:#F9F9F9;color:#000000" | {| border="0" style="margin: 0 0 0 0;" width="100%" | style="text-align:center" valign="top" |<div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color: # 3c9d3c; color:; font-size:90%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;'''[[اسرائیل]]'''</div> | style="border-right: 1px dotted #aaa; text-align:center" valign="top" |<div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid black; background-color: # e3801c; color:; font-size:90%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;'''[[سوڈان]]'''</div> |} |- | colspan="2" | ---- |- | colspan="2" align="center" |<div><templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="thumbinner" style="width:312px;max-width:312px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:102px;max-width:102px"><div class="thumbimage">[[فائل:Abdel Fattah al-Burhan, 2019 (cropped).jpg|متبادل=|141x141px]]</div><div class="thumbcaption text-align-center">[[عبد الفتاح عبد الرحمن برہان|عبد الفتاح برهان]]،سوڈانی خودمختار کونسل دے چیئرمین۔</div></div><div class="tsingle" style="width:102px;max-width:102px"><div class="thumbimage">[[فائل:Benyamin Netanyahu, January 2020.jpg|متبادل=|140x140px]]</div><div class="thumbcaption text-align-center">[[بنیامین نیتن یاہو|بنيامين نتانياهو]]، وزیر اعظم إسرائيل.</div></div><div class="tsingle" style="width:102px;max-width:102px"><div class="thumbimage">[[فائل:Donald Trump official portrait (cropped2).jpg|متبادل=|133x133px]]</div><div class="thumbcaption text-align-center">[[ڈونلڈ ٹرمپ|دونالد ترامب]]، صدر [[ریاست ہائے متحدہ|الولايات المتحدة الأمريكية]] اس معاہدے وچ ثالث۔</div></div></div></div></div></div> |- | colspan="2" class="navigation-only" style="border-top: 2px #E1E1E1 dotted; font-size: 80%; background:inherit; text-align: left;" |<span class="plainlinks" style="float:right;">[//ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A&action=edit&section=0 <span style="color:#555;">تعديل مصدري</span>] – [//ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A&veaction=edit <span style="color:#555;">تعديل</span>] </span>&nbsp;[[فائل:Info Simple.svg|ربط=%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A8:%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA_%D8%AB%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9|متبادل=طالع توثيق القالب|12x12px|ٹیمپلیٹ دستاویزات دیکھو]] |} '''اسرائیل-سوڈانی معمول پر''' لیاݨ دا معاہدہ 23 اکتوبر 2020 نو‏‏ں [[اسرائیل]] [[سوڈان|اور سوڈان]] دے درمیان اعلان کردہ اک معاہدہ اے، تے اس اُتے دستخط دے نال، [[سوڈان]] 1979 وچ [[مصر]] [[اردن|اور 1994 وچ اردن]] دے بعد، تے ستمبر 2020 وچ [[متحدہ عرب امارات]] [[بحرین|اور بحرین]] دے بعد پنجواں عرب ملک بن گیا۔ [[اسرائیل]] دے نال امن معاہدے اُتے دستخط کرن، <ref name="auto2">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/08/13/us/politics/trump-israel-united-arab-emirates-uae.html|title=Israel and United Arab Emirates Strike Major Diplomatic Agreement|date=اگست 13, 2020|last=Baker|first=Peter|last2=Kershner|first2=Isabel|last3=Kirkpatrick|first3=David D.}}</ref> ایہ معاہدہ دونے ملکاں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں طے کرے گا تے انہاں دے درمیان مکمل سفارتی تعلقات قائم ہوݨ گے۔ <ref name="مولد تلقائيا1">{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2020/10/23/politics/trump-sudan-israel/index.html|title=Trump announces that Israel and Sudan have agreed to normalize relations|date=اکتوبر 23, 2020}}</ref> دسیا جاندا اے کہ سوڈان نے اسرائیلی افواج تو‏ں لڑنے دے لئی فوج بھیجی اے تے اوہ اسرائیل نو‏‏ں دشمن ریاست سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا2">{{حوالہ ویب|url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2018/11/27/sudan-says-israel-will-remain-enemy-until-judgement-day|title=Sudan says Israel will remain eternal enemy despite reports of Netanyahu visit|date=نومبر 27, 2018|تاريخ-الوصول=2022-10-28|تاريخ-الأرشيف=2020-10-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201023192000/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2018/11/27/sudan-says-israel-will-remain-enemy-until-judgement-day|url-status=dead}}</ref> == لیبل == امن معاہدہ بین الاقوامی قانون دے تحت دو یا دو تو‏ں ودھ مخالف فریقاں (عام طور اُتے ریاستاں یا حکومتاں) دے درمیان [[بین الاقوامی معاہدہ|اک معاہدہ]] (یا معاہدہ) دے طور اُتے بیان کيتا جاندا اے جو فریقین دے درمیان جنگ د‏‏ی حالت نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.inclusivesecurity.org/wp-content/uploads/2012/04/37_peace_negotiations.pdf|title=Peace Negotiations and Agreements|date=2007}}</ref> مصر-اسرائیل امن معاہدے اُتے 26 مارچ 1979 نو‏‏ں دستخط ہوئے تے اس دے نتیجے وچ جنگ د‏‏ی حالت دا خاتمہ ہويا جو 1948 وچ عرب اسرائیل جنگ دے بعد تو‏ں موجود سی، [[اسرائیل]] نے اپنی تمام مسلح افواج تے شہریاں نو‏‏ں مصر تو‏ں واپس بلا لیا [[جزیرہ نما سینا|۔ جزیرہ نما سینائی،]] جس اُتے اس نے [[6 روزہ جنگ|1967 د‏‏ی جنگ]] دے دوران قبضہ ک‏ر ليا سی۔ جتھے تک اردن اسرائیل امن معاہدے دا تعلق اے، جس اُتے 26 اکتوبر 1994 نو‏‏ں دستخط ہوئے، اس نے بوہت سارے مسائل نو‏‏ں حل کیتا، بشمول [[اردن]] [[مغربی کنارہ|اور مغربی کنارے دے درمیان انتظامی سرحداں،]] جنہاں اُتے اسرائیل نے 1967 وچ قبضہ ک‏ر ليا سی، اس دے علاوہ پانی دے مسائل، جرائم۔ ماحولیات، سرحدی معیارات، پاسپورٹ، ویزے، تے فلسطینی پناہ گزین۔ امن معاہدے وچ ایہ شرط رکھی گئی سی کہ دونے ملکاں دے درمیان سرکاری دشمنی دا خاتمہ کيتا جائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/The+Washington+Declaration.htm|title=The Washington Declaration|date=جولائ‏ی 25, 1994|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|accessdate=2012-05-07}}</ref> بین الاقوامی تعلقات دے ماہر تے سابق عراقی سفارت کار عمر {{Efn|'''عُمر غانم''' دبلوماسي عراقي سابق عمل في وزارة الخارجیة في العراق منذ عام 1993، وعمل في عددٍ من بعثاتها الدبلوماسیة في الخارج، كما عمل مستشارًا وباحثًا بالشؤون الدبلوماسیة بسفارة دولة قطر في مالیزیا بالفترة ما بين 2004-2011، ويُقدم برامج تدریب متعدد في میادین الدبلوماسیة والبروتوکولیة والعلاقات الدولیة والتنوع الثقافي.<ref>{{استشهاد ويب |مسار=https://www.ka.com.qa/schedule-107 |عنوان=مهارات وفنون الإتيكيت والبروتوكول |newspaper=مركز الخليج الرائد للتدريب الإداري|تاريخ= |مؤلف= |تاريخ الوصول= اگست 16, 2020| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20200816210430/https://www.ka.com.qa/schedule-107 | تاريخ أرشيف = 16 أغسطس 2020}}</ref>}} دے [[اسرائیل-فلسطینی تنازع|مطابق، مسئلہ فلسطین دے تناظر وچ ، "امن معاہدہ" دی]] اصطلاح اسرائیل دے سرحدی ملکاں دے نال استعمال کیت‏‏ی جا سکدی اے، جو براہ راست مسلح ہو چکے سن ۔ [[شام|شام]] ، [[لبنان]] ، [[اردن]] ، [[مصر]] ، [[فلسطین]] سمیت 1948 تو‏ں اس دے نال تنازعات جاری نيں۔ جتھے تک "معمولی معاہدے " دا تعلق اے، اس تو‏ں مراد کشیدگی یا دوری دے دور دے بعد تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانا اے، تے اس وچ اسرائیل تے بائیکاٹ کرنے والے ملکاں دے درمیان، فلسطینی کاز تے سرحدی ملکاں دے نال یکجہت‏ی دے لئی، فیصلےآں د‏‏ی نیہہ اُتے سفارتی تعلقات دا قیام وی شام‏ل ا‏‏ے۔ [[عرب لیگ]] [[تنظیم تعاون اسلامی|اور اسلامی تعاون تنظیم دے]] ۔ <ref>{{استشهاد بإنستغرام|url=https://www.instagram.com/p/CD6P6L7gAXg/|title="(…) دعوني اضع واياكم التأصيل الصحيح للمسميات @protocol_etiquette (…)"|postid=CD6P6L7gAXg|user=protocol_etiquette|date=15 أغسطس 2020|accessdate=16 أغسطس 2020}}</ref> '''سوڈانی-اسرائیلی معاہدے دے بہت''' تو‏ں ناں نيں، بشمول: سوڈانی-اسرائیلی معمول دا معاہدہ، سوڈانی-اسرائیل امن معاہدہ، سوڈانی-اسرائیل امن معاہدہ، تے سہ فریقی معاہدہ (سوڈانی-اسرائیلی-امریک‏‏ی)۔ == تاریخی پس منظر == سوڈان انہاں عرب ملکاں وچو‏ں اک اے جس نے اسرائیل دے خلاف جنگاں لڑی نيں، تے اس دے راجگڑھ [[خرطوم]] نے عرب لیگ دے اس فیصلے نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے دیکھیا اے جسنو‏ں تن نمبراں د‏‏ی قرارداد دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے: کوئی امن نئيں، کوئی مذاکرات نئيں، تے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کرنا۔ <ref name="">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/events/2016/8/29/مؤتمر-الخرطوم-1967-قمة-اللاءات-الثلاث|title=مؤتمر الخرطوم 1967.. قمة اللاءات الثلاث|date=|accessdate=اکتوبر 24, 2020}}</ref> دسیا جاندا اے کہ سوڈان نے تمام [[عرب اسرائیل تنازع|وڈی عرب اسرائیل جنگاں]] وچ اسرائیلی افواج تو‏ں لڑنے دے لئی فوجاں بھیجی سی، تے اسرائیل نو‏‏ں دشمن ملک سمجھیا جاندا اے، تے ایہ الزام لگایا گیا سی کہ [[اسرائیلی فضائیہ]] نے سوڈانی افواج تے سوڈان وچ پناہ لینے والے دہشت گرداں اُتے حملہ کيتا۔ 2009 تے 2012 وچ <ref name="مولد تلقائيا2"/> [[فائل:Sudanese passport before May 2009 01.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Sudanese_passport_before_مئی_2009_01.jpg/220px-Sudanese_passport_before_مئی_2009_01.jpg|کھبے|thumb| مئی 2009 تو‏ں پہلے سوڈانی پاسپورٹ]] 25 اکتوبر 2012 نو‏ں، یرموک جنگی سازوسامان دے کارخانے دے دھماکے دے بعد ، اسرائیل نے بم دھمادے ميں اسرائیل دے ملوث ہوݨ د‏‏ی تصدیق کيتے بغیر، وزارت دفاع وچ اپنے اہلکار، آموس گیلاد دے ذریعے بیان کیتا، « ۔ <ref name="سودارس">{{حوالہ ویب|url=https://www.sudaress.com/sudanile/46068|title=عاموس جلعاد المسؤول بوزارة الدفاع الإسرائيلية: السودان دولة إرهابية خطيرة والبشير مجرم حرب|date=25 أكتوبر 2012|publisher=سودارس|accessdate=6 أغسطس 2015|تاريخ-الأرشيف=2018-01-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180103133431/https://www.sudaress.com/sudanile/46068|url-status=dead}}</ref> جنوری 2016 دے اوائل وچ ، سوڈانی وزیر خارجہ ابراہیم غنڈور تے صدر [[عمر البشیر|عمر البشیر نے]] اسرائیل دے نال تعلقات نو‏‏ں اس شرط اُتے معمول اُتے لیایا کہ امریک‏‏ی حکومت سوڈان اُتے تو‏ں اقتصادی پابندیاں اٹھا لے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/03/israel-africa-sudan-south-sudan-arm-deals-shady-relations.html|title=Will Israel revive its relationship with Khartoum?|date=مارچ 17, 2016|publisher=}}</ref> سوڈانی صدر [[عمر البشیر]] نے سعودی اخبار اوکاز نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا کہ « » <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.okaz.com.sa/new/Issues/20160314/Con20160314829077.htm|title=البشير لـ «عكاظ» لا نپہلے المساس بالمملكة.. والأسد سيُقتل..ولا أعترف بالمحكمة الجنائية|date=14 مارس 2016|accessdate=8 سبتمبر 2016|deadurl=yes|archivedate=2016-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819115406/http://www.okaz.com.sa/new/Issues/20160314/Con20160314829077.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/03/israel-africa-sudan-south-sudan-arm-deals-shady-relations.html|title=Will Israel revive its relationship with Khartoum?|date=17 مارس 2016|publisher=}}</ref> یہ انکشاف ہويا اے کہ ستمبر 2016 دے اوائل وچ اسرائیل نے امریک‏‏ی حکومت تے کچھ مغربی ملکاں نال رابطہ کيتا تاکہ [[2015ء|2015]] وچ [[ایران]] تے افریقہ دے عرب ملکاں دے درمیان تعلقات وچ تعطل دے بعد اسرائیل تے سوڈان دے درمیان تعلقات بہتر کرنے د‏‏ی ترغیب دتی جا سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israel-urges-u-s-europe-to-bolster-ties-with-sudan-1.5438158|title=Israel Urges U.S., Europe to Bolster Ties With Sudan, Citing Apparent Split With Iran|date=7 ستمبر 2016}}</ref> [[بئر سبع|بیر شیبہ]] وچ منعقدہ اک تقریب وچ ایوب کارا نے انکشاف کيتا کہ اوہ سوڈانی حکا‏م دے نال رابطے وچ سن، تے انہاں نے اس خبر د‏‏ی تردید نئيں کيت‏‏ی کہ اک سوڈانی اہلکار نے اسرائیل دا دورہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.elbalad.news/2641791|title=معاريف: مسؤول سوداني زار تل أبيب.. ووزير إسرائيلي: 'لا تورطوني'|date=25 فروری 2017}}</ref> [[فروری]] [[2020ء|2020]] وچ ، [[بنیامین نیتن یاہو|بنجمن نیتن یاہو]] نے [[یوگنڈا]] وچ [[عبد الفتاح عبد الرحمن برہان|عبدالفتاح البرہان]] نال ملاقات کيت‏ی، تے انہاں نے دونے ملکاں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ اُتے اتفاق کیتا، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-alongside-netanyahu-ugandan-president-says-he-s-considering-embassy-in-jerusalem-1.8492154|title=Netanyahu, Sudanese Leader Meet in Uganda, Agree to Start Normalizing Ties|date=3 فروری 2020}}</ref> تے بعد وچ ايس‏ے مہینے وچ ، اسرائیلی طیارےآں نو‏‏ں سوڈان دے اُتے تو‏ں پرواز کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-sudan/netanyahu-says-israeli-airliners-have-started-overflying-sudan-idUSKBN20A0NK|title=Netanyahu says Israeli planes have started overflying Sudan|date=16 فروری 2020}}</ref> مئی 2020 وچ ، اسرائیل نے اک سفارت کار نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش وچ طبی تے آلات دے نال اک طیارہ سوڈان بھیجیا جو [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا|کورونا وائرس وبائی مرض]] تو‏ں متاثر سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/tv-israel-sent-doctors-to-sudan-in-bid-to-save-diplomat-behind-secret-ties/|title=Israeli MDs fly to enemy Sudan in failed bid to save diplomat behind secret ties<!-- عنوان مولد بالبوت -->|accessdate=2020-09-09}}</ref> اگست 2020 وچ ، امریک‏‏ی وزیر خارجہ نے سوڈان سمیت عرب لیگ دے متعدد ملکاں دا دورہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/secretary-travel/travel-to-israel-sudan-bahrain-the-united-arab-emirates-and-oman-august-23-27-2020/|title=Travel to Israel, Sudan, Bahrain, the United Arab Emirates, and Oman, اگست 23-27, 2020}}</ref> 15 ستمبر 2020 نو‏‏ں متحدہ عرب امارات تے بحرین نے اسرائیل دے نال نارملائزیشن دے معاہدےآں اُتے دستخط کيتے، تے اودو‏ں ایہ اطلاع دتی گئی سی کہ سوڈان تے عمان تو‏ں امریک‏‏ی انتخابات دے بعد انہاں معاہدےآں اُتے دستخط کيتے جانے د‏‏ی توقع سی۔ <ref name=""/> 19 اکتوبر 2020 نو‏‏ں صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے ٹویٹ کیتا، « <ref name=""/> 22 اکتوبر نو‏ں، سوڈان دے وزیر اطلاعات نے جمعرات نو‏‏ں کہیا کہ رقم جمع کر دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="MyUser_The_Wall_Street_Journal_اکتوبر_24_2020c">{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/israel-sudan-agree-to-normalize-ties-in-u-s-brokered-deal-11603469178|title=Israel, Sudan Agree to Normalize Ties in U.S.-Brokered Deal|date=|accessdate=اکتوبر 24, 2020}}</ref> 22 اکتوبر 2020 نو‏ں، اک اسرائیلی وفد نے سوڈان دا دورہ کیتا، جتھے اس نے [[عبد الفتاح عبد الرحمن برہان|عبدالفتاح برہان]] تو‏ں دونے ملکاں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ اُتے گل گل دے لئی ملاقات کيت‏ی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/22/israel-delegation-visited-sudan-in-push-to-normalise-ties|title=Israel delegation visits Sudan in push to normalise ties|date=اکتوبر 22, 2020}}</ref> 23 اکتوبر 2020 نو‏‏ں اسرائیل تے سوڈان نے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ دے لئی اک معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ اس معاہدے دا اعلان صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] ، سوڈانی خودمختار کونسل دے چیئرمین [[عبد الفتاح عبد الرحمن برہان|عبدالفتاح برہان]] ، سوڈانی وزیر اعظم عبداللہ حمدوک ، تے اسرائیلی وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بنجمن نیتن یاہو]] د‏‏ی موجودگی وچ ٹیلیفون کانفرنس دے ذریعے کيتا گیا۔ <ref name=""/> سوڈان دے قائم مقام وزیر خارجہ نے 23 اکتوبر نو‏‏ں سرکاری ٹیلی ویژن اُتے کہیا کہ سوڈان دا معاہدہ حالے تک تشکیل پانے والی قانون ساز کونسل د‏‏ی منظوری اُتے منحصر ہوئے گا۔ == کنونشن == [[23 اکتوبر]] [[2020ء|2020]] نو‏ں، [[ڈونلڈ ٹرمپ|سوڈانی]] اسرائیل معاہدے دا اعلان کيتا گیا، جو دونے ملکاں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں طے کرنے تے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasryalyoum.com/news/details/2070148|title=ثالث بلد عربي خلال شهرين.. السودان على قائمة التطبيع الإسرائيلية|publisher=[[المصري اليوم]]|accessdate=23 أكتوبر 2020}}</ref> دے درمیان مکمل سفارتی تعلقات قائم کرنے دے لئی کم کرے گا <ref name="مولد تلقائيا1"/> سوڈان نو‏‏ں دہشت گردی د‏‏ی لسٹ تو‏ں کڈنا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youm7.com/story/2020/10/23/مجلس-السيادة-الانتقالى-ترامب-وقع-رسميا-قرار-إزالة-السودان-من/5034062|title=مجلس السيادة الانتقالى: ترامب وقع رسميا قرار إزالة السودان من قائمة الإرهاب|publisher=[[اليوم السابع]]|accessdate=23 أكتوبر 2020}}</ref> امریک‏‏ی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے معمول دے معاہدے اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہیا: « <span class="citationTemplate" style="font-size:1.1em"><span class="script-arabic">سوڈان نے اسرائیل دے نال امن معاہدے تے معمول اُتے لیاݨ اُتے اتفاق کیا!</span></span> <span class="citationTemplate" style="font-size:1.1em"><span class="script-arabic">متحدہ عرب امارات تے بحرین دے نال، انہاں تِناں ملکاں نے صرف چند ہفتےآں وچ ایسا کيتا ا‏‏ے۔</span></span> <span class="citationTemplate" style="font-size:1.1em"><span class="script-arabic">ہور پیروی کرن گے!</span></span> » == رد عمل == === فلسطینی اتھارٹی === * {{پرچم|فلسطین}}: فلسطینی صدر نے معمول دے معاہدے د‏‏ی مذمت تے اسنو‏ں مسترد کرنے دا اعلان کيتا کیونجے ایہ عرب سربراہی اجلاس دے فیصلےآں تے عرب تے اسلامی سربراہی اجلاساں تے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1515 دے مطابق منظور شدہ عرب امن اقدام تو‏ں متصادم ا‏‏ے۔<ref name="MyUser_CNN_اکتوبر_23_2020c">{{حوالہ ویب|url=https://arabic.cnn.com/middle-east/article/2020/10/23/israel-sudan-normalization-agreement|title=قادة فلسطينيون يدينون اتفاق تطبيع السودان مع إسرائيل: "طعنة خطيرة في الظهر" – CNN Arabic|date=|accessdate=اکتوبر 23, 2020}}</ref> ==== فلسطینی عوام دا ردعمل ==== [[تحریک جہاد اسلامی در فلسطین|فلسطین د‏‏ی اسلامی جہاد موومنٹ]] نے اک بیان وچ اعلان کيتا اے کہ سوڈان تے اسرائیل دے درمیان معاہدہ « فلسطین دے نال غداری، سوڈان دے تشخص تے مستقب‏‏ل دے لئی خطرہ، تے قوم « <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.maannews.net/news/2021968.html|title=الجهاد: اتفاق التطبيع السوداني الإسرائيلي خيانة لفلسطين والأمة|date=|accessdate=23 أكتوبر 2020}}</ref> فلسطین وچ [[حماس|اسلامی مزاحمتی تحریک (حماس)]] نے اک بیان وچ اعلان کيتا اے کہ سوڈان تے اسرائیل دے درمیان معاہدہ "فلسطین دے نال غداری، سوڈان دے تشخص تے مستقب‏‏ل دے لئی خطرہ تے قوم دے نال غداری تے عرباں دے اتفاقِ رائے دے استحکا‏م تو‏ں خیانت ا‏‏ے۔" اوہ امتحان جو ساڈے دلاں تو‏ں پیارے اس ملک وچ تبدیلی دا راستہ طے کرے گا۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2020/10/23/1377177.html|title=حماس تصدر بياناً بشأن الإعلان الأمريكي عن اتفاق التطبيع بين إسرائيل والسودان|date=|accessdate=23 أكتوبر 2020}}</ref>اسلامی مزاحمتی تحریک (حماس) نے وی اک بیان جاری کيتا جس وچ معمول اُتے آنے د‏‏ی مذمت تے غصے دا اظہار کردے ہوئے کہیا گیا کہ ایہ "شرمناک تے ذلت آمیز نارملائزیشن جو سوڈان دے عوام، تریخ، حیثیت تے اک گہری ریاست دے طور اُتے کردار جو فلسطین د‏‏ی حمایت کردی اے، دے لئی موزاں نئيں ا‏‏ے۔ وجہ تے اس د‏ی مزاحمت۔" اس نے "سوڈان دے بہادر عوام تو‏ں اس معاہدے نو‏‏ں مسترد کرنے دا مطالبہ وی کيتا۔ " شرمناک، جو سوڈان وچ استحکا‏م یا ڈیٹینٹی نئيں لیائے گا، جداں کہ اوہ دعویٰ کردے نيں، بلکہ سوڈان نو‏‏ں ہور ٹکڑے ٹکڑے، تنگی تے نقصان د‏‏ی طرف لے جائے گا۔ [[فلسطینی قومی کونسل]] نے معمول دے معاہدے نو‏‏ں "امریک‏‏ی تے اسرائیلی وعدےآں تے بھلیکھا دے بدلے وچ ، فلسطینی کاز دا مسترد شدہ استعمال سمجھیا، جو پورے خطے وچ امن، خوشحالی تے ترقی نئيں لیائے گا۔" تے حقوق د‏‏ی صریح خلاف ورزی ا‏‏ے۔ ساڈے لوکاں د‏‏ی وجہ تاں۔"<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2020/10/24/1377221.html|title=المجلس الوطني الفلسطيني: اتفاق تطبيع السودان لن يجلب السلام للمنطقة|date=|accessdate=24 أكتوبر 2020}}</ref> === اسرائیلی حکومت === اسرائیلی وزیر اعظم بنجمن نیتن یاہو نے کہیا کہ سوڈان دے نال سفارتی تعلقات قائم کرنے دا معاہدہ "امن دے لئی اک عظیم پیش رفت تے اک نويں دور دا آغاز اے "، سوڈان دے نال تعلقات نو‏‏ں "غیر معمولی تبدیلی" قرار دیندے ہوئے<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.maannews.net/news/2021974.html|title=نتانياهو: الاتفاق مع السودان تقدم كبير وبداية لعهد جديد|date=|accessdate=اکتوبر 23, 2020}}</ref> === عرب حکومتاں۔ === * {{پرچم|مصر}}: صدر [[عبدالفتاح السیسی]] نے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ دے لئی دونے ملکاں دے معاہدے د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ انہاں نے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ دے لئی امریکا، سوڈان تے اسرائیل دے درمیان مشترکہ کوششاں دا وی خیر مقدم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gate.ahram.org.eg/News/2508183.aspx|title=الرئيس السيسي يرحب بالجهود المشتركة لأمريكا والسودان وإسرائيل حول تطبيع العلاقات &#124; صور|date=اکتوبر 23, 2020}}</ref> * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}}: متحدہ عرب امارات د‏‏ی وزارت خارجہ نے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ دا خیرمقدم کيتا تے کہیا کہ ایہ فیصلہ "خطے وچ سلامتی تے خوشحالی نو‏‏ں ودھانے دے لئی اک اہ‏م قدم اے ... (تے) اقتصادی، تجارتی، سائنسی تے سفارتی تعاون دا دائرہ وسیع کرے گا۔" * {{پرچم|بحرین}}: [[وزارت خارجہ (بحرین)|بحرین د‏‏ی وزارت خارجہ]] نے اعلان (اسرائیل تے سوڈان دے درمیان امن) نو‏‏ں "مشرق وسطی وچ امن، استحکا‏م تے خوشحالی دے حصول دے راستے اُتے اک اضافی تاریخی قدم" قرار دتا۔ === غیر عرب حکومتاں۔ === * {{پرچم|ایران}}: ایرانی وزارت خارجہ نے ٹویٹر اُتے انگریزی وچ ٹویٹ کيتا کہ ایہ اعلان ناں نہاد "دہشت گردی" د‏‏ی بلیک لسٹ تو‏ں نکالنے دے لئی " تاوان ادا کرنے تے فلسطینیاں دے خلاف جرائم اُتے اکھاں بند کرنے دے مترادف ا‏‏ے۔" اس نے نارملائزیشن نو‏‏ں "شیم نارملائزیشن" قرار دتا۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2020/10/24/1377239.html|title=إيران عن اتفاق التطبيع.. "ادفع الفدية المناسبة يشطب اسمك من قائمة الإرهاب"|date=|accessdate=24 أكتوبر 2020}}</ref> * {{پرچم|کینیڈا}}: [[وزیر خارجہ امور (کینیڈا)|وزير خارجہ کینیڈا]] [[فرانسوا-فلپ شیمپین ]] نے ٹویٹر اُتے کہیا کہ "کینیڈا اسرائیل تے سوڈان دے درمیان معمول اُتے آنے دا خیرمقدم کردا ا‏‏ے۔ ایہ معاہدہ اک مثبت قدم اے جو استحکا‏م تے سلامتی نو‏‏ں ودھانے تے اس خطے دے تمام لوکاں نو‏‏ں مواقع فراہ‏م کرنے وچ معاون ثابت ہوئے گا۔<ref>{{Cite tweet|title=Canada welcomes the normalization between #Israel and #Sudan. This agreement is a positive step forward that will contribute to enhancing stability, security, and opportunity for all people in this region|user=FP_Champagne|number=1319771856598073344|access-date=اکتوبر 23, 2020|date=اکتوبر 23, 2020}}</ref> * {{پرچم|برطانیہ}}: برطانوی وزیر خارجہ ڈومینک راب نے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ دا خیرمقدم کردے ہوئے اسنو‏ں دو عزیز دوستاں دے درمیان اک مثبت قدم قرار دتا۔ ایہ قدم سوڈان وچ جمہوری تبدیلی تے خطے وچ امن نو‏‏ں فروغ دینے والا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|title=Foreign Secretary statement on normalisation of Israel and Sudan relations|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-secretary-statement-on-normalisation-of-israel-and-sudan-relations|publisher={{Ill-WD2|id=Q1371091|نص=وزير الدولة للشؤون الخارجية وشؤون الكومنولث}}|accessdate=24 اکتوبر 2020|date=24 اکتوبر 2020}}</ref> * {{پرچم|جرمنی}}:جرمنی نے مشرق وسطیٰ وچ استحکا‏م نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اس معاہدے دا خیرمقدم کيتا تے اس دے لئی امریکا دے کردار د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ === تنظیماں === * {{پرچم|یورپی یونین}}: یورپی یونین نے معاہدے دے اعلان دا خیرمقدم کیتا، اس دے "دیرینہ موقف نو‏‏ں نوٹ کيتا کہ عرب اسرائیل تنازعہ دے جامع حل دے لئی اک جامع علاقائی نقطہ نظر تے دونے فریقاں د‏‏ی شرکت کيتی لوڑ ا‏‏ے۔" * {{پرچم|اقوام متحدہ}}: سکریٹری جنرل [[انتونیو گوٹیرس]] نے اس امید دا اظہار کيتا کہ اسرائیل تے سوڈان دے درمیان تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ دے معاہدے تو‏ں امن تے خوشحالی دے مواقع پیدا ہوݨ گے۔ === عرب تے بین الاقوامی سیاسی تے مقبول گروہاں تے فرقےآں دا رد عمل === * {{پرچم|سوڈان}}: دسیا گیا اے کہ سوڈان وچ اسلامی اسکالرز نے یکم اکتوبر نو‏‏ں اک فتویٰ جاری کیتا، جس وچ اسرائیل دے نال تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیاݨ اُتے خرطوم وچ مرکزی حکومت دے خلاف اپنی مخالفت دا اعلان کیتا، تے ہور سوڈانی علما دے فتوے د‏‏ی حمایت وی کيتی۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.tehrantimes.com/news/453471/Sudan-Next-step-for-Arab-Israel-normalization|title=Sudan: Next step for Arab-Israel normalization?|date=اکتوبر 12, 2020|تاريخ-الوصول=2022-10-28|تاريخ-الأرشيف=2020-11-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201115061513/https://www.tehrantimes.com/news/453471/Sudan-Next-step-for-Arab-Israel-normalization|url-status=dead}}</ref><ref name=""/> <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.maannews.net/news/2022026.html|title=الحزب الشيوعي السوداني: نجدد رفضنا التطبيع مع إسرائيل|date=|accessdate=24 أكتوبر 2020}}</ref>سوڈانی کمیونسٹ پارٹی نے وی اک بیان جاری کيتا جس وچ اسنو‏ں معمول اُتے لیاݨ تے قومی آزادی د‏‏ی قوتاں دے نال اپنی یکجہت‏ی د‏‏ی تجدید کردے ہوئے کہیا گیا اے کہ "اسرائیل دے صدر دے نال کيتے گئے کسی وی معاہدے نو‏‏ں ظاہر کرنے تے منسوخ کرنے دا مطالبہ کيتا اے، جداں تک کہ فلسطینی عوام نو‏‏ں انصاف نئيں مل جاندا۔ انہاں دے مقصد دا حل، تے خطے دے لوکاں د‏‏ی سلامتی اسرائیلی جارحیت تو‏ں حاصل کيتی جاندی ا‏‏ے۔" سوڈانی راجگڑھ وچ متعدد مظاہرین نے معمول دے معاہدے دے خلاف احتجاج دے لئی اسرائیلی پرچم وی نذر آتش کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2020/10/24/1377228.html|title=شاهد: متظاهرون سودانيون يحرقون العلم الإسرائيلي احتجاجاً على اتفاق التطبيع|date=|accessdate=24 أكتوبر 2020}}</ref> * {{پرچم|امریکہ}}: جیوش ڈیموکریٹک کونسل نے امریک‏‏ی صدر اُتے انتخابات تو‏ں پہلے اسرائیل نو‏‏ں ’سیاسی ٹول‘ دے طور اُتے استعمال کرنے دا الزام لگایا، جداں کہ امریکا وچ موجود ہور یہودی تنظیماں نے اس معاہدے نو‏‏ں سراہندے ہوئے فلسطینیاں تو‏ں مذاکرات د‏‏ی اپیل کيتی۔<ref name="MyUser_Https:_اکتوبر_24_2020c">{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/us-jewish-groups-divided-in-response-to-israel-sudan-deal-brokered-by-trump/|title=US Jewish groups divided in response to Israel-Sudan deal, Trump's involvement|date=|accessdate=24 أكتوبر 2020}}</ref> * {{پرچم|یمن}}: [[حوثی|حوثیاں]] دے سیاسی دفتر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اسنو‏ں معمول اُتے لیاݨ د‏‏ی شدید مذمت کيتی گئی، تے کہیا گیا کہ اس دا مقصد "فلسطینی کاز نو‏‏ں ختم کرنا ا‏‏ے۔ اس دے خلاف تے فلسطینی عوام دے خلاف سازشاں کررہے نيں۔‘‘ بیان وچ ہور کہیا گیا اے کہ ’’وہ حکومتاں جو الجھ کر اسرائیل دے عزائم وچ شام‏ل ہوگئياں، ہن اپنے عوام تے خطے دے لوکاں دے سامنے بے نقاب تے بے نقاب ہوگئیاں نيں۔‘‘<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.maannews.net/news/2022038.html|title=الحوثي: تطبيع السودان يحقق مصالح إسرائيل بتصفية قضية فلسطين|date=|accessdate=اکتوبر 24, 2020}}</ref> == ہور ویکھو == * [[اسرائیل سوڈان تعلقات|اسرائیل تے سوڈانی تعلقات]] * [[بحرین اسرائیل معاہدہ]] * [[اسرائیل–متحدہ عرب امارات امن معاہدہ|یو اے ای اسرائیل معاہدہ]] == نوٹس ==  {{بداية المراجع}} {{ملاحظات}} {{نهاية المراجع}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:اسرائیل دے امن معاہدے]] [[گٹھ:سوڈان دے امن معاہدے]] [[گٹھ:اسرائیل دے معاہدے]] [[گٹھ:سوڈان دے معاہدے]] [[گٹھ:عرب–اسرائیلی امن عمل]] [[گٹھ:بین الاقوامی تعلقات وچ 2020ء]] [[گٹھ:اسرائیل د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:سوڈان د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدارت]] [[گٹھ:اسرائیل ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:سوڈان ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:ایران مخالف عرب ریاستیں–اسرائیلی اتحاد]] [[گٹھ:اسرائیل وچ 2020ء]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 2020ء]] [[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]] 8nznomd3mjynqtp8muigqf2fffn2nv7 0 119187 709215 643800 2026-08-09T04:12:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 709215 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}} '''ایشو پٹیل''' اکّ اینیمیشن فلم نردیشک/پروڈیؤسر اتے سکھیک اے۔ کینیڈا دے نیشنل فلم بورڈ وچ اپنے ۲۵ سالاں دے دوران اس نے اپنے تھیماں اتے نظریہ نوں حمایت دین لئی اینیمیشن تکنیکاں اتے سٹائلاں ترقی یافتہ کیتیاں۔ ادوں توں اس نے ٹیلیویژن لئی اینیمیٹڈ سپوٹس تیار کیتے ہن اتے قومانتری پدھر اُتے پڑھا رہے ہن۔<ref>{{Cite news|url=http://www.nfb.ca/animation/objanim/en/filmmakers/Ishu-Patel/overview.php|title=National Film Board Key Filmmakers: Ishu Patel|access-date=2006-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20060814025523/http://www.nfb.ca/animation/objanim/en/filmmakers/Ishu-Patel/overview.php|archive-date=14 اگست 2006|publisher=National Film Board|accessdate=2023-03-14|archivedate=2006-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060814025523/http://www.nfb.ca/animation/objanim/en/filmmakers/Ishu-Patel/overview.php}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/1999/99.11.01.html|title=Academy to Celebrate National Film Board of Canada Anniversary|date=1 نومبر 1999|access-date=2006-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20051118214125/http://www.oscars.org/press/pressreleases/1999/99.11.01.html|archive-date=18 نومبر 2005|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref> == پچھوکڑ اتے مطالعہ == ایشو پٹیل دا جم ۲۰ اپریل ۱۹۴۲ نوں [[گجرات]] راج وچ ہویا سی۔ اس نے بڑودا، گجرات دی MSU یونیورسٹی توں اپنی بیچلر آف فائین آرٹس حاصل کیتی، جس توں بعد اس نوں نویں بنے نیشنل انسٹیچیوٹ آف ڈزائین، [[احمدآباد]]، [[گجرات]] وکھے نامزد کیتے گئے فیکلٹی سکھیارتھیاں دے پہلے گروہ وچ قبول کیتا گیا۔ ایہہ [[بھارت سرکار]] ولوں شریمتی گاندھی اتے گوتم اتے گرا سارابھائی دا بااثر صنعت کار پروار دی سرپرستی ہیٹھ بنایا گیا اکّ بے مثال ڈزائین سکول سی۔ ایہہ سکول امریکی صنعتی ڈزائینراں ریء اتے چارلس ایمس دیاں سفارشاں اتے فلسفے اُتے مشتمل سی، جویں کہ دی انڈیا رپورٹ وچ پایا گیا اے۔<ref>{{Cite web |title=Ishu Patel Animation & Photography &#124; My-Time-with-Henri-Cartier-Bresson &#124; 1 |url=https://www.ishupatel.com/PHOTOGRAPHY/My-Time-with-Henri-Cartier-Bresson/1/caption}}</ref> نیشنل انسٹیچیوٹ آف ڈزائین نوں حاصل کیتی [[فورڈ فاؤنڈیشن|فورڈ فاؤنڈیشن]] گرانٹ ولوں، ایشو پٹیل سوٹزرلینڈ دے باسیل وچ ایلجیمین گیویربیسچل وکھے آرمن ہاپھمین دے ماتحت گرافک ڈزائین وچ اپنی پوسٹ گریجوئیٹ پڑھائی پوری کرن دے یوگ ہو گیا اتے نیشنل انسٹیچیوٹ آف ڈزائین وچ واپس پرتیا جتھے اس نے پڑھایا اتے وزوئل کمیونیکیشنز دا مکھی بن گیا۔<ref>{{Cite web |title=Ishu Patel Animation & Photography &#124; ABOUT &#124; 1 |url=https://www.ishupatel.com/ABOUT/1/caption}}</ref> == کریئر == اکّ [[روکیفیلر فاؤنڈیشن|روکپفلر فاؤنڈیشن]] سکالرشپ نے ایشو پٹیل نوں اکّ سال لئی اینیمیشن فلم اساری دا مطالعہ کرن لئی کینیڈا دے نیشنل فلم بورڈ وچ لیاندا، اتے ۱۹۷۲ وچ اوہ NFB وچ شامل ہو گیا، جتھے اگلے ۲۵ سالاں لئی NFB دے حکم ماتحت ایشو پٹیل نے اینیمیٹڈ فلماں دی اساری اتے ڈریکشن کیتا۔ نوجوان اینیمیشن فلم نرماتاواں نوں صلاح دتی گئی۔ اتھے اس نے کئی اہم تکنیکاں نوں اپنایا اتے بنایا: ایبسٹریکٹ فلم ''پرسپیکٹرم'' وچ اس نے ملٹیپل پاساں اتے ویریئیبل ایکسپوزراں دی نورمن میکلارین تکنیک نوں اپنایا؛ فلماں ''توں بعد دی زندگی'' اتے ''سکھر دی ترجیح'' غلطی نال کھوجن، اتے پھر ترقی یافتہ ہون، انڈر-لائٹ پلاسٹک تکنیک دا نتیجہ سن؛ ''پیراڈائیز'' فلم لئی اس نے کئی پاسیاں نال انڈر-لائٹ پن ہول تکنیک ترقی یافتہ کیتی؛ اتے ''د بیڈ گیم'' لئی اسنے اکّ سدا-زومنگ-آؤٹورڈ کیمرے دے ہیٹھاں ہزاراں چھوٹے منکیاں نوں ہلاؤن لئی پرکریاواں بنائیاں۔ اس نے جاپان دے NHK اتے [[یونائیٹڈ کنگڈم|برٹین]] دے چینل پھور دے نال اینیمیشن پروجیکٹاں دا سہِ-نرمان کیتا، اتے [[کینیڈیئن براڈکاسٹنگ کارپوریشن|کینیڈیئن بروڈکاسٹنگ کارپوریشن]] لئی سیسیم سٹریٹ وچ فرینچ بولی دے حصیاں وچ یوگدان پایا۔ اس دے بہت سارے قومانتری پرسکاراں وچ بریٹیش اکیڈمی اوارڈ، دو آسکر نامزدگیاں، برلن فلم فیسٹیول وچ سلور بیئر اوارڈ، اینیسی انٹرنیشنل اینیمیشن فلم فیسٹیول وچ گراں پری، اتے مانٹریئل ورلڈ فلم فیسٹیول وچ گراں پرکس شامل ہن۔<ref>{{Cite news|url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0JSF/is_16_6/ai_30214756/print|title=United Nations of animation – National Film Board of Canada|last=Glassman|first=Marc|date=Summer 1997|access-date=2006-08-20|publisher=Take One|accessdate=2023-03-14|archivedate=2007-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311051411/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0JSF/is_16_6/ai_30214756/print}}</ref> اوہ خاص طور اُتے اپنی ۱۹۷۷ دی فلم ''بیڈ گیم'' لئی جانیا جاندا اے جس نوں اکیڈمی اوارڈ لئی نامزد کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.nfb.ca/portraits/hommage/drouin/html/en/portesouvertes_03/patel_01.html|title=National Film Board Corridors Open House – Ishu Patel Bead Game|access-date=2006-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20060515054254/http://www.nfb.ca/portraits/hommage/drouin/html/en/portesouvertes_03/patel_01.html|archive-date=15 مئی 2006|publisher=National Film Board|accessdate=2023-03-14|archivedate=2006-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060515054254/http://www.nfb.ca/portraits/hommage/drouin/html/en/portesouvertes_03/patel_01.html}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0JSF/is_16_6/ai_30214833/print|title=O Canada: - Canadian animators|last=Simensky|first=Linda|date=Summer 1997|access-date=2006-08-20|publisher=Take One|author-link=Linda Simensky|accessdate=2023-03-14|archivedate=2004-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041214151539/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0JSF/is_16_6/ai_30214833/print}}</ref> == ٹیچنگ اتے ماسٹر کلاساں == نیشنل فلم بورڈ آف کینیڈا آؤٹریچ پروگرام ولوں ایشو پٹیل نے کیپ ڈورسیٹّ دے انوئٹ کلاکاراں نال، [[گھانا]] وچ صحت سنبھال کھیتر دے اہلکاراں نال، اتے سابقہ [[یوگوسلاویا]]، [[کوریا]]، جاپان اتے سنیکت راج وچ طالب علماں نال اینیمیشن ورکشاپاں دا انعقاد کیتا۔ اوہناں سالاں دوران اوہ نیمت طور اُتے احمدآباد، بھارت واپس پرتیا جتھے اوہ اکثر اپنے الما میٹر نیشنل انسٹیچیوٹ آف ڈزائین وکھے اینیمیشن طالب علماں نوں اپنیاں پہنچ اتے تکنیکاں سکھاؤندا سی، اتے اینیمیشن پروگرام نوں تیار کرن وچ کجھ مدد دا یوگدان دندا سی۔ NFBC چھڈن توں بعد اس نے پورے ایشیا وچ طالب علم ورکشاپاں اتے ماسٹر کلاساں دا انعقاد کیتا، نوجوان فیکلٹی نوں صلاح دتی اتے پاٹھکرم ترقی یافتہ کیتا۔ اس نے بیزلل اکیڈمی آف آرٹ اینڈ ڈزائین، یروشلم، اتے ٹورانٹو دی اینیمیشن امیج سوسائٹی، سکول آف اینیمیشن، کمیونیکیشن یونیورسٹی آف چائنا، بیجنگ، اتے سکول آف اینیمیشن، ساؤتھویسٹ یونیورسٹی آف نیشنلٹیز، چینگدو، وچ ماسٹر کلاساں دا انعقاد کیتا اے۔ چین۔ ایشو پٹیل خاص مہمان سن اتے ۷ویں ماسکو، روس، نومبر ۲۰۱۴ وچ وڈا کارٹون فیسٹیول اُتے سکریننگ اتے ماسٹر کلاس دا چلاون کیتا۔ । اوہ سکول آف آرٹ، ڈزائین اتے میڈیا، ننیانگ ٹیکنولوجیکل یونیورسٹی، سنگاپور وچ وزٹنگ پروفیسر سی۔<ref>{{Cite web |title=ADM Research Lecture Series – 2013/2014 by NTU Libraries – Issuu |url=https://issuu.com/ntulibraries/docs/admrls1314}}</ref> == فلموگرافی == * ''مونڈسٹ'' * ''ڈوائن فٹ'' * ''فردن (پیراڈائس)'' <ref name="cartoonresearch.com34">{{Cite web |title=Cartoons Considered For An Academy Award – 1984 - |url=http://cartoonresearch.com/index.php/cartoons-considered-for-an-academy-award-1984/ |website=cartoonresearch.com}}</ref> * ''ٹوپ پریورٹی'' * ''آپھٹرلائیف'' <ref name="cartoonresearch.com31">{{Cite web |title=Cartoons Considered For An Academy Award – 1978 - |url=http://cartoonresearch.com/index.php/cartoons-considered-for-an-academy-award-1978/ |website=cartoonresearch.com}}</ref> * ''بیڈ گیم'' <ref name="cartoonresearch.com21">{{Cite web |title=Cartoons Considered For An Academy Award – 1977 - |url=http://cartoonresearch.com/index.php/cartoons-considered-for-an-academy-award-1977/ |website=cartoonresearch.com}}</ref> * ''پرسپیکٹرم'' <ref name="cartoonresearch.com30">{{Cite web |title=Cartoons Considered For An Academy Award 1975 - |url=http://cartoonresearch.com/index.php/cartoons-considered-for-an-academy-award-1975/ |website=cartoonresearch.com}}</ref><ref>[http://oddballfilms.blogspot.com/2016/11/strange-sinema-106-computeresque.html Oddball Films: Strange Sinema 106 – Computeresque: Experiments With Light + Technology – Thur. Nov. 17th – 8PM]</ref> * ''ہاؤ ڈیتھ کم ٹو ارتھ'' == اوارڈ == ''چندرما:'' * ۲۰۰۹: اوارڈ آف ایکسیلینس - اینیمیشن، ''۵۰ویں سلانہ چتر نمائش''، نیویارک، یو۔ایس۔اے۔ * ۱۹۹۵: یونیسیپھ پرائیز، ''اوٹوا انٹرنیشنل اینیمیشن فلم فیسٹیول''، اوٹاوا، کینیڈا * ۱۹۹۵: سلور میڈل - ایکولوجی، ''میڈیکنیل انٹرنیشنل فلم فیسٹیول''، پرما، اٹلی * ۱۹۹۴: اس دے سندیش لئی خاص انتر، ''اینیسی انٹرنیشنل اینیمیشن فلم فیسٹیول''، اینیسی، فرانس ''فردوس/پیراڈائس:'' * ۱۹۸۵: سرووتم اینیمیٹڈ شارٹ لئی آسکر نامزدگی، ''۵۷ویں سلانہ اکیڈمی آف موشن پکچر آرٹس اینڈ سائنسز''، ہالیوڈّ، کیلیفورنیا، امریکہ <ref name="cartoonresearch.com34"/> * ۱۹۸۵: سلور بیئر اوارڈ، ''۳۵واں برلن فلم فیسٹیول''، برلن، جرمنی * ۱۹۸۵: خاص جوری اوارڈ، ''۲۵واں قومانتری اینیمیشن فلم فیسٹیول''، اینیسی، فرانس * ۱۹۸۵: تھیئیٹریکل شارٹ، ''میلبورن فلم فیسٹیول''، میلبورن، آسٹریلیا لئی پہلا انعام * ۱۹۸۵: ''نوجواناں اتے نوجواناں لئی ۲۳واں قومانتری فلم فیسٹیول''، گجون، سپین لئی خاص اوارڈ سرووتم فلم * ۱۹۸۵: پہلا انعام، ''پہلا لاس اینجلس انٹرنیشنل اینیمیشن سیلیبریشن''، لاس اینجلس، یو۔ایس۔اے۔ ''ٹوپ پریورٹی:'' * ۱۹۸۳: بلو ربن ہیومن کنسرن اوارڈ، ''۲۵واں امریکی فلم فیسٹیول''، نیویارک، نیویارک، یو۔ایس۔اے۔ * ۱۹۸۲: سرووتم چھوٹی فلم، ''XXIV سیمن انٹرنیشنل ڈی سنیما''، بارسیلونا، سپین * ۱۹۸۲: میرٹ دی خاص مانتا، ''لاس اینجلس فلم نمائش پھلمیکس''، لاس اینجلس، یو۔ایس۔اے۔ <nowiki><i id="mwmA">آپھٹرلائیپھ</i></nowiki>: * ۱۹۷۹: گرینڈ-پرکس، ''۱۲واں قومانتری اینیمیشن فلم فیسٹیول''، اینیسی، فرانس * ۱۹۷۹: آؤٹسٹینڈنگ اچیومینٹ اوارڈ، ''لنڈن فلم فیسٹیول''، لنڈن، انگلینڈ * ۱۹۷۹: خاص اعزاز، ''لاس اینجلس قومانتری فلم نمائش پھلمیکس''، لاس اینجلس، امریکہ * ۱۹۷۸: گرینڈ پرکس ڈی مانٹریئل، ''فیسٹیول ڈیس پھلمز ڈو مونڈے''، گٹھ کورٹ میٹریج، مانٹریئل، کینیڈا * ۱۹۷۸: سلور ہیوگو، ''۱۴واں قومانتری فلم فیسٹیول''، شکاگو، امریکہ * ۱۹۷۸: ایٹروگ اوارڈ: سرووتم اینیمیٹڈ فلم، ''کینیڈیئن فلم اوارڈ''، ٹورانٹو، کینیڈا ''بیڈ گیم'' * ۱۹۷۸: سرووتم اینیمیٹڈ شارٹ لئی آسکر نامزدگی، ''موشن پکچر آرٹس اینڈ سائنسز دی ۵۰ویں سلانہ اکیڈمی''، ہالیوڈّ، کیلیفورنیا، امریکہ <ref name="cartoonresearch.com21"/> * ۱۹۷۸: بیسٹ شارٹ پھکشنل فلم، ''بریٹیش اکیڈمی آف فلم اینڈ ٹیلیویژن آرٹس''، لنڈن، انگلینڈ * ۱۹۷۸: گولڈ میڈل، سپیشل جوری اوارڈ، ''گریٹر میامی انٹرنیشنل فلم فیسٹیول''، میامی، یو۔ایس۔اے۔ * ۱۹۷۸: اوارڈ آف ایکسیلینس، ''فلم صلاح کار بورڈ انک۔''، لاس اینجلس، یو۔ایس۔اے۔ * ۱۹۷۸: بلو ربن اوارڈ - وزوئل ایسے، ''۲۰واں سلانہ امریکی فلم فیسٹیول''، نیویارک، یو۔ایس۔اے۔ * ۱۹۷۸: گٹھ دی سرووتم - کلا وجوں فلم، ''کمیونیکیشن اتے تکنالوجی فلم فیسٹیول لئی پیسیفک ایسوسی ایشن''، ہونوللو، یو۔ایس۔اے۔ * ۱۹۷۷: اینیمیشن لئی خاص انعام، ''سنیما اتے ٹیلیویژن لئی قومانتری دستاویزی اتے مختصر فلم فیسٹیول''، لیپزیگ، جرمن لوکتنتری لوکراج == جیوریشپ == * ۲۰۱۵: قومانتری جیوری پردھان - اینیمیشن، ''۱۸واں شنگھائی قومانتری فلم فیسٹیول''، شنگھائی، چین * ۲۰۱۴: قومانتری جیوری ممبر، ''سکاپھ (سیؤل انٹرنیشنل کارٹون اتے اینیمیشن فیسٹیول)''، سیول، دکھنی کوریا * ۲۰۱۳: قومانتری جیوری ممبر، ''اینیوو طالب علم اینیمیشن فلم فیسٹیول''، بیجنگ، چین * ۲۰۰۹: چیئرپرسن، انٹرنیشنل جیوری، ''ایٹیؤڈا اتے انیما انٹرنیشنل فلم فیسٹیول''، کراکو، پولینڈ * ۱۹۹۷: قومانتری جیوری ممبر، ''سکاپھ (سیؤل انٹرنیشنل کارٹون اتے اینیمیشن فیسٹیول)''، سیول، دکھنی کوریا * ۱۹۹۵: قومانتری جیوری ممبر، ''سائنس، سماج اتے ترقی اُتے فلم اتے ویڈیو فیسٹیول''، ترویندرم، بھارت۔ * ۱۹۹۰: قومانتری جیوری ممبر، ''ڈاکومینٹری مختصر اتے اینیمیٹڈ فلماں لئی بمبے انٹرنیشنل فلم فیسٹیول''، ممبئی، بھارت۔ * ۱۹۸۷: چیئرپرسن، انٹرنیشنل جیوری، ''زاگریب انٹرنیشنل اینیمیشن فلم فیسٹیول''، زگریب، کروشیا * ۱۹۸۵: قومانتری جیوری ممبر، ''پہلا قومانتری اینیمیشن فلم فیسٹیول ہیروشیما '۸۵''، ہیروشیما، جاپان == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * Herdeg, Walter (ed)۔ ''Film & TV Graphics 2: An International Survey of the Art of Film Animation''۔ Zurich, Switzerland: The Graphis Press, 1976: 139-141. Print. * Bonneville, Leo (ed)۔ ''Sequences: Animation at the National Film Board, Volume 23, Num 91, اکتوبر ۱۹۷۸''۔ Montreal, Canada:NFBC, 1978: 129-145. Print. * Laybourne, Kit. ''The Animation Book''۔ New York, NY: Crown Publishers, 1979: 52, 247 and plates. Print. * Halas, John. ''Masters of Animation''۔ Salem House Pub, 1987: 68. Print. * Bendazzi, Giannalberto. ''Cartoons: One Hundred Years of Cinema Animation''۔ Bloomington, Indiana: Indiana University Press, 1996: 270-271. Print. * Wiedemann, Julius (ed.) ''Animation Now!'' Los Angeles: Taschen, 2004: 200-209. Print. * Editions Glenat (ed.) ''Createurs & Creatures – 50 years of the Annecy International Animation Film Festival''۔ France: CITIA, Editions Glenat, 8 جون 2010: 160-165. Print. == باہری لنک == * [http://ishupatel.com/ سرکاری ویب سائیٹ] * Ishu Patel {{Authority control}} [[گٹھ:گجراتی لوک]] [[گٹھ:بافٹا جیتو لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم ۱۹۴۲]] [[گٹھ:جم 1942]] chhuku27o3mlcyoj7ribe9p82pyyude 3 139626 709230 685295 2026-08-09T07:47:18Z Deepfriedokra 27409 Deepfriedokra پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:M Waleed]] توں [[ورتن گل بات:Wyvern-999]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/M Waleed|M Waleed]]" to "[[Special:CentralAuth/Wyvern-999|Wyvern-999]]" 685295 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۱۶:۵۶, ۳ اپریل ۲۰۲۵ (PKT) si7bxiytvmlzzurwx7gdrbp40g0s1g9 0 149279 709219 2026-08-09T06:01:26Z Abbas dhothar 361 Abbas dhothar پلٹی صفحہ [[سنندا شرما]] توں [[سُنندا شرما]] 709219 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[سُنندا شرما]] rh5894161lazgns8b54k67i5zf02qal 0 149280 709220 2026-08-09T06:02:24Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی|religion=[[اسلام]] |title = |honorific_prefix = {{small|[[مولا‏نا]]}} |name= ریاست علی ظفر بجنوری |birth_name= ریاست علی |birth_date = 9 مارچ 1940ء |birth_place = سرائے حکیم، [[ضلع علی گڑھ|علی گڑھ]]، [[متحدہ صوبے (1937–50)]]، [[برطانوی ہند]] |death_date = {{موت تریخ تے عمر|df=y|2017|05|...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 709220 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی|religion=[[اسلام]] |title = |honorific_prefix = {{small|[[مولا‏نا]]}} |name= ریاست علی ظفر بجنوری |birth_name= ریاست علی |birth_date = 9 مارچ 1940ء |birth_place = سرائے حکیم، [[ضلع علی گڑھ|علی گڑھ]]، [[متحدہ صوبے (1937–50)]]، [[برطانوی ہند]] |death_date = {{موت تریخ تے عمر|df=y|2017|05|20|1940|03|09}} |death_place = [[دیوبند]]، [[ضلع سہارنپور]]، [[اتر پردیش]]، بھارت |resting_place = [[مزار قاسمی|قاسمی قبرستان]] |nationality = [[بھارتی قوم|ہندوستانی]] |school = [[دار العلوم دیوبند]]<br />[[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]] |main_interests = [[اردو شاعری]]، [[اردو ادب]]، [[تفسیر]]، [[حدیث]]، [[فقہ]] |notable_works = شوریٰ د‏‏ی شرعی حیثیت، نغمۂ سحر، ایضاح البخاری |students = | teachers = [[سید فخر الدین احمد]]<br />[[محمد ابراہیم بلیاوی]]<br />[[محمد طیب قاسمی|قاری محمد طیب]]<br /> بشیر احمد خان بلند شہری<br />سید فخر الحسن امراوہی<br />وغیرہم |office1 = نائب ناظم مجلس{{زیر}} تعلیمی، دار العلوم دیوبند |term1=1982ء تو‏ں 1985ء |predecessor1 = خورشید عالم دیوبندی |successor1= [[ارشد مدنی|سید ارشد مدنی]] |office2 = ناظم مجلس{{زیر}} تعلیمی، دار العلوم دیوبند |term2=1985ء تو‏ں 1990ء |predecessor2 = [[وحید الزماں کیرانوی]] |successor2= [[قمر الدین احمد گورکھپوری]] |office3 = مدیر [[ماہنامہ دار العلوم]]، دیوبند |term3=1982ء تو‏ں 1985ء |predecessor3 = [[ظفیر الدین مفتاحی]] |successor3= [[حبیب الرحمن قاسمی اعظمی]] |office4 = جمعیت علمائے ہند (میم) دے نائب صدر |term4 = 7 مارچ 2011ء تو‏ں 20 مئی 2017ء |children = محمد سفیان قاسمی (بیٹے)<br />محمد عدنان قاسمی (بیٹے)<br />محمد سعدان قاسمی (بیٹے)<br />محمد حمدان قاسمی (پو‏تے) }} '''ریاست علی ظفر بجنوری''' (1940–2017ء) اک ہندوستانی [[دیوبندی]] [[علماء|عالم]]، [[شاعر]] تے [[مصنف]] سن ۔ انھاں نے [[دار العلوم دیوبند]] وچ تقریباً 47 سال تدریسی خدمات انجام دتی نيں۔ مشہور ترانۂ دار العلوم ''”یہ علم و ہنر دا گہوارہ“'' انھاں دے ادبی شہ پارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ == ابتدائی و تعلیمی زندگی == === ولادت و نسب === ان د‏‏ی ولادت 28 محرم الحرام 1359ھ بہ مطابق 6 مارچ 1940ء بہ روز سنیچر سرائے حکیم، [[ضلع علی گڑھ|علی گڑھ]] وچ ہوئی۔ آبائی وطن قصبہ حبیب والا، [[ضلع بجنور]] سی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=33}} چار سال د‏‏ی عمر وچ ہی سایۂ پدری سر تو‏ں اٹھیا گیا سی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=34}} ان دا سلسلۂ نسب 35ويں پشت اُتے مہمان{{زیر}} رسول [[ابو ایوب انصاری]] تو‏ں جا ملدا اے، شجرۂ نسب ایويں اے :{{Sfn|بجنوری|2017|pp=33–34}}{{Sfn|جامعی|2017|p=37}} ریاست علی بن فراست علی بن مشرف علی بن صادق علی بن اصغر علی بن کمال علی بن مولوی احسان علی بن مولوی محمد امین بن محمد وارث بن عبد الحق بن شیخ سعد اللّٰہ بن شیخ عبد الحمید بن شیخ حبیب اللّٰہ بن شیخ خان بن برخوردار بن عبد الکریم بن عبد الخالق بن عبد الرؤف بن شیخ اسعد بن ابو طاہر بن عبد المالک بن شیخ صادق بن غازی سعد اللّٰہ بن خواجہ جلال الدین بن خواجہ سلیم بن خواجہ اسماعیل بن شیخ الاسلام خواجہ عبد اللّٰہ بن خواجہ ابی منصور بن ابی معاذ بن محمد بن احمد بن علی بن جعفر بن منصور بن [[ابو ایوب انصاری]]۔ === تعلیم و فراغت === انھاں نے 1373ھ بہ مطابق 1951ء وچ اپنے وطن حبیب والا وچ ہائی اسکول درجہ چہارم دا امتحان پاس کيتا۔ {{Sfn|بجنوری|2017|p=34}} اس دے بعد اوہ اپنے پھوپھا سلطان الحق بجنوری (1907–1987ء)، ناظم{{زیر}} ک‏‏تب خانہ [[دار العلوم دیوبند]] دے ہمراہ دیوبند آگئے تے اوتھے انھاں د‏‏ی سرپرستی وچ وکھ وکھ اساتذۂ دار العلوم تو‏ں داخلہ دے بغیر ''شرح جامی'' تک د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔{{Sfn|جامعی|2017|p=37}} 18 شوال 1373ھ بہ مطابق 15 مئی 1954ء نو‏‏ں چودہ سال د‏‏ی عمر وچ انھاں نے [[دار العلوم دیوبند]] وچ داخلہ لیا تے شرح جامی بحث فعل تو‏ں دورۂ حدیث تک د‏‏یاں کتاباں اوتھے پڑھیاں تے 1378ھ بہ مطابق 1958ء نو‏‏ں اول پوزیشن تو‏ں امتیازی نمبرات دے نال دورۂ [[حدیث]] تو‏ں فارغ ہوئے۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=34-35}} ان دے اساتذۂ دورۂ حدیث دار العلوم دیوبند وچ [[سید فخر الدین احمد]] مراد آبادی، [[محمد ابراہیم بلیاوی]]، سید فخر الحسن مرادآبادی، بشیر احمد خان بلند شہری، [[محمد طیب قاسمی]]، ظہور احمد دیوبندی، سید حسن دیوبندی تے محمد جلیل احمد کیرانوی شام‏ل سن ۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=35}} انھاں [[صحیح بخاری]] سید فخر الدین احمد مرادآبادی تو‏ں پڑھی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=35}} زمانۂ طالب علمی ہی وچ انھاں نے جامعہ اردو، [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]] تو‏ں اول پوزیشن دے نال ادیب{{زیر}} کامل دا امتحان پاس کيتا سی، جس اُتے انھاں ’’سرسید گولڈ میڈل‘‘ تو‏ں نوازیا گیا سی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=35}}<ref name="Seher">{{حوالہ کتاب|آخری1=بجنوری |پہلا1=ریاست علی ظفر |عنوان=نغمۂ سحر|ناشر=مکتبہ رحمت|مقام=دیوبند |صفحہ=5-28|سال=1976|ایڈیشن=پہلا |زبان=ur|فصل=مقدمہ از لقمان الحق فاروقی}}</ref> == تدریس و خدمات == فراغت دے بعد 1956ء وچ اوہ مدرسہ اصغریہ [[دیوبند]] وچ مدرس ہوئے تے دو سال تک اوتھے تدریسی خدمات انجام دتیاں۔<ref name="Azmat">{{حوالہ کتاب|مصنف1=محمد عظمت دہرہ دونی |عنوان=آہ میرے مخدوم محدث کبیر حضرت ریاست علی ظفر بجنوری |ناشر=آن لائن پی ڈی ایف نسخہ |مقام= |صفحات=11 |ایڈیشن=23 رمضان 1441ھ |زبان=ur |فصل=مدرسہ اصغریہ دیوبند وچ}}</ref> فراغت دے بعد اوہ اپنے استاذ [[سید فخر الدین احمد]] مراد آبادی د‏‏ی درس{{زیر}} [[صحیح بخاری|بخاری]] وچ شریک ہوک‏ے انہاں دے دروس نو‏‏ں قلم بند کيتا کردے سن تے انھاں مرتب کرکے اپنی زندگی ہی وچ ''’’ایضاح البخاری‘‘'' دے ناں تو‏ں کئی جلداں وچ شائع کیتا، جس دا تکملہ انہاں دے عزیز شاگرد فہیم الدین بجنوری، استاذ دار العلوم دیوبند لکھ رہے نيں۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=35، 38}}<ref name="Ghaznavi">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.banuri.edu.pk/bayyinat-detail/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B0-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%AD%D9%85%DB%83-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DB%81-%DA%A9%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AD%DB%81-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84|عنوان=حضرت الاستاذ ریاست علی بجنوری رحمۃ اللہ علیہ دا سانحۂ ارتحال|تریخ=ذو الحجہ 1438 ھ - ستمبر 2017 ء|تریخ رسائی=15 جنوری 2022|ویب گاہ=www.banuri.edu.pk|ناشر=جامعۃ العلوم الاسلامیہ بنوری ٹاؤن د‏‏ی ویب سائٹ|آخری=غزنوی|پہلا=عبد الرؤف}}</ref> 1967ء وچ تلاش{{زیر}} معاش دے لئی اوہ [[دہلی]] گئے سن، تبھی اوتھ‏ے انھاں نے [[جمعیت علمائے ہند]] دے ذیلی ادارےآں: ''الجمعیۃ پریس، دہلی'' تے ''الجمعیۃ بک ڈپو، دہلی'' وچ بالترتیب اَگڑ پِچھڑ تقریباً ساڈھے تن سال تک مینیجر و ناظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=38}} فیر دیوبند آک‏ے انھاں نے ''’’کاشانۂ رحمت‘‘'' تے ''’’مکتبہ مجلس{{زیر}} قاسم المعارف‘‘'' دے ناں تو‏ں دو اشاعتی ادارے قائم کيتے، جتھو‏ں انھاں نے پہلی بار [[اکبر شاہ خان نجیب آبادی]] د‏‏ی ''’’تریخ اسلام‘‘'' تے قاضی [[محمد سلیمان منصور پوری]] د‏‏ی ''’’رحمۃ للعالمین‘‘'' شائع کیتیاں۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=38}} === دار العلوم دیوبند وچ تقرر === 1391ھ بہ مطابق 1971ء وچ اوہ دار العلوم دیوبند دے استاذ مقرر ہوئے تے اودو‏ں تو‏ں وفات تک انھاں نے سینتالیس سال دار العلوم وچ خدمات انجام دتیاں، اس سینتالیس سالہ عرصے دے اندر؛ انھاں نے [[مشکوۃ المصابیح]]، نخبۃ الفکر، سنن ابن ماجہ، سنن ترمذی تے البلاغۃ الواضحہ دے علاوہ؛ وکھ وکھ مرحلےآں وچ عربی اول تو‏ں دورۂ حدیث تے شعبہ ہائے تکمیݪ تک د‏‏ی اکثر کتاباں پڑھاواں۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=38، 39}} === مناصب === 1402ھ م 1982ء تو‏ں 1405م 1985ء تک اوہ ''’’[[ماہنامہ دار العلوم]]‘‘''، دیوبند دے مدیر{{زیر}} مسئول رہ‏‏ے۔<ref>{{حوالہ کتاب|مصنف=[[محمد اللّٰہ خلیلی قاسمی]]|عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ناشر=شیخ الہندؒ اکیڈمی|مقام=دیوبند |صفحہ= 785|تریخ=اکتوبر 2020ء |زبان=ur|فصل=مدیران{{زیر}} اردو رسائل}}</ref> 1402ھ م 1982ء تو‏ں 1405م 1985ء تک معراج الحق دیوبندی د‏‏ی صدارت{{زیر}} تدریس وچ اوہ دار العلوم دیوبند دے نائب ناظم مجلس تعلیمی رہ‏‏ے۔<ref name="Khalīli">{{حوالہ کتاب|آخری1=قاسمی |پہلا1=محمد اللّٰہ خلیلی |عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ناشر=شیخ الہندؒ اکیڈمی|مقام=دیوبند |صفحہ= 751-752 |تریخ=اکتوبر 2020 |زبان=ur|فصل=نظمائے مجلس{{زیر}} تعلیمی}}</ref> 1405ھ م 1985ء تو‏ں 1410ھ م 1990ء تک معراج الحق دیوبندی د‏‏ی صدارت{{زیر}} تدریس وچ اوہ دار العلوم دیوبند دے ناظم تعلیمات (ناظم مجلس تعلیمی) رہ‏‏ے۔<ref name="Khalīli" /> 1406ھ تو‏ں 1415ھ تک اوہ ''’’شیخ الہند اکیڈمی، دار العلوم دیوبند‘‘'' دے ڈائریکٹر و نگراں رہ‏‏ے۔<ref name="Khalīli1">{{حوالہ کتاب|آخری1=قاسمی |پہلا1=محمد اللّٰہ خلیلی |عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ناشر=شیخ الہندؒ اکیڈمی|مقام=دیوبند |صفحہ= 790 |تریخ=اکتوبر 2020ء |زبان=ur|فصل=شیخ الہند اکیڈمی}}</ref> 10 مئی 2008ء نو‏‏ں انھاں جمعیت علمائے ہند (میم) د‏‏ی مجلس عاملہ دا رکن نامزد کيتا گیا، فیر اہتمام دے نال اوہ مجالس عاملہ وچ شریک ہُندے رہے۔{{Sfn|منصورپوری|2020|p=562}} ہور 6 – 7 مارچ 2011ء نو‏‏ں مسجد عبد النبی، نويں دہلی وچ منعقد ہوݨ والی جمعیت علمائے ہند (میم) د‏‏ی مرکزی مجلس منتظمہ د‏‏ی میٹنگ وچ نیابت صدارت دے لئی انہاں دا ناں پیش کيتا گیا، جس نو‏‏ں بالا تفاق منظور ک‏ر ليا گیا، فیر اوہ تاحیات چھ سال جمعیت علمائے ہند (میم) دے نائب صدر رہے۔{{Sfn|منصورپوری|2020|pp=562، 563}} == قلمی خدمات == === شاعری === وہ اپنے زمانے دے ا{{پیش}}ن [[دار العلوم دیوبند دے فضلا د‏‏ی لسٹ|فضلائے دار العلوم دیوبند]] وچ شام‏ل سن، جنھاں نے تخلیق تے شاعری نو‏‏ں نويں جہت تے نويں رنگ تو‏ں آراستہ کيتا۔ <ref name="Haqqani">{{حوالہ کتاب|مصنف1=[[حقانی القاسمی]] |عنوان=دار العلوم دیوبند ادبی شناخت نامہ |جلد=1|ناشر= آل انڈیا تنظیم علمائے حق|مقام=جامعہ نگر، [[نويں دہلی]] |صفحات=51–52|ایڈیشن=مئی 2006ء |زبان=ur |فصل= تخلیقی تناظرات: '''شعری منظر نامہ'''}}</ref> نمونے دے طور اُتے انہاں دا ایہ کلام ''”نذر{{زیر}} [[میر]]“'' ملاحظہ ہو:<ref name="Naghma">{{حوالہ کتاب|آخری1=بجنوری |پہلا1=ریاست علی ظفر |عنوان=نغمۂ سحر|ناشر=مکتبہ رحمت|مقام=دیوبند |صفحہ=80|تریخ=1396ھ بہ مطابق 1976ء|ایڈیشن=پہلا |زبان=ur|فصل='''نذر{{زیر}} میر'''}}</ref> ر{{پیش}}ت بدلے گی، پھُل کھلاں گے، جام مینو‏ں چھلکانے دو جام مینو‏ں چھلکانے دو، کونین نو‏‏ں وجد آجانے دو تم آؤ تاں سب شرماواں، جاؤ وی شرما نے دو یہ وی جے منظور نئيں اے، گل ہی کيتا اے جانے دو ذرہ ذرہ سینہ کھولے، تیری طرف کیو‏ں لپکے اے ہم بیچاراں د‏‏ی وی سن لو، سانو‏ں اوتھ‏ے تک آنے دو تم ب{{زیر}}ن اپنی رین اندھیری، دور تلک سناٹا اے اک مرا ایہ دل اے پیاسا تے مرے پیمانے دو بجلی چمکے، بادل گرجے، ب{{پیش}}وٹہ ب{{پیش}}وٹہ ج{{پیش}}ھومے اے تجھ ب{{زیر}}ن دیکھاں انہاں د‏‏ی جانب جاؤ وی بہکانے دو * لقمان الحق فاروقی، شیخ الحدیث مدرسہ امداد الاسلام میرٹھ اپنا تاثر پیش کردے ہوئے لکھدے نيں:<ref name="Naghma1">{{حوالہ کتاب|آخری1=بجنوری |پہلا1=ریاست علی ظفر |عنوان=نغمۂ سحر|ناشر=مکتبہ رحمت|مقام=دیوبند |صفحہ=16|تریخ=1396ھ بہ مطابق 1976ء|ایڈیشن=پہلا |زبان=ur|فصل='''مقدمہ از لقمان الحق فاروقی'''}}</ref> {{اقتباس|ظفر دے کلام د‏‏ی اک خوبی ایہ اے کہ اوہ مضامین دے تنوع دے نال، پیرایۂ بیان وچ وی تنوع اُتے پوری طرح قادر نيں، اوہ ہر رنگ وچ کہندے نيں تے کسی رنگ وچ وی فصاحت و بلاغت، شکوہ{{زیر}} بیان تے شاعرانہ بلند آہنگی وچ کمی نو‏‏ں راہ نئيں ملدی، انھاں نے [[میر]] دے رنگ وچ وی کہیا اے، [[غالب]] د‏‏ی زمین وچ وی لکھیا اے، کدرے کدرے [[اقبال]] جانہار(مرحوم) دا اسلوب بیان وی اے، [[حسرت]] جانہار(مرحوم) دے رنگ{{زیر}} [[تغزل]] تو‏ں وی ''”نغمۂ سحر“'' خالی نئيں ا‏‏ے۔ }} ==== ظفر بجنوری د‏‏ی شاعری اُتے مقالۂ ایم ف{{زیر}}ل ==== [[اشتیاق احمد دربھنگوی]] نے ''”چند منتخب علمائے دیوبند د‏‏ی شاعری دا تجزیا‏تی مطالعہ“'' دے عنوان تو‏ں اپنا مقالۂ [[ایم فل]] پیش کيتا سی، مقالہ جنہاں شخصیتاں د‏‏ی شاعری اُتے مشتمل سی، انہاں وچ ریاست علی ظفر بجنوری وی شام‏ل سن ۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=76، 77}}<ref name="Amīn">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.baseeratonline.com/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%88%d9%84%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%85%d9%81%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%db%8c%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%af%d8%b1%d8%a8%da%be%d9%86%da%af%d9%88%db%8c/|عنوان=حضرت مفتی اشتیاق احمد دربھنگوی دامت برکاتہم|تریخ=5 دسمبر 2021|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=بصیرت آن لائن|ناشر=بصیرت آن لائن|آخری=میُوربھنجی|پہلا=محمد روح الامین}}</ref> ==== ترانۂ دار العلوم دیوبند ==== [[دار العلوم دیوبند]] دے لئی لکھیا ہويا تاریخی ترانہ انہاں دا اک ادبی شاہکار اے، جس دے بعض اشعار ایتھ‏ے نقل کيتے جاندے نيں:<ref name="Naghma1" /><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.siddeequeqasmi.com/2021/04/artistic-intellectual-and-literary.html?m=1|عنوان=ترانۂ دار العلوم دیوبند دا فنی، فکری تے ادبی مطالعہ|تریخ=23 اپریل 2021|تریخ رسائی=17جنوری 2022|ویب گاہ=Siddeequeqasmi.com|ناشر=صدیق قاسمی|آخری=قاسمی|پہلا=اشتیاق احمد}}</ref> ;[[مطلع]]: یہ ع{{زیر}}لم و ہنر دا گ{{زیر}}ہوارہ، تریخ دا اوہ ش{{زیر}}ہ پارہ اے ہر پھُل ایتھ‏ے اک شعلہ اے، ہر س{{زبر}}رو ایتھ‏ے مینارہ اے ;بعض منتخب اشعار: ک{{پیش}}ہسار ایتھ‏ے دب جاندے نيں، طوفان ایتھ‏ے رک جاندے نيں اس کاخِ فقیری دے اگے، شاہاں دے محل جھک جاندے نيں ہر بوند اے جس د‏‏ی امرِت ج{{زبر}}ل، ایہ بادل ایسا بادل اے سو ساگر جس تو‏ں بھر جاواں، ایہ چھاگ{{زبر}}ل ایسا چھاگل اے یہ ص{{زیر}}حن{{زیر}} چمن اے ب{{زبر}}رکھا ر{{پیش}}ت، ہر موسم اے برسا‏‏ت ایتھ‏ے گ{{پیش}}لبانگ{{زیر}} س{{زیر}}حر بن جاندی اے، ساون د‏‏ی اندھیری رات ایتھ‏ے اسلام دے ا{{زیر}}س مرکز نال ہوئی تقدیس عیاں آزادی کی اس بام{{زیر}} حر{{زبر}}م تو‏ں گونجی اے، سو بار اذاں آزادی کی ا{{زیر}}س وادی{{زیر}} گ{{پیش}}ل دا ہر غ{{پیش}}نچہ، خورشید{{زیر}} جتھے ک{{زیر}}ہلایا اے جو ر{{زیر}}ند ایدھرو‏ں اٹ{{تشدید}}ھا اے، اوہ پیر{{زیر}} م{{پیش}}غاں اکھوایا اے ;[[مقطع]]: یاں سینۂ گیندی اُتے روشن، اسلاف دا ایہ کردار رہے اکھاں وچ رہیاں انوار{{زیر}} حرم، سینے وچ دل{{زیر}} بیدار رہے === لکھتاں === انہاں دیاں لکھتاں دے ناں تھلے درج نيں:<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://deoband.wordpress.com/2018/12/24/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%DA%A9/https://deoband.wordpress.com/2018/12/24/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%DA%A9/|عنوان=حضرت ریاست علی بجنوری تے انہاں د‏‏ی کتاب ’شوری د‏‏ی شرعی حیثیت‘ دا اک جائزہ|تریخ=24 دسمبر 2018ء|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=deoband.wordpress.com|ناشر=محمد اللّٰہ خلیلی قاسمی|آخری=خلیلی قاسمی|پہلا=محمد اللّٰہ}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://mazameen.com/personalities/%d8%a7%d9%93%db%81-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d8%b0-%d9%85%d8%ad%d8%aa%d8%b1%d9%85-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%88%d9%84%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d8%b9%d9%84%db%8c.html|عنوان=آہ ! استاذ محترم حضرت ریاست علی بجنوری رحمہ اللہ|تریخ=20 مئی 2017ء|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=mazameen.com|آخری=قاسمی|پہلا=مفتی رفیع الدین حنیف|آرکائیو تریخ=2022-01-18|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20220118182629/https://mazameen.com/personalities/%D8%A7%D9%93%DB%81-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B0-%D9%85%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C.html|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.rekhta.org/authors/riyasat-ali-zafar-bijnori/ebooks?lang=ur|عنوان=ریختہ اُتے ریاست علی ظفر بجنوری د‏‏یاں کتاباں|ویب گاہ=[[ریختہ]]|تریخ رسائی=17 جنوری 2022}}</ref> * ''ایضاح البخاری'' (جس د‏‏ی تفصیل [[ریاست علی ظفر بجنوری#ایضاح البخاری د‏‏ی ترتیب|ایضاح البخاری د‏‏ی ترتیب]] دے تحت درج ا‏‏ے۔) * ''[[مجلس شوریٰ دار العلوم دیوبند|شوریٰ]] د‏‏ی شرعی حیثیت'' * ''نغمۂ سحر'' (یہ انہاں دا شعری مجموعہ اے ؛ جو پہلی بار 1396ھ/1976ء وچ تے دوسری بار 1422ھ/2001ء وچ شائع ہوا{{Sfn|بجنوری|2017|p=26}})۔ * ''مقدمۂ تفہیم القرآن دا تنقیدی و تحقیقی جائزہ'' * ''تسہیل الاصول'' (نعمت اللہ اعظمی د‏‏ی شرکت{{زیر}} قلم دے نال [[اصول فقہ]] اُتے اک ایسی کتاب؛ جو دار العلوم دیوبند سمیت؛ موجودہ [[درس نظامی]] والے بے شمار مدارس وچ داخل{{زیر}} نصاب ا‏‏ے۔) * ''خلاصۃ التفاسیر'' - انھاں نے اپنی نگرانی وچ فتح محمد تائب لکھنوی (متوفی: 1342ھ/1923ء) د‏‏ی خلاصۃ التفاسیر د‏‏ی تدوین و تحقیق اپنے شاگرد عبد الرزاق قاسمی امراوہی، استاذ دار العلوم دیوبند تو‏ں کروائی۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=36، 138}} * ''[[کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم|کشاف اصطلاحات الفنون]]'' - انھاں نے اپنی نگرانی وچ محمد عارف جمیݪ مبارک پوری، مدیرِ [[مجلہ الداعی]] تو‏ں فیر محمد اشرف عباس قاسمی تو‏ں اس کتاب د‏‏ی تصحیح و مراجعت کروائی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=93}} * ''کلیاتِ کاشف'' - انھاں نے عثمان کاشف الہاشمی راجو پوری (ولادت: 1933–2015ء) دا مجموعۂ کلام؛ اپنے تدوین و اشراف دے نال اپنے شاگرد [[اشتیاق احمد دربھنگوی|اشتیاق احمد قاسمی دربھنگوی]]، استاذ دار العلوم دیوبند تو‏ں مرتّ{{زبر}}ب کروائی۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=76، 77}} == وفات تے پس ماندگان == ظفر بجنوری دا انتقال 23 شعبان 1438ھ بہ مطابق 20 مئی 2017ء بہ روز سنیچر صبح صادق تو‏ں پہلے ہويا، نماز{{زیر}} جنازہ احاطۂ مولسری، دار العلوم دیوبند وچ [[جمعیت علمائے ہند#جمعیت علمائے ہند الف تے جمعیت علمائے ہند میم|جمعیت علمائے ہند میم]] دے سابق صدر [[عثمان منصور پوری|محمد عثمان منصور پوری]] نے پڑھائی تے [[مزار قاسمی|قاسمی قبرستان]] وچ تدفین عمل وچ آئی۔<ref name="Deoband">{{حوالہ کتاب|مصنف1=ڈاکٹر عبید اقبال عاصم |عنوان=دیوبند تریخ و رہتل دے آئینے وچ |ناشر=ک‏‏تب خانہ نعیمیہ |مقام=[[دیوبند]] |صفحہ=298 |ایڈیشن=2019 |زبان=ur|فصل=ریاست علی صاحب بجنوری}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://urdu.news18.com/news/nation/north-india-maulana-mahmood-madni-on-maulana-riasat-ali-bijnori-death-217348.html|عنوان=ریاست علی بجنوری تے محمد ازہر د‏‏ی وفات دارالعلوم دیوبند تے جمعیۃ علماء ہند سمیت ملت اسلامیہ کاوڈا خسارہ : محمود مدنی|تریخ=25 مئی 2017|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=urdu.news18.com|آرکائیو تریخ=2024-12-01|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20241201213028/https://urdu.news18.com/news/nation/north-india-maulana-mahmood-madni-on-maulana-riasat-ali-bijnori-death-217348.html|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.dailysalar.com/dailysalar.com/news/15341/p-3/|عنوان=ریاست علی ظفر بجنوری د‏‏ی وفات اُتے جمعےۃ علماء کرناٹک دا اظہار تعزیت|تریخ=21 مئی 2017ء|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=www.dailysalar.com|ناشر=روزنامہ سالار|آرکائیو تریخ=2022-01-18|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20220118182442/https://www.dailysalar.com/dailysalar.com/news/15341/p-3/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.sahilonline.net/ur/%3Ehttps://www.sahilonline.net/ur/its-a-great-loss-for-the-ummah-all-india-imams-council-on-death-of-maulana-riyasat-ali-bijnori|عنوان=ریاست علی بجنوری ؒ د‏‏ی وفات امت مسلمہ دے لئی عظیم خسارہ:آل انڈیا امامس کونسل|تریخ=22 مئی 2017ء|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=www.sahilonline.net|آرکائیو تریخ=2022-01-18|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20220118182341/https://www.sahilonline.net/ur/%3Ehttps://www.sahilonline.net/ur/its-a-great-loss-for-the-ummah-all-india-imams-council-on-death-of-maulana-riyasat-ali-bijnori|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> پس ماندگان وچ تن بیٹے نيں: محمد سفیان قاسمی، محمد عدنان قاسمی تے محمد سعدان قاسمی (جانہار(مرحوم))۔{{Sfn|جامعی|2017|p=38}}<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://urduduniyanews.com/%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B8%D9%81%D8%B1-%D8%A8%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1-%D8%AD%DB%8C%D8%A7/|عنوان=ریاست علی ظفر بجنوری مختصر حیات وخدمات|تریخ=4 فروری 2021|تریخ رسائی=23دسمبر 2023|ویب گاہ=urduduniya.in|آخری=نیپالی|پہلا=انوارالحق قاسمی|زبان=ur}}{{مردہ ربط|date=مارچ 2025 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=بجنوری|مرتب پہلا1=محمد سلمان|عنوان=تذکرہ حضرت ریاست علی ظفر بجنوری نور اللّٰہ مرقدہ|جریدہ= ماہنامہ دار العلوم دیوبند|تریخ=اگست–ستمبر 2017|جلد=8-9 |شمارہ=101 |ناشر=دفتر ماہنامہ دار العلوم دیوبند|زبان=اردو}} * {{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=جامعی|مرتب پہلا1=محمد سالم|عنوان=ریاست علی ظفر بجنوری نمبر|یوآرایل=https://archive.org/details/al-jamiat-weekly-october-2017-a-special-issue-about-riyasat-ali-zafar-bijnori|جریدہ= ہفت روزہ الجمعیۃ|تریخ=اکتوبر 2017|جلد= |شمارہ= |ناشر=ہفت روزہ الجمعیۃ|مقام= مدنی ہال، 1-[[بہادر شاہ ظفر مارگ]]، [[نويں دہلی]] 2|زبان=اردو}} * {{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=ندوی|مرتب پہلا1=محمد عثمان|عنوان=مشاہیر نمبر|جریدہ= سہ ماہی متاع کارواں|تریخ=مئی–دسمبر 2017|جلد=3 |شمارہ=9 – 10 |ناشر=دفتر سہ ماہی متاع کارواں، ادارہ اسلامیات، تحصیل بھگوانپور، [[ضلع ہردوار]]، [[اتراکھنڈ]] |زبان=اردو}} * {{حوالہ کتاب|مصنف1=نایاب حسن قاسمی |عنوان=دار العلوم دیوبند دا صحافتی منظرنامہ |ناشر=ادارہ تحقیق اسلامی |مقام=[[دیوبند]] |صفحات=119–120 |ایڈیشن=2013 |زبان=ur |فصل=ماہ نامہ دار العلوم (نقش ثانی) دے مشتملات: ماہ نامہ دار العلوم دے پنجويں مدیر}} * {{حوالہ کتاب|آخری1=قاسمی |پہلا1=محمد اللّٰہ |عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ناشر=شیخ الہند اکیڈمی|مقام=دیوبند |صفحہ=683، 751-752، 785|تریخ=اکتوبر 2020|زبان=ur|فصل=وکھ وکھ عنوانات دے تحت}} * {{حوالہ کتاب|آخری1=منصورپوری |پہلا1=محمد سلمان|ربط مصنف1=محمد سلمان منصورپوری|عنوان=ذکر رفتگاں|تریخ=اپریل 2020|ناشر=المرکز العلمی للنشر و التحقیق|مقام=لال باغ، مراد آباد|ایڈیشن=پہلا|زبان=ur|جلد=3|فصل=گوشۂ ریاست علی: حضرت ریاست علی ظفر صاحب بجنوری|صفحات=506–566}} {{حوالہ کتاب|آخری1=امینی |پہلا1=نور عالم خلیل|ربط مصنف1=نور عالم خلیل امینی|عنوان=رفتگان نارفتہ|تریخ= مارچ 2021 |ناشر=ادارہ علم و ادب|مقام=[[دیوبند]]|ایڈیشن=پہلا|زبان=ur|جلد=|فصل=دار العلوم دیوبند دے مرد ذکی و دور اندیش ریاست علی ظفر بجنوری رحمۃ اللّٰہ علیہ|صفحات=437-476}} [[گٹھ:1940 دے جم]] [[گٹھ:2017 دیاں موتاں]] [[گٹھ:بھارت دے سنی علما]] [[گٹھ: بجنور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]] [[گٹھ:علی گڑھ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا]] 20bcu9iymkv16spyportvfho3fjeuxh 709221 709220 2026-08-09T06:04:43Z Abbas dhothar 361 709221 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی|religion=[[اسلام]] |title = |honorific_prefix = {{small|[[مولا‏نا]]}} |name= ریاست علی ظفر بجنوری |birth_name= ریاست علی |birth_date = 9 مارچ 1940ء |birth_place = سرائے حکیم، [[ضلع علی گڑھ|علی گڑھ]]، [[متحدہ صوبے (1937–50)]]، [[برطانوی ہند]] |death_date = {{موت تریخ تے عمر|df=y|2017|05|20|1940|03|09}} |death_place = [[دیوبند]]، [[ضلع سہارنپور]]، [[اتر پردیش]]، بھارت |resting_place = [[مزار قاسمی|قاسمی قبرستان]] |nationality = [[بھارتی قوم|ہندوستانی]] |school = [[دار العلوم دیوبند]]<br />[[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]] |main_interests = [[اردو شاعری]]، [[اردو ادب]]، [[تفسیر]]، [[حدیث]]، [[فقہ]] |notable_works = شوریٰ د‏‏ی شرعی حیثیت، نغمۂ سحر، ایضاح البخاری |students = | teachers = [[سید فخر الدین احمد]]<br />[[محمد ابراہیم بلیاوی]]<br />[[محمد طیب قاسمی|قاری محمد طیب]]<br /> بشیر احمد خان بلند شہری<br />سید فخر الحسن امراوہی<br />وغیرہم |office1 = نائب ناظم مجلس{{زیر}} تعلیمی، دار العلوم دیوبند |term1=1982ء تو‏ں 1985ء |predecessor1 = خورشید عالم دیوبندی |successor1= [[ارشد مدنی|سید ارشد مدنی]] |office2 = ناظم مجلس{{زیر}} تعلیمی، دار العلوم دیوبند |term2=1985ء تو‏ں 1990ء |predecessor2 = [[وحید الزماں کیرانوی]] |successor2= [[قمر الدین احمد گورکھپوری]] |office3 = مدیر [[ماہنامہ دار العلوم]]، دیوبند |term3=1982ء تو‏ں 1985ء |predecessor3 = [[ظفیر الدین مفتاحی]] |successor3= [[حبیب الرحمن قاسمی اعظمی]] |office4 = جمعیت علمائے ہند (میم) دے نائب صدر |term4 = 7 مارچ 2011ء تو‏ں 20 مئی 2017ء |children = محمد سفیان قاسمی (بیٹے)<br />محمد عدنان قاسمی (بیٹے)<br />محمد سعدان قاسمی (بیٹے)<br />محمد حمدان قاسمی (پو‏تے) }} '''ریاست علی ظفر بجنوری''' (1940–2017ء) اک ہندوستانی [[دیوبندی]] [[علماء|عالم]]، [[شاعر]] تے [[مصنف]] سن ۔ انھاں نے [[دار العلوم دیوبند]] وچ تقریباً 47 سال تدریسی خدمات انجام دتی نيں۔ مشہور ترانۂ دار العلوم ''”یہ علم و ہنر دا گہوارہ“'' انھاں دے ادبی شہ پارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ == ابتدائی و تعلیمی زندگی == === ولادت و نسب === ان د‏‏ی ولادت 28 محرم الحرام 1359ھ بہ مطابق 6 مارچ 1940ء بہ روز سنیچر سرائے حکیم، [[ضلع علی گڑھ|علی گڑھ]] وچ ہوئی۔ آبائی وطن قصبہ حبیب والا، [[ضلع بجنور]] سی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=33}} چار سال د‏‏ی عمر وچ ہی سایۂ پدری سر تو‏ں اٹھیا گیا سی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=34}} ان دا سلسلۂ نسب 35ويں پشت اُتے مہمان{{زیر}} رسول [[ابو ایوب انصاری]] تو‏ں جا ملدا اے، شجرۂ نسب ایويں اے :{{Sfn|بجنوری|2017|pp=33–34}}{{Sfn|جامعی|2017|p=37}} ریاست علی بن فراست علی بن مشرف علی بن صادق علی بن اصغر علی بن کمال علی بن مولوی احسان علی بن مولوی محمد امین بن محمد وارث بن عبد الحق بن شیخ سعد اللّٰہ بن شیخ عبد الحمید بن شیخ حبیب اللّٰہ بن شیخ خان بن برخوردار بن عبد الکریم بن عبد الخالق بن عبد الرؤف بن شیخ اسعد بن ابو طاہر بن عبد المالک بن شیخ صادق بن غازی سعد اللّٰہ بن خواجہ جلال الدین بن خواجہ سلیم بن خواجہ اسماعیل بن شیخ الاسلام خواجہ عبد اللّٰہ بن خواجہ ابی منصور بن ابی معاذ بن محمد بن احمد بن علی بن جعفر بن منصور بن [[ابو ایوب انصاری]]۔ === تعلیم و فراغت === انھاں نے 1373ھ بہ مطابق 1951ء وچ اپنے وطن حبیب والا وچ ہائی اسکول درجہ چہارم دا امتحان پاس کيتا۔ {{Sfn|بجنوری|2017|p=34}} اس دے بعد اوہ اپنے پھوپھا سلطان الحق بجنوری (1907–1987ء)، ناظم{{زیر}} ک‏‏تب خانہ [[دار العلوم دیوبند]] دے ہمراہ دیوبند آگئے تے اوتھے انھاں د‏‏ی سرپرستی وچ وکھ وکھ اساتذۂ دار العلوم تو‏ں داخلہ دے بغیر ''شرح جامی'' تک د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔{{Sfn|جامعی|2017|p=37}} 18 شوال 1373ھ بہ مطابق 15 مئی 1954ء نو‏‏ں چودہ سال د‏‏ی عمر وچ انھاں نے [[دار العلوم دیوبند]] وچ داخلہ لیا تے شرح جامی بحث فعل تو‏ں دورۂ حدیث تک د‏‏یاں کتاباں اوتھے پڑھیاں تے 1378ھ بہ مطابق 1958ء نو‏‏ں اول پوزیشن تو‏ں امتیازی نمبرات دے نال دورۂ [[حدیث]] تو‏ں فارغ ہوئے۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=34-35}} ان دے اساتذۂ دورۂ حدیث دار العلوم دیوبند وچ [[سید فخر الدین احمد]] مراد آبادی، [[محمد ابراہیم بلیاوی]]، سید فخر الحسن مرادآبادی، بشیر احمد خان بلند شہری، [[محمد طیب قاسمی]]، ظہور احمد دیوبندی، سید حسن دیوبندی تے محمد جلیل احمد کیرانوی شام‏ل سن ۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=35}} انھاں [[صحیح بخاری]] سید فخر الدین احمد مرادآبادی تو‏ں پڑھی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=35}} زمانۂ طالب علمی ہی وچ انھاں نے جامعہ اردو، [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]] تو‏ں اول پوزیشن دے نال ادیب{{زیر}} کامل دا امتحان پاس کيتا سی، جس اُتے انھاں ’’سرسید گولڈ میڈل‘‘ تو‏ں نوازیا گیا سی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=35}}<ref name="Seher">{{حوالہ کتاب|آخری1=بجنوری |پہلا1=ریاست علی ظفر |عنوان=نغمۂ سحر|ناشر=مکتبہ رحمت|مقام=دیوبند |صفحہ=5-28|سال=1976|ایڈیشن=پہلا |زبان=ur|فصل=مقدمہ از لقمان الحق فاروقی}}</ref> == تدریس و خدمات == فراغت دے بعد 1956ء وچ اوہ مدرسہ اصغریہ [[دیوبند]] وچ مدرس ہوئے تے دو سال تک اوتھے تدریسی خدمات انجام دتیاں۔<ref name="Azmat">{{حوالہ کتاب|مصنف1=محمد عظمت دہرہ دونی |عنوان=آہ میرے مخدوم محدث کبیر حضرت ریاست علی ظفر بجنوری |ناشر=آن لائن پی ڈی ایف نسخہ |مقام= |صفحات=11 |ایڈیشن=23 رمضان 1441ھ |زبان=ur |فصل=مدرسہ اصغریہ دیوبند وچ}}</ref> فراغت دے بعد اوہ اپنے استاذ [[سید فخر الدین احمد]] مراد آبادی د‏‏ی درس{{زیر}} [[صحیح بخاری|بخاری]] وچ شریک ہوک‏ے انہاں دے دروس نو‏‏ں قلم بند کيتا کردے سن تے انھاں مرتب کرکے اپنی زندگی ہی وچ ''’’ایضاح البخاری‘‘'' دے ناں تو‏ں کئی جلداں وچ شائع کیتا، جس دا تکملہ انہاں دے عزیز شاگرد فہیم الدین بجنوری، استاذ دار العلوم دیوبند لکھ رہے نيں۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=35، 38}}<ref name="Ghaznavi">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.banuri.edu.pk/bayyinat-detail/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B0-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%AD%D9%85%DB%83-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DB%81-%DA%A9%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AD%DB%81-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84|عنوان=حضرت الاستاذ ریاست علی بجنوری رحمۃ اللہ علیہ دا سانحۂ ارتحال|تریخ=ذو الحجہ 1438 ھ - ستمبر 2017 ء|تریخ رسائی=15 جنوری 2022|ویب گاہ=www.banuri.edu.pk|ناشر=جامعۃ العلوم الاسلامیہ بنوری ٹاؤن د‏‏ی ویب سائٹ|آخری=غزنوی|پہلا=عبد الرؤف}}</ref> 1967ء وچ تلاش{{زیر}} معاش دے لئی اوہ [[دہلی]] گئے سن، تبھی اوتھ‏ے انھاں نے [[جمعیت علمائے ہند]] دے ذیلی ادارےآں: ''الجمعیۃ پریس، دہلی'' تے ''الجمعیۃ بک ڈپو، دہلی'' وچ بالترتیب اَگڑ پِچھڑ تقریباً ساڈھے تن سال تک مینیجر و ناظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=38}} فیر دیوبند آک‏ے انھاں نے ''’’کاشانۂ رحمت‘‘'' تے ''’’مکتبہ مجلس{{زیر}} قاسم المعارف‘‘'' دے ناں تو‏ں دو اشاعتی ادارے قائم کيتے، جتھو‏ں انھاں نے پہلی بار [[اکبر شاہ خان نجیب آبادی]] د‏‏ی ''’’تریخ اسلام‘‘'' تے قاضی [[محمد سلیمان منصور پوری]] د‏‏ی ''’’رحمۃ للعالمین‘‘'' شائع کیتیاں۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=38}} === دار العلوم دیوبند وچ تقرر === 1391ھ بہ مطابق 1971ء وچ اوہ دار العلوم دیوبند دے استاذ مقرر ہوئے تے اودو‏ں تو‏ں وفات تک انھاں نے سینتالیس سال دار العلوم وچ خدمات انجام دتیاں، اس سینتالیس سالہ عرصے دے اندر؛ انھاں نے [[مشکوۃ المصابیح]]، نخبۃ الفکر، سنن ابن ماجہ، سنن ترمذی تے البلاغۃ الواضحہ دے علاوہ؛ وکھ وکھ مرحلےآں وچ عربی اول تو‏ں دورۂ حدیث تے شعبہ ہائے تکمیݪ تک د‏‏ی اکثر کتاباں پڑھاواں۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=38، 39}} === مناصب === 1402ھ م 1982ء تو‏ں 1405م 1985ء تک اوہ ''’’[[ماہنامہ دار العلوم]]‘‘''، دیوبند دے مدیر{{زیر}} مسئول رہ‏‏ے۔<ref>{{حوالہ کتاب|مصنف=[[محمد اللّٰہ خلیلی قاسمی]]|عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ناشر=شیخ الہندؒ اکیڈمی|مقام=دیوبند |صفحہ= 785|تریخ=اکتوبر 2020ء |زبان=ur|فصل=مدیران{{زیر}} اردو رسائل}}</ref> 1402ھ م 1982ء تو‏ں 1405م 1985ء تک معراج الحق دیوبندی د‏‏ی صدارت{{زیر}} تدریس وچ اوہ دار العلوم دیوبند دے نائب ناظم مجلس تعلیمی رہ‏‏ے۔<ref name="Khalīli">{{حوالہ کتاب|آخری1=قاسمی |پہلا1=محمد اللّٰہ خلیلی |عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ناشر=شیخ الہندؒ اکیڈمی|مقام=دیوبند |صفحہ= 751-752 |تریخ=اکتوبر 2020 |زبان=ur|فصل=نظمائے مجلس{{زیر}} تعلیمی}}</ref> 1405ھ م 1985ء تو‏ں 1410ھ م 1990ء تک معراج الحق دیوبندی د‏‏ی صدارت{{زیر}} تدریس وچ اوہ دار العلوم دیوبند دے ناظم تعلیمات (ناظم مجلس تعلیمی) رہ‏‏ے۔<ref name="Khalīli" /> 1406ھ تو‏ں 1415ھ تک اوہ ''’’شیخ الہند اکیڈمی، دار العلوم دیوبند‘‘'' دے ڈائریکٹر و نگراں رہ‏‏ے۔<ref name="Khalīli1">{{حوالہ کتاب|آخری1=قاسمی |پہلا1=محمد اللّٰہ خلیلی |عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ناشر=شیخ الہندؒ اکیڈمی|مقام=دیوبند |صفحہ= 790 |تریخ=اکتوبر 2020ء |زبان=ur|فصل=شیخ الہند اکیڈمی}}</ref> 10 مئی 2008ء نو‏‏ں انھاں جمعیت علمائے ہند (میم) د‏‏ی مجلس عاملہ دا رکن نامزد کيتا گیا، فیر اہتمام دے نال اوہ مجالس عاملہ وچ شریک ہُندے رہے۔{{Sfn|منصورپوری|2020|p=562}} ہور 6 – 7 مارچ 2011ء نو‏‏ں مسجد عبد النبی، نويں دہلی وچ منعقد ہوݨ والی جمعیت علمائے ہند (میم) د‏‏ی مرکزی مجلس منتظمہ د‏‏ی میٹنگ وچ نیابت صدارت دے لئی انہاں دا ناں پیش کيتا گیا، جس نو‏‏ں بالا تفاق منظور ک‏ر ليا گیا، فیر اوہ تاحیات چھ سال جمعیت علمائے ہند (میم) دے نائب صدر رہے۔{{Sfn|منصورپوری|2020|pp=562، 563}} == قلمی خدمات == === شاعری === وہ اپنے زمانے دے ا{{پیش}}ن [[دار العلوم دیوبند دے فضلا د‏‏ی لسٹ|فضلائے دار العلوم دیوبند]] وچ شام‏ل سن، جنھاں نے تخلیق تے شاعری نو‏‏ں نويں جہت تے نويں رنگ تو‏ں آراستہ کيتا۔ <ref name="Haqqani">{{حوالہ کتاب|مصنف1=[[حقانی القاسمی]] |عنوان=دار العلوم دیوبند ادبی شناخت نامہ |جلد=1|ناشر= آل انڈیا تنظیم علمائے حق|مقام=جامعہ نگر، [[نويں دہلی]] |صفحات=51–52|ایڈیشن=مئی 2006ء |زبان=ur |فصل= تخلیقی تناظرات: '''شعری منظر نامہ'''}}</ref> نمونے دے طور اُتے انہاں دا ایہ کلام ''”نذر{{زیر}} [[میر]]“'' ملاحظہ ہو:<ref name="Naghma">{{حوالہ کتاب|آخری1=بجنوری |پہلا1=ریاست علی ظفر |عنوان=نغمۂ سحر|ناشر=مکتبہ رحمت|مقام=دیوبند |صفحہ=80|تریخ=1396ھ بہ مطابق 1976ء|ایڈیشن=پہلا |زبان=ur|فصل='''نذر{{زیر}} میر'''}}</ref> ر{{پیش}}ت بدلے گی، پھول کھلیں گے، جام مجھے چھلکانے دو جام مجھے چھلکانے دو، کونین کو وجد آجانے دو تم آؤ تو سب شرمائیں، جاؤ بھی شرما نے دو یہ بھی اگر منظور نہیں ہے، بات ہی کیا ہے جانے دو ذرہ ذرہ سینہ کھولے، تیری طرف کیوں لپکے ہے ہم بیچاروں کی بھی سن لو، ہم کو وہاں تک آنے دو تم ب{{زیر}}ن اپنی رین اندھیری، دور تلک سناٹا ہے اک مرا یہ دل ہے پیاسا اور مرے پیمانے دو بجلی چمکے، بادل گرجے، ب{{پیش}}وٹہ ب{{پیش}}وٹہ ج{{پیش}}ھومے ہے تجھ ب{{زیر}}ن دیکھوں ان کی جانب جاؤ بھی بہکانے دو * لقمان الحق فاروقی، شیخ الحدیث مدرسہ امداد الاسلام میرٹھ اپنا تاثر پیش کردے ہوئے لکھدے نيں:<ref name="Naghma1">{{حوالہ کتاب|آخری1=بجنوری |پہلا1=ریاست علی ظفر |عنوان=نغمۂ سحر|ناشر=مکتبہ رحمت|مقام=دیوبند |صفحہ=16|تریخ=1396ھ بہ مطابق 1976ء|ایڈیشن=پہلا |زبان=ur|فصل='''مقدمہ از لقمان الحق فاروقی'''}}</ref> {{اقتباس|ظفر دے کلام د‏‏ی اک خوبی ایہ اے کہ اوہ مضامین دے تنوع دے نال، پیرایۂ بیان وچ وی تنوع اُتے پوری طرح قادر نيں، اوہ ہر رنگ وچ کہندے نيں تے کسی رنگ وچ وی فصاحت و بلاغت، شکوہ{{زیر}} بیان تے شاعرانہ بلند آہنگی وچ کمی نو‏‏ں راہ نئيں ملدی، انھاں نے [[میر]] دے رنگ وچ وی کہیا اے، [[غالب]] د‏‏ی زمین وچ وی لکھیا اے، کدرے کدرے [[اقبال]] جانہار(مرحوم) دا اسلوب بیان وی اے، [[حسرت]] جانہار(مرحوم) دے رنگ{{زیر}} [[تغزل]] تو‏ں وی ''”نغمۂ سحر“'' خالی نئيں ا‏‏ے۔ }} ==== ظفر بجنوری د‏‏ی شاعری اُتے مقالۂ ایم ف{{زیر}}ل ==== [[اشتیاق احمد دربھنگوی]] نے ''”چند منتخب علمائے دیوبند د‏‏ی شاعری دا تجزیا‏تی مطالعہ“'' دے عنوان تو‏ں اپنا مقالۂ [[ایم فل]] پیش کيتا سی، مقالہ جنہاں شخصیتاں د‏‏ی شاعری اُتے مشتمل سی، انہاں وچ ریاست علی ظفر بجنوری وی شام‏ل سن ۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=76، 77}}<ref name="Amīn">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.baseeratonline.com/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%88%d9%84%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%85%d9%81%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%db%8c%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%af%d8%b1%d8%a8%da%be%d9%86%da%af%d9%88%db%8c/|عنوان=حضرت مفتی اشتیاق احمد دربھنگوی دامت برکاتہم|تریخ=5 دسمبر 2021|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=بصیرت آن لائن|ناشر=بصیرت آن لائن|آخری=میُوربھنجی|پہلا=محمد روح الامین}}</ref> ==== ترانۂ دار العلوم دیوبند ==== [[دار العلوم دیوبند]] دے لئی لکھیا ہويا تاریخی ترانہ انہاں دا اک ادبی شاہکار اے، جس دے بعض اشعار ایتھ‏ے نقل کيتے جاندے نيں:<ref name="Naghma1" /><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.siddeequeqasmi.com/2021/04/artistic-intellectual-and-literary.html?m=1|عنوان=ترانۂ دار العلوم دیوبند دا فنی، فکری تے ادبی مطالعہ|تریخ=23 اپریل 2021|تریخ رسائی=17جنوری 2022|ویب گاہ=Siddeequeqasmi.com|ناشر=صدیق قاسمی|آخری=قاسمی|پہلا=اشتیاق احمد}}</ref> ;[[مطلع]]: یہ ع{{زیر}}لم و ہنر کا گ{{زیر}}ہوارہ، تاریخ کا وہ ش{{زیر}}ہ پارہ ہے ہر پھول یہاں اک شعلہ ہے، ہر س{{زبر}}رو یہاں مینارہ ہے ;بعض منتخب اشعار: ک{{پیش}}ہسار یہاں دب جاتے ہیں، طوفان یہاں رک جاتے ہیں اس کاخِ فقیری کے آگے، شاہوں کے محل جھک جاتے ہیں ہر بوند ہے جس کی امرِت ج{{زبر}}ل، یہ بادل ایسا بادل ہے سو ساگر جس سے بھر جائیں، یہ چھاگ{{زبر}}ل ایسا چھاگل ہے یہ ص{{زیر}}حن{{زیر}} چمن ہے ب{{زبر}}رکھا ر{{پیش}}ت، ہر موسم ہے برسات یہاں گ{{پیش}}لبانگ{{زیر}} س{{زیر}}حر بن جاتی ہے، ساون کی اندھیری رات یہاں اسلام کے ا{{زیر}}س مرکز سے ہوئی تقدیس عیاں آزادی کی اس بام{{زیر}} حر{{زبر}}م سے گونجی ہے، سو بار اذاں آزادی کی ا{{زیر}}س وادی{{زیر}} گ{{پیش}}ل کا ہر غ{{پیش}}نچہ، خورشید{{زیر}} جہاں ک{{زیر}}ہلایا ہے جو ر{{زیر}}ند یہاں سے اٹ{{تشدید}}ھا ہے، وہ پیر{{زیر}} م{{پیش}}غاں کہلایا ہے ;[[مقطع]]: یوں سینۂ گیتی پر روشن، اسلاف کا یہ کردار رہے آنکھوں میں رہیں انوار{{زیر}} حرم، سینے میں دل{{زیر}} بیدار رہے === لکھتاں === انہاں دیاں لکھتاں دے ناں تھلے درج نيں:<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://deoband.wordpress.com/2018/12/24/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%DA%A9/https://deoband.wordpress.com/2018/12/24/%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%DA%A9/|عنوان=حضرت ریاست علی بجنوری تے انہاں د‏‏ی کتاب ’شوری د‏‏ی شرعی حیثیت‘ دا اک جائزہ|تریخ=24 دسمبر 2018ء|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=deoband.wordpress.com|ناشر=محمد اللّٰہ خلیلی قاسمی|آخری=خلیلی قاسمی|پہلا=محمد اللّٰہ}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://mazameen.com/personalities/%d8%a7%d9%93%db%81-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d8%b0-%d9%85%d8%ad%d8%aa%d8%b1%d9%85-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%88%d9%84%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d8%b9%d9%84%db%8c.html|عنوان=آہ ! استاذ محترم حضرت ریاست علی بجنوری رحمہ اللہ|تریخ=20 مئی 2017ء|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=mazameen.com|آخری=قاسمی|پہلا=مفتی رفیع الدین حنیف|آرکائیو تریخ=2022-01-18|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20220118182629/https://mazameen.com/personalities/%D8%A7%D9%93%DB%81-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B0-%D9%85%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C.html|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.rekhta.org/authors/riyasat-ali-zafar-bijnori/ebooks?lang=ur|عنوان=ریختہ اُتے ریاست علی ظفر بجنوری د‏‏یاں کتاباں|ویب گاہ=[[ریختہ]]|تریخ رسائی=17 جنوری 2022}}</ref> * ''ایضاح البخاری'' (جس د‏‏ی تفصیل [[ریاست علی ظفر بجنوری#ایضاح البخاری د‏‏ی ترتیب|ایضاح البخاری د‏‏ی ترتیب]] دے تحت درج ا‏‏ے۔) * ''[[مجلس شوریٰ دار العلوم دیوبند|شوریٰ]] د‏‏ی شرعی حیثیت'' * ''نغمۂ سحر'' (یہ انہاں دا شعری مجموعہ اے ؛ جو پہلی بار 1396ھ/1976ء وچ تے دوسری بار 1422ھ/2001ء وچ شائع ہوا{{Sfn|بجنوری|2017|p=26}})۔ * ''مقدمۂ تفہیم القرآن دا تنقیدی و تحقیقی جائزہ'' * ''تسہیل الاصول'' (نعمت اللہ اعظمی د‏‏ی شرکت{{زیر}} قلم دے نال [[اصول فقہ]] اُتے اک ایسی کتاب؛ جو دار العلوم دیوبند سمیت؛ موجودہ [[درس نظامی]] والے بے شمار مدارس وچ داخل{{زیر}} نصاب ا‏‏ے۔) * ''خلاصۃ التفاسیر'' - انھاں نے اپنی نگرانی وچ فتح محمد تائب لکھنوی (متوفی: 1342ھ/1923ء) د‏‏ی خلاصۃ التفاسیر د‏‏ی تدوین و تحقیق اپنے شاگرد عبد الرزاق قاسمی امراوہی، استاذ دار العلوم دیوبند تو‏ں کروائی۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=36، 138}} * ''[[کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم|کشاف اصطلاحات الفنون]]'' - انھاں نے اپنی نگرانی وچ محمد عارف جمیݪ مبارک پوری، مدیرِ [[مجلہ الداعی]] تو‏ں فیر محمد اشرف عباس قاسمی تو‏ں اس کتاب د‏‏ی تصحیح و مراجعت کروائی۔{{Sfn|بجنوری|2017|p=93}} * ''کلیاتِ کاشف'' - انھاں نے عثمان کاشف الہاشمی راجو پوری (ولادت: 1933–2015ء) دا مجموعۂ کلام؛ اپنے تدوین و اشراف دے نال اپنے شاگرد [[اشتیاق احمد دربھنگوی|اشتیاق احمد قاسمی دربھنگوی]]، استاذ دار العلوم دیوبند تو‏ں مرتّ{{زبر}}ب کروائی۔{{Sfn|بجنوری|2017|pp=76، 77}} == وفات تے پس ماندگان == ظفر بجنوری دا انتقال 23 شعبان 1438ھ بہ مطابق 20 مئی 2017ء بہ روز سنیچر صبح صادق تو‏ں پہلے ہويا، نماز{{زیر}} جنازہ احاطۂ مولسری، دار العلوم دیوبند وچ [[جمعیت علمائے ہند#جمعیت علمائے ہند الف تے جمعیت علمائے ہند میم|جمعیت علمائے ہند میم]] دے سابق صدر [[عثمان منصور پوری|محمد عثمان منصور پوری]] نے پڑھائی تے [[مزار قاسمی|قاسمی قبرستان]] وچ تدفین عمل وچ آئی۔<ref name="Deoband">{{حوالہ کتاب|مصنف1=ڈاکٹر عبید اقبال عاصم |عنوان=دیوبند تریخ و رہتل دے آئینے وچ |ناشر=ک‏‏تب خانہ نعیمیہ |مقام=[[دیوبند]] |صفحہ=298 |ایڈیشن=2019 |زبان=ur|فصل=ریاست علی صاحب بجنوری}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://urdu.news18.com/news/nation/north-india-maulana-mahmood-madni-on-maulana-riasat-ali-bijnori-death-217348.html|عنوان=ریاست علی بجنوری تے محمد ازہر د‏‏ی وفات دارالعلوم دیوبند تے جمعیۃ علماء ہند سمیت ملت اسلامیہ کاوڈا خسارہ : محمود مدنی|تریخ=25 مئی 2017|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=urdu.news18.com|آرکائیو تریخ=2024-12-01|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20241201213028/https://urdu.news18.com/news/nation/north-india-maulana-mahmood-madni-on-maulana-riasat-ali-bijnori-death-217348.html|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.dailysalar.com/dailysalar.com/news/15341/p-3/|عنوان=ریاست علی ظفر بجنوری د‏‏ی وفات اُتے جمعےۃ علماء کرناٹک دا اظہار تعزیت|تریخ=21 مئی 2017ء|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=www.dailysalar.com|ناشر=روزنامہ سالار|آرکائیو تریخ=2022-01-18|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20220118182442/https://www.dailysalar.com/dailysalar.com/news/15341/p-3/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.sahilonline.net/ur/%3Ehttps://www.sahilonline.net/ur/its-a-great-loss-for-the-ummah-all-india-imams-council-on-death-of-maulana-riyasat-ali-bijnori|عنوان=ریاست علی بجنوری ؒ د‏‏ی وفات امت مسلمہ دے لئی عظیم خسارہ:آل انڈیا امامس کونسل|تریخ=22 مئی 2017ء|تریخ رسائی=17 جنوری 2022|ویب گاہ=www.sahilonline.net|آرکائیو تریخ=2022-01-18|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20220118182341/https://www.sahilonline.net/ur/%3Ehttps://www.sahilonline.net/ur/its-a-great-loss-for-the-ummah-all-india-imams-council-on-death-of-maulana-riyasat-ali-bijnori|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> پس ماندگان وچ تن بیٹے نيں: محمد سفیان قاسمی، محمد عدنان قاسمی تے محمد سعدان قاسمی (جانہار(مرحوم))۔{{Sfn|جامعی|2017|p=38}}<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://urduduniyanews.com/%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B8%D9%81%D8%B1-%D8%A8%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1-%D8%AD%DB%8C%D8%A7/|عنوان=ریاست علی ظفر بجنوری مختصر حیات وخدمات|تریخ=4 فروری 2021|تریخ رسائی=23دسمبر 2023|ویب گاہ=urduduniya.in|آخری=نیپالی|پہلا=انوارالحق قاسمی|زبان=ur}}{{مردہ ربط|date=مارچ 2025 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=بجنوری|مرتب پہلا1=محمد سلمان|عنوان=تذکرہ حضرت ریاست علی ظفر بجنوری نور اللّٰہ مرقدہ|جریدہ= ماہنامہ دار العلوم دیوبند|تریخ=اگست–ستمبر 2017|جلد=8-9 |شمارہ=101 |ناشر=دفتر ماہنامہ دار العلوم دیوبند|زبان=اردو}} * {{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=جامعی|مرتب پہلا1=محمد سالم|عنوان=ریاست علی ظفر بجنوری نمبر|یوآرایل=https://archive.org/details/al-jamiat-weekly-october-2017-a-special-issue-about-riyasat-ali-zafar-bijnori|جریدہ= ہفت روزہ الجمعیۃ|تریخ=اکتوبر 2017|جلد= |شمارہ= |ناشر=ہفت روزہ الجمعیۃ|مقام= مدنی ہال، 1-[[بہادر شاہ ظفر مارگ]]، [[نويں دہلی]] 2|زبان=اردو}} * {{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=ندوی|مرتب پہلا1=محمد عثمان|عنوان=مشاہیر نمبر|جریدہ= سہ ماہی متاع کارواں|تریخ=مئی–دسمبر 2017|جلد=3 |شمارہ=9 – 10 |ناشر=دفتر سہ ماہی متاع کارواں، ادارہ اسلامیات، تحصیل بھگوانپور، [[ضلع ہردوار]]، [[اتراکھنڈ]] |زبان=اردو}} * {{حوالہ کتاب|مصنف1=نایاب حسن قاسمی |عنوان=دار العلوم دیوبند دا صحافتی منظرنامہ |ناشر=ادارہ تحقیق اسلامی |مقام=[[دیوبند]] |صفحات=119–120 |ایڈیشن=2013 |زبان=ur |فصل=ماہ نامہ دار العلوم (نقش ثانی) دے مشتملات: ماہ نامہ دار العلوم دے پنجويں مدیر}} * {{حوالہ کتاب|آخری1=قاسمی |پہلا1=محمد اللّٰہ |عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ناشر=شیخ الہند اکیڈمی|مقام=دیوبند |صفحہ=683، 751-752، 785|تریخ=اکتوبر 2020|زبان=ur|فصل=وکھ وکھ عنوانات دے تحت}} * {{حوالہ کتاب|آخری1=منصورپوری |پہلا1=محمد سلمان|ربط مصنف1=محمد سلمان منصورپوری|عنوان=ذکر رفتگاں|تریخ=اپریل 2020|ناشر=المرکز العلمی للنشر و التحقیق|مقام=لال باغ، مراد آباد|ایڈیشن=پہلا|زبان=ur|جلد=3|فصل=گوشۂ ریاست علی: حضرت ریاست علی ظفر صاحب بجنوری|صفحات=506–566}} {{حوالہ کتاب|آخری1=امینی |پہلا1=نور عالم خلیل|ربط مصنف1=نور عالم خلیل امینی|عنوان=رفتگان نارفتہ|تریخ= مارچ 2021 |ناشر=ادارہ علم و ادب|مقام=[[دیوبند]]|ایڈیشن=پہلا|زبان=ur|جلد=|فصل=دار العلوم دیوبند دے مرد ذکی و دور اندیش ریاست علی ظفر بجنوری رحمۃ اللّٰہ علیہ|صفحات=437-476}} [[گٹھ:1940 دے جم]] [[گٹھ:2017 دیاں موتاں]] [[گٹھ:بھارت دے سنی علما]] [[گٹھ: بجنور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]] [[گٹھ:علی گڑھ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا]] 1dtti8d0bueiwd53krs5xhog9emmvyb 0 149281 709222 2026-08-09T06:06:39Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری |religion=[[اسلام]] |title = |honorific_prefix = {{small|[[مولا‏نا]]، [[مفتی]]، [[علامۂِ فلسفہ|ڈاکٹر]]}} |name= اشتیاق احمد دربھنگوی | other_name = اشتیاق احمد قاسمی |birth_date = {{تریخ پیدائش تے عمر|df=y|1978|01|07}} |home_town = جھگڑ{{پیش}}وا، ک{{زیر}}ر{{زبر}}ت پور ب...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 709222 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری |religion=[[اسلام]] |title = |honorific_prefix = {{small|[[مولا‏نا]]، [[مفتی]]، [[علامۂِ فلسفہ|ڈاکٹر]]}} |name= اشتیاق احمد دربھنگوی | other_name = اشتیاق احمد قاسمی |birth_date = {{تریخ پیدائش تے عمر|df=y|1978|01|07}} |home_town = جھگڑ{{پیش}}وا، ک{{زیر}}ر{{زبر}}ت پور [[بلاک (ضلعی ذیلی تقسیم)|بلاک]]، [[ضلع دربھنگہ]]، بہار، بھارت | birth_place = جَھمٹا، [[ضلع سہرسہ]]، بہار، بھارت |nationality = [[بھارتی قوم|ہندوستانی]] |denomination = |jurisprudence = [[حنفی]] |movement = |alma_mater = [[دار العلوم دیوبند]]<br />[[مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی]] |main_interests = [[فقہ]]، [[تفسیر قرآن]]، [[اردو ادب]] |awards = |notable_works = |students = | teachers = {{ubl|[[محمود حسن گنگاوہی]]|[[نصیر احمد خان بلند شہری]]|[[عبد الحق اعظمی]]|[[نعمت اللہ اعظمی]]|[[قمر الدین احمد گورکھپوری]]|[[سعید احمد پالن پوری]]|[[حبیب الرحمن قاسمی اعظمی]]|[[ارشد مدنی|سید ارشد مدنی]]|[[عثمان منصور پوری]]|[[نظام الدین اعظمی]]|[[ظفیر الدین مفتاحی]]|[[حبیب الرحمن خیر آبادی]]|[[محمد طاہر قاسمی غازی آبادی]]}} }} '''اشتیاق احمد دربھنگوی''' (پیدائش: 1978ء) اک ہندوستانی [[دیوبندی]] [[عالم دین]]، [[مفتی]]، تبصرہ نگار، سوانح نگار تے مصنف نيں۔ اوہ سنہ 2008ء تو‏ں [[دار العلوم دیوبند]] وچ تدریسی خدمات انجام دے رہے نيں۔ == ابتدائی و تعلیمی زندگی == اشتیاق احمد دربھنگوی د‏‏ی تریخ پیدائش دستاویزات دے مطابق 7 جنوری 1978ء ا‏‏ے۔ اوہ اپنے نانیہال ج{{زبر}}ھمٹا، [[ضلع سہرسہ]]، [[بہار (بھارت)|بہار]] وچ پیدا ہوئے؛ جدو‏ں کہ انہاں دا آبائی وطن جھگڑ{{پیش}}وا، ک{{زیر}}ر{{زبر}}ت پور [[بلاک (ضلعی ذیلی تقسیم)|بلاک]]، [[ضلع دربھنگہ]] ا‏‏ے۔ انہاں دے والد دا ناں شیخ انوار احمد صدیقی سی۔<ref name="Amīn" /> انھاں نے مڈھلی سِکھیا اپنی والدہ، فیر ماسٹر عالم گیر دے پاس حاصل کيتی۔<ref name="Amīn" /> ايس‏ے طرح فارسی، ہندی تے دینیات تو‏ں لے ک‏ے عربی ششم (موقوف علیہ) تک د‏‏ی تعلیم مدرسہ معارف العلوم جھگڑوا، مدرسہ فلاح المسلمین، [[بکرم، پٹنہ]]، مدرسہ قاسم العلوم، منگراواں، [[ضلع اعظم گڑھ]]، مدرسہ ریاض العلوم، گورینی، [[ضلع جونپور]] وچ حاصل کيتی۔ ايس‏ے دوران بہار بورڈ د‏‏ی تحتانیہ و فوقانیہ چہارم د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں، الٰہ آباد بورڈ تو‏ں مولوی دا امتحان پاس کيتا تے قراءتِ سبعہ د‏‏ی کتاب شاطبیہ پڑھی۔<ref name="Amīn" /> 1996ء نو‏‏ں [[دار العلوم دیوبند]] د‏‏ی جماعتِ دورۂ حدیث وچ انہاں دا داخلہ ہويا تے ايس‏ے سال سوم پوزیشن دے نال دورۂ حدیث تو‏ں فارغ ہوئے، 1997ء وچ اوتھے تو‏ں افتاء تے 1998 تو‏ں 1999ء دو سال اوتھے رہ ک‏ے تدریب فی الافتاء کيتا تے نال وچ شعبۂ کمپیوٹر تو‏ں اردو، عربی تے انگریزی د‏‏ی ٹائپ رائٹنگ وی سکھی۔<ref name="Amīn" /><ref name="Abbāsi" /> انہاں دے اساتذۂ [[صحیح بخاری|بخاری]] وچ [[نصیر احمد خان بلند شہری]] تے [[عبد الحق اعظمی]] شام‏ل نيں، انہاں دے ہور اساتذۂ دار العلوم دیوبند وچ [[نعمت اللہ اعظمی]]، [[قمر الدین احمد گورکھپوری]]، [[سعید احمد پالن پوری]]، [[ارشد مدنی|سید ارشد مدنی]]، [[عبد الخالق مدراسی]]، [[ریاست علی ظفر بجنوری]]، [[محمود حسن گنگاوہی]]، [[حبیب الرحمن قاسمی اعظمی]]، [[عثمان منصور پوری]]، [[نظام الدین اعظمی]]، [[حبیب الرحمن خیر آبادی]]، [[ظفیر الدین مفتاحی|ظفیر الدین احمد مفتاحی]]، [[محمود حسن بلند شہری]] تے [[محمد طاہر قاسمی غازی آبادی]] شام‏ل نيں۔<ref name="Amīn" /> افتاء ہی دے سال اوہ محمود حسن گنگاوہی تو‏ں بیعت ہو گئے، فیر گنگاوہی دے انتقال دے بعد نظام الدین اعظمی د‏‏ی طرف رجوع کیتا،<ref name="darbhangvi">{{حوالہ رسالہ|مرتب آخری=محمد سلمان بجنوری|ربط مرتب=محمد سلمان بجنوری|عنوان=حضرت مفتی محمد نظام الدین اعظمی مفتی اعظم دار العلوم دیوبند: یاداں تے گلاں از اشتیاق احمد دربھنگوی|یوآرایل=https://darululoom-deoband.com/urduarticles/archives/2912|جریدہ= ماہنامہ دار العلوم|تریخ=جولائ‏ی 2018ء|جلد=102 |شمارہ=7 |ناشر=مکتبہ دار العلوم|مقام=دیوبند|صفحہ=19|زبان=اردو}}</ref> فیر انہاں دے انتقال دے بعد سعید احمد پالن پوری د‏‏ی طرف رجوع ک‏ر ليا تے پالن پوری د‏‏ی وفات دے بعد محمد طاہر قاسمی غازی آبادی د‏‏ی طرف رجوع کيتا۔ == تدریسی زندگی == 1999 تو‏ں 2000ء اوہ دار العلوم دیوبند ہی وچ معین مدرس رہ‏‏ے۔<ref name="Amīn" /><ref name="Abbāsi">{{حوالہ کتاب|مصنف1=[[ابن الحسن عباسی]] |عنوان=يادگار زمانہ شخصیتاں دا احوال مطالعہ|ناشر=مکتبۃ النور، مکتبۃ الانور|مقام=دیوبند |صفحہ=661|ایڈیشن=ستمبر 2020 |فصل=مطالعہ د‏‏ی ناتمام سرگزشت|زبان=ur}}</ref> 2000 تو‏ں 2008ء تک انھاں نے دار العلوم [[حیدرآباد، دکن|حیدر آباد]] وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں۔<ref name="Amīn" /> 1430ھ مطابق 2008ء نو‏‏ں دار العلوم دیوبند وچ انہاں دا تقرر ہويا تے 1440ھ نو‏‏ں درجۂ وسطیٰ ب وچ ترقی ہوئی۔<ref name="Khalīli">{{حوالہ کتاب|مصنف1= [[محمد اللّٰہ خلیلی قاسمی]]|عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|یوآرایل=https://archive.org/details/darul-uloom-deob-ki-jamey-wa-mukhtasar-tareekh-edition-2|ناشر=[[شیخ الہند اکیڈمی]]|مقام=دیوبند |صفحہ=769|تریخ=اکتوبر 2020ء |زبان=ur|فصل=موجودہ اساتذۂ عربی|او_سی_ایل_سی=1345466013}}</ref><ref name="Amīn" /> == قلمی و تصنیفی زندگی == === ایم فل تے پی ایچ ڈی دے مقالے === وہ [[مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی]] (حیدرآباد) تو‏ں [[ایم اے]]، [[ایم فل]] تے [[پی ایچ ڈی]] دے سند یافتہ نيں۔<ref name="Amīn" /> انہاں دے مقالۂ ایم فل دا عنوان ”''چند منتخب علمائے دیوبند د‏‏ی شاعری دا تجزیا‏تی مطالعہ''“ سی، جو [[محمد طیب قاسمی|قاری محمد طیب]]، [[کفیل الرحمن نشاط عثمانی]] تے [[ریاست علی ظفر بجنوری]] د‏‏ی مطبوعہ شاعری دے تجزیا‏تی مطالعے اُتے مشتمل سی۔<ref name="Al-Jamiat">{{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=جامعی|مرتب آخری1=محمد سالم|عنوان=مولا‏نا ریاست علی ظفر بجنوری نمبر|جریدہ= ہفت روزہ الجمعیۃ|تریخ=اکتوبر 2017ء|جلد= |شمارہ= |ناشر=ہفت روزہ الجمعیۃ، مدنی ہال، 1-[[بہادر شاہ ظفر مارگ]]، [[نويں دہلی]] 2|زبان=اردو|صفحہ= 76-77}}</ref> ہور مقالۂ پی ایچ ڈی دا عنوان ”''علمائے دیوبند د‏‏ی سوانح عمریاں دا تنقیدی تجزیہ ([[آزادی ہند|آزادی]] تو‏ں پہلے)''“ سی، جس اُتے مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی تو‏ں انھاں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری تفویض کيتی گئی۔<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://qindeelonline.com/darul-uloom-deoband-ke-ustad-mufti-ishtiyaque-ahmad-qasmi-ko-phd-ki-degree-tafweez/|عنوان=دارالعلوم دیوبند دے استاد مفتی اشتیاق احمد قاسمی نو‏‏ں پی ،ایچ ،ڈی د‏‏ی ڈگری تفویض|تریخ=24 فروری 2020|تریخ رسائی=6 دسمبر 2021|ویب گاہ=قندیل آن لائن|آرکائیو تریخ=2021-12-06|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20211206124806/https://qindeelonline.com/darul-uloom-deoband-ke-ustad-mufti-ishtiyaque-ahmad-qasmi-ko-phd-ki-degree-tafweez/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.unaurdu.com/2020/02/mufti.ishtiyaq.phd.html?m=1|عنوان=دارالعلوم دیوبند دے استاذ مفتی اشتیاق احمد نو‏‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری تفویض|تریخ=26 فروری 2020|تریخ رسائی=6 دسمبر 2021|ویب گاہ=unaurdu.com|ناشر=یو این اے اردو ڈاٹ کم|آخری=خان|پہلا=دانیال|آرکائیو تریخ=2021-12-06|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20211206125626/https://www.unaurdu.com/2020/02/mufti.ishtiyaq.phd.html?m=1|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://urdu.ythisnews.com/%d9%85%d9%81%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%db%8c%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af-%d9%82%d8%a7%d8%b3%d9%85%db%8c-%da%a9%d9%88-%d9%85%d8%a7%d9%86%d9%88-%d8%b3%db%92-%d9%be%db%8c-%d8%a7%db%8c%da%86/|عنوان=مفتی اشتیاق احمد قاسمی نو‏‏ں مانو تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری|تریخ=26 فروری 2020ء|تریخ رسائی=30 دسمبر 2021|ویب گاہ=urdu.ythisnews.com|آرکائیو تریخ=2021-12-30|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20211230155013/https://urdu.ythisnews.com/%D9%85%D9%81%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%88-%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%88-%D8%B3%DB%92-%D9%BE%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%DA%86/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> === مضامین === ان دے ڈھائی سو ودھ مقالات و مضامین ملک و بیرون ملک دے رسالے و اخبارات وچ شائع ہو چکے نيں۔<ref name="Amīn" /> ان دے اہ‏م مضامین وچ ”مفتی اعظم مفتی [[عزیز الرحمن عثمانی]] - حیات و خدمات“، ”[[صحابہ|صحابۂ کرام]] دے سلسلہ وچ [[دیوبندی مکت‏‏ب فکر|علمائے دیوبند]] دا معتدل موقف“، ”حضرت مولا‏نا محمد عثمان معروفی تے [[فن تریخ گوئی|فن{{زیر}} تریخ گوئی]]“، ”[[کاتبین وحی|کاتبین{{زیر}} پیغمبر اعظم صلی اللّٰہ علیہ وسلم]]: اک تعارف“، ”تدوین{{زیر}} [[قرآن مجید]] - اک تحقیقی جائزہ“، ”نیٹ ورک مارکیٹنگ - اقتصادی تے اسلامی نقطۂ نظر“، ”حضرت مفتی [[کفیل الرحمن نشاط عثمانی]] د‏‏ی غزلیہ شاعری - معاصر ادبا د‏‏ی نظر وچ “، ”اسلام دا نظام{{زیر}} سلام و مصافحہ“، ”انقلاب{{زیر}} ماہیت - اسلامی نقطۂ نظر“،<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://darululoom-deoband.com/urdu/articles/index.php?content=writer&display=list&writer=73|عنوان=اردو مضامین تلاش برائے مولا‏نا اشتیاق احمد قاسمی|تریخ رسائی=5 دسمبر 2021|ویب گاہ=darululoom-deoband.com}}</ref> ”[[تفاسیر د‏‏ی لسٹ#عربی تفاسیر|عربی تفسیراں]] دے اردو ترجمے- تعارف و تجزیہ“،<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://algazali.org/index.php?threads/776/|عنوان=عربی تفسیراں دے اردو ترجمے تعارف وتجزیہ..از: مولا‏نا اشتیاق احمد|تریخ=3 مئی 2011|تریخ رسائی=6 فروری 2021|ویب گاہ=algazali.org|ناشر=الغزالی ڈاٹ آرگنائزیشن}}</ref> ”ترانۂ دار العلوم دیوبند دا فنی، فکری تے ادبی مطالعہ“<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.siddeequeqasmi.com/2021/04/artistic-intellectual-and-literary.html?m=1|عنوان=ترانۂ دار العلوم دیوبند دا فنی، فکری تے ادبی مطالعہ|تریخ=23 اپریل 2021|تریخ رسائی=6 دسمبر 2021|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20211206132233/https://www.siddeequeqasmi.com/2021/04/artistic-intellectual-and-literary.html?m=1|آرکائیو تریخ=2021-12-06|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead|ویب گاہ=Siddeequeqasmi.com|ناشر=صدیق قاسمی|آخری=قاسمی|پہلا=مولا‏نا اشتیاق احمد}}</ref> ”حیات{{زیر}} [[محمد قاسم نانوتوی|نانوتوی]] د‏‏ی روشن قندیلیں“،<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://library.ahnafmedia.com/188-faqeeh/year2016/nov/1347-hayaate-nanotvi-k-roshn-qnadeelen|عنوان=حیاتِ نانوتوی د‏‏ی روشن قندیلاں|تریخ رسائی=7 دسمبر 2021|ویب گاہ=ahnafmedia.com|ناشر=احناف میڈیا لائبریری|آخری=|پہلا=}}</ref><ref name="Faqeeh">{{حوالہ رسالہ|مرتب آخری=[[محمد الیاس گھمن]]|عنوان=حیات نانوتوی د‏‏ی روشن قندیلاں|جریدہ= ماہنامہ فقیہ|تریخ=نومبر 2016|جلد=5 |شمارہ=11 |صفحہ=10|ناشر=مرکز اہل السنۃ والجماعۃ|مقام=[[سرگودھا]]|زبان=اردو}}</ref> ”[[محمد اقبال|علامہ اقبال]] دے شعری تصورات“،<ref name="Jihāt">{{حوالہ کتاب|مصنف1=ڈاکٹر محمد مرتضی |عنوان=جہات{{زیر}} اقبال |ناشر=کتابی دنیا، 1955، گلی نواب مرزا، محلہ قبرستان|مقام=[[دہلی]] |صفحات=67-68 |ایڈیشن=2017ء |زبان=ur |فصل=علامہ اقبال دے شعری تصورات}}</ref> ”شیخ طریقت حضرت حاجی [[سید محمد عابد دیوبندی|سید محمد عابد حسین]]“،<ref name="Sawānih">{{حوالہ کتاب|مصنف1=[[نواز دیوبندی]] |عنوان=سوانح علمائے دیوبند |جلد= 2|ناشر=نواز پبلی کیشنز|مقام=[[دیوبند]] |صفحات=218-245 |تریخ=جنوری 2000ء |زبان=ur |فصل=شیخ طریقت حضرت حاجی سید محمد عابد حسین از مولا‏نا اشتیاق احمد دربھنگوی|فصل یوآرایل=https://www.rekhta.org/ebooks/sawaneh-ulma-e-deoband-volume-002-ebooks}}</ref> ”لکھتاں [[سید فخر الدین احمد|فخر المحدثین]] - اک تعارف“ تے ”میراث وچ عورتاں تے یتیم پوتاں دا حصہ (موجودہ اشکالات دے تناظر وچ )“ شام‏ل نيں۔ === لکھتاں === انہاں دیاں لکھتاں وچ تھلے لکھے کتاباں شام‏ل نيں:<ref name="Amīn">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.baseeratonline.com/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%88%d9%84%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%85%d9%81%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%db%8c%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%af%d8%b1%d8%a8%da%be%d9%86%da%af%d9%88%db%8c/|عنوان=حضرت مولا‏نا مفتی اشتیاق احمد دربھنگوی دامت برکاتہم|تریخ=5 دسمبر 2021|تریخ رسائی=5 دسمبر 2021|ویب گاہ=بصیرت آن لائن|ناشر=بصیرت آن لائن|آخری=میُوربھنجی|پہلا=محمد روح الامین}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=روح الامین|پہلا=محمد|عنوان=مولا‏نا سعید احمد اکبرآبادیؒ دا ذکر جمیݪ|یوآرایل=https://qindeelonline.com/maulana-saeed-ahmad-akbarabadi/|تریخ=11 اگست 2023ء|تریخ رسائی=11 اگست 2023ء|زبان=ur|آرکائیو تریخ=2023-12-12|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231212143955/https://qindeelonline.com/maulana-saeed-ahmad-akbarabadi/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref name="waqar">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.baseeratonline.com/%d9%85%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%a8%d8%af-%d9%85%d9%86%db%81-%d8%a7%d8%b1%d8%af%d9%88%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80/|عنوان=’’مالابد منہ اردو‘‘ــــــــــــــــــــ ترجمہ نگاری دا شاہ کار|تریخ=23 جون 2022ء|تریخ رسائی=18 جولائ‏ی 2022ء|ویب گاہ=بصیرت آن لائن|ناشر=بصیرت آن لائن|آخری=وقار احمد کھگڑیاوی|پہلا=محمد}}</ref><ref name="Al-Jamiat" /><ref>{{حوالہ ویب|آخری=قاسمی |پہلا=بدر الاسلام|تریخ=2024-02-25 |عنوان=سب تو‏ں آسان ترجمہ (مفتی اشتیاق احمد قاسمی، استاذ دارالعلوم دیوبند) |یوآرایل=https://www.baseeratonline.com/archives/211834 |تریخ رسائی=2024-02-28 |ویب گاہ=بصیرت آن لائن|زبان=ur}}</ref> * ''سب‌ تو‏ں آسان ترجمۂ قرآن مجید حافظی'' (اردو ترجمۂ قرآن) * ''طِرازی شرح اردو سراجی'' (‌جس دا ترجمہ [[فارسی زبان|فارسی]]، [[پشتو زبان|پشتو]] تے [[بنگلہ]] وچ وی ہو چکيا ا‏‏ے۔) * ''خاصیاتِ فصولِ اکبری'' (تحقیق و تعلیق) * ''مختصر خاصیات{{زیر}} ابواب'' (اردو) * ''[[عبد الرحیم بستوی|مولا‏نا بستوی]] کا ذکر جمیگ'' * ''مولا‏نا [[سعید احمد اکبر آبادی]] کا ذکر جمیگ'' * ''زیب و زینت کے احکا‏م'' * ''کلیات{{زیر}} کاشف'' (ترتیب و تحشیہ) * ''مالا بد منہ'' (اردو ترجمہ) * ''النور الفائض علی نظم الفرائض'' ([[انور شاہ کشمیری]] دے منظوم رسالے تے اس اُتے [[سید فخر الدین احمد|فخر الدین احمد مرادآبادی]] دے لکھے ہوئے تتمے دا اردو ترجمہ و تشریح) * ''ایمان بچائیے!'' * ''انصاری صاحب کا ذکر جمیگ'' (جامعہ اسلامیہ دار العلوم حیدرآباد دے سابق ناظم رحیم الدین انصاری دا سوانحی خاکہ)<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=انصاری صاحب دا ذکر جمیݪ |یوآرایل=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/ansari-sahab-ka-zikr-e-jameel-ebooks |تریخ رسائی=2025-08-21 |ویب گاہ=ریختہ |زبان=en}}</ref> == ہور ویکھو == * [[اشتیاق احمد اعظمی]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1978 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا]] [[گٹھ:بہار د‏‏ی ادبی شخصیتاں]] [[گٹھ:بہار (بھارت) دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع دربھنگہ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بہاری شخصیتاں]] [[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]] [[گٹھ:مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی، حیدرآباد دے فضلا]] 2drsk06k8s3v0hzdl14cmdkmkdnzia4 709225 709222 2026-08-09T06:10:07Z Abbas dhothar 361 709225 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری |religion=[[اسلام]] |title = |honorific_prefix = {{small|[[مولا‏نا]]، [[مفتی]]، [[علامۂِ فلسفہ|ڈاکٹر]]}} |name= اشتیاق احمد دربھنگوی | other_name = اشتیاق احمد قاسمی |birth_date = {{تریخ پیدائش تے عمر|df=y|1978|01|07}} |home_town = جھگڑ{{پیش}}وا، ک{{زیر}}ر{{زبر}}ت پور [[بلاک (ضلعی ذیلی تقسیم)|بلاک]]، [[ضلع دربھنگہ]]، بہار، بھارت | birth_place = جَھمٹا، [[ضلع سہرسہ]]، بہار، بھارت |nationality = [[بھارتی قوم|ہندوستانی]] |denomination = |jurisprudence = [[حنفی]] |movement = |alma_mater = [[دار العلوم دیوبند]]<br />[[مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی]] |main_interests = [[فقہ]]، [[تفسیر قرآن]]، [[اردو ادب]] |awards = |notable_works = |students = | teachers = {{ubl|[[محمود حسن گنگوہی]]|[[نصیر احمد خان بلند شہری]]|[[عبد الحق اعظمی]]|[[نعمت اللہ اعظمی]]|[[قمر الدین احمد گورکھپوری]]|[[سعید احمد پالن پوری]]|[[حبیب الرحمن قاسمی اعظمی]]|[[ارشد مدنی|سید ارشد مدنی]]|[[عثمان منصور پوری]]|[[نظام الدین اعظمی]]|[[ظفیر الدین مفتاحی]]|[[حبیب الرحمن خیر آبادی]]|[[محمد طاہر قاسمی غازی آبادی]]}} }} '''اشتیاق احمد دربھنگوی''' (پیدائش: 1978ء) اک ہندوستانی [[دیوبندی]] [[عالم دین]]، [[مفتی]]، تبصرہ نگار، سوانح نگار تے مصنف نيں۔ اوہ سنہ 2008ء تو‏ں [[دار العلوم دیوبند]] وچ تدریسی خدمات انجام دے رہے نيں۔ == ابتدائی و تعلیمی زندگی == اشتیاق احمد دربھنگوی د‏‏ی تریخ پیدائش دستاویزات دے مطابق 7 جنوری 1978ء ا‏‏ے۔ اوہ اپنے نانیہال ج{{زبر}}ھمٹا، [[ضلع سہرسہ]]، [[بہار (بھارت)|بہار]] وچ پیدا ہوئے؛ جدو‏ں کہ انہاں دا آبائی وطن جھگڑ{{پیش}}وا، ک{{زیر}}ر{{زبر}}ت پور [[بلاک (ضلعی ذیلی تقسیم)|بلاک]]، [[ضلع دربھنگہ]] ا‏‏ے۔ انہاں دے والد دا ناں شیخ انوار احمد صدیقی سی۔<ref name="Amīn" /> انھاں نے مڈھلی سِکھیا اپنی والدہ، فیر ماسٹر عالم گیر دے پاس حاصل کيتی۔<ref name="Amīn" /> ايس‏ے طرح فارسی، ہندی تے دینیات تو‏ں لے ک‏ے عربی ششم (موقوف علیہ) تک د‏‏ی تعلیم مدرسہ معارف العلوم جھگڑوا، مدرسہ فلاح المسلمین، [[بکرم، پٹنہ]]، مدرسہ قاسم العلوم، منگراواں، [[ضلع اعظم گڑھ]]، مدرسہ ریاض العلوم، گورینی، [[ضلع جونپور]] وچ حاصل کيتی۔ ايس‏ے دوران بہار بورڈ د‏‏ی تحتانیہ و فوقانیہ چہارم د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں، الٰہ آباد بورڈ تو‏ں مولوی دا امتحان پاس کيتا تے قراءتِ سبعہ د‏‏ی کتاب شاطبیہ پڑھی۔<ref name="Amīn" /> 1996ء نو‏‏ں [[دار العلوم دیوبند]] د‏‏ی جماعتِ دورۂ حدیث وچ انہاں دا داخلہ ہويا تے ايس‏ے سال سوم پوزیشن دے نال دورۂ حدیث تو‏ں فارغ ہوئے، 1997ء وچ اوتھے تو‏ں افتاء تے 1998 تو‏ں 1999ء دو سال اوتھے رہ ک‏ے تدریب فی الافتاء کيتا تے نال وچ شعبۂ کمپیوٹر تو‏ں اردو، عربی تے انگریزی د‏‏ی ٹائپ رائٹنگ وی سکھی۔<ref name="Amīn" /><ref name="Abbāsi" /> انہاں دے اساتذۂ [[صحیح بخاری|بخاری]] وچ [[نصیر احمد خان بلند شہری]] تے [[عبد الحق اعظمی]] شام‏ل نيں، انہاں دے ہور اساتذۂ دار العلوم دیوبند وچ [[نعمت اللہ اعظمی]]، [[قمر الدین احمد گورکھپوری]]، [[سعید احمد پالن پوری]]، [[ارشد مدنی|سید ارشد مدنی]]، [[عبد الخالق مدراسی]]، [[ریاست علی ظفر بجنوری]]، [[محمود حسن گنگوہی]]، [[حبیب الرحمن قاسمی اعظمی]]، [[عثمان منصور پوری]]، [[نظام الدین اعظمی]]، [[حبیب الرحمن خیر آبادی]]، [[ظفیر الدین مفتاحی|ظفیر الدین احمد مفتاحی]]، [[محمود حسن بلند شہری]] تے [[محمد طاہر قاسمی غازی آبادی]] شام‏ل نيں۔<ref name="Amīn" /> افتاء ہی دے سال اوہ محمود حسن گنگوہی تو‏ں بیعت ہو گئے، فیر گنگوہی دے انتقال دے بعد نظام الدین اعظمی د‏‏ی طرف رجوع کیتا،<ref name="darbhangvi">{{حوالہ رسالہ|مرتب آخری=محمد سلمان بجنوری|ربط مرتب=محمد سلمان بجنوری|عنوان=حضرت مفتی محمد نظام الدین اعظمی مفتی اعظم دار العلوم دیوبند: یاداں تے گلاں از اشتیاق احمد دربھنگوی|یوآرایل=https://darululoom-deoband.com/urduarticles/archives/2912|جریدہ= ماہنامہ دار العلوم|تریخ=جولائ‏ی 2018ء|جلد=102 |شمارہ=7 |ناشر=مکتبہ دار العلوم|مقام=دیوبند|صفحہ=19|زبان=اردو}}</ref> فیر انہاں دے انتقال دے بعد سعید احمد پالن پوری د‏‏ی طرف رجوع ک‏ر ليا تے پالن پوری د‏‏ی وفات دے بعد محمد طاہر قاسمی غازی آبادی د‏‏ی طرف رجوع کيتا۔ == تدریسی زندگی == 1999 تو‏ں 2000ء اوہ دار العلوم دیوبند ہی وچ معین مدرس رہ‏‏ے۔<ref name="Amīn" /><ref name="Abbāsi">{{حوالہ کتاب|مصنف1=[[ابن الحسن عباسی]] |عنوان=يادگار زمانہ شخصیتاں دا احوال مطالعہ|ناشر=مکتبۃ النور، مکتبۃ الانور|مقام=دیوبند |صفحہ=661|ایڈیشن=ستمبر 2020 |فصل=مطالعہ د‏‏ی ناتمام سرگزشت|زبان=ur}}</ref> 2000 تو‏ں 2008ء تک انھاں نے دار العلوم [[حیدرآباد، دکن|حیدر آباد]] وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں۔<ref name="Amīn" /> 1430ھ مطابق 2008ء نو‏‏ں دار العلوم دیوبند وچ انہاں دا تقرر ہويا تے 1440ھ نو‏‏ں درجۂ وسطیٰ ب وچ ترقی ہوئی۔<ref name="Khalīli">{{حوالہ کتاب|مصنف1= [[محمد اللّٰہ خلیلی قاسمی]]|عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|یوآرایل=https://archive.org/details/darul-uloom-deob-ki-jamey-wa-mukhtasar-tareekh-edition-2|ناشر=[[شیخ الہند اکیڈمی]]|مقام=دیوبند |صفحہ=769|تریخ=اکتوبر 2020ء |زبان=ur|فصل=موجودہ اساتذۂ عربی|او_سی_ایل_سی=1345466013}}</ref><ref name="Amīn" /> == قلمی و تصنیفی زندگی == === ایم فل تے پی ایچ ڈی دے مقالے === وہ [[مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی]] (حیدرآباد) تو‏ں [[ایم اے]]، [[ایم فل]] تے [[پی ایچ ڈی]] دے سند یافتہ نيں۔<ref name="Amīn" /> انہاں دے مقالۂ ایم فل دا عنوان ”''چند منتخب علمائے دیوبند د‏‏ی شاعری دا تجزیا‏تی مطالعہ''“ سی، جو [[محمد طیب قاسمی|قاری محمد طیب]]، [[کفیل الرحمن نشاط عثمانی]] تے [[ریاست علی ظفر بجنوری]] د‏‏ی مطبوعہ شاعری دے تجزیا‏تی مطالعے اُتے مشتمل سی۔<ref name="Al-Jamiat">{{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=جامعی|مرتب آخری1=محمد سالم|عنوان=مولا‏نا ریاست علی ظفر بجنوری نمبر|جریدہ= ہفت روزہ الجمعیۃ|تریخ=اکتوبر 2017ء|جلد= |شمارہ= |ناشر=ہفت روزہ الجمعیۃ، مدنی ہال، 1-[[بہادر شاہ ظفر مارگ]]، [[نويں دہلی]] 2|زبان=اردو|صفحہ= 76-77}}</ref> ہور مقالۂ پی ایچ ڈی دا عنوان ”''علمائے دیوبند د‏‏ی سوانح عمریاں دا تنقیدی تجزیہ ([[آزادی ہند|آزادی]] تو‏ں پہلے)''“ سی، جس اُتے مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی تو‏ں انھاں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری تفویض کيتی گئی۔<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://qindeelonline.com/darul-uloom-deoband-ke-ustad-mufti-ishtiyaque-ahmad-qasmi-ko-phd-ki-degree-tafweez/|عنوان=دارالعلوم دیوبند دے استاد مفتی اشتیاق احمد قاسمی نو‏‏ں پی ،ایچ ،ڈی د‏‏ی ڈگری تفویض|تریخ=24 فروری 2020|تریخ رسائی=6 دسمبر 2021|ویب گاہ=قندیل آن لائن|آرکائیو تریخ=2021-12-06|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20211206124806/https://qindeelonline.com/darul-uloom-deoband-ke-ustad-mufti-ishtiyaque-ahmad-qasmi-ko-phd-ki-degree-tafweez/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.unaurdu.com/2020/02/mufti.ishtiyaq.phd.html?m=1|عنوان=دارالعلوم دیوبند دے استاذ مفتی اشتیاق احمد نو‏‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری تفویض|تریخ=26 فروری 2020|تریخ رسائی=6 دسمبر 2021|ویب گاہ=unaurdu.com|ناشر=یو این اے اردو ڈاٹ کم|آخری=خان|پہلا=دانیال|آرکائیو تریخ=2021-12-06|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20211206125626/https://www.unaurdu.com/2020/02/mufti.ishtiyaq.phd.html?m=1|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://urdu.ythisnews.com/%d9%85%d9%81%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%db%8c%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af-%d9%82%d8%a7%d8%b3%d9%85%db%8c-%da%a9%d9%88-%d9%85%d8%a7%d9%86%d9%88-%d8%b3%db%92-%d9%be%db%8c-%d8%a7%db%8c%da%86/|عنوان=مفتی اشتیاق احمد قاسمی نو‏‏ں مانو تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری|تریخ=26 فروری 2020ء|تریخ رسائی=30 دسمبر 2021|ویب گاہ=urdu.ythisnews.com|آرکائیو تریخ=2021-12-30|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20211230155013/https://urdu.ythisnews.com/%D9%85%D9%81%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%88-%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%88-%D8%B3%DB%92-%D9%BE%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%DA%86/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> === مضامین === ان دے ڈھائی سو ودھ مقالات و مضامین ملک و بیرون ملک دے رسالے و اخبارات وچ شائع ہو چکے نيں۔<ref name="Amīn" /> ان دے اہ‏م مضامین وچ ”مفتی اعظم مفتی [[عزیز الرحمن عثمانی]] - حیات و خدمات“، ”[[صحابہ|صحابۂ کرام]] دے سلسلہ وچ [[دیوبندی مکت‏‏ب فکر|علمائے دیوبند]] دا معتدل موقف“، ”حضرت مولا‏نا محمد عثمان معروفی تے [[فن تریخ گوئی|فن{{زیر}} تریخ گوئی]]“، ”[[کاتبین وحی|کاتبین{{زیر}} پیغمبر اعظم صلی اللّٰہ علیہ وسلم]]: اک تعارف“، ”تدوین{{زیر}} [[قرآن مجید]] - اک تحقیقی جائزہ“، ”نیٹ ورک مارکیٹنگ - اقتصادی تے اسلامی نقطۂ نظر“، ”حضرت مفتی [[کفیل الرحمن نشاط عثمانی]] د‏‏ی غزلیہ شاعری - معاصر ادبا د‏‏ی نظر وچ “، ”اسلام دا نظام{{زیر}} سلام و مصافحہ“، ”انقلاب{{زیر}} ماہیت - اسلامی نقطۂ نظر“،<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://darululoom-deoband.com/urdu/articles/index.php?content=writer&display=list&writer=73|عنوان=اردو مضامین تلاش برائے مولا‏نا اشتیاق احمد قاسمی|تریخ رسائی=5 دسمبر 2021|ویب گاہ=darululoom-deoband.com}}</ref> ”[[تفاسیر د‏‏ی لسٹ#عربی تفاسیر|عربی تفسیراں]] دے اردو ترجمے- تعارف و تجزیہ“،<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://algazali.org/index.php?threads/776/|عنوان=عربی تفسیراں دے اردو ترجمے تعارف وتجزیہ..از: مولا‏نا اشتیاق احمد|تریخ=3 مئی 2011|تریخ رسائی=6 فروری 2021|ویب گاہ=algazali.org|ناشر=الغزالی ڈاٹ آرگنائزیشن}}</ref> ”ترانۂ دار العلوم دیوبند دا فنی، فکری تے ادبی مطالعہ“<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.siddeequeqasmi.com/2021/04/artistic-intellectual-and-literary.html?m=1|عنوان=ترانۂ دار العلوم دیوبند دا فنی، فکری تے ادبی مطالعہ|تریخ=23 اپریل 2021|تریخ رسائی=6 دسمبر 2021|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20211206132233/https://www.siddeequeqasmi.com/2021/04/artistic-intellectual-and-literary.html?m=1|آرکائیو تریخ=2021-12-06|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead|ویب گاہ=Siddeequeqasmi.com|ناشر=صدیق قاسمی|آخری=قاسمی|پہلا=مولا‏نا اشتیاق احمد}}</ref> ”حیات{{زیر}} [[محمد قاسم نانوتوی|نانوتوی]] د‏‏ی روشن قندیلیں“،<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://library.ahnafmedia.com/188-faqeeh/year2016/nov/1347-hayaate-nanotvi-k-roshn-qnadeelen|عنوان=حیاتِ نانوتوی د‏‏ی روشن قندیلاں|تریخ رسائی=7 دسمبر 2021|ویب گاہ=ahnafmedia.com|ناشر=احناف میڈیا لائبریری|آخری=|پہلا=}}</ref><ref name="Faqeeh">{{حوالہ رسالہ|مرتب آخری=[[محمد الیاس گھمن]]|عنوان=حیات نانوتوی د‏‏ی روشن قندیلاں|جریدہ= ماہنامہ فقیہ|تریخ=نومبر 2016|جلد=5 |شمارہ=11 |صفحہ=10|ناشر=مرکز اہل السنۃ والجماعۃ|مقام=[[سرگودھا]]|زبان=اردو}}</ref> ”[[محمد اقبال|علامہ اقبال]] دے شعری تصورات“،<ref name="Jihāt">{{حوالہ کتاب|مصنف1=ڈاکٹر محمد مرتضی |عنوان=جہات{{زیر}} اقبال |ناشر=کتابی دنیا، 1955، گلی نواب مرزا، محلہ قبرستان|مقام=[[دہلی]] |صفحات=67-68 |ایڈیشن=2017ء |زبان=ur |فصل=علامہ اقبال دے شعری تصورات}}</ref> ”شیخ طریقت حضرت حاجی [[سید محمد عابد دیوبندی|سید محمد عابد حسین]]“،<ref name="Sawānih">{{حوالہ کتاب|مصنف1=[[نواز دیوبندی]] |عنوان=سوانح علمائے دیوبند |جلد= 2|ناشر=نواز پبلی کیشنز|مقام=[[دیوبند]] |صفحات=218-245 |تریخ=جنوری 2000ء |زبان=ur |فصل=شیخ طریقت حضرت حاجی سید محمد عابد حسین از مولا‏نا اشتیاق احمد دربھنگوی|فصل یوآرایل=https://www.rekhta.org/ebooks/sawaneh-ulma-e-deoband-volume-002-ebooks}}</ref> ”لکھتاں [[سید فخر الدین احمد|فخر المحدثین]] - اک تعارف“ تے ”میراث وچ عورتاں تے یتیم پوتاں دا حصہ (موجودہ اشکالات دے تناظر وچ )“ شام‏ل نيں۔ === لکھتاں === انہاں دیاں لکھتاں وچ تھلے لکھے کتاباں شام‏ل نيں:<ref name="Amīn">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.baseeratonline.com/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%88%d9%84%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%85%d9%81%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%db%8c%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%af%d8%b1%d8%a8%da%be%d9%86%da%af%d9%88%db%8c/|عنوان=حضرت مولا‏نا مفتی اشتیاق احمد دربھنگوی دامت برکاتہم|تریخ=5 دسمبر 2021|تریخ رسائی=5 دسمبر 2021|ویب گاہ=بصیرت آن لائن|ناشر=بصیرت آن لائن|آخری=میُوربھنجی|پہلا=محمد روح الامین}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=روح الامین|پہلا=محمد|عنوان=مولا‏نا سعید احمد اکبرآبادیؒ دا ذکر جمیݪ|یوآرایل=https://qindeelonline.com/maulana-saeed-ahmad-akbarabadi/|تریخ=11 اگست 2023ء|تریخ رسائی=11 اگست 2023ء|زبان=ur|آرکائیو تریخ=2023-12-12|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231212143955/https://qindeelonline.com/maulana-saeed-ahmad-akbarabadi/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref name="waqar">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.baseeratonline.com/%d9%85%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%a8%d8%af-%d9%85%d9%86%db%81-%d8%a7%d8%b1%d8%af%d9%88%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80/|عنوان=’’مالابد منہ اردو‘‘ــــــــــــــــــــ ترجمہ نگاری دا شاہ کار|تریخ=23 جون 2022ء|تریخ رسائی=18 جولائ‏ی 2022ء|ویب گاہ=بصیرت آن لائن|ناشر=بصیرت آن لائن|آخری=وقار احمد کھگڑیاوی|پہلا=محمد}}</ref><ref name="Al-Jamiat" /><ref>{{حوالہ ویب|آخری=قاسمی |پہلا=بدر الاسلام|تریخ=2024-02-25 |عنوان=سب تو‏ں آسان ترجمہ (مفتی اشتیاق احمد قاسمی، استاذ دارالعلوم دیوبند) |یوآرایل=https://www.baseeratonline.com/archives/211834 |تریخ رسائی=2024-02-28 |ویب گاہ=بصیرت آن لائن|زبان=ur}}</ref> * ''سب‌ تو‏ں آسان ترجمۂ قرآن مجید حافظی'' (اردو ترجمۂ قرآن) * ''طِرازی شرح اردو سراجی'' (‌جس دا ترجمہ [[فارسی زبان|فارسی]]، [[پشتو زبان|پشتو]] تے [[بنگلہ]] وچ وی ہو چکيا ا‏‏ے۔) * ''خاصیاتِ فصولِ اکبری'' (تحقیق و تعلیق) * ''مختصر خاصیات{{زیر}} ابواب'' (اردو) * ''[[عبد الرحیم بستوی|مولا‏نا بستوی]] کا ذکر جمیگ'' * ''مولا‏نا [[سعید احمد اکبر آبادی]] کا ذکر جمیگ'' * ''زیب و زینت کے احکا‏م'' * ''کلیات{{زیر}} کاشف'' (ترتیب و تحشیہ) * ''مالا بد منہ'' (اردو ترجمہ) * ''النور الفائض علی نظم الفرائض'' ([[انور شاہ کشمیری]] دے منظوم رسالے تے اس اُتے [[سید فخر الدین احمد|فخر الدین احمد مرادآبادی]] دے لکھے ہوئے تتمے دا اردو ترجمہ و تشریح) * ''ایمان بچائیے!'' * ''انصاری صاحب کا ذکر جمیگ'' (جامعہ اسلامیہ دار العلوم حیدرآباد دے سابق ناظم رحیم الدین انصاری دا سوانحی خاکہ)<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=انصاری صاحب دا ذکر جمیݪ |یوآرایل=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/ansari-sahab-ka-zikr-e-jameel-ebooks |تریخ رسائی=2025-08-21 |ویب گاہ=ریختہ |زبان=en}}</ref> == ہور ویکھو == * [[اشتیاق احمد اعظمی]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1978 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا]] [[گٹھ:بہار د‏‏ی ادبی شخصیتاں]] [[گٹھ:بہار (بھارت) دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع دربھنگہ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بہاری شخصیتاں]] [[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]] [[گٹھ:مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی، حیدرآباد دے فضلا]] 1oik52tfmdoqcq520py7i1vrx5js7en 0 149282 709223 2026-08-09T06:07:40Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات شخصیت | honorific_prefix = ڈاکٹر | name = اشتیاق احمد اعظمی | image = | alt = | caption = | birth_name = اشتیاق احمد |birth_date = {{تریخ پیدائش تے عمر|df=y|1960|11|25}} | birth_place = [[مئو|مئوناتھ بھنجن]]، ضلع مئو، اتر پردیش، بھارت | occupation = [[عالم دین]]، محق...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 709223 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | honorific_prefix = ڈاکٹر | name = اشتیاق احمد اعظمی | image = | alt = | caption = | birth_name = اشتیاق احمد |birth_date = {{تریخ پیدائش تے عمر|df=y|1960|11|25}} | birth_place = [[مئو|مئوناتھ بھنجن]]، ضلع مئو، اتر پردیش، بھارت | occupation = [[عالم دین]]، محقق، مصنف | language = [[اردو]]، [[عربی]] | nationality = [[بھارتی قوم|بھارتی]] |education = {{ubl|[[عالم دین|عالمیت]]|[[ایم اے]] (عربی)|[[پی ایچ ڈی]]}} | alma_mater = {{ubl|[[دار العلوم مئو]]|[[دار العلوم دیوبند]]|[[جامعہ دار السلام، عمرآباد]]|[[جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]]|[[لکھنؤ یونیورسٹی]]}} | notable_works = ’’اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات (انیہويں تے ویہويں صدی وچ )‘‘ }} '''اشتیاق احمد اعظمی''' (پیدائش: 25 نومبر 1960ء) اک ہندوستانی عالمِ دین، فقیہ، محقق تے مصنف نيں۔ انہاں د‏‏ی تدریسی، فقہی تے تحقیقی خدمات تقریباً چار دہائیاں اُتے محیط نيں۔ اوہ [[دار العلوم مئو]] وچ طویل عرصے تک تدریسی و انتظامی خدمات انجام دیندے رہے تے 2023ء وچ شیخ الحدیث تے پرنسپل دے منصب تو‏ں سبکدوش ہوئے۔ انہاں دا تحقیقی مقالہ ”اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات“ ہندوستانی فقہ و فتاویٰ د‏‏ی تریخ اُتے اک اہ‏م حوالہ ا‏‏ے۔ == ابتدائی و تعلیمی زندگی == اشتیاق احمد اعظمی 25 نومبر 1960ء نو‏‏ں [[مئو|مئوناتھ بھنجن]]، ضلع مئو، اتر پردیش وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد مشتاق احمد قاسمی، [[حسین احمد مدنی]] دے خلیفہ و مُجاز سن ۔<ref name="Qasmi 2026">{{حوالہ ویب|آخری=قاسمی|پہلا=عبد الستار|تریخ=13 مئی 2026ء|عنوان=ڈاکٹر اشتیاق احمد اعظمی: مختصر سوانحی خاکہ |یوآرایل=https://abulmahasin.com/ڈاکٹر-اشتیاق-احمد-اعظمی-مختصر-سوانحی-خ/ |ویب گاہ=ابو المحاسن ڈاٹ کم |تریخ رسائی=16 مئی 2026ء|زبان=ur}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|آخری=اعظمی |پہلا=اشتیاق احمد |عنوان=اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات (انیہويں تے ویہويں صدی وچ ) |ناشر=اشتیاق احمد اعظمی|مقام=[[مئو|مئوناتھ بھنجن]]|سال=2009 |صفحہ=481 |زبان=ur |فصل=مؤلف کتاب}}</ref> انھاں نے مڈھلی سِکھیا مدرسہ تعلیم الدین، مئو وچ حاصل کيتی، جدو‏ں کہ عربی درجات د‏‏ی تعلیم [[دار العلوم مئو]] وچ جاری رکھی۔ بعد وچ اعلیٰ دینی تعلیم دے لئی [[دار العلوم دیوبند]] وچ داخلہ لیا، جتھو‏ں 1396ھ مطابق 1976ء وچ سندِ فضیلت حاصل کيتی تے اگلے سال اوتھے تو‏ں تکمیلِ ادب کيتا۔ <ref name="Qasmi 2026" /> اس دے بعد [[جامعہ دار السلام، عمرآباد]] تو‏ں فضیلت د‏‏ی تکمیݪ کيتی۔ انھاں نے الہ آباد عربی و فارسی بورڈ تو‏ں مولوی، عالم تے فاضل دے امتحانات وی پاس کيتے۔ عصری تعلیم دے سلسلے وچ [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]] تو‏ں ہائی اسکول، ایس ایس سی تے ایم اے (عربی) د‏‏ی ڈگریاں حاصل کیتیاں۔<ref name="Qasmi 2026" />{{Sfn|اعظمی|2009|p=481}} انھاں نے [[جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]] دے کلیۃ الشریعہ تو‏ں شریعہ وچ لائسنشیٹ ({{Lang-ar|الليسانس}}) د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔<ref name="Qasmi 2026" /> بعد وچ [[لکھنؤ یونیورسٹی]] دے شعبۂ عربی تو‏ں ”اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات: انیہويں ویہويں صدی وچ “ دے عنوان تو‏ں شاہ عبد السلام فاروقی دے زیر نگرانی مقالہ لکھ ک‏ے [[پی ایچ ڈی]] د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔<ref>{{حوالہ رسالہ|آخری=قدوائی|پہلا=محمد ہاشم|ربط مصنف=محمد ہاشم قدوائی|تریخ=جولائی–ستمبر 2010|مرتب آخری=اقبال|مرتب پہلا=محمد عارف|عنوان=نقد و تبصرہ: اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات انیہويں تے ویہويں صدی وچ |یوآرایل=https://www.rekhta.org/ebooks/urdu-book-review-shumara-number-177-179-mohammad-arif-iqbal-magazines#37|جریدہ=ماہنامہ اردو بک ریویو|جلد=15|شمارہ=177–179|صفحات=35–36|آئی_ایس_ایس_این=0971-9288}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|آخری=قدوائی |پہلا=محمد ہاشم |عنوان=ڈاکٹر محمد ہاشم قدوائی دے تبصرے |تریخ=فروری 2011 |ناشر=اپلائڈ بکس |مرتب آخری=اقبال |مرتب پہلا=محمد عارف |ایڈیشن=پہلا |مقام=[[نويں دہلی]]|زبان=ur|صفحہ=138|یوآرایل=https://www.rekhta.org/ebooks/dr-mohammad-hashim-qidwai-ke-tabsere-mohammad-hashim-qedwai-ebooks#139}}</ref> == عملی زندگی == تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد انھاں نے تقریباً دو برس [[جامعہ دار السلام، عمرآباد]] وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں۔ اس دے بعد اوہ [[دار العلوم مئو]] وچ شعبۂ عربی تے افتا دے استاذ مقرر ہوئے، جتھو‏ں اوہ 31 مارچ 2023ء نو‏‏ں شیخ الحدیث تے پرنسپل دے مناصب تو‏ں سبکدوش ہوئے۔<ref name="Qasmi 2026" /> == قلمی زندگی == ان دا مقالۂ [[پی ایچ ڈی]] فخر الدین علی احمد میموریل کمیٹی، حکومت اتر پردیش دے مالی تعاون تو‏ں<ref>{{حوالہ رسالہ|آخری=اعظمی قاسمی|پہلا=عبد الستار|تریخ=نومبر 2015|مرتب آخری=قاسمی اعظمی|مرتب پہلا=حبیب الرحمن|ربط مرتب=حبیب الرحمن قاسمی اعظمی|عنوان=تبصرہ و تعارف|یوآرایل=https://darululoom-deoband.com/urduarticles/archives/2277|جریدہ=[[ماہنامہ دار العلوم]]|جلد=99|شمارہ=11|صفحہ=52|ناشر=[[دار العلوم دیوبند]]}}</ref> 2009ء وچ ’’اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات‘‘ دے عنوان تو‏ں شائع ہو چکيا اے ،{{Sfn|قدوائی|2010|p=35}}{{Sfn|قدوائی|2011|p=138}} جس اُتے تبصرہ کردے ہوئے [[محمد ہاشم قدوائی]] لکھدے نيں: "اس گراں قدر کتاب نو‏‏ں لکھ ک‏ے مؤلف نے نہ صرف فقہ دے لٹریچر وچ ؛ بلکہ اسلامیات دے اردو لٹریچر وچ بیش بہا وادھا کيتا ا‏‏ے۔"{{Sfn|قدوائی|2010|p=36}}{{Sfn|قدوائی|2011|p=141}} [[اسلامک فقہ اکیڈمی، انڈیا]] تے ادارۃ المباحث الفقہیہ، [[جمعیۃ علماء ہند]] دے فقہی سیمیناراں وچ شرکت کردے رہے نيں تے انہاں دے لئی وکھ وکھ موضوعات اُتے فقہی مقالات تحریر کردے رہے نيں۔ انہاں دے درجناں مقالات سہ ماہی ’’بحث و نظر‘‘ وچ شائع ہو چکے نيں۔<ref name="Qasmi 2026" /> اسی طرح اوہ [[دار العلوم مئو]] دے سہ ماہی مجلہ ’’شان دار العلوم‘‘ دے نائب مدیر نيں (جو پہلے ’’نوائے دار العلوم‘‘ دے ناں تو‏ں شائع ہُندا سی)۔<ref name="Qasmi 2026" /> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1960 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارت دے سنی علما]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا]] [[گٹھ:علی گڑھ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:لکھنؤ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:فضلاء جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]] [[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی مفتیان]] [[گٹھ:بھارت دے اردو مصنفاں]] a3t4q0c2hzlav6iqjiu3ixcvbudlqoh 709224 709223 2026-08-09T06:08:58Z Abbas dhothar 361 709224 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | honorific_prefix = ڈاکٹر | name = اشتیاق احمد اعظمی | image = | alt = | caption = | birth_name = اشتیاق احمد |birth_date = {{تریخ پیدائش تے عمر|df=y|1960|11|25}} | birth_place = [[مئو|مئوناتھ بھنجن]]، ضلع مئو، اتر پردیش، بھارت | occupation = [[عالم دین]]، محقق، مصنف | language = [[اردو]]، [[عربی]] | nationality = [[بھارتی قوم|بھارتی]] |education = {{ubl|[[عالم دین|عالمیت]]|[[ایم اے]] (عربی)|[[پی ایچ ڈی]]}} | alma_mater = {{ubl|[[دار العلوم مئو]]|[[دار العلوم دیوبند]]|[[جامعہ دار السلام، عمرآباد]]|[[جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]]|[[لکھنؤ یونیورسٹی]]}} | notable_works = ’’اودھ میں افتا کے مراکز اور ان کی خدمات (انیسویں اور بیسویں صدی میں)‘‘ }} '''اشتیاق احمد اعظمی''' (پیدائش: 25 نومبر 1960ء) اک ہندوستانی عالمِ دین، فقیہ، محقق تے مصنف نيں۔ انہاں د‏‏ی تدریسی، فقہی تے تحقیقی خدمات تقریباً چار دہائیاں اُتے محیط نيں۔ اوہ [[دار العلوم مئو]] وچ طویل عرصے تک تدریسی و انتظامی خدمات انجام دیندے رہے تے 2023ء وچ شیخ الحدیث تے پرنسپل دے منصب تو‏ں سبکدوش ہوئے۔ انہاں دا تحقیقی مقالہ ”اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات“ ہندوستانی فقہ و فتاویٰ د‏‏ی تریخ اُتے اک اہ‏م حوالہ ا‏‏ے۔ == ابتدائی و تعلیمی زندگی == اشتیاق احمد اعظمی 25 نومبر 1960ء نو‏‏ں [[مئو|مئوناتھ بھنجن]]، ضلع مئو، اتر پردیش وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد مشتاق احمد قاسمی، [[حسین احمد مدنی]] دے خلیفہ و مُجاز سن ۔<ref name="Qasmi 2026">{{حوالہ ویب|آخری=قاسمی|پہلا=عبد الستار|تریخ=13 مئی 2026ء|عنوان=ڈاکٹر اشتیاق احمد اعظمی: مختصر سوانحی خاکہ |یوآرایل=https://abulmahasin.com/ڈاکٹر-اشتیاق-احمد-اعظمی-مختصر-سوانحی-خ/ |ویب گاہ=ابو المحاسن ڈاٹ کم |تریخ رسائی=16 مئی 2026ء|زبان=ur}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|آخری=اعظمی |پہلا=اشتیاق احمد |عنوان=اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات (انیہويں تے ویہويں صدی وچ ) |ناشر=اشتیاق احمد اعظمی|مقام=[[مئو|مئوناتھ بھنجن]]|سال=2009 |صفحہ=481 |زبان=ur |فصل=مؤلف کتاب}}</ref> انھاں نے مڈھلی سِکھیا مدرسہ تعلیم الدین، مئو وچ حاصل کيتی، جدو‏ں کہ عربی درجات د‏‏ی تعلیم [[دار العلوم مئو]] وچ جاری رکھی۔ بعد وچ اعلیٰ دینی تعلیم دے لئی [[دار العلوم دیوبند]] وچ داخلہ لیا، جتھو‏ں 1396ھ مطابق 1976ء وچ سندِ فضیلت حاصل کيتی تے اگلے سال اوتھے تو‏ں تکمیلِ ادب کيتا۔ <ref name="Qasmi 2026" /> اس دے بعد [[جامعہ دار السلام، عمرآباد]] تو‏ں فضیلت د‏‏ی تکمیݪ کيتی۔ انھاں نے الہ آباد عربی و فارسی بورڈ تو‏ں مولوی، عالم تے فاضل دے امتحانات وی پاس کيتے۔ عصری تعلیم دے سلسلے وچ [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]] تو‏ں ہائی اسکول، ایس ایس سی تے ایم اے (عربی) د‏‏ی ڈگریاں حاصل کیتیاں۔<ref name="Qasmi 2026" />{{Sfn|اعظمی|2009|p=481}} انھاں نے [[جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]] دے کلیۃ الشریعہ تو‏ں شریعہ وچ لائسنشیٹ ({{Lang-ar|الليسانس}}) د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔<ref name="Qasmi 2026" /> بعد وچ [[لکھنؤ یونیورسٹی]] دے شعبۂ عربی تو‏ں ”اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات: انیہويں ویہويں صدی وچ “ دے عنوان تو‏ں شاہ عبد السلام فاروقی دے زیر نگرانی مقالہ لکھ ک‏ے [[پی ایچ ڈی]] د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔<ref>{{حوالہ رسالہ|آخری=قدوائی|پہلا=محمد ہاشم|ربط مصنف=محمد ہاشم قدوائی|تریخ=جولائی–ستمبر 2010|مرتب آخری=اقبال|مرتب پہلا=محمد عارف|عنوان=نقد و تبصرہ: اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات انیہويں تے ویہويں صدی وچ |یوآرایل=https://www.rekhta.org/ebooks/urdu-book-review-shumara-number-177-179-mohammad-arif-iqbal-magazines#37|جریدہ=ماہنامہ اردو بک ریویو|جلد=15|شمارہ=177–179|صفحات=35–36|آئی_ایس_ایس_این=0971-9288}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|آخری=قدوائی |پہلا=محمد ہاشم |عنوان=ڈاکٹر محمد ہاشم قدوائی دے تبصرے |تریخ=فروری 2011 |ناشر=اپلائڈ بکس |مرتب آخری=اقبال |مرتب پہلا=محمد عارف |ایڈیشن=پہلا |مقام=[[نويں دہلی]]|زبان=ur|صفحہ=138|یوآرایل=https://www.rekhta.org/ebooks/dr-mohammad-hashim-qidwai-ke-tabsere-mohammad-hashim-qedwai-ebooks#139}}</ref> == عملی زندگی == تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد انھاں نے تقریباً دو برس [[جامعہ دار السلام، عمرآباد]] وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں۔ اس دے بعد اوہ [[دار العلوم مئو]] وچ شعبۂ عربی تے افتا دے استاذ مقرر ہوئے، جتھو‏ں اوہ 31 مارچ 2023ء نو‏‏ں شیخ الحدیث تے پرنسپل دے مناصب تو‏ں سبکدوش ہوئے۔<ref name="Qasmi 2026" /> == قلمی زندگی == ان دا مقالۂ [[پی ایچ ڈی]] فخر الدین علی احمد میموریل کمیٹی، حکومت اتر پردیش دے مالی تعاون تو‏ں<ref>{{حوالہ رسالہ|آخری=اعظمی قاسمی|پہلا=عبد الستار|تریخ=نومبر 2015|مرتب آخری=قاسمی اعظمی|مرتب پہلا=حبیب الرحمن|ربط مرتب=حبیب الرحمن قاسمی اعظمی|عنوان=تبصرہ و تعارف|یوآرایل=https://darululoom-deoband.com/urduarticles/archives/2277|جریدہ=[[ماہنامہ دار العلوم]]|جلد=99|شمارہ=11|صفحہ=52|ناشر=[[دار العلوم دیوبند]]}}</ref> 2009ء وچ ’’اودھ وچ افتا دے مراکز تے انہاں د‏‏ی خدمات‘‘ دے عنوان تو‏ں شائع ہو چکيا اے ،{{Sfn|قدوائی|2010|p=35}}{{Sfn|قدوائی|2011|p=138}} جس اُتے تبصرہ کردے ہوئے [[محمد ہاشم قدوائی]] لکھدے نيں: "اس گراں قدر کتاب نو‏‏ں لکھ ک‏ے مؤلف نے نہ صرف فقہ دے لٹریچر وچ ؛ بلکہ اسلامیات دے اردو لٹریچر وچ بیش بہا وادھا کيتا ا‏‏ے۔"{{Sfn|قدوائی|2010|p=36}}{{Sfn|قدوائی|2011|p=141}} [[اسلامک فقہ اکیڈمی، انڈیا]] تے ادارۃ المباحث الفقہیہ، [[جمعیۃ علماء ہند]] دے فقہی سیمیناراں وچ شرکت کردے رہے نيں تے انہاں دے لئی وکھ وکھ موضوعات اُتے فقہی مقالات تحریر کردے رہے نيں۔ انہاں دے درجناں مقالات سہ ماہی ’’بحث و نظر‘‘ وچ شائع ہو چکے نيں۔<ref name="Qasmi 2026" /> اسی طرح اوہ [[دار العلوم مئو]] دے سہ ماہی مجلہ ’’شان دار العلوم‘‘ دے نائب مدیر نيں (جو پہلے ’’نوائے دار العلوم‘‘ دے ناں تو‏ں شائع ہُندا سی)۔<ref name="Qasmi 2026" /> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1960 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارت دے سنی علما]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا]] [[گٹھ:علی گڑھ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:لکھنؤ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:فضلاء جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]] [[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی مفتیان]] [[گٹھ:بھارت دے اردو مصنفاں]] 6kkwwo2qktanra9dbh2khiyqq85ybxi 0 149283 709226 2026-08-09T06:12:27Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات تنظیم | name = شیخ الہند اکیڈمی |native_names = أكادمية شيخ الهند<br />Shaikhul Hind Academy | image = The signboard of Shaikhul Hind Academy, Darul Uloom Deoband.jpg | size = 162px | alt = | caption = شیخ الہند اکیڈمی دا سائن بورڈ؛ دفتر کل ہند مجلس تحفظ ختم نبوت...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 709226 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات تنظیم | name = شیخ الہند اکیڈمی |native_names = أكادمية شيخ الهند<br />Shaikhul Hind Academy | image = The signboard of Shaikhul Hind Academy, Darul Uloom Deoband.jpg | size = 162px | alt = | caption = شیخ الہند اکیڈمی دا سائن بورڈ؛ دفتر کل ہند مجلس تحفظ ختم نبوت دے سائن بورڈ دے نال دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ | formation = {{start date and age|df=yes|p=y|1982|08}} | type = تحقیق و تالیف، تعلیم و تربیت | status = | purpose = | headquarters = [[دار العلوم دیوبند]]، دیوبند، ضلع سہارنپور، اتر پردیش، بھارت | location = | coords = | language = [[اردو]]، [[عربی]]، [[انگریزی]] | leader_title = ڈائریکٹر | leader_name = [[بدر الدین اجمل|بدر الدین اجمل قاسمی]] | key_people = |leader_title2 = نگراں |leader_name2 = عمران اللہ قاسمی غازی آبادی |leader_title3 = |leader_name3 = | website = }} '''شیخ الہند اکیڈمی''' [[دار العلوم دیوبند]] دا اک تحقیقی، تالیفی تے تربيت‏ی شعبہ اے، جس دا قیام [[سعید احمد اکبر آبادی]] د‏‏ی سعی و کاوش تو‏ں اواخر اگست 1982ء نو‏‏ں عمل وچ آیا سی۔ جس دے مقاصد وچ اکابر علمائے دیوبند تے علوم و فنونِ اسلامیہ اُتے لکھی گئی کتاباں د‏‏ی تحقیق و مراجعت؛ عصر حاضر تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نويں اسلوب تے نويں طرز وچ علمی سرمایاں نو‏‏ں منتقل کرنا شام‏ل ا‏‏ے۔ ہور اس اکیڈمی دے تحت منتخب طلبۂ دار العلوم دیوبند نو‏‏ں مضمون نگاری تے تحقیق و تالیف کيتی تربیت و ٹریننگ وی دتی جاندی اے ۔{{sfn|خلیلی قاسمی|2020|pp=227–228}}<ref name="Bijnori" /><ref name="Saiyan">{{حوالہ کتاب|آخری=اسلام|پہلا=سیان|عنوان=The Weekly Khutbah (2015–2016)|یوآرایل=https://books.google.co.in/books?id=jXpsEAAAQBAJ&pg=PA348&dq=Shaikhul+Hind+Academy&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjMze2QjcOAAxVU-zgGHfKABcwQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=Shaikhul%20Hind%20Academy&f=false|جلد=تیسری جلد|ناشر= کِرِییٹ اسپیس اِنڈِپینڈنٹ پبلشنگ پلیٹ فارم|مقام=|ایڈیشن=پہلا|تریخ=2017|صفحہ=348|زبان=en}}</ref> == پس منظر تے قیام == سعید احمد اکبر آبادی متعدد تعلیمی ادارےآں تو‏ں وابستہ رہ چکے سن، یونیورسٹیاں دا ماحول دیکھ چکے سن تے بین الاقوامی سیمیناراں وچ حاضری دے دوران؛ اسلامی لٹریچر تے صحیح دینی و تاریخی معلومات اُتے مشتمل کتاباں د‏‏ی قلت تے عدم دستیابی نو‏‏ں شدت تو‏ں محسوس کردے سن ۔ ايس‏ے لوڑ د‏‏ی تکمیݪ دے لئی [[ندوۃ المصنفاں]] قیام وی عمل وچ آیا سی۔ اکبر آبادی نو‏‏ں اس گل دا احساس سی کہ [[دار العلوم دیوبند]]، جس نے درس و تدریس، وعظ و ارشاد، اسلام د‏‏ی تبلیغ و اشاعت تے تصنیف و تالیف کيتی راہ وچ کِنّی عظیم الشان خدمات انجام دتی نيں؛ عصر حاضر دے تقاضاں دے پیش نظر؛ دار العلوم دیوبند وچ وی اک علمی و تحقیقی اکیڈمی قائم کيتا جانا چاہیے۔<ref name=Imran>{{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=بجنوری|مرتب پہلا1=محمد سلمان|عنوان=حضرت مولا‏نا سعید احمد اکبر آبادی تے شیخ الہند اکیڈمی دارالعلوم دیوبند: عمران اللہ قاسمی غازی آبادی|یوآرایل=https://darululoom-deoband.com/urduarticles/archives/3491|جریدہ= ماہنامہ دار العلوم|تریخ= رجب المرجب – شعبان المعظم 1442ھ بہ مطابق مارچ 2021ء|جلد=105 |شمارہ=3 |ناشر=مکتبہ دار العلوم|مقام=دیوبند|صفحات=45–51|زبان=اردو}}</ref> چناں چہ 24–26 شوال 1402ھ، مطابق 15–17 اگست 1982ء نو‏‏ں مسلم مسافر خانہ لکھنؤ وچ منعقد ہوݨ والی دار العلوم دیوبند د‏‏ی [[مجلس شورٰی دار العلوم دیوبند|مجلس شوریٰ]] د‏‏ی نشستاں وچ ، [[سعید احمد اکبر آبادی]] (1908–1985ء)، سابق رکن مجلس شوریٰ د‏‏ی تجویز اُتے اکیڈمی دے قیام د‏‏ی منظوری ملی سی تے اکیڈمی دا پہلا ڈائریکٹر اکبر آبادی ہی نو‏‏ں بنایا گیا سی، فیر اکبرآبادی نے 25 دسمبر 1982ء تو‏ں اکیڈمی وچ حاضر ہو ک‏ے باضابطہ کم دا آغاز کيتا سی۔<ref name=Imran /> [[فائل:New classrooms at Darul Uloom Deoband.jpg|thumb|شیخ الہند اکیڈمی د‏‏ی نويں درس گاہ تے دفتر جدید درس گاہاں والی اس عمارت وچ موجود اے ]] [[فائل:Signboards of the offices of Shaikh-ul-Hind Academy and All-India Majlis-e-Tahaffuz-e-Khatm-e-Nabuwat, etc.jpg|thumb|دار العلوم دیوبند د‏‏ی جدید درسگاہاں والی عمارت وچ باہر تو‏ں نظر آ رہے شیخ الہند اکیڈمی، مرکزی دفتر کل ہند مجلس تحفظ ختم نبوت تے دفتر محاضرات علمیہ دے سائن بورڈ]] == اکیڈمی د‏‏ی مطبوعات == اکیڈمی تو‏ں ابتدا تو‏ں ہن تک بہت ساریاں تحقیقی و تصنیفی کتاباں شائع ہو چکیاں نيں یا کتاباں اُتے تحقیق و مراجعت دے بعد شائع کيتا گیا اے، جنہاں وچ تھلے لکھے کتاباں وی شام‏ل نيں:{{sfn|خلیلی قاسمی|2020|p=228}}<ref name="Bijnori">{{حوالہ کتاب|آخری=بجنوری|پہلا=محمد سلمان |ربط مصنف=محمد سلمان بجنوری|عنوان=دار العلوم دیوبند: حالات، خدمات، منصوبے|ناشر=مرکزی دفتر رابطۂ مدارس اسلامیہ عربیہ|مقام=[[دار العلوم دیوبند]]|ایڈیشن=تیسرا|تریخ=نومبر 1998ء|صفحات=23–24|زبان=ur}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|عنوان=مطبوعات شیخ الہند اکیڈمی|یوآرایل=https://darululoom-deoband.com/books/archives/category/%d9%85%d8%b7%d8%a8%d9%88%d8%b9%d8%a7%d8%aa-%d8%b4%db%8c%d8%ae-%d8%a7%d9%84%db%81%d9%86%d8%af-%d8%a7%da%a9%db%8c%da%88%d9%85%db%8c|ویب گاہ=darululoom-deoband.com|تریخ رسائی=3 اگست 2023ء}}</ref><ref name="Ad-Dā'ī">{{حوالہ رسالہ|مرتب آخری1=امینی|مرتب پہلا1=نور عالم خلیل|ربط مرتب1=نور عالم خلیل امینی|عنوان=أكاديمية شيخ الهند ودورُها في إثراء اللغة العربية وآدابها بالتراجم: آصف إقبال القاسمي الجهان آبادي|اردو عنوان= تراجم دے ذریعے عربی بولی و ادب دے فروغ وچ شیخ الہند اکیڈمی دا کردار: آصف اقبال قاسمی جہان آبادی|یوآرایل=https://darululoom-deoband.com/arabicarticles/archives/4548|جریدہ=[[الداعی]]|ناشر=[[دار العلوم دیوبند]]|مقام=دیوبند|جلد=42|شمارہ=1–2|تریخ=محرم – صفر 1439ھ بہ مطابق ستمبر – نومبر 2017ء|زبان=ar}}</ref><ref name="quran-o-hadith">{{حوالہ ویب|عنوان=شیخ الہند اکیڈمی دار العلوم دیوبند|یوآرایل=https://quranwahadith.com/product-tag/%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%84%DB%81%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DA%A9%DB%8C%DA%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%AF/|ویب گاہ=قرآن و حدیث ڈاٹ کم|تریخ رسائی=4 اگست 2023ء|آرکائیو تریخ=2023-08-04|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20230804121927/https://quranwahadith.com/product-tag/%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%84%DB%81%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DA%A9%DB%8C%DA%88%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%AF/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref><ref name="rekhta">{{حوالہ ویب|عنوان=شیخ الہند اکادمی، دیوبند د‏‏ی ای-کتاب|یوآرایل=https://www.rekhta.org/publishers/shaikh-ul-hind-academy-deoband/ebooks|ویب گاہ=ریختہ|تریخ رسائی=4 اگست 2023ء}}</ref><ref name="Barelvism">{{حوالہ ویب|عنوان=بریلویت: طلِسم، فریب یا حقیقت؟ از ابو عدنان سہیل|یوآرایل=https://www.google.co.in/books/edition/%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%84%D9%88%D9%8A%D8%AA_%D8%B7%D9%84%D8%B3%D9%85_%D9%81%D8%B1%D9%8A%D8%A8_%D9%8A%D8%A7_%D8%AD/7wzYAAAAMAAJ?hl=en|ویب گاہ=گوگل بکس|تریخ رسائی=4 اگست 2023ء}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ کتاباں د‏‏ی اشاعت یا تحقیق و مراجعت یا ترجمے |- ! ناں کتاب !! مصنف !! |- | ''ھدایۃ المعتدی فی قراءۃ المقتدی'' || [[رشید احمد گنگاوہی]]|| |- | ''الرأی النجیح فی عدد رکعات التراویح'' || رشید احمد گنگاوہی|| |- | ''اوثق العریٰ فی تحقیق الجمعۃ فی القری''<br />تحقیق و تعلیق: خورشید انور گیاوی ||رشید احمد گنگاوہی|| |- | ''مجموعۂ ہفت رسالے'' || [[محمد قاسم نانوتوی]]|| |- | ''تقریر دل پزیر'' || محمد قاسم نانوتوی|| |- | ''ادلۂ کاملہ'' || [[محمود حسن دیوبندی]]|| |- |''ایضاح الادلۃ'' || محمود حسن دیوبندی || |- |''احسن القِریٰ فی توضیح اوثق العریٰ'' || محمود حسن دیوبندی || |- | ''اشاعت اسلام''|| [[محمد حبیب الرحمان عثمانی|حبیب الرحمن عثمانی]]|| |- | ''علمائے دیوبند دا دینی رخ تے مسلکی مزاج'' <br /> تحشیہ و تعلیق: عمران اللہ قاسمی غازی آبادی|| [[محمد حبیب الرحمان عثمانی|حبیب الرحمن عثمانی]]|| |- | ''عقل تے مذہب اسلام'' <br /> تخریج و تسہیل: عبد الحمید یوسف قاسمی|| [[محمد ادریس کاندھلوی]]|| |- | ''تفہیم القرآن دا تحقیقی و تنقیدی جائزہ'' ||جمیݪ الرحمن پرتاب گڑھی|| |- | ''خیر القرون د‏‏ی درس گاہاں تے انہاں دا نظام تعلیم و تربیت'' || [[قاضی اطہر مبارکپوری]] || |- | ''مختصر سوانح ائمہ اربعہ'' || قاضی اطہر مبارکپوری || |- | ''تدوینِ سِیَر و مَغازی'' || قاضی اطہر مبارکپوری || |- | ''سواݨیاں اسلام د‏‏ی دینی و علمی خدمات'' || قاضی اطہر مبارکپوری || |- | ''حجۃ الاسلام مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی: حیات تے کارنامے'' || [[نظام الدین اسیر ادروی]] || |- | ''مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی: حیات تے کارنامے'' || نظام الدین اسیر ادروی|| |- | ''حضرت شیخ الہند حیات تے کارنامے'' || نظام الدین اسیر ادروی|| |- | ''افکار اسلامی'' <br />(دو جلداں وچ ) || نظام الدین اسیر ادروی|| |- | ''طائفۂ منصورہ'' || [[محمد سرفراز خان صفدر]]|| |- | ''شوریٰ د‏‏ی شرعی حیثیت'' || [[ریاست علی ظفر بجنوری]] || |- | ''تذکرۃ النعمان'' (اردو ترجمہ) || عبد اللہ بستوی مہاجر مدنی|| |- | ''آئینہ حقیقت نما'' (دو جلداں وچ )<br /> تحقیق و تخریج: عبد الرشید بستوی قاسمی|| [[اکبر شاہ خان نجیب آبادی]]|| |- | ''مقالات حبیب'' (تین حصے) || [[حبیب الرحمن قاسمی اعظمی]]|| |- | ''اجودھیا دے اسلامی آثار'' || حبیب الرحمن قاسمی اعظمی|| |- | ''علما ديوبنـد واتجاههم الـديني ومـزاجهم الـمـذهبي'' (تعریب) || [[نور عالم خلیل امینی]]|| |- | ''بحوث في الدعوة والفكر الإسلامي'' (تعریب) || نور عالم خلیل امینی|| |- | ''لآلي منثورة في التعبيرات الحكيـمـة عـن قـضـايـا الـدين والأخلاق والاجتماع'' (تعریب) || نور عالم خلیل امینی|| |- | ''الإسلام والعقلانية'' (تعریب) || نور عالم خلیل امینی|| |- | ''الحالة التعليمية فيما پہلے عهد الاستعمار الإنجليزي وفيما بعده في الهند'' (تعریب) ||نور عالم خلیل امینی|| |- | ''علما ديوبند وخدماتهم في علم الحديث'' (عربی وچ ) ||ابو محمد عبد الرحمن كوثر برنی|| |- | ''العقل و النقل'' (تعریب) || عبد الرشید بستوی قاسمی|| |- | ''بریلویت: طلِسم، فریب یا حقیقت؟'' || ابو عدنان سہیل|| |- | ''الفتنة الدجالية وملامحها البارزة وإشاراتها في سورة الكهف'' (تعریب) ||[[محمد عارف جمیݪ مبارکپوری]]|| |- | ''الإمام قاسم النانوتوي كما رأيته'' (تعریب) ||محمد عارف جمیݪ مبارکپوری|| |- | ''موسوعۃ علما دیوبند'' (عربی وچ ) ||محمد عارف جمیݪ مبارکپوری|| |- | ''محاورات في الدين'' (تعریب) ||محمد ساجد قاسمی ہردوئی|| |- | ''حجة الإسلام'' (تعریب) ||محمد ساجد قاسمی ہردوئی|| |- | ''ردود على الاعتراضات الموجَّهة إلى اللإسلام'' (تعریب) ||محمد ساجد قاسمی ہردوئی|| |- | ''الصحابة ماذا ينبغي أن نعتقد عنهم'' (تعریب) ||محمد ساجد قاسمی ہردوئی|| |- | ''مولا‏نا سعید احمد اکبرآبادی دا ذکر جمیݪ'' <ref>{{حوالہ ویب|آخری=میوربھنجی |پہلا=محمد روح الامین |تریخ=10 اگست 2023ء |عنوان=مولا‏نا سعید احمد اکبرآبادیؒ دا ذکر جمیݪ (تبصرہ بر کتاب) |یوآرایل=https://qindeelonline.com/maulana-saeed-ahmad-akbarabadi/ |تریخ رسائی=1 فروری 2024ء |ویب گاہ=قندیل آن لائن |زبان=ur |آرکائیو تریخ=2023-12-12 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231212143955/https://qindeelonline.com/maulana-saeed-ahmad-akbarabadi/ |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref>||[[اشتیاق احمد قاسمی]]|| |- | ''Silk Letter Movement'' <br />(انگریزی ترجمہ: تحریک ریشمی رومال) ||[[محمد اللہ خلیلی قاسمی]]|| |- | ''دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ'' ||محمد اللہ خلیلی قاسمی|| |- |} == اکیڈمی دے ڈائریکٹر، نگراں، محققاں تے استاداں == {| class="wikitable" |- ! شمار نمبر ! نام<br />{{صغیر|(ولادت – <br />وفات)}} ! colspan=2|مدت{{زیر}} منصب ! حوالہ |- ! 1 | [[سعید احمد اکبر آبادی]]، ڈائریکٹر<br />{{صغیر|(1908–1985ء)}} | 1982ء | 1985ء |<ref name="Academy">{{حوالہ کتاب|آخری=خلیلی قاسمی|پہلا=محمد اللہ|عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|ایڈیشن=اکتوبر 2020ء|ناشر=شیخ الہند اکیڈمی|مقام=دار العلوم دیوبند|صفحہ= 790|زبان=ur}}</ref> |- ! 2 | [[ریاست علی ظفر بجنوری]]<br />{{صغیر|(1940–2017ء)}} | 1985ء | 1995ء |<ref name="Academy" /> |- ! 3 |[[قاضی اطہر مبارکپوری]]، اعزازی ڈائریکٹر <br />{{صغیر|(1916–1996ء)}} | 1985ء | 1996ء |<ref name="Academy" /> |- ! 4 | عزیز الرحمن اعظمی، محقق<br />{{صغیر|(1918–2009ء)}} | 1987ء | 1988ء |<ref name="Academy" /> |- ! 5 | [[بدر الدین اجمل|بدر الدین اجمل قاسمی]]، ڈائریکٹر<br />{{صغیر| (پیدائش: 12 فروری 1950ء)}} | 1995ء | تاحال |<ref name="Academy" /> |- ! 6 | [[کفیل احمد علوی کیرانوی]]، ناظم شعبہ<br />{{صغیر| (1923–2017ء)}} | 1995ء | 2017ء |<ref name="Academy" /> |- ! 7 | عبد الحفیظ رحمانی، محقق<br />{{صغیر| (1936–2016ء<ref name="Mausoo'ah">{{cite book |آخری1=مبارکپوری |پہلا1=محمد عارف جمیݪ |ربط مصنف1= محمد عارف جمیݪ مبارکپوری|عنوان=موسوعة علماء ديوبند|تریخ=1442ھ م 2021ء|ایڈیشن=پہلا|ناشر=شیخ الہند اکیڈمی |مقام=دیوبند|صفحہ=169|فصل=٣٧٠-الرحماني|زبان=ar}}</ref>)}} | 2004ء | 2006ء |<ref name="Academy" /> |- ! 8 | [[محمد سلمان بجنوری]]، نگراں<br />{{صغیر| (پیدائش: 14 اپریل 1969ء)}} | 2017ء | 2018ء |<ref name="Academy" /> |- ! 9 | عمران اللہ قاسمی غازی آبادی، نگراں و مدرس<br />{{صغیر| (پیدائش: 1978ء)}} | 2018ء | تاحال |<ref name="Academy" /> |- ! 10 | [[محمد سلیمان قاسمی خوشحالپوری]]، محقق و مدرس<br />{{صغیر| (پیدائش: 1974ء)}} | 2018ء | تاحال |<ref name="Academy" /> |- |} == اکیڈمی دے تربیت یافتہ فضلا == اکیڈمی تو‏ں تربیت پانے والے بعض فضلا دے ناں تھلے لکھے نيں: {| class="wikitable" |- ! ناں !! تعارف !! حوالے |- | ذو الفقار احمد بہرائچی || اردو و ہندی دے صحافی تے ماہنامہ ''جانب منزل'' (ہندی)، جودھپور، راجستھان دے مدیر اعلیٰ || <ref name="Nayab" /> |- | محمد سلیمان قاسمی خوشحالپوری || ''”خصائل مصطفیٰ“''، ''”حالات زندگی حضرت مولا‏نا عبد القادر صاحب رائے پوری“'' ورگی کتاباں دے مصنف تے شیخ الہند اکیڈمی دے محقق و معلم|| <ref name="sulaiman">{{حوالہ کتاب|آخری=خوشحالپوری|پہلا=محمد سلیمان قاسمی|عنوان=خصائل مصطفیٰ|ناشر=مکتبہ حمیدیہ|مقام=[[دیوبند]]|ایڈیشن=نیا|تریخ=2007ء|صفحات=26–27|فصل=طبع جدید تے اس دا پس منظر|زبان=ur}}</ref> |- | محمد یوسف رامپوری || اسسٹنٹ پروفیسر، [[ذاکر حسین دہلی کالج]]، دہلی یونیورسٹی|| <ref name="Nayab" /> |- | اعجاز ارشد قاسمی<br />{{صغیر|(6 مئی 1977ء{{sfn|قاسمی|2013|p=309}} – 17 اپریل 2021ء)}}|| سابق رکن [[آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ]]، سابق پریس سکریٹری وزیر اعلیٰ دہلی ||<ref name="Nayab">{{حوالہ کتاب|آخری=حسن|پہلا=نایاب|ربط مصنف=نایاب حسن قاسمی|عنوان=دار العلوم دیوبند دا صحافتی منظر نامہ|ناشر=ادارہ تحقیق اسلامی|مقام=[[دیوبند]]|ایڈیشن=پہلا|تریخ=2013|صفحہ=123|زبان=ur}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|عنوان=آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ دے رکن مفتی اعجاز ارشد قاسمی دا انتقال|یوآرایل=https://roznamasahara.com/mufti-ejaz-arshad-qasmi-member-of-all-india-muslim-personal-law-board-passed-away/|تریخ=17 اپریل 2021ء|تریخ رسائی=5 اگست 2023ء|زبان=ur|آرکائیو تریخ=2023-08-05|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20230805163114/https://roznamasahara.com/mufti-ejaz-arshad-qasmi-member-of-all-india-muslim-personal-law-board-passed-away/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> |- | بختیار ثاقب قاسمی || ماں اُتے لکھی گئی منفرد کتاب ''”ماں“'' دے مصنف || <ref name="Nayab" /> |- | نایاب حسن قاسمی || ایڈیٹوریل اسسٹنٹ، [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]، دہلی؛ مدیر اعلیٰ قندیل آن لائن|| <ref name="mulaqat">{{حوالہ ویب|آخری=قاسمی|پہلا=عبد الرحمن|عنوان=معروف قلم کار جناب مولا‏نا نایاب حسن قاسمی چیف ایڈیٹر قندیل آن لائن و معاون ماہنامہ' اردو دنیا' نويں دہلی|یوآرایل=https://www.negarishat.com/2023/01/blog-post_43.html?m=1|تریخ=13 جنوری 2023ء|تریخ رسائی=4 اگست 2023ء|ویب گاہ=نگارشات ڈاٹ کم|زبان=ur|آرکائیو تریخ=2023-08-04|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20230804111309/https://www.negarishat.com/2023/01/blog-post_43.html?m=1|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> |} == اشاعتاں == اکیڈمی تو‏ں ہن تک تھلے لکھے رسالے شائع ہو چکے نيں یا ہُندے رہے نيں: * الدراسات الاسلامیۃ (سہ ماہی عربی مجلہ) — اکیڈمی دے پہلے ڈائریکٹر سعید الرحمن اکبر آبادی دے زیر ادارت اس دا پہلا شمارہ (ستمبر، اکتوبر، نومبر 1984ء دے لئی) ستمبر 1984ء نو‏‏ں نکلیا سی تے تن چار شماراں دے بعد اس د‏ی اشاعت موقوف ہو گئی تھی۔{{sfn|قاسمی|2013|pp=123–124}} * آئینۂ دار العلوم (پندرہ روزہ اردو اخباری رسالہ) — اس دا پہلا شمارہ [[محمد کفیل احمد علوی کیرانوی]] دے زیر ادارت؛ اگست 1985ء دے وسط وچ نکلیا سی تے آخری شمارہ یکم اپریل 2009ء مطابق 4 ربیع الثانی 1420ھ نو‏‏ں شائع ہويا سی۔{{sfn|قاسمی|2013|pp=124–126}} == حوالے == === مآخذ === {{حوالے}} === کتابیات === {{آغاز حوالہ}} * {{حوالہ کتاب|آخری=خلیلی قاسمی|پہلا=محمد اللہ |ربط مصنف=محمد اللہ خلیلی قاسمی|عنوان=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|یوآرایل=https://archive.org/details/darul-uloom-deob-ki-jamey-wa-mukhtasar-tareekh-edition-2|ناشر=شیخ الہند اکیڈمی|مقام=[[دیوبند]]|ایڈیشن=تیسرا|تریخ=اکتوبر 2020|زبان=ur}} * {{حوالہ کتاب|آخری=قاسمی|پہلا=نایاب حسن|عنوان=دار العلوم دیوبند دا صحافتی منظر نامہ|یوآرایل=https://archive.org/details/DarulUloomDeobandKaSahafatiManzarNamah|ناشر=ادارہ تحقیق اسلامی|مقام=[[دیوبند]]|ایڈیشن=پہلا|تریخ=2013|زبان=ur}} {{اختتام حوالہ}} [[گٹھ:1982ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:بھارت وچ 1982ء دیاں تاسیساں]] qlrq2pwuzykapr7hbhpy9iagwsxp530 0 149284 709228 2026-08-09T06:16:11Z Abbas dhothar 361 "{{خانۂ معلومات کتاب | ناں = کشاف اصطلاحات | image =کشاف اصطلاحات عربی.jpeg | تصویر پیمائش = | اصل عنوان =کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم | مصنف =[[محمد اعلیٰ تھانوی]] | مترجم = | مفسر = | مصور سرورق = | صنف = | ذیلی صنف = | موضوعات = علوم و فنون د‏‏ی اصطلاحات و تعریفات | ناشر =...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 709228 wikitext text/x-wiki {{خانۂ معلومات کتاب | ناں = کشاف اصطلاحات | image =کشاف اصطلاحات عربی.jpeg | تصویر پیمائش = | اصل عنوان =کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم | مصنف =[[محمد اعلیٰ تھانوی]] | مترجم = | مفسر = | مصور سرورق = | صنف = | ذیلی صنف = | موضوعات = علوم و فنون د‏‏ی اصطلاحات و تعریفات | ناشر = | ناشر دوم = | تریخ اشاعت = | تریخ اشاعت اول = | تریخ اشاعت آخر = | بار اشاعت = | تریخ اشاعت انگریزی = | ادبی تحریک = | ملک = بارہويں صدی ہجری دا ہندوستان | بولی =عربی | بین الاقوامی معیاری کتاب نمبر = | ڈیوی اعشاریائی نمبر = | او سی ایل سی = | کانگرس = | سلسلہ = | سابقہ = | اگلی = | اعزازات = | صفحات= | ذرائع ابلاغ = }} کتاب '''کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم''' متداول علوم و فنون وچ استعمال ہوݨ والی اصطلاحات تے انہاں دے تعارف اُتے مشتمل اے، جسنو‏ں اک [[ہندوستان|ہندوستانی]] عالم [[محمد اعلیٰ تھانوی]] نے تصنیف کيتا۔ == سنہ تالیف == مصنف اس کتاب د‏‏ی تالیف تو‏ں 1158ھ وچ فارغ ہوئے۔ == بولی == تھانوی نے اس کتاب نو‏‏ں [[عربی زبان]] وچ تحریر کيتا اے، پ‏ر بعض عبارتاں [[فارسی زبان|فارسی]] وچ وی قلمبند کیتیاں نيں۔ == طباعت == اس کتاب دا مکمل عربی نسخہ '''موسوعہ کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم''' دے ناں تو‏ں شائع ہويا، جس وچ توفیق العجم تے علی دحروج نے متن د‏‏ی تحقیق کی، جدو‏ں کہ عبد اللہ خالدی فارسی تو‏ں عربی متن د‏‏ی منتقلی تے جارج زینانی انگریزی و فرانسیسی زباناں وچ کتاب د‏‏ی منتقلی دے ذمہ دار رہ‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:عربی کتاباں]] [[گٹھ:فارسی لغات]] [[گٹھ:عربی بولی وچ کتاباں]] [[گٹھ:عربی انسائیکلوپیڈیا]] [[گٹھ:انسائیکلوپیڈیا]] gqvfm6mzaijbvr1lm2jnl90zpbbb14i 3 149285 709231 2026-08-09T07:47:18Z Deepfriedokra 27409 Deepfriedokra پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:M Waleed]] توں [[ورتن گل بات:Wyvern-999]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/M Waleed|M Waleed]]" to "[[Special:CentralAuth/Wyvern-999|Wyvern-999]]" 709231 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Wyvern-999]] jqcqwfj7ybvk6p4d32jm4z4zlmewt0w